مشخصات کتاب
سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -
عنوان قراردادی : موسوعه معارف الکتاب و السنه . فارسی
عنوان و نام پدیدآور : دانشنامه قرآن و حدیث فارسی - عربی/ محمدی ری شهری با همکاری جمعی از پژوهشگران ؛ ترجمه حمیدرضا شیخی.
مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳ -
مشخصات ظاهری : ج.
فروست : پژوهشکده علوم و معارف حدیث؛ ۹۹ .
شابک : ۱۵۰۰۰۰۰ ریال: دوره : 978-964-493-494-0 ؛ ج. ۴ : 978-964-493-587-9 ؛ ج. ۵: 978-964-493-588-6 ؛ ج. ۷: 978-964-493-590-9 ؛ ج. ۸: 978-964-493-591-6 ؛ ج. ۹: 978-964-493-592-3 ؛ ج. ۱۰ : 978-964-493-593-0 ؛ ج. ۱۲: 978-964-493-595-4 ؛ ج. ۱۳: 978-964-493-596-1 ؛ ج. ۱۴: 978-964-493-597-8 ؛ ج. ۱۵ : 978-964-493-598-5 ؛ ج. ۱۶: 978-964-493-599-2
یادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد چهارم .
یادداشت : این کتاب با حمایت و مشارکت معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی چاپ شده است .
موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴
شناسه افزوده : شیخی، حمیدرضا، ۱۳۳۷ -، مترجم
شناسه افزوده : ایران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. معاونت امور فرهنگی
رده بندی کنگره : BP۱۳۶/۹/م۳۴د۲ ۱۳۹۰
رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲
شماره کتابشناسی ملی : ۲۷۴۷۸۷۷
اشاره
۱۰ . تاریخ
اشاره
۱۰ . تاریخدرآمدفصل یکم : شناخت تاریخفصل دوم : قانونمند بودنِ تاریخفصل سوم : عوامل دگرگونی های تاریخیفصل چهارم : عوامل پیشرفت اجتماعیفصل پنجم : عوامل عقب ماندگی اجتماعیفصل ششم : عبرت آموزی از تاریخفصل هفتم : آینده تاریخ
.
. .
درآمد
تاریخ ، در لغت
درآمدتاریخ ، در لغتتاریخ ، در لغت به معنای تعیین زمان رویداد است . در باره ریشه و اشتقاق آن ، میان لغت شناسان عرب ، اختلاف نظر وجود دارد . ابو سعید عبد الملک بن قریب اَصمعی (م ۲۱۳ ق) ، آن را واژه ای عربی دانسته و گفته است که قیسی ها (یکی از قبایل بزرگ عرب) ، مصدر آن را «أَرَخ» و تمیمی ها (دیگر قبیله بزرگ عرب) ، مصدر آن را «وَرَخ» می دانند ؛ امّا «أَرَخ» رایج تر است . (1)جوالیقی (م ۵۳۹ ق) بر این باور است که این واژه ، ریشه عربی ندارد و مسلمانان ، آن را از اهل کتاب گرفته اند . (2)روزنتال ، اشتقاق های گوناگونی برای این واژه آورده است : «أرْخُو» در آکَدی ، «یَرْحْ» در عبری ، «یَرَحْ» در آرامی ، «وَرْخ» در اتیوپیایی و «وْرْخ (WRKH)» در عربیِ جنوبی (یمن) . وی احتمال می دهد که ریشه واژه تاریخ ، «توریخ (در سامی به معنای ماه [آسمان])» باشد که «مُوَرَّخ» یا «مورِّخ» ، از آن ، اشتقاق یافته است ، و اشتقاق دیگر را نمی پذیرد . (3)
.
برخی ، اصل واژه تاریخ را فارسی و برگرفته از «ماه ـ روز» می دانند که معرّب آن ، «مورِّخ» شده است . (1)برخی دیگر از لغت شناسان ، به این نتیجه رسیده اند که به احتمال قوی ، واژه تاریخ ، از ریشه سامی «اَرَخ» یا «وَرَخ» است که در لهجه یمنی به کار می رود؛ (2)زیرا «وَرَخ (جمع آن : أَوْرَخَم)» در سنگْ نوشته هایی متعلّق به پیش از اسلام ـ که در جنوب عربستان پیدا شده اند ـ به معنای ماه قمری به کار رفته است . (3)در لغت نامه های قدیم عربی ، مادّه «أرخ» وجود دارد ؛ ولی به معنای گاه شناسیِ زمان نیست . خلیل بن احمد فراهیدی می گوید : الأُرْخُ وَ الأُرْخِیُّ ، لُغَتانِ : الفَتِیُّ مِنَ البَقَرِ . (4)اُرخ و اُرخی ، دو واژه اند به معنای گوساله . احمد بن فارس (م ۳۹۵ ق) نیز می نویسد : أرخ: الهَمزَةُ وَ الرّاءُ وَ الخاءُ کَلِمَةٌ واحِدَةٌ عَرَبِیَّةٌ ، وَ هِیَ الإراخُ لِبَقَرِ الوَحشِ... وَ أمّا تَأریخُ الکِتابِ فَقَد سُمِعَ ، وَ لَیسَ عَرَبِیّا وَ لا سُمِعَ مِن فَصیحٍ . (5)أرخ (همزه و را و خا) ، یک واژه عربی به معنای بچّه گاو وحشی است... و «تأریخ الکتاب» نیز شنیده شده ؛ ولی عربی نیست و از عرب فصیحی هم شنیده نشده است . جوهری (م ۳۹۸ یا ۴۰۰ ق) ، ریشه آن را «أَرَخ» یا «إِرَخ» به معنای گوساله وحشی ذکر کرده است . (6)
.
1) .تاریخ سنی ملوک الأرض و الأنبیاء علیهم السلام : ص ۱۲ ، الآثار الباقیة : ص ۱۲ ـ ۳۰ .
2) .التاریخ العربی و المؤرّخون : ج ۱ ص ۴۹ .
3) .المفصّل فی تاریخ العرب قبل الإسلام : ج ۸ ص ۵۰۹ ـ ۵۱۶ .
4) .العین : ص۴۱ مادّه «أرخ» .
5) .معجم مقاییس اللغة : ج ۱ ص ۹۴ مادّه «أرخ» .
6) .الصحاح : ج ۱ ص ۴۱۸ ذیل «أرخ» . نیز ، ر . ک : الإعلان بالتوبیخ لمن ذمَّ التاریخ : ص ۱۴ ـ ۱۵ .
تاریخ ، در اصطلاح
ابن منظور (م ۷۱۱ ق) نیز می گوید : قیلَ : إنَّ التّاریخَ الَّذی یُؤَرِّخُهُ النّاسُ لَیسَ بِعَرَبِیٍّ مَحضٍ ، وَ إنَّ المُسلِمینَ أخَذوهُ عَن أهلِ الکِتابِ... . الإرخ : وَلَدُ البَقَرِ الوَحشِیَّةِ إذا کان اُنثی ... وَ قیلَ : إنَّ التّاریخَ مَأخوذٌ مِنهُ ، کَأَنَّهُ شَی ءٌ حَدَثَ کَما یَحدُثُ الوَلَدُ ، وَ قیلَ : التّاریخُ مَأخوذٌ مِنهُ ؛ لِأَنَّهُ حَدیثٌ . (1)به قولی ، تاریخی که مردم می نویسند ، عربیِ ناب نیست و مسلمانان ، آن را از اهل کتاب گرفته اند... . اِرخ : ماده گوساله گاو وحشی را گویند... و به قولی ، واژه تاریخ ، از همین معنا گرفته شده است . تو گویی تاریخ ، چیزی است که پدید می آید ، چنان که بچّه زاده می شود . بعضی گفته اند: تاریخ ، از همین معنا گرفته شده ؛ چون جدید است . با تأمّل در آنچه گذشت ، می توان گفت که کلمه «تاریخ» ، ریشه عربی دارد ؛ ولی ریشه آن ، به معنای گاه شناسیِ زمان نیست و دست کم ، بدین معنا بودنِ آن ، مورد تردید جدّی است ؛ امّا به هر حال ، تردیدی نیست که این کلمه در زبان عربی ، به معنای گاه شناسی زمان آمده است . (2)
تاریخ ، در اصطلاحتاریخ ، در اصطلاح امروز ، علمی است با گرایش های گوناگون که در آن ، کارهای گذشته جوامع انسانی ، موضوع و محور بحث است و کوشش می شود قوانین و روابط حاکم در هر دوره و علل بروز برخی حوادث اجتماعی و یا رشد و انحطاط جامعه ها کشف گردد ، تا از این ره گذر ، «فلسفه تاریخ» تدوین گردد که وسیله ای برای ارزیابیِ وضع جوامع امروز و آینده بشری است . در مرحله نخست ، می توان گفت که منظور از علم تاریخ ، دو چیز است :
.
تاریخ ، در قرآن و حدیث
اشاره
۱ . «علم مسائل نظریِ تاریخ» یا «تاریخ نظری» : این دانش ، خود به دو رشته جداگانه و مستقل تقسیم می شود ؛ چون مسائل نظری تاریخ ، یا در زمینه علل حوادث اجتماعی و یافتن قانون ها و سنّت های عمومی و کلّیِ آن بحث می کند ، که در این صورت ، آن را «فلسفه تاریخ» می نامیم ، و یا در باره مسائل مربوط به روش شناسیِ دانش تاریخ ، از قبیل شیوه ارزیابیِ اسناد تاریخی ، طبقه بندی منابع و اسناد تاریخی ، آداب نقد تاریخ ، ضوابط و اصول گزارش و نگارش تاریخ و امثال اینها، که مجموع این بخش را نیز «روش شناسیِ تاریخ» و یا «فلسفه علم تاریخ» می نامیم . ۲ . «علم وقایع تاریخی» : در این بخش ، مسائل نظری ، محور بحث و هدف مورّخ نیست ، هر چند کار این مرحله نیز بدون آگاهی از کلّیات مسائل نظری تاریخ ، عقیم خواهد بود . ضبط ، گزارش و نگارش وقایع تاریخی ، آن گونه که بوده است ، هدف این علم هستند و از این رو ، آن را «تاریخ نگاری» نامیده اند. تاریخ نگاری ، شعبه ها و فرع های بسیاری دارد ، مانند : تاریخ سیاسی ، تاریخ انبیا و ادیان ، تاریخ فرهنگ ، تاریخ فلسفه ، تاریخ طب ، تاریخ آموزش ، تاریخ اقتصاد ، تاریخ علم ، تاریخ کشورها و تاریخ عمومی . هر جامعه ای می تواند بر اساس ویژگی های محیط و نیازهای فرهنگی و علمی و سیاسیِ خود ، آنها را دسته بندی کند و موضوع مورد نظر خویش را برای پژوهش و آموزش ، برگزیند. (1)
تاریخ ، در قرآن و حدیثلفظ تاریخ و یا مشتقّات آن ، در قرآن کریم به کار نرفته است ؛ (2)ولی معنای آن ،
.
۱ . نقش تاریخ در زندگی انسان
یعنی «گاه شناسی» ، در چهار آیه (1)مورد توجّه این کتاب آسمانی است . البتّه در منابع روایی و تاریخی ، در بحث مبدأ تاریخ هجری ، لفظ تاریخ و مشتقّات آن ، مکرّر به این معنا آمده است . (2)نکته مهم و قابل تأمّل ، عنایت قرآن و احادیث اسلامی به مفهوم اصطلاحیِ تاریخ ، یعنی اهتمام به آگاهی از وقایع تاریخی و فلسفه تاریخ است ؛ بلکه می توان گفت که بعد از توحید ، بیش از هر مفهوم و معنای دیگری ، تاریخ ، مورد توجّه قرآن کریم است . واژه هایی از قبیل : «قِصَص» ، «أنباء» ، «سُنّة اللّه » ، «أیّام اللّه » و نیز واژه های وابسته به آنها مانند : «عبرت» ، «قُری» ، «برکات» ، «جوع» ، «دماء» ، «مستکبرین» «مُکذِّبین» ، «ملأ» ، «مُترَفین» ، «مُسرِفین» و «مستضعفین» ، واژه های کلیدی قرآن در زمینه تبیین و تفسیر تاریخ اند . در این بخش ، برجسته ترین نکاتی را که در قرآن و احادیث اسلامی ، در باره تاریخ آمده است ، تحت این سرفصل ها ارائه می کنیم : شناخت تاریخ ، قانونمندی تاریخ ، عوامل تحوّلات تاریخی ، عوامل پیشرفت اجتماعی ، عوامل انحطاط اجتماعی ، عبرت آموزی از تاریخ و آینده تاریخ ، به ضمیمه دو تحقیق : یکی در باره مبدأ تاریخ هجری و میلادی ، و دیگری در باره آینده تاریخ . اینک اشاره ای کوتاه به حاصل آنچه در این فصول آمده است :
۱ . نقش تاریخ در زندگی انسانتاریخ به معنای گاه شناسی ، به اندازه ای در تنظیم زندگی انسان ، سهیم است که قرآن ، از آن به عنوان یکی از دلایل توحید و خداشناسی یاد کرده است :
.
۲ . ارزش دانش تاریخ و مورّخ
«وَ جَعَلْنَا الَّیْلَ وَ النَّهَارَ ءَایَتَیْنِ فَمَحَوْنَآ ءَایَةَ الَّیْلِ وَ جَعَلْنَآ ءَایَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً لِّتَبْتَغُواْ فَضْلاً مِّن رَّبِّکُمْ وَ لِتَعْلَمُواْ عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسَابَ . (1)و شب و روز را دو نشانه قرار دادیم . پس نشانه شب را تیره گون و نشانه روز را روشنی بخش گردانیدیم ، برای این که [ در آن ، ] فضلی از پروردگارتان بجویید و برای این که شمار سال ها و حساب [ عمرها و رویدادها ] را بدانید» . این ، بدان معناست که تأمّل در نقش اساسی تاریخ در زندگی ، به روشنی ، آدمی را با آفریدگار حکیم جهانِ آفرینش آشنا می سازد .
۲ . ارزش دانش تاریخ و مورّخدانش تاریخ و بخصوص آشنایی با فلسفه تاریخ و علل رشد و انحطاط ملّت ها ، کارآمدترین علم در جهت رسیدن به برترین تمدّن ها و پیشگیری از انحطاط و سقوط جوامع انسانی است . مورّخ کاردان ، در واقع ، همانند کسی است که به درازای تاریخ ، عمر کرده و تجربه اندوخته است ، چنان که امام علی علیه السلام می فرماید : إنّی و إن لَم أکُن عُمِّرتُ عُمُرَ مَن کانَ قَبلی ، فَقَد نَظَرتُ فی أعمالِهِم ، وَ فَکَّرتُ فی أخبارِهِم ، وَ سِرتُ فی آثارِهِم ، حَتّی عُدتُ کَأَحَدِهِم ، بَل کَأَنـّی بِمَا انتَهی إلَیَّ مِن أمرِهِم قَد عُمِّرتُ مَعَ أوَّلِهِم إِلی آخِرِهِم . (2)من اگر چه عمر پیشینیانم را ندارم ، در کارهای آنها نگریسته ام و در اخبار و سرگذشت آنان اندیشیده ام و در آثار آنها سیر کرده ام ، تا جایی که همانند یکی از آنها شده ام ؛ بلکه به سبب آگاهی هایی که از آنها به من رسیده است ، گویی با اوّلین آنها تا آخرینشان زندگی کرده ام .
.
جامعه زمان شناس ، جهت گیری های فرهنگی و اجتماعی و سیاسی و اقتصادی خود را با مقتضیات زمان ، هماهنگ می کند و از این رو ، در تهاجم شبهات ، آسیب نمی بیند . تاریخدان ، در سخت ترین وضعیت سیاسی و اجتماعی ، دچار نومیدی نمی گردد و در امیدبخش ترین موقعیت ها ، به آرزوها و آرمان های دور از دسترس ، دل خوش نمی کند ؛ چرا که با عوامل دگرگونی های تاریخی آشناست . (1)تاریخ شناس ، در حوادث مهمّ تاریخی ، شگفت زده نمی شود ؛ زیرا علل و عوامل آنها را کشف کرده است و بنا بر این ، تحقّق آنها را در موقعیت زمانیِ خاصّ خود ، طبیعی می داند . (2)تاریخدان ، می داند که رویارویی با تاریخ ، بیهوده و رنج آفرین است و تنها راهِ برخورد با حوادث تلخ تاریخی و پیشگیری از آنها ، برخورد علمی و منطقی است . (3)بر این پایه ، مورّخ کاردان ، سهم عمده ای در تکامل مادّی و معنوی جامعه بشر و ساماندهی تمدّن های بزرگ دارد . از این رو ، آشنایی با دانش تاریخ و بویژه تاریخ معاصر ، سختْ مورد تأکید قرآن و احادیث اسلامی است و خودِ امامان اهل بیت علیهم السلام که مسئولیت هدایت و رهبری جامعه را داشتند ، در کنار سایر علوم ، در بالاترین سطح ، از دانش تاریخ برخوردار بوده اند ، چنان که امام باقر علیه السلام می فرماید : إنَّ مِن عِلمِ ما اُوتینا تَفسیرَ القُرآنِ وَ أحکامَهُ ، وَ عِلمَ تَغییرِ الزَّمانِ وَ حَدَثانِهِ . (4)از جمله دانش هایی که به ما داده شده است ، تفسیر قرآن و علم به احکام آن و علم به دگرگونی زمان و بلاهای آن است .
.
۳ . گواهی تاریخ
۴ . قانونمندی تاریخ
۳ . گواهی تاریخجالب توجّه است که بدانیم استناد به «گواهی تاریخ» در گفتارها و نوشتارها ، ریشه در تعالیم اسلامی دارد . از نگاه متون اسلامی ، زمان ، مانند مکان ، شاهد و گواه اعمال انسان است و روزی به سود یا زیان او گواهی خواهد داد و چنان که از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله روایت شده ، هر روزِ نو از تاریخ ، خطاب به آدمی زاده می گوید : أنَا خَلقٌ جَدیدٌ ، وَ أنَا فیما تَعمَلُ غَدا عَلَیکَ شَهیدٌ . (1)من یک [روز و] آفریده نو هستم ، و فردا[ی قیامت] برای کارهایی که [ امروز ]انجام می دهی ، بر تو گواه خواهم بود . چگونگی شهادت دادنِ تاریخ در دنیا ، واضح است ؛ امّا گواهی تاریخ در زندگیِ پس از مرگ ، ممکن است به معنای تجسّم اعمال روزهای زندگی باشد ، چنان که در حدیث آمده است : یُفتَحُ لِلعَبدِ یَومَ القِیامَةِ عَلی کُلِّ یَومٍ مِن أیّامِ عُمُرِهِ أربَعٌ وَ عِشرونَ خِزانَةً ، عدَدَ ساعاتِ اللَّیلِ وَ النَّهارِ . (2)در روز قیامت ، برای هر روز از روزهای عمر انسان ، ۲۴ خزانه ، به شمار ساعات شب و روز ، گشوده می شود . صحنه هایی که در رستاخیز ، از حوادث زندگی انسان به نمایش گذاشته می شود ، در واقع ، شهادت تاریخ به سود و یا زیان اوست .
۴ . قانونمندی تاریخاز نگاه قرآن و احادیث اسلامی ، تاریخ ، قانونمند است ، بدین معنا که حوادث و تحوّلات تاریخی ، بر اساس اصول و ضوابط معیّنی شکل می گیرند .
.
قرآن کریم ، از قوانین حاکم بر تاریخ ، به عنوان «سنّت خداوند» یاد کرده است ؛ سنّت هایی که هرگز دست خوش تحوّل و دگرگونی نشده اند و نخواهند شد : «سُنَّةَ اللَّهِ فِی الَّذِینَ خَلَوْاْ مِن قَبْلُ وَ لَن تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِیلاً . (1)در باره کسانی که پیش تر بوده اند ، [همین] سنّت خدا [ جاری بوده ]است و در سنّت خدا ، هرگز تغییر نخواهی یافت» . با الهام از این آیات ، پیشوایان دین نیز تأکید کرده اند (2)که : إنَّ الدَّهرَ یَجری بِالباقینَ کَجَریِهِ بِالماضینَ . (3)روزگار ، بر آیندگان ، همان گونه می گذرد که بر گذشتگان ، گذشته است . در آیات دیگر می خوانیم : « وَ کَذَلِکَ نُنجِی الْمُؤْمِنِینَ . (4)و این چنین ، مؤمنان را می رهانیم» . « وَکَذَلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . (5)و این چنین ، نیکوکاران را پاداش می دهیم» . « وَکَذَلِکَ نَجْزِی الْمُجْرِمِینَ . (6)و این چنین ، مجرمان را کیفر می دهیم» . « وَکَذَلِکَ نَجْزِی الظَّالِمِینَ . (7)و این چنین ، ستمگران را کیفر می دهیم» .
.
۵ . عوامل تحوّلات تاریخی
« وَکَذَلِکَ نَجْزِی الْمُفْتَرِینَ . (1)و این چنین ، دروغ رانان را سزا می دهیم» . « کَذَلِکَ نَجْزِی کُلَّ کَفُورٍ . (2)و این چنین ، هر ناسپاسی را سزا می دهیم» . همگی این آیات ، بیانگر دیدگاه قرآن در باره قانونمندی تاریخ و ثبات و دوام قوانین تاریخی در گذشته و آینده هستند و این که همان گونه که هر فرد انسان ، در نظام آفرینش تا مدّت معیّنی می تواند به حیات خود ادامه دهد ، هر دولت نیز برهه ای دارد (3)و هر امّت ، اجلی . (4)
۵ . عوامل تحوّلات تاریخیدر جهان بینی اسلامی ، انسان ، آزاد است و انتخابگر . از این رو ، اراده انسان ، اصلی ترین عامل تحوّلات تاریخی است ، چنان که قرآن تصریح می کند : « إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمْ . (5)خداوند، حال قومی را تغییر نمی دهد تا آنان، [خود ،] حال خودشان را تغییر دهند» . در واقع ، موتور تاریخ ، اراده انسان است . بنا بر این ، حرکت تاریخ ، جبری نیست و تلاش های فرهنگی و سیاسی و اقتصادی مردم ، نقش اساسی در تحوّلات تاریخی دارند . از نگاه قرآن و احادیث اسلامی ، در کنار تلاش های مادّی ، تلاش های دینی و معنوی و بخصوص توبه و دعا نیز نقش تعیین کننده ای در سرنوشت جوامع انسانی دارند .
.
۶ . عوامل پیشرفت و انحطاط اجتماعی
۷ . عبرت آموزی از تاریخ
۶ . عوامل پیشرفت و انحطاط اجتماعیاز نگاه قرآن و احادیث اسلامی ، شایسته سالاری و مدیریت انسان های توانمند و لایق ، هشیاری دولتْ مردان ، وحدت کلمه ، عدالت اجتماعی و رعایت حقوق متقابل حکومت و مردم ، برجسته ترین عوامل پیشرفت جامعه اند . در واقع ، این امور ، قوانین تکوینیِ نظام آفرینش و سنّت های الهی برای رسیدن به تمدّن برتر هستند . در مقابل ، مدیریت و رهبری انسان های ناشایسته ، ناآگاهی دولتْ مردان ، اختلاف ، ظلم ، فساد ، اتراف ، اسراف ، انحصارطلبی ، اهمّیت ندادن به حقوق مردم و بخصوص مستمندان ، تبعیض در اجرای قانون ، کم فروشی ، ترک امر به معروف و نهی از منکر ، املا و استدراج ، برجسته ترین عوامل انحطاط و عقب ماندگی اجتماعی و سقوط و نابودی تمدّن ها شمرده شده اند.
۷ . عبرت آموزی از تاریخارزش و اهمّیت دانش تاریخ ، باور کردن قانونمندی تاریخ ، اعتقاد به گواهی تاریخ ، آشنایی با زمینه های تحوّلات تاریخی ، و شناخت عوامل پیشرفت یا انحطاط جامعه ، همه و همه ، مقدّمه عبرت آموزی و بهره گیری از تاریخ در جهت زندگیِ بهتر و تمدّن پیشرفته تر هستند. بر این اساس ، از نگاه اسلام ، عبرت آموزی ، هدف اصلی علم تاریخ است و بدین جهت ، قرآن کریم ، در باره حکمتِ پرداختن به سرگذشت پیشینیان می فرماید : « لَقَدْ کَانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِّأُوْلِی الْأَلْبَابِ . (1)و در داستان ایشان ، عبرتی است برای خردمندان» .
.
1) .یوسف : آیه ۱۱۱ .
۸ . جهانگردیِ هدفمند
۸ . جهانگردیِ هدفمندیکی از بهترین راه های عبرت آموزی از تاریخ ، جهانگردیِ هدفمند است . مطالعه آثار باستانیِ مربوط به اقوام گذشته و بخصوص جوامعی که به دلیل ظلم و فساد نابود شده اند، حجاب های غفلت را می درد و موانع شناخت را می زداید و درس های ارزنده ای را برای زندگی بهتر ، به انسان ارائه می نماید . از این رو ، قرآن و احادیث اسلامی ، مکرّرا مردم را به جهانگردیِ هدفمند دعوت می کنند و قرآن ، شماری از کسانی را که از شناخت حقایق عقلی محروم اند ، بدین سان مورد نکوهش قرار می دهد : « أَفَلَمْ یَسِیرُواْ فِی الْأَرْضِ فَتَکُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ یَعْقِلُونَ بِهَآ أَوْ ءَاذَانٌ یَسْمَعُونَ بِهَا . (1)آیا در زمین گردش نکرده اند تا دل هایی داشته باشند که با آن بیندیشند یا گوش هایی که با آن بشنوند؟ » . متأسّفانه جهانگردی ، در جهان امروز ، عمدتا وسیله ای برای تفریح و سرگرمی است و بدین جهت ، نه تنها عبرت آموز و روشنگر نیست ، بلکه غفلت آفرین نیز هست ، و نه تنها موانع شناخت را از جلوی دیده عقل بر نمی دارد ، که حجابی نیز بر حجاب های آن می افزاید . پیشوایان اسلام ، برای آن که در جوامع اسلامی ، جهانگردی به این سرنوشت مبتلا نگردد ، نکات مهمّی را برای جهانگردان یادآور شده اند ، از جمله ، این که در بازدید از کاخ های زورمداران و ستمگران ، یادآور این آیات شوند و در آن تأمّل کنند : « کَمْ تَرَکُواْ مِن جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ . (2)چه باغ ها و جویبارها که به جای نهادند» .
.
۹ . آینده تاریخ در بینش قرآنی
و نیز در بازدید از خانه ستمگران ، به خود هشدار دهند که مبادا بر اساس سنّت الهی در تاریخ ، به سرنوشت آنان دچار شوند ، و در یک جمله ، اصلی ترین ادب بازدید از آثار باستانی ، تأمّل در علل سقوط تمدّن های گذشته و عبرت آموزی برای زندگی و تمدّن کنونی است .
۹ . آینده تاریخ در بینش قرآنیدر جهان بینی قرآن کریم ، آینده تاریخ ، روشن و نویدبخش است ؛ زیرا تاریخ ، به طور طبیعی ، به سوی شکست حتمیِ جبهه باطل و پیروزیِ گریزناپذیر حق ، حرکت می کند . قرآن ، روند حرکت تاریخ و پیروزیِ نهایی و همه جانبه حق بر باطل را به رودخانه خروشانِ کف کرده و یا فلزّاتی تشبیه می کند که برای تهیّه لوازم آرایش و ساختن کالا ، ذوب می شوند و ناخالصی در آنها وجود دارد . پس همان گونه که در نهایت ، همه کف ها و ناخالصی ها از بین خواهند رفت و تنها آب و موادّ خالص و مفید برای مردم ، باقی می مانند ، حق نیز در بستر تاریخ ، باقی می ماند و باطل ، از بین خواهد رفت . جبهه حق ، در بینش قرآنی ، همان جبهه مستضعفان ، جبهه صالحان ، جبهه تقواپیشگان و جبهه هواداران اسلام ناب است : « هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَی وَدِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ . (1)او کسی است که پیامبرش را با هدایت و دینِ درست ، فرستاد تا آن را بر هر چه دین است ، پیروز گردانَد» . با پیروزیِ جبهه حق ، دولت اهل بیت ، به رهبری مهدی آل محمّد علیهم السلام ، در جهان استقرار خواهد یافت و بساط ظلم و استکبار و استضعاف ، به کلّی برچیده خواهد شد و عدل و قسط ، جهان را فرا خواهد گرفت . اینک آیات و احادیثی را که دلالت بر این اجمال دارند ، در هفت فصل از نظر می گذرانیم :
.
1) .توبه : آیه ۳۳ .
الفصل الأوّل : معرفة التّاریخ۱ / ۱أهَمِّیَّةُ مَعرِفَةِ التّاریخِالکتاب« هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیَاءً وَ الْقَمَرَ نُورًا وَ قَدَّرَهُ مَنَازِلَ لِتَعْلَمُواْ عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسَابَ مَا خَلَقَ اللَّهُ ذَلِکَ إِلَّا بِالْحَقِّ یُفَصِّلُ الْایَاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ » . (1)
« وَ جَعَلْنَا الَّیْلَ وَ النَّهَارَ ءَایَتَیْنِ فَمَحَوْنَا ءَایَةَ الَّیْلِ وَ جَعَلْنَا ءَایَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً لِّتَبْتَغُواْ فَضْلاً مِّن رَّبِّکُمْ وَ لِتَعْلَمُواْ عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسَابَ وَ کُلَّ شَیْ ءٍ فَصَّلْنَاهُ تَفْصِیلاً » . (2)
« فَالِقُ الْاءِصْبَاحِ وَجَعَلَ الَّیْلَ سَکَنًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا » . (3)
«الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ » . (4)
الحدیثالإمام الصادق علیه السلام :بِالسَّنَةِ وأخواتِها یُکالُ الزَّمانُ مِن لَدُن خَلقِ اللّهِ تَعالَی العالَمَ إلی کُلِّ وَقتٍ وعَصرٍ مِن غابِرِ (5)الأَیّامِ ، وبِها یَحسُبُ النّاسُ الأَعمارَ وَالأَوقاتَ المُوقَّتَةَ لِلدُّیونِ وَالإِجاراتِ وَالمُعامَلاتِ وغَیرِ ذلِکَ مِن اُمورِهِم . (6)
.
فصل یکم : شناخت تاریخ
۱ / ۱ اهمّیت شناخت تاریخ
فصل یکم : شناخت تاریخ۱ / ۱اهمّیت شناخت تاریخقرآن«اوست کسی که خورشید را روشنایی بخشید و ماه را تابان کرد و برای آن ، منزل هایی معیّن کرد تا شماره سال ها و حساب را بدانید. خداوند ، اینها را جز به حق ، نیافریده است. نشانه ها[ ی خود ] را برای گروهی که می دانند ، به روشنی بیان می کند» .
«و شب و روز را دو نشانه قرار دادیم . نشانه شب را تیره گون و نشانه روز را روشنی بخش گردانیدیم ، برای این که [ در آن ، ] فضلی از پروردگارتان بجویید و برای این که شماره سال ها و حساب [ عمرها و رویدادها ] را بدانید و هر چیزی را به روشنی باز نمودیم» .
«[خداوند ،] شکافنده صبح است و شب را برای آرامش ، و خورشید و ماه را وسیله محاسبه[ی زمان ]قرار داد» .
«خورشید و ماه ، بر حسابی [روان] اند» .
حدیثامام صادق علیه السلام :به وسیله سال و امثال آن است که زمان ـ از آن هنگام که خداوند متعال، جهان را آفرید تا هر وقت و عصری از روزگاران گذشته ـ اندازه گیری می شود و به وسیله همین هاست که مردم ، عمرها و زمان های تعیین شده برای وام ها و اجاره ها و معاملات و دیگر امورشان را محاسبه می کنند.
.
عنه علیه السلام :خَلَقَ اللّهُ السَّماءَ سَقفا مَرفوعا... وجَعَلَ فیها سِراجا وقَمَرا مُنیرا ، یَسبَحانِ فی فَلَکٍ یَدورُ بِهِما دائِبَینِ ، یُطلِعُهُما تارَةً ویُؤفِلُهُما (1)اُخری ، فَبَنی عَلَیهِ الأَیّامَ وَالشُّهورَ وَالسِّنینَ الَّتی هِیَ مِن سَبَبِ الشِّتاءِ وَالصَّیفِ وَالرَّبیعِ وَالخَریفِ ؛ أزمِنةً مُختَلِفَةَ الأَعمالِ. (2)
۱ / ۲الحَثُّ عَلی عِلمِ التّأریخِأ ـ التّاریخُ الماضیالإمام علیّ علیه السلامـ مِن وَصِیَّةٍ أوصی بِهَا ابنَهُ الحَسَنَ علیه السلام ـ :أحیِ قَلبَکَ بِالمَوعِظَةِ . . . وَاعرِض عَلَیهِ أَخبارَ الماضینَ ، وذَکِّرهُ بِما أصابَ مَن کانَ قَبلَکَ مِنَ الأَوَّلینَ ، وسِر فی دِیارِهِم وآثارِهِم فَانظُر فیما فَعَلوا وعَمَّا انتَقَلوا وأینَ حَلّوا ونَزَلوا ، فَإِنَّکَ تَجِدُهُم قَدِ انتَقَلوا عَنِ الأَحِبَّةِ ، وحَلّوا دِیارَ الغُربَةِ ، وکأَنَّکَ عَن قَلیلٍ قَد صِرتَ کَأَحَدِهِم ، فَأَصلِح مَثواکَ ، ولا تَبِع آخِرَتَکَ بِدُنیاکَ . . . . أی بُنَیَّ! إنّی وإن لَم أکُن عُمِّرتُ عُمُرَ مَن کانَ قَبلی ، فَقَد نَظَرتُ فی أعمالِهِم ، وفَکَّرتُ فی أخبارِهِم ، وسِرتُ فی آثارِهِم ؛ حَتّی عُدتُ کَأَحَدِهِم ، بَل کَأَنّی بِمَا انتَهی إلَیَّ مِن اُمورِهِم قَد عُمِّرتُ مَعَ أوَّلِهِم إلی آخِرِهِم ، فَعَرَفتُ صَفوَ ذلِکَ مِن کَدَرِهِ ، ونَفعَهُ مِن ضَرَرِهِ ، فَاستَخلَصتُ لَکَ مِن کُلِّ أمرٍ نَخیلَهُ (3)، وتَوَخَّیتُ لَکَ جَمیلَهُ ، وصَرَفتُ عَنکَ مَجهولَهُ ، ورَأَیتُ حَیثُ عَنانی مِن أمرِکَ ما یَعنِی الوالِدَ الشَّفیقَ، وأجمَعتُ عَلَیهِ مِن أدَبِکَ، أن یَکونَ ذلِکَ وأنتَ مُقِبلُ العُمُرِ ومُقتَبَلُ الدَّهرِ ، ذو نِیَّةٍ سَلیمَةٍ ونَفسٍ صافِیَةٍ . (4)
.
1) .أفَلَتِ الشمس : أی غابت (الصحاح : ج ۴ ص ۱۶۲۳ «أفل»).
2) .بحار الأنوار : ج ۳ ص ۱۹۰ عن المفضّل بن عمر .
3) .انتخلت الشیء : استقصیت أفضله . وتنخّلته : تخیّرته (الصحاح : ج ۵ ص ۱۸۲۷ «نخل»).
4) .نهج البلاغة : الکتاب ۳۱ ، تحف العقول : ص ۶۹ نحوه ، بحار الأنوار : ج ۷۷ ص ۱۹۹ ح ۱ ؛ کنز العمّال : ج ۱۶ ص ۱۶۸ ح ۴۴۲۱۵ نقلاً عن وکیع والعسکری فی المواعظ نحوه .
۱ / ۲ تشویق به شناخت تاریخ
الف - تاریخِ گذشته
امام صادق علیه السلام :خداوند ، آسمان را به سانِ بامی برافراشته آفرید... و در آن ، چراغی ( خورشید ) و ماهی تابان نهاد که هر دو ، در فلکی [ و مداری ، ]پیوسته می چرخند ؛ باری طلوع می نمایند و دگر بار ، غروب می کنند ، و پیدایش روزها و ماه ها و سال ها را که خود ، سبب پیدایش زمستان و تابستان و بهار و پاییزند ، به عنوان زمان های کارهای گوناگون ، بر پایه همین گردش قرار داد .
۱ / ۲تشویق به شناخت تاریخالف ـ تاریخِ گذشتهامام علی علیه السلامـ در سفارش به فرزندش حسن علیه السلام ـ :دلت را با موعظه ، زنده بدار... و اخبار گذشتگان را بر آن عرضه کن و به آنچه بر سرِ پیشینیان تو آمده است ، اندرزش ده . در سرزمین ها و آثار بر جای مانده از آنان بِگرد و بنگر که چه کردند و از چه جدا شدند و به کجا منتقل شدند و در چه سرایی فرود آمدند . خواهی دید که از دوستان [خود] ، جدا شده اند و در سرای غربت ، فرود آمده اند و گویا تو نیز به زودی ، چونان یکی از آنان خواهی شد . پس جایگاه [ ابدی ] خویش را آباد کن و آخرتت را به دنیایت مفروش... . فرزندم! من اگر چه به اندازه عمرِ [ مجموعِ ] پیشینیان ، عمر نکرده ام ، امّا در کردارهای آنان نگریسته ام ، و در اخبار و سرگذشتشان اندیشیده ام ، و در آثارشان سیر کرده ام ، تا آن جا که چونان یکی از آنان شده ام و بلکه با مطالعه تاریخ آنان ، گویا پا به پای اوّلین تا آخرین آنها عمر کرده ام . پس حوادث زلال را از تیره ، و سود آنها را از زیانشان باز شناختم . پس ، از هر چیزی ، ناب آن را برایت برگزیدم و زیبایش را برایت جستم ، و ناشناخته هایش را از تو دور ساختم ، و چونان پدری مهربان ، به کار تو همّت گماشتم و عزم تربیت تو کردم؛ زیرا تو در آغاز زندگی قرار داری و تازه به روزگار ، روی آورده ای و از پنداری پاک و روانی صاف ، برخورداری .
.
ب ـ التّاریخُ المُعاصِرُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :عَلَی العاقِلِ أن یَکونَ بَصیرا بِزَمانِهِ (1).
عنه صلی الله علیه و آله :رَحِمَ اللّهُ مَن حَفِظَ لِسانَهُ ، وعَرَفَ زَمانَهُ ، وَاستَقامَت طَریقَتُهُ . (2)
الإمام علیّ علیه السلام :مَن لَم یَعرِف زَمانَهُ حُرِبَ (3). (4)
عنه علیه السلام :حَسبُ المَرءِ مِن . . . عِرفانِهِ عِلمُهُ بِزَمانِهِ . (5)
عنه علیه السلامـ فیما أوصی بِهِ وَلَدَهُ الحَسَنَ علیه السلام ـ :یا بُنَیَّ ، إنَّهُ لابُدَّ لِلعاقِلِ مِن أن یَنظُرَ فی شَأنِهِ ؛ فَلیَحفَظ لِسانَهُ ، وَلیَعرِف أهلَ زَمانِهِ . (6)
الإمام الباقر علیه السلام :فی حِکمَةِ آلِ داود : یَنبَغی لِلمُسلِمِ أن یَکونَ مالِکا لِنَفسِهِ ، مُقبِلاً عَلی شَأنِهِ ، عارِفا بِأَهلِ زَمانِهِ . (7)
.
1) .الخصال : ص ۵۲۵ ح ۱۳ ، معانی الأخبار : ص ۳۳۴ ح ۱ ، الأمالی للطوسی : ص ۵۴۰ ح ۱۱۶۳ ، مکارم الأخلاق : ج ۲ ص ۳۸۳ ح ۲۶۶۱ کلّها عن أبی ذرّ ، بحار الأنوار : ج ۷۱ ص ۲۷۹ ح ۱۹ ؛ صحیح ابن حبّان : ج ۲ ص ۷۸ ح ۳۶۱ عن أبی ذرّ ، کنز العمّال : ج ۱۶ ص ۱۳۳ ح ۴۴۱۵۷ .
2) .الفردوس : ج ۲ ص ۲۶۱ ح ۳۲۱۵ عن ابن عبّاس ، کنز العمّال : ج ۳ ص ۵۵۲ ح ۷۸۶۱ .
3) .الحَرَب ـ بالتحریک ـ : نهْب مال الإنسان وترکه لا شیء له (النهایة : ج ۱ ص ۳۵۸ «حرب») .
4) .کنز العمّال : ج ۱۶ ص ۱۸۱ ح ۴۴۲۱۵ نقلاً عن وکیع والعسکری فی المواعظ .
5) .کشف الغمّة : ج ۳ ص ۱۳۷ عن الإمام الجواد عن آبائه علیهم السلام ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۸۰ ح ۶۶ .
6) .الأمالی للطوسی : ص ۱۴۶ ح ۲۴۰ عن أبی وجزة السعدی عن أبیه ، تحف العقول : ص ۲۰۳ نحوه، بحار الأنوار : ج ۷۱ ص ۲۸۱ ح ۲۹ .
7) .الکافی : ج ۲ ص ۲۲۴ ح ۱۰ ، مختصر بصائر الدرجات : ص ۱۰۵ کلاهما عن أحمد بن محمّد بن أبی نصر عن الإمام الرضا علیه السلام ، بحار الأنوار : ج ۷۵ ص ۷۸ ح ۲۷ .
ب - تاریخ معاصر
ب ـ تاریخ معاصرپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خردمند ، باید زمان خود را بشناسد .
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :رحمت خدا بر آن کس که زبانش را نگه بدارد و زمانش را بشناسد و راه و روش درست را بپیماید .
امام علی علیه السلام :کسی که زمانش را نشناسد ، به تاراج می رود .
امام علی علیه السلام :در معرفت آدمی ، همین بس که... آگاه به زمان خویش باشد .
امام علی علیه السلامـ در سفارش به فرزندش حسن علیه السلام ـ :فرزندم! خردمند ، باید در کار خویش بنگرد تا زبان خویش را نگه بدارد و مردم زمانه اش را بشناسد .
امام باقر علیه السلام :در حکمت آل داوود علیه السلام آمده است : «مسلمان ، باید مالک نفس خویش باشد و به کار خویشتن بپردازد و مردم روزگارش را بشناسد» .
.
الإمام الصادق علیه السلام :فی حِکمَةِ آلِ داود : عَلَی العاقِلِ أن یَکونَ عارِفا بِزَمانِهِ ، مُقبِلاً عَلی شَأنِهِ ، حافِظا لِلِسانِهِ . (1)
عنه علیه السلامـ فی بَیانِ صِفاتِ صاحِبِ الفِقهِ وَالعَقلِ ـ :عارِفا بِأَهلِ زَمانِهِ ، مُستَوحِشا مِن أوثَقِ إخوانِهِ ، فَشَدَّ اللّهُ مِن هذا أرکانَهُ وأعطاهُ یَومَ القِیامَةِ أمانَهُ . (2)
۱ / ۳مُعِطیاتُ عِلْمِ التّاریخِأ ـ الاِستِعدادُ لِمُواجَهَةِ المُلابَساتِ السِّیاسِیَّةِ وَالاِجتِماعِیَّةِالإمام الصادق علیه السلام :العالِمُ بِزَمانِهِ لا تَهجُمُ عَلَیهِ اللَّوابِسُ (3). (4)
ب ـ عَدَمُ التَّعَجُّبِ مِنَ الأَحداثِ الاِجتِماعِیَّةِالإمام علیّ علیه السلام :أعرَفُ النّاسِ بِالزَّمانِ مَن لَم یَتَعَجَّب مِن أحداثِهِ . (5)
.
1) .الکافی : ج ۲ ص ۱۱۶ ح ۲۰ عن منصور بن یونس ، کتاب من لا یحضره الفقیه : ج ۴ ص ۴۱۶ ح ۵۹۰۳ عن حمّاد بن عثمان ، مجمع البیان : ج ۱۰ ص ۷۲۲ من دون إسنادٍ إلی أحد من أهل البیت علیهم السلام وکلاهما نحوه ، بحار الأنوار : ج ۱۴ ص ۳۹ ح ۲۰ .
2) .الکافی : ج ۱ ص ۴۹ ح ۵ ، منیة المرید : ص ۱۳۹ ، مشکاة الأنوار : ص ۲۴۵ ح ۷۱۳ ، بحار الأنوار : ج ۷۱ ص ۳۰۷ .
3) .اللُّبْسَةُ : الشُّبْهَةُ (القاموس المحیط : ج ۲ ص ۲۴۸ «لبس») .
4) .الکافی: ج ۱ ص۲۷ ح ۲۹ عن مفضّل بن عمر ، تحف العقول: ص۳۵۶ ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص۲۶۹ ح۱۰۹.
5) .غرر الحکم : ج ۲ ص ۴۴۹ ح ۳۲۵۲ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۱۲۶ ح ۲۸۷۶ .
۱ / ۳ ثمرات شناخت تاریخ
الف - آمادگی برای رویارویی با حوادث سیاسی و اجتماعی
ب - تعجّب نکردن از رخدادهای اجتماعی
امام صادق علیه السلام :در حکمت آل داوود علیه السلام آمده است : «خردمند ، باید زمان خود را بشناسد و به کار خویش بپردازد و زبانش را نگه بدارد» .
امام صادق علیه السلامـ در بیان صفات انسان فهمیده و خردمند ـ :مردمِ زمانش را می شناسد و [حتّی] از مطمئن ترین برادرانش نیز هراسان است . پس خداوند ، از این جهت ، ارکان [ زندگیِ ] او را محکم می گرداند و روز قیامت ، او را امنیت و آرامش عطا می فرماید .
۱ / ۳ثمرات شناخت تاریخالف ـ آمادگی برای رویارویی با حوادث سیاسی و اجتماعیامام صادق علیه السلام :کسی که زمان خود را بشناسد ، شبهات بر او هجوم نمی آورند .
ب ـ تعجّب نکردن از رخدادهای اجتماعیامام علی علیه السلام :زمان شناس ترینِ مردم ، کسی است که از رخدادهای زمانه تعجّب نمی کند .
.
ج ـ عَدَمُ الیَأسِ مِنَ الزَّمانِالإمام علیّ علیه السلام :لا تَیأَس مِنَ الزَّمانِ إذا مَنَعَ ، ولا تَثِق بِهِ إذا أعطی ، وکُن مِنهُ عَلی أعظَمِ الحَذَرِ . (1)
د ـ عَدَمُ الوُثوقِ بِالزَّمانِالإمام علیّ علیه السلام :مَن وَثِقَ بِالزَّمانِ صُرِعَ . (2)
عنه علیه السلام :إیّاکَ أن تَثِقَ بِالزَّمانِ . (3)
عنه علیه السلام :مَن أمِنَ الزَّمانَ خانَهُ ، ومَن أعظَمَهُ أهانَهُ . (4)
عنه علیه السلام :مَن فَهِمَ مَواعِظَ الزَّمانِ ، لَم یَسکُن إلی حُسنِ الظَّنِّ بِالأَیّامِ . (5)
عنه علیه السلام :لا غِرَّةَ (6)کَالثِّقَةِ بِالأَیّامِ . (7)
عنه علیه السلام :یَنبَغی لِمَن عَرَفَ الزَّمانَ ، أن لا یَأمَنَ الصُّروفَ (8)وَالغِیَرَ (9). (10)
.
1) .غرر الحکم : ج ۶ ص ۲۹۴ ح ۱۰۳۰۲ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۵۲۳ ح ۹۵۲۳ .
2) .عیون أخبار الرضا علیه السلام : ج ۲ ص ۵۴ ح ۲۰۴ ، الأمالی للصدوق : ص ۵۳۲ ح ۷۱۸ کلاهما عن عبد العظیم الحسنی عن الإمام الجواد عن آبائه علیهم السلام ، بحار الأنوار : ج ۷۱ ص ۱۳۵ ح ۱۴ .
3) .غرر الحکم : ج ۶ ص ۱۴۰ ح ۹۸۴۰ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۸۸ ح ۹۰۲۴ .
4) .نهج البلاغة : الکتاب ۳۱ ، کشف المحجّة : ص ۲۳۳ عن عمر بن أبی المقدام عن الإمام الباقر عنه علیهماالسلام ، تحف العقول : ص ۸۵ وفیه «تعظّم علیه» بدل «أعظمه»، بحار الأنوار : ج ۷۷ ص ۲۱۳ ح ۱؛ کنز العمّال : ج ۱۶ ص ۱۸۲ ح ۴۴۲۱۵ نقلاً عن وکیع والعسکری فی المواعظ نحوه .
5) .غرر الحکم : ج ۵ ص ۴۰۲ ح ۸۹۳۸ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۳۵ ح ۷۵۱۷ .
