مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه معارف الکتاب و السنه . فارسی

عنوان و نام پدیدآور : دانشنامه قرآن و حدیث فارسی - عربی/ محمدی ری شهری با همکاری جمعی از پژوهشگران ؛ ترجمه حمیدرضا شیخی.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳ -

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : پژوهشکده علوم و معارف حدیث؛ ۹۹ .

شابک : ۱۵۰۰۰۰۰ ریال: دوره : 978-964-493-494-0 ؛ ج. ۴ : 978-964-493-587-9 ؛ ج. ۵: 978-964-493-588-6 ؛ ج. ۷: 978-964-493-590-9 ؛ ج. ۸: 978-964-493-591-6 ؛ ج. ۹: 978-964-493-592-3 ؛ ج. ۱۰ : 978-964-493-593-0 ؛ ج. ۱۲: 978-964-493-595-4 ؛ ج. ۱۳: 978-964-493-596-1 ؛ ج. ۱۴: 978-964-493-597-8 ؛ ج. ۱۵ : 978-964-493-598-5 ؛ ج. ۱۶: 978-964-493-599-2

یادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد چهارم .

یادداشت : این کتاب با حمایت و مشارکت معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی چاپ شده است .

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : شیخی، حمیدرضا، ۱۳۳۷ -، مترجم

شناسه افزوده : ایران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. معاونت امور فرهنگی

رده بندی کنگره : BP۱۳۶/۹/م۳۴د۲ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۲۷۴۷۸۷۷

اشاره

۲۳ . ایمان

اشاره

۲۳ . ایماندرآمدفصل یکم : شناخت ایمانفصل دوم: چیزهایی که ایمان به آنها واجب استفصل سوم: خاستگاه های ایمانفصل چهارم: پایداری ایمانفصل پنجم: درجات ایمانفصل ششم: آثار و برکات ایمانفصل هفتم: ارزش ایمان·فصل هشتم: ویژگی های مؤمن·فصل نهم: زیان های بی ایمانی

.

درآمد

ایمان ، در لغت

درآمدایمان ، در لغتایمان ، مصدر است از مادّه «أمن» که بر دو معنای نزدیک به هم دلالت دارد : یکی آرامش دل و دیگری تصدیق ؛ زیرا انسان چیزی را تصدیق می کند و بر آن گواهی می دهد که به آن ، اطمینان داشته باشد و دلش آرام گیرد . ابن فارس در این باره می گوید : الهمزة و المیم و النون أصلان متقاربان: أحدهما الأمانة التی هی ضدّ الخیانة ، و معناها سکون القلب ، و الآخر التصدیق ، و المعنیان کما قلنا متدانیان . ⁽¹⁾همزه و میم و نون، دو ریشه معناییِ نزدیک به هم اند: یکی از آن دو، به معنای امانت است که متضادّ خیانت است، یعنی آرامشِ دل ، و دیگری به معنای تصدیق (گواهی دادن بر درستی چیزی) است. همان گونه که گفتیم، این دو معنا به هم نزدیک اند . خلیل بن احمد فراهیدی در باره معنای لغوی «ایمان» می گوید : الإیمان: التصدیق نفسه ، و قوله تعالی: «وَ مَا أَنتَ بِمُؤْمِنٍ لَّنَا» ⁽²⁾أی بمصدِّق . ⁽³⁾ایمان ، به معنای تصدیق است و این که خداوند [ از قول برادران یوسف علیه السلام به پدرشان] فرمود : «تو به ما مؤمن نیستی» ، یعنی: تصدیق کننده ما نیستی .

.

ایمان ، در قرآن و حدیث

اشاره

ابو منصور ازهری در تبیین واژه شناختی ایمان می گوید : و أمّا «الإیمان» فهو مصدر ، آمن یؤمن إیمانا ، فهو مؤمن . و اتّفق أهل العلم من اللّغویّین و غیرهم أنّ «الإیمان» معناه التصدیق . ⁽¹⁾ایمان ، مصدر است : ایمان آورد ، ایمان می آورد ، و او مؤمن است . دانشمندان لغت شناس و دیگران گفته اند که ایمان به معنای تصدیق است . بنا بر این ، ریشه «ایمان» ـ که «أمن» است ـ دو معنای نزدیک به هم دارد ؛ امّا خودِ واژه «ایمان» ، در لغت به معنای تصدیق است ، اعم از تصدیق قلبی و زبانی و عملی . سخن فیروزآبادی نیز ـ که ایمان را به «الثقة ، و إظهار الخضوع ، و قبول الشریعة ؛ ⁽²⁾اطمینان ، خاکساری و پذیرش شریعت» تفسیر کرده است ـ اشاره به همین معناست .

ایمان ، در قرآن و حدیثدر باره مفهوم شرعی «ایمان»، فقها و محدّثان و متکلّمان و مفسّران ، سخن بسیار گفته اند و آرای گوناگونی ابراز داشته اند ⁽³⁾که مجالی برای طرح و نقد آنها نیست . در این جا ، با بهره گیری از متن قرآن و احادیث اسلامی ، ابتدا مفهوم ایمان را بیان خواهیم کرد ، و تفاوت مفهومی ایمان و اسلام و نیز تفاوت ایمان و یقین را از منظر احادیث ، مورد بررسی قرار خواهیم داد و در ادامه ، به برجسته ترین عناوینی که در ارزیابی تحقّق ایمان حقیقی کاربرد دارند ، مانند : «ملاک ایمان» ، «نظام ایمان» ، «پایه های ایمان» ، «ارکان ایمان» و ... اشاره خواهیم داشت . در ادامه ، اموری که از منظر قرآن ، ایمان به آنها واجب است ، ارائه می شوند .

.

یک . کاربردهای «ایمان» در قرآن

الف - آیین خاتم پیامبران

ب - اعتقادِ همراه با اقرار و عمل به حقایق دینی

سپس ارزش ایمان ، خاستگاه های ایمان ، پایداری و ناپایداری ایمان ، درجات ایمان ، برکات ایمان ، ویژگی های اهل ایمان و زیان های بی ایمانی ، در نُه فصل تقدیم می گردد . اینک، توضیحی کوتاه در باره مطالب یاد شده :

یک . کاربردهای «ایمان» در قرآنبررسی مواردی که قرآن کریم ، کلمه «ایمان» یا برگرفته های این واژه را به کار برده، نشان می دهد که این کلمه ، در قرآن ، در چارچوب معنای لغوی خود ، کاربردهای مختلفی دارد . بنا بر این ، ابتدا کاربردهای «ایمان» در قرآن را بررسی می کنیم و سپس به جمع بندی آنها خواهیم پرداخت :

الف ـ آیین خاتم پیامبراندر مواردی که «ایمان» در کنار سایر ادیان در قرآن آمده ، مقصود از آن ، شریعتی است که محمّد صلی الله علیه و آله از جانب خداوند برای هدایت جامعه بشر آورده است ، مانند این آیه : «إِنَّ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَالَّذِینَ هَادُواْ وَالصَّابِئینَ وَالنَّصَارَی مَنْ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْاخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلَا هُمْ یَحْزَنُونَ . ⁽¹⁾کسانی که ایمان آورده اند و کسانی که یهودی اند و صابئیان و نصارا، هر کس به خدا و روز بازپسین ایمان آوَرَد و کار نیکو کند، پس نه بیمی بر ایشان است و نه اندوهگین خواهند شد» .

ب ـ اعتقادِ همراه با اقرار و عمل به حقایق دینیدر آیاتی که اهل ایمان مورد ستایش قرار گرفته اند ، مقصود از ایمان ، اعتقاد قلبیِ توأم با اقرار زبانی و عمل جوارحی است ، مانند این آیه :

.

ج - اعتقاد همراه با اقرار به حقایق دینی

د - اقرار زبانی به حقایق دینی

«وَ الَّذِینَ ءَامَنُواْ بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ أُوْلَئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ وَ الشُّهَدَاءُ عِندَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ . ⁽¹⁾و کسانی که به خدا و پیامبران وی ایمان آورده اند، آنان همان راستْ کرداران اند و پیش پروردگارشان گواه خواهند بود [ و ] ایشان راست اجر و نورشان» .

ج ـ اعتقاد همراه با اقرار به حقایق دینیدر آیاتی که واژه «ایمان» در کنار عمل صالح به کار رفته ، به معنای باورهای دینیِ توأم با اعتراف به آنهاست ، مانند این آیه : «إِنَّ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ أُوْلَئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّة . ⁽²⁾در حقیقت ، کسانی که ایمان آورده اند و کارهای شایسته کرده اند، آنان اند که بهترین آفریدگان اند» .

د ـ اقرار زبانی به حقایق دینیدر برخی آیات ، مؤمن به کسانی اطلاق شده که التزام عملی به دین ندارند یا از آنها خواسته شده که ایمان بیاورند . ایمان در این آیات، به معنای اقرار زبانیِ تنها به کار رفته است ، مانند این آیه : «یَاأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ خُذُواْ حِذْرَکُمْ فَانفِرُواْ ثُبَاتٍ أَوِ انفِرُواْ جَمِیعًا * وَإِنَّ مِنکُمْ لَمَن لَّیُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصَابَتْکُم مُّصِیبَةٌ قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیَّ إِذْ لَمْ أَکُن مَّعَهُمْ شَهِیدًا * وَلَئِِنْ أَصَابَکُمْ فَضْلٌ مِّنَ اللَّهِ لَیَقُولَنَّ کَأَن لَّمْ تَکُن بَیْنَکُمْ وَبَیْنَهُ مَوَدَّةٌ یَالَیْتَنِی کُنتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِیمًا . ⁽³⁾ای کسانی که ایمان آورده اید! [ در برابر دشمن ] آماده باشید (اسلحه خود را برگیرید) و گروه گروه [ به جهاد ] بیرون روید یا به طور جمعی روانه شوید .

.

و قطعاً از میان شما کسی هست که کندی به خرج دهد . پس اگر آسیبی به شما رسد ، می گوید: «راستی که خدا بر من نعمت بخشید که با آنان حاضر نبودم» و اگر غنیمتی از خدا به شما برسد ـ چنان که گویی میان شما و میان او [ رابطه ]دوستی نبوده ـ خواهد گفت: کاش من با آنان بودم و به نوای بزرگی می رسیدم!) . در تبیین این آیات ، از امام صادق علیه السلام روایت شده است : لَو أنَّ هذِهِ الکَلِمَةَ قالَها أهلُ المَشرِقِ وَ المَغرِبِ لَکانوا بِها خارِجینَ مِنَ الإِیمانِ و لکِن سَمّاهُمُ اللّهُ مُؤمِنینَ بِإِقرارِهِم . ⁽¹⁾اگر این سخن را مردم مشرق و مغرب گفته بودند ، از ایمان خارج بودند ؛ ولی خداوند ، آنان را به خاطر اقرارشان ، مؤمن نامید . همچنین در آیه دیگری آمده است : «یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ ءَامِنُواْ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ . ⁽²⁾ای کسانی که ایمان آورده اید! به خدا و پیامبر او ایمان بیاورید» . در این آیه ، ایمان اوّل ، به معنای اقرار زبانی است و ایمان دوم ، به معنای تصدیق قلبی . در برخی از احادیث نیز ایمان ، تنها در اقرار زبانی به کار رفته است ، مانند آنچه از پیامبر خدا نقل شده که به جمعی از مسلمانان فرمود : یا مَعشَرَ مَن آمَنَ بِلِسانِهِ وَ لَم یَخلُصِ الإِیمانُ فی قَلبِهِ ، لا تَتَّبِعوا عَوراتِ المُؤمِنینَ . ⁽³⁾ای گروهی که به زبان ایمان آورده اید ، ولی ایمان در دلتان خالص نشده است ! در پیِ [ یافتن] عیب مؤمنان بر نیایید .

.

ه - تصدیق قلبی

و - تصدیق عملی

ه ـ تصدیق قلبیدر قرآن ، ایمان ، گاه به معنای تقویت و تأیید تصدیق قلبی حقایق دینی ، به کار رفته است ، مانند این آیه : «أُوْلَئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْاءِیمَانَ وَ أَیَّدَهُم بِرُوحٍ مِّنْهُ . ⁽¹⁾در دل اینهاست که [ خدا ] ایمان را نوشته و آنها را با روحی از جانب خود ، تأیید کرده است» . کتابت ایمان در قلب به وسیله خداوند ، همان تقویت آن ، با روح و نیرویی از جانب خویش است .

و ـ تصدیق عملیمسلمانان پس از بعثت ، چهارده سال به سوی بیت المقدّس نماز می خواندند که سیزده سال آن در مکه و چند ماه ⁽²⁾بعد از هجرت در مدینه بوده است . پس از آن به دستور خداوند متعال ، کعبه قبله مسلمانان شد . در آن هنگام ، این مسئله مطرح بود که تکلیف نمازهایی که تا آن تاریخ رو به بیت المقدّس انجام داده اند ، چیست و آیا فایده ای در بر دارد ، یا کاری بیهوده و باطل بوده است؟ قرآن در پاسخ این سؤال ، در ادامه آیات مربوط به تغییر قبله می فرماید : «وَ مَا کَانَ اللَّهُ لِیُضِیعَ إِیمَانَکُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَّحِیمٌ . ⁽³⁾و خدا بر آن نبود که ایمان شما را ضایع گرداند ؛ زیرا خدا [ نسبت ] به مردم ، دلسوز و مهربان است» .

.

ز - تصدیق مدّعا

ح - تصدیق باورهای موهوم

در این جا ، ایمان به معنای عمل به مقتضای عقیده ـ که نماز است ـ به کار رفته است . در احادیث فراوانی نیز عمل ، جزء ایمان محسوب شده است . ⁽¹⁾

ز ـ تصدیق مدّعایکی دیگر از کاربردهای «ایمان» در قرآن ، «تصدیق» و راست شمردن مدّعاست . هنگامی که برادران یوسف علیه السلام او را در چاه انداختند ، گریه کنان پیش پدر آمدند و گفتند : «إِنَّا ذَهَبْنَا نَسْتَبِقُ وَ تَرَکْنَا یُوسُفَ عِندَ مَتَاعِنَا فَأَکَلَهُ الذِّئْبُ وَ مَآ أَنتَ بِمُؤْمِنٍ لَّنَا وَ لَوْ کُنَّا صَادِقِینَ . ⁽²⁾ما رفتیم که مسابقه دهیم، و یوسف را پیش کالای خود نهادیم. آن گاه ، گرگ ، او را خورد؛ ولی تو به ما ایمان نداری ، هر چند راستگو باشیم» . در این آیه ، «ایمان» در معنای «تصدیق» به کار رفته است ؛ یعنی : تو ما را تصدیق نمی کنی و سخن ما را راست نمی شماری ، هر چند راستگو باشیم .

ح ـ تصدیق باورهای موهومقرآن کریم در آیات بسیاری ، در مقام نکوهش ، کلمه «ایمان» را در معنای تصدیق باورهای موهوم ، به کار برده است ، مانند : «أَفَبِالْبَاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ یَکْفُرُونَ . ⁽³⁾آیا به باطل ایمان می آورند و به نعمت خدا کفر می ورزند؟» . و نیز : «وَالَّذِینَ ءَامَنُواْ بِالْبَاطِلِ وَ کَفَرُواْ بِاللَّهِ أُوْلَئِکَ هُمُ الْخَاسِرُونَ . ⁽⁴⁾

.

دو. «ایمان» از نگاه قرآن

کسانی که باطل را باور دارند و به خداوند کافر اند ، آنان همان زیانکاران اند» . و نیز : «أَلَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُواْ نَصِیبًا مِّنَ الْکِتَابِ یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ . ⁽¹⁾آیا کسانی را که از کتاب [ آسمانی ] ، نصیبی یافته اند ، ندیده ای، که به «جِبت» و «طاغوت» ، ایمان دارند» . راغب اصفهانی در تبیین کاربرد «ایمان» در مورد اخیر می گوید : فذلک مذکور علی سبیل الذمّ لهم ، و أنّه قد حصل لهم الأمن بما لا یقع به الأمن ، إذ لیس من شأن القلب ـ ما لم یکن مطبوعا علیه ـ أن یطمئنّ إلی الباطل ، وإنّما ذلک کقوله : «مَّن شَرَحَ بِالْکُفْرِ صَدْرًا فَعَلَیْهِمْ غَضَبٌ مِّنَ اللَّهِ وَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِیمٌ» ⁽²⁾و هذا کما یقال : إیمانه الکفر و تحیَّته الضرب و نحو ذلک . ⁽³⁾از ایمان آنان [به جبت و طاغوت] برای سرزنش آنها یاد شده است و این که آنها با چیزی آرامش یافتند که مایه آرامش نیست ؛ زیرا دل ـ تا وقتی که [ سراسر تیرگی نشده و] مهر باطل نخورده باشد ـ چنین ویژگی ای ندارد که به باطل اطمینان و آرامش یابد و این ، همانند آن سخن خداوند است که : «هر که سینه اش به کفر گشاده گردد ، خشم خدا بر آنان است و برایشان عذابی بزرگ خواهد بود» و نیز همانند آن است که گفته می شود : «ایمانش کفر است و شادباشش کتک کاری!» و امثال آن .

دو. ایمان ، از نگاه قرآنهمان طور که ملاحظه شد ، در همه مواردی که گذشت ، قرآن ، کلمه «ایمان» را در معنای لغویِ آن ، یعنی «تصدیق» ، به کار برده است ، با این تفاوت که گاه این واژه ،

.

در تصدیق شریعتی به کار رفته که بر خاتم انبیا نازل شده ، گاه در تصدیق قلبی و زبانی و عملیِ حقایق دینی ، گاه در تصدیق قلبیِ حقایق دینی ، گاه در تصدیق زبانی ، گاه در تصدیق تقویت شده قلبی جدا از عمل ، گاه در تصدیق عملیِ حقایق دینی ، گاه در تصدیق مدّعا ، و سرانجام ، گاه در تصدیق حق یا تصدیق باطل . بر این پایه ، واژه «ایمان» در قرآن ، کاربردهای فراوانی دارد ، فراتر از وجوهی که در تفسیر القمّی آمده است . ۱ ایمانی را که این کتاب آسمانی ، جامعه را بدان دعوت

.

. .

می کند، می توان چنین تعریف کرد : ایمان ، عبارت است از تصدیق حقایقی که پیامبر خاتم از جانب خداوند ، برای هدایت انسان ها آورده ، همراه با باور قلبی و التزام عملی . از این رو ، قرآن کریم با صراحت ، ایمان را از کسانی که التزام عملی به آن ندارند ، نفی می کند و مؤکّدا آنان را مؤمن نمی داند ، چنان که می فرماید : «فَلَا وَرَبِّکَ لَا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فِیمَا شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لَا یَجِدُواْ فِی أَنفُسِهِمْ حَرَجًا مِّمَّا قَضَیْتَ وَیُسَلِّمُواْ تَسْلِیمًا . ⁽¹⁾ولی چنین نیست ! به پروردگارت سوگند که ایمان نمی آورند، مگر آن که تو را در مورد آنچه میان آنان مایه اختلاف است ، داور گردانند و سپس از حکمی که کرده ای ، در دل هایشان احساس ناراحتی [ و تردید ] نکنند، و کاملاً سرِ تسلیم فرود آورند» . امّا باور قلبی بدون تصدیق زبانی و التزام عملی ، علم است نه ایمان ، چنان که قرآن در باره فرعونیان می فرماید : «وَجَحَدُواْ بِهَا وَ اسْتَیْقَنَتْهَا أَنفُسُهُمْ ظُلْمًا وَ عُلُوًّا . ⁽²⁾و با آن که دل هایشان بِدان یقین داشت، از روی ظلم و تکبّر ، آن را انکار کردند» .

.

سه . «ایمان» از منظر احادیث

همچنین تصدیق زبانی و التزام عملی بدون باور قلبی ، ایمان نیست ، چنان که قرآن در باره ادّعای ایمان جمعی از اعراب می فرماید : «قَالَتِ الْأَعْرَابُ ءَامَنَّا قُل لَّمْ تُؤْمِنُواْ وَ لَکِن قُولُواْ أَسْلَمْنَا . ⁽¹⁾بادیه نشینان گفتند: ایمان آوردیم . بگو: ایمان نیاورده اید؛ لیکن بگویید: اسلام آوردیم » .

سه . ایمان ، از منظر احادیثاحادیثی که ایمان را تفسیر کرده اند ، به چند دسته تقسیم می شوند : دسته اوّل . احادیثی که ایمان را به باور قلبیِ حقایق غیبی و تصدیق آنها تعبیر کرده اند ، در مقابل «کفر» به معنای انکار حقایق غیبی ، مانند این حدیث : الإِیمانُ أن یُصَدِّقَ اللّهَ فیما غابَ عَنهُ ... وَ الکُفرُ الجُحودُ . ⁽²⁾ایمان ، یعنی: آنچه را که از او پنهان است، تصدیق کند ... و کفر ، انکار کردن است . دسته دوم . احادیثی که ایمان را به باور قلبی و اقرار زبانی و عمل به مقتضای آن تفسیر کرده اند ، مانند این روایت : الإِیمانُ مَعرِفَةٌ بِالقَلبِ ، وَ قَولٌ بِاللِّسانِ وَ عَمَلٌ بِالأَرکانِ . ⁽³⁾ایمان ، شناخت قلبی و گفتن به زبان و عمل به جوارح است . دسته سوم . احادیثی که ایمان را به اقرار زبانی و عمل به مقتضای آن ، تفسیر کرده اند ، مانند : الإِیمانُ ، إقرارٌ بِالقَولِ وَ عَمَلٌ بِالجَوارحِ . ⁽⁴⁾

.

ایمان ، اقرار زبانی و عمل به جوارح است . دسته چهارم . احادیثی که ایمان را به عمل کردن به مقتضای باور قلبی ، تفسیر کرده اند ، مانند : الإِیمانُ ، عَمَلٌ کُلُّهُ ، وَ القَولُ بَعضُ ذلِکَ العَمَلِ . ⁽¹⁾ایمان ، همه اش عمل است و اقرار ، بخشی از آن عمل است . گفتنی است که این احادیث ، ناظر به عقیده مرجئه هستند که التزام عملی را شرط تحقّق ایمان نمی دانستند . همه آیات و احادیثی که پایبندی به اوامر و نواهی الهی را شرط تحقّق ایمان واقعی می دانند ، یا آثار و علایمی را برای ایمان حقیقی ارائه می کنند ، در کنار این طایفه از احادیث قرار دارند . دسته پنجم . احادیثی که ایمان را به باور قلبی ای تفسیر کرده اند که عمل صالح ، آن را تصدیق کند ، مانند : لکِنَّ الإِیمانَ ، ما خَلَصَ فِی القَلبِ وَ صَدَّقَهُ الأَعمالُ . ⁽²⁾ایمان ، چیزی است که در دل ، خالص شود و اعمال ، آن را تصدیق کنند . با تأمّل در طوایف پنجگانه احادیثی که بدانها اشاره شد، معلوم می گردد که اختلافی میان آنها نیست و همگی به یک نکته اشاره دارند و آن ، عبارت است از همان معنایی که در طایفه پنجم از احادیث ذکر شد ، بدین سان که ایمان ، همان تصدیق حقیقیِ قلبی است ، و اقرار زبانی و اعمال شایسته ، تصدیق عملیِ آن باور قلبی هستند . به سخن دیگر ، اقرار و عمل ، نشانه حقیقت داشتن باور قلبی و شرط اثباتیِ آن به شمار می آیند . بنا بر این ، احادیثی که بدانها اشاره شد ، مفسّر و مبیّن همان جمع بندی ای هستند که در تعریف ایمان از نگاه قرآن ، گفته شد . همچنین

.

چهار. فرق میان ایمان و اسلام

اشاره

سایر احادیثی که در فصل اوّل و سایر فصل ها در باره ویژگی ها و آثار ایمان حقیقی آمده اند، با این تعریف ، هماهنگ اند .

چهار. فرق میان ایمان و اسلامواژه اسلام ، در قرآن و احادیث ، دو گونه کاربرد دارد : گاه در اسلام حقیقی به کار رفته است ، مانند : «إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ . ⁽¹⁾بگو: من مأمورم که نخستین کسی باشم که اسلام آورده است» . امام علی علیه السلام نیز در تعریف اسلام فرموده است : الإِسلامُ هُوَ التَّسلیمُ ، وَ التَّسلیمُ هُوَ الیَقینُ ، وَ الیَقینُ هُوَ التَّصدیقُ ، وَ التَّصدیقُ هُوَ الإِقرارُ وَ الإِقرارُ هُوَ الأَداءُ وَ الأَداءُ هُوَ العَمَلُ . ⁽²⁾اسلام ، تسلیم شدن است و تسلیم بودن ، یقین داشتن است و یقین ، تصدیق کردن است و تصدیق کردن ، اقرار نمودن است و اقرار ، انجام دادن است و انجام دادن ، همان عمل است . این سخن ، بدان معناست که شدّت ارتباط الفاظ هفتگانه ای که ذکر شد ، تا حدّی است که می توان هر یک را به دیگری تفسیر و تبیین کرد . اسلام به این معنا ، تفاوتی با ایمان ندارد ؛ امّا اسلام ، کاربرد دیگری نیز در قرآن و حدیث دارد و آن ، عبارت است از اسلام ظاهری ، مانند این آیه : «قَالَتِ الْأَعْرَابُ ءَامَنَّا قُل لَّمْ تُؤْمِنُواْ وَ لَکِن قُولُواْ أَسْلَمْنَا وَ لَمَّا یَدْخُلِ الْاءِیمَانُ فِی قُلُوبِکُمْ وَ إِن تُطِیعُواْ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لَا یَلِتْکُم مِّنْ أَعْمَالِکُمْ شَیْئا إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ . ⁽³⁾

.