6) .الغِرَّةُ : الغَفْلَة . واغترَّ بالشیء : خُدِعَ به (لسان العرب : ج ۵ ص ۱۶ «غرر») .
7) .غرر الحکم : ج ۶ ص ۳۶۵ ح ۱۰۵۵۰ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۵۳۲ ح ۹۷۰۹ .
8) .صَرْفُ الدَّهر : حَدَثَانُه ونوائبه (الصحاح : ج ۴ ص ۱۳۸۵ «صرف»).
9) .غِیَرُ الدَّهر : أحداثُهُ المُغَیَّرَة (القاموس المحیط : ج ۲ ص ۱۰۶ «غیر»).
10) .غرر الحکم : ج ۶ ص ۴۴۳ ح ۱۰۹۳۸ ، عیون الحکم و المواعظ : ص ۵۴۹ ح ۱۰۱۳۴ وفیه «صروفه» بدل «الصروف».
ج - نومید نشدن از زمانه
د - اعتماد نکردن به زمانه
ج ـ نومید نشدن از زمانهامام علی علیه السلام :از روزگار ، هر گاه که دریغ ورزید ، نومید مشو و آن گاه که دِهِش کرد ، به آن اعتماد مکن و تا می توانی ، از آن بر حذر باش .
د ـ اعتماد نکردن به زمانهامام علی علیه السلام :هر که به روزگار اعتماد کند ، به زمین می خورَد .
امام علی علیه السلام :زنهار! به روزگار ، اعتماد مکن .
امام علی علیه السلام :هر که روزگار را امین بشمارد ، روزگار ، به او خیانت می کند و هر که آن را گرامی بدارد ، روزگار ، خوارش می سازد .
امام علی علیه السلام :هر که اندرزهای زمانه را بفهمد ، به روزگار ، خوشبین نمی شود .
امام علی علیه السلام :هیچ غفلتی ، چون اعتماد به روزگار نیست .
امام علی علیه السلام :کسی که زمانه را بشناسد ، سزد که خویشتن را از تحوّلات و دگرگونی ها در امان نپندارد .
.
ه ـ عَدَمُ مُعاتَبَةِ الزَّمانِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :قالَ اللّهُ عز و جل : یُؤذینِی ابنُ آدَمَ ؛ یَسُبُّ الدَّهرَ وأنَا الدَّهرُ ، بِیَدِی الأَمرُ ، اُقَلِّبُ اللَّیلَ وَالنَّهارَ . (1)
الإمام علیّ علیه السلام :مَن عَتَبَ عَلَی الزَّمانِ طالَت مَعتَبَتُهُ . (2)
عنه علیه السلام :الزَّمانُ یَخونُ صاحِبَهُ ، ولا یَستَعتِبُ لِمَن عاتَبَهُ . (3)
و ـ عَدَمُ مُکابَرَةِ الزَّمانِالإمام علیّ علیه السلام :من کابَرَ الزَّمانَ عَطِبَ (4)، ومَن یَنقَم عَلَیهِ غَضِبَ . (5)
۱ / ۴شَهادَةُ التّاریخِالکتاب«وَ شَاهِدٍ وَمَشْهُودٍ » . (6)
.
1) .صحیح البخاری : ج ۴ ص ۱۸۲۶ ح ۴۵۴۹ ، سنن أبی داود : ج ۴ ص ۳۶۹ ح ۵۲۷۴، مسند ابن حنبل : ج ۳ ص ۲۵ ح ۷۲۴۹ ، صحیح مسلم : ج ۴ ص ۱۷۶۲ ح ۲ ، المستدرک علی الصحیحین : ج ۲ ص ۴۹۱ ح ۳۶۹۰ ولیس فیهما «بیدی الأمر» وکلّها عن أبی هریرة ، کنز العمّال : ج ۳ ص ۶۰۶ ح ۸۱۳۸ .
2) .عیون أخبار الرضا علیه السلام : ج ۲ ص۵۳ ح۲۰۴، الأمالی للصدوق: ص۵۳۱ ح۷۱۸ کلاهما عن عبد العظیم الحسنی عن الإمام الجواد عن آبائه علیهم السلام ، الدرّة الباهرة: ص۲۶ عن الإمام زین العابدین علیه السلام ، بحار الأنوار: ج ۷۱ ص ۱۵۵ ح ۶۹.
3) .غرر الحکم : ج ۲ ص ۱۳۵ ح ۲۰۹۳ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۶۴ ح ۱۶۴۶ .
4) .عَطِبَ : هَلَکَ (المصباح المنیر : ص ۴۱۶ «عطب»).
5) .تحف العقول : ص ۸۵ ، بحار الأنوار : ج ۷۷ ص ۲۱۲ ح ۱ نقلاً عن کشف المحجّة .
6) .البروج : ۳ . لقد تظافرت الروایات فی کتب الفریقین علی أنّ المراد من الشاهد فی الآیة الکریمة ، هو یوم الجمعة، وفی بعضها هو یوم عرفة ، وأنّهما سیشهدان یوم القیامة. راجع : مصادر التفسیر وکتاب من لا یحضره الفقیه:ج۱ ص۴۲۲ ح۱۲۴۴ ومعانی الأخبار:ص۲۹۸و۲۹۹ وکنز العمّال:ج۲ ص۱۳ ح۲۹۴۰.
ه - گله نکردن از زمانه
و - ستیزنکردن با زمانه
۱ / ۴ گواهی تاریخ
اشاره
ه ـ گله نکردن از زمانهپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل فرمود : «آدمی زاده ، مرا می آزارد ؛ روزگار را ناسزا می گوید ، در حالی که روزگارْ منم ، کارها در دست من است ، و شب و روز را من می چرخانم» .
امام علی علیه السلام :هر که از زمانه گله کند ، گِله اش به درازا می کشد .
امام علی علیه السلام :زمانه ، به دوستش خیانت می کند و کسی را که از او گله کند ، خشنود نمی سازد .
و ـ ستیز نکردن با زمانهامام علی علیه السلام :هر که با زمانه بستیزد ، هلاک می شود ، و هر که کینه آن را به دل بگیرد ، همواره در خشم خواهد بود .
۱ / ۴گواهی تاریخقرآن«سوگند به گواه و مورد گواهی» . (1)
.
1) .احادیث موجود در کتب شیعه و سنّی ، هم داستان اند بر این که مراد از «گواه» در این آیه ، روز جمعه است . در بعضی احادیث هم به روز عرفه تفسیر شده است . این هر دو روز ، در قیامت ، گواهی خواهند داد . برای اطّلاع بیشتر ، به کتب تفسیر ، رجوع شود . نیز ، ر . ک : کتاب من لا یحضره الفقیه : ج ۱ ص ۴۲۱ ح ۱۲۴۴ ، معانی الأخبار : ص ۲۹۸ـ۲۹۹ ، کنز العمّال : ج ۲ ص ۱۳ ح ۲۹۴۰ .
الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لَیسَ مِن یَومٍ یَأتی عَلَی ابنِ آدَمَ إلّا یُنادی (1): یَا بنَ آدَمَ ! أنَا خَلقٌ جَدیدٌ ، وأنَا فیما تَعمَلُ غَدا عَلَیکَ شَهیدٌ ، فَاعمَل فِیَّ خَیرا أشهَد لَکَ بِهِ غَدا ، فَإِنّی لَو قَد مَضَیتُ لَمَ تَرَنی أبَدا . ویَقولُ اللَّیلُ مِثلَ ذلِکَ . (2)
عنه صلی الله علیه و آله :ما طَلَعَت شَمسٌ مِنَ المَشرِقِ فی یَومٍ إلّا ومَعَها مَلَکٌ یُنادی : ألا مُتَزَوِّدٌ مِنّی خَیرا! فَإِنّی لَن أرجِعَ إلَیهِ إلی أن تَقومَ السّاعَةُ . فَکُلُّ یَومٍ شاهِدٌ عَلَی العَبدِ بِما کَسَبَت یَداهُ . (3)
عنه صلی الله علیه و آله :للّهِِ عز و جل عَلی کُلِّ عَبدٍ رُقَباءُ مِن خَلقِهِ ، ومُعَقِّباتٌ (4)مِن بَینِ یَدَیهِ ومِن خَلفِهِ ؛ یَحفَظونَهُ مِن أمرِ اللّهِ ، ویَحفَظونَ عَلَیهِ ما یَکونُ مِنهُ مِن أعمالِهِ وأقوالِهِ وألفاظِهِ وألحاظِهِ ، فَالبِقاعُ الَّتی تَشتَمِلُ عَلَیهِ شُهودُ رَبِّهِ لَهُ أو عَلَیهِ ، وَاللَّیالی وَالأَیّامُ وَالشُّهورُ شُهودٌ عَلَیهِ أو لَهُ . (5)
عنه صلی الله علیه و آله :یُفتَحُ لِلعَبدِ یَومَ القِیامَةِ عَلی کُلِّ یَومٍ مِن أیّامِ عُمُرِهِ أربَعٌ وعِشرونَ خِزانَةً ؛ عَدَدَ ساعاتِ اللَّیلِ وَالنَّهارِ : فَخِزانَةٌ یَجِدُها مَملُوَّةً نورا وسُرورا ، فَیَنالُهُ عِندَ مُشاهَدَتِها مِنَ الفَرَحِ وَالسُّرورِ ما لو وُزِّعَ عَلی أهلِ النّارِ لَأَدهَشَهُم عَنِ الإِحساسِ بِأَلَمِ النّارِ ، وهِیَ السّاعَةُ الَّتی أطاعَ فیها رَبَّهُ . ثُمَّ یُفتَحُ لَهُ خِزانَةٌ اُخری فَیَراها مُظلِمَةً مُنتِنَةً مُفزِعَةً ، فَیَنالُهُ مِنها عِندَ مُشاهَدَتِها مِنَ الفَزَعِ وَالجَزَعِ ما لَو قُسِّمَ عَلی أهلِ الجَنَّةِ لَنَغَّصَ (6)عَلَیهِم نَعیمَها ، وهِیَ السّاعَةُ الَّتی عَصی فیها رَبَّهُ . ثُمَّ یُفتَحُ لَهُ خِزانَةٌ اُخری فَیَراها خالِیَةً لَیسَ فیها ما یَسُرُّهُ ولا ما یَسوؤُهُ ، وهِیَ السّاعَةُ الَّتی نامَ فیها أوِ اشتَغَلَ فیها بِشَیءٍ مِن مُباحاتِ الدُّنیا ، فَیَنالُهُ مِنَ الغَبنِ وَالأَسَفِ عَلی فَواتِها ـ حَیثُ کانَ مُتَمَکِّنا مِن أن یَملَأَها حَسَناتٍ ـ ما لا یوصَفُ ، ومِن هذا قَولُهُ تَعالی : « ذَلِکَ یَوْمُ التَّغَابُنِ» (7). (8)
.
1) .فی المصدر: «إلّا ینادی فیه»، وما أثبتناه ـ کما فی کنز العمّال ـ هو الأوفق .
2) .تفسیر القرطبی : ج ۱۵ ص ۳۵۳ و ج ۱۹ ص ۲۸۴ ، کنز العمّال : ج ۱۵ ص ۷۹۶ ح ۴۳۱۶۱ نقلاً عن الرافعی والسهمی فی کتاب آداب الدین وکلّها عن معقل بن یسار وراجع : فلاح السائل : ص ۳۷۶ ح ۲۵۲ .
3) .الفردوس : ج ۴ ص ۷۵ ح ۶۲۳۴ عن ابن عبّاس ، کنز العمّال : ج ۱۵ ص ۷۹۶ ح ۴۳۱۶۰.
4) .مُعَقِّبات : أی ملائکة یتعاقَبونَ علیه حافظین له (مفردات ألفاظ القرآن : ص ۵۷۵ «عقب»).
5) .التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام : ص ۶۵۴ ح ۳۷۳ ، بحار الأنوار : ج ۷ ص ۳۱۵ ح ۱۱ .
6) .فی المصدر : «لنقص» ، والتصویب من بحار الأنوار .
7) .التغابن : ۹ .
8) .عدّة الداعی : ص ۱۰۳ ، بحار الأنوار : ج ۷ ص ۲۶۲ ح ۱۵ .
حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ روزی نیست که بر آدمی زاده بیاید ، مگر این که آن روز ، بانگ می زند : «ای فرزند آدم! من آفریده ای جدید هستم ، و هر کاری انجام دهی ، فردا[ ی قیامت ] به آن ، گواهی خواهم داد . پس ، در من (امروز) ، کار نیک انجام ده تا فردا به نفع تو شهادت دهم؛ زیرا اگر بگذرم ، دیگر هرگز مرا نخواهی دید» . شب نیز چنین سخنی را می گوید .
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خورشید ، در هیچ روزی از مشرق طلوع نمی کند ، مگر این که همراه با آن ، فرشته ای بانگ می زند : «آیا کسی هست که از من (امروز) توشه ای برگیرد؟ چرا که من تا قیام قیامت ، دیگر به سوی او باز نخواهم گشت» . پس هر روزی ، بر آنچه بنده [در آن روز] به دست آورده ، گواه است .
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل بر هر بنده ای ، ناظرانی از آفریدگان خویش قرار داده و فرشتگانی که از پیش و پس او ، مراقبش هستند و به فرمان خداوند ، از او محافظت می کنند و اعمال و سخنان و کلمات و نگاه های او را ثبت می نمایند . اماکنی که او را در خود جای می دهند ، گواهان پروردگار اویند که به سود یا زیان وی ، گواهی خواهند داد . شب ها و روزها و ماه ها نیز گواهانِ به سود یا زیان او هستند .
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در روز قیامت ، برای هر روزی از روزهای عمر بنده ، بیست و چهار خزانه ، به تعداد ساعت های شب و روز ، گشوده می شود : خزانه ای را پر از روشنایی و شادمانی می یابد و با دیدن آن ، چنان خوش حالی و سروری به او دست می دهد که اگر میان دوزخیان توزیع شود ، احساس درد آتش را از یادشان می بَرد . این ، همان ساعتی است که در آن ، طاعت پروردگارش را به جای آورده است . سپس خزانه دیگری برایش باز می شود که آن را تاریک و متعفّن و وحشتناک می یابد و از دیدن آن ، چنان ترس و بی تابی ای به او دست می دهد که اگر در میان بهشتیان توزیع شود ، نعمت و خوشیِ بهشت ، بر آنان تلخ می شود و این ، همان ساعتی است که در آن ، پروردگارش را معصیت کرده است . سپس خزانه دیگری برایش باز می شود که آن را تُهی می یابد . در آن ، نه چیزی هست که شادش سازد و نه چیزی که ناراحتش گردانَد . این ، همان ساعتی است که در آن ، خواب بوده یا به کاری از کارهای روای دنیا سرگرم بوده است . پس ، بر از دست دادنِ این ساعت ها ـ که می توانسته است آنها را با کارهای خوب پر کند ـ چنان احساس زیان و تأسّفی به او دست می دهد که وصفْ ناشدنی است . این است که خدای متعال می فرماید : «آن [روز] ، روز حسرت خوردن است» .
.
الإمام زین العابدین علیه السلامـ مِن دُعائِهِ عِندَ الصَّباحِ وَ المَساءِ ـ :وهذا یَومٌ حادِثٌ جَدیدٌ ، وهُوَ عَلَینا شاهِدٌ عَتیدٌ (1)، إن أحسَنّا وَدَّعَنا بِحَمدٍ ، وإن أسَأنا فارَقَنا بِذَمٍّ . (2)
الإمام الصادق علیه السلام :ما مِن یَومٍ یَأتی عَلَی ابنِ آدَمَ إلّا قالَ لَهُ ذلِکَ الیَومُ : یَابنَ آدَمَ ، أنَا یَومٌ جَدیدٌ وأنَا عَلَیکَ شَهیدٌ ، فَقُل فِیَّ خَیرا وَاعمَل فِیَ خَیرا أشهَد لَکَ بِهِ یَومَ القِیامَةِ ، فَإِنَّکَ لَن تَرانی بَعدَها أبَدا . ـ قالَ ـ : وکانَ عَلِیٌّ علیه السلام إذا أمسی یَقولُ : مَرحَبا بِاللَّیلِ الجَدیدِ وَالکاتِبِ الشَّهیدِ ، اکتُبا عَلَی اسمِ اللّهِ . ثُمَّ یَذکُرُ اللّهَ عز و جل . (3)
.
1) .العَتید : المُعَدّ (مفردات ألفاظ القرآن : ص ۵۴۵ «عتد»).
2) .الصحیفة السجّادیّة : ص ۴۰ الدعاء ۶ ، مصباح المتهجّد : ص ۲۴۶ ح ۳۶۱ ، العُدد القویّة : ص ۳۶۲ من دون إسنادٍ إلی أحد من أهل البیت علیهم السلام ، بحار الأنوار : ج ۹۷ ص ۳۰۷ .
3) .الکافی : ج ۲ ص ۵۲۳ ح ۸ عن ابن القدّاح ، کتاب من لا یحضره الفقیه : ج ۴ ص ۳۹۷ ح ۵۸۴۹ عن السکونی عن الإمام علیّ علیه السلام ، الأمالی للصدوق : ص ۱۶۹ ح ۱۶۶ عن السکونی عن الإمام الصادق عن آبائه عن الإمام علیّ علیهم السلام ، فلاح السائل : ص ۳۷۶ ح ۲۵۱ عن عبد اللّه بن میمون عن الإمام الصادق عن أبیه علیهماالسلام وفیه «فافعل» بدل «فقل» ولیس فی الثلاثة الأخیرة ذیله من «قال وکان علیّ علیه السلام » ، بحار الأنوار : ج ۷۱ ص ۱۸۱ ح ۳۵ .
امام زین العابدین علیه السلامـ از دعای ایشان در بامداد و شامگاه ـ :و این ، یک روز نوپدید و جدید است و او بر ما گواهی حاضر و آماده است . اگر کار نیک کردیم ، با سپاس گزاری ، با ما بدرود می گوید ، و اگر کار بد کردیم ، با نکوهش ، از ما جدا می شود .
امام صادق علیه السلام :هیچ روزی نیست که بر فرزند آدم بگذرد ، مگر این که آن روز ، به او می گوید : ای فرزند آدم! من یک روز نو هستم و من بر تو گواهم . پس در من ، نیک بگو و نیک عمل کن تا در روز قیامت ، به آن [کار نیک] برای تو گواهی دهم؛ زیرا دیگر هرگز مرا نخواهی دید . چون شب می شد ، علی علیه السلام می فرمود : «خیر مقدم به این شب جدید و نویسنده و گواه [ اعمال ما ]! [ای شب و روز!] به نام خدا بنویسید» . سپس ذکر خدای عز و جل می گفت .
.
. .
درنگی در باره تاریخ نگاری و پایه های تقویم تاریخ
اشاره
درنگی در باره تاریخ نگاری و پایه های تقویم تاریخمحاسبه زمان ، یکی از ارکان اساسی زندگی انسان است . نیاز زندگی اجتماعی بشر به تاریخ ، تا حدّی است که قرآن کریم ، تأمین این نیاز به وسیله خورشید و ماه را به عنوان یکی از نشانه های خداشناسی و دلایل حکمت آفریدگار ، مورد استناد قرار داده است . با عنایت به این ضرورت ، می توان حدس زد که هر جامعه انسانی ، از آغاز هبوط آدم علیه السلام تاکنون ، به گونه ای ، تاریخ زندگی خود را ثبت و ضبط می کرده است . همچنین با اندکی تأمّل ، می توان دریافت که به طور طبیعی ، بهترین و به یاد ماندنی ترین مبدأ تاریخ ، در میان جوامع و اقوام مختلف ، حوادث و وقایع مهمّ تاریخی است . گفتنی است که شماری از متون تاریخی ، حدس ما را در هر دو موردی که اشارت رفت ، تأیید می کنند ، چنان که در تاریخ دمشق آمده است : لمّا هبط آدم من الجنّة و انتشر ولده ، أرّخ بنوه من هبوط آدم ، فکان ذلک التّاریخ ، حتّی بعث اللّه تعالی نوحا فأرّخوا حتّی مبعث نوح ، حتّی کان الغرق فهلک مَن هلک ممّن کان علی وجه الأرض ... فکان التّاریخ من الطوفان إلی نار إبراهیم ؛ فلمّا کثر ولد إسماعیل افترقوا ، فأرَّخ بنو إسحاق من نار إبراهیم إلی مبعث یوسف ،
.
و من مبعث یوسف إلی مبعث موسی ، و من مبعث موسی إلی مُلک سلیمان ، و من مُلک سلیمان إلی مبعث عیسی بن مریم ، و من مبعث عیسی بن مریم إلی مبعث رسول اللّه صلّی اللّه علیه وآله و سلّم و علی جمیع أنبیائه و رسله . و أرَّخ بنو إسماعیل من نار إبراهیم إلی بناء البیت ، حتّی بناه إبراهیم و إسماعیل ، ثمّ أرَّخ بنو إسماعیل من بنیان البیت حتّی تفرّقت مَعَدُّ ، فکان کلّما خرج قوم من تهامه أرَّخوا مخرجهم ، و مَن بقی مِن تهامة من بنی إسماعیل یؤرِّخون خروج مَعَدٍّ و نَهْدٍ و جُهینَةَ ـ من بنی زید ـ من تهامة ، حتّی مات کعب بن لُؤَیّ إلی الفیل ، فکان التّاریخ من الفیل حتّی أرَّخ عمر بن الخطّاب من الهجرة، و ذلک سنة سبع عشرة أو ثمان عشرة . (1)چون آدم علیه السلام از بهشت فرود آمد و فرزندانش پخش شدند ، فرزندان او از فرود آدم ، تاریخ گذاری کردند [ و آن را مبدأ تاریخ قرار دادند ] ، و این تاریخ بوده ، تا آن که خدای متعال ، نوح را بر انگیخت و مردم ، آن را تا بعثت نوح ، [ مبدأ ]تاریخ گرفتند تا آن که طوفان پدید آمد و از ساکنان زمین ، هلاک شدند آنها که هلاک شدند... . پس [مبدأ] تاریخ ، از طوفان تا به آتش افکندن ابراهیم شد . چون فرزندان اسماعیل زیاد شدند ، پخش شدند و فرزندان اسحاق ، از به آتش افکندن ابراهیم علیه السلام تا مبعث یوسف علیه السلام تاریخ نوشتند و از مبعث یوسف علیه السلام تا مبعث موسی علیه السلام ، و از مبعث موسی علیه السلام تا پادشاهی سلیمان علیه السلام ، و از پادشاهی سلیمان علیه السلام تا مبعث عیسی بن مریم علیهماالسلام ، و از مبعث عیسی بن مریم تا مبعث پیامبر خدا ـ که درود خدا بر او و خاندانش و بر همه پیامبران و فرستادگان الهی باد ـ . فرزندان اسماعیل ، از آتش ابراهیم تا بنای خانه[ی کعبه ] را تاریخ قرار دادند ؛ یعنی تا زمانی که ابراهیم و اسماعیل علیهماالسلام آن را ساختند . سپس فرزندان اسماعیل، بنای کعبه را تاریخ قرار دادند تا آن که مَعَد ، پراکنده شدند ، و چنین بود که
.
1) .تاریخ دمشق : ج ۱ ص ۳۴ . نیز ، ر . ک : تاریخ الطبری : ج ۱ ص ۱۹۳ .
پایه تقویم میلادی
هر گاه قومی از تهامه بیرون می رفتند ، زمان آن را تاریخ قرار می دادند و هر کس از تهامه از فرزندان اسماعیل باقی می ماند ، بیرون شدن مَعَد و نهد و جُهَینه (از بنی زید) از تهامه را تاریخ قرار می دادند ، تا آن که کعب بن لُؤَی مُرد، تا [حمله سپاه ]فیل که تاریخ، از [سال] فیل شد ، تا آن که عمر بن خطّاب، هجرت [پیامبر خدا] را تاریخ قرار داد و آن ، سال هفدهم یا هجدهم بود . همچنین مسعودی می نویسد : لم یزل مَن وَصَفنا من قبائل العرب یؤرِّخون بالاُمور المشهورة : من موت رؤسائهم ، و وقائع و حروب کانت بینهم ، إلی أن جاء اللّه بالإسلام فأجمع المسلمون علی التّاریخ من الهجرة . (1)این قبایل عرب که نامشان را بردیم ، همواره رویدادهای مشهور (مانند : مرگ رؤسایشان ، رویدادها و جنگ هایی که میانشان واقع می شد) را تاریخ قرار می دادند ، تا آن که خداوند ، اسلام را فرستاد و مسلمانان ، بر هجرت به عنوان مبدأ تاریخ ، هم داستان شدند . و بدین سان ، پیشرفت علم و فرهنگ ، به همسان سازی نگارش تاریخ و جهانی شدن تاریخ میلادی و رسمی شدن تاریخ هجری در جهان اسلام انجامید . بدین مناسبت ، در این جا به پایه های تقویم میلادی ، تقویم هجری قمری و تقویم هجری شمسی اشاره کوتاهی می کنیم :
پایه تقویم میلادیمبنای تقویم بین المللی در جهان امروز ، ولادت مسیح علیه السلام است ، با این آگاهی که عیسی مسیح ، در زمان آگوست ، امپراتور مشهور روم ، در بیت اللّحم یهودیه به دنیا آمد . البتّه دنیای روم ، بدون اطّلاع از این واقعه ، قرن ها تقویم خود را بر مبنای
.
1) .التنبیه و الإشراف : ص ۱۷۸ .
پایه تقویم هجری قمری
اشاره
تاریخ افسانه ای شهر روم و بر اساس اصلاحیه ژولین ادامه می داد . عهد آگوست و دقیانوس گذشت تا عهد دیوکْلسین رسید (۵۶۰ م) (1)و کشیشی به نام دیونیسیوس اکزیگیوس (2)پیشنهاد داد که دنیای مسیحیت ، تقویم خود را بر اساس ولادت مسیح علیه السلام قرار دهد . اعتراض او ، بر این امر مبتنی بود که نباید نام شخص ظالم ، در تاریخ ، زنده بماند . او پیشنهاد کرد به جای اسم امپراتوران ، سال ولادت مسیح علیه السلام را مبدأ تقویم عیسویت و کلیسا قرار دهند و خواستار آن شد که کلّیه ملل مسیحی ، از آن تبعیت نمایند . بر پایه حسابی که او کرده بود ، سال ۲۴۷ دقیانوسی ، پانصد و بیست و پنجمین سال تولّد مسیح است . بنا به پیشنهاد دنیس ، ۲۵ مارس ، آغاز سال و مبدأ گاه شماری مسیحیان شناخته شد . به حساب دیونیسیوس ، اوّل سال ، هفت روز بعد از میلاد بوده است ؛ ولی به مرور زمان ، در پیِ تغییراتی که برای تنظیم گاه شماری صورت گرفت ، آغاز سال به تدریج به اوّل ماه مارس رسید . روز عید پاک نیز از اوّل ماه ژانویه تا ۲۵ ماه دسامبر در تغییر بوده است . این اصلاحیه ، ۷۵۹ سال پس از بنای شهر روم ، انجام شد (3). (4)
پایه تقویم هجری قمریدر سال های نخستین بعثت پیامبر اسلام ، آنچه برای مسلمانان به عنوان تاریخ مطرح بود ، «رفتن به خانه اَرقَم» بود ، که فلان حادثه پیش از رفتن به خانه ارقم
.
1) .در سال ۲۸۹م ، جشن هزارمین سال بنای شهر «رُم» را در زمان این امپراتور گرفته اند (تقویم و تاریخ در ایران : ذبیح بهروز ، ایران کوده ، ش ۱۵ ، انجمن ایرانویچ ، تهران : ۱۳۴۱ش ، ص ۷۲) .
2) .. Dionysius Exiguxs
3) .تقویم و تقویم نگاری در تاریخ ، ابو الفضل نبئی : ص ۱۰۷ـ ۱۰۸ .
4) .برخی از محقّقان ، معتقد به وجود دو فرد به نام عیسی در تاریخ شده اند : یکی «عیسای مصلوب» و دیگری «عیسای غیر مصلوب» که میان آنها بیش از پنج قرن فاصله بوده ؛ ولی تاریخ میلادی رسمی ، با هیچ یک از آن دو ، منطبق نیست ؛ زیرا مسیح اوّل که غیر مصلوب است ، بیش از ۲۵۰ سال بر این تاریخ تقدّم دارد و مسیح دوم که مصلوب است ، ۲۹۰ سال متأخّر از این تاریخ است (ر. ک : المیزان فی تفسیر القرآن : ج ۳ ص ۳۱۴) .
۱ . پیامبر اسلام ، پایه گذار تاریخ هجری است
۲ . خلیفه دوم ، پایه گذار تاریخ هجری است
بوده یا بعد از آن . (1)پس از شکل گیری جامعه اسلامی در مدینه ، هجرت پیامبر خدا به این شهر ـ که مبدأ تأسیس دولت اسلامی و گسترش اسلام در جهان شد ـ به عنوان مبدأ تاریخ اسلام ، مورد توافق جامعه اسلامی قرار گرفت ؛ امّا در باره این که دقیقا از چه زمانی ، هجرت به عنوان مبدأ تاریخْ تعیین شد ، دو نظریه وجود دارد :
۱ . پیامبر اسلام ، پایه گذار تاریخ هجری استنظریه اوّل ، این است که پیامبر صلی الله علیه و آله در همان آغاز ورود به مدینه ، شخصا دستور تعیین تاریخ را از مبدأ هجرت ، صادر کرد . قرائنی ، این نظریه را تأیید می کنند ، از جمله آنچه طبری نقل کرده است که : إنَّ النبیَّ لمّا قدم المدینة ـ و قدمها فی شهر ربیع الأوّل ـ أمر بالتّاریخ . (2)پیامبر صلی الله علیه و آله چون به مدینه آمد ـ و ماه ربیع اوّل بود که آمد ـ ، دستور به تعیین تاریخ داد. تقویم نگار و پژوهشگر برجسته ایرانی ، رضا عبد اللهی ، و محقّق معاصر ، سیّد جعفر مرتضی عاملی ، این نظریه را بر گزیده اند . (3)
۲ . خلیفه دوم ، پایه گذار تاریخ هجری استنظریه دیگر ، این است که در سال هفدهم هجری ، خلیفه دوم ، تصمیم گرفت که مَبدأی برای تاریخ قرار دهد . پیشنهادهای مختلفی مطرح شد . برخی تاریخ روم ، (4)برخی تاریخ فارس، (5)برخی تولّد پیامبر صلی الله علیه و آله ، ۶ برخی بعثت ایشان ۷ و برخی وفات
.
ایشان (1)را پیشنهاد کردند ؛ امّا امام علی علیه السلام هجرت را پیشنهاد کرد و همین ، پذیرفته شد . سعید بن مسیَّب می گوید : قال عمر : متی نکتب التّاریخ؟ و جمع المهاجرین . فقال له علیّ علیه السلام : «من یوم هاجر النبیُّ صلی الله علیه و آله إلی المدینة» ، فکُتب التّاریخ . (2)عمر گفت : از کِی تاریخ بنویسیم؟ او مهاجران را گِرد آورد . علی علیه السلام به او فرمود : «از روزی که پیامبر صلی الله علیه و آله به مدینه هجرت کرد» . پس همان ، مبدأ تاریخ قرار داده شد . فاضل گران قدر ، آقای رسول جعفریان ، میان نظریه اوّل و دوم ، به گونه ای جمع کرده که به نظر ، درست می رسد . او می گوید : آنچه از مجموع مسائلی که در این زمینه نقل شده ، به دست می آید ، این است که هجرت ، به عنوان یک تحوّل مهم در دوره حیات رسول خدا ، مبدأ رخدادها به شمار می آمده است ؛ امّا با وفات رسول خدا و پیدایش رخدادهای دیگر ، محتملاً از اهمّیت آن کاسته شده و یا حتّی به فراموشی سپرده شده باشد . روایتی از ابن عبّاس ، بر همین دلالت می کند . او می گوید : «هنگامی که نبیّ اکرم به مدینه پای گذاشت ، تاریخی در آن سامان وجود نداشت. مردم ، یکی دو ماهی پس از ورود ایشان ، تاریخی [ را که قاعدتا باید همان هجرت باشد] به کار می بردند . این تاریخ ، تا زمان وفات رسول خدا ادامه یافت و پس از آن ، قطع شد و در ایّام خلافت ابو بکر و چهار سالِ نخست خلافت عمر ، تاریخی وجود نداشت . پس تاریخ [هجری] وضع شد» . بدین ترتیب ، می توان میان هر دو نظر ، توافقی به وجود آورد ، بدین معنا که مبدأ شدن هجرت در دوره حیات رسول خدا ، به طور طبیعی و یا به دستور پیامبر خدا صورت گرفت و این ، به تبعِ همان قاعده پیشین
.
پایه تقویم هجری شمسی
بود که رخدادی مهم ، مبدأ تاریخ قرار می گرفت ؛ امّا بعد از رحلت رسول اکرم ، به فراموشی سپرده شد و چند سال بعد از آن ، با توجّه به نیازی که به یک مبدأ احساس می شد ، به پیشنهاد امام علی علیه السلام [که حسّاسیت خاصّی بر روی پیروی از شیوه رسول اکرم داشت] احیا شد . به علاوه و شاید متأسّفانه ، مبدأ سال ـ که قاعدتا باید از ربیع اوّل (ماه هجرت) می بود ـ ، به محرّم تبدیل شد . (1)
پایه تقویم هجری شمسیبدان سان که اشارت رفت ، تاریخ هجری قمری در جامعه اسلامی و کتاب های تاریخی ، مورد استفاده قرار گرفت ؛ امّا در کنار آن ، سال شمسی به دلیل ثبات آن در تعیین فصول ، همیشه به عنوان سالِ مورد استفاده در امور کشاورزی و خراج و جز آن ، اهمّیت خود را حفظ کرده و در تقویم ها ، محاسبه و یاد می شده است . تطبیق این دو روزشمار با یکدیگر ، در فرهنگ های مختلف ، همیشه مورد بحث بوده و راه حل های مختلفی برای آن ، ارائه گردیده است . محاسبه سال شمسی تا پیش از پیدایش تاریخ جلالی در سال ۴۶۷ یا ۴۷۱ق ، بدین ترتیب بود که سال را به دوازده ماهِ سی روزه تقسیم می کردند که جمعا ۳۶۰ روز می شد. پنج روزِ باقی مانده را در پایان آبان ماه یا اسفند ماه بر آن می افزودند که جمعا ۳۶۵ روز می شد . با این حال ، پنج ساعت و ۴۸ دقیقه و ۴۵ ثانیه و ۵۱ صدم ثانیه باقی می مانْد . این زمان ، در هر چهار سال ، یک روز می شد و از آن جا که در محاسبه نمی آمد ، روز اوّل فروردین در فصول سال ، تغییر می کرد . بنا بر این، ماه های شمسی نیز در آن زمان ، مانند ماه های قمری در فصول سال ، متغیّر بود . معنای این سخن ، آن است که نوروز ، در نتیجه خطاهای گاه شماری ، در ابتدای
.
1) .سیره رسول خدا صلی الله علیه و آله : ص ۳۷۵ـ۳۷۶ .
فروردینِ واقعی (یعنی نقطه آغاز اعتدال ربیعی) قرار نداشت . زمانی که یزدگرد سوم ، آخرین شاه ساسانی ، در سال ۶۳۲ م ، به تخت نشست ، روزِ نخست سال ، یعنی اوّل فروردین ، مطابق با شانزدهم حُزَیران (ژوئن) یا ۲۷ خرداد در تقویم امروز بود . پس از آن ، با محاسبه یاد شده ، روز نوروز یا اوّل فروردین ، هر چهار سال ، یک روز به عقب می آمد . در سال ۴۶۷ ق ، روز نوروز ، مطابق دوازدهم حوت (اسفند) بود . در این سال ، جلال الدین ملک شاه سلجوقی ، دستور داد تا منجّمان ، محاسبه دقیقی از سال شمسی انجام دهند و روز اوّل فروردین را تعیین کنند . بر اساس محاسبه خواجه عبد الرحمان خازنی (منجّم مرو و صاحب کتاب معروف میزان الحکمة) ، به جای آن که بر اساس محاسبه قبلی ، روز واقعی دوازدهم اسفند ، اوّل فروردین دانسته شود ، اوّل فروردین را هجده روز جلوتر بردند و در ابتدای اعتدال ربیعی ، یعنی نوروزِ واقعی (طبیعی) قرار دادند . در محاسبه جدید ، هر سال را در چهار نوبت ، ۳۶۵ روز محاسبه می کردند (دوازده سی روز ، به ضمیمه پنج روز که در آخر ماه های آبان تا اسفند افزوده می شد) و سال پنجم را ۳۶۶ روز محاسبه می کردند . البتّه پس از هر هشت دوره چهار ساله ، سال پنجم را ۳۶۶ روز قرار می دادند . در این محاسبه ، آن پنج ساعت و اندی نیز در محاسبه می آمد . بدین ترتیب ، روز نوروز ، به عنوان نخستین روز فروردین ماه ، از آن سال ، ثابت مانْد . بنا بر این ، پس از هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله ، نخستین سالی که روز اوّل فروردین آن ، در تقویم رسمی ایران ، دقیقا مطابق آغاز زمان اعتدال ربیعی بوده ، سال ۴۶۷ هجری قمری (۴۵۴ هجری شمسی) بوده است . ۱
.
در سال ۱۳۰۴ ش (۱۳۴۳ ق / ۱۹۲۵ م) در ایران ، تقویم شمسی ، به عنوان تقویم رسمی پذیرفته شد . محاسبه پیشین که دقیق بود ، مراعات شد و تنها به جای افزودنِ پنج روز به سال ، شش ماه نخست سال را ۳۱ روز ، و پنج ماه دوم را سی روز و اسفند را ۲۹ قرار دادند که هر چهار سال یک بار ، سی روز محاسبه می شد . نیز سالی را که اسفند آن سی روز بود ، «سال کبیسه» نامیدند . (1)در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز مبنای محاسبه سال ، شمسی است و سال قمری نیز در کنار آن ، به عنوان تقویم دینی ، مورد تأکید قرار گرفته است . (2)
.
1) .برای دیدن متن تصویب نامه مجلس شورای ملّی که در شب یازدهم فروردین ماه ۱۳۰۴ به تصویب رسیده ، و اسناد دیگر در این باره ، ر . ک : «پیدایش و سیر تحوّل تقویم هجری شمسی» ، محمّد رضا صیّاد (مجلّه میراث جاویدان : ش ۱۴ـ ۱۵ ص ۱۱۸) .
2) .آنچه تحت عنوان «پایه تقویم هجری شمسی» ملاحظه شد ، عمدتا برگرفته از مقاله ای تحت عنوان «نوروز و محاسبه آن در تقویم شمسی» ، نوشته آقای رسول جعفریان است . برای ملاحظه کامل این نوشتار ، ر.ک : مقالات تاریخی : ج ۲ ص ۲۰۹ به بعد .
الفصل الثانی : خضوع التّاریخ للقانون۲ / ۱ثَباتُ قَوانینِ التّاریخِالکتاب«سُنَّةَ اللَّهِ فِی الَّذِینَ خَلَوْاْ مِن قَبْلُ وَ لَن تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِیلاً » . (1)
« وَ لَا یَحِیقُ الْمَکْرُ السَّیِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ فَهَلْ یَنظُرُونَ إِلَّا سُنَّتَ الْأَوَّلِینَ فَلَن تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِیلاً وَ لَن تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِیلاً » . (2)
الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :عِبادَ اللّهِ ! إنَّ الدَّهرَ یَجریِ بِالباقینَ کَجَریِهِ بِالماضینَ ، لا یَعودُ ما قَد وَلّی مِنهُ ولا یَبقی سَرمَدا (3)ما فیهِ ، آخِرُ فَعالِهِ کَأَوَّلِهِ . (4)
عنه علیه السلام :عَلی أثَرِ الماضی ما یَمضِی الباقی . (5)
.
1) .الأحزاب : ۶۲ .
2) .فاطر : ۴۳ .
3) .السَّرْمَدُ : الدائم (مفردات ألفاظ القرآن : ص ۴۰۸ «سرمد»).
4) .نهج البلاغة : الخطبة ۱۵۷ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۱۴۸ ح ۳۲۵۶ .
5) .نهج البلاغة : الخطبة ۹۹ ، کتاب من لا یحضره الفقیه : ج ۴ ص ۳۸۲ ح ۵۸۳۳ ، الأمالی للطوسی : ص ۴۳۵ ح ۹۷۴ کلاهما عن عبد اللّه بن بکر [ بکران] المرادی عن الإمام الکاظم عن آبائه عنه علیهم السلام وفیهما «یصیر» بدل «ما یمضی» ، مصباح المتهجّد : ص ۳۸۲ ح ۵۰۸ عن زید بن وهب ، بحار الأنوار : ج ۸۹ ص ۲۳۸ ح ۶۸؛ دستور معالم الحکم : ص ۴۶ وفیه «منّا» بدل «ما».
فصل دوم : قانونمند بودنِ تاریخ
۲ / ۱ پایداری قوانین تاریخ
فصل دوم : قانونمند بودنِ تاریخ۲ / ۱پایداری قوانین تاریخقرآن«در باره کسانی که پیش تر بوده اند ، [ همین ] سنّت خدا [ جاری بوده ] است و در سنّت خدا ، هرگز تغییری نخواهی یافت» .
«و نیرنگ زشت ، جز [ دامن ] صاحبش را نمی گیرد . پس آیا جز سنّت پیشینیان را انتظار می برند؟ و هرگز برای سنّت خدا ، تبدیلی نمی یابی و هرگز برای سنّت خدا ، دگرگونی ای نخواهی یافت» .
حدیثامام علی علیه السلام :ای بندگان خدا! روزگار ، بر ماندگان ، همان گونه می گذرد که بر رفتگان گذشته است . آنچه از روزگار سپری شده است ، باز نمی گردد و آنچه مانده است ، تا ابد نمی مانَد . واپسین رفتار آن ، چونان نخستین رفتار آن است .
امام علی علیه السلام :ماندگان ، به همان راهی می روند که گذشتگان رفتند .
.
عنه علیه السلام :عَلی أثَرِ الماضینَ یَمضِی الباقونَ (1)، وَالحَمدُ للّهِِ رَبِّ العالَمینَ . (2)
عنه علیه السلام :اِعتَبِر بِما مَضی مِنَ الدُّنیا لِما بَقِیَ مِنها ؛ فَإِنَّ بَعضَها یُشبِهُ بَعضا ، وآخِرُها لاحِقٌ بِأَوَّلِها . (3)
الإمام زین العابدین علیه السلام :فِی الباقی عَنِ الماضِی اعتِبارٌ . . . إنَّ البُکاءَ وَالحَنینَ لا یَرُدّانِ مَن قَد أبادَهُ الدَّهرُ . (4)
۲ / ۲آجالُ الاُمَمِ فِی التّاریخِالکتاب« وَلِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا یَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا یَسْتَقْدِمُونَ » . (5)
« مَّا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَ مَا یَسْتَئخِرُونَ » . (6)
« وَتِلْکَ الْأَیَّامُ نُدَاوِلُهَا بَیْنَ النَّاسِ » . (7)
الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :لِکُلِّ دَولَةٍ بُرهَةٌ . (8)
.
1) .فی المصدر : «الباقین» ، والصواب ما أثبتناه طبقاً للقواعد العربیة . وفی نهج البلاغة : «الباقی» .
2) .کتاب من لا یحضره الفقیه : ج ۱ ص ۴۳۱ ح ۱۲۶۳ ، نهج البلاغة : الخطبة ۹۹ ، غرر الحکم : ج ۲ ص ۳۶۷ ح ۲۸۲۹ کلاهما نحوه .
3) .نهج البلاغة : الکتاب ۶۹ ، بحار الأنوار : ج ۳۳ ص ۵۰۸ ح ۷۰۷ .
4) .الاحتجاج : ج ۲ ص ۱۱۴ ح ۱۷۰ عن حذیم بن شریک الأسدی، بحار الأنوار : ج ۴۵ ص ۱۶۴ ح ۷ .
5) .الأعراف : ۳۴ و راجع : یونس : ۴۹ .
6) .الحِجر : ۵ وراجع : المؤمنون : ۴۳ .
7) .آل عمران : ۱۴۰ .
8) .غرر الحکم : ج ۵ ص ۱۴ ح ۷۲۸۵ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۰۱ ح ۶۷۵۸ .
۲ / ۲ عمر تاریخی ملّت ها
امام علی علیه السلام :ماندگان ، در پیِ گذشتگان می روند ، و سپاس ، خدای را که پروردگار جهانیان است .
امام علی علیه السلام :از [ حوادث ] گذشته دنیا (تاریخ) برای آینده آن ، درس بیاموز؛ چرا که حوادث آن ، شبیه به یکدیگر است و پایان آن به آغازش می پیوندد .
امام زین العابدین علیه السلام :در گذشته ، برای آینده درس عبرت است... . گریه و ناله ، کسی را که روزگار نابودش کرده است ، باز نمی گردانَد .
۲ / ۲عمر تاریخی ملّت هاقرآن«و برای هر امّتی ، فرجامی است . پس چون فرجامشان فرا رسد ، نه می توانند ساعتی آن را پس اندازند و نه پیش» .
«هیچ امّتی از فرجام خویش ، نه پیش می افتد و نه پس می مانَد» .
«و ما این روزها را میان مردم به نوبت می گردانیم» .
حدیثامام علی علیه السلام :هر دولتی ، دوره ای (عمری) دارد .
.
عنه علیه السلام :الدَّولَةُ کَما تُقبِلُ تُدبِرُ . (1)
الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ لِلحَقِّ دَولَةً ، ولِلباطِلِ دَولَةً . (2)
.
1) .غرر الحکم : ج ۱ ص ۳۲۱ ح ۱۲۲۶ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۶ ح ۱۱۴۳ .
2) .الکافی : ج ۲ ص ۴۴۷ ح ۱۲ ، المؤمن : ص ۲۳ ح ۳۱ ، الغیبة للنعمانی : ص ۳۱۹ ح ۷ ، مشکاة الأنوار : ص۴۹۵ ح ۱۶۵۰ کلّها عن أبی الصباح الکنانی ، بحار الأنوار : ج ۵۲ ص ۳۶۵ ح ۱۴۳ ؛ الدرّ المنثور : ج ۲ ص ۳۳۲ نقلاً عن ابن المنذر عن أبی جعفر .
امام علی علیه السلام :دولت (اقبال) ، همچنان که می آید ، می رود .
امام صادق علیه السلام :حق را دولتی (حاکمیتی) است و باطل را نیز دولتی .
.
الفصل الثالث : أسباب التحوّلات التّاریخیّة۳ / ۱الجُهودُ الثَّقافِیَّةُالکتاب« إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمْ » . (1)
« ذَلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّرًا نِّعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَی قَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمْ » . (2)
الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما أنکَرتُم مِن زَمانِکُم فَبِما غَیَّرتُم مِن أعمالِکُم ؛ فَإِن یَکُ خَیرا فَآها آها ، وإن یَکُ شَرّا فَواها واها (3). (4)
.
1) .الرعد : ۱۱ .
2) .الأنفال : ۵۳ .
3) .الظاهر أنّ الصواب : «... فواها واها ... فآها آها» کما فی جمیع المصادر . و«واها واها» قیل : معنی هذه الکلمة التلهُّف ، وقد توضع موضع الإعجاب بالشیء . وقد ترِد بمعنی التوجّع ، وقیل : التوجّع یقال فیه : آها (النهایة : ج ۵ ص ۱۴۴ «واه») .
4) .مسند الشامیّین : ج ۱ ص ۳۹ ح ۲۶ ، النهایة فی غریب الحدیث : ج ۵ ص ۱۴۴ ، الفردوس : ج ۴ ص ۱۰۲ ح ۶۳۲۱ ، کنز العمّال : ج ۱۱ ص ۱۸۷ ح ۳۱۱۵۶ نقلاً عن تاریخ دمشق وکلّها عن أبی الدرداء .
فصل سوم : عوامل دگرگونی های تاریخی
۳ / ۱ تلاش های فرهنگی
فصل سوم : عوامل دگرگونی های تاریخی۳ / ۱تلاش های فرهنگیقرآن«در حقیقت ، خدا ، حال هیچ قومی را تغییر نمی دهد تا آنان ، حال خود را تغییر دهند» .
«این [ کیفر ] ، بدان سبب است که خداوند ، نعمتی را که به قومی ارزانی داشته ، تغییر نمی دهد ، مگر آن که آنان آنچه را در دل دارند ، تغییر دهند» .
حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آنچه را که از روزگارتان ناپسند می دارید ، به سبب تغییر رفتار خود شماست . پس اگر [ اعمالتان ] خوب بود که بَه بَه! و اگر بد بود ، آه ، آه !
.