بادیه نشینان گفتند: «ایمان آوردیم» . بگو: ایمان نیاورده اید؛ لیکن بگویید: «اسلام آوردیم» و هنوز در دل های شما ایمان داخل نشده است. و اگر خدا و پیامبرِ او را فرمان برید ، از [ ارزشِ ] کرده هایتان چیزی کم نمی کند. همانا خدا آمرزنده مهربان است» . اسلام ، در این آیه ، با ایمان ، متفاوت است و عبارت است از اقرار ظاهریِ بدون باور قلبی و ایمان ، عبارت است از باور قلبیِ همراه با همه لوازم آن . احادیثی که این آیه را تفسیر کرده اند و یا با الهام از آن ، تفاوت میان اسلام و ایمان را بیان کرده اند ، به هفت دسته می توان تقسیم کرد : دسته اوّل . احادیثی که دلالت دارند ایمان ، شریک اسلام است ؛ ولی اسلام، شریک ایمان نیست و نتیجه می گیرند که هر مؤمنی مسلمان نیز هست ؛ ولی هر مسلمانی مؤمن نیست . ⁽¹⁾دسته دوم . احادیثی که دلالت دارند بر این که ایمان ، عبارت است از باور قلبی ای که اعمال صالح ، آن را تصدیق کنند و اسلام ، عبارت است از آنچه بر زبان جاری می شود و زمینه را برای اجرای احکام ظاهریِ اسلام ، مانند صحّت ازدواج ، فراهم می سازد . ⁽²⁾دسته سوم . احادیثی که می گویند : ایمان ، عبارت است از اقرار و عمل ، و اسلام عبارت است از اقرار بدون عمل . ⁽³⁾دسته چهارم . احادیثی که می گویند: اسلام ، عبارت است از اقرار و انجام دادن ضروریات دین ، مانند نماز و روزه و حج ؛ ولی در ایمان ، افزون بر آن ، ترک معاصی

.

پاسخ یک سؤال

و بخصوص گناهان کبیره نیز لازم است . ⁽¹⁾دسته پنجم . احادیثی که ایمان را اقرار و عمل و نیّت می دانند و اسلام را اقرار و عمل بدون نیّت . ⁽²⁾مقصود از عملِ بدون نیت ، همان عمل کردن به ظواهر اسلام بدون باور قلبی است ؛ زیرا نیّت ، از باور قلبی ناشی می گردد . دسته ششم . احادیثی که دلالت دارند اسلام ، آشکار است و ایمان ، در قلب . ⁽³⁾دسته هفتم . احادیثی که تفاوت اسلام و ایمان را در آثار آن ـ یعنی اجرای احکام و قوانین در دنیا ، و پاداش در آخرت ـ ذکر کرده اند . ⁽⁴⁾با تأمّل در این احادیث ، روشن می شود که اختلاف این احادیث ، ظاهری است و در واقع ، همه آنها اشاره به یک واقعیت دارند .

پاسخ یک سؤالممکن است در این جا این شبهه مطرح شود که : کلمه ایمان نیز در قرآن و حدیث - همان طور که پیش از این اشاره شد ـ مانند کلمه اسلام ، در اقرار زبانی استعمال می شود . پس تفاوتی در تعریف ایمان و اسلام نیست . به سخن دیگر ، تفاوت های ذکر شده ، تفاوت میان اسلام و ایمان حقیقی و ظاهری است ، نه تفاوت میان اسلام و ایمان ؛ زیرا اسلام حقیقی ، همان ایمان حقیقی است و اسلام ظاهری ، همان ایمان ظاهری . پاسخ ، این است که :

.

پنج . تفاوت میان ایمان و یقین

اوّلاً : استعمال ، اعم از حقیقی و مجازی است . بنا بر این ، به استنادِ استعمال کلمه ایمان و اسلام در دو معنای مشابه ، نمی توان گفت که تفاوتی در مفهوم حقیقی آنها وجود ندارد . ثانیا : ایمان و اسلام ، هم از نظر مفهوم لغوی و هم در قرآن و حدیث و هم از نظر احکام مترتّب بر آنها ، تفاوت دارند . امّا از نظر لغت ، پیش از این ، توضیح داده شد که ایمان ، از ریشه «أمن» است که دو معنای متقارب دارد : یکی سکون قلب و دیگری تصدیق که هر دو ، فعل قلب هستند ؛ ولی اسلام ، به معنای تسلیم است که اعم از تسلیم ظاهری و واقعی است . همچنین در قرآن و احادیث اسلامی ـ همان طور که تفصیلاً گذشت ـ تصریح شده که ایمان و اسلام ، دو معنایِ متفاوت دارند و احکام مترتّب بر آنها نیز متفاوت است . به سخن دیگر ، خروج از ایمان ، به معنای خروج از اسلام و ورود به کفر نیست و این تدبیر در تشریع (قانون گذاری) ، از جلوه های حکمت و رحمت مکتب وحی است .

پنج . تفاوت میان ایمان و یقینیقین ، در لغت ، به معنای آگاهیِ عمیق و نیز به معنای علمی است که با طمأنینه و آرامش دل نسبت به معلوم ، همراه باشد و در احادیث اسلامی ، به حالتی گفته می شود که انسان در اوج مراتب ایمان و پس از گذر از مرحله تقوا ، به نقطه ای می رسد که حقایق هستی برای او آشکار می شوند . وصول به این مرحله ، از ایمان ، یقین نامیده می شود . بر این اساس، کسی که به مرتبه والای یقین دست یابد ، حقایق نامحسوس جهان را با دیده دل مشاهده می کند . با این توضیح ، معلوم می شود که

.

شش . آنچه ایمان به آن ضروری است

مقصود از آنچه امام حسن مجتبی علیه السلام در تبیین تفاوت ایمان و یقین فرموده ، چیست . متن حدیث ، چنین است : لِأَنَّ الإِیمانَ ما سَمِعناهُ بِآذانِنا وَ صَدَّقناهُ بِقُلوبِنا ، وَ الیَقینَ ما أبصَرناهُ بِأَعیُنِنا وَ استَدلَلنا بِهِ عَلی ما غابَ عَنّا . ⁽¹⁾زیرا ایمان ، همان چیزی است که با گوش هایمان شنیده ایم و با دل هایمان تصدیق کرده ایم ؛ ولی یقین ، آن چیزی است که با چشم هایمان دیده ایم و با آن ، به چیزی پی برده ایم که از ما پنهان است . و به تعبیر دیگر ، ایمان ، از راه استدلال و برهان ، به دل ، راه می یابد و یقین ، از راه شهود و عرفان .

شش . آنچه ایمان به آن ، ضروری استاز منظر قرآن کریم ، اموری که ایمان به آنها واجب و ضروری است ، عبارت اند از : خدا ، غیب ، فرشتگان ، کتب آسمانی ، انبیای الهی ، خاتم انبیا محمّد صلی الله علیه و آله ، آنچه بر پیامبر خدا نازل شده ، و قیامت . فصل دوم ، اختصاص به تبیین اجمالیِ این امور دارد . در این باره ، چند نکته قابل توجّه است : ۱ . ایمان به غیب و محدود ندانستن هستی به محسوسات ، اساسی ترین اصل در جهان بینی دینی به شمار می آید و نخستین نقطه ای است که اهل ایمان را از منکران خدا و وحی و قیامت ، جدا می کند . از این رو ، قرآن آن را نخستین ویژگیِ پرهیزگاران دانسته است . ⁽²⁾۲ . ایمان به خدا ، شامل ایمان به یگانگی ، عدالت و سایر صفات الهی نیز هست .

.

هفت . ارزش ایمان

۳ . وجوب ایمان به آنچه بر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نازل شده ، ایجاب می کند که پیروان ایشان به سایر حقایقی نیز که ایشان اعتقاد به آنها را ضروری دانسته ، ایمان داشته باشند ، مانند: ایمان به خاتمیت نبوّت ایشان ، ولایت اهل بیت علیهم السلام ، قضا و قدر ، معراج ، سؤال قبر ، بهشت و دوزخ ، و نیز ایمان به اعمالی چون نماز و روزه و حج ، که انجام دادن آنها را واجب دانسته است . ۴ . همه آنچه ایمان به آن در اسلام واجب است ، به دو اصل باز می گردد : توحید و نبوّت ؛ لیکن در مکتب پیروان اهل بیت علیهم السلام ، افزون بر این ، ایمان به عدل الهی و امامت اهل بیت علیهم السلام نیز ـ به دلیل اهمّیت و نقش آنها در سازندگیِ فرد و جامعه ـ از اصول دین شناخته شده اند . ⁽¹⁾۵ . در ایمان به فرشتگان ، انبیای الهی ، کتاب های آسمانی و امثال آن ، اعتقاد تفصیلی به خصوصیات فرشتگان ، عدد انبیا و تعداد کتب آسمانی ـ که دلیل قطعی از قرآن و احادیث ، بر آنها دلالت ندارد ـ ضروری نیست و اعتقاد اجمالی به آنها کافی است .

هفت . ارزش ایماناحادیث اسلامی ، در تبیین ارزش ایمان ، نکات قابل تأمّلی را مطرح کرده اند ، مانند : «أحَبُّ الأَشیاءِ إلَی اللّهِ ؛ محبوب ترین چیز در نزد خداوند» ، «لا یُعطیهِ إلّا مَن أحَبَّهُ ؛ آن را جز به کسانی که دوستشان داشته باشد، نمی دهد» ، «أعلی غایةٍ ؛ برترین غایت» ، «أعلَی الشَّرَفِ ؛ بالاترین شرف» ، «أفضَلُ الذَّخیرَةِ ؛ بهترین اندوخته» و «ثَمَنُ الجَنَّةِ ؛ بهای بهشت» . همچنین در باره عظمت اهل ایمان و جایگاه آنان نزد خداوند منّان ، روایت شده

.

هشت . مبادی ایمان

نُه . پایداری و ناپایداری ایمان

که «قَلبُ المُؤمِنِ عَرشُ الرَّحمنِ ؛ دل مؤمن ، عرش خداست» و «المُؤمِنُ أعظَمُ حُرمَةً عِندَ اللّهِ مِنَ الکَعبَةِ وَ مِنَ المَلَکِ المُقَرَّبِ ؛ حرمت مؤمن در پیشگاه خداوند ، بالاتر از حرمت کعبه و فرشته مقرّب است» و «أطیَبُ الأَشیاءِ ریحا فِی الآفاقِ ؛ خوش بوترین چیز در عالم است» و ... . همچنین روایت شده که زندگی اهل ایمان در روی زمین ، برکات فراوانی برای نظام هستی و جامعه بشر دارد . با تأمّل در روایاتی که بر ارزش ایمان و مؤمن دلالت دارند ، روشن می شود که همه این فضیلت ها برای مطلق ایمان و مؤمن نیست ؛ بلکه ایمان درجاتی دارد که میزان ارزش آن ، وابسته به درجه آن است و هر چه مؤمن از نظر اخلاقی و عملی پیشرفت کند ، به مراتب بالاتری از فضایل ذکر شده دست می یابد . نصوصی که بر این معانی دلالت دارد، در فصل سوم خواهند آمد .

هشت . مبادی ایماناز نگاه قرآن و حدیث ، ایمان ، ریشه در فطرت و سرشت انسان دارد . عقل ، علم و وحی نیز از درون و بیرون ، به شکوفایی فطرت ایمان ، مدد می رسانند . افزون بر این ، کسانی که از حجّت عقل و وحی پیروی کنند ، مشمول هدایت های ویژه الهی قرار می گیرند و با کمک توفیق خداوند متعال ، به مراتب عالی ایمان دست می یابند . در فصل چهارم، آیات و احادیثی که بر این نکات دلالت دارند ، عرضه خواهند شد .

نُه . پایداری و ناپایداری ایمانیکی از نکات تنبّه آفرینی که در احادیث اهل بیت علیهم السلام مورد توجّه قرار گرفته است ، تقسیم بندی ایمان به پایدار و ناپایدار است .

.

ده . مراتب ایمان

ایمان پایدار ، ایمانی است که برای همیشه ، همراه انسان است و ایمان «مُستَقَرّ» نامیده می شود ، و ایمان ناپایدار ، ایمانی است که پس از مدّتی ، از انسان جدا می گردد و از این رو ، «مستَوْدَع» ⁽¹⁾نام دارد ، بدین معنا که گوهر ایمان ، مدّتی به صورت امانت ، در اختیار اوست ، امّا به دلیل این که نمی تواند از آن خوب پاسداری کند ، آن را از دست می دهد . با تأمّل در این نکته ، یک راز مهمّ سیاسی و تاریخی گشوده می شود که چگونه در تاریخ اسلام ، افرادی مؤمن و فداکار ، پس از مدّتی به اسلام حقیقی پشت کردند و بلکه در برابر آن و حامیان واقعیِ اسلام صف کشیدند . از نگاهِ احادیث اهل بیت علیهم السلام ، عوامل پایداری ایمان ، عبارت اند از: وَرَع ، هماهنگی گفتار و کردار ، استقامت در پیمودن راه حق ، کردار نیک ، یاری رساندن به بینوایان ، و استمداد از خداوند متعال . آفات ایمان نیز که موجب ناپایداریِ آن می گردند ، عبارت اند از: شرک ، بدعت ، غُلُو ، لجاجت در برابر حق ، ترک تمسّک به ولایت اهل بیت علیهم السلام ، افشا کردن اسرار آنان ، دروغ بستن به آنان ، حلال دانستن محرّمات الهی ، بی تابی ، بی شرمی ، حسد ، آزار رساندن به اهل ایمان و یادداشت کردن لغزش های آنان ، آزار رساندن به همسایه و به طور کلّی ، هر نوع گناهی .

ده . مراتب ایمانپیش از این ، روشن شد که ایمان ، عبارت است از معرفت و باور قلبیِ همراه با التزام عملی ، و با عنایت به این که هم علم ، قابل افزایش و کاهش است و هم عمل ، و

.