عنه صلی الله علیه و آله :النّاسُ بِأَزمانِهِم أشبَهُ مِنهُم بِآبائِهِم . (1)
الإمام علیّ علیه السلام :لا ضَمانَ عَلَی الزَّمانِ . (2)
عیون أخبار الرضا علیه السلام عن الرّیّانِ بن الصَّلتِ :أنشَدَنِی الرِّضا علیه السلام لِعَبدِ المُطَّلِبِ : یَعیبُ النّاسُ کُلُّهُم زَماناوما لِزَمانِنا عَیبٌ سِوانا نَعیبُ زَمانَنا وَ العَیبُ فیناولَو نَطَقَ الزَّمانُ بِنا هَجانا . (3)
۳ / ۲الجُهودُ السِّیاسِیَّةُالإمام علیّ علیه السلام :إذا تَغَیَّرَ السُّلطانُ تَغَیَّرَ الزَّمانُ . (4)
عنه علیه السلام :إذا تَغَیَّرَت نِیَّةُ السُّلطانِ تَغَیَّرَ الزَّمانُ . (5)
راجع : التنمیة الاقتصادیة فی الکتاب والسنّة : ص ۲۶۰ (الدولة / جور الحاکم والتخلّف).
۳ / ۳الجُهودُ الدّینِیَّةُالکتاب«فَلَوْلَا کَانَتْ قَرْیَةٌ ءَامَنَتْ فَنَفَعَهَا إِیمَانُهَا إِلَّا قَوْمَ یُونُسَ لَمَّا ءَامَنُواْ کَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْیِ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَ مَتَّعْنَاهُمْ إِلَی حِینٍ » . (6)
.
1) .البیان والتبیین : ج ۲ ص ۲۳ ، المناقب للخوارزمی : ص ۳۷۵ ح ۳۹۵ ، مئة کلمة للجاحظ : ص ۱۹ ح ۳ و فیه «بزمانهم» بدل «بأزمانهم» وکلاهما عن الإمام علیّ علیه السلام .
2) .غرر الحکم : ج ۶ ص ۳۷۹ ح ۱۰۶۲۶ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۵۳۴ ح ۹۷۶۵ .
3) .عیون أخبار الرضا علیه السلام : ج۲ ص۱۷۷ ح۵ ، الأمالی للصدوق : ص۲۴۳ ح۲۶۰ ، بحار الأنوار : ج۱۵ ص۱۲۵ ح۶۴.
4) .نهج البلاغة : الکتاب۳۱ ، خصائص الأئمّة : ص۱۱۷ ، تحف العقول : ص۸۶ ، بحار الأنوار: ج۷۵ ص۳۵۸ ح۷۲؛دستور معالم الحکم:ص۲۴ ، کنز العمّال:ج۱۶ص۱۸۲ح۴۴۲۱۵ نقلاً عن وکیع والعسکری فی المواعظ.
5) .غرر الحکم : ج ۳ ص ۱۲۰ ح ۴۰۰۹ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۱۳۵ ح ۳۰۵۳ .
6) .یونس : ۹۸ .
۳ / ۲ تلاش های سیاسی
۳ / ۳ تلاش های دینی
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مردم به زمان های خود شبیه ترند تا به پدرانشان .
امام علی علیه السلام :زمان ، ضامن نیست .
عیون أخبار الرضا علیه السلامـ به نقل از رَیّان بن صَلت ـ :امام رضا علیه السلام این ابیات را از عبد المطّلب برایم خواند : همه مردم بر زمانه خُرده می گیرند حال آن که زمانه ما ایرادی ندارد ، جز خود ما . به زمانْ خُرده می گیریم ، در صورتی که عیب در خود ماست زمان ، اگر زبان می داشت ، ما را هجو می کرد .
۳ / ۲تلاش های سیاسیامام علی علیه السلام :هر گاه سلطان (حکومت) تغییر کند ، زمانه تغییر می کند .
امام علی علیه السلام :هر گاه نیّت سلطان تغییر کند ، زمانه تغییر می کند .
ر. ک : توسعه اقتصادی بر پایه قرآن و حدیث : ص ۴۳۵ (فصل ششم / ستم حکمران و عقب ماندگی اقتصادی) .
۳ / ۳تلاش های دینیقرآن«چرا هیچ آبادی ای نبود که [ اهل آن ] ایمان بیاورد و ایمانش به حال آن سود ببخشد ، مگر قوم یونس که وقتی ایمان آوردند ، عذاب رسوایی را در زندگی دنیا از آنان برطرف کردیم و تا چندی ، آنان را برخوردار ساختیم؟» .
.
« وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَی ءَامَنُواْ وَاتَّقَوْاْ لَفَتَحْنَا عَلَیْهِم بَرَکَاتٍ مِّنَ السَّمَاءِ وَالأَْرْضِ وَلَکِن کَذَّبُواْ فَأَخَذْنَاهُم بِمَا کَانُواْ یَکْسِبُونَ » . (1)
« وَ أَنِ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُواْ إِلَیْهِ یُمَتِّعْکُم مَّتَاعًا حَسَنًا إِلَی أَجَلٍ مُّسَمًّی وَ یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ وَ إِن تَوَلَّوْاْ فَإِنِّی أَخَافُ عَلَیْکُمْ عَذَابَ یَوْمٍ کَبِیرٍ » . (2)
الحدیثالکافی عن علیّ بن عیسی رفعه ، قال :إنَّ موسی علیه السلام ناجاهُ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی ، فَقالَ لَهُ فی مُناجاتِهِ : . . . یا موسی ، مُر عِبادی یَدعونی عَلی ما کانَ بَعدَ أن یُقِرّوا لی أنّی أرحَمُ الرّاحِمینَ ، مُجیبُ المُضطَرّینَ ، وأکشِفُ السّوءَ ، واُبَدِّلُ الزَّمانَ ، وآتی بِالرَّخاءِ ، وأشکُرُ الیَسیرَ ، واُثیبُ الکَثیرَ ، واُغنِی الفَقیرَ ، وأنَا الدّائِمُ العَزیزُ القَدیرُ . (3)
الإمام الحسین علیه السلامـ مِن دُعائِهِ یَومَ عَرَفَةَ ـ :صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وأعِنّی عَلی بَوائِقِ (4)الدُّهورِ وصُروفِ اللَّیالی وَالأَیّامِ ، ونَجِّنی مِن أهوالِ الدُّنیا وکُرُباتِ (5)الآخِرَةِ ، وَاکفِنی شَرَّ ما یَعمَلُ الظّالِمونَ فِی الأَرضِ . (6)
الإمام زین العابدین علیه السلامـ مِن دُعائِهِ فِی الاِستِعاذَةِ ـ :نَعوذُ بِکَ مِن سوءِ السَّریرَةِ ، وَاحتِقارِ الصَّغیرَةِ ، وأن یَستَحوِذَ عَلَینَا الشَّیطانُ ، أو یَنکُبَنَا الزَّمانُ ، أو یَتَهَضَّمَنَا (7)السُّلطانُ . (8)
.
1) .الأعراف : ۹۶.
2) .هود : ۳ .
3) .الکافی : ج ۸ ص ۴۲ و ۴۸ ح ۸ ، تحف العقول : ص ۴۹۵ نحوه ، بحار الأنوار : ج ۷۷ ص ۳۸ ح ۷ .
4) .بوائقه : أی غوائله وشروره (النهایة : ج ۱ ص ۱۶۲ «بوق»).
5) .الکُرْبَةُ : الغَمُّ الذی یأخذ بالنَّفْس (الصحاح : ج ۱ ص ۲۱۱ «کرب»).
6) .البلد الأمین : ص ۲۵۳ ، الإقبال : ج ۲ ص ۷۹ ، العُدد القویّة : ص ۳۷۶ من دون إسنادٍ إلی أحد من أهل البیت علیهم السلام ، بحار الأنوار : ج ۹۸ ص ۲۱۹ ح ۳ .
7) .هَضَمَه حَقَّهُ واهْتَضَمَهُ : إذا ظَلَمَهُ وکسر علیه حقّه (الصحاح : ج ۵ ص ۲۰۵۹ «هضم»).
8) .الصحیفة السجّادیّة : ص ۴۶ الدعاء ۸ ، شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید : ج ۶ ص ۱۸۵ عنه عن الإمام علیّ علیهماالسلاموفیه «یشتدّ لنا» بدل «ینکبنا».
«و اگر مردم آبادی ها ایمان آورده و به تقوا گراییده بودند ، قطعا برکاتی از آسمان و زمین برایشان می گشودیم ؛ ولی تکذیب کردند . پس به کیفر دستاوردشان ، [ گریبان ] آنان را گرفتیم» .
«و این که از پروردگارتان آمرزش بخواهید . سپس به درگاه او توبه کنید [ تا ] شما را با بهره مندیِ نیکویی تا زمانی معیّن ، بهره مند سازد و به هر شایسته نعمتی ، از کَرَم خود ، عطا کند و اگر روی گردان شوید ، من از عذاب روزی بزرگ بر شما بیمناکم» .
حدیثالکافیـ به نقل از علی بن عیسی ، در حدیثی که سند آن را به اهل بیت علیهم السلام می رسانَد ـ :خداوند ـ تبارک و تعالی ـ با موسی علیه السلام مناجات کرد و در مناجاتش به او فرمود : « ... ای موسی! به بندگانم بگو در هر وضعی هستند ، مرا ، پس از آن که اعتراف کردند که من ، مهربان ترینِ مهربانانم بخوانند ، که من پاسخ دهنده دعای بیچارگانم ، بدی [ و ناگواری ها ] را برطرف می سازم و زمانه را دیگرگون می سازم ، رفاه و آسایش می آورم ، از [ عمل نیک ] اندک ، قدردانی می کنم ، بسیار را پاداش می دهم و نادار را دارا می گردانم ، و منم پاینده شکست ناپذیر توانا» .
امام حسین علیه السلامـ از دعای ایشان در روز عرفه ـ :بر محمّد و خاندان محمّد ، درود فرست و مرا در برابر فجایع روزگاران و مصائب شب ها و روزها یاری فرما و از هراس های دنیا و اندوه های آخرت ، نجاتم ده و مرا از گزند اعمالی که ستمگران در زمین انجام می دهند ، نگه دار .
امام زین العابدین علیه السلامـ از دعای ایشان در پناه بردن به خدا ـ :پناه می بریم به تو از بدیِ نهاد و کوچک شمردن گناهانِ [به ظاهرْ] کوچک و از این که شیطان بر ما مسلّط گردد ، یا زمانه ما را در هم کوبد ، یا سلطان ، ما را آماج ستم قرار دهد .
.
الإمام الباقر علیه السلامـ فی قُنوتِ الوَترِ ـ :اللّهُمَّ إنّا نَشکو إلَیکَ غَیبَةَ نَبِیِّنا عَنّا ، وشِدَّةَ الزَّمانِ عَلَینا ، ووُقُوعَ الفِتَنِ بِنا ، وتَظاهُرَ الأَعداءِ عَلَینا ، وکَثرَةَ عَدُوِّنا ، وقِلَّةَ عَدَدِنا ؛ فَرِّج (1)ذلِکَ یا رَبِّ بِفَتحٍ مِنکَ تُعَجِّلُهُ ، ونَصرٍ مِنکَ تُعِزُّهُ ، وإمامِ عَدلٍ تُظهِرُهُ ، إلهَ الحَقِّ رَبَّ العالَمینَ . (2)
.
1) .فی بعض المصادر : «ففَرِّج» ، وفی بعضها : «فَافرج» .
2) .کتاب من لا یحضره الفقیه : ج ۱ ص ۴۸۸ ح ۱۴۰۴ ، الأمالی للصدوق : ص ۴۷۵ ح ۶۳۹ ، مصباح المتهجّد : ص ۳۶۶ ح ۴۹۲ کلاهما عن زرارة ، کمال الدین : ص ۵۱۴ ح ۴۳ عن الشیخ العمری من دعائه فی غیبة القائم علیه السلام ، تهذیب الأحکام : ج ۳ ص ۱۱۱ کلاهما من دون إسنادٍ إلی أحد من أهل البیت علیهم السلام وکلّها نحوه ، بحار الأنوار : ج ۸۷ ص ۱۹۸ ح ۶ .
امام باقر علیه السلامـ در قنوت نماز وَتْر ـ :بار خدایا! به درگاه تو شِکوه می کنیم از فقدان پیامبرمان ، و سختگیری زمانه بر ما ، و در افتادن به فتنه ها، و هم داستانی دشمنان بر ضدّ ما ، و فراوانیِ دشمنانمان و اندک بودن شمارمان . در این همه ، گشایشی فرما ـ ای پروردگار ما ـ با کام روایی شتابان از سوی تو و مددی عزّتمندانه از جانب تو و پیشوای عادلی که آشکارش می کنی ، ای معبود حق و پروردگار جهانیان !
.
الفصل الرابع : أسباب التقدّم الاجتماعی۴ / ۱حُکومَةُ الصّالِحینَالکتاب« وَ إِذِ ابْتَلَی إِبْرَاهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّی جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَ مِن ذُرِّیَّتِی قَالَ لَا یَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ » . (1)
« أَفَمَن یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَن یُتَّبَعَ أَمَّن لَا یَهِدِّی إِلَّا أَن یُهْدَی فَمَا لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ » . (2)
الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لَن تَهلِکَ الاُمَّةُ وإن کانَت ضالّةً [ مُضِلَّةً] (3)إذا کانَتِ الأَئِمَّةُ هادِیَةً مَهدِیَّةً . (4)
الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ اللّهَ لا یَستَحیی أن یُعَذِّبَ اُمَّةً دانَت بِإِمامٍ لَیسَ مِنَ اللّهِ وإن کانَت فی أعمالِها بَرَّةً تَقِیَّةً ، وإنَّ اللّهَ لَیَستَحیی أن یُعَذِّبَ اُمَّةً دانَت بِإِمامٍ مِنَ اللّهِ وإن کانَت فی أعمالِها ظالِمَةً مُسیئَةً . (5)
راجع : التنمیة الإقتصادیة فی الکتاب والسنّة : ص ۲۵۶ (الحکومة الصالحة والتنمیة).
.
1) .البقرة : ۱۲۴ .
2) .یونس : ۳۵ .
3) .ما بین المعقوفین أثبتناه من کنز العمّال .
4) .تاریخ بغداد : ج ۹ ص ۴۵۹ الرقم ۵۰۸۹ عن ابن عمر ، کنز العمّال : ج ۶ ص ۳۱ ح ۱۴۷۱۵ وقد تکرر الحدیث فی المصدر بعد الحدیث المذکور مباشرة بإبدال کلمة «مضلّة» بـ«مسیئة» .
5) .الکافی : ج ۱ ص ۳۷۶ ح ۵ ، الغیبة للنعمانی : ص ۱۳۳ ح ۱۵ کلاهما عن عبد اللّه بن سنان ، بحار الأنوار : ج ۶۸ ص ۱۱۳ ح ۲۷ .
فصل چهارم : عوامل پیشرفت اجتماعی
۴ / ۱ حُکمرانی شایستگان
فصل چهارم : عوامل پیشرفت اجتماعی۴ / ۱حُکمرانی شایستگانقرآن«و آن گاه که ابراهیم را پروردگارش با کلماتی آزمود و او آنها را به انجام رساند و [ خدا ]فرمود : من ، تو را پیشوای مردم قرار دادم ، [ ابراهیم ]گفت : از فرزندانم؟ گفت : عهد من به ستمگران نمی رسد» .
«آیا کسی که به حق راه نمایی می کند ، سزاوارتر است که پیروی شود یا کسی که راه نمایی نمی کند ، مگر آن که خودش [ نیاز دارد ] هدایت شود؟ شما را چه می شود؟ چگونه داوری می کنید؟» .
حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه پیشوایان ، هدایتگر و هدایت شده باشند ، امّت هرگز هلاک نخواهد شد ، حتّی اگر گم راه باشد .
امام صادق علیه السلام :خداوند ، حیا نمی کند از این که امّتی را که پیروِ پیشوایی غیر الهی است ، عذاب نماید ، هر چند آن امّت ، اعمالش نیک و پرهیزگارانه باشد . خدا حیا می کند امّتی را که از پیشوای الهی پیروی می کند ، عذاب نماید ، اگر چه اعمالش بد و ظالمانه باشد .
ر. ک : توسعه اقتصادی بر پایه قرآن و حدیث : ص ۴۲۷ (فصل ششم / حکومت شایسته و توسعه) .
.
۴ / ۲اِتِّحادُ الاُمَّةِالکتاب« وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُواْ وَاذْکُرُواْ نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَکُنتُمْ عَلَی شَفَا حُفْرَةٍ مِّنَ النَّارِ فَأَنقَذَکُم مِّنْهَا کَذَلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ ءَایَاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ » . (1)
الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :اِحذَروا ما نَزَلَ بِالاُمَمِ قَبلَکُم مِنَ المَثُلاتِ (2)، بِسوءِ الأَفعالِ وذَمیمِ الأَعمالِ ، فَتَذَکَّروا فِی الخَیرِ وَالشَّرِّ أحوالَهُم ، وَاحذَروا أن تَکونوا أمثالَهُم . فَإِذا تَفَکَّرتُم فی تَفاوُتِ حالَیهِم ، فَالزَموا کُلَّ أمرٍ لَزِمَتِ العِزَّةُ بِهِ شَأنَهُم (حالَهُم) ، وزاحَتِ الأَعداءُ لَهُ عَنهُم ، ومُدَّتِ العافِیَةُ بِهِ عَلَیهِم ، وَانقادَتِ النِّعمَةُ لَهُ مَعَهُم ، ووَصَلَتِ الکَرامَةُ عَلَیهِ حَبلَهُم ؛ مِنَ الاِجتِنابِ لِلفُرقَةِ ، وَاللُّزومِ لِلاُلفَةِ ، وَالتَّحاضِّ عَلَیها ، وَالتَّواصی بِها . وَاجتَنِبوا کُلَّ أمرٍ کَسَرَ فِقرَتَهُم ، وأوهَنَ مُنَّتَهُم ؛ مِن تَضاغُنِ (3)القُلوبِ ، وتَشاحُنِ الصُّدورِ ، وتَدابُرِ النُّفوسِ ، وتَخاذُلِ الأیدی . وتَدَبَّروا أحوالَ الماضینَ مِنَ المُؤمِنینَ قَبلَکُم ، کَیفَ کانوا فی حالِ التَّمحیصِ وَالبَلاءِ . ألَم یَکونوا أثقَلَ الخَلائِقِ أعباءً ، وأجهَدَ العِبادِ بَلاءً ، وأضیَقَ أهلِ الدُّنیا حالاً! اِتَّخَذَتهُمُ الفَراعِنَةُ عَبیدا ، فَساموهُم سوءَ العَذابِ ، وجَرَّعوهُمُ المُرارَ ، فَلَم تَبرَحِ الحالُ بِهِم فی ذُلِّ الهَلَکَةِ وقَهرِ الغَلَبَةِ ، لا یَجِدونَ حیلَةً فِی امتِناعٍ ، ولا سَبیلاً إلی دِفاعٍ . حَتّی إذا رَأَی اللّهُ سُبحانَهُ جِدَّ الصَّبرِ مِنهُم عَلَی الأَذی فی مَحَبَّتِهِ ، وَالاِحتِمالِ لِلمَکروهِ مِن خَوفِهِ ، جَعَلَ لَهُم مِن مَضایِقِ البَلاءِ فَرَجا ، فَأَبدَلَهُمُ العِزَّ مَکانَ الذُّلِّ ، وَالأَمنَ مَکانَ الخَوفِ ، فَصاروا مُلوکا حُکّاما ، وأئِمَّةً أعلاما ، وقَد بَلَغَتِ الکَرامَةُ مِنَ اللّهِ لَهُم ما لَم تَذهَبِ الآمالُ إلَیهِ بِهِم . فَانظُروا کَیفَ کانوا حَیثُ کانَتِ الأَملاءُ (4)مُجتَمِعَةً ، وَالأَهواءُ مُؤتَلِفَةً (مُتَّفِقَةً) ، وَالقُلوبُ مُعتَدِلَةً ، وَالأَیدی مُتَرادِفَةً ، وَالسُّیوفُ مُتَناصِرَةً ، وَالبَصائِرُ نافِذَةً ، وَالعَزائِمُ واحِدَةً . ألَم یَکونوا أربابا فی أقطارِ الأَرَضینَ ، ومُلوکا عَلی رِقابِ العالَمینَ ؟ ! فَانظُروا إلی ما صاروا إلَیهِ فی آخِرِ اُمورِهِم ، حینَ وَقَعَتِ الفُرقَةُ ، وتَشَتَّتَتِ الاُلفَةُ ، وَاختَلَفَتِ الکَلِمَةُ وَالأَفئِدَةُ ، وتَشَعَّبوا مُختَلِفینَ ، وتَفَرَّقوا مُتَحارِبینَ (مُتَحازِبینَ) ، قَد خَلَعَ اللّهُ عَنهُم لِباسَ کَرامَتِهِ ، وسَلَبَهُم غَضارَةَ (5)نِعمَتِهِ ، وبَقِیَ قَصَصُ أخبارِهِم فیکُم عِبَرا للمُعتَبِرینَ . فَاعتَبِروا بِحالِ وُلدِ إسماعیلَ وبَنی إسحاقَ وبَنی إسرائیلَ علیهم السلام ، فَما أشَدَّ اعتِدالَ الأَحوالِ ، وأقرَبَ اشتِباهَ الأَمثالِ! (6)
.
1) .آل عمران : ۱۰۳ .
2) .المُثلَة : نقمة تنزل بالإنسان فیُجعَل مِثالاً یَرتَدِع به غَیره ، وجمعه : مُثُلات ومَثُلات (مفردات ألفاظ القرآن : ص ۷۶۰ «مثل») .
3) .الضِّغْنُ : الحِقْدُ والعداوة والبغضاء (النهایة : ج ۳ ص ۹۱ «ضغن»).
4) .المَلأُ : أشراف الناس ورؤساؤهم ومتقدّموهم الذین یرجع إلی قولهم ، وجمعه أملاء (النهایة : ج ۴ ص ۳۵۱ «ملأ»).
5) .الغضارة : طیب العیش (الصحاح : ج ۲ ص ۷۷۰ «غضر»).
6) .نهج البلاغة : الخطبة ۱۹۲ ، بحار الأنوار : ج ۱۴ ص ۴۷۲ ح ۳۷ .
۴ / ۲ اتّحاد امّت
۴ / ۲اتّحاد امّتقرآن«و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده مشوید ، و نعمت خدا را بر خود یاد کنید ، آن گاه که با یکدیگر دشمن بودید و او دل های شما را به هم الفت داد و به لطف او با هم برادر شدید ، و بر لبه گودالی از آتش بودید و او ، شما را از آن نجات داد . این چنین ، خدا آیاتش را برای شما روشن می گردانَد . شاید که راه یابید» .
حدیثامام علی علیه السلام :از کیفرهایی که به سبب کردارهای بد و کارهای ناپسند ، بر سرِ امّت هایِ پیش از شما فرود آمد ، بر حذر باشید و احوال آنان را در خوبی و بدی به یاد آورید ، و حذر کنید از این که چون آنان باشید . و چون در تفاوت دو حالت آنان اندیشیدید [ که وقتی خوب بودند ، چه وضعی داشتند و زمانی که بد بودند ، چه بلایی بر سرشان آمد ] ، آن گاه ، هر آنچه را که مایه عزّت و اقتدار آنان گردید و دشمنانشان را از آنها دور کرد و سایه عافیت (امنیت) را بر سرشان گسترانید و نعمت ها را در اختیارشان قرار داد و ارجمندی یافتند ، [مانند : ]دوری از تفرقه و چنگ زدن به رشته هم دلی و اتّحاد و سفارش یکدیگر به آن ، در پیش گیرید و از هر عاملی که کمر آنان را شکست و قدرتشان را به ضعف کشانْد ، [مانند:] کینه توزی دل ها و نفرت سینه ها و ناسازگاری جان ها با یکدیگر و دست شستن از یاری همدیگر ، دوری کنید. و در احوال خداباورانِ پیش از خود ، تدبّر کنید که در گاه آزمایش [الهی ]چگونه بودند؟ آیا پیش از همه مردمان ، بار مشکلات بر دوش آنان نبود و بیش از همه بندگان ، در گرفتاری نبودند و بیش از همه مردم دنیا در تنگنا به سر نمی بردند؟! فرعون ها[ ی زمانشان ] آنان را به بردگی کشاندند و بدترین شکنجه ها را بر آنها روا داشتند و انواع تلخی ها را به کامشان ریختند و پیوسته ، خوار و مقهور بودند ؛ نه چاره ای برای سرپیچی می یافتند ، نه راهی برای دفاع از خود. و سرانجام ، چون خداوند سبحان دید که در راه محبّت او ، جانانه آزارها را تحمّل می کنند و از بیم او ناملایمات را به جان می خرند ، برایشان از تنگناهای بلاها ، گشایشی قرار داد و خواری آنان را به عزّت ، و هراسشان را به آرامش تبدیل کرد و سلاطینی حکومتگر و پیشوایانی هدایتگر شدند و از جانب خداوند ، چنان کرامتی شامل حالشان شد که خیال آن را هم در سر نمی پروراندند . پس بنگرید که چگونه بودند آن گاه که گروه ها ، متّحد بودند و خواست ها ، همساز و دل ها ، همسان و دست ها ، همیار و شمشیرها ، یاریگر هم و نگاه ها ، نافذ و اراده ها ، یکسان. آیا [ در آن هنگام ] در همه جا ارباب و بر همگان ، سلطان نبودند؟! و بنگرید که در پایان کارشان به چه روزی افتادند ، آن گاه که تفرقه پیش آمد و ریشه همبستگی از هم گسست و وحدت کلمه و همدلی از بین رفت و به گروه های مختلف تبدیل شدند و به جان یکدیگر افتادند . [ در نتیجه ] خداوند ، جامه کرامت و سرافرازی را که بر آنان پوشانده بود ، از تنشان بر کَنْد ، و وفور و خرّمی نعمت هایش را از ایشان گرفت و نقل اخبارِ آنان برای شما باقی مانْد تا درس عبرتی برای اهل عبرت باشد . پس ، از حال و روز فرزندان اسماعیل علیه السلام و فرزندان اسحاق علیه السلام و فرزندان اسرائیل (یعقوب علیه السلام ) عبرت بگیرید که به راستی چه قدر همانند است حالات [ مردمان ] ، و چه نزدیک است همانندیِ همانندها!
.
. .
. .
۴ / ۳وُعیُ السُّلطاتِ الحُکومِیَّةِالإمام علیّ علیه السلام :مِن أماراتِ الدَّولَةِ الیَقظَةُ لِحَراسَةِ الاُمورِ . (1)
عنه علیه السلام :مِن دَلائِلِ الدَّولَةِ قِلَّةُ الغَفلَةِ . (2)
عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ :فُضِّلَ العَقلُ عَلَی الهَوی ؛ لِأَنَّ العَقلَ یُمَلِّکُکَ الزَّمانَ ، وَالهَوی یَستَعبِدُکَ لِلزَّمانِ . (3)
۴ / ۴العَدالَةُ الاِجتِماعِیَّةُالکتاب« وَ مَا کَانَ رَبُّکَ لِیُهْلِکَ الْقُرَی بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهَا مُصْلِحُونَ » . (4)
الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی بَیانِ قَولِهِ تَعالی : «وَ مَا کَانَ رَبُّکَ لِیُهْلِکَ الْقُرَی بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهَا مُصْلِحُونَ » ـ :وأهلُها مُصلِحونَ یُنصِفُ بَعضُها بَعضَهُم (5). (6)
.
1) .غرر الحکم : ج ۶ ص ۳۰ ح ۹۳۶۰ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۶۹ ح ۸۵۵۸ وفیه «التیقّظ» بدل «الیقظة».
2) .غرر الحکم : ج ۶ ص ۳۹ ح ۹۴۱۰ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۷۳ ح ۸۶۶۸ بزیادة «إقبال» قبل «الدولة».
3) .شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید : ج ۲۰ ص ۲۷۹ ح ۲۰۹ .
4) .هود : ۱۱۷ .
5) .هکذا جاءت العبارة فی مجمع البیان ، والظاهر أنّ الصواب : «ینصف بعضهم بعضا» کما فی بقیّة المصادر.
6) .مجمع البیان : ج ۵ ص ۳۰۹ ؛ المعجم الکبیر : ج ۲ ص ۳۰۸ ح ۲۲۸۱ ، تاریخ بغداد : ج ۱۰ ص ۲۸۸ الرقم ۵۴۱۵ و ج ۱۱ ص ۹۴ الرقم ۵۷۸۷ کلّها عن جریر من دون إسنادٍ إلی أحد من أهل البیت علیهم السلام .
۴ / ۳ بیداری حکومتگران
۴ / ۴ عدالت اجتماعی
۴ / ۳بیداری حکومتگرانامام علی علیه السلام :از نشانه های دولت ، بیداری برای نگهبانی از کارهاست .
امام علی علیه السلام :از نشانه های دولت ، کمیِ غفلت است .
امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ :خِرَد بر هَوَس برتری داده شده است؛ چون خِرد ، تو را مالک زمان می کند ؛ ولی هوس ، تو را برده زمان می سازد .
۴ / ۴عدالت اجتماعیقرآن«و پروردگار تو [ هرگز ] بر آن نبوده که شهرهایی را که مردمش اصلاحگرند ، به ستم هلاک کند» .
حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در بیان سخن خداوند : «پروردگار تو [ هرگز ] بر آن نبوده که شهرهایی را که مردمش اصلاحگرند ، به ستم هلاک کند» ـ :[یعنی] مردمش شایسته کار و نسبت به یکدیگر منصف اند .
.
عنه صلی الله علیه و آله :أنصِفِ النّاسَ مِن نَفسِکَ ، وَانصَحِ الاُمَّةَ وَارحَمهُم ، فَإِذا کُنتَ کَذلِکَ وغَضِبَ اللّهُ عَلی أهلِ بَلدَةٍ أنتَ فیها وأرادَ أن یُنزِلَ عَلَیهِمُ العَذابَ ، نَظَرَ إلَیکَ فَرَحِمَهُم بِکَ ، یَقولُ اللّهُ تَعالی : «وَ مَا کَانَ رَبُّکَ لِیُهْلِکَ الْقُرَی بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهَا مُصْلِحُونَ» . (1)
الإمام علیّ علیه السلام :ثَباتُ الدُّوَلِ بِإقامَةِ سُنَنِ العَدلِ . (2)
عنه علیه السلام :فِی العَدلِ الاِقتِداءُ بِسُنَّةِ اللّهِ وثَباتُ الدُّوَلِ . (3)
عنه علیه السلام :دَولَةُ المُلوکِ فِی العَدلِ . (4)
عنه علیه السلام :لَن تُحَصَّنَ الدُّوَلُ بِمِثلِ استِعمالِ العَدلِ فیها . (5)
عنه علیه السلام :مَن عَمِلَ بِالعَدلِ حَصَّنَ اللّهُ مُلکَهُ . (6)
۴ / ۵رعایَةُ الحُقوقِ المُتَبادَلَةِ بَینَ الحُکومَةِ وَالمُجتَمَعِالإمام علیّ علیه السلامـ فی بَیانِ الحُقوقِ الَّتی فَرَضَهَا اللّهُ سُبحانَهُ لِبَعضِ النّاسِ عَلی بَعضٍ ـ :فَأَعظَمُ مِمَّا (7)افتَرَضَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی مِن تِلکَ الحُقوقِ : حَقُّ الوالی عَلَی الرَّعِیَّةِ ، وحَقُّ الرَّعِیَّةِ عَلَی الوالی ، فَریضَةٌ فَرَضَهَا اللّهُ عز و جل لِکُلٍّ عَلی کُلٍّ ، فَجَعَلَها نِظامَ اُلفَتِهِم ، وعِزّا لِدینِهِم ، وقِواما (8)لِسُنَنِ الحَقِّ فیهِم ؛ فَلَیسَت تَصلُحُ الرَّعِیَّةُ إلّا بِصَلاحِ الوُلاةِ ، ولا تَصلُحُ الوُلاةُ إلّا بِاستِقامَةِ الرَّعِیَّةِ . فَإذا أدَّتِ الرَّعِیَةُ إلَی الوالی حَقَّهُ ، وأدّی إلَیهَا الوالی کَذلِکَ ، عَزَّ الحَقُّ بَینَهُم ؛ فَقامَت مَناهِجُ الدّینِ ، وَاعتَدَلَت مَعالِمُ العَدلِ ، وجَرَت عَلی أذلالِهَا (9)السُّنَنُ ، فَصَلَحَ بِذلِکَ الزَّمانُ ، وطابَ بِهِ العَیشُ ، وطُمِعَ فی بَقاءِ الدَّولَةِ ، ویَئِسَت مَطامِعُ الأَعداءِ . وإذا غَلَبَتِ الرَّعِیَّةُ واِلیَهُم ، وعَلَا الوالِی الرَّعِیَّةَ ، اختَلَفَت هُنالِکَ الکَلِمَةُ ، وَظَهَرَت مَطامِعُ الجَورِ ، وکَثُرَ الإِدغالُ (10)فِی الدّینِ ، وتُرِکَت مَعالِمُ السُّنَنِ ؛ فَعُمِلَ بِالهَوی (11)، وعُطِّلَتِ الآثارُ ، وکَثُرَت عِلَلُ النُّفوسِ ، ولا یُستَوحَشُ لِجَسیمِ حَدٍّ عُطِّلَ ، ولا لِعَظیمِ باطِلٍ اُثِّلَ (12)؛ فَهُنالِکَ تَذِلُّ الأَبرارُ ، وتَعِزُّ الأشرارُ ، وتَخرَبُ البِلادُ ، وتَعظُمُ تَبِعاتُ اللّهِ عز و جل عِندَ العِبادِ . (13)
راجع : موسوعة الإمام علیّ بن أبیطالب علیه السلام : ج ۲ ص ۵۶۱ (الفصل العاشر / ما یوجب بقاء الدول).
.
1) .مکارم الأخلاق : ج ۲ ص ۳۶۰ ح ۲۶۶۰ عن عبد اللّه بن مسعود ، بحار الأنوار : ج ۷۷ ص ۱۰۹ ح ۱ .
2) .غرر الحکم : ج ۳ ص ۳۵۳ ح ۴۷۱۵ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۲۱۷ ح ۴۲۶۳ ولیس فیه «سنن».
3) .غرر الحکم : ج ۴ ص ۴۰۳ ح ۶۴۹۶ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۵۵ ح ۶۰۲۳ وفیه «طاعة اللّه » بدل «الاقتداء بسنة اللّه ».
4) .المواعظ العددیّة : ص ۵۶.
5) .غرر الحکم : ج ۵ ص ۷۰ ح ۷۴۴۴ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۰۸ ح ۶۹۰۴ و ص ۴۷۶ ح ۸۷۱۲ نحوه .
6) .غرر الحکم : ج ۵ ص ۱۵۰ ح ۸۷۲۲ .
7) .فی نهج البلاغة : «ما» بدل «ممّا» ، والظاهر أنّه الصواب .
8) .قِوامُ الشیء : عِمادُهُ الذی یقوم علیه (النهایة : ج ۴ ص ۱۲۴ «قوم»).
9) .ذِلُّ الطَّریقِ : مَحَجَّتُه . واُمورُ اللّه ِ جاریَةٌ أذلالَها أو علی أذلالِها : أی مجارِیها (القاموس المحیط : ج ۳ ص ۳۷۹ «ذلل») .
10) .الدَّغَلُ : الفساد . وقد أدغل فی الأمر ؛ إذا أدخل فیه ما یخالفه ویفسده (الصحاح : ج ۴ ص ۱۶۹۷ «دغل»).
11) .فی المصدر : «بالهواء» ، والصواب ما أثبتناه کما فی نهج البلاغة.
12) .تأثَّلَ : تأصَّلَ (القاموس المحیط : ج ۳ ص ۳۲۷ «أثل»).
13) .الکافی : ج ۸ ص ۳۵۳ ح ۵۵۰ عن جابر عن الإمام الباقر علیه السلام ، نهج البلاغة : الخطبة ۲۱۶ نحوه، بحار الأنوار : ج ۲۷ ص ۲۵۱ ح ۱۴ .
۴ / ۵ رعایت حقوق دوسویه حکومت و جامعه
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :با مردم به انصاف رفتار کن و خیرخواه امّت باش و با آنان ، مهربانی کن ، که اگر چنین بودی و خداوند بر اهل شهری که تو در آنی خشم گرفت و خواست عذاب بر ایشان نازل کند ، به تو می نگرد و به واسطه تو بر آنان رَحْم می آورد . خداوند متعال می فرماید : «و پروردگار تو [ هرگز ] بر آن نبوده که شهرهایی را که مردمش اصلاحگرند ، به ستم هلاک کند» .
امام علی علیه السلام :پایداری دولت ها ، به اجرای قوانین عدالت است .
امام علی علیه السلام :در [اجرای] عدالت ، اقتدا کردن به سنّت خدا و پایداری دولت هاست .
امام علی علیه السلام :دولت [ و ماندگاری ] شاهان ، به [اجرای] عدالت است .
امام علی علیه السلام :هیچ چیزی مانند [اجرای] عدالت ، دولت ها را استحکام نمی بخشد .
امام علی علیه السلام :هر که به عدالت رفتار کند ، خداوند ، سلطنت او را استحکام می بخشد .
۴ / ۵رعایت حقوق دوسویه حکومت و جامعهامام علی علیه السلامـ در بیان حقوقی که خداوند سبحان بر مردم نسبت به یکدیگر واجب کرده است ـ :بزرگ ترینِ این حقوقی که خداوند ـ تبارک و تعالی ـ واجب کرده است ، حقّ زمامدار بر شهروندان است و حقّ شهروندان بر زمامدار . این ، وظیفه ای است که خداوند برای هر یک بر دیگری واجب ساخته است و آنها را مایه همبستگی ایشان ، عزّت و اقتدار دینشان و استحکام قوانین حق در میان آنان قرار داده است . شهروندانْ اصلاح نمی شوند ، مگر با شایسته بودن زمامداران ، و زمامداران اصلاح نمی شوند ، مگر با درست بودن شهروندان . هر گاه شهروندان ، حقّ زمامدار را بگزارند و زمامدار نیز حقّ شهروندان را پاس بدارد ، حق در میان آنان عزّت می یابد و مقرّرات دین بر پا می گردد و نشانه های عدالت ، برقرار می شود و سنّت ها در مجاری خود به جریان می افتد . بدین سان ، روزگار ، اصلاح می شود و زندگی ، خوش می گردد و به تداوم دولت ، امید بسته می شود و دشمنان ، از طمع ورزی شان نومید می شوند . امّا هر گاه شهروندان بر زمامدار خویش چیره آیند و[ یا ] زمامدار بر شهروندان سلطه گری کند [ و حقوق یکدیگر را پاس ندارند ] ، این جاست که اختلافِ کلمه رُخ می دهد و طمع ورزی های ستم پدیدار می گردد و فساد در دین فزونی می گیرد و عمل به سنّت ها متروک می شود و هوس ها به کار گرفته می شوند و آثار [ و احکام دین ] ، فرو نهاده می شود و بیمارهای جان ها فراوان می گردد و از این که حقّ بزرگی به کار بسته نشود یا باطل بزرگی ریشه دوانَد ، کسی نگران نمی شود . این جاست که نیکان ، خوار می شوند و بدان قدرت می گیرند و شهرها ویران می شود و کیفرهای بزرگ خداوند عز و جل ، بندگان را فرا می گیرد .
ر. ک : دانش نامه امیر المؤمنین علیه السلام : ج ۴ ص ۳۴۱ (فصل دهم / اسباب ماندگاریِ دولت ها) .
.
. .
. .
الفصل الخامس : أسباب التّخلّف الاجتماعیّ۵ / ۱حُکومَةُ الطّالِحینَالکتاب« وَ جَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ » . (1)
الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :اِعلَموا رَحِمَکُمُ اللّهُ ، إنَّما هَلَکَت هذِهِ الاُمَّةُ وَارتَدَّت عَلی أعقابِها بَعدَ نَبِیِّها صلی الله علیه و آله بِرُکوبِها طَریقَ مَن خَلا مِنَ الاُمَمِ الماضِیَةِ وَالقُرونِ السّالِفَةِ ، الَّذینَ آثَروا عِبادَةَ الأَوثانِ عَلی طاعَةِ أولِیاءِ اللّهِ عز و جل ، وتَقدیمِهِم مَن یَجهَلُ عَلی مَن یَعلَمُ ، فَعَقَّبَهَا اللّهُ تَعالی بِقَولِهِ : « هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ إِنَّمَا یَتَذَکَّرُ أُوْلُواْ الْأَلْبَابِ » (2). (3)
الإمام الباقر علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : « إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِینَ اتُّبِعُواْ مِنَ الَّذِینَ اتَّبَعُواْ » (4)ـ :هُم وَاللّهِ یا جابِرُ أئِمَّةُ الظَّلَمَةِ وأشیاعُهُم . (5)
.
فصل پنجم : عوامل عقب ماندگی اجتماعی
۵ / ۱ حکومت نابه کاران
فصل پنجم : عوامل عقب ماندگی اجتماعی۵ / ۱حکومت نابه کارانقرآن«و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به سوی آتش ، فرا می خوانند» .
حدیثامام علی علیه السلام :خدایتان رحمت کند! بدانید که این امّت پس از پیامبرش از آن رو به هلاکت در افتاد و به راه گذشتگانش باز گشت که راه امّت های گذشته و نسل های پیشین را در پیش گرفت ؛ همانان که پرستش بت ها را بر اطاعت از اولیای خداوند عز و جل برگزیدند و نادانان را بر دانایان ، مقدّم داشتند ؛ و خداوند در پیِ آن فرمود : «آیا کسانی که می دانند و کسانی که نمی دانند ، یکسان اند؟! در حقیقت ، خردمندان پند می گیرند» .
امام باقر علیه السلامـ در باره آیه شریف : «آن گاه که پیشوایان از پیروان ، بیزاری جویند» ـ :ای جابر! به خدا سوگند که [ مقصود از ] اینان ، همان پیشوایان ستمگران و پیروان آنها هستند .
.
الکافی عن محمّد بن منصور :سَأَلتُهُ عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «وَإِذَا فَعَلُواْ فَاحِشَةً قَالُواْ وَجَدْنَا عَلَیْهَا ءَابَاءَنَا...» (1)، قالَ : فَقالَ : . . . إنَّ هذا فی أئِمَّةِ الجَورِ . (2)
۵ / ۲اِختِلافُ الاُمَّةِالکتاب« وَلَا تَکُونُواْ کَالَّذِینَ تَفَرَّقُواْ وَاخْتَلَفُواْ مِن بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَیِّنَاتُ وَأُوْلَئِکَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِیمٌ » . (3)
« قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَی أَن یَبْعَثَ عَلَیْکُمْ عَذَابًا مِّن فَوْقِکُمْ أَوْمِن تَحْتِ أَرْجُلِکُمْ أَوْ یَلْبِسَکُمْ شِیَعًا وَیُذِیقَ بَعْضَکُم بَأْسَ بَعْضٍ انظُرْ کَیْفَ نُصَرِّفُ الْایَاتِ لَعَلَّهُمْ یَفْقَهُونَ » . (4)
الحدیثالإمام الباقر علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «أَوْ یَلْبِسَکُمْ شِیَعًا» ـ :هُوَ اختِلافٌ فِی الدّینِ وطَعنُ بَعضِکُم عَلی بَعضٍ ، «وَیُذِیقَ بَعْضَکُم بَأْسَ بَعْضٍ» : و هُوَ أن یَقتُلَ بَعضُکُم بَعضا ، وکُلُّ هذا فی أهلِ القِبلَةِ . (5)
.
1) .الأعراف : ۲۸ .
2) .الکافی : ج ۱ ص ۳۷۳ ح ۹ ، تفسیر العیّاشی : ج ۲ ص ۱۲ ح ۱۵ عن محمّد بن منصور عن عبد صالح علیه السلام ، الغیبة للنعمانی : ص ۱۳۱ ح ۱۰ عن محمّد بن منصور عن الإمام الصادق علیه السلام بزیادة «أولیاء» قبل «أئمّة الجور» ، بصائر الدرجات : ص ۳۴ ح ۴ ، بحار الأنوار : ج ۲۴ ص ۱۸۹ ح ۹ .
3) .آل عمران : ۱۰۵ .
4) .الأنعام : ۶۵ .
5) .تفسیر القمّی : ج ۱ ص ۲۰۴ عن أبی الجارود ، بحار الأنوار : ج ۹ ص ۲۰۵ ح ۶۹ .
۵ / ۲ اختلاف امّت
الکافیـ به نقل از محمّد بن منصور ـ :از امام علیه السلام در باره این سخن خدای عز و جل : «و چون کار زشتی انجام دهند ، می گویند : پدران خود را بر آن یافتیم ...» پرسیدم . فرمود : « ... این ، در باره پیشوایان ستمگر است» .
۵ / ۲اختلاف امّتقرآن«و چون کسانی مباشید که پس از آن که دلایل آشکار برایشان آمد ، پراکنده شدند و با هم اختلاف پیدا کردند ، و برای آنان ، عذابی سهمگین است» .
«بگو : او تواناست که از بالای سرتان یا از زیر پاهایتان ، عذابی بر شما بفرستد یا شما را گروه گروه ، به هم بیندازد [ و دچار تفرقه سازد ] و عذاب بعضی از شما را به بعضی دیگر بچشانَد . بنگر که چگونه آیات خود را گوناگون بیان می کنیم ، باشد که آنان بفهمند» .
حدیثامام باقر علیه السلامـ در باره این سخن خداوند متعال : «یا شما را گروه گروه به هم بیندازد» ـ :مقصود ، اختلاف در دین و عیبجویی از یکدیگر است . «و عذاب بعضی از شما را به بعضی دیگر بچشاند» ، یعنی برخی از شما برخی دیگر را بکُشد ، و همه اینها در باره اهل قبله است .
.
رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ مَن کانَ قَبلَکُمُ اختَلَفوا فَهَلَکوا . (1)
عنه صلی الله علیه و آله :إنَّما أهلَکَ مَن کانَ قَبلَکُمُ الفُرقَةُ . (2)
عنه صلی الله علیه و آله :مَا اختَلَفَت اُمَّةٌ بَعدَ نَبِیِّها إلّا ظَهَرَ أهلُ باطِلِها عَلی أهلِ حَقِّها . (3)
الإمام علیّ علیه السلام :وَایمُ اللّهِ (4)، مَا اختَلَفَت اُمَّةٌ بَعدَ نَبِیِّها إلّا ظَهَرَ باطِلُها عَلی حَقِّها إلّا ما شاءَ اللّهُ . (5)
۵ / ۳غَفلَةُ السُّلطاتِ الحُکومِیَّةِالإمام علیّ علیه السلام :الغَفلَةُ أضَرُّ الأَعداءِ . (6)
عنه علیه السلام :مَن غَفَلَ عَن حَوادِثِ الأَیّامِ ، أیقَظَهُ الحِمامُ (7). (8)
.
1) .صحیح البخاری : ج ۳ ص ۱۲۸۲ ح ۳۲۸۹ ، مسند الطیالسی : ص ۵۱ ح ۳۸۷ ، تهذیب الکمال : ج ۲۹ ص ۳۳۷ الرقم ۶۳۹۱ ، مسند ابن الجعد : ص ۸۳ ح ۴۶۴ کلّها عن ابن مسعود ، کنز العمّال : ج ۱ ص ۱۷۷ ح ۸۹۴ .
2) .مسند ابن حنبل : ج ۱ ص ۳۷۷ ح ۱۵۳۹ ، المصنّف لابن أبی شیبة : ج ۸ ص ۴۶۸ ح ۱ ، دلائل النبوّة للبیهقی : ج ۳ ص ۱۴ کلّها عن سعد بن أبی وقّاص ، کنز العمّال : ج ۱ ص ۱۸۲ ح ۹۲۰ .
3) .المعجم الأوسط : ج ۷ ص ۳۷۰ ح ۷۷۵۴ عن ابن عمر ، کنز العمّال : ج ۱ ص ۱۸۳ ح ۹۲۹؛ کتاب سلیم بن قیس : ج ۲ ص ۵۷۰ ح ۲ عن الإمام علیّ علیه السلام عنه صلی الله علیه و آله ، شرح الأخبار : ج ۲ ص ۱۵۸ ح ۴۸۶ ، بحار الأنوار : ج ۲۸ ص ۵۵ ح ۲۲ .
4) .ایمُ اللّه : من ألفاظ القسم ، کقولک : لعمر اللّه ، وعهد اللّه (النهایة : ج ۱ ص ۸۶ «أیم»).