ایمان از این دو عنصر تشکیل شده ، ایمان نیز قابل افزایش و کاهش است و بر این اساس، اختلاف مراتب و درجات ایمان ، بدیهی و غیر قابل تردید است . آیات و احادیثی را که در فصل ششم در این خصوص وارد شده اند ، بدین سان می توان جمع بندی کرد: ۱ . آیاتی از قرآن ، بر قابل افزایش بودن ایمان و نیز متفاوت بودن درجات مؤمنان دلالت دارند و همچنین احادیث اهل بیت علیهم السلام به پیروی از قرآن کریم ، با صراحت، اختلاف مراتب و درجات ایمان را تأیید می کنند . بنا بر این ، آنچه از ابو حنیفه و امام الحرمین و امثال آنها نقل شده ـ که ایمان ، افزایش و کاهش پذیر نیست ـ ، سخنی سست و فاقد ارزش است . ⁽¹⁾۲ . کمترین درجه ایمان ، شناخت توحید و نبوّت و امامت و التزام عملی به این اصول سه گانه است . ⁽²⁾۳ . مؤمن ، در اوج التزام عملی به باورهای دینی ، به مرتبه تقوا صعود می کند و در اوج مراتب تقوا ، به مرتبه یقین می رسد و در این مرحله ، حقایق غیبی برای وی آشکار می گردد و ایمانِ علمی او به شهود قلبی ارتقا می یابد . ۴ . تنها راه صحیح سیر و سلوک و ارتقا به مراتب بالای ایمان و دستیابی به قلّه یقین ، تلاش برای آراستن جان به اخلاق نیکو و اعمال صالح است . ۵ . دعوت انسان ها به درجات بالای ایمان و صعود به قلّه یقین ، بدون در نظر گرفتن ظرفیت و استعداد مخاطب ، خطرناک است و چه بسا سبب انحراف وی از مسیر ایمان گردد .

.

یازده . فواید و برکات ایمان

دوازده . زیان های بی ایمانی

فاصله میان ایمان و کفر

یازده . فواید و برکات ایمانایمان ، آثار و برکات فردی و اجتماعیِ فراوانی را برای اهل ایمان و جامعه اسلامی به همراه دارد . نخستین برکت ایمان ، بصیرت و هدایت الهی است که در پرتو آن ، معرفت به حقایق هستی و جهان بینی صحیح ، برای انسان حاصل می گردد و به دنبال آن ، وی دارای ویژگی های اخلاقی ، اجتماعی ، عملی و دینی ارزشمندی می شود . انسان در پرتو ایمان ، از یوغ بردگیِ زراندوزان و زورمداران آزاد می گردد و از دام تزویر شیطان و نفس امّاره نیز رهایی می یابد و بدین سان ، به آرامش و سعادت ابدی و خیر دنیا و آخرت دست می یابد . نصوصی که بدین برکات اشاره دارند ، در فصل هفتم و هشتم خواهند آمد .

دوازده . زیان های بی ایمانینخستین زیان بی ایمانی ، محرومیت از هدایت الهی و در نتیجه ، خطا در جهان بینی است . شخص بی ایمان ، جهان را فاقد شعور و هدف می داند و بر این پایه ، ارزش های اخلاقی را بی معنا می انگارد و از این رو ، به سادگی در دام شیطان های درونی و بیرونی قرار می گیرد و راه ابتلا به انواع مفاسد و آلودگی های فردی و اجتماعی ، برای او هموار می گردد و در نهایت ، بی ایمانی ، حاصلی جز حسرت و ندامت برای او در پی نخواهد داشت . آیات و روایاتی که بر این معنا دلالت دارند ، در فصل نهم ارائه می شوند .

فاصله میان ایمان و کفردر این جا باید به این پرسش ، پاسخ داد که : بر پایه آنچه در تبیین رابطه جهل و کفر گذشت ، میان کفر و ایمان ، فاصله وجود دارد و کسی که دچار تردید و شک در

.

اصول اعتقادی اسلام است ، امّا آنها را انکار نمی کند ، نه مسلمان است و نه کافر ، در صورتی که از نظر فقهی ، فاصله ای میان کفر و ایمان نیست و هر کس مؤمن نباشد ، کافر است . چرا ؟ پاسخ این سؤال ، این است که : آنچه در این جا مورد بررسی است ، رابطه جهل و کفر از نظر معرفت شناسی است ، نه از نظر فقهی . درست است که از نظر فقهی و بر اساس متون دینی فراوانی که در این زمینه وجود دارد ، ⁽¹⁾فاصله ای میان ایمان و کفر نیست ؛ امّا از نظر معرفت شناسی ، قطعا میان این دو ، فاصله است . از نظر معرفت شناسی ، شک کننده ، تنها در صورتی کافر است که منکر اصول اعتقادی اسلام باشد ؛ ولی در صورتی که آنها را انکار نکند ، بویژه در صورتی که در صدد تحقیق و یافتن حقیقت باشد ، کافر نیست ؛ بلکه جاهل و مستضعف اعتقادی محسوب می گردد . بنا بر این ، از نظر فقهی ، میان کفر و ایمان ، فاصله نیست و هر کس حقیقتا یا حُکما مؤمن نباشد ، کافر محسوب می شود ؛ ولی از نظر معرفت شناسی ، میان کفر و ایمان ، فاصله است . به سخن دیگر ، از نظر معرفت شناسی ، فرق است میان جاهلی که جهل خود را انکار نمی کند و جاهلی که جهل خود را انکار می کند ، و کافر ، در واقع ، جاهلی است که جهل خود را انکار می کند و مدّعی علم است .

.

الفصل الأوّل : التعرف علی الإیمان۱ / ۱مَعنَی الإِیمانِأ ـ التَّصدیقُ بِالغَیبِ قَلبا ولِساناالکتاب«الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَیُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ» . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَعاشِرَ النّاسِ ، إنَّهُ لَیسَ بِمُؤمِنٍ مَن آمَنَ بِلِسانِهِ ولَم یُؤمِن بِقَلبِهِ . ⁽²⁾

الاحتجاج :مِن سُؤالِ الزِّندیقِ الَّذی سَأَلَ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَن مَسائِلَ کَثیرَةٍ : . . . قالَ : فَبَینَ الکُفرِ وَالإِیمانِ مَنزِلَةٌ ؟ قالَ علیه السلام : لا ، قالَ : فَمَا الإِیمانُ ومَا الکُفرُ ؟ قالَ علیه السلام : الإِیمانُ أن یُصَدِّقَ اللّهَ فیما غابَ عَنهُ مِن عَظَمَةِ اللّهِ کَتَصدیقِهِ بِما شاهَدَ مِن ذلِکَ وعایَنَ ، وَالکُفرُ الجُحودُ . ⁽³⁾

.

فصل یکم : شناخت ایمان

۱ / ۱ معنای ایمان

الف - باور قلبی به غیب و تصدیق زبانی آن

فصل یکم : شناخت ایمان۱ / ۱معنای ایمانالف ـ باور قلبی به غیب و تصدیق زبانی آنقرآن«آنان که به غیب ایمان می آورند، و نماز را بر پا می دارند، و از آنچه به ایشان روزی داده ایم ، انفاق می کنند» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای مردم! مؤمن نیست آن کسی که با زبانش ایمان آورد و با دلش ایمان نیاورد .

الاحتجاجـ در بیان یکی از فراوان پرسش هایی که مردی زندیق ، از امام صادق علیه السلام پرسید ـ :زِندیق گفت : پس میان کفر و ایمان ، مرتبه ای وجود دارد؟ امام علیه السلام فرمود : «نه» . گفت : پس ایمان چیست و کفر ، کدام است ؟ امام علیه السلام فرمود : «ایمان، آن است که شخص به آن بخش از عظمت خدا که از او پنهان است ، همان گونه باور داشته باشد که به آنچه از عظمت او مشاهده می کند و آشکارا می بیند، باور دارد ، و کفر به معنای انکار است» .

.

ب ـ ضِدُّ الکُفرِالإمام علیّ علیه السلام :ضادُّوا الکُفرَ بِالإِیمانِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی ذِکرِ جُنودِ العَقلِ وَالجَهلِ ـ :الإِیمانُ وضِدُّهُ الکُفرُ . ⁽²⁾

ج ـ عَقدٌ بِالقَلبِ وإقرارٌ بِاللِّسانِ وعَمَلٌ بِالأَرکانِالکتاب«وَ الَّذِینَ ءَامَنُواْ بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ أُوْلَئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ وَ الشُّهَدَاءُ عِندَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ وَ الَّذِینَ کَفَرُواْ وَ کَذَّبُواْ بِایَاتِنَا أُوْلَئِکَ أَصْحَابُ الْجَحِیمِ» . ⁽³⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الإِیمانُ مَعرِفَةٌ بِالقَلبِ وقَولٌ بِاللِّسانِ وعَمَلٌ بِالأَرکانِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الإِیمانُ قَولٌ مَقولٌ ، وعَمَلٌ مَعمولٌ ، وعِرفانُ العُقولِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الإِیمانُ قَولٌ مَقولٌ ، وعَمَلٌ مَعمولٌ ، وعِرفانٌ بِالعُقولِ ، وَاتِّباعُ الرَّسولِ . ⁽⁶⁾

.

ب - ضدّ کفر

ج - شناخت قلبی و اظهار به زبان و به کار بستن در عمل

ب ـ ضدّ کفرامام علی علیه السلام :به وسیله ایمان ، با کفر بستیزید .

امام صادق علیه السلامـ در بیان لشکر خرد و نادانی ـ :ایمان ، که ضدّ آن ، کفر است .

ج ـ شناخت قلبی و اظهار به زبان و به کار بستن در عملقرآن«و کسانی که به خدا و پیامبران او ایمان آورده اند، آنان همان راستْ کرداران اند و پیش پروردگارشان ، گواه خواهند بود [ و ]ایشان راست اجر و نورشان ، و کسانی که کفر ورزیده اند و آیات ما را تکذیب کرده اند ، آنان همدمان آتش اند» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ایمان ، شناخت به دل است و اظهار [آن باور] به زبان و به کار بستن آن با اندام ها .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ایمان ، گفتار است و کردار و شناخت عقلی .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ایمان ، گفتار است و کردار و شناخت عقلی و پیروی از پیامبر .

.

الإمام علیّ علیه السلام :سَأَلتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله عَنِ الإِیمانِ ؟ قالَ : تَصدیقٌ بِالقَلبِ وإقرارٌ بِاللِّسانِ وعَمَلٌ بِالأَرکانِ . ⁽¹⁾

معانی الأخبار عن أبی الصلت الهروی :سَأَلتُ الرِّضا علیه السلام عَنِ الإِیمانِ ؟ فَقالَ : الإِیمانُ عَقدٌ بِالقَلبِ ولَفظٌ بِاللِّسانِ وعَمَلٌ بِالجَوارِحِ ، لا یَکونُ الإِیمانُ إلّا هکَذا . ⁽²⁾

د ـ إقرارٌ بِالقَولِ وعَمَلٌ بِالجَوارِحِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الإِیمانُ إقرارٌ بِالقَولِ وعَمَلٌ بِالجَوارِحِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الإِیمانُ قَولٌ وعَمَلٌ . ⁽⁴⁾

.

د - اقرار با گفتار و عمل با اندام ها

امام علی علیه السلام :از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدم : ایمان چیست؟ فرمود : «تصدیق با دل و اقرار با زبان و عمل با اندام ها».

معانی الأخبارـ به نقل از ابو صَلت هروی ـ:از امام رضا علیه السلام در باره ایمان پرسیدم . فرمود : «ایمان ، عبارت است از : باور قلبی ، اظهار به زبان و عمل با اندام ها . ایمان ، جز این گونه نیست» .

د ـ اقرار با گفتار و عمل با اندام هاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ایمان ، اقرار با گفتار است و عمل با اندام ها .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ایمان ، گفتار است و کردار .

.

عنه صلی الله علیه و آله :الإِیمانُ قَولٌ وعَمَلٌ ، أخَوانِ شَریکانِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لُعِنَتِ المُرجِئَةُ عَلی لِسانِ سَبعینَ نَبِیّا ، الَّذینَ یَقولونَ : الإِیمانُ قَولٌ بِلا عَمَلٍ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :صِنفانِ مِن اُمَّتی لَعَنَهُمُ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ عَلی لِسانِ سَبعینَ نَبِیّا : القَدَرِیَّةُ وَالمُرجِئَةُ ، الَّذینَ یَقولونَ : الإِیمانُ إقرارٌ لَیسَ فیهِ عَمَلٌ. ⁽³⁾

صحیح البخاری عن أبی جمرَةَ [نصر بن عمران الضبعی] :کُنتُ أقعُدُ مَعَ ابنِ عَبّاسٍ ، یُجلِسُنی عَلی سَریرِهِ فَقالَ : أقِم عِندی حَتّی أجعَلَ لَکَ سَهما مِن مالی ، فَأَقَمتُ مَعَهُ شَهرَینِ ، ثُمَّ قالَ : إنَّ وَفدَ عَبدِ القَیسِ لَمّا أتَوُا النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قالَ : مَنِ القَومُ ؟ ـ أو مَنِ الوَفدُ ؟ ـ قالوا : رَبیعَةُ ، قالَ : مَرحَبا بِالقَومِ ـ أو بِالوَفدِ ـ غَیرَ خَزایا ولا نَدامی . فَقالوا : یا رَسولَ اللّهِ ، إنّا لا نَستَطیعُ أن نَأتِیَکَ إلّا فی شَهرِ الحَرامِ ، وبَینَنا وبَینَکَ هذَا الحَیُّ مِن کُفّارِ مُضَرَ ، فَمُرنا بِأَمرٍ فَصلٍ نُخبِر بِهِ مَن وَراءَنا ونَدخُل بِهِ الجَنَّةَ ، وسَأَلوهُ عَنِ الأَشرِبَةِ . فَأَمَرَهُم بَأَربَعٍ ونَهاهُم عَن أربَعٍ ، أمَرَهُم بِالإِیمانِ بِاللّهِ وَحدَهُ . قالَ : أتَدرونَ ما الإِیمانُ بِاللّهِ وَحدَهُ ؟ قالوا : اللّهُ ورَسولُهُ أعلَمُ ، قالَ : شَهادَةُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وأنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ ، وإقامُ الصَّلاةِ ، وإیتاءُ الزَّکاةِ ، وصِیامُ رَمَضانَ ، وأن تُعطوا مِنَ المَغنَمِ الخُمُسَ . ⁽⁴⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ایمان ، گفتار است و کردار ؛ دو برادرِ شریک هم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مرجئه به زبان هفتاد پیامبر ، لعنت شده اند ؛ همان کسانی که می گویند : ایمان ، گفتار است بدون کردار .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دو گروه از امّت من هستند که خداوند عز و جل آنان را به زبان هفتاد پیامبر ، لعنت کرده است : قَدَریّه و مُرجِئه ؛ همانان که می گویند : ایمان ، [تنها] اقرار است و [نیازی به] عمل در آن نیست .

صحیح البخاریـ به نقل از ابو جمره [نصر بن عمران ضبعی] ـ:من با ابن عبّاس می نشستم و او مرا روی تخت خود می نشانید . او به من گفت : نزد من بمان تا سهمی از اموالم را برای تو قرار دهم . من دو ماه نزد او ماندم . روزی گفت : چون هیئت نمایندگیِ عبد القیس نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمدند ، فرمود : «چه قومی هستید؟» یا : «چه هیئتی هستید ؟». گفتند : ربیعه . فرمود : «خوش آمدید ! شرمنده و پشیمان نباشید!» . گفتند : ای پیامبر خدا ! با وجود این تیره از کفّار مُضَر در بین ما و تو ، فقط در ماه حرام می توانیم نزد تو بیاییم . پس دستور قاطعی به ما بدهید که آن را به اطّلاع مردم خود برسانیم و با انجام دادن آن ، به بهشت برویم . و از پیامبر خدا در باره [ظروف ]آشامیدنی ها پرسیدند . پیامبر صلی الله علیه و آله آنان را به چهار چیز ، فرمان داد و از چهار چیز ، نهی کرد . آنان را به ایمان داشتن به خدای یگانه فرمان داد ، و فرمود : «آیا می دانید ایمان به خدای یگانه چیست ؟». گفتند : خدا و پیامبرش داناترند . فرمود : «گواهی دادن به این که معبودی جز خدای یکتا نیست و محمّد ، فرستاده خداست ، و گزاردن نماز و دادن زکات و گرفتن روزه ماه رمضان ، و این که خمس غنایم را بپردازید» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ثَلاثٌ مَن کُنَّ فیهِ فَلَیسَ مِنّی ولا أنَا مِنهُ : بُغضُ عَلِیٍّ ، ونَصبُ أهلِ بَیتی ، ومَن قالَ : الإِیمانُ کَلامٌ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الإِیمانُ قَولٌ وعَمَلٌ ، یَزیدُ ویَنقُصُ ، ومَن قالَ غَیرَ ذلِکَ فَهُوَ مُبتَدِعٌ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :قَد أوجَبَ الإِیمانُ عَلی مُعتَقِدِهِ إقامَةَ سُنَنِ الإِسلامِ وَالفَرضِ . ⁽⁴⁾

الکافی عن أبی الصباح الکنانی عن الإمام الباقر علیه السلام :قیلَ لِأَمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام : مَن شَهِدَ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وأنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله کانَ مُؤمِنا ؟ قالَ : فَأَینَ فَرائِضُ اللّهِ ؟! قالَ : وسَمِعتُهُ یَقولُ : کانَ عَلِیٌّ علیه السلام یَقولُ : لَو کانَ الإِیمانُ کَلاما لَم یَنزِل فیهِ صَومٌ ولا صَلاةٌ ولا حَلالٌ ولا حَرامٌ . قالَ : وقُلتُ لِأَبی جَعفَرٍ علیه السلام : إنَّ عِندَنا قَوما یَقولونَ : إذا شَهِدَ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وأنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَهُوَ مُؤمِنٌ ، قالَ : فَلِمَ یُضرَبونَ الحُدودَ ولِمَ تُقطَعُ أیدیهِم ؟! وما خَلَقَ اللّهُ عز و جل خَلقا أکرَمَ عَلَی اللّهِ عز و جل مِنَ المُؤمِنِ ، لِأَنَّ المَلائِکَةَ خُدّامُ المُؤمِنینَ ، وأنَّ جِوارَ اللّهِ لِلمُؤمِنینَ ، وأنَّ الجَنَّةَ لِلمُؤمِنینَ ، وأنَّ الحورَ العینَ لِلمُؤمِنینَ ، ثُمَّ قالَ : فَما بالُ مَن جَحَدَ الفَرائِضَ کانَ کافِرا؟! ⁽⁵⁾

الإمام الباقر أو الإمام الصادق علیهماالسلام :مَن قالَ : «لا إلهَ إلَا اللّهُ» فَلَن یَلِجَ مَلَکوتَ السَّماءِ حَتّی یُتِمَّ قَولَهُ بِعَمَلٍ صالِحٍ . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه چیز است که در هر کس وجود داشته باشد ، نه او از من است و نه من از اویم : دشمنی با علی ، کینه توزی با اهل بیتم ، و این که کسی بگوید : ایمان فقط گفتار است . ⁽¹⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ایمان ، گفتار و کردار است و افزایش و کاهش می یابد . هر کس جز این را بگوید ، بدعت گذار است .

امام علی علیه السلام :ایمان ، انجام دادن قوانین اسلام و فرایض [و تکالیف] آن را بر مؤمن ، واجب و لازم گردانیده است .

الکافیـ به نقل از ابو صباح کنانی ـ :امام باقر علیه السلام فرمود : «به امیر مؤمنان گفته شد : آیا هر کس به یگانگی خدا و پیامبری محمّد صلی الله علیه و آله گواهی دهد ، مؤمن است ؟ فرمود : پس فرایض خدا چه می شود؟! ». شنیدم که امام باقر علیه السلام می فرمود : «علی علیه السلام می فرمود : اگر ایمان [فقط] گفتار [و اظهار شهادتین] می بود ، روزه و نماز و حلال و حرامی در آن نازل نمی شد » . به امام باقر علیه السلام گفتم : نزد ما گروهی هستند که می گویند : هر گاه کسی [فقط] به یگانگی خدا و پیامبری محمّد صلی الله علیه و آله گواهی دهد ، مؤمن است . فرمود : «پس چرا حد می خورند و چرا [در هنگام دزدی] دستشان قطع می شود؟! در صورتی که خداوند عز و جل مخلوقی نیافریده است که نزد او گرامی تر از مؤمن باشد؛ چرا که فرشتگان ، خدمت گزار مؤمنان اند و مؤمنان در جوار خدایند ، بهشت برای مؤمنان است و حوریان بهشتی نیز برای مؤمنان هستند» و سپس فرمود : «پس چرا کسی که فرایض را انکار می کند ، کافر است ؟» .

امام باقر علیه السلام یا امام صادق علیه السلام :هر کس به یگانگیِ خدا شهادت بدهد ، این [شهادت او] ، به ملکوت آسمان ، وارد نمی شود تا این که گفتارش را با کردار شایسته کامل گرداند .

.

الکافی عن جمیل بن درّاج :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَنِ الإِیمانِ فَقالَ : شَهادَةُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ ، وأنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ ، قالَ : قُلتُ : ألَیسَ هذا عَمَلٌ ؟ قالَ : بَلی ، قُلتُ : فَالعَمَلُ مِنَ الإِیمانِ ؟ قالَ : لا یَثبُتُ لَهُ الإِیمانُ إلّا بِالعَمَلِ ، وَالعَمَلُ مِنهُ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :لا إیمانَ إلّا بِعَمَلٍ، ولا عَمَلَ إلّا بِیَقینٍ. ولا یَقینَ إلّا بِالخُشوعِ. ⁽²⁾

ه ـ العَمَلُ بِما یَقتَضِی العَقدُ القَلبِیُّالکتاب«فَلَا وَرَبِّکَ لَا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فِیمَا شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لَا یَجِدُواْ فِی أَنفُسِهِمْ حَرَجًا مِّمَّا قَضَیْتَ وَیُسَلِّمُواْ تَسْلِیمًا» . ⁽³⁾

«وَ یَقُولُونَ ءَامَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنَا ثُمَّ یَتَوَلَّی فَرِیقٌ مِّنْهُم مِّن بَعْدِ ذَلِکَ وَ مَا أُوْلَئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ * وَ إِذَا دُعُواْ إِلَی اللَّهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ إِذَا فَرِیقٌ مِّنْهُم مُّعْرِضُونَ * وَ إِن یَکُن لَّهُمُ الْحَقُّ یَأْتُواْ إِلَیْهِ مُذْعِنِینَ * أَفِی قُلُوبِهِم مَّرَضٌ أَمِ ارْتَابُواْ أَمْ یَخَافُونَ أَن یَحِیفَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ وَ رَسُولُهُ بَلْ أُوْلَئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ * إِنَّمَا کَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِینَ إِذَا دُعُواْ إِلَی اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ أَن یَقُولُواْ سَمِعْنَا وَ أَطَعْنَا وَ أُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» . ⁽⁴⁾

الحدیثتفسیر ابن کثیر عن الحسن :کانَ الرَّجُلُ إذا کانَ بَینَهُ وبَینَ الرَّجُلِ مُنازَعَةٌ فَدُعِیَ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وهُوَ مُحِقٌّ أذعَنَ وعَلِمَ أنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله سَیَقضی لَهُ بِالحَقِّ ، وإِذا أرادَ أن یَظلِمَ فَدُعِیَ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أعرَضَ وقالَ : أنطَلِقُ إلی فُلانٍ ، فَأَنزَلَ اللّهُ هذِهِ الآیَةَ ، ⁽⁵⁾فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : «مَن کانَ بَینَهُ وبَینَ أخیهِ شَیءٌ فَدُعِیَ إلی حَکَمٍ مِن حُکّامِ المُسلِمینَ فَأَبی أن یُجیبَ ، فَهُوَ ظالِمٌ لا حَقَّ لَهُ». ⁽⁶⁾

.

ه - عمل به مقتضای باور قلبی

الکافیـ به نقل از جمیل بن دَرّاج ـ:از امام صادق علیه السلام پرسیدم : ایمان چیست؟ فرمود : «گواهی دادن به این که خدایی جز خدای یکتا نیست و محمّد ، پیامبر خداست» . گفتم : آیا این ، خود ، یک عمل نیست؟ فرمود : «چرا» . گفتم : پس عمل ، جزء ایمان است؟ فرمود : «ایمان او جز با عمل ، ثابت نمی شود . عمل ، جزئی از ایمان است» .

امام صادق علیه السلام :ایمان جز با عمل همراه نیست ، و عمل جز با یقین ، و یقین جز با خشوع .

ه ـ عمل به مقتضای باور قلبیقرآن«ولی چنین نیست، به پروردگارت سوگند که ایمان نمی آورند، مگر آن که تو را در مورد آنچه میان آنان مایه اختلاف است ، داور گردانند و سپس از حُکمی که کرده ای ، در دل هایشان احساس ناراحتی [ و تردید ]نکنند و کاملاً سرِ تسلیم فرود آورند» .

«و می گویند: «به خدا و پیامبر [ او ]گرویدیم و اطاعت کردیم». آن گاه ، دسته ای از ایشان پس از این [ اقرار] ، روی بر می گردانند، و آنان مؤمن نیستند. و چون به سوی خدا و پیامبر او خوانده شوند تا میان آنان داوری کند، به ناگاه ، دسته ای از آنها روی بر می تابند. و اگر حق به جانب ایشان باشد، به حال اطاعت به سوی او می آیند. آیا در دل هایشان بیماری است، یا شک دارند، یا از آن می ترسند که خدا و فرستاده اش بر آنان ستم ورزند؟ [ نه، ]بلکه خودشان ستمکارند. گفتار مؤمنان ـ وقتی به سوی خدا و پیامبرش خوانده می شوند تا میانشان داوری کند - تنها این است که می گویند: «شنیدیم و اطاعت کردیم» . اینان اند که رستگارند» .

حدیثتفسیر ابن کثیرـ به نقل از حسن ⁽¹⁾ـ:هر گاه از مردی که میان او و دیگری دعوایی بود ، خواسته می شد که [برای داوری] نزد پیامبر صلی الله علیه و آله رود ، اگر حق با او بود ، می پذیرفت و می دانست که پیامبر صلی الله علیه و آله به نفع او حکم خواهد داد ، و اگر قصد ظلم [و حق کشی ]داشت و از او خواسته می شد که نزد پیامبر صلی الله علیه و آله رود ، نمی پذیرفت و می گفت : نزد فلانی می روم. پس خداوند عز و جل این آیه را فرو فرستاد ⁽²⁾و پیامبر خدا فرمود : «هر کس میان او و برادرش دعوایی باشد و از وی خواسته شود که به نزد داوری از داوران مسلمان رود و نپذیرد ، چنین کسی ظالم است و حق با او نیست» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ لَمّا سُئِلَ : مَا الإِیمانُ ؟ ـ :الصَّبرُ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الصَّبرُ نِصفُ الإِیمانِ ، وَالیَقینُ الإِیمانُ کُلُّهُ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :الإِیمانُ عَمَلٌ کُلُّهُ ، وَالقَولُ بَعضُ ذلِکَ العَمَلِ بِفَرضٍ مِنَ اللّهِ بَیَّنَ فی کِتابِهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَن عَمِلَ بِما أمَرَ اللّهُ عز و جل بِهِ فَهُوَ مُؤمِنٌ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :الإِیمانُ هُوَ أداءُ الفَرائِضِ وَاجتِنابُ الکَبائِرِ . ⁽⁵⁾

الکافی عن سلام الجعفی :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَنِ الإِیمانِ فَقالَ : الإِیمانُ أن یُطاعَ اللّهُ فَلا یُعصی . ⁽⁶⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الإِیمانُ إخلاصُ العَمَلِ . ⁽⁷⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در پاسخ این پرسش که : ایمان چیست؟ ـ :صبر .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :صبر ، نصف ایمان است و یقین ، تمام ایمان .