5) .الأمالی للمفید : ص ۲۳۵ ح ۵ ، الأمالی للطوسی : ص ۱۱ ح ۱۳ کلاهما عن الأصبغ بن نباتة ، وقعه صفّین : ص ۲۲۴ عن أبی سنان الأسلمی بزیادة «أهل» قبل «باطلها» و«حقّها» ، بحار الأنوار : ج ۳۲ ص ۴۶۴ ح ۴۰۲ ؛ شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید : ج ۵ ص ۱۸۱ عن أبی سنان عن أبیه بزیادة «أهل» قبل «باطلها» و«حقّها».
6) .غرر الحکم : ج ۱ ص ۱۲۸ ح ۴۷۲ .
7) .الحِمامُ : الموت (النهایة : ج ۱ ص ۴۴۶ «حمم»).
8) .غرر الحکم : ج ۵ ص ۴۵۷ ح ۹۱۶۱ .
۵ / ۳ غفلت حکومتگران
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پیشینیانِ شما با هم اختلاف کردند و در نتیجه ، به هلاکت در افتادند .
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جز این نیست که پیشینیانِ شما را تفرقه به هلاکت افکنْد .
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ امّتی پس از پیامبرشان با هم اختلاف نکردند ، مگر آن که باطل گرایانِ آنها بر حق گرایانشان چیره شدند .
امام علی علیه السلام :به خدا سوگند ، هیچ امّتی پس از پیامبرشان با هم به ناسازگاری برنخاستند ، مگر این که باطل آنها بر حقّ آنها چیره شد ، بجز آن جا که خدا نخواست .
۵ / ۳غفلت حکومتگرانامام علی علیه السلام :غفلت ، زیانبارترین دشمن است .
امام علی علیه السلام :هر که از رخدادهای زمانه غافل بمانَد ، مرگ ، او را بیدار می کند .
.
مروج الذهب :ذَکَرَ المِنقَرِیُّ قالَ : سُئِلَ بَعضُ شُیوخِ بَنی اُمَیَّةَ ومُحَصِّلیها عَقیبَ زَوالِ المُلکِ عَنهُم إلی بَنِی العَبّاسِ : ما کان سَبَبُ زَوالِ مُلکِکُم؟ قالَ : إنّا شُغِلنا بِلَذّاتِنا عَن تَفَقُّدِ ما کانَ تَفَقُّدُهُ یَلزَمُنا ، فَظَلَمنا رَعِیَّتَنا ، فَیَئِسوا مِن إنصافِنا ، وتَمَنَّوُا الرّاحَةَ مِنّا . وتُحومِلَ عَلی أهلِ خَراجِنا ، فَتَخَلَّوا عَنّا . وخَرِبَت ضِیاعُنا (1)، فخَلَت بُیوتُ أموالِنا . ووَثَقنا بِوُزَرائِنا ، فَآثَروا مَرافِقَهُم عَلی مَنافِعِنا ، وأمضَوا اُمورا دونَنا أخفَوا عِلمَها عَنّا . وتَأَخَّرَ عَطاءُ جُندِنا ، فَزالَت طاعَتُهُم لَنا ، وَاستَدعاهُم أعادینا فَتَظافَروا مَعَهُم عَلی حَربِنا . وطَلَبَنا أعداؤُنا ، فَعَجَزنا عَنهُم لِقِلَّةِ أنصارِنا . وکانَ استِتارُ الأَخبارِ عَنّا مِن أوکَدِ أسبابِ زَوالِ مُلکِنا . (2)
۵ / ۴الظُّلمالکتاب« وَ لَقَدْ أَهْلَکْنَا الْقُرُونَ مِن قَبْلِکُمْ لَمَّا ظَلَمُواْ وَ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُم بِالْبَیِّنَاتِ وَ مَا کَانُواْ لِیُؤْمِنُواْ کَذَلِکَ نَجْزِی الْقَوْمَ الْمُجْرِمِینَ » . (3)
« وَ تِلْکَ الْقُرَی أَهْلَکْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُواْ وَ جَعَلْنَا لِمَهْلِکِهِم مَّوْعِدًا » . (4)
« وَ مَا کَانَ رَبُّکَ مُهْلِکَ الْقُرَی حَتَّی یَبْعَثَ فِی أُمِّهَا رَسُولًا یَتْلُواْ عَلَیْهِمْ ءَایَاتِنَا وَ مَا کُنَّا مُهْلِکِی الْقُرَی إِلَّا وَ أَهْلُهَا ظَالِمُونَ » . (5)
راجع : إبراهیم : ۳ ، الأنعام: ۴۵ ـ ۴۷ ، هود : ۱۰۰ ـ ۱۰۳ ، القصص : ۳۸ ـ ۴۰ ، یونس : ۳۹ ، النمل : ۴۵ ـ ۵۳ ، الحجّ : ۴۲ ـ ۴۵ .
.
۵ / ۴ ستم
مروج الذهب :مِنقری آورده است که : پس از انقراض حکومت اُمَوی و انتقال آن به بنی عبّاس، از یکی از بزرگان و تحصیلداران بنی امیّه سؤال شد : علّت زوال حکومت شما چه بود؟ گفت : ما سرگرم خوش گذرانی های خود شدیم و از رسیدگی به آنچه باید رسیدگی می کردیم ، غافل ماندیم . از این رو ، به مردم خود ، ستم کردیم و آنان ، از دادگری ما نومید شدند و آرزو کردند از شرّ ما آسوده گردند . به خراج پردازانمان اجحاف شد و در نتیجه ، آنان از ما کناره گرفتند و زمین هایمان بایر شد و خزانه هایمان تهی گشت. به وزیرانمان اعتماد کردیم ؛ امّا آنان ، مصالح خود را بر منافع ما ترجیح دادند و بدون اطّلاع ما اقداماتی کردند و آنها را از ما پنهان داشتند. حقوق سپاهیانمان به تأخیر افتاد و دیگر از ما فرمان نبردند . دشمنانمان آنها را به سوی خود فرا خواندند و سپاهیان ، در کنار آنان با ما جنگیدند و دشمنانمان به مبارزه با ما برخاستند و ما به سبب اندک بودن یارانمان ، از پسِ آنها بر نیامدیم و [ سرانجام ، این که ] پنهان داشتن اخبار و گزارش ها از ما ، از مهم ترین عوامل انقراض حکومت ما بود .
۵ / ۴ستمقرآن«و نسل های پیش از شما را هنگامی که ستم کردند ، به هلاکت رساندیم ، و پیامبرانشان ، دلایل آشکار برایشان آوردند ؛ ولی بر آن نبودند که ایمان بیاورند. این گونه ، مردم بزهکار را سزا می دهیم » .
«و [ مردم ] آن شهرها چون بیدادگری کردند ، هلاکشان کردیم و برای هلاکتشان موعدی مقرّر داشتیم» .
«و پروردگار تو [ هرگز ] ویرانگر شهرها نبوده است ، مگر آن که [ پیش تر ] در مرکز آنها پیامبری بر انگیزد که آیات ما را بر ایشان بخواند ، و ما شهرها را ، تا مردمشان ستمگر نباشند ، ویران کننده نبوده ایم» .
ر. ک : ابراهیم : آیه ۳ ، انعام : آیه ۴۵ ـ ۴۷ ، هود : آیه ۱۰۰ ـ ۱۰۳ ، قصص : آیه ۳۸ ـ ۴۰ ، یونس : آیه ۳۹ ، نمل : آیه ۴۵ ـ ۵۳ ، حج : آیه ۴۲ ـ ۴۵ .
.
الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :الظُّلمُ یُزِلُّ القَدَمَ ، ویَسلُبُ النِّعَمَ ، ویُهلِکُ الاُمَمَ . (1)
عنه علیه السلام :فِی احتِقابِ (2)المَظالِمِ زَوالُ القُدرَةِ . (3)
عنه علیه السلام :مَن جارَت (4)وِلایَتُهُ ، زالَت دَولَتُهُ . (5)
عنه علیه السلام :مَن جارَ فی سُلطانِهِ وأکثَرَ عُدوانَهُ ، هَدَمَ اللّهُ بُنیانَهُ وهَدَّ أرکانَهُ . (6)
عنه علیه السلامـ لِزِیادِ بنِ أبیهِ وقَدِ استَخلَفَهُ لِعَبدِ اللّهِ بنِ العَبّاسِ عَلی فارِسٍ وأعمالِها ، فی کَلامٍ طَویلٍ کانَ بَینَهُما نَهاهُ فیهِ عَن تَقدیمِ الخَراجِ (7)ـ :اِستَعمِلِ العَدلَ ، وَاحذَرِ العَسفَ (8)وَالحَیفَ ؛ فَإِنَّ العَسفَ یَعودُ بِالجَلاءِ ، وَالحَیفَ یَدعو إلَی السَّیفِ . (9)
۵ / ۵الفَساد« ثُمَّ بَعَثْنَا مِن بَعْدِهِم مُّوسَی بِایَاتِنَا إِلَی فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَظَلَمُواْ بِهَا فَانظُرْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ » . (10)
.
1) .غرر الحکم : ج ۲ ص ۳۶ ح ۱۷۳۴ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۵۲ ح ۱۳۵۶ .
2) .حَقِبَ : تأخّر واحتبس (النهایة : ج ۱ ص ۴۱۱ «حقب»).
3) .غرر الحکم : ج ۴ ص ۴۰۷ ح ۶۵۱۲ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۵۵ ح ۶۰۲۴ .
4) .جَارَ فی حُکْمِهِ : ظَلَمَ (المصباح المنیر : ص ۱۱۴ «جور»).
5) .غرر الحکم : ج ۵ ص ۲۸۰ ح ۸۳۶۵ .
6) .غرر الحکم : ج ۵ ص ۳۹۶ ح ۸۹۱۴ .
7) .قال ابن أبی الحدید : کانت عادة أهل فارس فی أیّام عثمان أن یطلبَ الوالی منهم خَراجَ أملاکهم قبل بیع الثمار ... فکان ذلک یُجحِف بالناس ویدعو إلی عسفهم وحَیفِهم (شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید : ج ۲۰ ص ۲۴۵) .
8) .العَسْفُ : الجور (النهایة : ج ۳ ص ۲۳۶ «عسف»).
9) .نهج البلاغة : الحکمة ۴۷۶ ، خصائص الأئمّة : ص ۱۲۵ ، روضة الواعظین : ص ۵۱۱ ولیس فیه «استعمل العدل» ، بحار الأنوار : ج ۳۳ ص ۴۸۸ ح ۶۹۳ .
10) .الأعراف : ۱۰۳.
۵ / ۵ فساد
حدیثامام علی علیه السلام :ستم ، گام ها را می لغزانَد ، نعمت ها را می بَرَد و ملّت ها را نابود می کند .
امام علی علیه السلام :نگزاردن حق و حقوق مردم ، قدرت را به زوال می کشد .
امام علی علیه السلام :هر که حکومتش ظالمانه باشد ، دولتش به سر می آید .
امام علی علیه السلام :هر که در حکومتش ستم کند و تجاوزگری اش فزونی گیرد ، خداوند ، بنیانش را ویران می کند و پایه هایش را در هم می کوبد .
امام علی علیه السلامـ خطاب به زیاد بن ابیه ، آن گاه که او را به جای عبد اللّه بن عبّاس بر فارس و توابع آن گماشت ، در ضمن ره نمودهای مفصّلی ، از جمله نهی از به پیش ستانی (1)خراج ـ :عدالت ، پیشه کن و از زورگویی و ستم بپرهیز؛ زیرا زورگویی ، به جلای وطن کردن [ـِ شهروندان ] می انجامد و ستمگری ، به شمشیر [ و شورش مردم ]فرا می خوانَد .
۵ / ۵فساد«آن گاه پس از آنان ، موسی را با آیات خود به سوی فرعون و سران قومش فرستادیم ؛ ولی آنها به آن آیات ، کفر ورزیدند. پس ببین فرجام مفسدان چگونه بود» .
.
1) .ابن ابی الحدید نوشته است : معمول در مورد پارسیان در روزگار عثمان ، این بود که کارگزاران خراج ، از آنان ، پیش از فروش محصولاتشان ، خراج ، طلب می کردند و این ، ستم به مردم بود و آنان را به سرکشی وا می داشت (شرح نهج البلاغة : ج ۲۰ ص ۲۴۵) .
« وَجَحَدُواْ بِهَا وَ اسْتَیْقَنَتْهَا أَنفُسُهُمْ ظُلْمًا وَ عُلُوًّا فَانظُرْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ » . (1)
« وَلَا تَقْعُدُواْ بِکُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَن سَبِیلِ اللَّهِ مَنْ ءَامَنَ بِهِ وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا وَاذْکُرُواْ إِذْ کُنتُمْ قَلِیلاً فَکَثَّرَکُمْ وَانظُرُواْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ » . (2)
« أَلَمْ یَرَوْاْ کَمْ أَهْلَکْنَا مِن قَبْلِهِم مِّن قَرْنٍ مَّکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَکِّن لَّکُمْ وَأَرْسَلْنَا السَّمَاءَ عَلَیْهِم مِّدْرَارًا وَجَعَلْنَا الْأَنْهَارَ تَجْرِی مِن تَحْتِهِمْ فَأَهْلَکْنَاهُم بِذُنُوبِهِمْ وَأَنشَأْنَا مِن بَعْدِهِمْ قَرْنًا ءَاخَرِینَ » . (3)
۵ / ۶الإِسراف« ثُمَّ صَدَقْنَاهُمُ الْوَعْدَ فَأَنجَیْنَاهُمْ وَ مَن نَّشَاءُ وَ أَهْلَکْنَا الْمُسْرِفِینَ » . (4)
« وَلُوطًا إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ مَا سَبَقَکُم بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِّنَ الْعَالَمِینَ * إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مِّن دُونِ النِّسَاءِ بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ مُّسْرِفُونَ * وَمَا کَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَن قَالُواْ أَخْرِجُوهُم مِّن قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ یَتَطَهَّرُونَ * فَأَنجَیْنَاهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ کَانَتْ مِنَ الْغَابِرِینَ* وَأَمْطَرْنَا عَلَیْهِم مَّطَرًا فَانظُرْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِینَ » . (5)
۵ / ۷الإِترافالکتاب« وَ کَمْ أَهْلَکْنَا مِن قَرْیَةٍ بَطِرَتْ مَعِیشَتَهَا فَتِلْکَ مَسَاکِنُهُمْ لَمْ تُسْکَن مِّن بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِیلاً وَ کُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِینَ » . (6)
.
۵ / ۶ زیاده روی
۵ / ۷ رفاه زدگی
«و با آن که دل هایشان بِدان یقین داشت ، از روی ستم و تکبّر ، آن را انکار کردند . پس ببین فرجام فسادگران چگونه بوده است» .
«و بر سرِ هر راهی منشینید که [ مردم را ] بترسانید و کسی را که ایمان به خدا آورده ، از راه خدا باز دارید و راه او را کج بخواهید . و به یاد آورید هنگامی را که اندک بودید . پس شما را بسیار گردانید . و بنگرید که فرجام فسادکاران ، چگونه بوده است» .
«آیا ندیده اند که پیش از آنان ، چه بسیار امّت ها را هلاک کردیم؟ [ امّت هایی که ] در زمین به آنان امکاناتی دادیم که برای شما آن امکانات را فراهم نکرده ایم ، و [ باران های ]آسمان را پیاپی بر آنان فرو فرستادیم و رودبارها از زیر [ شهرهای ]آنان روان ساختیم . پس ، ایشان را به سزای گناهانشان هلاک کردیم و پس از آن ، نسل های دیگری پدید آوردیم» .
۵ / ۶زیاده روی«سپس وعده[ ی خود ] را به آنان ، راست گردانیدیم و آنها و هر که را خواستیم ، نجات دادیم و افراطکاران را به هلاکت رسانیدیم» .
«و لوط را [ فرستادیم ] هنگامی که به قوم خود گفت : آیا آن کار زشتی را مرتکب می شوید که هیچ کس از جهانیان در آن بر شما پیشی نگرفته است؟ شما از روی شهوت ، به جای زنان ، با مردان در می آمیزید. آری! شما گروهی اسرافکارید . ولی پاسخ قومش جز این نبود که گفتند : آنان را از شهرتان بیرون کنید؛ زیرا آنان ، کسانی اند که به پاکی تظاهر می کنند. پس او و خانواده اش را ـ غیر از زنش که از زمره باقی ماندگان [ در غبار ]بود ـ ، نجات دادیم و بر سر آنان ، بارشی [ از خاکستر ]بارانیدیم . پس ببین فرجام گنهکاران ، چگونه بوده است» .
۵ / ۷رفاه زدگی (1)قرآن«و چه بسیار شهرها که هلاکشان کردیم ، به خاطر این که زندگی خوش ، آنان را مست کرده بود . این است سراهایشان که پس از آنان ، جز برای عدّه کمی ، سکونتگاه قرار نگرفته است ، و ماییم که وارث آنان بودیم» .
.
1) .واژه «اِتراف» که در متن عربی آمده است ، از «تَرَف» ، به معنای برخورداری از نعمت و زیستن در رفاه است . مُترَف ، کسی است که ناز و نعمت و گشایش زندگی ، او را سرمست کند ؛ شخص مرفّه و غرق در نعمت و عیّاش را گویند (لسان العرب : مادّه «تَرف») .
« فَلَوْلَا کَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِن قَبْلِکُمْ أُوْلُواْ بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِی الْأَرْضِ إِلَّا قَلِیلاً مِّمَّنْ أَنجَیْنَا مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُواْ مَا أُتْرِفُواْ فِیهِ وَ کَانُواْ مُجْرِمِینَ » . (1)
« وَ کَمْ قَصَمْنَا مِن قَرْیَةٍ کَانَتْ ظَالِمَةً وَ أَنشَأْنَا بَعْدَهَا قَوْمًا ءَاخَرِینَ * فَلَمَّا أَحَسُّواْ بَأْسَنَا إِذَا هُم مِّنْهَا یَرْکُضُونَ * لَا تَرْکُضُواْ وَ ارْجِعُواْ إِلَی مَا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَ مَسَاکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْئلُونَ » . (2)
« وَ إِذَا أَرَدْنَا أَن نُّهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنَا مُتْرَفِیهَا فَفَسَقُواْ فِیهَا فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِیرًا » . (3)
راجع: الزخرف : ۲۳ ـ ۲۵ ، سبأ : ۳۴ و ۳۵ ، المؤمنون : ۳۳.
الحدیثالإمام الباقر علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ تَعالی : « وَ إِذَا أَرَدْنَا أَن نُّهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنَا مُتْرَفِیهَا » ـ :تَفسیرُها أمَرنا أکابِرَها . (4)
الإمام علیّ علیه السلامـ فی خُطبَتِهِ القاصِعَةِ ـ :أمَّا الأَغنِیاءُ مِن مُترَفَةِ الاُمَمِ ، فَتَعَصَّبوا لِاثارِ مَواقِعِ النِّعَمِ فَقالوا : « نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوَالًا وَ أَوْلَادًا وَ مَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ » (5). (6)
۵ / ۸الِاستِئثارالإمام علیّ علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ :الاِستِئثارُ (7)یوجِبُ الحَسَدَ ، وَالحَسَدُ یوجِبُ البِغضَةَ ، وَالبِغضَةُ توجِبُ الاِختِلافَ ، وَالاِختِلافُ یوجِبُ الفُرقَةَ ، وَالفُرقَةُ توجِبُ الضَّعفَ ، وَالضَّعفُ یوجِبُ الذُّلَّ ، وَالذُّلُّ یوجِبُ زَوالَ الدَّولَةِ وذَهابَ النِّعمَةِ . (8)
.
1) .هود : ۱۱۶ .
2) .الأنبیاء : ۱۱ ـ ۱۳ .
3) .الإسراء : ۱۶ .
4) .تفسیر العیّاشی : ج ۲ ص ۲۸۴ ح ۳۵ عن حمران ، بحار الأنوار : ج ۵ ص ۲۰۸ ح ۴۷ .
5) .سبأ : ۳۵ .
6) .نهج البلاغة : الخطبة ۱۹۲ ، بحار الأنوار : ج ۱۴ ص ۴۷۱ ح ۳۷ .
7) .استأثر فلان بالشیء : أی استبدّ به (الصحاح : ج ۲ ص ۵۷۵ «أثر»).
8) .شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید : ج ۲۰ ص ۳۴۵ ح ۹۶۱ .
۵ / ۸ انحصارطلبی
«پس چرا از نسل های پیش از شما خردمندانی نبودند که [ مردم را ] از فساد در زمین ، باز دارند ، جز اندکی از کسانی که از میان آنان نجاتشان دادیم؟ و کسانی که ستم کردند ، به دنبال ناز و نعمتی که در آن بودند ، رفتند و آنان ، بزهکار بودند» .
«و چه بسیار شهرها را که [ مردمش ] ستمکار بودند ، در هم شکستیم و پس از آنها ، قومی دیگر پدید آوردیم . پس چون عذاب ما را احساس کردند ، به ناگاه از آن می گریختند. [ هان! ] مگریزید و به سوی آنچه در آن متنعّم بودید و [ به سوی ]سراهایتان باز گردید . باشد که مورد پرسش قرار گیرید» .
«و چون بخواهیم شهری را هلاک گردانیم ، خوش گذران های آن را وا می داریم تا در آن به انحراف [ و فساد ] بپردازند و در نتیجه ، عذاب بر آن [ شهر ] لازم گردد. پس آن را [ یکسره ] زیر و زِبَر می کنیم» .
ر . ک : زخرف : آیه ۲۳ ـ ۲۵ ، سبأ : آیه ۳۴ ـ ۳۵ ، مؤمنون : آیه ۳۳ .
حدیثامام باقر علیه السلامـ در باره این سخن خداوند متعال : «و هر گاه بخواهیم شهری را هلاک گردانیم ، خوش گذران های آن [شهر] را وا می داریم » ـ :یعنی بزرگان آن را وا می داریم .
امام علی علیه السلامـ در خطبه قاصعه ـ :و توانگرانِ مُرفّهِ امّت ها، به خاطر داشتن نعمت های فراوان ، دچار غرور و تعصّب شدند و گفتند : «ما ثروت و فرزندان بیشتری داریم و ما گرفتار عذاب نمی شویم» .
۵ / ۸انحصارطلبیامام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ :انحصارطلبی ، موجب حسادت می شود و حسادت ، موجب کینه ورزی و کینه ، موجب اختلاف و اختلاف ، موجب پراکندگی و پراکندگی ، موجب ناتوانی و ناتوانی ، موجب خواری ، و [البتّه] خواری ، موجب زوال دولت و از دست رفتن نعمت است .
.
۵ / ۹التَّمییزُ الطَّبَقیّ فی إجراءِ الحُدودرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّما أهلَکَ الَّذین قَبلَکُم أنَّهُم کانوا إذا سَرَقَ فیهِمُ الشَّریفُ تَرَکوهُ ، و إذا سَرَقَ فیهِمُ الضَّعیفُ أقاموا عَلَیهِ الحَدَّ ! وایمُ اللّهِ لَو أنَّ فاطِمَةَ بِنتَ مُحَمَّدٍ سَرَقَت لَقَطَعتُ یَدَها . (1)
دعائم الإسلام :عن النبیّ صلی الله علیه و آله أنَّهُ نَهی عَن تَعطیلِ الحُدودِ وقالَ : إنَّما هَلَکَ بنو إسرائیلَ لِأَنَّهُم کانوا یُقیمونَ الحُدودَ عَلَی الوَضیعِ دونَ الشَّریفِ . (2)
الإمام الصادق عن أبیه عن آبائه علیهم السلام :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله اُتِیَ بِامرَأَةٍ لَها شَرَفٌ فی قَومِها قَد سَرَقَت ، فَأَمَرَ بِقَطعِها . فَاجتَمَعَ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ناسٌ مِن قُرَیشٍ فَقالوا : یا رَسولَ اللّهِ ، تَقطَعُ امرَأَةً شَریفَةً مِثلَ فُلانَةَ فی خَطَرٍ یَسیرٍ؟! قالَ : نَعَم ، إنَّما هَلَکَ مَن کانَ قَبلَکُم بِمِثلِ هذا ؛ کانوا یُقیمونَ الحُدودَ عَلی ضُعَفائِهِم ویَترُکونَ أقوِیاءَهُم وأشرافَهُم ، فَهَلَکوا . (3)
.
۵ / ۹ تبعیض طبقاتی در اجرای حدود
۵ / ۹تبعیض طبقاتی در اجرای حدودپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پیشینیان شما ، در حقیقت ، بدین سبب نابود شدند که هر گاه از بزرگان آنها کسی دزدی می کرد ، کاری به او نداشتند و هر گاه ضعیفی دزدی می کرد ، بر او حد جاری می ساختند . به خدا سوگند که اگر فاطمه دختر محمّد هم دزدی کند ، دستش را قطع می کنم .
دعائم الإسلام :[ در باره پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده است که ] ایشان از اجرا نکردن حدود ، نهی کرد و فرمود : «بنی اسرائیل ، نابود شدند ؛ چون حدود را در باره ضعیف [و طبقه پایین جامعه] اجرا می کردند و در حقّ شریف [و بزرگان] ، اجرا نمی کردند» .
امام صادق علیه السلامـ به نقل از پدرش ، از پدرانش علیهم السلام ـ :زنی را که از طبقه اشراف قومش بود ، به جرم دزدی نزد پیامبر خدا آوردند. ایشان دستور داد تا دست او را قطع کنند . عدّه ای از قریش ، نزد پیامبر خدا آمدند و گفتند : ای پیامبر خدا! دست زنی [از خاندانی] شریف چون فلانی را به خاطر یک کار کوچک ، قطع می کنی؟! فرمود : «آری . پیشینیان شما ، در حقیقت ، به سبب همین چیزها نابود شدند : حدود را در باره ضعیفانشان اجرا می کردند و در مورد قدرتمندان و بزرگانشان اجرا نمی کردند و به همین دلیل ، نابود شدند» .
.
۵ / ۱۰الاِستِهانَةُ بِحُقوقِ الضُّعَفاءِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ لا یُقَدِّسُ اُمَّةً لا یَأخُذُ الضَّعیفُ حَقَّهُ مِنَ القَوِیِ وهُوَ غَیرُ مُتَعتَعٍ (1). (2)
الإمام علیّ علیه السلام :إنّی سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ فی غَیرِ مَوطِنٍ : «لَن تُقَدَّسَ اُمَّةٌ لا یُؤخَذُ لِلضَّعیفِ فیها حَقُّهُ مِنَ القَوِیِّ غَیرَ مُتَتَعتِعٍ» . (3)
الإمام الصادق علیه السلام :ما عَذَّبَ اللّهُ اُمَّةً إلّا عِندَ استِهانَتِهِم بِحُقوقِ فُقَراءِ إخوانِهِم . (4)
۵ / ۱۱التَّطفیفرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا مَعشَرَ التُّجّارِ ، إنَّکُم قَد وُلِّیتُم أمرا هَلَکَت فیهِ الاُمَمُ السّالِفَةُ ؛ المِکیالَ وَالمیزانَ . (5)
.
1) .غیر مُتَعْتَع: أی من غیر أن یصیبه أذی یقلقه ویزعجه (النهایة: ج ۱ ص ۱۹ «تعتع»).
2) .المستدرک علی الصحیحین : ج ۳ ص ۲۸۷ ح ۵۱۱۷ ، السنن الکبری : ج ۱۰ ص ۱۶۰ ح ۲۰۲۰۱ کلاهما عن أبی سفیان بن الحارث بن عبد المطّلب ، سنن ابن ماجة : ج ۲ ص ۸۱۰ ح ۲۴۲۶ ، مسند أبی یعلی : ج ۲ ص ۳۰ ح ۱۰۸۶ کلاهما عن أبی سعید الخدری ، المعجم الکبیر : ج ۱۰ ص ۲۲۲ ح ۱۰۵۳۴ عن ابن مسعود والثلاثة الأخیرة نحوه ، کنز العمّال : ج ۶ ص ۱۹ ح ۱۴۶۴۹ .
3) .نهج البلاغة : الکتاب ۵۳ ، تحف العقول : ص ۱۴۲ ، السرائر : ج ۲ ص ۱۵۳ من دون إسنادٍ الی الإمام علیّ علیه السلام نحوه، بحار الأنوار : ج ۳۳ ص ۶۰۸ ح ۷۴۴ .
4) .تحف العقول : ص ۳۰۳ ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۲۸۱ ح ۱.
5) .السنن الکبری للبیهقی : ج ۶ ص ۵۳ ح ۱۱۱۶۶ ، سنن الترمذی : ج ۳ ص ۵۲۱ ح ۱۲۱۷ نحوه و کلاهما عن ابن عبّاس ، کنز العمّال : ج ۴ ص ۲۹ ح ۹۳۳۷ ؛ قرب الإسناد : ص ۵۷ ح ۱۸۵ عن الإمام الصادق علیه السلام عنه صلی الله علیه و آله نحوه ، بحار الأنوار : ج ۱۰۳ ص ۱۰۷ ح ۴ .
۵ / ۱۰ اهمّیت ندادن به حقوق اقشار ضعیف
۵ / ۱۱ کم فروشی
۵ / ۱۰اهمّیت ندادن به حقوق اقشار ضعیفپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، امّتی را که ضعیف آن ، بدون ترس و لرز ، حقّش را از قوی نستانَد ، سعادتمند نمی کند .
امام علی علیه السلام :بارها از پیامبر خدا شنیدم که می فرماید : «امّتی که ضعیف آن ، بدون ترس و لرز، حقّش را از قوی نستانَد ، روی سعادت را نمی بیند» .
امام صادق علیه السلام :خداوند ، هیچ امّتی را عذاب نکرد ، مگر آن گاه که حقوق برادرانِ تهی دست خود را خوار شمردند .
۵ / ۱۱کم فروشیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای جماعت بازرگانان! شما عهده دار کاری شده اید که امّت های پیشین در آن به هلاکت در افتادند : [کار با] پیمانه و ترازو .
.
۵ / ۱۲تَرکُ الأَمرِ بِالمَعروفِ وَالنَّهیُ عَنِ المُنکَرِالکتاب« فَلَوْلَا کَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِن قَبْلِکُمْ أُوْلُواْ بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِی الْأَرْضِ إِلَّا قَلِیلاً مِّمَّنْ أَنجَیْنَا مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُواْ مَا أُتْرِفُواْ فِیهِ وَ کَانُواْ مُجْرِمِینَ » . (1)
الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : إنَّما أهلَکَ اللّهُ الاُمَمَ السّالِفَةَ قَبلَکُم بِتَرکِهِمُ الأَمرَ بِالمَعروفِ وَالنَّهیَ عَنِ المُنکَرِ ، یَقولُ اللّهُ عز و جل : « کَانُواْ لَا یَتَنَاهَوْنَ عَن مُّنکَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا کَانُواْ یَفْعَلُونَ » (2). (3)
عنه علیه السلام :إنَّ عِندَکُمُ الأَمثالَ مِن بَأسِ (4)اللّهِ وقَوارِعِهِ (5)، وأیّامِهِ ووَقائِعِهِ ، فَلا تَستَبطِئوا وَعیدَهُ جَهلاً بِأَخذِهِ ، وتَهاوُنا بِبَطشِهِ ، ویَأسا مِن بَأسِهِ ، فَإنَّ اللّهَ سُبحانَهُ لَم یَلعَنِ القَرنَ الماضِیَ بَینَ أیدیکُم إلّا لِتَرکِهِمُ الأَمرَ بِالمَعروفِ وَالنَّهیَ عَنِ المُنکَرِ . فَلَعَنَ اللّهُ السُّفَهاءَ لِرُکوبِ المَعاصی ، وَالحُلَماءَ لِتَرکِ التَّناهی . (6)
عنه علیه السلام :إنَّما هَلَکَ مَن کانَ قَبلَکُم حَیثُ ما عَمِلوا مِنَ المَعاصی ولَم یَنهَهُمُ الرَّبّانِیّونَ (7)وَ الأَحبارُ (8)عَن ذلِکَ ، وإنَّهُم لَمّا تَمادَوا فِی المَعاصی ولَم یَنهَهُمُ الرَّبّانِیّونَ وَالأَحبارُ عَن ذلِکَ نَزَلَت بِهِمُ العُقوباتُ . فَأْمُروا بِالمَعروفِ وَانهَوا عَنِ المُنکَرِ . (9)
.
1) .هود : ۱۱۶ .
2) .المائدة : ۷۹ .
3) .کنز العمّال : ج ۱۶ ص ۱۹۲ ح ۴۴۲۱۶ نقلاً عن وکیع عن عبد اللّه بن الحسن.
4) .البَأْسُ : العَذَابُ (الصحاح : ج ۳ ص ۹۰۶ «بأس»).
5) .القارعة : الداهیة (الصحاح : ج ۳ ص ۱۲۶۳ «قرع»).
6) .نهج البلاغة : الخطبة ۱۹۲ ، بحار الأنوار : ج ۱۴ ص ۴۷۴ ح ۳۷ .
7) .الربّانی : العالم الراسخ فی العلم والدین (النهایة : ج ۲ ص ۱۸۱ «ربب»).
8) .الحِبر : الأثر المستحسَن . والحَبر : العالِم، وجمعه : أحبار ؛ لِما یبقی من أثَر علومِهم فی قلوب الناس ، ومن آثار أفعالهم الحسَنة المقتدی بها (مفردات ألفاظ القرآن : ص ۲۱۵ «حبر») .
9) .الکافی : ج ۵ ص ۵۷ ح ۶ عن حسن ، الزهد للحسین بن سعید : ص ۱۸۹ ح ۲۹۱ عن حبشی ولیس فیه «ولم ینههم الربّانیون والأحبار عن ذلک» ، بحار الأنوار : ج ۱۰۰ ص ۷۴ ح ۱۱ ؛ تفسیر ابن کثیر : ج ۳ ص ۱۳۶ عن یحیی بن یعمر نحوه ، کنز العمّال : ج ۳ ص ۶۸۳ ح ۸۴۵۴ نقلاً عن ابن أبی حاتم .
۵ / ۱۲ ترک امر به معروف و نهی از منکر
۵ / ۱۲ترک امر به معروف و نهی از منکرقرآن«پس چرا از نسل های پیشین شما خردمندانی نبودند که [ مردم را ] از فساد در زمین ، باز دارند ، جز اندکی از شما که از میان آنان نجاتشان دادیم؟ و کسانی که ستم کردند ، به دنبال ناز و نعمتی که در آن بودند ، رفتند و آنان ، بزهکار بودند» .
حدیثامام علی علیه السلام :از پیامبر خدا شنیدم که می فرماید : «امّت های پیش از شما ، در حقیقت ، به سبب وا نهادن امر به معروف و نهی از منکر ، هلاک شدند . خداوند عز و جل می فرماید : «[ مردم را ] از منکری که مرتکب می شدند ، باز نمی داشتند. راستی ، چه بد بود آنچه انجام می دادند!» .
امام علی علیه السلام :نمونه هایی از عذاب و بلاهای خدا و [ خشم و انتقامگیری ]روزگاران و رخدادهای او را در اختیار دارید . پس ، از سرِ نادانی به مؤاخذه های او ، تهدیداتش را دور مپندارید ، او را دست کم نگیرید و خود را از عذاب او ایمن مپندارید؛ زیرا خدای سبحان ، نسل های گذشته پیش از شما را از رحمت خویش ، دور نساخت ، مگر به سبب آن که امر به معروف و نهی از منکر را فرو نهادند . پس خداوند ، بی خردان را به واسطه ارتکاب گناهان ، و خردمندان (آگاهان) را به واسطه فرو نهادن نهی از منکر از رحمت خود دور کرد .
امام علی علیه السلام :پیشینیانِ شما از آن رو به هلاکت در افتادند که مرتکب گناهان می شدند ؛ امّا عُلما و مُلّاهایشان آنها را از آن نهی نمی کردند . چون آنان در گناهان غرق شدند و علما و ملّاهایشان هم ایشان را از اعمالشان نهی نکردند ، کیفرها بر آنان فرود آمد . پس، شما امر به معروف و نهی از منکر کنید .
.
الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : « فَلَمَّا نَسُواْ مَا ذُکِّرُواْ بِهِ أَنجَیْنَا الَّذِینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ » (1)ـ :کانوا ثَلاثَةَ أصنافٍ : صِنفٌ اِئتَمَروا وأمَروا فَنَجَوا ، وصِنفٌ اِئتَمَروا ولَم یَأمُروا فَمُسِخوا ذَرّا (2)، وصِنفٌ لَم یَأتَمِروا ولَم یَأمُروا فَهَلَکوا . (3)
۵ / ۱۳الإِملاءُ وَالاِستِدراجُالکتاب« وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِّن قَبْلِکَ فَأَمْلَیْتُ لِلَّذِینَ کَفَرُواْ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کَانَ عِقَابِ » . (4)
« وَ کَأَیِّن مِّن قَرْیَةٍ أَمْلَیْتُ لَهَا وَ هِیَ ظَالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ » . (5)
« وَلَا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُواْ أَنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِّأَنفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدَادُواْ إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُّهِینٌ » . (6)
« وَالَّذِینَ کَذَّبُواْ بِایَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُم مِّنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُونَ * وَأُمْلِی لَهُمْ إِنَّ کَیْدِی مَتِینٌ » . (7)
.
1) .الأعراف : ۱۶۵ .
2) .الذَرُّ : جمع ذرّة ؛ وهی أصغر النمل (الصحاح : ج ۲ ص ۶۶۳ «ذرر»).
3) .الکافی : ج ۸ ص ۱۵۸ ح ۱۵۱ عن طلحة بن زید ، الخصال : ص ۱۰۰ ح ۵۴ عن طلحة الشامی عن الإمام الباقر علیه السلام ، بحار الأنوار : ج ۱۴ ص ۵۴ ح ۶ .
4) .الرعد : ۳۲ .
5) .الحجّ : ۴۸ .
6) .آل عمران : ۱۷۸ .
7) .الأعراف : ۱۸۲ و ۱۸۳ .
۵ / ۱۳ واگذاری و مهلت دهی خداوند
امام صادق علیه السلامـ در باره این سخن خداوند متعال : «پس هنگامی که آنچه را بدان تذکّر داده شده بودند ، از یاد بردند ، کسانی را که از [ کار ] بد نهی می کردند ، نجات دادیم» ـ :آنان ، سه گروه بودند : گروهی کار نیک می کردند و دیگران را نیز به آن ، فرا می خواندند . این گروه ، نجات یافتند . گروهی خود ، کار نیک می کردند ؛ امّا دیگران را بدان فرا نمی خواندند . اینان به صورت مورچه مَسخ شدند . گروهی نیز نه کار نیک می کردند ، نه دیگران را به آن فرا می خواندند . اینان ، نابود شدند .
۵ / ۱۳واگذاری و مهلت دهی خداوندقرآن«و بی گمان ، فرستادگان پیش از تو نیز مورد استهزا قرار گرفتند. پس به کسانی که کافر شده بودند ، مهلت دادم . آن گاه ، آنان را [ به کیفر ]گرفتم . پس چگونه بود کیفر من؟» .
«و چه بسا شهری که مهلتش دادم ، در حالی که ستمکار بود . سپس آن را مؤاخذه کردم ، و فرجام ، به سوی من است» .
«و البتّه نباید کسانی که کافر شده اند ، تصوّر کنند این که به ایشان مهلت می دهیم ، برای آنان نیکوست . ما فقط به ایشان مهلت می دهیم تا بر گناه [ خود ] بیفزایند و آن گاه ، عذابی خفّت آور خواهند داشت» .
«و کسانی که آیات ما را تکذیب کردند ، به تدریج ، از جایی که نمی دانند ، گریبانشان را خواهیم گرفت و به آنان مهلت می دهم ، که تدبیر من ، استوار است» .
.
« وَ اصْبِرْ عَلَی مَا یَقُولُونَ وَ اهْجُرْهُمْ هَجْرًا جَمِیلاً * وَ ذَرْنِی وَ الْمُکَذِّبِینَ أُوْلِی النَّعْمَةِ وَ مَهِّلْهُمْ قَلِیلاً » . (1)
الحدیثالکافی عن سُماعَة بن مهران :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَنِ قَولِ اللّهِ عز و جل : « سَنَسْتَدْرِجُهُم مِّنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُونَ » ، قالَ : هُوَ العَبدُ یُذنِبُ الذَّنبَ فَتُجَدَّدُ لَهُ النِّعمَةُ مَعَهُ تُلهیهِ تِلکَ النِّعمَةُ عَنِ الاِستِغفارِ مِن ذلِکَ الذَّنبِ . (2)
مسند ابن حنبل عن عُقبَة بن عامر :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إذا رَأَیتَ اللّهَ یُعطِی العَبدَ مِنَ الدُّنیا عَلی مَعاصیهِ ما یُحِبُّ ، فَإِنَّما هُوَ استِدراجٌ . ثُمَّ تَلا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله « فَلَمَّا نَسُواْ مَا ذُکِّرُواْ بِهِ فَتَحْنَا عَلَیْهِمْ أَبْوَابَ کُلِّ شَیْ ءٍ حَتَّی إِذَا فَرِحُواْ بِمَا أُوتُواْ أَخَذْنَاهُم بَغْتَةً فَإِذَا هُم مُّبْلِسُونَ » (3). (4)
الإمام علیّ علیه السلامـ لَمّا نَقَضَ مُعاوِیَةُ شَرطَ المُوادَعَةِ وأقَبَلَ یَشُنُّ الغاراتِ عَلی أهلِ العِراقِ ـ :إنَّ اللّهَ لَذو أناةٍ وحِلمٍ عَظیمٍ ؛ لَقَد حَلُمَ عَن کَثیرٍ مِن فَراعِنَةِ الأَوَّلینَ وعاقَبَ فَراعِنَةً ، فَإِن یُمهِلهُ اللّهُ فَلَن یَفوتَهُ ، وهُوَ لَهُ بِالمِرصادِ عَلی مَجازِ طَریقِهِ . (5)
عنه علیه السلام :اِعتَبِروا بما أصابَ الاُمَمَ المُستَکبِرینَ مِن قَبلِکُم ؛ مِن بَأسِ اللّهِ وصَولاتِهِ ، ووقَائِعِهِ ومَثُلاتِهِ ، وَاتَّعِظوا بِمَثاوی خُدودِهِم ، ومَصارِعِ جُنوبِهِم (6)، وَاستَعیذوا بِاللّهِ مِن لَواقِحِ الکِبرِ کَما تَستَعیذونَهُ مِن طَوارِقِ الدَّهرِ ، فَلَو رَخَّصَ اللّهُ فِی الکِبرِ لِأَحَدٍ مِن عِبادِهِ لَرَخَّصَ فیهِ لِخاصَّةِ أنبِیائِهِ وأولِیائِهِ ، ولکِنَّهُ سُبحانَهُ کَرَّهَ إلَیهِمُ التَّکابُرَ ، ورَضِیَ لَهُمُ التَّواضُعَ ، فَأَلصَقوا بِالأَرضِ خُدودَهُم ، وَعفَّروا فِی التُّرابِ وُجوهَهُم ، وخَفَضوا أجنِحَتَهُم لِلمُؤمِنینَ ، وکانوا قَوما مُستَضعَفینَ ، قَدِ اختَبَرَهُمُ اللّهُ بِالمَخمَصَةِ (7)، وَابتَلاهُم بِالمَجَهَدَةِ ، وَامتَحَنَهُم بِالمَخاوِفِ ، ومَخَضَهُم بِالمَکارِهِ ، فَلا تَعتَبِرُوا الرِّضا وَالسُّخطَ بِالمالِ وَالوَلَدِ جَهلاً بِمَواقِعِ الفِتنَةِ وَالاِختِبارِ فی مَوضِعِ الغِنی وَالاِقتِدارِ ، وقَد قالَ سُبحانَهُ وتَعالی : « أَیَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُم بِهِ مِن مَّالٍ وَ بَنِینَ * نُسَارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْرَاتِ بَل لَا یَشْعُرُونَ » (8)، فَإِنَّ اللّهَ سُبحانَهُ یَختَبِرُ عِبادَهُ المُستَکبِرینَ فی أنفُسِهِم بِأَولِیائِهِ المُستَضعَفینَ فی أعیُنِهِم . (9)
راجع : موسوعة الإمام علیّ بن أبی طالب علیه السلام : ج ۲ ص ۵۶۷ (الفصل العاشر / ما یوجب زوال الدول).
.
1) .المزّمل : ۱۰ و ۱۱ .
2) .الکافی : ج ۲ ص ۴۵۲ ح ۳ و ح ۲ نحوه، بحار الأنوار : ج ۵ ص ۲۱۸ ح ۱۱ .
3) .الأنعام : ۴۴ .
4) .مسند ابن حنبل : ج ۶ ص ۱۲۲ ح ۱۷۳۱۳ ، المعجم الکبیر : ج ۱۷ ص ۳۳۱ ح ۹۱۳ ، شعب الإیمان : ج ۴ ص ۱۲۸ ح ۴۵۴۰ ، تفسیر القرطبی : ج ۱ ص ۲۰۹ کلّها نحوه ، کنز العمّال : ج ۱۱ ص ۹۰ ح ۳۰۷۴۳ ؛ تنبیه الخواطر : ج ۲ ص ۲۳۲ نحوه.
5) .الإرشاد : ج ۱ ص ۲۷۵ ، نهج البلاغة : الخطبة ۹۷ نحوه بزیادة «وبموضع الشجا من مساغ ریقه» فی آخره .
6) .مثاوی : جمع مثوی ؛ بمعنی المنزل . ومنازل الخدود : مواضعها من الأرض بعد الموت . ومصارع الجنوب: مطارحها علی التراب (تعلیقة صبحی الصالح علی نهج البلاغة).
7) .المخمَصَةُ : الجوع والمجاعة (النهایة : ج ۲ ص ۸۰ «خمص»).
8) .المؤمنون : ۵۵ و ۵۶ .
9) .نهج البلاغة : الخطبة ۱۹۲ ، بحار الأنوار : ج ۱۴ ص ۴۶۸ ح ۳۷ .
«و بر آنچه می گویند ، شکیبا باش و از آنان ، با دوری گزیدن خویش ، فاصله بگیر و مرا با تکذیب کنندگانِ توانگر ، وا گذار و اندکی مهلتشان ده» .
حدیثالکافیـ به نقل از سُماعة بن مهران ـ :از امام صادق علیه السلام در باره این سخن خداوند عز و جل : «به زودی ، از جایی که نمی دانند ، [به استدراجْ] گریبانشان را خواهیم گرفت» پرسیدم . فرمود : «اِستدراج ، به این معناست که بنده ، گناه می کند و با وجود آن گناه ، نعمتی تازه به او داده می شود و این نعمت ، او را از آمرزش خواهی از آن گناه ، غافل می کند» .
مسند ابن حنبلـ به نقل از عُقبة بن عامر ـ :پیامبر خدا فرمود : «هر گاه دیدی خداوند به بنده ای ، با وجود آن که گناه می کند ، آنچه را که از دنیا دوست دارد ، می دهد ، این ، در حقیقت ، اِستدراج است» . سپس این آیه را تلاوت نمود : «پس چون آنچه را که بدان پند داده شده بودند ، فراموش کردند ، درهای هر چیزی [ از نعمت ها ] را بر آنان گشودیم تا هنگامی که به آنچه داده شده بودند ، شاد گردیدند . ناگهان ، [ گریبان ]آنان را گرفتیم و یکباره نومید شدند» .
امام علی علیه السلامـ آن گاه که معاویه شرط آتش بس را نقض کرد و دست به حملاتی همه جانبه علیه مردم عراق زد ـ :خداوند ، دارای حوصله و بردباریِ بسیار است . در حقّ بسیاری از فرعونان پیشین ، بردباری ورزید و شماری از فرعون ها را هم کیفر داد . پس اگر چه خدا او را [ چند صباحی ]مهلت می دهد ، امّا هرگز از چنگش نخواهد گریخت و بر سرِ راهش در کمین اوست .