امام صادق علیه السلام :ایمان ، همه اش کردار است ، و گفتار هم برخی از آن کردار است که خداوند در کتاب خود، وجوب آن را بیان فرموده است .

امام صادق علیه السلام :هر کس به آنچه خداوند عز و جل فرمان داده ، عمل کند ، او مؤمن است .

امام صادق علیه السلام :ایمان ، همان انجام دادن واجبات و دوری کردن از گناهان بزرگ است .

الکافیـ به نقل از سلام جُعفی ـ:از امام صادق علیه السلام در باره ایمان پرسیدم . فرمود : «ایمان ، این است که از خدا فرمانبَری شود و نافرمانی نشود» .

امام علی علیه السلام :ایمان ، خالص گردانیدن عمل است .

.

الإمام الباقر علیه السلام :مَن أرادَ أن یَعلَمَ أنَّهُ مِن أهلِ الجَنَّةِ فَلیَعرِض حُبَّنا عَلی قَلبِهِ ؛ فَإِن قَبِلَهُ فَهُوَ مُؤمِنٌ . ومَن کانَ لَنا مُحِبّا فَلیَرغَب فی زِیارَةِ قَبرِ الحُسَینِ علیه السلام ؛ فَمَن کانَ لِلحُسَینِ علیه السلام زَوّارا عَرَفناهُ بِالحُبِّ لَنا أهلَ البَیتِ وکانَ مِن أهلِ الجَنَّةِ ، ومَن لَم یَکُن لِلحُسَینِ زَوّارا کانَ ناقِصَ الإِیمانِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :لا إیمانَ بِاللّهِ إلّا بِالبَراءَةِ مِن أعداءِ اللّهِ عز و جل . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لا یَکونُ المُؤمِنُ مُؤمِنا حَتّی یَکونَ خائِفا راجیا ، ولا یَکونُ خائِفا راجِیا حَتّی یَکونَ عامِلاً لِما یَخافُ ویَرجو. ⁽³⁾

کمال الدین عن أبان بن تغلب :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : مَن عَرَفَ الأَئِمَّةَ ولَم یَعرِفِ الإِمامَ الَّذی فی زَمانِهِ أمُؤمِنٌ هُوَ ؟ قالَ : لا ، قُلتُ : أمُسلِمٌ هُوَ ؟ قالَ : نَعَم . ⁽⁴⁾

التوحید عن عمرو بن شمر عن جابر بن یزید الجعفی عن الإمام الباقر علیه السلامـ فی حَدیثٍ یَقولُ فیهِ ـ : « لَا یُسْئلُ عَمَّا یَفْعَلُ وَ هُمْ یُسْئلُونَ » ⁽⁵⁾قالَ جابِرٌ : فَقُلتُ لَهُ : یَابنَ رَسولِ اللّهِ وکَیفَ لا یُسأَلُ عَمّا یَفعَلُ ؟ قالَ : لِأَنَّهُ لا یَفعَلُ إلّا ما کانَ حِکمَةً وصَوابا ، وهُوَ المُتَکَبِّرُ الجَبّارُ وَالواحِدُ القَهّارُ ، فَمَن وَجَدَ فی نَفسِهِ حَرَجا فی شَیءٍ مِمّا قَضَی اللّهُ فَقَد کَفَرَ ، ومَن أنکَرَ شَیئا مِن أفعالِهِ جَحَدَ . ⁽⁶⁾

الإمام الصادق علیه السلام : «وَلَوْ أَنَّا کَتَبْنَا عَلَیْهِمْ أَنِ اقْتُلُواْ أَنفُسَکُمْ» وسَلِّموا لِلإِمامِ تَسلیماً «أَوِ اخْرُجُواْ مِن دِیَارِکُم» رِضاً لَهُ «مَّا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِیلٌ مِّنْهُمْ وَلَوْ» أنَّ أهلَ الخِلافِ «فَعَلُواْ مَا یُوعَظُونَ بِهِ لَکَانَ خَیْرًا لَّهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِیتًا» ⁽⁷⁾، وفی هذِهِ الآیَةِ: «ثُمَّ لَا یَجِدُواْ فِی أَنفُسِهِمْ حَرَجًا مِّمَّا قَضَیْتَ» مِن أمرِ الوالی «وَیُسَلِّمُواْ» للّهِِ الطّاعَةَ «تَسْلِیمًا» ⁽⁸⁾. ⁽⁹⁾

.

امام باقر علیه السلام :هر کس می خواهد بداند که آیا اهل بهشت است ، دوستی ما را به دلش پیشنهاد کند . اگر آن را پذیرفت ، او مؤمن است . و هر کس دوستدار ماست ، باید آرزومند زیارت قبر حسین علیه السلام باشد ، و هر کس زائر حسین علیه السلام باشد ، می فهمیم که او دوستدار ما اهل بیت است و اهل بهشت خواهد بود و هر کس حسین علیه السلام را زیارت نکند ، ایمانش ناقص است .

امام صادق علیه السلام :ایمان به خدا ، جز با برائت از دشمنان خداوند عز و جل تحقّق نمی یابد .

امام صادق علیه السلام :مؤمن ، مؤمن [واقعی] نیست ، مگر آن که در حال خوف و رجا (بیم از خشم خدا و امید به رحمت او) باشد ؛ و حال خوف و رجا پیدا نمی کند ، مگر آن که با ملاحظه آنچه [ از آن] می ترسد و به [ آن ]امید دارد ، عمل کند .

کمال الدینـ به نقل از ابان بن تغلب ـ:به امام صادق علیه السلام گفتم : کسی که به امامان ، معرفت [و عقیده] داشته باشد ، لیکن امام زمان خود را نشناسد ، آیا او مؤمن است ؟ فرمود : «نه» . گفتم : آیا مسلمان است ؟ فرمود : «بله» .

التوحیدـ به نقل از عمرو بن شمر ، از جابر بن یزید جعفی ، در باره آیه : «و [خدا] از آنچه می کند ، بازخواست نمی شود ، در حالی که مردمان ، بازخواست می شوند» ـ:به امام باقر علیه السلام گفتم : ای فرزند پیامبر خدا ! چرا از آنچه می کند ، بازخواست نمی شود؟ فرمود : «چون هیچ کاری نمی کند ، مگر از روی حکمت و درستی . او بزرگ و باشُکوه و یگانه و چیره بر همه چیز است . پس هر کس در باره آنچه خداوند حکم کرده است ، کمترین ناراحتی و تردیدی در دلش احساس کند ، کافر است ، و هر کس به چیزی از افعال او خرده بگیرد ، منکر است» .

امام صادق علیه السلام : «اگر به آنان فرمان می دادیم که : خود را بکُشید» و کاملاً تسلیم امام باشید «یا» برای خشنودی او «از خانه هایتان خارج شوید ، این فرمان را به کار نمی بستند ، جز اندکی از آنان . و اگر» مخالفان «آنچه را بدان پند داده می شوند، به کار می بستند ، قطعا برایشان بهتر و در ثبات قدمشان مؤثّرتر بود» . و در این آیه : «سپس از حکمی که کرده ای» یعنی فرمان ولیّ امر، «در دل هایشان احساس ناراحتی [و تردید ]نکنند و» در اطاعت از خدا «کاملاً سر تسلیم فرود آورند» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما بالُ أقوامٍ یَتَحَدَّثونَ، فَإِذا رَأَوُا الرَّجُلَ مِن أهلِ بَیتی قَطَعوا حَدیثَهُم؟! وَاللّهِ لا یَدخُلُ قَلبَ رَجُلٍ الإِیمانُ حَتّی یُحِبَّهُم للّهِِ ولِقَرابَتِهِم مِنّی. ⁽¹⁾

التوحید عن إسحاق بن راهویه :لَمّا وافی أبُو الحَسَنِ الرِّضا علیه السلام بِنیسابورَ وأرادَ أن یَخرُجَ مِنها إلَی المَأمونِ اجتَمَعَ إلَیهِ أصحابُ الحَدیثِ فَقالوا لَهُ : یَا ابنَ رَسولِ اللّهِ تَرحَلُ عَنّا ولا تُحَدِّثُنا بِحَدیثٍ فَنَستَفیدَهُ مِنکَ وکانَ قَد قَعَدَ فِی العُمارِیَةِ فَأَطلَعَ رَأسَهُ وقالَ : سَمِعتُ أبی موسَی بنَ جَعفَرٍ یَقولُ : سَمِعتُ أبی جَعفَرَ بنَ مُحَمَّدٍ یَقولُ : سَمِعتُ أبی مُحَمَّدَ بنَ عَلِیٍّ یَقولُ : سَمِعتُ أبی عَلِیَّ بنَ الحُسَینِ یَقولُ : سَمِعتُ أبِی الحُسَینَ ابنَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ یَقولُ : سَمِعتُ أبی أمیرَ المُؤمِنینَ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ علیه السلام یَقولُ : سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : سَمِعتُ جَبرَئیلَ علیه السلام یَقولُ : سَمِعتُ اللّهَ جَلَّ جَلالُهُ یَقولُ : لا إلهَ إلَا اللّهُ حِصنی فَمَن دَخَلَ حِصنی أمِنَ مِن عَذابی . قالَ : فَلَمّا مَرَّتِ الرّاحِلَةُ نادانا : بِشُروطِها وأنَا مِن شُروطِها . ⁽²⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عدّه ای را چه شده است که با هم سخن می گویند و چون مردی از خاندان مرا می بینند، سخن خود را قطع می کنند؟! به خدا سوگند ، ایمان در دل هیچ کس جای نمی گیرد، مگر آن گاه که آنان (خاندانم) را به خاطر خدا و به واسطه خویشی شان با من ، دوست بدارند .

التوحیدـ به نقل از اسحاق بن راهویِه ـ:چون امام رضا علیه السلام به نیشابور رسید و خواست از آن جا به سوی مأمون [در مرو] خارج شود ، اهل حدیث نزد ایشان گرد آمدند و گفتند : ای پسر پیامبر خدا ! از نزد ما می روی و حدیثی برایمان نمی گویی که از تو بهره مند شویم ؟! امام رضا علیه السلام که در کجاوه نشسته بود ، سرش را بیرون آورد و فرمود : «از پدرم موسی بن جعفر شنیدم که می فرماید : از پدرم جعفر بن محمّد شنیدم که می فرماید : از پدرم محمّد بن علی شنیدم که می فرماید : از پدرم علی بن الحسین شنیدم که می فرماید : از پدرم حسین بن علی بن ابی طالب شنیدم که می فرماید : از پدرم امیر مؤمنان، علی بن ابی طالب شنیدم که می فرماید : از پیامبر خدا شنیدم که می فرماید : از جبرئیل شنیدم که می فرماید : از خداوندِ پرشُکوه شنیدم که می فرماید : لا إله إلّا اللّه (توحید) ، دژ من است . هر کس به دژ من وارد شود ، از عذابم در امان است » . چون شتر به راه افتاد ، امام علیه السلام بانگ زد : «با شروط آن ، و من یکی از شروط آن هستم» .

.

و ـ ما خَلَصَ فِی القَلبِ وصَدَّقَتهُ الأَعمالُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لَیسَ الإِیمانُ بِالتَّحَلّی ولا بِالتَّمَنّی ، ولکِنَّ الإِیمانَ ما خَلَصَ فِی القَلبِ وصَدَّقَهُ الأَعمالُ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّمَا الإِیمانُ لَیسَ بِالتَّمَنّی ، ولکِن ما ثَبَتَ فِی القَلبِ وعَمِلَت بِهِ الجَوارِحُ وصَدَّقَتهُ الأَعمالُ الصّالِحَةُ . ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :الإِیمانُ وَالعَمَلُ شَریکانِ فی قَرَنٍ ، لا یَقبَلُ اللّهُ عز و جلأحَدَهُما إلّا بِصاحِبِهِ. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الإِیمانُ وَالعَمَلُ قَرینانِ ، لا یَصلُحُ واحِدٌ مِنهُما إلّا مَعَ صاحِبِهِ. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا یُقبَلُ إیمانٌ بِلا عَمَلٍ ولا عَمَلٌ بِلا إیمانٍ. ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الإِیمانُ وَالعَمَلُ أخَوانِ تَوأَمانِ ورَفیقانِ لا یَفتَرِقانِ ، لا یَقبَلُ اللّهُ أحَدَهُما إلّا بِصاحِبِهِ . ⁽⁶⁾

مختصر بصائر الدرجات عن الهیثم بن عروة التمیمی :قالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : یا هَیثَمُ التَّمیمِیُّ ، إنَّ قَوما آمَنوا بِالظّاهِرِ وکَفَروا بِالباطِنِ فَلَم یَنفَعهُم شَیءٌ ، وجاءَ قَومٌ مِن بَعدِهِم فَآمَنوا بِالباطِنِ وکَفَروا بِالظّاهِرِ فَلَم یَنفَعهُم ذلِکَ شیئا ، ولا إیمانَ بِظاهِرٍ إلّا بِباطِنٍ ، ولا بِباطِنٍ ⁽⁷⁾إلّا بِظاهِرٍ . ⁽⁸⁾

.

و - عقیده خالص درونیِ تقویت شده با عمل شایسته

و ـ عقیده خالص درونیِ تقویت شده با عمل شایستهپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ایمان ، به آراستگی و آرزو نیست ؛ بلکه ایمان ، آن است که در دل ، خالص باشد و اعمال ، آن را تأیید کنند .

امام صادق علیه السلام :ایمان ، به آرزو نیست ؛ بلکه ایمان ، آن است که در دل ، استوار گردد و اندام ها آن را به کار زنند و کارهای شایسته ، تصدیقش کنند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ایمان و عمل ، در کنار یکدیگرند . خداوند عز و جل ، یکی از آنها را جز با دیگری نمی پذیرد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ایمان و عمل ، قرین هم اند . یکی از آنها بدون دیگری به کار نمی آید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ ایمانی بدون عمل و هیچ عملی بدون ایمان ، پذیرفته نمی شود .

امام علی علیه السلام :ایمان و عمل ، دو برادر همزاد و دو یار جدا نشدنی هستند . خداوند ، یکی از آن دو را بدون دیگری نمی پذیرد .

امام صادق علیه السلامـ خطاب به هیثم بن عروه تمیمی ـ:ای هیثم تمیمی ! گروهی در ظاهر ، ایمان آوردند و در باطن ، کفر ورزیدند و چنین ایمانی ، سودشان نبخشید . پس از آنان ، مردمانی آمدند که در باطن ، ایمان آوردند و در ظاهر ، کفر ورزیدند و این نیز سودشان نبخشید . نه ایمان ظاهری بدون ایمانِ باطنی ، ایمان است و نه ایمان باطنی بدون ایمان ظاهری .

.

۱ / ۲الفَرقُ بَینَ الإِسلامِ وَالإِیمانِأ ـ الإِیمانُ یُشارِکُ الإِسلامَ ولا عَکسَالکتاب«قَالَتِ الْأَعْرَابُ ءَامَنَّا قُل لَّمْ تُؤْمِنُواْ وَلَکِن قُولُواْ أَسْلَمْنَا وَلَمَّا یَدْخُلِ الْاءِیمَانُ فِی قُلُوبِکُمْ وإِن تُطِیعُواْ اللّهَ وَرَسُولَهُ لَایَلِتْکُم مِّنْ أَعْمَالِکُمْ شَیْئا إِنَّ اللّهَ غَفُوُرُ رَّحِیمٌ» . ⁽¹⁾

الحدیثالکافی عن أبی بصیر عن الإمام الباقر علیه السلام ، قال :سَمِعتُهُ یَقولُ : «قَالَتِ الْأَعْرَابُ ءَامَنَّا قُل لَّمْ تُؤْمِنُواْ وَ لَکِن قُولُواْ أَسْلَمْنَا» فَمَن زَعَمَ أنَّهُم آمَنوا فَقَد کَذَبَ ، ومَن زَعَمَ أنَّهُم لَم یُسلِموا فَقَد کَذَبَ . ⁽²⁾

الکافی عن جمیل بن درّاج :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «قَالَتِ الْأَعْرَابُ ءَامَنَّا قُل لَّمْ تُؤْمِنُواْ وَ لَکِن قُولُواْ أَسْلَمْنَا وَ لَمَّا یَدْخُلِ الْاءِیمَانُ فِی قُلُوبِکُمْ» فَقالَ لی : ألا تَری أنَّ الإِیمانَ غَیرُ الإِسلامِ. ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ الإِیمانَ یُشارِکُ الإِسلامَ ولا یُشارِکُهُ الإِسلامُ ، إنَّ الإِیمانَ ما وَقَرَ فِی القُلوبِ وَالإِسلامَ ما عَلَیهِ المَناکِحُ وَالمَواریثُ وحَقنُ الدِّماءِ ، وَالإِیمانُ یَشرَکُ الإِسلامَ وَالإِسلامُ لا یَشرَکُ الإِیمانَ . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۲ فرق میان اسلام و ایمان

الف - ایمان در بردارنده اسلام است ، اما بر عکس نه

۱ / ۲فرق میان اسلام و ایمانالف ـ ایمان در بر دارنده اسلام است ؛ امّا بر عکس ، نهقرآن«[ برخی ] بادیه نشینان گفتند: ایمان آوردیم . بگو: «ایمان نیاورده اید؛ لیکن بگویید: اسلام آوردیم. و هنوز ایمان در دل های شما داخل نشده است ، و اگر خدا و پیامبرِ او را فرمان برید ، از [ ارزشِ ]کرده هایتان چیزی کم نمی کند. خدا آمرزنده مهربان است» .

حدیثالکافیـ به نقل از ابو بصیر ـ:از امام باقر علیه السلام شنیدم که می فرماید : «بادیه نشینان گفتند : ایمان آوردیم . بگو : شما ایمان نیاورده اید؛ بلکه بگویید : اسلام آوردیم» . پس هر کس بگوید آنها ایمان آوردند ، دروغ گفته است، و هر کس هم بگوید اسلام نیاوردند ، دروغ گفته است» .

الکافیـ به نقل از جمیل بن دَرّاج ـ:از امام صادق علیه السلام در باره این سخن خداوند عز و جل : «بادیه نشینان گفتند : ایمان آوردیم . بگو : شما ایمان نیاورده اید ؛ لیکن بگویید : اسلام آوردیم . و هنوز ایمان به دل های شما داخل نشده است» پرسیدم . به من فرمود : «آیا نمی بینی که ایمان ، غیر از اسلام است ؟».

امام صادق علیه السلام :ایمان ، شریک اسلام است ؛ امّا اسلام ، شریک ایمان نیست . ایمان ، آن است که در دل ها جا می گیرد (امر قلبی است) ، و اسلام ، چیزی است که ازدواج ها و میراث ها و حفظ خون ها به سبب آن صورت پذیرد . ایمان ، اسلام را در بر دارد ؛ امّا اسلام ، ایمان را در بر ندارد . ⁽¹⁾

.

الکافی عن أبی الصباح الکنانی :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : أیُّهُما أفضَلُ : الإِیمانُ أوِ الإِسلامُ ؟ فَإِنَّ مَن قِبَلَنا یَقولونَ : إنَّ الإِسلامَ أفضَلُ مِنَ الإِیمانِ ، فَقالَ : الإِیمانُ أرفَعُ مِنَ الإِسلامِ . قُلتُ ؟ فَأَوجِدنی ذلِکَ ، قالَ : ما تَقولُ فیمَن أحدَثَ فِی المَسجِدِ الحَرامِ مُتَعَمِّدا ؟ قالَ : قُلتُ : یُضرَبُ ضَربا شَدیدا ، قالَ : أصَبتَ ، قالَ : فَما تَقولُ فیمَن أحدَثَ فِی الکَعبَةِ مُتَعَمِّدا ؟ قُلتُ : یُقتَلُ ، قالَ : أصَبتَ ، ألا تَری أنَّ الکَعبَةَ أفضَلُ مِنَ المَسجِدِ وأنَّ الکَعبَةَ تَشرَکُ المَسجِدَ وَالمَسجِدَ لا یَشرَکُ الکَعبَةَ ، وکَذلِکَ الإِیمانُ یَشرَکُ الإِسلامَ وَالإِسلامُ لا یَشرَکُ الإِیمانَ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :یَحتاجُ الإِسلامُ إلَی الإِیمانِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :قَد یَکونُ الرَّجُلُ مُسلِما ولا یَکونُ مُؤمِنا ، ولا یَکونُ مُؤمِنا حَتّی یَکونَ مُسلِما . ⁽³⁾

ب ـ الإِیمانُ ما وَقَرَتهُ القُلوبُ وَالإِسلامُ ما جَری بِهِ اللِّسانُمروج الذهب عن أبی دعامة :أتَیتُ عَلِیَّ بنَ مُحَمَّدِ بنِ عَلِیِّ بنِ موسی عائِدا فی عِلَّتِهِ الَّتی کانَت وَفاتُهُ مِنها فی هذِهِ السَّنَةِ ، فَلَمّا هَمَمتُ بِالاِنصِرافِ قالَ لی : یا أبا دِعامَةَ قَد وَجَبَ حَقُّکَ ، أفَلا اُحَدِّثُکَ بِحَدیثٍ تُسَرُّ بِهِ ؟ قالَ : فَقُلتُ لَهُ : ما أحوَجَنی إلی ذلِکَ یَا ابنَ رَسولِ اللّهِ ، قالَ : حَدَّثَنی أبی مُحَمَّدُ بنُ عَلِیٍّ ، قالَ : حَدَّثَنی أبی عَلِیُّ بنُ موسی ، قالَ : حَدَّثَنی أبی موسَی بنُ جَعفَرٍ ، قالَ : حَدَّثَنی أبی جَعفَرُ بنُ مُحَمَّدٍ ، قالَ : حَدَّثَنی أبی مُحَمَّدُ بنُ عَلِیٍّ ، قالَ : حَدَّثَنی أبی عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ ، قالَ : حَدَّثَنی أبِی الحُسَینُ بنُ عَلِیٍّ ، قالَ : حَدَّثَنی أبی عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیهم السلام ، قالَ : قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : اُکتُب یا عَلِیُّ . قالَ : قُلتُ : وما أکتُبُ ؟ قالَ لی : اُکتُب بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، الإِیمانُ ما وَقَرَتهُ القُلوبُ وصَدَّقَتهُ الأَعمالُ ، وَالإِسلامُ ما جَری بِهِ اللِّسانُ وحَلَّت بِهِ المُناکَحَةُ . قالَ أبو دِعامَةَ : فَقُلتُ : یَا ابنَ رَسولِ اللّهِ ، ما أدری وَاللّهِ أیُّهُما أحسَنُ ، الحَدیثُ أمِ الإِسنادُ ؟ فَقالَ : إنَّها لَصَحیفَةٌ بِخَطِّ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ بِإِملاءِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله نَتَوارَثُها صاغِرا عَن کابِرٍ . ⁽⁴⁾

.

ب - ایمان در دل ها نقش می بندد و اسلام بر زبان جاری می شود

الکافیـ به نقل از ابو صباح کنانی ـ:به امام صادق علیه السلام گفتم : کدام یک برتر است : ایمان یا اسلام؟ زیرا کسانی که نزد ما هستند ، می گویند : اسلام از ایمان برتر است . امام صادق علیه السلام فرمود : «ایمان ، بالاتر از اسلام است» . گفتم : این را برایم توضیح دهید . فرمود : «چه می گویی در باره کسی که در مسجد الحرام عمدا نجاست کند؟». گفتم : باید او را سخت تنبیه کرد . فرمود : «درست است . چه می گویی در باره کسی که در خانه کعبه ، عمدا نجاست کند ؟». گفتم : باید کشته شود. فرمود : «درست است . پس می بینی که کعبه برتر از مسجد است ، و کعبه با مسجد شریک است؛ ولی مسجد با کعبه شریک نیست . همین سان ، ایمان با اسلام شریک است؛ امّا اسلام ، شریک ایمان نیست» .

امام علی علیه السلام :اسلام ، به ایمان نیاز دارد .

امام علی علیه السلام :ممکن است انسان ، مسلمان باشد و مؤمن نباشد ؛ امّا برای این که مؤمن باشد ، باید حتما مسلمان باشد .

ب ـ ایمان در دل ها نقش می بندد و اسلام بر زبان جاری می شودمروج الذهبـ به نقل از ابو دعامه ـ:در بیماری امام هادی علیه السلام که بر اثر آن در این سال از دنیا رفت ، به عیادت ایشان رفتم . چون خواستم ایشان را ترک کنم ، به من فرمود : «ای ابو دعامه ! حقّ تو [بر ما] واجب گشت . پس آیا حدیثی برایت نگویم که تو را شادمان سازد؟». گفتم : چه قدر محتاج آنم ، ای فرزند پیامبر خدا ؟ فرمود : «پدرم محمّد بن علی ، برایم نقل کرد و گفت : پدرم علی بن موسی برایم نقل کرد و گفت : پدرم موسی بن جعفر برایم نقل کرد و گفت: پدرم جعفر بن محمّد برایم نقل کرد و گفت : پدرم محمّد بن علی برایم نقل کرد و گفت : پدرم علی بن الحسین برایم نقل کرد و گفت : پدرم حسین بن علی برایم نقل کرد و گفت : پدرم علی بن ابی طالب برایم نقل کرد و گفت : پیامبر خدا فرمود : بنویس ، ای علی ! گفتم : چه بنویسم ؟ فرمود : بنویس : به نام خدای مهرگستر مهربان . ایمان ، چیزی است که در دل ها جای گیرد و کردار ، آن را تأیید کند و اسلام ، چیزی است که بر زبان جاری شود و زناشویی با آن روا گردد » . گفتم : ای پسر پیامبر خدا ! به خدا سوگند که نمی دانم کدام یک از این دو ، نیکوتر است : خود حدیث ، یا سند آن؟ فرمود : «این حدیث ، در کتابی است که به خطّ علی بن ابی طالب و با املای پیامبر خدا نوشته شده و ما آن را پسر از پدر ، به ارث می بریم» .