امام علی علیه السلام :پس ، از عذاب خدا و در هم کوبندگی او ، و رخدادها و مجازات های عبرت آموز او که بر سر امّت های تکبّرپیشه پیش از شما آمده ، درس عبرت بگیرید و از گورهایی که در آنها چهره بر خاک نهاده اند و خاکی که در آن به پهلو خفته اند، پند بیاموزید و از تازیانه های غرور ، به خدا پناه ببرید ، همان گونه که از فاجعه های روزگار به او پناه می برید . اگر بنا بود خداوند ، تکبّر را برای کسی از بندگانش مُجاز بشمارد ، هر آینه ، آن را برای پیامبران و اولیای خاصّش مُجاز می شمرد ؛ امّا خدای سبحان ، تکبّر را در نزد آنان ، منفور قرار داد و فروتنی را برایشان پسندید . از این روست که گونه های خویش را به زمین چسبانیدند و چهره هایشان را به خاک مالیدند و در برابر مؤمنان ، فروتنی کردند . آنان ، مردمانی مستضعف بودند و خداوند ، آنها را با گرسنگی آزمود و به رنج مبتلایشان کرد و با هراس ها امتحانشان نمود و در بوته مشکلات ، زیر و رویشان نمود . پس خشنودی و خشم [ خدا ] را با [ معیار ]مال و فرزند نسنجید که این ، نشانه ناآگاهی به موارد آزمایش و امتحان [ الهی ] در توانگری و قدرت است . خداوند ـ که پاک و بلندمرتبه است ـ می فرماید : «آیا می پندارند که آنچه از مال و پسران که بدیشان مدد می دهیم ، [ از آن روی است که ] می خواهیم به سودشان در خیرات شتاب ورزیم؟ نه ؛ بلکه نمی فهمند» . پس خداوند سبحان ، بندگان خودبزرگ بینش را با اولیایش ـ که در نظر آنان مستضعف اند ـ ، می آزماید .
ر. ک : دانش نامه امیر المؤمنین علیه السلام : ج ۴ ص ۳۵۳ (فصل دهم / عوامل انقراض دولت ها) .
.
. .
. .
الفصل السادس : الاعتبار بالتّاریخ۶ / ۱الحَثُّ عَلَی الِاعتبارِ بِمَواعِظِ التّاریخِالکتاب« لَقَدْ کَانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِّأُوْلِی الْأَلْبَابِ » . (1)
« ذَلِکَ مِنْ أَنبَاءِ الْقُرَی نَقُصُّهُ عَلَیْکَ » . (2)
« تِلْکَ الْقُرَی نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنبَائِهَا » . (3)
الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اِعتَبِروا ، فَقَد خَلَتِ المَثُلاتُ فیمَن کانَ قَبلَکُم . (4)
الإمام علیّ علیه السلام :أحیِ قَلبَکَ بِالمَوعِظَةِ . . . وبَصِّرهُ فَجائِعَ الدُّنیا ، وحَذِّرهُ صَولَةَ الدَّهرِ وفُحشَ تَقَلُّبِ اللَّیالی وَالأَیّامِ ، وَاعرِض عَلَیهِ أخبارَ الماضینَ ، وذَکِّرهُ بِما أصابَ مَن کانَ قَبلَکَ مِنَ الأَوَّلینَ . (5)
.
1) .یوسف : ۱۱۱ .
2) .هود : ۱۰۰ .
3) .الأعراف : ۱۰۱ .
4) .کنز الفوائد : ج ۲ ص ۳۱ ، بحار الأنوار : ج ۷۷ ص ۱۷۱ ح ۷ وراجع : تفسیر الطبری : ج ۸ الجزء ۱۳ ص ۱۰۵ .
5) .نهج البلاغة : الکتاب ۳۱ ، تحف العقول : ص ۶۹ ولیس فیه «من الأوّلین» ، بحار الأنوار : ج ۷۷ ص ۲۱۷ ح ۲ ؛ کنز العمّال : ج ۱۶ ص ۱۶۸ ح ۴۴۲۱۵ نقلاً عن وکیع والعسکری فی المواعظ نحوه .
فصل ششم : عبرت آموزی از تاریخ
۶ / ۱ تشویق به اندرز گرفتن از پندهای تاریخ
فصل ششم : عبرت آموزی از تاریخ۶ / ۱تشویق به اندرز گرفتن از پندهای تاریخقرآن«و به راستی در سرگذشت آنان ، برای خردمندان ، عبرتی است» .
«این از خبرهای آبادی هاست که برای تو باز می گوییم» .
«اینها آبادی هایی است که برخی از خبرهای آنها را برای تو باز می گوییم» .
حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عبرت گیرید! آنان که پیش از شما بودند ، کیفرهای عبرت آموز دیدند .
امام علی علیه السلام :دلت را با اندرز ، زنده بدار... و آن را به فاجعه های دنیا ، بینا گردان و از یورش روزگار و حوادث ناگوار شب و روز ، بر حذرش دار و اخبار گذشتگان را بر آن عرضه نما و آنچه را که بر سرِ اقوام پیش از تو آمده است ، به آن یادآوری کن .
.
عنه علیه السلام :کَفی مُخبِرا عَمّا بَقِیَ مِنَ الدُّنیا ما مَضی مِنها . (1)
عنه علیه السلام :ذِمَّتی بِما أقولُ رَهینَةٌ وأنَا بِهِ زَعیمٌ ؛ إنَّ مَن صَرَّحَت لَهُ العِبَرُ عَمّا بَینَ یَدَیهِ مِنَ المَثُلاتِ ، حَجَزَتهُ التَّقوی عَن تَقَحُّمِ (2)الشُّبُهاتِ . (3)
عنه علیه السلام :إنَّ لِلباقینَ بِالماضینَ مُعتَبَرا . (4)
عنه علیه السلام :الزَّمانُ یُریکَ العِبَرَ . (5)
عنه علیه السلام :مَن عَرَفَ العِبرَةَ فَکَأَنَّما عاشَ فِی الأَوَّلینَ . (6)
عنه علیه السلام :قَدِ اعتَبَرَ بِالباقی مَنِ اعتَبَرَ بِالماضی . (7)
عنه علیه السلام :مَنِ اعتَبَرَ بِالغِیَرِ ، لَم یَثِق بِمُسالَمَةِ الزَّمَنِ . (8)
عنه علیه السلام :مَنِ اغتَرَّ بِمُسالَمَةِ الزَّمَنِ ، اغتَصَّ بِمُصادَمَةِ المِحَنِ . (9)
.
1) .غرر الحکم : ج ۴ ص ۵۸۱ ح ۷۰۵۷ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۸۶ ح ۶۵۴۵ .
2) .قَحَمَ فی الأمر : رمی بنفسه فیه من غیر رویّة (الصحاح : ج ۵ ص ۲۰۰۶ «قحم»).
3) .نهج البلاغة : الخطبة ۱۶ ، تاریخ الیعقوبی : ج ۲ ص ۲۱۱ نحوه ، أعلام الدین : ص ۱۴۷ ، غرر الحکم : ج ۴ ص ۶۱۶ ح ۵۱۹۱ ، بحار الأنوار : ج ۳۲ ص ۴۷ ح ۳۰ ؛ دستور معالم الحکم : ص ۹۸ نحوه ، مطالب السؤول : ج ۱ ص ۱۳۱ ، کنز العمّال : ج ۱۶ ص ۱۹۷ ح ۴۴۲۲۰ .
4) .غرر الحکم : ج ۲ ص ۴۹۸ ح ۳۴۲۵ .
5) .غرر الحکم : ج ۱ ص ۲۵۷ ح ۱۰۲۶ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۲۹ ح ۴۴۹ .
6) .الخصال : ص ۲۳۱ ح ۷۴ عن الأصبغ بن نباتة ، غرر الحکم : ح ۸۸۵۰ ، تحف العقول : ص ۱۶۵ وفیه «السنة» بدل «العبرة» ، بحار الأنوار : ج ۷۲ ص ۹۰ ح ۱ .
7) .غرر الحکم : ج ۴ ص ۴۷۵ ح ۶۶۷۳ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۶۸ ح ۶۲۰۷ .
8) .غرر الحکم : ج ۵ ص ۳۴۷ ح ۸۶۸۶ .
9) .غرر الحکم : ج ۵ ص ۳۴۷ ح ۸۶۸۵ .
امام علی علیه السلام :گذشته دنیا ، بهترین خبر دهنده از باقی مانده آن است .
امام علی علیه السلام :آنچه را می گویم ، به عهده می گیرم و آن را ضمانت می کنم . آن که از کیفرهای عبرت آموزی که پیش رو دارد ، درس بیاموزد ، تقوا ، او را از فرو رفتن در شبهات ، باز می دارد .
امام علی علیه السلام :در گذشتگان ، درس عبرتی برای آیندگان است .
امام علی علیه السلام :زمانه ، عبرت ها به تو نشان خواهد داد!
امام علی علیه السلام :کسی که عبرت شناس باشد ، چنان است که با گذشتگان زیسته است .
امام علی علیه السلام :کسی که از گذشته عبرت گیرد ، [ در واقع ، ] از آینده نیز عبرت گرفته است .
امام علی علیه السلام :هر که از پیشامدها عبرت بیاموزد ، به آشتی زمانه اعتماد نمی کند .
امام علی علیه السلام :هر که فریب آشتی زمانه را بخورد ، هجوم رنج ها ، عرصه را بر او تنگ خواهد کرد .
.
عنه علیه السلام :لَم یَعقِل مَواعِظَ الزَّمانِ مَن سَکنَ إلی حُسنِ الظَّنِّ بِالأَیّامِ . (1)
الإمام زین العابدین علیه السلامـ مِمّا کانَ یَعِظُ بِهِ النّاسَ فِی الجُمُعَةِ ـ :فَاحذَروا ما حَذَّرَکُمُ اللّهُ بِما فَعَلَ بِالظَّلَمَةِ فی کِتابِهِ ، ولا تَأمَنوا أن یُنزِلَ بِکُم بَعضَ ما تَواعَدَ بِهِ القَومَ الظّالِمینَ فِی الکِتابِ ، وَاللّهِ لَقَد وَعَظَکُمُ اللّهُ فی کِتابِهِ بِغَیرِکُم ، فَإِنَّ السَّعیدَ مَن وُعِظَ بِغَیرِهِ ، ولَقَد أسمَعَکُمُ اللّهُ فی کِتابِهِ ما قَد فَعَلَ بِالقَومِ الظّالِمینَ مِن أهلِ القُری قَبلَکُم حَیثُ قالَ : « وَ کَمْ قَصَمْنَا مِن قَرْیَةٍ کَانَتْ ظَالِمَةً » وإنّما عَنی بِالقَریَةِ أهلَها حَیثُ یَقولُ : « وَ أَنشَأْنَا بَعْدَهَا قَوْمًا ءَاخَرِینَ » فقال عز و جل : « فَلَمَّا أَحَسُّواْ بَأْسَنَا إِذَا هُم مِّنْهَا یَرْکُضُونَ » یَعنی یَهرُبونَ ، قالَ : « لَا تَرْکُضُواْ وَ ارْجِعُواْ إِلَی مَا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَ مَسَاکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْئلُونَ » ، فَلَمّا أتاهُمُ العَذابُ « قَالُواْ یَاوَیْلَنَا إِنَّا کُنَّا ظَالِمِینَ * فَمَا زَالَت تِّلْکَ دَعْوَاهُمْ حَتَّی جَعَلْنَاهُمْ حَصِیدًا خَامِدِینَ » (2)، وَایمُ اللّهِ ! إنَّ هذِهِ عِظَةٌ لَکُم وتَخویفٌ إنِ اتَّعَظتُم وخِفتُم . (3)
تاریخ دِمَشق عن الزُّهریّ :سَمِعتُ عَلِیَّ بنَ الحُسَینِ سَیِّدَ العابِدینَ علیه السلام یَحتَسِبُ نَفسَهُ ویُناجی رَبَّهُ و یَقولُ : یا نَفسُ حَتّامَ إلَی الدُّنیا غُرورُکِ ؟ وإلی عِمارَتِها رُکونُکِ؟ . . . اُنظُر إلَی الاُمَمِ الماضِیَةِ ، وَالمُلوکِ الفانِیَةِ ، کَیفَ أفنَتهُمُ الأَیّامُ ووَفاهُمُ الحِمامُ ، فَانمَحَت مِنَ الدُّنیا آثارُهُم ، وبَقِیَت فیها أخبارُهُم : وأضحَوا رَمیما (4)فِی التُّرابِ وعُطِّلَتمَجالِسُ مِنهم أقفَرَت ومَقاصِرُ (5)وخَلَوا بِدارٍ لا تَزاوُرَ بَینَهُموأنّی لِسُکّانِ القُبورِ تَزاوُرُ . (6)
.
1) .غرر الحکم : ج ۵ ص ۹۷ ح ۷۵۴۹ .
2) .الأنبیاء : ۱۱ ـ ۱۵ .
3) .الکافی : ج ۸ ص ۷۴ ح ۲۹ ، الأمالی للصدوق : ص ۵۹۵ ح ۸۲۲ کلاهما عن سعید بن المسیّب ، تحف العقول : ص ۲۵۱ ولیس فیه ذیله من : «فَمَا زَالَت تِّلْکَ دَعْوَاهُمْ ...» وکلاهما نحوه ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۱۴۴ ح ۶ .
4) .رمّ العظم : أی بَلِی ، فهو رمیم (الصحاح : ج ۵ ص ۱۹۳۷ «رمم»).
5) .المقْصُورة : الدار الواسعة المحصّنة بالحیطان ، وجمعها مقاصر ومقاصیر (تاج العروس : ج ۷ ص ۳۹۵ «قصر»).
6) .تاریخ دمشق : ج ۴۱ ص ۴۰۴ ح ۴۸۷۵ ، البدایة والنهایة : ج ۹ ص ۱۰۹ و ۱۱۰ نحوه وراجع : المناقب لابن شهرآشوب : ج ۴ ص ۱۵۲ وبحار الأنوار : ج ۴۶ ص ۸۲ ح ۷۶ .
امام علی علیه السلام :کسی که به روزگار ، خوشبین باشد ، اندرزهای زمانه را نفهمیده است .
امام زین العابدین علیه السلامـ از اندرزهای ایشان به مردم در روز جمعه ـ :از رفتاری که خداوند با ستمگران کرده و در کتاب خویش ، شما را از آن بر حذر داشته است ، بترسید ، و از این که یکی از عذاب هایی که در قرآن به مردمان ستمگر ، وعده داده شده ، بر شما فرود آید ، خود را ایمن مپندارید . به خدا سوگند که خداوند در کتاب خویش ، دیگران را مایه اندرز شما قرار داده است . خوش بخت ، کسی است که دیگری مایه اندرز او قرار گیرد . خداوند ، بلاهایی را که بر سرِ اقوام ستمگر پیش از شما ، از مردمان آبادی های مختلفْ آورده ، به گوش شما رسانیده است ، آن جا که می فرماید : «و چه بسیار آبادی ها را که [مردمش] ستمکار بودند ، در هم شکستیم» . مقصود از آبادی ، مردم آن است ، به دلیل این که [ در ادامه ]می فرماید : «و پس از آن ، قومی دیگر پدید آوردیم» ، و می فرماید : «پس چون عذاب ما را احساس کردند ، به ناگاه از آن می دویدند» ، یعنی می گریختند . فرمود : «ندوید و به سوی آنچه در آن ، متنعّم بودید و [به] سراهایتان باز گردید . باشد که مورد پرسش قرار گیرید» و چون عذاب بر آنان فرود آمد ، «گفتند : ای وای بر ما ، که ما واقعا ستمگر بودیم! سخنانشان پیوسته همین بود ، تا آنان را درو شده بی جان گردانیدیم» . به خدا سوگند که این ، اندرزی به شما و یک تهدید است ، اگر اهل اندرز گرفتن و ترسیدن باشید .
تاریخ دمشقـ به نقل از زُهْری ، در باره امام زین العابدین علیه السلام ـ :شنیدم که علی بن حسین علیه السلام سَرور عبادت کنندگان ، نفْس خود را محاسبه می کرد و با پروردگارش مناجات می نمود و می گفت : «ای نفْس! فریفته شدن به دنیا تا کِی؟ و پرداختن به آبادانی آن ، تا چند؟... به امّت های گذشته و شاهانِ نابود شده بنگر که چگونه روزگار ، آنها را به دست فنا سپرد و مرگ به سراغشان آمد و آثارشان از دنیا محو شد و سرگذشتشان باقی ماند : در دل خاک پوسیدند و تعطیل شد انجمن های ایشان و قصرها خالی گشت . و به سرایی رفتند که میانشان دید و بازدیدی نیست کجا گورنشینان را [یارای] دید و بازدید تواند بود؟!» .
.
الإمام الصادق علیه السلام :قالَ الخَضِرُ لِموسی علیه السلام : یا موسی . . . خُذ مَوعِظَتَکَ مِنَ الدَّهرِ ؛ فَإِنَّ الدَّهرَ طَویلٌ قَصیرٌ (1)، فَاعمَل کَأَنَّکَ تَری ثَوابَ عَمَلِکَ لِیَکونَ أطمَعَ لَکَ فِی الآخِرَةِ ، فَإِنَّ ما هُوَ آتٍ مِنَ الدُّنیا کَما هُوَ قَد وَلّی مِنها . (2)
الإمام الکاظم علیه السلام :خُذ مَوعِظَتَکَ مِنَ الدَّهرِ وأهلِهِ ؛ فَإِنَّ الدَّهرَ طَویلَةٌ قَصیرَةٌ ، فَاعمَل کَأَنَّکَ تَری ثَوابَ عَمَلِکَ لِتَکونَ أطمَعَ فی ذلِکَ . وَاعقِل عَنِ اللّهِ ، وَانظُر فی تَصَرُّفِ الدَّهرِ وأحوالِهِ ، فَإِنَّ ما هُوَ آتٍ مِنَ الدُّنیا کَما وَلّی مِنها ، فَاعتَبِر بِها . (3)
۶ / ۲الحَثُّ عَلَی السِّیاحَةِ الهادِفَةِالکتاب« أَفَلَمْ یَسِیرُواْ فِی الْأَرْضِ فَتَکُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ یَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ ءَاذَانٌ یَسْمَعُونَ بِهَا فَإِنَّهَا لَا تَعْمَی الْأَبْصَارُ وَ لَکِن تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُورِ » . (4)
« قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِکُمْ سُنَنٌ فَسِیرُواْ فِی الْأَرْضِ فَانظُرُواْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ » . (5)
.
1) .فی الموضع الآخر من الکافی وتحف العقول : «فإنّ الدهرَ طویله قصیر، وقصیره طویل ، وکلّ شیء فانٍ».
2) .الکافی : ج ۲ ص ۴۵۹ ح ۲۲ و ج ۸ ص ۴۶ ح ۸ ، تحف العقول : ص ۴۹۴ کلاهما من دون إسنادٍ إلی أحد من أهل البیت علیهم السلام نحوه ، بحار الأنوار : ج ۱۳ ص ۳۲۰ ح ۵۴ .
3) .تحف العقول : ص ۳۹۱ ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۱۴۴ ح ۳۰ .
4) .الحجّ : ۴۶ .
5) .آل عمران : ۱۳۷ .
۶ / ۲ تشویق به گردشگری هدفمند
امام صادق علیه السلام :خضر علیه السلام به موسی علیه السلام گفت : «ای موسی!... پندت را از روزگار بگیر که روزگار ، دراز و کوتاه است (1). پس چنان عمل کن که گویا پاداش عملت را می بینی . این ، تو را به آخرت راغب تر می سازد؛ زیرا آینده دنیا همانند رفته آن است» .
امام کاظم علیه السلام :پند خود را از روزگار و اهل آن ، بر گیر ، که روزگار ، دراز است و کوتاه ، و طوری عمل کن که گویا پاداش عملت را [ در برابر خود ]می بینی تا [ بدین وسیله ]به عمل کردن ، راغب تر شوی . در باره خدا اندیشه کن و در دگرگونی روزگار و احوال آن بیندیش . آینده دنیا ، همانند رفته آن است . پس ، از آن ، عبرت گیر .
۶ / ۲تشویق به گردشگری هدفمندقرآن«آیا در زمین گردش نکردند تا دل هایی داشته باشند که با آنها بیندیشند ، یا گوش هایی که با آن بشنوند؟ در حقیقت ، چشم ها کور نیست ؛ بلکه دل هایی که در سینه هاست ، کور است» .
«قطعا پیش از شما سنّت هایی سپری شده است . پس در زمین بگردید و بنگرید که فرجام تکذیب کنندگان چگونه بوده است» .
.
1) .در جایی دیگر از الکافی و تحف العقول ، چنین آمده است : «روزگار ، درازش کوتاه است و کوتاهش دراز ، و همه چیز از بین رفتنی است» .
« أَفَلَمْ یَسِیرُواْ فِی الْأَرْضِ فَیَنظُرُواْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ وَ لِلْکَافِرِینَ أَمْثَالُهَا » . (1)
« أَوَ لَمْ یَسِیرُواْ فِی الْأَرْضِ فَیَنظُرُواْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ کَانُواْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ أَثَارُواْ الْأَرْضَ وَ عَمَرُوهَا أَکْثَرَ مِمَّا عَمَرُوهَا وَ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُم بِالْبَیِّنَاتِ فَمَا کَانَ اللَّهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَلَکِن کَانُواْ أَنفُسَهُمْ یَظْـلِمُونَ » . (2)
راجع : النحل : ۳۶ ، یوسف : ۱۰۹ ، النمل : ۶۹ ، فاطر : ۴۴ ، الروم : ۴۲ ، غافر : ۲۱ و ۲۲ و ۸۲ ـ ۸۵ ، محمّد : ۱۰ .
الحدیثتفسیر ابن کثیر عن مالک بن دینار :أوحَی اللّهُ تَعالی إلی موسی علیه السلام : أن یا موسَی ، اتَّخِذ نَعلَینِ مِن حَدیدٍ وعَصا ، ثُمَّ سِح (3)فِی الأَرضِ وَاطلُبِ الآثارَ وَالعِبَرَ ؛ حَتّی تَتَخَرَّقَ النَّعلانِ وتُکسَرَ العَصا . (4)
الإمام علیّ علیه السلام :خُلِّفَ لَکُم عِبَرٌ مِن آثارِ الماضینَ قَبلَکُم لِتَعتَبِروا بِها . (5)
عنه علیه السلام :أوَ لَیسَ لَکُم فی آثارِ الأَوَّلینَ مُزدَجَرٌ (6)، وفی آبائِکُمُ الماضینَ تَبصِرَةٌ ومُعتَبَرٌ ، إن کُنتُم تَعقِلونَ! أوَلَم تَروا إلَی الماضینَ مِنکُم لا یَرجِعونَ ، وإلَی الخَلَفِ الباقینَ لا یَبقَونَ! أوَلَستُم تَرَونَ أهلَ الدُّنیا یُصبِحونَ ویُمسونَ عَلی أحوالٍ شَتّی : فَمَیِّتٌ یُبکی ، وآخَرُ یُعَزّی ، وصَریعٌ مُبتَلیً ، وعائِدٌ یَعودُ ، وآخَرُ بِنَفسِهِ یَجودُ ، وطالِبٌ للدُّنیا وَالمَوتُ یَطلُبُهُ ، وغافِلٌ ولَیسَ بِمَغفولٍ عَنهُ ؟ وعَلی أثَرِ الماضی ما یَمضِی الباقی! (7)
.
1) .محمّد : ۱۰ .
2) .الروم : ۹ .
3) .ساحَ فی الأرض : ذهب فیها (النهایة : ج ۲ ص ۴۳۲ «سیح»).
4) .تفسیر ابن کثیر : ج ۵ ص ۴۳۵ ، الدرّ المنثور : ج ۶ ص ۶۱ نقلاً عن ابن أبی الدنیا فی کتاب التفکّر وفیه «تحفو» بدل «تتخرّق» .
5) .غرر الحکم : ج ۳ ص ۴۴۸ ح ۵۰۶۳ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۲۴۱ ح ۴۶۰۰ .
6) .مُزْدَجَرٌ : أی طَرْدٌ ومَنْعٌ عن ارتکاب المآثم (مفردات ألفاظ القرآن: ص ۳۷۸ «زجر»).
7) .نهج البلاغة : الخطبة ۹۹ ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۱۹ ح ۷۸ ؛ دستور معالم الحکم : ص ۴۵ ، مطالب السؤول : ج ۱ ص ۲۱۸ کلاهما نحوه وراجع : روضة الواعظین : ص ۴۸۷ .
«مگر در زمین نگشته اند تا ببینند فرجام کسانی که پیش از آنها بوده اند ، چگونه بوده است؟ خدا زیر و زِبَرشان کرد و کافران را نظایر [ همین کیفرها در پیش ]است» .
«آیا در زمین نگردیده اند تا ببینند فرجام کسانی که پیش از آنها بودند ، چگونه بوده است؟ آنها بس نیرومندتر از ایشان بودند ، و زمین را زیر و رو کردند و آن را بیش از آنچه آنها آبادش کردند ، آباد ساختند و پیامبرانشان ، دلایل آشکار برایشان آوردند . بنا بر این ، خدا بر آن نبود که بر ایشان ستم کند ؛ لیکن خودشان بر خود ، ستم می کردند» .
ر . ک : نحل : آیه ۳۶ ، یوسف : آیه ۱۰۹ ، نمل : آیه ۶۷ ـ ۶۹ ، فاطر : آیه ۴۴ ، روم : آیه ۴۲ ، غافر : آیه ۲۱ـ۲۲ و ۸۲ ـ ۸۵ ، محمّد : آیه ۱۰ .
حدیثتفسیر ابن کثیرـ به نقل از مالک بن دینار ـ :خدای متعال به موسی علیه السلام وحی فرمود که : «ای موسی! دو کفش از آهن بپوش و عصایی بر گیر و آن گاه ، چندان در زمین بگرد و آثار و نشانه های عبرت آموز را بجوی که کفش ها پاره و عصا شکسته شود» .
امام علی علیه السلام :از گذشتگان شما ، نشانه های عبرت آموزی برایتان به یادگار مانده است تا از آنها درس بیاموزید .
امام علی علیه السلام :آیا در آثار بر جای مانده از پیشینیان ، عاملی باز دارنده [ از دنیاخواهی و گناه ] برای شما نیست ؟ و در پدرانِ رفته شما ، مایه بصیرت و عبرتی نبود ، اگر خِرد خود را به کار می گرفتید؟! مگر نمی بینید که رفتگان شما باز نمی گردند و ماندگان ، باقی نمی مانند؟! مگر نمی بینید که مردم دنیا ، در گذشتِ شب و روز ، حالات گوناگونی دارند : [یکی ]مُرده ای است که بر او می گِریند و به دیگری تسلیت گفته می شود . یکی بر بستر بیماری افتاده و دیگری عیادت می کند . یکی در حال جان کَنْدن است و دیگری در پیِ دنیاست و مرگ در پی او . یکی در غفلت به سر می برد ، در حالی که مورد غفلت نیست؟ ماندگان به همان راهی می روند که رفتگان رفتند .
.
عنه علیه السلامـ فی مَوعِظَةٍ مِن مَواعِظِهِ ـ :کَأَنـّی بِکَ قَد أتاکَ رَسولُ رَبِّکَ لا یَقرَعُ لَکَ بابا ، ولا یَهابُ لَکَ حِجابا ، ولا یَقبَلُ مِنکَ بَدیلاً ، ولا یَأخُذُ مِنکَ کَفیلاً ، ولا یَرحَمُ لَکَ صَغیرا ، ولا یُوقِّرُ مِنکَ کَبیرا ، حَتّی یُؤَدِّیَکَ إلی قَعرِ مَلحودَةٍ مُظلِمَةٍ أرجاؤُها ، موحِشَةٍ أطلالُها ، کَفِعلِهِ بِالاُمَمِ الخالِیَةِ ، وَالقُرونِ الماضِیَةِ! أینَ مَن سَعی وَاجتَهَدَ ، وجَمَعَ وعَدَّدَ ، وبَنی وشَیَّدَ ، وزَخرَفَ ونَجَّدَ (1)، وبِالقَلیلِ لَم یَقنَع ، وبِالکَثیرِ لَم یُمتَع؟! أینَ مَن قادَ الجُنودَ ، ونَشَرَ البُنودَ (2)؟! أصبَحوا رُفاتا (3)تَحتَ الثَّری ، وأنتُم بِکَأسِهِم شارِبونَ ، ولِسَبیلِهِم سالِکونَ . (4)
عنه علیه السلامـ فی خُطبَةٍ لَهُ ـ :خَلَّفَ لَکُم عِبَرا مِن آثارِ الماضینَ قَبلَکُم ؛ مِن مُستَمتَعِ خَلاقِهِم (5)، ومُستَفسَحِ خَناقِهِم (6)، أرهَقَتهُمُ (7)المَنایا دونَ الآمالِ، وشَذَّبَهُم (8)عَنها تَخَرُّمُ (9)الآجالِ . لَم یَمهَدوا فی سَلامَةِ الأَبدانِ ، ولَم یَعتَبِروا فی اُنُفِ (10)الأَوانِ . (11)
.
1) .التنجید : التزیین ؛ یقال : بیتٌ مُنَجَّد (النهایة : ج ۵ ص ۱۹ «نجد»).
2) .البَند : العَلَمُ الکبیر ، وجمعه بنود (النهایة : ج ۱ ص ۱۵۷ «بند»).
3) .الرُّفاتُ : الحُطام (الصحاح : ج ۱ ص ۲۴۹ «رفت»).
4) .جواهر المطالب : ج ۱ ص ۳۴۳ ، العقد الفرید : ج ۳ ص ۱۲۰ نحوه وزاد فی أوّله «أیّها اللّاهی الغارّ نفسه».
5) .الخلاقُ : الحظّ والنصیب (النهایة : ج ۲ ص ۷۰ «خلق»).
6) .الخِناق : حبلٌ یُخنَق به (الصحاح : ج ۴ ص ۱۴۷۲ «خنق»). وتقدیر الکلام : خلّفَ لکم عِبَرا من القرون السالفة ؛ منها : تمتّعهم بنصیبهم من الدنیا ثمّ فناؤهم ، ومنها: فسحة خناقهم وطول إمهالهم ، ثمّ کانت عاقبتهم الهلکة (شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید : ج ۶ ص ۲۵۹) .
7) .أرهَقتُ الرجلَ : أدرَکته (لسان العرب : ج ۱۰ ص ۱۲۹ «رهق»).
8) .شَذَّبَهُم عنها : قَطَّعَهُم وفرَّقَهُم ؛ من تشذیب الشجرة : وهو تقشیرُها (شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید : ج ۶ ص ۲۶۰) .
9) .اختَرَمَهُم الدهرُ وتَخَرَّمَهُم : اقتَطعَهُم واستَأصَلَهُم (الصحاح : ج ۵ ص ۱۹۱۰ «خرم»).
10) .الأنف من کلّ شیء : أوّله أو أشدّه (القاموس المحیط : ج ۳ ص ۱۱۹ «أنف») .
11) .نهج البلاغة : الخطبة ۸۳ ، بحار الأنوار : ج ۷۷ ص ۴۲۴ ح ۴۴ .
امام علی علیه السلامـ در پندی از پندهای ایشان ـ :گویا تو را می بینم که فرستاده پروردگارت به سراغت آمده است ، بی آن که دری بکوبد ، یا از دربانت بترسد ، یا کس دیگری را به جای تو بپذیرد ، یا کفیلی از تو بگیرد ، یا به صغیرت رحم کند ، یا به بزرگ تر تو احترام بگذارد [ و به احترام او جانت را نستانَد ] تا آن که تو را به قعر گوری بَرَد که گوشه و کنارش تاریک و ویرانه هایش وحشتناک است ، همچنان که با ملّت های پیشین و روزگارانِ گذشته کرد . کجاست آن که کار و تلاش کرد ، و [ ثروتْ ] گرد آورد و شماره کرد ، و ساخت و افراشت ، و زینت داد و آراست ، و به اندکْ بسنده نکرد و از بسیار ، بهره ای نبرد؟! کجاست آن که سپاهیان را فرماندهی کرد و پرچم ها[ ی جنگ ] را به اهتزاز در آورد؟! همگی در زیر خاک پوسیدند و شما نیز از همان جام آنان می نوشید و همان راهی را می روید که آنان رفتند .
امام علی علیه السلامـ در یکی از سخنرانی های خود ـ :و از آثار و بقایای گذشتگان ، مایه های عبرت برای شما بر جای نهاد ، از لذّت هایی که چشیدند و خوشی هایی که در زندگی شان داشتند ؛ امّا سرانجام ، مرگ به سراغشان آمد و میان آنان و آرزوهایشان ، جدایی افکند و مرگ ، آنان را از بیخ و بُن بر کَنْد . در دوران تن درستی ، چیزی فراهم نیاوردند و در اوان عمر ، عبرت نگرفتند .
.
عنه علیه السلامـ أیضا ـ :أوَ لَیسَ لَکُم فی آثارِ الأَوَّلینَ وفی آبائِکُمُ الماضینَ مُعتَبَرٌ وتَبصِرَةٌ إن کُنتُم تَعقِلونَ ؟! ألَم تَرَوا إلَی الماضینَ مِنکُم لا یَرجِعونَ ، وإلَی الخَلَفِ الباقینَ مِنکُم لا یَقِفونَ ؟ قالَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی : « وَ حَرَامٌ عَلَی قَرْیَةٍ أَهْلَکْنَاهَا أَنَّهُمْ لَا یَرْجِعُونَ » (1)، وقال : « کُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَکُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَمَن زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ وَمَا الْحَیَاةُ الدُّنْیَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ » (2). (3)
۶ / ۳ما یَنبَغی فی زِیارَةِ مَساکِنِ الظّالِمینَصحیح البخاری عن سالم بن عبد اللّه عن أبیه :أنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله لَمّا مَرَّ بِالحِجرِ (4)قالَ : لا تَدخُلوا مَساکِنَ الَّذینَ ظَلَموا إلّا أن تَکونوا باکینَ ، أن یُصیبَکُم ما أصابَهُم . ثُمَّ تَقَنَّعَ بِرِدائِهِ و هُوَ علی الرَّحلِ . (5)
.
1) .الأنبیاء : ۹۵ .
2) .آل عمران : ۱۸۵ .
3) .کتاب من لا یحضره الفقیه : ج ۱ ص ۴۳۰ ح ۱۲۶۳ ، مصباح المتهجّد : ص ۳۸۱ ح ۵۰۸ عن زید بن وهب ، الدعوات : ص ۲۳۸ ح ۶۶۶ کلاهما نحوه ، بحار الأنوار : ج ۸۹ ص ۲۳۸ ح ۶۸ .
4) .الحِجْرُ : اسمٌ لأرض ثمود قوم صالح النبیّ علیه السلام (النهایة : ج ۱ ص ۳۴۱ «حجر»).
5) .صحیح البخاری : ج ۳ ص ۱۲۳۷ ح ۳۲۰۰ ، مسند ابن حنبل : ج ۲ ص ۳۴۶ ح ۵۳۴۲ ، السنن الکبری للنسائی: ج ۶ ص ۳۷۳ ح ۱۱۲۷۰، صحیح مسلم : ج ۴ ص ۲۲۸۶ ح ۳۹ ، صحیح ابن حبّان : ج ۱۴ ص ۷۹ ح ۶۱۹۹ کلاهما بزیادة «ثمّ زجر [ رحل] فأسرع حتّی خلّفها» فی آخرهما ، کنز العمّال : ج ۱۴ ص ۱۷۴ ح ۳۸۲۸۲ .
۶ / ۳ رفتار مناسب در هنگام بازدید از خانه های برجای مانده از ستمگران
امام علی علیه السلامـ در یکی از سخنرانی های خود ـ :آیا در آثار بر جای مانده از پیشینیان و در پدران گذشته شما ، مایه عبرت و بینایی نبود ، اگر خرد خود را به کار می گرفتید؟! مگر نمی بینید که رفتگان شما باز نمی گردند و ماندگانتان نمی مانند؟ خدای ـ تبارک و تعالی ـ فرموده است : «و بر آبادی ای که [مردمِ] آن را هلاک کرده ایم ، بازگشتشان [ به دنیا ]ممنوع است» و فرموده است : «هر جانداری ، چشنده [ طعم ]مرگ است و همانا روز رستاخیز ، پاداش هایتان به طور کامل به شما داده می شود . پس هر که را از آتش به دور دارند و در بهشت وارد کنند ، قطعا کامیاب شده است ، و البتّه زندگی دنیا جز مایه فریب نیست» .
۶ / ۳رفتار مناسب در هنگام بازدید از خانه های برجای مانده از ستمگرانصحیح البخاریـ به نقل از سالم بن عبد اللّه ، از پدرش ـ :پیامبر صلی الله علیه و آله آن گاه که بر حِجر (1)گذشت ، فرمود : «به خانه های [ بر جای مانده از ]ستمگران وارد نشوید ، مگر آن که گریان شوید از این که آنچه بر سرِ آنان آمد ، بر سرِ شما نیز بیاید» . سپس در همان حال که بر اُشتر سوار بود ، ردایش را بر صورتش کشید .
.
1) .حِجر ، نام سرزمین ثمود ، قوم صالح پیامبر ، بوده است .
المستدرک علی الصحیحین عن سنان بن یزیدَ :خَرَجنا مَعَ عَلِیٍّ علیه السلام حینَ تَوَجَّهَ إلی مُعاوِیَةَ ، و جَریرُ بنُ سَهمٍ التَّیمِیُّ أمامَهُ . . . فَلَمّا وَصَلنا إلَی المَدائِنِ (1)قالَ جَریرٌ : عَفَتِ (2)الرِّیاحُ عَلی رُسومِ دِیارِهِمفَکَأَنَّهُم کانوا عَلی میعادِ قالَ : فَقالَ له (3)عَلِیٌّ علیه السلام : کَیفَ قُلتَ یا أخا بَنی تَمیمٍ ؟ قالَ : فَردَّ عَلَیهِ البَیتَ . فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : ألا قُلتَ : « کَمْ تَرَکُواْ مِن جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ * وَ زُرُوعٍ وَ مَقَامٍ کَرِیمٍ * وَ نَعْمَةٍ کَانُواْ فِیهَا فَاکِهِینَ * کَذَلِکَ وَ أَوْرَثْنَاهَا قَوْمًا ءَاخَرِینَ » . (4)ثُمَّ قالَ : أی أخی! هؤُلاءِ کانوا وارِثینَ فَأَصبَحوا مَوروثینَ ، إنَّ هؤُلاءِ کَفَرُوا النِّعَمَ فَحَلَّت بِهِمُ النِّقَمُ . ثُمَّ قالَ : إیّاکُم وکُفرَ النِّعَمِ فَتَحِلَّ بِکُمُ النِّقَمُ . (5)
۶ / ۴الاِعتِبارُ بِالنُّزولِ فی مَنازِلِ الظّالِمینَالکتاب« وَ سَکَنتُمْ فِی مَسَاکِنِ الَّذِینَ ظَلَمُواْ أَنفُسَهُمْ وَ تَبَیَّنَ لَکُمْ کَیْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ وَضَرَبْنَا لَکُمُ الْأَمْثَالَ » . (6)
.
1) .المَدائِنُ : بناها أنوشروان بن قباذ وأقام بها ومن بعده من ملوک بنی ساسان ، وکان فتح المدائن علی ید سعد بن أبی وقاص سنة ۱۶ ه فی أیّام عمر بن الخطّاب . أمّا فی وقتنا هذا فهی بلیدة بینها وبین بغداد ستّة فراسخ فیها قبر الصّحابی سلمان الفارسی (معجم البلدان : ج ۵ ص ۷۴).
2) .العَفاء : الدّروس والهلاک (الصحاح : ج ۶ ص ۲۴۳۱ «عفا»).
3) .فی المصدر: «فقال لی»، وما أثبتناه هو الأوفق .
4) .الدخان : ۲۵ ـ ۲۸ .
5) .المستدرک علی الصحیحین : ج ۲ ص ۴۸۸ ح ۳۶۸۰ ، تاریخ بغداد : ج ۹ ص ۲۱۳ الرقم ۴۷۹۰ و ج ۱ ص۱۳۲ عن أبی بکر بن عیاش نحوه، تهذیب الکمال : ج۱۲ ص۱۵۸ الرقم ۲۵۹۸ ، کنز العمّال : ج۱۶ ص۲۰۴ ح۴۴۲۲۸؛ کنز الفوائد : ج ۱ ص ۳۱۵ نحوه ولیس فیه ذیله من «ثمّ قال: أی أخی» ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۸۴ ح ۹۱ .
6) .إبراهیم : ۴۵ .
۶ / ۴ عبرت گرفتن از سکونت در خانه های بر جای مانده از ستمگران
المستدرک علی الصحیحینـ به نقل از سنان بن یزید ـ :زمانی که علی علیه السلام به سوی معاویه حرکت کرد ، ما با ایشان ره سپار شدیم و جریر بن سهم تمیمی ، پیشاپیش او حرکت می کرد... . چون به مدائن (1)رسیدیم ، جریر ، این بیت را خواند : بادها بر بقایای خانه های آنان وزید گویا به وعده گاهی رفته بودند. علی علیه السلام به او فرمود : «چه گفتی ، ای مرد تمیمی؟» . جریر ، بیت را تکرار کرد . علی علیه السلام فرمود : «چرا نگفتی : «چه بسیار باغ ها و چشمه سارانی که بر جای نهادند ، و کشتزارها و جایگاه های نیکو ، و نعمتی که از آن برخوردار بودند. این چنین ، آنها را به مردمی دیگر ، میراث دادیم» ؟» . سپس فرمود : «ای برادر! اینها وارث بودند و سپس دیگران وارث آنان شدند . اینان ، کفران نعمت ها کردند و از این رو ، خشم و نکبت ها بر ایشان فرود آمد» . آن گاه فرمود : «از ناسپاسی کردن در برابر نعمت ها بپرهیزید که خشم (عذاب) بر شما فرود می آید» .
۶ / ۴عبرت گرفتن از سکونت در خانه های بر جای مانده از ستمگرانقرآن«و در سراهای کسانی که بر خود ، ستم روا داشتند ، سکونت گزیدید ، و برای شما آشکار گردید که با آنان ، چگونه عمل کردیم ، و مَثَل ها برای شما زدیم» .
.
1) .مدائن ، شهری است که انوشیروان بن قباد ، آن را ساخت و در آن سُکنا گزید و پس از وی ، پادشاهان ساسانی در آن زیستند. این شهر در سال ۶۱ ق ، در دوران عمر ، به دست سعد بن ابی وقّاص فتح شد . در حال حاضر ، مدائن ، شهرکی است در شش فرسخی بغداد و قبر سلمان فارسی ، صحابی پیامبر خدا ، در آن قرار دارد .
الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :اِعتَبِروا بِنُزولِکُم مَنازِلَ مَن کانَ قَبلَکُم ، وَانقِطاعِکُم عَن أوصَلِ إخوانِکُم . (1)
عنه علیه السلام :ألَستُم فی مَساکِنِ مَن کانَ قَبلَکُم أطوَلَ أعمارا ، وأبقی آثارا ، وأبعَدَ آمالاً ، وأعَدَّ عَدیدا ، وأکثَفَ جُنودا؟! تَعَبَّدوا لِلدُّنیا أیَّ تَعَبُّدٍ ! وآثَروها أیَّ إیثارٍ ! (2)
۶ / ۵اِلاعتِبارُ بِمَصارِعِ القُرونِ الماضِیَةِالکتاب« أَفَلَمْ یَهْدِ لَهُمْ کَمْ أَهْلَکْنَا قَبْلَهُم مِّنَ الْقُرُونِ یَمْشُونَ فِی مَسَاکِنِهِمْ إِنَّ فِی ذَلِکَ لَایَاتٍ لِّأُوْلِی النُّهَی » . (3)
« أَوَ لَمْ یَهْدِ لَهُمْ کَمْ أَهْلَکْنَا مِن قَبْلِهِم مِّنَ الْقُرُونِ یَمْشُونَ فِی مَسَاکِنِهِمْ إِنَّ فِی ذَلِکَ لَا یَاتٍ أَفَلَا یَسْمَعُونَ » . (4)
« یَاحَسْرَةً عَلَی الْعِبَادِ مَا یَأْتِیهِم مِّن رَّسُولٍ إِلَّا کَانُواْ بِهِ یَسْتَهْزِءُونَ * أَلَمْ یَرَوْاْ کَمْ أَهْلَکْنَا قَبْلَهُم مِّنَ الْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَیْهِمْ لَا یَرْجِعُونَ » . (5)
« وَ لَقَدْ أَهْلَکْنَا أَشْیَاعَکُمْ فَهَلْ مِن مُّدَّکِرٍ » . (6)
.
۶ / ۵ عبرت گرفتن از نابودی ملّت های پیشین
حدیثامام علی علیه السلام :از این که در خانه های پیشینیان خود سُکنا گزیده اید و از نزدیک ترین برادرانتان جدا شده اید ، عبرت گیرید .
امام علی علیه السلام :آیا شما در خانه های کسانی که پیش از شما بودند ، به سر نمی برید ؛ کسانی که عمری درازتر و آثاری ماندگارتر و آرزوهایی درازتر و شماری فراوان تر و سپاهیانی انبوه تر داشتند؟! بندگی دنیا کردند ، آن هم چه بندگی ای! و دنیا را برگزیدند ، چه برگزیدنی!
۶ / ۵عبرت گرفتن از نابودی ملّت های پیشینقرآن«آیا برای هدایتشان کافی نبود که [ ببینند ] چه نسل هایی را پیش از آنان نابود کردیم که [ اینک آنها ]در سراهای ایشان ، راه می روند؟ به راستی برای خردمندان ، در این امر ، نشانه هایی [ عبرت آموز ]است» .
«آیا برای آنان روشن نگردیده که چه بسیار نسل ها را پیش از آنان نابود گردانیدیم که [ اینان ] در سراهای ایشان راه می روند؟ قطعا در این امر ، نشانه هاست . مگر نمی شنوند؟!» .
«دریغا بر این بندگان! هیچ فرستاده ای بر آنان نیامد ، مگر آن که او را ریشخند می کردند . مگر ندیده اند که چه بسیار نسل ها را پیش از آنان ، هلاک گردانیدیم که دیگر آنها به سویشان باز نمی گردند؟» .
«و هم مسلکان شما را سخت به هلاکت رساندیم . پس آیا پند گیرنده ای هست؟!» .
.
الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی مَوعِظَتِهِ لِابنِ مَسعودٍ ـ :یَابنَ مَسعودٍ ! اُذکُرِ القُرونَ الماضِیَةَ ، وَالمُلوکَ الجَبابِرَةَ الَّذینَ مَضَوا ، فَإِنَّ اللّهَ یَقولُ : « وَ عَادًا وَ ثَمُودَاْ وَ أَصْحَابَ الرَّسِّ وَ قُرُونَاً بَیْنَ ذَلِکَ کَثِیرًا » (1). (2)
الإمام علیّ علیه السلام :اِعتَبِروا بِما قَد رَأَیتُم مِن مَصارِعِ القُرونِ قَبلَکُم ؛ قَد تَزایَلَت أوصالُهُم ، وزالَت أبصارُهُم وأسماعُهُم ، وذَهَبَ شَرَفُهُم وعِزُّهُم ، وَانقَطَعَ سُرورُهُم ونَعیمُهُم ، فَبُدِّلوا بِقُربِ الأَولادِ فَقدَها ، وبِصُحبَةِ الأَزواجِ مُفارَقَتَها ، لا یَتَفاخَرونَ ، ولا یَتَناسَلونَ ، ولا یَتَزاوَرونَ ، ولا یَتَحاوَرونَ . (3)
عنه علیه السلام :اُوصیکُم ـ عِبادَ اللّهِ ـ بِتَقوَی اللّهِ الَّذی ألبَسَکُمُ الرِّیاشَ (4)، وأسبَغَ (5)عَلَیکُمُ المَعاشَ ، فَلَو أنَّ أحَدا یَجِدُ إلَی البَقاءِ سُلَّما ، أو لِدَفعِ المَوتِ سَبیلاً ، لَکانَ ذلِکَ سُلَیمانُ بنُ داودَ علیه السلام ؛ الَّذی سُخِّرَ لَهُ مُلکُ الجِنِّ وَالإِنسِ مَعَ النُّبُوِّةِ وعَظیمِ الزُّلفَةِ (6)، فَلَمَّا استَوفی طُعمَتَهُ ، وَاستَکمَلَ مُدَّتَهُ ، رَمَتهُ قِسِیُّ الفَناءِ بِنِبالِ المَوتِ ، وأصبَحَتِ الدِّیارُ مِنهُ خالِیةً ، وَالمَساکِنُ مُعَطَّلَةً ، ووَرِثَها قَومٌ آخَرونَ ؟! وإنَّ لَکُم فِی القُرونِ السّالِفَةِ لَعِبرَةً ، أینَ العَمالِقَةُ وأبناءُ العَمالِقَةِ ؟! أینَ الفَراعِنَةُ وأبناءُ الفَراعِنَةِ ! أینَ أصحابُ مَدائِنِ الرَّس (7)؛ الَّذینَ قَتَلُوا النَّبِیّینَ ، وأطفَؤوا سُنَنَ المُرسَلینَ ، وأحیَوا سُنَنَ الجَبّارینَ ؟! أینَ الَّذینَ ساروا بِالجُیوشِ ، وهَزَموا بالاُلوفِ ، وعَسکَرُوا العَساکِرَ ، ومَدَّنُوا المَدائِنَ ؟ ! (8)
.
1) .الفرقان : ۳۸ .
2) .مکارم الأخلاق : ج ۲ ص ۳۵۴ ح ۲۶۶۰ عن عبد اللّه بن مسعود ، بحار الأنوار : ج ۷۷ ص ۱۰۴ ح ۱ .
3) .نهج البلاغة : الخطبة ۱۶۱ .
4) .الرِّیاش : ما ظهر من اللباس . ویقع الرِّیاش (أیضا) علی الخِصب والمعاشِ والمال المستفاد (النهایة : ج ۲ ص ۲۸۸ «ریش»).
5) .أسبَغَ اللّه ُ علیه النعمة: أی أتَمَّها (الصحاح : ج ۴ ص ۱۳۲۱ «سبغ»).
6) .الزُّلفَة والزُّلفی : القُربَة والمنزلة (الصحاح : ج ۴ ص ۱۳۷۰ «زلف»).
7) .الرَّسّ : دیار لطائفة من ثمود ، ویروی أنّ الرَّسّ قریة بالیمامة یقال لها فلج، ویروی أنّهم کذّبوا نبیّهم ورسّوه فی البئر ؛ أی دسّوه فیها حتّی مات (تاج العروس : ج ۸ ص ۳۰۶ «رسس»).
8) .نهج البلاغة : الخطبة ۱۸۲ عن نوف البکالی ، بحار الأنوار : ج ۳۴ ص ۱۲۶ ح ۹۵۳ .
حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در اندرز ایشان به ابن مسعود ـ :ای پسر مسعود! به یاد آور نسل هایی را که رفتند و شاهان مقتدری را که نابود شدند . خداوند می فرماید : «و [ به یاد آور ]عاد و ثمود و اصحاب رَس و بسیاری از نسل ها را که در این فاصله ها رفتند» .
امام علی علیه السلام :از مشاهده مرگ و نابودی نسل های پیش از خود ، درس عبرت بیاموزید : بندهایشان از هم گسسته است و چشم و گوش هایشان از بین رفته و افتخارات و عزّتشان از میان رفته و شادی ها و داشته هایشان رَخت بر بسته است . بودن در کنار فرزندان ، به فراق تبدیل شده و مصاحبت با همسران ، به جدایی بدل شده است . دیگر نه فخری می فروشند ، نه زاد و وَلَدی می کنند ، نه دید و بازدیدی می نمایند و نه به گفتگو می پردازند .
امام علی علیه السلام :سفارش می کنم شما را ـ ای بندگان خدا ـ به پروامندی از خدایی که بر شما جامه ها پوشانید ، و اسباب معاش و زندگی را از هر جهت ، فراهم کرد . اگر کسی برای ماندگاری [ در این دنیا ] راهی می یافت یا برای دور کردن مرگ ، چاره ای می جست ، هر آینه آن کس سلیمان بن داوود علیه السلام بود که پادشاهی بر جن و انس ، به همراه مقام نبوّت و آن منزلت بزرگ به او داده شده بود ؛ امّا او نیز چون روزی اش را به تمامی دریافت کرد و پیمانه عمرش به سر آمد ، تیرهای مرگ از کمان های نابودی ، او را نشانه رفتند و خانه ها از او خالی شدند و کاشانه ها بی صاحب مانْدند و گروهی دیگر ، آنها را به ارث بردند . راستی که برای شما در نسل های گذشته ، درس عبرتی است . کجایند عمالقه (1)و فرزندان عمالقه؟! کجایند فرعون ها (2)و فرزندان فرعون ها؟! کجایند مردمان شهرهای رَس؛ (3)آنان که پیامبران را کُشتند و راه و رسم فرستادگان الهی را از بین بردند و شیوه های ستمگران را زنده کردند؟! کجایند آنان که لشکرها به راه انداختند و هزاران تن را شکست دادند و اردوگاه ها بر پا کردند و شهرها ساختند؟!
.
1) .عمالقه ، قومی از عرب بائده و از فرزندان عملیق بن لاوَذ بن اِرَم بن سام بن نوح بودند . آنان ، امّتی بودند بزرگ با قامتی دراز و تنومند . از این قوم اند اهل عمّان ، بحرین ، حجاز ، ملوک عراق و جزیره ، جبابره شام و فراعنه مصر (لغت نامه دهخدا) .
2) .فرعون ، نامی است که بر پادشاهان مصر اطلاق شده است. فراعنه مصر ، ۲۶ سلسله بوده اند و تاریخشان تقریبا سه هزار سال می شود (لغت نامه دهخدا) .
3) .رَس ، سرزمین طایفه ای از قوم ثمود بوده است . به روایتی ، رس ، قریه ای بوده در یمامه به نام فلج . روایت است که این مردم ، پیامبرشان را تکذیب کردند و او را در چاهی دفن کردند تا از دنیا رفت .
عنه علیه السلام :اِعتَبِروا بما أصابَ الاُمَمَ المُستَکبِرینَ مِن قَبلِکُم مِن بَأسِ اللّهِ وصَولاتِهِ ، ووَقائِعِهِ ومَثُلاتِهِ ، وَاتَّعِظوا بِمَثاوی خُدودِهِم ، ومَصارِعِ جُنوبِهِم . (1)
عنه علیه السلام :لا تَغُرَّنَّکُمُ الحَیاةُ الدُّنیا کَما غَرَّت مَن کانَ قَبلَکُم مِنَ الاُمَمِ الماضِیَةِ ، وَالقُرونِ الخالِیَةِ ، الَّذین احتَلَبوا دِرَّتَها (2)، وأصابوا غِرَّتَها ، وأفنَوا عِدَّتَها ، وأخلَقوا (3)جِدَّتَها (4)؛ وأصبَحَت مَساکِنُهُم أجداثا (5)، وأموالُهُم میراثا ، لا یَعرِفونَ مَن أتاهُم ، ولا یَحفِلونَ (6)مَن بَکاهُم ، ولا یُجیبونَ مَن دَعاهُم . (7)
الإمام زین العابدین علیه السلام :اِعتَبِر أیُّهَا السّامِعُ بِهَلَکاتِ الاُمَمِ ، وزَوالِ النِّعَمِ ، وفَظاعَةِ ما تَسمَعُ وتَری مِن آثارِها فِی الدِّیارِ الخالِیَةِ ، وَالرُّسومِ (8)الفانِیَةِ ، وَالرُّبوعِ (9)الصُّموتِ : وکَم عالَمٍ أفنَت فَلَم تَبکِ شَجوَهُولابُدَّ أن تَفنی سَریعا لُحوقُها فَانظُر بِعَینِ قَلبِکَ إلی مَصارِعِ أهلِ البَذَخِ (10)، وتَأَمَّل مَعاقِلَ المُلوکِ ، ومَصانِعَ الجَبّارینَ ، وکَیفَ عَرَکَتهُمُ (11)الدُّنیا بِکَلاکِلِ (12)الفَناءِ ، وجاهَرَتهُم بِالمُنکَراتِ ، وسَحَبَت عَلَیهِم أذیالَ البَوارِ (13)، وطَحَنَتهُم طَحنَ الرَّحی لِلحَبِّ ، وَاستَودَعَتهُم هَوجَ الرِّیاحِ ؛ تَسحَبُ عَلَیهِم أذیالَها فَوقَ مَصارِعِهِم فی فَلَواتِ الأَرضِ ! (14)
.
1) .نهج البلاغة : الخطبة ۱۹۲ ، بحار الأنوار : ج ۱۴ ص ۴۶۸ ح ۳۷ .
2) .الدِّرَّة : اللَّبن إذا کثُر وسال (النهایة : ج ۲ ص ۱۱۲ «درر») .
3) .خَلُق الثوبُ : بَلِیَ ، وأخلقتُه أنا (الصحاح : ج ۴ ص ۱۴۷۲ «خلق»).
4) .جَدَّ الشیءُ جِدَّةً فهو جدید، وهو خلاف القدیم (المصباح المنیر : ص ۹۲ «جدد»).
5) .الجَدَثُ : القبر ، ویجیء علی أجداث (النهایة : ج ۱ ص ۲۴۳ «جدث»).
6) .حَفَلتُ کذا : أی بالَیتُ به ، یقال : لا تحفِلْ به (الصحاح : ج ۴ ص ۱۶۷۱ «حفل»).
7) .نهج البلاغة : الخطبة ۲۳۰ ، بحار الأنوار : ج ۷۳ ص ۸۳ ح ۴۶ .
8) .الرَّسْم : الأثَر . ورَسْمُ الدار : ما کان من آثارِها لاصقا بالأرض (الصحاح : ج ۵ ص ۱۹۳۲ «رسم»).
9) .الرَّبْع : الدار بعَینها حیث کانت ، وجمعها رِباع ورُبوع (الصحاح : ج ۳ ص ۱۲۱۱ «ربع»).
10) .البَذَخ : الفَخر والتَّطاول (النهایة : ج ۱ ص ۱۱۰ «بذخ»).
11) .عَرَکَ الأدیمَ وغیرَه : دلَکَهُ دَلْکا (لسان العرب : ج ۱۰ ص ۴۶۴ «عرک»).
12) .الکَلْکَل : الصَّدْرُ مِن کلّ شیء ، وقد یُستعار الکَلْکَلُ لِما لیس بجسم ؛ کقَول أعرابیّة ترثی ابنها : ألقی علیه الدهرُ کَلکَلَهُ... (لسان العرب : ج ۱۱ ص ۵۹۶ و ۵۹۷ «کلل»).
13) .البَوار : الهَلاک (النهایة : ج ۱ ص ۱۶۱ «بور»).
14) .کشف الغمّة : ج ۲ ص ۳۰۸ عن أبی الطفیل عامر بن واثلة ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۱۵۵ ح ۱۸ .
امام علی علیه السلام :از عذاب خدا و یورش های او و کیفرها و مجازات های عبرت آموزش که بر سرِ ملّت های مستکبر پیش از شما آمد ، عبرت بیاموزید و از گورهایی که گونه های آنان بر خاک آنها نهاده شده و به پهلو خفته اند ، پند گیرید .
امام علی علیه السلام :زنهار! زندگی دنیا شما را نفریبد ، چنان که امّت های گذشته و نسل های رفته پیش از شما را فریفت؛ آنان که دنیا را دوشیدند [ و از منافع آن بهره مند شدند ]و فریفته آن گشتند و از امکانات آن ، مصرف کردند و نو آن را کهنه کردند ؛ امّا سرانجام ، گورها خانه های آنان شد و دارایی هایشان ، مُرده ریگ این و آن . نه کسی را که نزد ایشان آید ، می شناسند ، نه به کسی که بر ایشان می گِرید ، توجّهی دارند ، و نه به کسی که صدایشان می زند ، جوابی می دهند .
امام زین العابدین علیه السلام :عبرت بیاموز ـ ای شنونده ـ از نابود شدن امّت ها[ ی گذشته ]و زوال یافتن نعمت ها ، و صحنه ها و اخبار وحشتناکی که از خانه های بی صاحب و آثار مخروبه بر جای مانده از آنها و گورهای خاموش آنان می بینی و می شنوی . چه بسیار اقوامی را که دنیا از بین بُرد و خم به ابرو نیاورد و آیندگان نیز لاجرم و به سرعت ، نابود خواهند شد . پس با دیده دلت به قتلگاه فخرفروشان و دژهای شاهان و ساخته های جبّاران بنگر و بیندیش که چگونه دنیا شَبَح سنگین مرگ را بر آنان افکند و زشتکاری های آنان را آشکارا فریاد زد و خطّ بطلان و هلاکت بر آنان کشید و چونان آسیاب که گندم را آرد می کند ، آنها را خُرد کرد و به دست بادها سپردشان و دامن های خود را در بیابان ها بر روی گورهای آنان کشید .
.
. .
. .
الفصل السابع : مستقبل التّاریخ۷ / ۱اِنتِصارُ الحَقِّالکتاب« أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِیَةٌ بِقَدَرِهَا فَاحْتَمَلَ السَّیْلُ زَبَدًا رَّابِیًا وَ مِمَّا یُوقِدُونَ عَلَیْهِ فِی النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْیَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِّثْلُهُ کَذَلِکَ یَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَ الْبَاطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَیَذْهَبُ جُفَاءً وَأَمَّا مَا یَنفَعُ النَّاسَ فَیَمْکُثُ فِی الْأَرْضِ کَذَلِکَ یَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ » . (1)
« وَ قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ کَانَ زَهُوقًا » . (2)
الحدیثالإمام الباقر علیه السلامـ فی قَولِهِ عز و جل : «وَ قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ» ـ :إذا قامَ القائِمُ علیه السلام ذَهَبَت دَولَةُ الباطِلِ . (3)
الإمام علیّ علیه السلامـ فی خُطبَةٍ لَهُ یَذکُرُ فیها آلَ مُحمَّدٍ صلی الله علیه و آله ـ :بِهِم عادَ الحَقُّ إلی نِصابِهِ ، وَانزاحَ الباطِلُ عَن مَقامِه . (4)
.
فصل هفتم : آینده تاریخ
۷ / ۱ پیروزی حق
فصل هفتم : آینده تاریخ۷ / ۱پیروزی حققرآن«از آسمان ، آبی فرو فرستاد. پس رودخانه هایی به اندازه گنجایش خودشان روان شدند و سیل ، کفی بلند روی خود برداشت ، و از آنچه برای به دست آوردن زینتی یا کالایی در آتش می گذارند هم نظیر آن ، کفی بر می آید . خداوند ، حق و باطل را چنین مَثَل می زند . امّا کف ، بیرون افتاده ، از میان می رود ؛ ولی آنچه به مردم سود می رساند ، در زمین باقی می مانَد . خداوند ، مَثَل ها را چنین می زند» .
«و بگو : حق آمد و باطل نابود شد . به راستی ، باطل ، نابود شدنی است» .
حدیثامام باقر علیه السلامـ در باره این سخن خداوند عز و جل : «بگو : حق آمد و باطل ، نابود شد» ـ :زمانی که قائم علیه السلام قیام کند ، دولت (حاکمیت) باطل ، از بین می رود .
امام علی علیه السلامـ در سخنرانی ای که در آن از خاندان محمّد صلی الله علیه و آله یاد می کند ـ :به واسطه ایشان ، حق به جایگاه خود ، باز گشت و باطل از جایگاهش کنار رفت .
.
عنه علیه السلام :لِلحَقِّ دَولَةٌ ، لِلباطِلِ جَولَةٌ . (1)
عنه علیه السلام :جَولَةُ الباطِلِ ساعَةٌ ، ودَولَةُ الحَقِّ إلَی السّاعَةِ . (2)
۷ / ۲اِنتِصارُ المُستَضعَفینَالکتاب« وَ نُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُواْ فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ » . (3)
الحدیثالإمام علیّ علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : « وَ نُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُواْ فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ » ـ :هُم آلُ مُحَمَّدٍ علیهم السلام یَبعَثُ اللّهُ مَهدِیَّهُم بَعدَ جَهدِهِم (4)؛ فَیُعِزُّهُم ویُذِلُّ عَدُوَّهُم . (5)
نهج البلاغة :قال علیه السلام : لَتَعطِفَنَّ الدُّنیا عَلَینا بَعدَ شِماسِها (6)عَطفَ الضَّروسِ (7)عَلی وَلَدِها . وتَلا عَقیبَ ذلِکَ : «وَ نُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُواْ فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ» . (8)
.
1) .غرر الحکم : ج ۵ ص ۲۷۲ ح ۷۳۱۷ و ۷۳۱۸ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۰۳ ح ۶۸۱۵ و ۶۸۱۶ .
2) .المواعظ العددیّة : ص ۵۵ .
3) .القصص : ۵ .
4) .الجَهْد : المَشَقَّة (الصحاح : ج ۲ ص ۴۶۰ «جهد»).
5) .الغیبة للطوسی : ص ۱۸۴ ح ۱۴۳ عن محمّد بن الحسین عن أبیه عن الإمام زین العابدین علیه السلام ، بحار الأنوار : ج ۵۱ ص ۵۴ ح ۳۵ .
6) .شَمَسَ الفرس شُموسا وشِماسا : أی منع ظهره (الصحاح : ج ۳ ص ۹۴۰ «شمس»).
7) .ناقة ضروس : سیّئة الخلق تعضّ حالبها(الصحاح : ج ۳ ص ۹۴۲ «ضرس») .
8) .نهج البلاغة : الحکمة ۲۰۹ ، خصائص الأئمّة : ص ۷۰ عن الإمام الصادق عنه علیهماالسلام ، مجمع البیان : ج ۷ ص ۳۷۵ بزیادة «والذی فلق الحبّة وبرأ النسمة» فی أوّله ، بحار الأنوار : ج ۲۴ ص ۱۶۷؛ شواهد التنزیل : ج ۱ ص ۵۵۶ ح ۵۹۰ عن ربیعة بن ناجذ ولیس فیه «بعد شماسها» .
۷ / ۲ پیروزی مستضعفان
امام علی علیه السلام :دولت حق ، پایدار است و حاکمیت باطل ، گذرا .
امام علی علیه السلام :تاخت و تاز باطل ، ساعتی است و دولت حق ، تا قیامت بر پاست .
۷ / ۲پیروزی مستضعفانقرآن«و می خواهیم بر کسانی که در [ آن ] سرزمین ، فرودست شده بودند ، منّت نهیم و آنان را پیشوایان گردانیم و ایشان را وارث کنیم» .
حدیثامام علی علیه السلامـ در باره این سخن خداوند که : «و می خواهیم بر کسانی که در آن سرزمین ، مستضعف بودند ، منّت نهیم و آنان را پیشوایان گردانیم و ایشان را وارث کنیم» ـ :آن مستضعفان ، خاندان محمّد علیهم السلام هستند که پس از تحمّل سختی ها ، خداوند ، مهدیِ آنان را می فرستد و او ، آنان را بر سریر عزّت می نشانَد و دشمنانشان را به ذلّت می کشانَد .
نهج البلاغة :علی علیه السلام فرمود : «دنیا ، پس از چموشی هایش [ بر ما ] ، به ما مهربان می شود ، چونان مهربان شدن ماده شترِ بدخو با بچّه اش» و سپس این آیه را تلاوت کرد : «و می خواهیم بر کسانی که در [آن] سرزمین فرو دست شده بودند ، منّت نهیم و آنان را پیشوایان گردانیم و ایشان را وارث کنیم» .
.
الإمام علیّ علیه السلام :المُستَضعَفونَ فِی الأَرضِ المَذکورونَ فِی الکِتابِ الَّذینَ یَجعَلُهُمُ اللّهُ أئِمَّةً : نَحنُ أهلَ البَیتِ ، یَبعَثُ اللّهُ مَهدِیَّهُم فَیُعِزُّهُم ویُذِلُّ عَدُوَّهُم . (1)
۷ / ۳اِنتِصارُ الصَالِحینَالکتاب« وَ لَقَدْ کَتَبْنَا فِی الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ » . (2)
الحدیثالإمام الباقر علیه السلامـ فی تَفسیرِ قَولِهِ تَعالی : «أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ» ـ :هُم أصحابُ المَهدِیِّ علیه السلام فی آخِرِ الزَّمانِ . (3)
رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فِی المَهدِیِّ علیه السلام ـ :فیَملَؤُها عَدلاً وقِسطا کَما مُلِئَت جَورا وظُلما ، فَلا تَمنَعُ السَّماءُ شَیئا مِن قَطرِها ، ولَا الأَرضُ شَیئا مِن نَباتِها . (4)
الإمام زین العابدین علیه السلام :إذا قامَ قائِمُنا أذهَبَ اللّهُ عز و جل عَن شیعَتِنا العاهَةَ ، وجَعَلَ قُلوبَهُم کَزُبَرِ الحَدیدِ ، وجَعَلَ قُوَّةَ الرَّجُلِ مِنهُم قُوَّةَ أربَعینَ رَجُلاً ، ویَکونونَ حُکّامَ الأَرضِ وسَنامَها . (5)
.
1) .بحار الأنوار : ج ۵۱ ص ۶۳ ح ۶۵ نقلاً عن الأنوار المضیئة لعلیّ بن عبد الحمید.
2) .الأنبیاء : ۱۰۵ .
3) .مجمع البیان : ج ۷ ص ۱۰۶ ، تفسیر جوامع الجامع : ج ۳ ص ۳۱ ، تأویل الآیات الظاهرة : ج ۱ ص ۳۳۲ ح۲۲ عن محمّد بن عبد اللّه بن الحسن ، بحار الأنوار : ج ۹ ص ۱۲۶ .
4) .تاریخ دمشق : ج ۴۹ ص ۲۹۶ ، المعجم الکبیر : ج ۱۹ ص ۳۳ ح ۶۸ نحوه وکلاهما عن قرة المزنی ، کنز العمّال : ج ۱۴ ص ۲۶۶ ح ۳۸۶۶۹ .
5) .الخصال : ص ۵۴۱ ح ۱۴ عن أبیفاختة ، مشکاة الأنوار: ص ۱۵۱ ح ۳۶۶ ، روضة الواعظین : ص ۳۲۳ ، الصراط المستقیم : ج ۲ ص ۲۶۱ ولیس فیه ذیله ، بحار الأنوار : ج ۵۲ ص ۳۱۷ ح ۱۲ .
۷ / ۳ پیروزی شایستگان
امام علی علیه السلام :آن مستضعفان زمین که در قرآن از آنها نام برده شده و خداوند ، آنان را پیشوایان [ مردم ] قرار خواهد داد ، ما اهل بیت هستیم . خداوند ، مهدیِ آنان را می فرستد و او ایشان را عزّت [ و قدرت ] می بخشد و دشمنانشان را به خواری می افکند .
۷ / ۳پیروزی شایستگانقرآن«و در زبور ، پس از تورات ، نوشتیم که : زمین را بندگان شایسته من به ارث خواهند برد» .
حدیثامام باقر علیه السلامـ در تفسیر آیه شریف : «زمین را بندگان شایسته من به ارث خواهند برد» ـ :مقصود ، یاران مهدی علیه السلام در آخر زمان هستند .
پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در باره مهدی علیه السلام ـ :او زمین را آکنده از راستی و داد می کند ، همان گونه که از کژی و ستم ، آکنده شده است . [ در دوران او ]آسمان هرگز از بارش بارانش و زمین از رویاندن گیاهانش خودداری نمی کند .
امام زین العابدین علیه السلام :هر گاه قائمِ ما به پا خیزد ، خداوند ، آفت را از پیروان ما برطرف می کند و دل های آنان را همانند پاره های آهن ، [ محکم و قوی ]قرار می دهد و توان یک مرد آنان را به اندازه چهل مرد می گردانَد و آنها ، حاکمان زمین و بلندای آن می شوند .
.
رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی حَدیثٍ نَقلاً عَن قَولِ اللّهِ سُبحانَهُ فی بَیانِ أوصِیائِهِ وخُلَفائِهِ ـ :وعِزَّتی وجَلالی لَاُظهِرَنَّ بِهِم دینی ، ولَاُعلِیَنَّ بِهِم کَلِمَتی ، ولَاُطَهِّرَنَّ الأَرضَ بِآخِرِهِم مِن أعدائی ، ولَاُمَلِّکَنَّهُ مَشارِقَ الأَرضِ ومَغارِبَها . . . ثُمَّ لَاُدیمَنَّ مُلکَهُ ، ولَاُداوِلَنَّ الأَیّامَ بَینَ أولِیائی إلی یَومِ القِیامَةِ . (1)
الإمام الصّادق علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَلَهُ أَسْلَمَ مَن فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَکَرْهًا» (2)ـ :إذا قامَ القائِمُ علیه السلام لا یَبقی أرضٌ إلّا نودِیَ فیها بِشَهادَةِ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وأنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ . (3)
الإمام الکاظم علیه السلامـ فی صِفَةِ المَهدِیّ علیه السلام ـیورِثُهُ الأَرضَ ؛ کَما قالَ عز و جل فی کِتابِهِ المُبینِ : «وَ لَقَدْ کَتَبْنَا فِی الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ» (4)، وکُلُّهُ یُنسَبُ إلَی المَهدِیِّ علیه السلام لِأَنَّهُ مِفتاحُهُ ، وبِدَعوَتِهِ امتَدَّ أمرُهُ ، وکُلُّ قائِمٍ مِن وُلدِهِ مِن بَعدِهِ مَهدِیٌّ . . . فَهُمُ الأَئِمَّةُ المَهدِیّونَ ، وَ العِبادُ الصّالِحونَ الَّذینَ ذَکَرَهُمُ اللّهُ فی کِتابِهِ أنَّهُ یورِثُهُمُ الأَرضَ ، وهُوَ لا یُخلِفُ المیعادَ . (5)
.
1) .کمال الدین : ص ۲۵۶ ، ح ۴ ، عیون أخبار الرضا علیه السلام : ج ۱ ص ۲۶۴ ح ۲۲ ، علل الشرائع : ج ۱ ص ۷ ح ۱ ، تأویل الآیات الظاهرة : ج ۲ ص ۸۷۸ ح ۹ کلّها عن عبد السلام بن صالح الهروی عن الإمام الرضا عن آبائه علیهم السلام ، الصراط المستقیم : ج ۲ ص ۱۲۵ عن الإمام الرضا عن آبائه علیهم السلام عنه صلی الله علیه و آله ، بحار الأنوار : ج ۵۲ ص ۳۱۲ ح ۵ .
2) .آل عمران : ۸۳ .
3) .تفسیر العیاشی : ج ۱ ص ۱۸۳ ح ۸۱ عن رفاعة بن موسی .
4) .الأنبیاء : ۱۰۵ .
5) .شرح الأخبار : ج ۳ ص ۳۶۴ ح ۱۲۳۵ .
پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در حدیثی به نقل از خداوند سبحان ، در توصیف اوصیا و جانشینانش ـ :به عزّت و جلالم سوگند که به وسیله آنها ، دینم را پیروز می گردانم و سخنم را بر فراز می نشانم و زمین را به وسیله آخرینِ آنها ، از دشمنانم پاکسازی می کنم و آنها را در خاور و باخترِ زمین ، سکونت می دهم ... و فرمان روایی اش را دوام خواهم داد و روزگار را میان دوستانم تا روز قیامت می چرخانم .
امام صادق علیه السلامـ در باره این سخن خداوند متعال : «هر کس در آسمان ها و زمین است ، خواسته و ناخواسته ، سر در فرمان او دارد» ـ :زمانی که قائمِ ما برخیزد ، سرزمینی نیست ، مگر این که در آن ، شهادت به : «لا إله إلّا اللّه ، محمّدا رسولُ اللّه » بانگ زده می شود .
امام کاظم علیه السلامـ در توصیف مهدی علیه السلام ـ :[خداوند] او را وارث زمین می گردانَد ، همان گونه که در کتاب روشنش فرموده است : «ما پس از تورات ، در زبور نوشتیم که زمین را بندگان شایسته من به ارث می برند» همه آن به مهدی نسبت داده می شود ؛ زیرا او کلید آن است و با خواست او ، کار زمین ادامه می یابد. هر قائمی از فرزندان پس از او ، مهدی است... . آنان ، امامان هدایت یافته اند و آنان ، بندگان شایسته اند که خداوند در کتابش فرموده است که وارثان زمین می شوند ، و خدا خُلفِ وعده نمی کند .
.
۷ / ۴اِنتِصارُ المُتَّقینَالکتاب« وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ » . (1)
الحدیثالإمام الباقر علیه السلام :دَولَتُنا آخِرُ الدُّوَلِ ، ولَن یَبقَ أهلُ بَیتٍ لَهُم دَولَةٌ إلّا مَلَکوا قَبلَنا ؛ لِئَلّا یَقولوا إذا رَأَوا سیرَتَنا : إذا مَلَکنا سِرنا مِثلَ سیرَةِ هؤُلاءِ! وهُوَ قَولُ اللّهِ عز و جل : « وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ » . (2)
عنه علیه السلام :أیُّهَا النّاسُ ، أینَ تَذهَبونَ؟! وأینَ یُرادُ بِکُم؟! بِنا هَدَی اللّهُ أوَّلَکُم ، وبِنا یَختِمُ آخِرَکُم ، فَإِن یَکُن لَکُم مُلکٌ مُعَجَّلٌ فَإنَّ لَنا مُلکا مُؤَجَّلاً ، ولَیسَ بَعدَ مُلکِنا مُلکٌ ؛ لِأَنّا أهلُ العاقِبَةِ ، یَقولُ اللّهُ عز و جل : « وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ » . (3)
مصباح الزائرـ فی دُعاء النُّدبَةِ ـ :وجَرَی القَضاءُ لَهُم بِما یُرجی لَهُ حُسنُ المَثوبَةِ ، وکانَتِ الأَرضُ للّهِِ یورِثُها مَن یَشاءُ مِن عِبادِهِ ، وَ العاقِبَةُ لِلمُتَّقینَ ، وَ سُبحانَ رَبِّنا إن کانَ وَعدُ رَبِّنا لَمَفعولاً ، ولَن یُخلِفَ اللّهُ وَعدَهُ وهُوَ العَزیزُ الحَکیمُ . (4)
.
1) .الأعراف : ۱۲۸ ، القصص : ۸۳ .
2) .الغیبة للطوسی : ص ۴۷۲ ح ۴۹۳ عن أبی صادق کیسان بن کلیب ، الإرشاد : ج ۲ ص ۳۸۵ ، روضة الواعظین : ص ۲۹۱ کلاهما عن علیّ بن عقبة عن أبیه من دون إسنادٍ إلی أحد من أهل البیت علیهم السلام ، بحار الأنوار : ج ۵۲ ص ۳۳۲ ح ۵۸ .
3) .الکافی : ج ۱ ص ۴۷۱ ح ۵ ، المناقب لابن شهر آشوب : ج ۴ ص ۱۸۹ کلاهما عن أبی بکر الحضرمی ، بحار الأنوار : ج ۴۶ ص ۲۶۴ ح ۶۳ .
4) .مصباح الزائر : ص ۴۴۹ ، المزار الکبیر : ص ۵۷۸ ح ۲ بزیادة «الصالحین» بعد «عباده» وکلاهما عن محمّد بن الحسین بن سفیان البزوفری ، الإقبال : ج ۱ ص ۵۰۸ ، بحار الأنوار : ج ۱۰۲ ص ۱۰۶ .
۷ / ۴ پیروزی پرهیزگاران
۷ / ۴پیروزی پرهیزگارانقرآن«و فرجام ، از آنِ پرهیزگاران است» .
حدیثامام باقر علیه السلام :دولت ما ، واپسینِ دولت هاست و هیچ خاندانی نمی ماند ، مگر آن که پیش از ما حکومت می کنند ، تا این که وقتی شیوه ما را دیدند ، نگویند : ما هم اگر به حکومت می رسیدیم ، مانند اینان رفتار می کردیم . این است معنای سخن خدای عز و جل که : «و فرجام ، از آنِ پرهیزگاران است» .
امام باقر علیه السلام :ای مردم! به کجا می روید؟! به کجا می کشانندتان؟! خداوند ، به واسطه ما ، پیشینیانِ شما را هدایت کرد و آخرِ شما را هم به ما ختم می کند . اگر شما را دولتی زودرس است ؛ امّا دولت آینده ، از آنِ ما خواهد بود و بعد از حکومت ما ، دیگر هیچ حکومتی نیست؛ زیرا ماییم اهل فرجام . خداوند عز و جل می فرماید : «و فرجام ، از آنِ پرهیزگاران است» .
مصباح الزائرـ در دعای ندبه ـ :قضای الهی برای آنان به گونه ای جاری گشت که پاداش نیکو امید می رود . و زمین ، از آنِ خداست و آن را به هر کس از بندگانش که بخواهد ، میراث می دهد . و فرجام ، از آنِ پرهیزگاران است. پاک است پروردگار ما . وعده پروردگارمان ، بی گمان ، تحقّق یافتنی است ، و خدا هرگز خُلف وعده نمی کند و او عزّتمند و حکیم است .
.
۷ / ۵اِنتِصارُ الإِسلامِالکتاب« هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَی وَدِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَلَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ » . (1)
الحدیثالإمام الباقر علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ تَعالی : «لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَلَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ » ـ :یَکونُ أن لا یَبقی أحَدٌ إلّا أقَرَّ بِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله . (2)
الإمام الصادق علیه السلامـ أیضا ـ :وَاللّهِ ما نَزَلَ تَأویلُها بَعدُ ، ولا یَنزِلُ تَأویلُها حَتّی یَخرُجَ القائِمُ علیه السلام . (3)
عنه علیه السلامـ أیضا ـ :إذا خَرَجَ القائِمُ علیه السلام لَم یَبقَ کافِرٌ بِاللّهِ العَظیمِ ولا مُشرِکٌ بِالإِمامِ إلّا کَرِهَ خُروجَهُ . (4)
عنه علیه السلامـ فی ذِکرِ القائِمِ علیه السلام ـ :یَغیبُ غَیبَةً یَرتابُ فیهَا المُبطِلونَ ، ثُمَّ یُظهِرُهُ اللّهُ عز و جل ، فَیَفتَحُ اللّهُ عَلی یَدِهِ مَشارِقَ الأَرضِ ومَغارِبَها ، ویَنزِلُ روحُ اللّهِعیسَی بنُ مَریَمَ علیه السلام فَیُصَلّی خَلفَهُ ، وتُشرِقُ الأَرضُ بِنورِ رَبِّها ، ولا تَبقی فِی الأَرضِ بُقعَةٌ عُبِدَ فیها غَیرُ اللّهِ عز و جل إلّا عُبِدَ اللّهُ فیها ، ویَکونُ الدّینُ کُلُّهُ للّهِِ ولَو کَرِهَ المُشرِکونَ . (5)
.
1) .التوبة : ۳۳ ، الصفّ : ۹ .
2) .تفسیر العیّاشی : ج ۲ ص ۸۷ ح ۵۰ عن أبی المقدام ، بحار الأنوار : ج ۵۲ ص ۳۴۶ ح ۹۳ .
3) .کمال الدین : ص ۶۷۰ ح ۱۶ عن أبیبصیر، العُدد القویّة: ص ۶۹ ح ۱۰۴، بحار الأنوار: ج ۵۲ ص ۳۲۴ ح ۳۶ .
4) .کمال الدین : ص ۶۷۰ ح ۱۶ عن أبی بصیر ، العُدد القویّة : ص ۶۹ ح ۱۰۴ ، تفسیر العیّاشی : ج ۲ ص ۸۷ ح ۵۲ عن سماعة نحوه، بحار الأنوار : ج ۵۲ ص ۳۲۴ ح ۳۶.
5) .کمال الدین : ص ۳۴۵ ح ۳۱ عن أبی بصیر ، بحار الأنوار : ج ۵۱ ص ۱۴۶ ح ۱۴ .
۷ / ۵ پیروزی اسلام
۷ / ۵پیروزی اسلامقرآن«او کسی است که پیامبرش را با هدایت و دینِ حق فرستاد تا آن را بر هر چه دین است ، پیروز گردانَد ، هر چند مشرکان خوش نداشته باشند» .
حدیثامام باقر علیه السلامـ در باره این سخن خداوند متعال : «تا آن را بر هر چه دین است ، پیروز گردانَد ، هر چند مشرکان خوش نداشته باشند» ـ :به طوری که هیچ کس باقی نمی مانَد ، مگر آن که به نبوّت محمّد صلی الله علیه و آله اقرار می کند .
امام صادق علیه السلامـ نیز در باره همین آیه ـ :به خدا سوگند که تأویل آن ، هنوز تحقّق نیافته است و تحقّق هم نمی یابد تا آن گاه که قائم علیه السلام ظهور کند .
امام صادق علیه السلامـ نیز در باره همین آیه ـ :زمانی که قائم علیه السلام ظهور کند ، هیچ کافرِ به خدای بزرگ و هیچ مشرکِ به امام باقی نمی مانَد ، مگر آن که ظهور او را ناخوش می دارد .
امام صادق علیه السلامـ در یادکرد از قائم علیه السلام ـ :چنان غیبتی می کند که باطل گرایان ، در باره آن به تردید می افتند . آن گاه ، خداوند عز و جل قائم علیه السلام را آشکار می سازد ، و خدا مشرق ها و مغرب های زمین را به دست او فتح می کند ، و روح خدا ، عیسی بن مریم علیه السلام ، فرود می آید و پشتِ سر او نماز می گزارد ، و زمین به نور پروردگارش روشن می شود و در روی زمین ، هیچ نقطه ای که غیر خدای عز و جل در آن عبادت شده باشد ، باقی نمی مانَد ، مگر این که در آن ، خدا عبادت می شود و همه دین ، از آنِ خدا می شود ، هر چند مشرکان ، ناخوش داشته باشند .
.
عنه علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ عز و جل : «وَلَهُ أَسْلَمَ مَن فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَکَرْهًا» (1)ـ :إذا قامَ القائِمُ علیه السلام لا یَبقی أرضٌ إلّا نودِیَ فیها بِشَهادَةِ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وأنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ . (2)
۷ / ۶حَیاةُ الأَرضِ بِالعَدلِالکتاب« اعْلَمُواْ أَنَّ اللَّهَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا قَدْ بَیَّنَّا لَکُمُ الْایَاتِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ » . (3)
الحدیثالإمام الباقر علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ عز و جل : «اعْلَمُواْ أَنَّ اللَّهَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا» ـ :یُحییهَا اللّهُ عز و جل بِالقائِمِ علیه السلام بَعدَ مَوتِها ؛ [یَعنی] (4)بِمَوتِها : کُفرَ أهلِها ، وَالکافِرُ مَیِّتٌ . (5)
رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لَو لَم یَبقَ مِنَ الدَّهرِ إلّا یَومٌ لَبَعَثَ اللّهُ رَجُلاً مِن أهلِ بَیتی ، یَملَؤُها عَدلاً کَما مُلِئَت جَورا . (6)
مسند ابن حنبل عن أبی سعید الخُدریّ :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : لا تَقومُ السّاعَةُ حَتّی تَمتَلِئَ الأَرضُ ظُلما وعُدوانا . قالَ : ثُمَّ یَخرُجُ رَجُلٌ مِن عِترَتی ـ أو مِن أهلِ بَیتی ـ یَملَؤُها قِسطا وعَدلاً کَما مُلِئَت ظُلما وعُدوانا . (7)
.
1) .آل عمران : ۸۳ .
2) .تفسیر العیّاشی : ج ۱ ص ۱۸۳ ح ۸۱ عن رفاعة بن موسی و ج ۲ ص ۶۰ ح ۴۹ عن عبد الأعلی الجبلی عن الإمام الباقر علیه السلام نحوه ، بحار الأنوار : ج ۵۲ ص ۳۴۰ ح ۸۹ .
3) .الحدید : ۱۷ .
4) .ما بین المعقوفین أثبتناه من بحار الأنوار.
5) .کمال الدین : ص ۶۶۸ ح ۱۳ عن سلام بن المستنیر ، العُدد القویّة : ص ۶۹ ح ۱۰۳ ، بحار الأنوار : ج ۵۱ ص ۵۴ ح ۳۷ .
6) .سنن أبی داود : ج ۴ ص ۱۰۷ ح ۴۲۸۳ ، المصنّف لابن أبی شیبة : ج ۸ ص ۶۷۹ ح ۱۹۴ ، مسند ابن حنبل : ج۱ ص ۲۱۳ ح ۷۷۳ و فیه «الدنیا ... منّا» بدل «الدهر ... من أهل بیتی» وکلّها عن أبی الطفیل عن الإمام علیّ علیه السلام ، کنز العمّال : ج ۱۴ ص ۲۶۷ ح ۳۸۶۷۵ ؛ العمدة : ص ۴۳۳ ح ۹۰۸ عن الإمام علیّ علیه السلام عنه صلی الله علیه و آله وفیه «الدنیا» بدل «الدهر» ، الطرائف : ص ۱۷۶ ح ۲۷۴ نحوه ، بحار الأنوار : ج ۳۶ ص ۳۶۸ .
7) .مسند ابن حنبل : ج ۴ ص ۷۳ ح ۱۱۳۱۳ ، صحیح ابن حبّان : ج ۱۵ ص ۲۳۶ ح ۶۸۲۳ ، مسند أبی یعلی : ج ۱ ص ۴۶۳ ح ۹۸۳ ، المستدرک علی الصحیحین : ج ۴ ص ۶۰۰ ح ۸۶۶۹ و لیس فیه «رجل من عترتی» ، کنز العمّال : ج ۱۴ ص ۲۷۱ ح ۳۸۶۹۱ ؛ دلائل الإمامة : ص ۴۶۷ ح ۴۵۳.
۷ / ۶ زنده شدنِ زمین با عدالت
امام صادق علیه السلامـ در باره این سخن خداوند عز و جل : «و هر که در آسمان ها و زمین است ، خواه ناخواه ، تسلیم او می شود» ـ :هر گاه قائم علیه السلام ظهور کند ، هیچ سرزمینی باقی نمی ماند ، مگر این که در آن ، به شهادت «لا إله إلّا اللّه . محمّدا رسولُ اللّه » بانگ سر داده می شود .
۷ / ۶زنده شدنِ زمین با عدالتقرآن«بدانید که خدا ، زمین را پس از مردنش زنده می گردانَد. ما آیات را برای شما بیان کردیم ، باشد که خِرَد ورزید» .
حدیثامام باقر علیه السلامـ در باره این سخن خداوند عز و جل : «بدانید که خدا ، زمین را پس از مردنش زنده می گردانَد» ـ :خداوند عز و جل آن را پس از مردنش به وسیله قائم علیه السلام زنده می گردانَد . [ مقصود از ] مرگ زمین ، کُفر اهل آن است . کافر ، در حقیقت ، مُرده است .
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر از روزگار ، جز یک روز باقی نمانده باشد ، خداوند [ در همان یک روز ]مردی از خاندان مرا بر می انگیزد و او ، دنیا را پُر از عدل و داد می کند ، همچنان که پُر از ستم و بیداد شده است .
مسند ابن حنبلـ به نقل از ابو سعید خُدری ـ :پیامبر خدا فرمود : «قیامت ، بر پا نمی شود تا آن گاه که زمین ، آکنده از ستم و تجاوز شود». آن گاه فرمود : «سپس مردی از عترت من ( / از اهل بیت من) قیام می کند و آن را همچنان که از ستم و تجاوز آکنده شده ، از عدل و داد می آکَنَد» .
.
رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لَتُملَأَنَّ الأَرضُ ظُلما وعُدوانا ، ثُمَّ لَیَخرُجَنَّ رَجُلٌ مِن أهلِ بَیتی حَتّی یَملَأَها قِسطا وعَدلاً کَما مُلِئَت جَورا وعُدوانا . (1)
الإمام الصادق علیه السلام :ما یَکونُ هذَا الأَمرُ حَتّی لا یَبقی صِنفٌ مِنَ النّاسِ إلّا وقَد وُلّوا عَلَی النّاسِ ؛ حَتّی لا یَقولَ قائِلٌ : إنّا لَو وُلّینا لَعَدَلنا . ثُمَّ یَقومُ القائِمُ بِالحَقِّ وَالعَدلِ . (2)
الفتن عن جعفر بن سَیّارٍ الشّامیّ :یَبلُغُ مِن رَدِّ المَهدِیِّ المَظالِمَ حَتّی لَو کانَ تَحتَ ضِرسِ إنسانٍ شَیءٌ اِنتَزَعَهُ حَتّی یَرُدَّهُ . (3)
راجع : ص ۱۴۰ ح ۱۵۸ .
۷ / ۷دَولَةُ أهلِ البَیتِ علیهم السّلامالإمام علیّ علیه السلام :إذا قامَ قائِمُ آلِ مُحَمَّدٍ ، جَمَعَ اللّهُ لَهُ أهلَ المَشرِقِ وأهلَ المَغرِبِ . (4)
الغَیبة للطوسی عن عبد اللّه بن عمرو بن العاص:قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فی حَدیثٍ طَویلٍ : فَعِندَ ذلِکَ خُروجُ المَهدِیِّ؛ وهُوَ رَجُلٌ مِن وُلدِ هذا ـ وأشارَ بِیَدِهِ إلی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام ـ بِهِ یَمحَقُ اللّهُ الکَذِبَ ، ویُذهِبُ الزَّمانَ الکَلِبَ (5)، وبِهِ یُخرِجُ ذُلَّ الرِّقِّ مِن أعناقِکُم . (6)
.
1) .کشف الغمّة : ج ۳ ص ۲۶۱ عن أبی سعید الخدریّ ، بحار الأنوار : ج ۵۱ ص ۸۲ ح ۲۲ ؛ کنز العمّال : ج ۱۴ ص ۲۶۶ ح ۳۸۶۷۰ نقلاً عن الحارث عن أبی سعید.
2) .الغیبة للنعمانی : ص ۲۷۴ ح ۵۳ عن هشام بن سالم، بحار الأنوار : ج ۵۲ ص ۲۴۴ ح ۱۱۹.
3) .الفتن : ج ۱ ص ۳۵۵ ح ۱۰۲۴ .
4) .تاریخ دمشق : ج ۱ ص ۲۹۷ عن أبی الطفیل.
5) .کَلِبَ الدَّهرُ علی أهله : إذا ألحّ علیهم واشتدّ (النهایة : ج ۴ ص ۱۹۵ «کلب»).
6) .الغیبة للطوسی : ص ۱۸۵ ح ۱۴۴ ، بحار الأنوار : ج ۵۱ ص ۷۵ ح ۲۹ .
۷ / ۷ تحقّق دولت اهل بیت علیهم السلام
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر آینه ، زمین از ستم و تجاوز ، آکنده خواهد شد . آن گاه ، مردی از اهل بیتِ من قیام می کند تا آن را همچنان که از ستم و تجاوز آکنده شده ، از عدل و داد بیاکَنَد .
امام صادق علیه السلام :این کار (قیام قائم علیه السلام و تشکیل دولت حق) تحقّق نخواهد یافت ، تا آن که هیچ گروهی از مردمان نمانَد ، مگر این که بر مردم ، حکومت یابد ، تا کسی نگوید : ما هم اگر به حکومت می رسیدیم ، عدالت پیشه می کردیم. سپس قائم علیه السلام ظهور می کند و حق و عدالت را بر پا می دارد .
الفِتَنـ به نقل از جعفر بن سیّار شامی ـ :مهدی علیه السلام ، همه مَظالم (حقوق به ستم از دست رفته مردم) را به صاحبانشان بر می گردانَد ، تا جایی که اگر در زیرِ دندان کسی چیزی [ از مظالم ] باشد ، آن را بیرون می کشد تا به صاحبش برگرداند .
ر . ک : ص ۱۴۱ ح ۱۵۸ .
۷ / ۷تحقّق دولت اهل بیت علیهم السّلامامام علی علیه السلام :زمانی که قائم آل محمّد صلی الله علیه و آله ظهور کند ، خداوند ، مردم شرق و غرب عالم را در زیر لوایِ او گِرد می آورد .
الغیبة ، طوسیـ به نقل از عبد اللّه بن عمرو بن عاص ـ :پیامبر خدا در حدیثی طولانی فرمود : «در این هنگام است که مهدی ظهور می کند . او مردی از نسل این است (با دستش به علی بن ابی طالب علیه السلام اشاره نمود) . خداوند به وسیله او دروغ را از میان بر می دارد و روزگار سختی را برطرف می سازد و به وسیله او یوغ ذلّتبار بردگی را از گردن های شما در می آورد» .
.
الإمام علیّ علیه السلام :بِنا یَفتَحُ اللّهُ وبِنا یَختِمُ اللّهُ ، وبِنا یَمحو ما یَشاءُ وبِنا یُثبِتُ ، وبِنا یَدفَعُ اللّهُ الزَّمانَ الکَلِبَ . (1)
الإمام الباقر علیه السلامـ فی قَولِهِ عز و جل : « الَّذِینَ إِن مَّکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقَامُواْ الصَّلَاةَ وَ ءَاتَوُاْ الزَّکَاةَ» (2)ـ :هذِهِ الآیَةُ لِالِ مُحَمَّدٍ علیهم السلام إلی آخِرِ الآیَةِ ، وَالمَهدِیُّ وأصحابُهُ یُمَلِّکُهُمُ اللّهُ مَشارِقَ الأَرضِ ومَغارِبهَا ، ویُظهِرُ الدّینَ ، ویُمیتُ اللّهُ بِهِ وأصحابِهِ البِدَعَ [ وَ] (3)الباطِلَ ، کَما أماتَ السَّفَهُ الحَقَّ ؛ حَتّی لا یُری أثَرٌ لِلظُّلمِ . (4)
الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ عز و جل : « وَتِلْکَ الْأَیَّامُ نُدَاوِلُهَا بَیْنَ النَّاسِ » (5)ـ :ما زالَ مُذ خَلَقَ اللّهُ آدَمَ دَولَةٌ للّهِِ ودَولَةٌ لِاءِبلیسَ ، فَأَینَ دَولَةُ اللّهِ؟ أما هُوَ إلّا قائِمٌ واحِدٌ . (6)
عنه علیه السلام :إنَّ لَنا أیّاما ودَولَةً ، یَأتی بِهَا اللّهُ إذا شاءَ . (7)
عنه علیه السلام : لِکُلِّ اُناسٍ دَولَةٌ یَرقُبونَهاودَولَتُنا فی آخِرِ الدَّهرِ تَظهَرُ . (8)
.
1) .الخصال : ص ۶۲۶ ح ۱۰ عن أبی بصیر ومحمّد بن مسلم عن الإمام الصادق عن آبائه علیهم السلام ، تحف العقول : ص ۱۱۵ ولیس فیه «وبنا یثبت» ، بحار الأنوار : ج ۵۲ ص ۳۱۶ ح ۱۱ .
2) .الحجّ : ۴۱ .
3) .ما بین المعقوفین إضافة یقتضیها السیاق ، والظاهر سقوطها سهوا من النسّاخ.
4) .تفسیر القمّی : ج ۲ ص ۸۷ ، تأویل الآیات الظاهرة : ج ۱ ص ۳۴۳ ح ۲۵ کلاهما عن أبی الجارود ، بحار الأنوار : ج ۲۴ ص ۱۶۵ ح ۹ .
5) .آل عمران : ۱۴۰ .
6) .تفسیر العیّاشی : ج ۱ ص ۱۹۹ ح ۱۴۵ عن زرارة ، بحار الأنوار : ج ۵۱ ص ۵۴ ح ۳۸ .
7) .الأمالی للمفید : ص ۲۸ ح ۹ عن محمّد بن نوفل بن عائذ الصیرفی ، بحار الأنوار : ج ۴۷ ص ۴۰۲ ح ۴ .
8) .الأمالی للصدوق : ص ۵۷۸ ح ۷۹۱ ، روضة الواعظین : ص ۲۳۴ و ص ۲۹۳ بزیادة : «روی أنّ الصادق علیه السلام کثیرا ما یقول :» فی صدرهما ، بحار الأنوار : ج ۵۱ ص ۱۴۳ ح ۳ .
امام علی علیه السلام :خداوند ، با ما آغاز می کند و با ما پایان می بخشد و به وسیله ما ، آنچه را که بخواهد ، محو و یا ثبت می کند و خداوند به وسیله ما ، سختیِ روزگار را دور می گردانَد .
امام باقر علیه السلامـ در باره این سخن خداوند عز و جل : «آنان که اگر در زمینْ قدرتشان دهیم ، نماز را بر پا می دارند و زکات می پردازند» ـ :این آیه تا به آخر ، در حقّ خاندان محمّد صلی الله علیه و آله است . خداوند ، مهدی علیه السلام و یاران او را بر شرق و غرب زمین ، حاکمیّت می بخشد و دین را آشکار می گردانَد و خدا به واسطه او ویارانش ، بدعت ها و باطل را می میرانَد ، همان گونه که نابخردی ، حق را میرانْد ، تا آن جا که دیگر نشانی از ستم ، دیده نمی شود .
امام صادق علیه السلامـ در باره این سخن خداوند عز و جل : «و این روزها را میان مردم ، دست به دست می کنیم» ـ :از زمانی که خداوند ، آدم علیه السلام را آفرید ، همواره خدا را دولتی بوده است و ابلیس را نیز دولتی . پس دولت خدا کجاست؟ بدانید که یک قائم ، بیش نیست .
امام صادق علیه السلام :ما را دوران و دولتی است که خداوند ، هر گاه بخواهد ، آن را می آورد .
امام صادق علیه السلام :هر مردمی را دولتی است که انتظارش را می کشند و دولت ما در پایان روزگار ، پدیدار می شود .
.
. .
۱۱ . زمین
اشاره
۱۱ . زمیندرآمدفصل یکم : آفرینش زمینفصل دوم : ویژگی های زمینفصل سوم : آماده سازی زمین برای زندگیفصل چهارم : گوناگون
.
. .
درآمد
ارض ، در لغت
درآمدارض ، در لغتدر لغت ، «أرض» به هر چیزی که در پایین قرار دارد (در مقابل «سماء») ، اطلاق می گردد . ابن فارس می گوید : الهَمزَةُ وَ الرّاءُ وَ الضّادّ ثَلاثَةُ اُصول : أصلٌ یَتَفَرَّعُ وَ تَکثُرُ مَسائِلُهُ ، وَ أصلانِ لا یَنقاسانِ ، بَل کُلُّ واحِدٍ مَوضوعٌ حَیثُ وَضَعَتهُ العَرَبُ... وَ أمَّا الأَصلُ الأَوَّلُ ، فَکُلُّ شَیءٍ یَسفلُ وَ یقابِلُ السَّماءَ . (1)همزه و راء و ضاد ، سه ریشه معنایی دارد : یک ریشه ، فروع و مسائل بسیار دارد ، و دو ریشه دیگر ، با هم قیاس نمی شوند ؛ بلکه هر یک وضعی جداگانه دارند که به وسیله عرب ، وضع شده اند... ؛ امّا ریشه اوّل ، عبارت از هر چیزی است که در پایین قرار دارد و در مقابل سماء (بالا) است . دیگر لغت شناسان نیز واژه «أرض» را چنین تفسیر کرده اند . (2)بنا بر این ، کره خاکی ای که ما بر آن زندگی می کنیم و موضوع این بخش است ، یکی از مصادیق معنای لغوی «أرض» است و بدان جهت ، «أرض» نامیده می شود که نسبت به
.
ارض ، در قرآن و حدیث
اشاره
آسمان ، پایین محسوب می شود .
ارض ، در قرآن و حدیثدر قرآن کریم ، کلمه «أرض» ، ۴۶۱ بار به کار رفته است . (1)این کلمه در قرآن ، به معنای : کُره زمین (مانند : « وَ الْأَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَأَلْقَیْنَا فِیهَا رَوَاسِیَ ؛ (2)و زمین را گستراندیم و در آن ، کوه های استوار افکندیم» ) ، قطعه محدودی از زمین (مانند : « یَاقَوْمِ ادْخُلُواْ الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِی کَتَبَ اللَّهُ لَکُمْ ؛ (3)ای قوم من! به سرزمین مقدّسی که خدا برای شما نوشت ، وارد شوید » ) ، عالم مادّه و در مقابل عالم معنا (مانند : « یُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَآءِ إِلَی الْأَرْضِ ؛ (4)کار را از آسمان تا زمین ، تدبیر می کند ) و ... آمده است . امّا آنچه در این بخش بررسی می گردد ، معنای نخست آن ، یعنی کره خاکی است که بشر بر آن زندگی می کند . از منظر قرآن و احادیث اسلامی ، زمین ، یکی از نشانه های روشن خداشناسی است که خداوند متعال به آن ، سوگند یاد کرده است : « وَالْأَرْضِ وَ مَا طَحَاهَا . (5)و سوگند به زمین و آن کس که آن را گسترد» . قرآن کریم بیش از هشتاد بار ، آفرینش زمین و نظم و تدبیر حاکم بر آن را مورد توجّه قرار داده و پیروان خود را به «زمین شناسی» به عنوان یکی از راه های
.
۱ . معلّق بودن زمین در فضا
اشاره
خداشناسی و اثبات توحید ، دعوت می کند . قرآن و احادیث اسلامی در تبیین شگفتی های زمین و نشانه بودنِ آن بر قدرت و حکمت آفریدگار جهان ، نکات مهمّی را مطرح کرده اند که اینک توضیح کوتاهی در باره چهار مورد از آنها ارائه می گردد :
۱ . معلّق بودن زمین در فضانخستین نکته ای که در مطالعه زمینْ قابل توجّه است ، رها بودن آن در فضا و کنترل آن به وسیله قوّه جاذبه است . قرآن ، این پدیده اعجاب انگیز را یکی از نشانه های توانایی و تدبیر آفریدگار حکیم جهان می داند : « وَ مِنْ ءَایَاتِهِ أَن تَقُومَ السَّمَآءُ وَ الْأَرْضُ بِأَمْرِهِ . (1)و از نشانه های او ، این است که آسمان و زمین ، به فرمان او می ایستند» . این آیه به روشنی دلالت دارد که کُرات آسمانی و زمین ، بدون ستون و بدون پیوند مادّی (محسوس) و تنها به فرمان خداوند متعال ، در فضا استوارند . (2)در آیه ای دیگر ، تأکید شده که تنها خداوند است که آسمان ها و زمین را نگهبانی می کند و مانع از سقوط آنها می شود : « إِنَّ اللَّهَ یُمْسِکُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ أَن تَزُولَا . (3)خداوند ، آسمان ها و زمین را نگه می دارد تا نیفتند» . احادیث اسلامی نیز با الهام از این آیات ، موضوع معلّق بودن زمین در فضا را با
.
تعابیری مانند : «بسط الأرض علی الهواء بغیر أرکان ؛ (1)زمین را در فضا بی هیچ ستونی گسترانید» ، «أقامها بغیر قوائم و رفعها بغیر دعائم ؛ (2)آن را بدون پایه برپا داشت و بدون ستون بر افراشت» ، «أقام الأرض بغیر سند ؛ (3)زمین را بی هیچ تکیه گاهی برپا داشت» و «استقرّت الأرضونَ بأوتادها فوق الماء ؛ (4)زمین ها با میخ هایشان بر روی آب قرار گرفتند» به روشنی ، بیان کرده اند . نکته مهم و قابل توجّه ، چگونگی اجرای امر الهی در استوار ماندن کرات آسمانی و زمین در فضا و باقی ماندن آنها در مدار خویش است که در دو آیه دیگر توضیح داده شده است : « اللَّهُ الَّذِی رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا . (5)خدا کسی است که آسمان ها را بدون ستون هایی که آنها را ببینید ، بر افراشت» . « خَلَقَ السَّمَاوَاتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا . (6)آسمان ها را بدون ستون هایی که آنها را ببینید ، آفرید» . این دو آیه ، چگونگی «فرمان» و «نگه داشتن» خداوند را ـ که در آیات قبلی آمده بود ـ این گونه توضیح می دهند که جلوگیری از سقوط آسمان ها و زمین ، به فرمان خدا و به وسیله پایه هایی نامرئی است که در دانش امروز ، «قوّه جاذبه» نامیده می شود . از این رو ، وقتی یکی از اصحاب امام رضا علیه السلام به نام حسین بن خالد از ایشان در باره سخن خداوند متعال : «وَ السَّمَآءِ ذَاتِ الْحُبُکِ ؛ (7)سوگند به آسمان مشبّک»
.
ارزیابی روایاتی که تکیه گاه زمین را شاخ گاو یا شانه ماهی می دانند
می پرسد ، امام علیه السلام انگشتانش را به هم قلّاب می کند و می فرماید : هِیَ مَحبوکَةٌ إلَی الأَرضِ . آسمان [ بدین گونه ] به زمین ، تنیده شده است . حسین بن خالد مجدّدا سؤال می کند که : چگونه به زمین تنیده شده است ، در صورتی که خداوند می فرماید : «رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ؛ آسمان ها را بدون ستون هایی که آنها را ببینید ، بر افراشت» ؟ امام علیه السلام در پاسخ می فرماید : سُبحانَ اللّهِ ! ألَیسَ اللّهُ یَقولُ : «بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا» . سبحان اللّه ! مگر خدا نمی فرماید : «بدون ستون هایی که آنها را ببینید» ؟! حسین پاسخ می دهد : آری . امام علیه السلام می فرماید : ثَمَّ عَمَدٌ وَ لکِن لا تَرَونَها . (1)آن جا ستون هایی وجود دارد ؛ امّا شما آنها را نمی بینید .
ارزیابی روایاتی که تکیه گاه زمین را شاخ گاو یا شانه ماهی می دانندبر خلاف متونی که بدانها اشارت رفت ، در مصادر حدیثیِ شیعه (2)و اهل سنّت (3)روایاتی دیده می شوند که تکیه گاه زمین را شاخ گاو یا شانه ماهی می دانند . در ارزیابی اجمالی این روایات ، چند نکته قابل توجّه است : یک . سند این روایات ، به استثنای دو روایت، (4)معتبر نیست ؛ بلکه شماری از آنها
.
فاقد سندند . دو . متن آنها مضطرب است . یکی می گوید : الأَرضُ عَلَی الحوتِ ، وَ الحوتُ عَلَی الماءُ ، وَ الماءُ عَلَی الصَّخرَةِ ، وَ الصَّخرَةُ عَلی قَرنِ ثَورٍ أملَس ، وَ الثَّورُ عَلَی الثَّری . (1)زمین بر پشت ماهی قرار دارد و ماهی بر روی آب ، و آب بر روی تخته سنگ ، و تخته سنگ بر روی شاخ صاف و برّاق یک گاو نر ، و گاو بر روی خاک . روایتی دیگر می گوید : الأَرضُ عَلَی الحوتِ ، وَ الحوتُ عَلَی الماءِ ، وَ الماءُ عَلَی الثَّری . (2)زمین بر پشت ماهی است ، و ماهی بر روی آب ، و آب بر روی خاک . روایتی دیگر می گوید : وَضَعَ الأَرضَ عَلَی الحوتِ ، وَ الحوتُ فِی الماءِ ، وَ الماءُ فی صَخرَةٍ مُجَوَّفَةٍ ، وَ الصَّخرَةُ عَلی عاتِقِ مَلَکٍ ، وَ المَلَکُ عَلَی الثَّری ، وَ الثَّری عَلَی الرّیحِ العَقیمِ ، وَ الرّیحُ عَلَی الهَواءِ ، وَ الهَواءُ تُمسِکُهُ القُدرَةُ ... . (3)زمین را بر پشت ماهی قرار داد ، و ماهی در آب است ، و آب در تخته سنگی میان تهی است ، و تخته سنگ بر شانه فرشته ای ، و فرشته بر روی خاک ، و خاک بر روی باد سترون ، و باد بر هواست و هوا را قدرت ، نگه می دارد... . ۴روایتی دیگر می گوید : وَ السَّبعُ [ أیِ الأَرَضونَ السَّبعُ] وَ مَن فیهِنَّ وَ مَن عَلَیهِنَّ عَلی ظَهرِ الدّیکِ کَحَلقَةٍ فی فَلاةٍ قِیٍّ ، وَ الدّیکُ لَهُ جنَاحانِ ؛ جَناحٌ بِالمَشرِقِ وَ جَناحٌ بِالمَغرِبِ ، وَ رِجلاهُ فِی
.
التُّخومِ... . (1)زمین های هفتگانه و آنچه در درون آنها و بر روی آنهاست ، بر پشت خروس است ، همانند حلقه ای در بیابانی خشک و خالی ، و خروس دارای دو بال است : یک بال او ، در مشرق است و بال دیگرش در مغرب ، و دو پایش در مرزها[ ی زمین ] ... . نیز در نقلی از کعب آمده است : الأَرَضونَ السَّبعُ عَلی صَخرَةٍ ، وَ الصَّخرَةُ فی کَفِّ مَلَکٍ ، وَ المَلَکُ عَلَی جَناحِ الحوتِ ، وَ الحوتُ فِی الماءِ ، وَ الماءُ عَلَی الرّیحِ ، وَ الریّحُ عَلَی الهَواءِ ، ریحٌ عَقیمٌ لا تُلقِحُ ، وَ إنَّ قُرونَها مُعَلَّقَةٌ بِالعَرشِ . (2)زمین های هفتگانه بر روی صخره ای قرار دارند ، و صخره در کف فرشته ای است ، و فرشته بر روی بال ماهی است ، و ماهی در دریاست ، و آب بر روی باد است ، و باد بر روی هواست ؛ بادی است سترون که بارور نمی سازد ، و شاخ های آن [ ماهی ، ]به عرش آویخته است . و ... . (3)سه . آنچه از ظاهر این روایات فهمیده می شود ، خلاف عقل ، علم و نیز قرآن و احادیثی است که به روشنی دلالت دارند که زمین ، تکیه گاهی قابل رؤیت ندارد و به امر خداوند متعال در فضا معلّق است . همچنین مخالف آیات و احادیثی است که به کُروی بودن زمین ، اشاره دارند . (4)از این رو ، مفهوم ظاهری این احادیث ، فاقد
.
1) .بحار الأنوار : ج ۶۰ ص ۸۳ ح ۱۰ .
2) .الدرّ المنثور : ج ۸ ص ۲۱۱ . برای دیدن امثال این روایات ، ر . ک : همین دانش نامه : ج ۳ ص۲۱۰ـ۲۱۲ .
3) .در این باره ، نیز ، ر . ک : حدیث پژوهی ، مهدی مهریزی : ج ۳ ص ۹۵ ـ ۱۱۱ .
4) .مانند آیه ۴۰ از سوره معارج : «فَلَا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشَارِقِ وَ الْمَغَارِبِ ؛ سوگند به پروردگار خاوران و باختران » ؛ زیرا کروی بودن زمین ، مستلزم آن است که در هر موقعی ، هر نقطه از زمین ، برای گروهی مشرق و برای گروهی دیگر ، مغرب باشد .
ارزش علمی و اسلامی است . چهار . با عنایت به آنچه گذشت ، پژوهشگران در مواجهه با روایات مذکور ، بدین سان اظهار نظرهای متفاوتی کرده اند : الف . همه این روایات ، ساختگی هستند و ریشه در اساطیر یونانی دارند . (1)ب . آنچه در این روایات به عنوان تکیه گاه زمین معرّفی شده است ، رمز و اشاره است و معنای ظاهری آنها مراد نیست . (2)ج . منظور از آنچه تکیه گاه زمین معرّفی شده ، فرشتگانی هستند که تدبیر جهان ، به عهده آنهاست . (3)د . اسم های مذکور (مانند : ماهی ، گاو نر ، خروس) ، اشاره به صُوَر مثالی (4)یا ربّ النوع هایی است که فلاسفه به آنها معتقد بوده اند . (5)ه . در روایات مورد اشاره ، مضاف ، در تقدیر است و مقصود ، آن است که زمین به شکل شاخ گاو و یا به شکل ماهی ، آفریده شده است . (6)و . روایتی است که : کشاورز سال خورده ای که دارای دو گاو شخم زن بود ، به خدمت امام صادق علیه السلام رسید و اظهار داشت : اکنون که عمرم به پایان رسیده است ،
.
1) .زمین و آسمان و ستارگان از نظر قرآن : ص ۱۲۳ ، سلسلة الأحادیث الضعیفة : ج ۱ ص ۴۶۲ ح ۲۹۴ ، الصحیح من السیرة : ج ۱ ص ۲۶۴ ، تفسیر القرطبی : ج ۱۱ ص ۱۶۹ .
2) .الوافی : ج ۳ ص ۱۲۲ (چاپ سنگی ، کتاب الروضة : ابواب المخلوقات) .
3) .شرح توحید الصدوق ، قاضی سعید قمی : ج ۳ ص ۵۶۶ .
4) .شرح اُصول الکافی (شرح ملّا صالح مازندرانی با حاشیه علّامه میرزا ابوالحسن شَعرانی) : ج ۱۲ ص ۱۶۹ .
5) .شرح توحید الصدوق ، قاضی سعید قمی : ج ۳ ص ۵۶۷ .
6) .الإسلام و الهیئة ، سیّد هبة الدین شهرستانی : ص ۱۸۸ـ۱۸۹ . نویسنده معتقد است که بدین سان ، وی کلید حلّ مشکل را به دست آورده است و توضیحات فراوانی در این باره داده است .
۲ . آرامش زمین
چه طور است که آخرین سرمایه معیشت خود ، یعنی این یک جفت گاو را به فروش برسانم و با پول آن ، به گوشه ای بروم و با معیشتی اندک ، به عبادت خدا بپردازم؟ امام علیه السلام در پاسخ فرمود : لا تَفعَل ، فَإِنَّ الأَرضَ عَلی قَرنَیِ الثَّورِ . (1)این کار را مکن؛ زیرا زمین بر دو شاخ گاو قرار دارد . مقصود ، این است که بهره برداری از زمین های زراعتی ، بر شاخ های توانای گاو شخم زن ، استوار است و اگر امام علیه السلام در عصر تراکتور بود ، در پاسخ سؤال مذکور می فرمود : «این کار را مکن ؛ زیرا زمین بر تراکتور قرار دارد» و دور نیست که حدیث بالا ، مانند برخی احادیث دیگر ، تقطیع شده و نیمه آخر آن (بدون آگاهی از قسمت نخست) ، موجب پندار تکیه کردن زمین بر شاخ گاو گشته باشد . (2)به نظر می رسد که هیچ یک از توجیهات ذکر شده ، استوار نیست و بر اساس قواعدی که اهل بیت علیهم السلام ـ برای قبول یا ردّ سخنانی که بدیشان منسوب می گردد ـ به ما آموخته اند ، به دلیل مخالفت این روایات با عقل ، علم ، قرآن و سایر سخنان آنان ، ظاهرا چاره ای جز مجعول دانستن و مردود اعلام کردن آنها نیست .
۲ . آرامش زمینیکی دیگر از نشانه های حکمت و تدبیر در آفرینش زمین ، آرامش آن است . هنگامی به اهمّیت این موضوع پی خواهیم برد که بدانیم این سفینه بزرگ فضایی با وزنی برابر ۶۶۰۰ میلیارد میلیارد تُن که امروزه نزدیک به شش میلیارد مسافر دارد ، با
.
۳ . نقش کوه ها در آرامش زمین
۴ . آماده سازی زمین برای زندگی
سرعتی معادل ۱۴۴۰ کیلومتر در ساعت در حرکت وضعی و ۰۰۰/۷۰ کیلومتر در ساعت در حرکت تبعی و ۲۸۰/۱۰۷ کیلومتر در حرکت انتقالی ، در فضا حرکت می کند ؛ امّا با همه این حرکات ، کاملاً آرام است . آیات قرآن و احادیث اسلامی ، مکرّر به این نکته بسیار مهمّ توحیدی اشاره کرده و مردم را به تأمّل در آن فرا خوانده اند . (1)
۳ . نقش کوه ها در آرامش زمینزمین از دو جهت در معرض لرزش و تکانِش شدید و متلاشی شدن قرار دارد : الف ـ حرکت های سریع و گوناگونِ وضعی ، تبعی و انتقالی . ب ـ گازهای متراکمی که در درون آن با شدّت تمام ، آماده انفجارند . از این رو ، زمین ، نیازمند رشته های محکم و بادوام و میخ های بزرگ متناسب با حجم و وزن خود است تا قطعات مختلف آن را به هم پیوند دهند و مانع از لرزش و متلاشی شدن آن گردند . تحقیقات علمی نشان می دهند که این رشته های بادوام و میخ های محکم ، کوه ها هستند که با ریشه های عمیق و وزن سنگین خود ، موجب استحکام و آرامش زمین می شوند . قرآن کریم در سه مورد ، فایده کوه ها را جلوگیری از تکانِش زمین و مردم ، بیان کرده و امام علی علیه السلام آنها را بسیار دقیق و زیبا تفسیر و تبیین نموده است. (2)
۴ . آماده سازی زمین برای زندگیهمه یا عمده مواردی که در قرآن و احادیث به عنوان نشانه های خداشناسی در زمین
.
بدانها اشاره شده (مانند : نیروی جاذبه ، آرامش زمین ، معادن ، شب ، روز ، باد ، ابر ، باران ، گیاه) ، در واقع ، تدبیرهایی هستند که در نظام آفرینش ، جهت آماده سازی زمین برای زندگی انسان به کار رفته اند . گفتنی است که شماری از این موارد ، در فصل های مختلف این بخش و بخصوص فصل سوم آمده است و شماری دیگر در بخش های مختلف این دانش نامه خواهد آمد ، إن شاء اللّه .
.
الفصل الأوّل : خلق الأرض۱ / ۱أصلُهاالکتاب« وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ وَ کَانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمَاءِ » . (1)
« أَوَ لَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُواْ أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ کَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ کُلَّ شَیْ ءٍ حَیٍّ أَفَلَا یُؤْمِنُونَ » . (2)
الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :إنَّ اللّهَ حینَ شاءَ تَقدیرَ الخَلیقَةِ وذَرءَ (3)البَرِیَّةِ وإبداعَ المُبدَعاتِ ، نَصَبَ الخَلقَ فی صُوَرٍ کالهَباءِ (4)، قَبلَ دَحوِ (5)الأَرضِ و . . . ثُمَّ نَصَبَ العَوامِلَ ، وبَسَطَ الزَّمان ، ومَرَجَ الماءَ ، وأثارَ الزَّبَدَ ، وأهاجَ الدُّخانَ ، فَطَفا عَرشُهُ عَلَی الماءِ ، فَسَطَّحَ الأَرضَ عَلی ظَهرِ الماءِ . (6)
.
فصل یکم : آفرینش زمین
۱ / ۱ منشأ زمین
اشاره
فصل یکم : آفرینش زمین۱ / ۱منشأ زمینقرآن«و او کسی است که آسمان ها و زمین را در شش روز آفرید و عرش او بر آب بود» .
«آیا آنان که کفر ورزیدند ، نیندیشیدند که آسمان ها و زمین ، فشرده بودند و ما آن دو را از هم گشودیم و هر چیز زنده ای را از آب ، پدید آوردیم؟! پس آیا ایمان نمی آورند؟!» .
حدیثامام علی علیه السلام :خداوند ، آن گاه که خواست آفرینش را رقم زند و آفریدگان را بیافریند و تازه ها را ایجاد کند ، مخلوقات را به صورت هایی همچون ذرّات غبار پدید آورد ، پیش از آن که زمین را پهن کند ... . سپس عوامل را پدیدار ساخت و زمان را گسترانید و آب را در هم آمیخت و کف را بر آورد و دود (/ بخار ) را به شور انداخت . پس عرش او بر روی آب آمد و آن گاه ، زمین را بر پشت آب ، مسطّح ساخت .
.
الإمام الحسین علیه السلام :کانَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام بِالکوفَةِ فِی الجامِعِ ، إذ قامَ إلَیهِ رَجُلٌ مِن أهلِ الشّامِ فَقالَ : . . . أخبِرنی عَن أوَّلِ ما خَلَقَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی ! فَقالَ : خَلَقَ النّورَ . قالَ : فَمِمَّ خَلَقَ السَّماواتِ؟ قالَ : مِن بُخارِ الماءِ . قالَ : فَمِمَّ خَلَقَ الأَرضَ؟ قالَ : مِن زَبَدِ الماءِ . قالَ : فَمِمَّ خُلِقَتِ الجِبالُ؟ قالَ : مِنَ الأَمواجِ . (1)
الإمام الباقر علیه السلامـ حَولَ بَدءِ الخَلقِ ـ :کانَ کُلُّ شَیءٍ ماءً ، وکانَ عَرشُهُ عَلَی الماءِ ، (2)فَأَمَرَ اللّهُ عَزَّ ذِکرُهُ الماءَ فَاضطَرَمَ ناراً ، ثُمَّ أمَرَ النّارَ فَخَمَدَت فَارتَفَعَ مِن خُمودِها دُخانٌ ، فَخَلَقَ اللّهُ السَّماواتِ مِن ذلِکَ الدُّخانِ ، وخَلَقَ الأَرضَ مِنَ الرَّمادِ . ثُمَّ اختَصَمَ الماءُ وَالنّارُ وَالرّیحُ ، فَقالَ الماءُ : أنَا جُندُ اللّهِ الأَکبَرُ ، وقالَتِ الرّیحُ : أنَا جُندُ اللّهِ الأَکبَرُ ، وقالَتِ النّارُ : أنَا جُندُ اللّهِ الأَکبَرُ . فَأَوحَی اللّهُ عز و جلإلَی الرّیحِ : أنتِ جُندِیَ الأَکبَرُ . (3)
.
1) .علل الشرائع: ص ۵۹۳ ح ۴۴ عن عبد اللّه بن أحمد بن عامر الطائی عن الإمام الرضا عن آبائه علیهم السلام ، عیون أخبار الرضا علیه السلام : ج ۱ ص ۲۴۱ ح ۱ عن أحمد بن عامر الطائی عن الإمام الرضا عن آبائه علیهم السلام عنه علیه السلام ، بحار الأنوار : ج ۵۷ ص ۷۳ ح ۴۹.
2) .تلمیح إلی الآیة ۷ من سورة هود. قال العلّامة الطباطبائی قدس سره : وکون العرش علی الماء یومئذٍ کنایة عن أنّ ملکه تعالی کان مستقرّاً یومئذٍ علی هذا الماء الذی هو مادّة الحیاة، فعرش الملک مظهر ملکه واستقراره علی محلٍّ هو استقرار ملکه علیه (المیزان فی تفسیر القرآن: ج ۱۰ ص ۱۵۱).
3) .الکافی: ج ۸ ص ۹۵ ح ۶۸ عن محمّد بن مسلم ، بحار الأنوار: ج ۵۷ ص ۹۸ ح ۸۲.
امام حسین علیه السلام :علی بن ابی طالب علیه السلام در مسجد جامع کوفه بود که مردی از اهل شام برخاست و گفت : ... مرا از نخستین چیزی که خدای متعال آفرید ، خبر ده! فرمود : «نور را آفرید» . گفت : آسمان ها را از چه آفرید؟ فرمود : «از بخار آب» . گفت : زمین را از چه آفرید؟ فرمود : «از کف آب» . گفت : کوه ها را از چه آفرید؟ فرمود : «از امواج» .
امام باقر علیه السلامـ در باره آغاز آفرینش ـ :همه چیز ، آب بود و عرش او بر آب جای داشت . (1)پس خداوند ـ که نامش ارجمند باد ـ آب را فرمود و آتشی شعله ور گشت . سپس به آتش امر کرد و آتش فرو نشست و از آتشِ فرو نشسته ، دودی برخاست و خداوند از آن دود ، آسمان ها را آفرید و زمین را از خاکستر ، خلق کرد . سپس میان آب و آتش و باد ، منازعه در گرفت . آب گفت : من بزرگ ترین لشکر خدا هستم . باد گفت : من بزرگ ترین لشکر خدا هستم . آتش گفت : من بزرگ ترین لشکر خدا هستم . پس خداوند عز و جل به باد وحی فرمود که : «تو ، بزرگ ترین لشکر من هستی» .
.
1) .اشاره ای است به آیه ۷ از سوره هود. علّامه سیّد محمّدحسین طباطبایی در این باره می گوید : این که عرش خدا در آن روز بر آب جای داشت ، کنایه از این است که فرمان روایی خداوند متعال ، بر آب ، استوار بود که مادّه حیات است . تخت فرمان روا ، نماد سلطنت اوست و قرار گرفتنش بر جایی ، در واقع ، قرار گرفتن فرمان روایی او بر آن جاست (المیزان فی تفسیر القرآن : ج ۱۰ ص ۱۵۱) .
الکافی عن محمّد بن عَطیَّة:جاءَ رَجُلٌ إلی أبی جَعفَرٍ علیه السلام مِن أهلِ الشّامِ مِن عُلَمائِهِم فَقالَ : یا أبا جَعفَرٍ ، جِئتُ أسأَلُکَ عَن مَسأَلَةٍ قَد أعیَت عَلَیَّ أن أجِدَ أحَداً یُفَسِّرُها ! وقَد سَأَلتُ عَنها ثَلاثَةَ أصنافٍ مِنَ النّاسِ ، فَقالَ کُلُّ صِنفٍ مِنهُم شَیئاً غَیرَ الَّذی قالَ الصِّنفُ الآخَرُ ! فَقالَ لَهُ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : ما ذاکَ؟ قالَ : فَإِنّی أسأَلُکَ عَن أوَّلِ ما خَلَقَ اللّهُ مِن خَلقِهِ ؛ فَإِنَّ بَعضَ مَن سَأَلتُهُ قالَ : القَدَرُ ، (1)وقالَ بَعضُهُم : القَلَمُ ، وقالَ بَعضُهُم : الرّوحُ! فَقالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : ما قالوا شَیئاً! اُخبِرُکَ أنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی کانَ ولا شَیءَ غَیرُهُ ، وکانَ عَزیزاً ولا أحَدَ کانَ قَبلَ عِزِّهِ ، وذلِکَ قَولُهُ : «سُبْحَانَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا یَصِفُونَ » ، (2)وکانَ الخالِقُ قَبلَ المَخلوقِ ، ولَو کانَ أوَّلُ ما خَلَقَ مِن خَلقِهِ الشَّیءَ مِنَ الشَّیءِ إذاً لَم یَکُن لَهُ انقِطاعٌ أبَداً ، ولَم یَزَلِ اللّهُ إذاً ومَعَهُ شَیءٌ لَیسَ هُوَ یَتَقَدَّمُهُ ، ولکِنَّهُ کانَ إذ لا شَیءَ غَیرُهُ ، وخَلَقَ الشَّیءَ الَّذی جَمیعُ الأَشیاءِ مِنهُ وهُوَ الماءُ الَّذی خَلَقَ الأَشیاءَ مِنهُ ، فَجَعَلَ نَسَبَ کُلِّ شَیءٍ إلَی الماءِ ، ولَم یَجعَل لِلماءِ نَسَباً یُضافُ إلَیهِ ، وخَلَقَ الرّیحَ مِنَ الماءِ ، ثُمَّ سَلَّطَ الرّیحَ عَلَی الماءِ ، فَشَقَّقَتِ الرّیحُ مَتنَ الماءِ حَتّی ثارَ مِنَ الماءِ زَبَدٌ عَلی قَدرِ ما شاءَ أن یَثورَ ، فَخَلَقَ مِن ذلِکَ الزَّبَدِ أرضاً بَیضاءَ نَقِیَّةً لَیسَ فیها صَدعٌ (3)ولا ثَقبٌ ولا صُعودٌ ولا هُبوطٌ ولا شَجَرَةٌ ، ثُمَّ طَواها فَوَضَعَها فَوقَ الماءِ ، ثُمَّ خَلَقَ اللّهُ النّارَ مِنَ الماءِ ، فَشَقَّقَتِ النّارُ مَتنَ الماءِ حَتّی ثارَ مِنَ الماءِ دُخانٌ عَلی قَدرِ ما شاءَ اللّهُ أن یَثورَ ، فَخَلَقَ مِن ذلِکَ الدُّخانِ سَماءً صافِیَةً نَقِیَّةً لَیسَ فیها صَدعٌ ولا ثَقبٌ ، وذلِکَ قَولُهُ : «أَمِ السَّمَاءُ بَنَاهَا * رَفَعَ سَمْکَهَا فَسَوَّاهَا * وَ أَغْطَشَ لَیْلَهَا وَ أَخْرَجَ ضُحَاهَا » (4)قالَ : ولا شَمسٌ ولا قَمَرٌ ولا نُجومٌ ولا سَحابٌ ، ثُمَّ طَواها فَوَضَعَها فَوقَ الأرضِ . ثُمَّ نَسَبَ الخَلیقَتَینِ فَرَفَعَ السَّماءَ قَبلَ الأَرضِ ، فَذلِکَ قَولُهُ عَزَّ ذِکرُهُ : «وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِکَ دَحَاهَا » (5)یَقولُ : بَسَطَها . فَقالَ لَهُ الشّامِیُّ : یا أبا جَعفَرٍ ! قَولُ اللّهِ تَعالی : «أَوَ لَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُواْ أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ کَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا » ؟ فَقالَ لَهُ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : فَلَعَلَّکَ تَزعُمُ أنَّهُما کانَتا رَتقاً مُلتَزِقَتَینِ مُلتَصِقَتَینِ ، فَفُتِقَت إحداهُما مِنَ الاُخری؟ فَقالَ : نَعَم . فَقالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : اِستَغفِر رَبَّکَ! فَإِنَّ قَولَ اللّهِ جَلَّ وعَزَّ : « کَانَتَا رَتْقًا » یَقولُ : کانَتِ السَّماءُ رَتقاً لا تُنزِلُ المَطَرَ ، وکانَتِ الأَرضُ رَتقاً لا تُنبِتُ الحَبَّ ، فَلَمّا خَلَقَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالَی الخَلقَ وبَثَّ فیها مِن کُلِّ دابَّةٍ فَفَتَقَ السَّماءَ بِالمَطَرِ وَالأَرضَ بِنَباتِ الحَبِّ . فَقالَ الشّامِیُّ : أشهَدُ أنَّکَ مِن وُلدِ الأَنبِیاءِ ، وأنَّ عِلمَکَ عِلمُهُم . (6)
.
الکافیـ به نقل از محمّد بن عطیّه ـ :مردی از علمای شام نزد امام باقر علیه السلام آمد و گفت : ای ابو جعفر! آمده ام که سؤالی از تو بپرسم و از این که کسی را پیدا نمی کنم که پاسخ آن را به من بدهد ، خسته شده ام! من این سؤال را از سه گروه پرسیده ام و هر کدام جوابی متفاوت با دیگری داده است . امام باقر علیه السلام فرمود : «سؤال چیست؟» . گفت : سؤال ، این است که نخستین مخلوقی که خدا آفرید ، چه بود؟ بعضی از کسانی که این سؤال را از آنها کرده ام ، گفتند : قَدَر (تقدیر) . (1)بعضی شان گفتند : قلم . و بعضی دیگر گفتند : روح . امام باقر علیه السلام فرمود : «جواب درستی نداده اند. اکنون من تو را می آگاهانم که : [در آغاز ، ]خداوند متعال بود و جز او چیزی نبود ، و عزیز بود و پیش از عزّت او ، هیچ کس نبود . این است معنای سخن خداوند که : «پروردگار تو ، پروردگار عزّت ، از آنچه در توصیفش می گویند ، منزّه است» . خالق ، پیش از مخلوق بود ، و اگر نخستین چیزی که آفرید ، چیزی از چیز دیگر بود ، در آن صورت ، هرگز انقطاعی برایش نبود و در نتیجه ، پیوسته خدا بود و چیزی هم با او بود که خدا بر او مقدّم نمی شد ؛ امّا او بود و هیچ چیزی جز او نبود . او چیزی را که همه چیزها از آن پدید آمدند ، آفرید و آن ، آب بود و همه چیزها را از آب آفرید و آن گاه نَسَب هر چیزی را به آب قرار داد ؛ ولی برای آب ، نَسَبی که آب به آن نسبت داده شود ، قرار نداد ، و باد را از آب آفرید . سپس باد را بر آب ، مسلّط گردانید و باد ، دل آب را شکافت تا آن که کفی از آب بر آمد ، چندان که خدا می خواست بر آید ، و از آن کف ، زمینی سفید و پاک آفرید که در آن ، نه شکافی بود و نه حفره ای و نه بلندی و نه پستی ای و نه گیاه و درختی . سپس آن را در هم پیچید و آن را بر روی آب نهاد . آن گاه خداوند ، آتش را از آب آفرید و آتش ، دل آب را شکافت تا این که از آب ، دودی (بخاری) برخاست ، چندان که خدا می خواست برخیزد ، و از آن دود (بخار) آسمانی صاف و پاکیزه آفرید که در آن ، نه شکافی بود و نه حفره ای ـ و این است سخن خداوند که : «یا آسمانی که آن را بر پا کرده است . سقفش را بر افراشت و آن را [ به اندازه ای معیّن ] درست کرد ، و شبش را تیره و روزش را روشن گردانید» ـ و نه خورشیدی بود و نه ماهی و نه اختری و نه ابری . سپس آسمان را در هم پیچید و آن را بر فراز زمین قرار داد . آن گاه ، ترتیب این دو آفریده را تعیین کرد ، و پیش از زمین ، آسمان را بر افراشت . این است سخن خدای بلندْنام که : «و پس از آن ، زمین را پهن کرد» ، یعنی گسترانید» . مرد شامی گفت : ای ابو جعفر! این سخن خدای متعال که می فرماید : «آیا کسانی که کفر ورزیدند ، نیندیشیدند که آسمان ها و زمین ، فشرده بودند و ما آن دو را از هم گشودیم؟!» چیست؟ امام باقر علیه السلام فرمود : «نکند خیال می کنی که [ مقصود ، این است که ] آسمان و زمین ، به هم بسته و به هم پیوسته و چسبیده به هم بودند و یکی از دیگری جدا گشت؟» . گفت : آری . امام باقر علیه السلام فرمود : «از پروردگارت استغفار کن! خداوند عز و جل که فرموده : «آسمان ها و زمین ، فشرده بودند» ، مقصود ، این است که آسمان[ ، خودش جداگانه ]فشرده بود و باران نمی باراند ، و زمین نیز [خودش] فشرده بود و دانه نمی رویاند . پس خداوند متعال ، مخلوقات را آفرید و از هر جنبنده ای در زمین پراکند و در این هنگام ، آسمان را به باران ، و زمین را به روییدن گیاه ، از هم گشود» . مرد شامی گفت : گواهی می دهم که تو از نسل پیامبران هستی و دانش تو ، دانش آنهاست .
.
1) .در التوحید ، «قدرت» است .
تفسیر القمّی عن أبی بکر الحَضرمیّ:خَرَجَ هِشامُ بنُ عَبدِ المَلِکِ حاجّاً ومَعَهُ الأَبرَشُ الکَلبِیُّ ، فَلَقِیا أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام فِی المَسجِدِ الحَرامِ ، فَقالَ هِشامٌ لِلأَبرَشِ : تَعرِفُ هذا؟ قالَ : لا ، قالَ : هذَا الَّذی تَزعَمُ الشّیعَةُ أنَّهُ نَبِیٌّ مِن کَثرَةِ عِلمِهِ ! فَقالَ الأَبرَشُ : لَأَسأَلَنَّهُ عَن مَسائِلَ لا یُجیبُنی فیها إلّا نَبِیٌّ أو وَصِیُّ نَبِیٍّ ! فَقالَ هِشامُ : وَدَدتُ أنَّکَ فَعَلتَ ذلِکَ . فَلَقِیَ الأَبرَشُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام فَقالَ : یا أبا عَبدِ اللّهِ ، أخبِرنی عَن قَولِ اللّهِ : «أَوَ لَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُواْ أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ کَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا » فَبِما کانَ رَتقُهُما ، وبِما کانَ فَتقُهُما؟ فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : یا أبرَشُ ، هُوَ کَما وَصَفَ نَفسَهُ : «وَکَانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمَاءِ » والماءُ عَلَی الهَواءِ ، وَالهَواءُ لا یُحَدُّ ، ولَم یَکُن یَومَئِذٍ خَلقٌ غَیرُهُما ، وَالماءُ یَومَئِذٍ عَذبٌ فُراتٌ ، فَلَمّا أرادَ أن یَخلُقَ الأَرضَ أمَرَ الرِّیاحَ فَضَرَبَتِ الماءَ حَتّی صارَ مَوجاً ، ثُمَّ أزبَدَ فَصارَ زَبَداً واحِداً ، فَجَمَعَهُ فی مَوضِعِ البَیتِ ثُمَّ جَعَلَهُ جَبَلاً مِن زَبَدٍ ، ثُمَّ دَحَا الأَرضَ مِن تَحتِهِ ، فَقالَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی : «إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبَارَکًا » . (1)ثُمَّ مَکَثَ الرَّبُّ تَبارَکَ وتَعالی ما شاءَ ، فَلَمّا أرادَ أن یَخلُقَ السَّماءَ أمَرَ الرِّیاحَ فَضَرَبَتِ البُحورَ حَتّی أزبَدَت بِها ، فَخَرجَ مِن ذلِکَ المَوجُ وَالزَّبَدُ مِن وَسَطِهِ دُخانٌ ساطِعٌ مِن غَیرِ نارٍ ، فَخَلَقَ مِنهُ السَّماءَ ، وَجَعلَ فیهَا البُروجَ وَالنُّجومَ ومَنازِلَ الشَّمسِ وَالقَمَرِ ، وأجراها فِی الفَلَکِ ، وکانَتِ السَّماءُ خَضراءَ عَلی لَونِ الماءِ الأَخضَرِ ، وکانَتِ الأَرضُ غَبراءَ عَلی لَونِ الماءِ العَذبِ ، وکانَتا مَرتوقَتَینِ لَیسَ لَهُما أبوابٌ ، ولَم یَکُن لِلأَرضِ أبوابٌ ؛ وهِیَ النَّبتُ ، ولَم تُمطِرِ السَّماءُ عَلَیها فَتُنبِتَ ، فَفَتَقَ السَّماءَ بِالمَطَرِ ، وفَتَقَ الأَرضَ بِالنَّباتِ ، وذلِکَ قَولُهُ : «أَوَ لَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُواْ أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ کَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا » . فَقالَ الأَبرَشُ : وَاللّهِ ما حَدَّثَنی بِمِثلِ هذَا الحَدیثِ أحَدٌ قَطُّ! أعِد عَلَیَّ . فَأَعادَ عَلَیهِ . وکانَ الأَبرَشُ مُلحِداً ، فَقالَ : أنا أشهَدُ أنَّکَ ابنُ نَبِیٍّ ـ ثَلاثَ مَرّاتٍ ـ . (2)
.
تفسیر القمّیـ به نقل از ابو بکر حضرمی ـ :هشام بن عبد الملک ره سپار حج شد و اَبرَشِ کَلبی همراه او بود . در مسجد الحرام ، امام صادق علیه السلام را دیدند . هشام به ابرش گفت : او را می شناسی؟ گفت : نه . هشام گفت : او همان کسی است که از بس علم دارد ، شیعیانْ ادّعا می کنند که پیامبر است! ابرش گفت : سؤالاتی را از او می پرسم که فقط کسی می تواند آنها را پاسخ دهد که یا پیامبر باشد یا جانشین پیامبر . هشام گفت : دوست دارم این کار را بکنی . ابرش به نزد امام صادق علیه السلام رفت و گفت: ای ابو عبد اللّه ! مرا از این سخن خداوند که: «آیا آنان که کفر ورزیدند، نیندیشیدند که آسمان ها و زمین ، فشرده بودند و ما آن دو را از هم گشودیم؟» خبر بده که فشردگی و از هم گشودگی آنها چگونه بوده است؟ امام صادق علیه السلام فرمود : «ای ابرش! چنان بوده که خود او بیان کرده است : «و عرش او بر آب بود» و آب بر روی هوا قرار داشت و هوا بی کرانه بود ، و در آن روز ، جز این دو ، آفریده ای نبود . در آن روز ، آب ، شیرین و گوارا بود . پس خداوند عز و جل چون خواست که زمین را بیافریند ، بادها را فرمود و بادها آب را بر هم زدند و موجی پدید آمد . سپس [موج ،] کف را بر آورد و کف ، یک پارچه شد و خداوند ، آن را در محلّ خانه کعبه جمع کرد. آن گاه آن را کوهی از کف قرار داد. سپس از زیر آن ، زمین را گستراند. از این رو ، خدای متعال فرموده است : «نخستین خانه ای که برای مردم نهاده شد ، همان است که در مکّه است و مبارک است» . آن گاه ، پروردگار متعال ، مدّتی درنگ کرد و چون خواست آسمان را بیافریند ، بادها را فرمود و بادها دریاها را به هم زدند ، چندان که دریاها کف بر آوردند. از میان آن موج و کف ، دودی (بخاری) بدون آتش برخاست . پس خداوند ، آسمان را از آن آفرید و در آن ، برج ها و ستارگان و منازل خورشید و ماه را قرار داد ، و آنها را در فلکی (مداری) به حرکت در آورد . آسمان ، سبز بود ، به رنگ آب سبز ، و زمین ، خاکی رنگ بود ، به رنگ آب گل آلود . هر دو ، بسته بودند و هیچ دری (منفذی) نداشتند . پس خداوند ، آسمان را به باران گشود (آسمان بارید) و زمین را به گیاه (زمین رویید) . این است معنای سخن او که : «آیا آنان که کفر ورزیدند ، نیدیشیدند که آسمان ها و زمین ، فشرده بودند و ما آن دو را از هم گشودیم ؟!» » . ابرش گفت : به خدا سوگند که تا کنون هرگز کسی چنین سخنی نگفته است! دوباره بگویید . امام علیه السلام دوباره گفت . ابرش ـ که فردی مُلحد بود ـ سه بار گفت : من گواهی می دهم که تو فرزند یک پیامبری .
.
. .
. .
سخنی در باره پیدایش زمین و فشردگی و از هم گشودگی آن
یک . پیدایش زمین
سخنی در باره پیدایش زمین و فشردگی و از هم گشودگی آندر عنوانی که گذشت ، دو موضوع مهم ، مورد توجّه قرآن و احادیث اسلامی است : یکی چگونگی پیدایش زمین ، و دیگری فشردگی و از هم گشودگی آن . اینک ، توضیحی کوتاه در باره این دو موضوع :
یک . پیدایش زمیندر مورد چگونگی پیدایش زمین ، به طور خاص ، در قرآن کریم ، چیزی نیامده است ؛ ولی در آیه ای از سوره هود ، اشاره شده که منشأ پیدایش تمام جهانِ مادّه و از جمله زمین ، مایع خاصّی بوده که «ماء» نام دارد : « وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ وَ کَانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمَآءِ . (1)او کسی است که آسمان ها و زمین را در شش روز آفرید ، و عرش او بر آب بود» . در شماری از احادیث نیز به این مطلب تصریح شده است ، مانند : کانَ کُلُّ شَی ءٍ ماءً ، وَ کانَ عَرشُهُ عَلَی الماءِ . (2)همه چیز ، آب بود و عرش او بر آب قرار داشت .
.
یا خَلَقَ الشَّی ءَ الَّذی جَمیعُ الأَشیاءِ مِنهُ ، وَ هُوَ الماءُ الَّذی خَلَقَ الأَشیاءَ مِنهُ ، فَجَعَلَ نَسَبَ کُلِّ شَی ءٍ إلَی الماءِ . (1)خداوند ، چیزی را که همه چیزها از آن پدید آمدند ، آفرید و آن ، آب بود و همه چیزها را از آب آفرید و آن گاه، نَسَب هر چیزی را به آب قرار داد. البتّه در مورد چگونگی تبدیل شدن مایع مذکور به زمین ، احادیث این باب ، به گونه ای نیستند که بتوان به نتیجه ای قطعی دست یافت . در عین حال ، آیه ای در سوره عنکبوت ، می تواند دعوتگر به مطالعه و پژوهش در باره چگونگی پیدایش زمین در کنار چگونگیِ پیدایش موجودات زنده در آن باشد : « قُلْ سِیرُواْ فِی الْأَرْضِ فَانظُرُواْ کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ یُنشِئُ النَّشْأَةَ الْأَخِرَةَ . (2)بگو : در زمین گردش کنید و بنگرید که [خداوند] چگونه آفرینش را آغاز کرد . خداوند ، سپس زندگی دیگر را پدید می آورد» . کاوش های علمی در باره چگونگی پیدایش زمین ، تا کنون به فرضیّه های مختلفی منتهی گردیده اند . هر چند هیچ یک از این فرضیّه ها از نظر علمی ثابت نشده است ، لیکن آنچه قابل تردید نیست ، این است که بدون دخالت نیرویی بی نهایت دانا و توانا ، تحوّلاتی که از بدو پیدایش تا تحقّق شرایط زیستی در زمین ایجاد شده ، امکان پذیر نبوده اند و او این تحوّلات را بی هدف انجام نداده است . بنا بر این ، پژوهش های علمی در این باره ـ چنان که قرآن بِدان تصریح کرده است ـ هم درس خداشناسی اند و هم درس معادشناسی .
.
دو . فشردگی و از هم گشودگی زمین
دو . فشردگی و از هم گشودگی زمینقرآن کریم ، «فشردگی و از هم گشودگی (رتق و فتقِ)» آسمان ها و زمین را یکی از نشانه های توحید می داند و در این باره خطاب به کفّار می فرماید : «أَوَ لَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُواْ أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ کَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا . (1)آیا کسانی که کفر ورزیدند ، نیندیشیدند که آسمان ها و زمین ، فشرده بودند و ما آن دو را از هم گشودیم؟!» . راغب در المفردات آورده است : الرَّتقُ : الضَّمُّ وَ الاِلتِحامُ ، خِلقَةً کانَ أم صَنعَةً . (2)رتق ، به معنای بستن و پیوستن است ، در خلقت (طبیعی) باشد ، یا در صنعت . بنا بر این ، باید دید که : مقصود از فشردگی و از هم گشودگی آسمان ها و زمین چیست ؟ و آنها چگونه دلیل بر توحیدند؟ پژوهشگران قرآنی در تبیین این که مقصود از «فشرده بودن و از هم گشوده شدن آسمان ها و زمین» چیست ، آرا و اقوال مختلفی دارند . (3)از جمله طنطاوی ، آن را منطبق با نظریّه جدا شدن زمین از خورشید دانسته است ؛ (4)لیکن با توجّه به احادیث این باب ، دو معنا نزدیک تر به واقع به نظر می رسند : ۱ . «رتق (فشردگی)» اشاره است به پیوستگی زمین و کُرات آسمان در آغاز خلقت ، هنگامی که تمام جهان مادّه به صورت مایعی بوده است ؛ مایعی که قرآن از
.
آن به «ماء» تعبیر کرده و احادیث اسلامی ، آن را اساس آفرینش جهان دانسته اند و «فتق (از هم گشودگی)» اشاره به جدا شدن عناصر مربوط به زمین از موادّ مربوط به کرات آسمانی است . ۲ . «رتق (فشردگی)» اشاره به دورانی است که فضا آماده پیدایش ابر و باران نبوده و زمین برای رویش گیاه ، آمادگی نداشته است و «فتق (از هم گشودگی)» اشاره به دورانی است که شرایط زندگی در زمین ، فراهم گردیده است . بنا بر این ، آنچه در انتهای حدیث شماره ۴ (ص ۱۶۰) آمده که امام باقر علیه السلام به هم فشرده بودن زمین و آسمان را به شدّت نفی می فرماید ، ممکن است ردّ این پندار باشد که زمین و آسمان به صورت کنونی ، به هم پیوسته بوده اند ؛ امّا فشرده بودن آنها در ابتدای آفرینش ، به صورتی که در صدر همین روایت آمده ، ایرادی ندارد . به هر حال ، رتق و فتق زمین ، چه به معنای پیوستگی آن با کرات آسمانی در آغاز آفرینش و جدا شدن از آنها در مراحل بعد ، و چه به معنای فراهم نبودنِ شرایط زیستی در آن در دوران های اوّلیه و مهیّا شدن آن برای زندگی در دوران های بعدی ، بی تردید ، حاکی از قدرت و حکمت نیرویی است که این مراحل و دوران ها را به وجود آورده است و یکی از ادلّه متقن توحید و خداشناسی به شمار می رود .
.
۱ / ۲مُدَّةُ خَلقِهاالکتاب« قُلْ أَإِنَّکُمْ لَتَکْفُرُونَ بِالَّذِی خَلَقَ الْأَرْضَ فِی یَوْمَیْنِ وَ تَجْعَلُونَ لَهُ أَندَادًا ذَلِکَ رَبُّ الْعَالَمِینَ » . (1)
«ثُمَّ اسْتَوَی إِلَی السَّمَاءِ وَ هِیَ دُخَانٌ فَقَالَ لَهَا وَ لِلْأَرْضِ ائْتِیَا طَوْعًا أَوْ کَرْهًا قَالَتَا أَتَیْنَا طَائِعِینَ » . (2)
الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :خَلَقَ اللّهُ أوَّلَ الأَیّامِ الأَحَدَ ، وخُلِقَتِ الأَرضُ فی یَومِ الأَحَدِ ویَومِ الاِثنَینِ ، وخُلِقَتِ الجِبالُ وشُقَّتِ الأَنهارُ وغُرِسَ فِی الأَرضِ الثِّمارُ وقُدِّرَ فی کُلِّ أرضٍ قوتُها یَومَ الثُّلاثاءِ ویَومَ الأَربَعاءِ «ثُمَّ اسْتَوَی إِلَی السَّمَاءِ وَ هِیَ دُخَانٌ فَقَالَ لَهَا وَ لِلْأَرْضِ ائْتِیَا طَوْعًا أَوْ کَرْهًا قَالَتَا أَتَیْنَا طَائِعِینَ * فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِی یَوْمَیْنِ » . (3)
تاریخ الطبری عن عکرمة:إنَّ الیَهودَ قالوا لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله : ما یَومُ الأَحَدِ ؟ فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : خَلَقَ اللّهُ فیهِ الأَرضَ وبَسَطَها . قالوا : فَالاِثنَینِ؟ قالَ : خَلَقَ اللّهُ فیهِ آدَمَ . قالوا : فَالثُّلاثاءُ؟ قالَ : خَلَقَ فیهِ الجِبالَ وَالماءَ وکَذا وکَذا وما شاءَ اللّهُ . قالوا : فَیَومُ الأَربِعاءِ؟ قالَ : الأَقواتَ . قالوا : فَیَومُ الخَمیسِ؟ قالَ : خَلَقَ السَّماواتِ . قالوا : فَیَومُ الجُمُعَةِ؟ قالَ : خَلَقَ اللّهُ فی ساعَتَینِ اللَّیلَ وَالنَّهارَ . ثُمَّ قالوا : السَّبتُ؟ ـ وذَکَرُوا الرّاحَةَ ـ قالَ : سُبحانَ اللّهِ ! فَأَنزَلَ اللّهُ : « وَ لَقَدْ خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَ مَا بَیْنَهُمَا فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ وَ مَا مَسَّنَا مِن لُّغُوبٍ » (4). (5)
.
1) .فصّلت: ۹.
2) .فصّلت : ۱۱ .
3) .المستدرک علی الصحیحین: ج ۲ ص ۴۸۹ ح ۳۶۸۳ عن ابن عبّاس ، کنز العمّال: ج ۶ ص ۱۲۳ ح ۱۵۱۲۰ ؛ روضة الواعظین: ص ۴۳۲ نحوه.
4) .ق: ۳۸ . اللُّغوب: التَّعَب والنَّصَب (مفردات ألفاظ القرآن: ص ۷۴۲ «لغب»).
5) .تاریخ الطبری: ج ۱ ص ۲۳ ، تفسیر الطبری: ج ۱۳ الجزء ۲۶ ص ۱۷۸ عن أبی بکر نحوه ، کنز العمّال: ج ۶ ص ۱۷۶ ح ۱۵۲۵۱ ؛ بحار الأنوار: ج ۵۷ ص ۲۱۱ ح ۱۸۰.
۱ / ۲ مدّت آفرینش زمین
اشاره
۱ / ۲مدّت آفرینش زمینقرآن«بگو : آیا این شمایید که واقعا به آن کسی که زمین را در دو روز آفرید ، کفر می ورزید و برای او همتایانی قرار می دهید؟ این است پروردگار جهانیان» .
«سپس به آسمان پرداخت و آن ، دودی (بخاری) بود. پس به آن (آسمان) و به زمین فرمود : «خواه یا ناخواه ، بیایید» . آن دو گفتند : دادخواه آمدیم» .
حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، یکشنبه را به عنوان نخستین روز آفرید ، و زمین ، در روز یکشنبه و دوشنبه آفریده شد . روز سه شنبه و چهارشنبه ، کوه ها آفریده شدند و رودها شکافته گردیدند و میوه ها در زمین کاشته شدند ، و در هر زمینی ، خوراک آن تعیین گشت . «سپس به آسمان پرداخت و آن ، دودی (بخاری) بود. پس به آن (آسمان) و به زمین فرمود : «خواه یا ناخواه ، بیایید» . آن دو گفتند : می خواهیم و می آییم . پس آن (هفت آسمان) را در دو روز به صورت هفت آسمان ، مقرّر داشت» .
تاریخ الطبریـ به نقل از عکرمه ـ :یهود به پیامبر صلی الله علیه و آله گفتند : یکشنبه چه روزی است؟ پیامبر خدا فرمود : «در این روز ، خداوند ، زمین را آفرید و آن را گسترانید» . گفتند : دوشنبه چه؟ فرمود : «در این روز ، خداوند ، آدم را آفرید» . گفتند : سه شنبه چه؟ فرمود : «در این روز ، خداوند ، کوه ها و آب و دیگر چیزهایی را که خواست ، آفرید» . گفتند : روز چهارشنبه چه؟ فرمود : «روزی ها را [آفرید]» . گفتند : روز پنجشنبه چه؟ فرمود : «آسمان ها را آفرید» . گفتند : روز جمعه چه؟ فرمود : «خداوند در دو ساعت ، روز و شب را آفرید» . سپس گفتند : شنبه چه؟ و از استراحت [ خدا در این روز ]سخن به میان آوردند . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «سبحان اللّه !» . پس خداوند ، این آیه را فرو فرستاد : «ما آسمان ها و زمین و آنچه را در میان آن دو است ، در شش روز آفریدیم ، بی آن که خستگی ، ما را فرا بگیرد» .
.
الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ اللّهَ جَلَّ ذِکرُهُ أنزَلَ عَزائِمَ الشَّرائِعِ وآیاتِ الفَرائِضِ فی أوقاتٍ مُختَلِفَةٍ ، کَما خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرضَ فی سِتَّةِ أیّامٍ ، ولَو شاءَ أن یَخلُقَها فی أقَلَّ مِن لَمحِ البَصَرِ لَخَلَقَ ، ولکِنَّهُ جَعَلَ الأَناةَ (1)وَالمُداراةَ مِثالاً لِاُمَنائِهِ ، وإیجاباً لِلحُجَّةِ عَلی خَلقِهِ . (2)
الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ اللّهَ خَلَقَ الخَیرَ یَومَ الأَحَدِ ، وما کانَ لِیَخلُقَ الشَّرَّ قَبلَ الخَیرِ ، وفی یَومِ الأَحَدِ وَالاِثنَینِ خَلَقَ الأَرَضینَ ، وخَلَقَ أقواتَها فی یَومِ الثُّلاثاءِ ، وخَلَقَ السَّماواتِ یَومَ الأَربِعاءِ ویَومَ الخَمیسِ ، وخَلَقَ أقواتَها یَومَ الجُمُعَةِ ، وذلِکَ قَولُهُ عز و جل : «خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مَا بَیْنَهُمَا فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ » (3). (4)
.
1) .الأناة: التُّؤَدة، تأنّی فی الأمر : أی ترفّقَ وتنظّر (لسان العرب: ج ۱۴ ص ۴۹ «أنی»).
2) .الاحتجاج: ج ۱ ص ۶۰۱ ح ۱۳۷، بحار الأنوار: ج ۹۳ ص ۱۲۲.
3) .السجدة: ۴.
4) .الکافی: ج ۸ ص ۱۴۵ ح ۱۱۷، تفسیر العیّاشی: ج ۲ ص ۱۴۰ ح ۴ نحوه بزیادة «فلذلک أمسکت الیهود یوم السبت» فی ذیله وکلاهما عن عبد اللّه بن سنان ، بحار الأنوار: ج ۵۷ ص ۵۹ ح ۳۰ .
امام علی علیه السلام :خداوند ـ که نامش پر شُکوه باد ـ قوانین ادیان و آیات احکام را در اوقاتی مختلف فرو فرستاد ، همچنان که آسمان ها و زمین را در شش روز آفرید . اگر می خواست که آنها را در کمتر از چشم به هم زدنی بیافریند ، هر آینه می آفرید ؛ امّا او درنگ کردن و مدارا نمودن [خویش ]را نمونه ای برای امینان خود و تأکید حجّتش بر بندگان قرار داد .
امام صادق علیه السلام :خداوند ، خیر را در روز یکشنبه آفرید و او ، کسی نبود که شر را پیش از خیر بیافریند. در روز یکشنبه و دوشنبه ، زمین ها را آفرید و روزی های آنها را در روز سه شنبه آفرید . در روز چهارشنبه و پنجشنبه ، آسمان ها را آفرید و روزی های آنها را در روز جمعه آفرید . این است معنای سخن خداوند عز و جل که : «آسمان ها و زمین و آنچه را میان آن دو است ، در شش روز آفرید» .
.
سخنی در باره مدّت آفرینش زمین و آماده سازی آن
اشاره
سخنی در باره مدّت آفرینش زمین و آماده سازی آنقرآن کریم تصریح می کند که آفرینش زمین ، در دو روز ، تحقّق یافته است : «خَلَقَ الْأَرْضَ فِی یَوْمَیْنِ . (1)زمین را در دو روز آفرید» . همچنین آفرینش زمین و آماده سازی آن برای زندگی ، مجموعا چهار روز طول کشیده است : «وَ جَعَلَ فِیهَا رَوَاسِیَ مِن فَوْقِهَا وَ بَارَکَ فِیهَا وَ قَدَّرَ فِیهَآ أَقْوَاتَهَا فِی أَرْبَعَةِ أَیَّامٍ . (2)و در زمین از فراز آن ، کوه ها را نهاد و در آن ، خیر فراوان پدید آورد و موادّ خوراکیِ آن را در چهار روز ، اندازه گیری کرد» . آفرینش آسمان ها نیز در مدّت دو روز ، سامان یافته است : «فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِی یَوْمَیْنِ . (3)پس آنها (آسمان ها) را در دو روز ، به صورت هفت آسمان ، مقرّر داشت» .
.
یک . مقصود از «روز» در آفرینش زمین
دو . تحوّلات زمین در دو دوره
بنا بر این ، مدّت آفرینش زمین و آسمان ها ، شش روز می شود ، چنان که در قرآن کریم در هفت مورد بر آن ، تأکید شده است . (1)
یک . مقصود از «روز» در آفرینش زمینبا اندکی تأمّل ، روشن می شود که مقصود از «روز» در تبیین مدّت آفرینش زمین ، معنای عرفی آن ـ که حاصل یک بار گردش آن به دور خود در بیست و چهار ساعت است ـ نیست ؛ چرا که این معنا پس از آفرینش زمین و آسمان و حرکت زمین به دور خود ، پدید آمده است . از این رو ، کلمه «روز» (2)در آیاتِ مورد اشاره را برخی به معنای «وقت» ، (3)برخی به معنای «به اندازه یک روز» ، (4)برخی به معنای «یوم رُبوبی» (5)و برخی به معنای «پاره ای از زمان» و یا «دوره زمانی معیّن» (6)معنا کرده اند ، که معنای اخیر ، مناسب تر با آیات به نظر می رسد .
دو . تحوّلات زمین در دو دورهدر باره تحوّلاتی که زمین در دو دوره داشته است ، چند نظریّه و به سخن دقیق تر ، چند فرضیّه وجود دارد : برخی گفته اند: در دوره نخست ، اصلِ زمین پدید آمده و در دوره دوم ، آن به
.
1) .اعراف : آیه ۵۹ ، یونس : آیه ۳ ، حدید : آیه ۴ ، هود : آیه ۷ ، فرقان : آیه ۳۹ و ۵۳ ، سجده : آیه ۴ .
2) .طبق بررسی انجام شده ، کلمه «یوم» در قرآن ، ۴۹۹ بار تکرار شده است که تنها در بیست مورد ، به معنای «روز» با معنای متداول آن (بیست و چهار ساعت) است .
3) .تفسیر القمّی : ج ۲ ص ۲۶۲ .
4) .مجمع البیان : ج ۹ ص ۸ .
5) .بحار الأنوار : ج ۵۷ ص ۲۱۸ .
6) .ر. ک : المیزان فی تفسیر القرآن : ج ۱۷ ص ۳۸۵ ، تفسیر نمونه : ج ۲۰ ص ۲۲۵ .
سه . آفرینش زمین در روز یکشنبه و دوشنبه
هفت زمین ، تبدیل شده است . (1)برخی گفته اند : در دوره اوّل ، زمین به صورت توده ای از گاز بوده و در دوره دوم ، جامد شده است . (2)برخی گفته اند : زمین در دو دوره آفریده شده است : دوره ای که پس از کره گازی بودن ، جامد شده و دوره ای که طبقات آن ، شکل گرفته است . (3)فیض کاشانی در باره آفرینش زمین در دو مقطع زمانی می گوید : و فی هذا سرّ لا یدرکه إلّا من له صفاء ذهن و نقاء سریرة . (4)و در این ، رازی است که فقط کسی آن را در می یابد که از ذهنی صاف و درونی پاک ، برخوردار باشد . لیکن همه این گفته ها صرفا احتمال و فرضیّه است و شاهدی قاطع از قرآن یا سخنان اهل بیت علیهم السلام و یا برهان علمی ندارد .
سه . آفرینش زمین در روز یکشنبه و دوشنبهپیش از این ، توضیح دادیم که کلمه «روز» در آیه نهم از سوره فصّلت ( «خَلَقَ الْأَرْضَ فِی یَوْمَیْنِ ؛ زمین را در دو روز آفرید» ) نمی تواند به معنای متداول آن باشد ؛ زیرا این مفهوم ، پس از آفرینش زمین ، پدید آمده است . بنا بر این باید دید که مقصودِ روایاتی (5)که «دو روز آفرینش زمین» را به روزهای یکشنبه و دوشنبه تفسیر کرده اند ، چیست؟
.
علّامه مجلسی در توجیه این گونه روایات می گوید : هیچ بعید نیست که حکمت الهی اقتضا کرده باشد که برای زمان پیش از زمان دنیا و بلکه برای زمان متأخّر از زمان آن ، نظیر آنچه برای زمان دنیا تعیین شده است (از سال ها تا ساعت ها) ، تعیین شده باشد ، منتها با رعایت نوعی مناسبت در این اجزا با آنچه برای آنها تعیین شده است . مثلاً همان طور که مناسب با زمان دنیا این است که هر روز آن ، به اندازه یک گردش خورشید باشد ، جایز است که مناسب با زمانِ پیش از دنیا ، این باشد که هر روز آن ، به اندازه هزار سالِ دنیا باشد ، و مناسب با زمانِ پس از زمان دنیا ، این است که با پنجاه هزار سالِ دنیا مساوی باشد . پس آنچه در دو آیه اخیر به ما خبر داده شده ، در واقع ، حال زمانِ پیش از زمان دنیاست ، و در آیه سوم ، حال زمانِ پس از زمان دنیاست . بنا بر این و بر اساس آنچه از برخی اشارات روایی بر می آید ، هیچ بُعدی ندارد که خدای متعال برای زمان پیشین ، هفته ها را تعیین کرده باشد و نخستین روز آن را یکشنبه و دومین آن را دوشنبه و به همین ترتیب تا شنبه را نام گذاری کرده باشد ، و نیز ماه های کاملی تعیین کرده باشد که هر یک از آنها سی روز باشد و اوّلین آنها را محرّم یا رمضان (بر حسب اختلاف روایات در باره نخستین ماه سال) و دومی را صفر یا شوّال و به همین ترتیب تا ذی حجّه یا شعبان نام گرفته باشد . به هر حال ، مجموع آنها یک سال کامل ، مطابق با سیصد و شصت روز بوده است . سپس روزهای هفته و ماه های ما را ، از نظر آغاز و شمارش و نام ، مطابق با روزهای آن هفته ها و ماه ها قرار داده است . مؤیّد این مطلب ، آیه شریف سوره توبه است که می فرماید : «همانا شماره ماه ها در نزد خداوند ، از روزی که آسمان ها و زمین را آفریده ، در کتاب (علم) خدا ، دوازده ماه است» . (1)بدین ترتیب ، امثال احادیثی که می گویند : خدای متعال ،
.
1) .توبه : آیه ۳۶ .
زمین و آسمان را در روز یکشنبه آفرید ، یا فرشتگان را در روز جمعه آفرید ، درست می شوند و این اشکال که اصل روز ـ چه رسد به مثلاً روز یکشنبه ـ پس از آفرینش آسمان ها و زمین به وجود آمده است ، وارد نخواهد بود . (1)لیکن علّامه سیّد محمّدحسین طباطبایی در تفسیر آیه مورد بحث (فصّلت : آیه ۹) ، با اشاره به روایتی مشابه آنچه از امام صادق علیه السلام نقل شد ، (2)می گوید : قریب به این مضمون ، از عبد اللّه بن عبّاس و عکرمه و دیگران روایت شده و در برخی از احادیث شیعه نیز آمده است. این که در این روایت آمده که : «گفته اند: درست گفتی ، اگر کامل کنی» ، منظور ، این است که کلامت را در باره عالم آفرینش کامل کنی و بگویی : خداوند در روز شنبه از آفریدن عالم ، فارغ شد و به استراحت پرداخت . این دسته از روایات ، خالی از اشکال نیستند : اوّلاً ، این روایات ، بر تصدیق عقاید یهود در باره ترتیب آفرینش عالم ، به وسیله پیامبر صلی الله علیه و آله مشتمل است ، و این ، صریحا با آنچه در اوّلِ سِفْر تکوین تورات آمده است ، مخالفت دارد . در تورات آمده است که خداوند ، نور و ظلمت (روز و شب) را در یکشنبه ، آسمان را در دوشنبه ، زمین و دریاها و گیاهان را در سه شنبه و خورشید و ماه و ستارگان را در چهارشنبه و جنبندگان دریا و پرندگان را در پنجشنبه و حیوانات بیابان و انسان را در روز جمعه خلق کرد و در شنبه از آفریدن ، فارغ شد و به استراحت پرداخت . این که [ کسی برای دفع اشکال بگوید :] توراتِ زمان ما با توراتِ زمان پیامبر خدا متفاوت است ، سخن درستی نیست . ثانیا ، تحقّق روز هفته ـ که مراد ، روز به همراه شب آن است ـ بستگی به گردش
.
وضعی زمین به دور خودش (در برابر خورشید) دارد . پس این که «زمین را در دو روز آفرید ، در حالی که هنوز آسمان و آسمانیان را نیافریده بود و زمین به کره متحرّک تبدیل نشده بود» ، چه معنایی دارد؟ این اشکال در باره آفرینش آسمان و موجودات آسمانی و از جمله خورشید نیز وارد است . جایی که هنوز خورشید به وجود نیامده است ، روزی وجود ندارد . ثالثا ، در این روایات ، یک روز به آفرینش کوه ها اختصاص یافته است ، در حالی که پژوهش های علمی نشان می دهند که کوه ها به تدریج آفریده شده اند. این اشکال در آفرینش شهرها و رودها و روزیِ مردمان نیز وارد است . (1)علاوه بر روایاتی که بدانها اشاره شد ، روایات دیگری نیز وجود دارند که معنای آنها در مورد روز و خصوصیّات آفرینش زمین ، با این روایات ، متفاوت است ؛ لیکن مفهوم ظاهری همه این روایات ، خلافِ عقل و علم ، و سند آنها به استثنای یک مورد ، (2)مخدوش است . از این رو ، احتمال مجعول بودن و یا تحریف شدن آنها قوی است و بر فرض صدور برخی از آنها از پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام ، بی تردید ، مقصود ، چیزی جز مفهوم ظاهری آنهاست .
.
۱ / ۳خلق الأرضخَلقُها قَبلَ السَّماءِالکتاب«هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُم مَّا فِی الْأَرْضِ جَمِیعًا ثُمَّ اسْتَوَی إِلَی السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلِیمٌ » . (1)
الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل لَمّا خَلَقَ الأَرَضینَ خَلَقَها قَبلَ السَّماواتِ . (2)
عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ ـ جَلَّ ذِکرُهُ وتَقَدَّسَت أسماؤُهُ ـ خَلَقَ الأَرضَ قَبلَ السَّماءِ ، ثُمَّ استَوی عَلَی العَرشِ لِتَدبیرِ الاُمورِ . (3)
الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل خَلَقَ الجَنَّةَ قَبلَ أن یَخلُقَ النّارَ ، وخَلَقَ الطّاعَةَ قَبلَ أن یَخلُقَ المَعصِیَةَ ، وخَلَقَ الرَّحمَةَ قَبلَ الغَضَبِ ، وخَلَقَ الخَیرَ قَبلَ الشَّرِّ ، وخَلَقَ الأَرضَ قَبلَ السَّماءِ . (4)
.
1) .البقرة : ۲۹ وراجع : فصّلت : ۹ ـ ۱۱ .
2) .قصص الأنبیاء للراوندی : ص ۳۵ ح ۱ عن جابر عن الإمام الباقر علیه السلام ، بحار الأنوار: ج ۵۷ ص ۸۵ ح ۶۷ .
3) .تفسیر العیّاشی: ج ۲ ص ۱۲۰ ح ۸ عن جابر عن الإمام الباقر علیه السلام ، بحار الأنوار: ج ۵۷ ص ۸۹ ح ۷۵.
4) .الکافی: ج ۸ ص ۱۴۵ ح ۱۱۶ عن سلام بن المستنیر ، بحار الأنوار: ج ۵۷ ص ۹۸ ح ۸۳.
۱ / ۳ آفریدن زمین پیش از آسمان
۱ / ۳آفریدن زمین پیش از آسمانقرآن«او کسی است که همه آنچه را در زمین است ، برای شما آفرید ، سپس به کار آسمان پرداخت و آن (هفت آسمان) را به صورت هفت آسمان ساخت ، و او به هر چیزی داناست» .
حدیثامام علی علیه السلام :خداوند عز و جل زمانی که زمین ها را آفرید ، آنها را پیش از آسمان ها آفرید.
امام علی علیه السلام :خداوند ـ که یادش پر شُکوه و نام هایش پاک باد ـ زمین را پیش از آسمان آفرید . سپس برای تدبیر کارها بر عرش قرار گرفت . (1)
امام باقر علیه السلام :خداوند عز و جل پیش از آن که آتش را بیافریند ، بهشت را آفرید ، و پیش از آن که معصیت را بیافریند ، طاعت را آفرید ، و گذشت را پیش از خشم آفرید ، و نیکی را پیش از بدی آفرید ، و زمین را پیش از آسمان آفرید .
.
1) .کنایه است از احاطه کامل پروردگار و تسلّط او بر تدبیر امور آسمان ها و زمین پس از آفرینش آنها .
الفصل الثانی: خصائص الأرض۲ / ۱دَحوُها عَلَی الماءِالکتاب« ءَأَنتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاءُ بَنَاهَا * رَفَعَ سَمْکَهَا فَسَوَّاهَا * وَ أَغْطَشَ لَیْلَهَا وَ أَخْرَجَ ضُحَاهَا * وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِکَ دَحَاهَا * أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا وَ مَرْعَاهَا » . (1)
الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فِی الدُّعاءِ ـ :یا مَن سَدَّ السَّماءَ بِالهَواءِ ، ودَحَا (2)الأَرضَ عَلَی الماءِ . (3)
.
1) .النازعات: ۲۷ ـ ۳۱.
2) .الدَّحْوُ : البَسْط، دَحا الأرضَ: بَسَطَها (لسان العرب: ج ۱۴ ص ۲۵۱ «دحا»).
3) .جمال الاُسبوع: ص ۸۵، تفسیر العیّاشی: ج ۲ ص ۱۹۵ ح ۷۸ عن مقرن عن الإمام الصادق علیه السلام ، الدعوات : ص ۵۳ ح ۱۳۴ عن الإمام الباقر علیه السلام ، الإقبال : ج ۳ ص ۱۶۷ وفیها «وکبس» بدل «ودحا» ، الدروع الواقیة: ص ۱۸۷ کلاهما من دون إسنادٍ إلی أحد من أهل البیت علیهم السلام ، بحار الأنوار : ج ۱۲ ص ۲۴۶ ح ۱۱ .
فصل دوم : ویژگی های زمین
۲ / ۱ گسترش یافتنِ زمین بر روی آب
فصل دوم : ویژگی های زمین۲ / ۱گسترش یافتنِ زمین بر روی آبقرآن«آیا آفریدن شما دشوارتر است ، یا آسمانی که بر پا کرده است؟ سقفش را بر افراشت و آن را [ در اندازه ای معیّن ] درست کرد ، و شبِ آن را تیره و روزش را آشکار گردانید ، و پس از آن ، زمین را با غلتاندنْ گسترانید ، و آب آن و چراگاه آن را از آن بیرون آورد» .
حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعا ـ :ای کسی که در آسمان ، سدّی از هوا قرار داد ، و زمین را بر روی آب گسترانید !
.
الإمام الصادق علیه السلامـ أیضا ـ :یا مَن کَبَسَ الأَرضَ عَلَی الماءِ . (1)
الإمام علیّ علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ فی عَظَمَةِ اللّهِ ـ :فَمَن فَرَّغَ قَلبَهُ وأعمَلَ فِکرَهُ لِیَعلَمَ کَیفَ أقَمتَ عَرشَکَ؟ وکَیفَ ذَرَأتَ خَلقَکَ؟ وکَیفَ عَلَّقتَ فِی الهَواءِ سَماواتِکَ؟ وکَیفَ مَدَدتَ عَلی مَورِ (2)الماءِ أرضَکَ؟ رَجَعَ طَرفُهُ حَسیراً (3)، وعَقلُهُ مَبهوراً (4)، وسَمعُهُ والِهاً ، وفِکرُهُ حائِراً . (5)
عنه علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ یَصِفُ فیهَا الأَرضَ ودَحوَها عَلَی الماءِ ـ :کَبَسَ الأَرضَ عَلی مَورِ أمواجٍ مُستَفحِلَةٍ (6)، ولُجَجِ بِحارٍ زاخِرَةٍ ، تَلتَطِمُ أواذِیُّ (7)أمواجِها ، وتَصطَفِقُ (8)مُتَقاذِفاتُ أثباجِها (9)، وترغو زَبَداً کالفُحولِ عِندَ هِیاجِها ، فَخَضَعَ جِماحُ الماءِ المُتلاطِمِ لِثِقَلِ حَملِها ، وسَکَنَ هَیجُ ارتِمائِهِ (10)إذ وَطِئَتهُ بِکَلکَلِها (11)، وذَلَّ مُستَخذِیاً (12)إذ تَمَعَّکَت (13)عَلَیهِ بِکَواهِلِها ، فَأَصبَحَ بَعدَ اصطِخابِ (14)أمواجِهِ ساجِیاً (15)مَقهوراً ، وفی حَکَمَةِ (16)الذُّلِّ مُنقاداً أسیراً ، وسَکَنَتِ الأَرضُ مَدحُوَّةً (17)فی لُجَّةِ تَیّارِهِ ، ورَدَّت مِن نَخوَة بَأوِهِ (18)واعتِلائِه ، وشُموخِ أنفِهِ وسُمُوِّ غُلَوائِهِ (19)، وکَعَمَتهُ (20)عَلی کِظَّةِ جَریَتِهِ ، فَهَمَدَ (21)بعدَ نَزَقاتهِ (22)، ولَبَدَ (23)بَعدَ زَیَفانِ (24)وَثَباتِهِ ، فَلَمّا سَکَنَ هَیجُ الماءُ مِن تِحتِ أکنافِها (25)، وحَملِ شَواهِقِ الجِبالِ الشُمَّخِ البُذَّخِ (26)عَلی أکتافِها ، فَجَّرَ یَنابیعَ العُیونِ مِن عَرانینِ (27)اُنوفِها ، وفَرَّقَها فی سُهوبِ (28)بیدِها (29)وأخادیدِها (30)، وعَدَّلَ حَرَکاتِها بِالرّاسِیاتِ مِن جَلامیدِها (31)، وذَواتِ الشَّناخیبِ (32)الشُّمِّ (33)مِن صَیاخیدِها (34)، فَسَکَنَت مِنَ المَیَدانِ (35)لِرُسوبِ الجِبالِ فی قِطَعِ أدیمِها (36)، وتَغَلغُلِها مُتَسَرِّبَةً (37)فی جَوباتِ (38)خَیاشیمِها (39)، ورُکوبِها أعناقَ سُهولِ الأَرَضینَ وجَراثیمِها (40). (41)
.
1) .الکافی : ج ۳ ص ۳۴۴ ح ۲۳، تهذیب الأحکام : ج ۲ ص ۱۱۲ ح ۴۱۹، فلاح السائل : ص ۳۳۴ ح ۲۲۴ کلّها عن أحمد بن محمّد ، مصباح المتهجّد : ص ۵۰۴ ح ۵۸۴ ، المصباح للکفعمی: ص ۱۴۶ کلاهما عن الإمام الکاظم علیه السلام ، بحار الأنوار: ج ۸۶ ص ۲۱۰ ح ۲۵ .
2) .المور : المَوج (لسان العرب: ج ۵ ص ۱۸۶ «مور»).
3) .حَسَرَ بصرُه یَحسِر فهو حَسیر : أی کَلَّ وانقطَعَ نظرُه من طولِ مدی وما أشبه ذلک (الصحاح : ج ۲ ص ۶۲۹ «حسر») .
4) .المبهور : المغلوب (لسان العرب: ج ۴ ص ۸۲ «بهر»).
5) .نهج البلاغة: الخطبة ۱۶۰.
6) .مستفحِلَة: هائجة هیجان الفحول. واستفحَلَ الأمرُ : تفاقَمَ واشتدَّ (شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید : ج ۶ ص ۴۳۸) .
7) .الأواذیّ: جمع آذیّ ، الموج الشدید (النهایة : ج ۱ ص ۳۴ «أذی»).
8) .اصطفَقَ: اضطرب (النهایة : ج ۳ ص ۳۸ «صفق») .
9) .الأثباج: جمع ثبج ؛ وسط الشیء ومعظمه وأعلاه (تاج العروس : ج ۳ ص ۳۰۶ «ثبج»).
10) .هیْجُ ارتمائِهِ: تقاذُفُه وتلاطمه. یقال: ارتمی القومُ بالسهام وبالحجارة ارتماءً (شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید: ج۶ ص۴۳۹).
11) .الکَلکَل : الصدر (الصحاح : ج ۵ ص ۱۸۱۲ «کلل») . وهو استعارة لما لاقی الماء من الأرض (تعلیقة صبحی الصالح علی نهج البلاغة).
12) .اسْتَخذَی: خضع وذلّ، وقد یُهمَز (تاج العروس: ج ۱۹ ص ۳۷۲ «خذی»).
13) .تمعّکت: تمرّغت (المصباح المنیر : ص ۵۷۶ «معک»).
14) .الاصطخاب: افتعال من الصخب بمعنی الصیاح والجلبة (الصحاح : ج ۱ ، ص ۱۶۲ «صخب»).
15) .الساجی: الساکن (النهایة : ج ۲ ص ۳۴۵ «سجا»).
16) .الحَکَمة ـ محرّکة ـ: حدیدة فی اللجام تکون علی أنف الفرس وحنکه تمنعه من مخالفة راکبه (النهایة : ج ۱ ص ۴۲۰ «حکم»).
17) .مدحوّة: مبسوطة (لسان العرب: ج ۱۴ ، ص ۲۵۱ «دحا»).
18) .البَأْو : الکِبر والفخر (تاج العروس : ج ۱۹ ص ۱۸۶ «بأو»).
19) .الغُلَواء: سرعة الشباب وأوّله (الصحاح: ج ۶ ص ۲۴۴۹ «غلا»).
20) .کَعَمْتُ الوعاءَ: شَدَدتُ رأسَه (الصحاح : ج ۵ ص ۲۰۲۳ «کعم»).
21) .یقال: هَمَدَت الریح: أی سکَنَت (المصباح المنیر: ص ۶۴۰ «همد»).
22) .نَزِقَ نَزَقاً: خَفّ وطاش (المصباح المنیر: ص ۶۰۰ «نزق»).
23) .لَبَد: أقام ولَزِق (القاموس المحیط : ج ۱ ص ۳۳۴ «لبد»).
24) .الزَّیَفان: التبختر (النهایة : ج ۲ ص ۳۲۵ «زیف»).
25) .الکنف: الجانب ، والجمع أکناف (المصباح المنیر : ص ۵۴۲ «کنف»).
26) .الباذِخ: العالی، ویجمع علی بُذَّخ. والباذِخ والشامخ: الجبل الطویل (لسان العرب: ج ۳ ص ۷ «بذخ»).
27) .العِرنینِ: الأنف کلّه، أو ما صلُب من عظمه. وقیل: عِرنین الأنف تحت مجتمع الحاجبین (تاج العروس: ج ۱۸ ص ۳۷۵ «عرن»). والمراد أعالی الجبال.
28) .السُّهْب من الأرض: المستوی فی سهولة، والجمع: سُهُوب (القاموس المحیط : ج ۱ ص ۸۴ «سهب»).
29) .البیداء: الفلاة والمفازة المستویة (تاج العروس : ج ۴ ، ص ۳۶۷ «بید»).
30) .الاُخدود: شَقٌّ فی الأرض مستطیل (الصحاح : ج ۲ ص ۴۶۸ «خدد»).
31) .الجلامید: الصُّخور ، واحدُها جُلمود (شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید : ج ۶ ص ۴۴۱) .
32) .الشناخیب: رؤوس الجبال العالیة، واحدها شُنْخوب (النهایة: ج ۲ ص ۵۰۴ «شنخب»).
33) .جبل أشَمّ: طویل الرأس (الصحاح : ج ۵ ص ۱۹۶۲ «شمم»).
34) .الصیخود: الصخرة الشدیدة ، والجمع صیاخید (النهایة : ج ۳ ص ۱۴ «صخد»).
35) .المَیَدان ـ بالتحریک ـ : مصدر مادَ یمید ، إذا مال وتحرّک (النهایة : ج ۴ ص ۳۷۹ «مید»).
36) .أدَمَة الأرض: وجهها. قال الجوهری: وربّما سمّی وجه الأرض أدیماً (لسان العرب: ج ۱۲ ص ۱۰ «أدم»).
37) .تسرّب: دخل (الصحاح : ج ۱ ص ۱۴۷ «سرب»).
38) .الجَوْبَة: الفُرجة فی الجبال والسحاب (الصحاح : ج ۱ ص ۱۰۴ «جوب»).
39) .الخَیشوم: أقصی الأنف. وخیاشیم الجبال: اُنوفها (لسان العرب: ج ۱۲ ص ۱۷۸ «خشم»).
40) .الجُرثومة: الأصل، والجمع جراثیم (النهایة: ج ۱ ص ۲۵۴ «جرثم»). المراد هنا ما سفل عن السطوح من الطبقات الترابیّة (تعلیقة صبحی الصالح علی نهج البلاغة) .
41) .نهج البلاغة : الخطبة ۹۱ عن مسعدة بن صدقة عن الإمام الصادق علیه السلام ، بحار الأنوار : ج ۷۷ ص ۳۲۵ ح ۱۷ .
امام صادق علیه السلامـ در دعا ـ :ای کسی که زمین را بر روی آب فشرده !
امام علی علیه السلامـ در سخنرانی ای در باره بزرگی خداوند ـ :کسی که دلش را فارغ گردانَد و اندیشه اش را به کار گیرد تا بداند که چگونه عرشت را برپا داشتی ، و چگونه آفرینشت را پدید آوردی ، و چگونه آسمان هایت را در فضا معلّق داشتی ، و چگونه زمینت را بر موج آب گستراندی ، نگاهش در می مانَد ، و خِردَش مغلوب می گردد ، و گوشش پریشان می شود ، و اندیشه اش حیرت زده می مانَد .
امام علی علیه السلامـ در سخنرانی ای در باره زمین و گسترش یافتن آن بر روی آب ـ :[خداوند ،] زمین را در برابر حرکتِ امواجی سهمگین ، و دریاهای ژرف و مالامال نگه داشت ؛ دریاهایی که امواج خروشان آنها در تلاطم بود ، و موج های کوه پیکرشان به هم می خورد ، و چونان اشترانِ نرِ مست در هنگام هیجان ، کف بر می آورد . پس ، آب متلاطم سرکش ، در برابر سنگینی بار زمین ، سر فرود آورد و شور و تلاطمش فرو نشست؛ زیرا زمین ، سینه اش را بر آن افکند ، و آب ، رام گردید؛ زیرا زمین با شانه هایش بر آن غلتید . پس آن همه هیاهو و خروش امواج آب ، آرام گرفت و رام شد ، و چونان اسبی که بر آن دهنه زنند ، مطیع و اسیر گشت ، و زمین ـ که در دل دریای موّاج ، گسترانیده شده بود ـ آرام گرفت ، و آب را از نِخوت و سرکشی و خروش و غرور و سرمستی اش باز داشت ، و آزمندی حرکات آن را مهار زد ، و پس از آن همه حرکت های تند ، ساکن شد ، و پس از آن همه سرمستی و جوش و خروش ، به جای خویش ایستاد . پس هنگامی که هیجان آب در کرانه های زمینْ فرو نشست ، و کوه های بلندِ برافراشته سر به فلک کشیده را بر دوش های خود سوار کرد[ ، خداوند] ، چشمه های آب را از بینی های زمین ، جوشان ساخت ، و آنها را در دشت ها و شکاف های بیابان ها روان ساخت ، و حرکات زمین را با صخره های استوار و کوه های دارای قلّه های بلند و نوک تیز ، تعدیل کرد ، و به واسطه فرو رفتن کوه ها در قطعات و اعماق پوسته زمین و نفوذ آنها در شکاف های زمین و سوار شدن آنها بر گردن دشت ها و پستی های زمین ، حرکت و تکانِش زمین ، فروکش کرد .
.
. .
. .
۲ / ۲دَعائِمُهاالکتاب« رَفَعَ السَّمَوَاتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا» . (1)
« وَ مِنْ ءَایَاتِهِ أَن تَقُومَ السَّمَاءُ وَ الْأَرْضُ بِأَمْرِهِ» . (2)
« إِنَّ اللَّهَ یُمْسِکُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ أَن تَزُولَا وَ لَئِن زَالَتَا إِنْ أَمْسَکَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِّن بَعْدِهِ إِنَّهُ کَانَ حَلِیمًا غَفُورًا » . (3)
.
۲ / ۲ ستون های زمین
۲ / ۲ستون های زمینقرآن«[خدا] آسمان ها را بدون ستون هایی که آنها را ببینید ، برافراشت» .
«و از نشانه های او ، این است که آسمان و زمین ، به فرمان او برپایند» .
«همانا خدا آسمان ها و زمین را نگاه می دارد تا نیفتند و اگر بیفتند ، بعد از او هیچ کس ، آنها را نگاه نمی دارد . اوست بردبار آمرزنده» .
.
الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الحَمدُ لِلّهِ الَّذی لا إلهَ إلّا هُوَ . . . نورُ السَّماواتِ وَالأَرَضینَ وفاطِرُهُما ومُبدِعُهُما بِغَیرِ عَمَدٍ خَلَقَهُما ، وفَتَقَهُما فَتقاً ، فَقامَتِ السَّماواتُ طائِعاتٍ بِأمرِهِ ، وَاستَقَرَّتِ الأَرَضونَ بِأَوتادِها فَوقَ الماءِ . (1)
الإمام علیّ علیه السلام :الحَمدُ لِلّهِ الّذی . . . رَفَعَ السَّماءَ بِغَیرِ عَمَدٍ ، وبَسَطَ الأَرضَ عَلَی الهَواءِ بِغَیرِ أرکانٍ . (2)
عنه علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ یَصِفُ فیها قُدرَةَ اللّهِ جَلَّ وعَلا ـ :أنشَأَ الأَرضَ فَأَمسَکَها مِن غَیرِ اشتِغالٍ ، وأرساها عَلی غَیرِ قَرارٍ ، وأقامَها بِغَیرِ قَوائِمَ ، ورَفَعَها بِغَیرِ دَعائِمَ ، وحَصَّنَها مِنَ الأوَدِ (3)وَالاِعوِجاجِ ، ومَنَعَها مِنَ التَّهافُتِ (4)وَالاِنفِراجِ ، أرسی أوتادَها ، وضَرَبَ أسدادَها (5)، وَاستَفاضَ عُیونَها ، وخَدَّ (6)أودِیَتَها ، فَلَم یَهِن ما بَناهُ ، ولا ضَعُفَ ما قَوّاهُ . (7)
فاطمة علیهاالسلام:الحَمدُ لِلّهِ الَّذی بِکَلِماتِهِ قامَتِ السَّماواتُ الشِّدادُ ، وثَبَتَتِ الأَرَضونَ المِهادُ، وَانتَصَبَتِ الجِبالُ الرَّواسِی الأَوتادُ . (8)
.
1) .مُهج الدعوات : ۱۵۷ عن الحارث بن عمیر عن الإمام الصادق عن آبائه علیهم السلام ، بحار الأنوار : ج ۸۶ ص ۳۳۲ .
2) .الدروع الواقیة: ص ۱۸۲ و ۱۸۳ وص ۹۲، الإقبال: ج ۱ ص ۴۳۶ وفیه «رفع السماوات الموطودات بلا أصحاب ولا أعوان» بدل«رفع السماء بغیر عمد» وکلاهما من دون إسنادٍ إلی أحد من أهل البیت علیهم السلام ، بحار الأنوار: ج۹۸ ص۱۸۱ ح۲.
3) .الأوَد: العِوَج (النهایة: ج ۱ ص ۷۹ «أود»).
4) .التهافت: من الهَفْت؛ وهو السقوط قِطعةً قِطعة (النهایة: ج ۵ ص ۲۶۶ «هفت»).
5) .السَّدّ والسُّدّ: الجبل والحاجز (لسان العرب: ج ۳ ص ۲۰۷ «سدد»).
6) .خَدَّ الأرضَ ـ من باب مَدَّ ـ: شَقّها (مجمع البحرین: ج ۱ ص ۴۹۵ «خدد»).
7) .نهج البلاغة: الخطبة ۱۸۶، الاحتجاج: ج ۱ ص ۴۷۷ ح ۱۱۶، بحار الأنوار : ج ۵۷ ص ۳۰ ح ۶ .
8) .فلاح السائل: ص ۴۲۱ ح ۲۹۰، بحار الأنوار: ج ۸۶ ص ۱۰۳ ح ۸.