.

الکافی عن حمران بن أعین عن الإمام الباقر علیه السلام ، قال :سَمِعتُهُ یَقولُ : الإِیمانُ مَا استَقَرَّ فِی القَلبِ وأفضی بِهِ إلَی اللّهِ عز و جل وصَدَّقَهُ العَمَلُ بِالطّاعَةِ للّهِِ وَالتَّسلیمِ لِأَمرِهِ ، وَالإِسلامُ ما ظَهَرَ مِن قَولٍ أو فِعلٍ وهُوَ الَّذی عَلَیهِ جَماعَةُ النّاسِ مِنَ الفِرَقِ کُلِّها ، وبِهِ حُقِنَتِ الدِّماءُ ، وعَلَیهِ جَرَتِ المَواریثُ وجازَ النِّکاحُ ، وَاجتَمَعوا عَلَی الصَّلاةِ وَالزَّکاةِ وَالصَّومِ وَالحَجِّ فَخَرَجوا بِذلِکَ مِنَ الکُفرِ واُضیفوا إلَی الإِیمانِ ، وَالإِسلامُ لا یَشرَکُ الإِیمانَ وَالإِیمانُ یَشرَکُ الإِسلامَ ، وهُما فِی القَولِ وَالفِعلِ یَجتَمِعانِ ، کَما صارَتِ الکَعبَةُ فِی المَسجِدِ وَالمَسجِدُ لَیسَ فِی الکَعبَةِ ، وکَذلِکَ الإِیمانُ یَشرَکُ الإِسلامَ وَالإِسلامُ لا یَشرَکُ الإِیمانَ ، وقَد قالَ اللّهُ عز و جل : «قَالَتِ الْأَعْرَابُ ءَامَنَّا قُل لَّمْ تُؤْمِنُواْ وَ لَکِن قُولُواْ أَسْلَمْنَا وَ لَمَّا یَدْخُلِ الْاءِیمَانُ فِی قُلُوبِکُمْ» ⁽¹⁾فَقَولُ اللّهِ عز و جل أصدَقُ القَولِ . قُلتُ : فَهَل لِلمُؤمِنِ فَضلٌ عَلَی المُسلِمِ فی شَیءٍ مِنَ الفَضائِلِ وَالأَحکامِ وَالحُدودِ وغَیرِ ذلِکَ ؟ فَقالَ : لا ، هُما یَجرِیانِ فی ذلِکَ مَجری واحِدٍ ، ولکِن لِلمُؤمِنِ فَضلٌ عَلَی المُسلِمِ فی أعمالِهِما وما یَتَقَرَّبانِ بِهِ إلَی اللّهِ عز و جل . قُلتُ : ألَیسَ اللّهُ عز و جل یَقولُ : «مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا» ⁽²⁾، وزَعَمتَ أنَّهُم مُجتَمِعونَ عَلَی الصَّلاةِ وَالزَّکاةِ وَالصَّومِ وَالحَجِّ مَعَ المُؤمِنِ ؟ قالَ : ألَیسَ قَد قالَ اللّهُ عز و جل : «یُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا کَثِیرَةً» ⁽³⁾، فَالمُؤمِنونَ هُمُ الَّذینَ یُضاعِفُ اللّهُ عز و جل لَهُم حَسَناتِهِم لِکُلِّ حَسَنَةٍ سَبعونَ ضِعفا ، فَهذا فَضلُ المُؤمِنِ ، ویَزیدُهُ اللّهُ فی حَسَناتِهِ عَلی قَدرِ صِحَّةِ إیمانِهِ أضعافا کَثیرَةً ، ویَفعَلُ اللّهُ بِالمُؤمِنینَ ما یَشاءُ مِنَ الخَیرِ . قُلتُ : أرَأَیتَ مَن دَخَلَ فِی الإِسلامِ ألَیسَ هُوَ داخِلاً فِی الإِیمانِ ؟ فَقالَ : لا ، ولکِنَّهُ قَد اُضیفَ إلَی الإِیمانِ وخَرَجَ مِنَ الکُفرِ ، وسَأَضرِبُ لَکَ مَثَلاً تَعقِلُ بِهِ فَضلَ الإِیمانِ عَلَی الإِسلامِ ، أرَأَیتَ لَو بَصُرتَ رَجُلاً فِی المَسجِدِ أکُنتَ تَشهَدُ أنَّکَ رَأَیتَهُ فِی الکَعبَةِ ؟ قُلتُ : لا یَجوزُ لی ذلِکَ . قالَ : فَلَو بَصُرتَ رَجُلاً فِی الکَعبَةِ أکُنتَ شاهِدا أنَّهُ قَد دَخَلَ المَسجِدَ الحَرامَ ؟ قُلتُ : نَعَم ! قالَ : وکَیفَ ذلِکَ ؟ قُلتُ : إنَّهُ لا یَصِلُ إلی دُخولِ الکَعبَةِ حَتّی یَدخُلَ المَسجِدَ . فَقالَ : قَد أصَبتَ وأحسَنتَ . ثُمَّ قالَ : کَذلِکَ الإِیمانُ وَالإِسلامُ . ⁽⁴⁾

.

الکافیـ به نقل از حُمران بن اَعیَن ـ:از امام باقر علیه السلام شنیدم که می فرماید : «ایمان ، آن است که در دل ، جای گیرد و آن را به سوی خداوند عز و جلبکشاند و به کار بستن طاعت خدا و گردن نهادن به فرمان او آن را تصدیق کند ؛ ولی اسلام ، گفتار و کردار ظاهری است ، و این همان است که عموم مردم[مسلمان] از هر فرقه ای ، بر آن ، متّفق اند و به واسطه آن ، خون ها حفظ و میراث ها برقرار و ازدواج ، جایز می گردد و همه مسلمانان در نماز و زکات و روزه و حج ، هم داستان اند و بدان سبب ، از کفر در آمده اند و به ایمان ، منسوب می شوند . اسلام، شریک ایمان نیست ؛ امّا ایمان ، شریک اسلام است و این دو ، در گفتار (شهادتین) و کردار ، مشترک اند ، چنان که کعبه در مسجد [الحرام] است ؛ ولی مسجد در کعبه نیست . همین سان ، ایمان با اسلام شریک است؛ ولی اسلام ، شریک ایمان نیست . خداوند عز و جلفرموده است : «بادیه نشینان گفتند : ما ایمان آوردیم . بگو : شما ایمان نیاورده اید ؛ لیکن بگویید : ما اسلام آوردیم . ایمان هنوز در دل های شما داخل نشده است» و سخن خداوند عز و جل، راست ترین سخن است» . گفتم : پس آیا مؤمن ، در چیزی از فضایل و احکام و حدود و غیر اینها ، امتیازی بر مسلمان دارد؟ فرمود : «نه ، هر دو از این جهت ، یکسان اند ؛ امّا در اعمالشان و در کارهایی که با آنها به خداوند عز و جل تقرّب می جویند ، مؤمن بر مسلمان برتری دارد» . گفتم : آیا نه این است که خداوند عز و جل می فرماید : «هر کس یک نیکی بیاورد ، ده برابر آن پاداش دارد» ، در صورتی که شما فرمودی آنان در نماز و زکات و روزه و حج ، با مؤمن یک حکم دارند؟ فرمود : «آیا نه این است که خداوند عز و جل فرموده است : «خدا برای او چندین برابر بیشتر می کند» ؟ پس مؤمنان اند که خداوند عز و جل نیکی هایشان را چند برابر می سازد ؛ هر نیکی را هفتاد برابر. این است برتریِ مؤمن [بر مسلمان] ، و خدا به اندازه درستیِ ایمانش ، چندین برابر بر نیکی هایش می افزاید . خداوند نسبت به مؤمنان ، هر نیکی ای که بخواهد ، می کند» . گفتم : بفرمایید که اگر کسی به اسلام در آید ، آیا نه این است که وارد ایمان نیز شده است؟ فرمود : «خیر ؛ بلکه منسوب به ایمان گشته و از کفر برون شده است . برایت مثالی می زنم تا بدان وسیله، برتریِ ایمان بر اسلام را دریابی : به من بگو که اگر مردی را در میان مسجد الحرام ببینی ، آیا گواهی می دهی که او را در کعبه دیده ای؟». گفتم : چنین گواهی دادنی، بر من روا نیست . فرمود : «اگر وی را در داخل کعبه ببینی ، آیا گواهی می دهی که او داخل مسجد الحرام گشته است؟». گفتم : بله . فرمود : «به چه دلیل ؟». گفتم : زیرا او به درون کعبه نمی رسد ، مگر آن که [نخست] وارد مسجد شود . فرمود: «درست است، آفرین» و سپس فرمود: «ایمان و اسلام نیز این گونه اند».

.

. .

. .

ج ـ الإِیمانُ إقرارٌ وعَمَلٌ وَالإِسلامُ إقرارٌ بِلا عَمَلٍرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الإِیمانُ إقرارٌ وعَمَلٌ ، وَالإِسلامُ إقرارٌ بِلا عَمَلٍ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ : مَا الإِسلامُ ؟ ـ :دینُ اللّهِ اسمُهُ الإِسلامُ ، وهُوَ دینُ اللّهِ قَبلَ أن تَکونوا حَیثُ کُنتُم وبَعدَ أن تَکونوا ، فَمَن أقَرَّ بِدینِ اللّهِ فَهُوَ مُسلِمٌ ، ومَن عَمِلَ بِما أمَرَ اللّهُ عز و جل بِهِ فَهُوَ مُؤمِنٌ . ⁽²⁾

د ـ اِشتِراطُ اجتِنابِ الکَبائِرِ وَالصَّغائِرِ فِی الإِیمانِالخصال عن أبی بصیر :کُنتُ عِندَ أبی جَعفَرٍ علیه السلام فَقالَ لَهُ رَجُلٌ : أصلَحَکَ اللّهُ إنَّ بِالکوفَةِ قَوما یَقولونَ مَقالَةً یَنسُبونَها إلَیکَ ، فَقالَ : وما هِیَ ؟ قالَ : یَقولونَ : الإِیمانُ غَیرُ الإِسلامِ ، فَقالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : نَعَم ، فَقالَ الرَّجُلُ : صِفهُ لی قالَ : مَن شَهِدَ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وأنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله وأقَرَّ بِما جاءَ مِن عِندِ اللّهِ وأقامَ الصَّلاةَ وآتَی الزَّکاةَ وصامَ شَهرَ رَمَضانَ وحَجَّ البَیتَ فَهُوَ مُسلِمٌ ، قُلتُ : فَالإِیمانُ ؟ قالَ : مَن شَهِدَ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وأنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ وأقَرَّ بِما جاءَ مِن عِندِ اللّهِ وأقامَ الصَّلاةَ وآتَی الزَّکاةَ وصامَ شَهرَ رَمَضانَ وحَجَّ البَیتَ ولَم یَلقَ اللّهَ بِذَنبٍ أوعَدَ عَلَیهِ النّارَ فَهُوَ مُؤمِنٌ . قالَ أبو بَصیرٍ : جُعِلتُ فِداکَ وأیُّنا لَم یَلقَ اللّهَ بِذَنبٍ أوعَدَ عَلَیهِ النّارَ؟! فَقالَ : لَیسَ هُوَ حَیثُ تَذهَبُ إنَّما هُوَ [ مَن] ⁽³⁾لَم یَلقَ اللّهَ بِذَنبٍ أوعَدَ عَلَیهِ النّارَ ولَم یَتُب مِنهُ . ⁽⁴⁾

.

ج - ایمان ، اقرار همراه عمل است ، و اسلام ، اقرار بدون عمل

د - شرط دوری کردن از گناهان بزرگ و کوچک در ایمان

ج ـ ایمان ، اقرار همراه عمل است و اسلام ، اقرار بدون عملپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ایمان ، گواهی دادن و کردار است ؛ ولی اسلام ، گواهی دادن بی کردار .

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ این پرسش که : اسلام چیست؟ ـ :دین خدا نامش اسلام است ، و آن ، [ همواره ]دین خدا بوده است ، پیش از آن که شما باشید ـ هر جا بوده اید ـ و پس از شما نیز چنین خواهد بود . پس هر کسی که به دین خدا اقرار کند ، مسلمان است و کسی که به دستورهای خداوند عز و جل عمل کند ، مؤمن است .

د ـ شرط دوری کردن از گناهان بزرگ و کوچک در ایمانالخصالـ به نقل از ابو بصیر ـ:در محضر امام باقر علیه السلام بودم که مردی به ایشان گفت : خداوند ، تو را سلامت بدارد! در کوفه عدّه ای هستند که سخنی می گویند و آن را به شما نسبت می دهند . فرمود : «چه سخنی ؟» . گفت : می گویند : ایمان غیر از اسلام است . امام باقر علیه السلام فرمود : «همین گونه است» . مرد گفت : برایم توضیحش دهید . فرمود : «کسی که به یگانگیِ خداوند یکتا و پیامبریِ محمّد صلی الله علیه و آله گواهی دهد و به آنچه از نزد خدا آمده است، اقرار کند ، و نماز بخواند و زکات بپردازد و ماه رمضان ، روزه بدارد و حجّ خانه خدا بگزارد ، مسلمان است» . من گفتم : پس ایمان چه؟ فرمود: «کسی که به یگانگیِ خداوند یکتا و پیامبریِ محمّد صلی الله علیه و آله گواهی دهد و به آنچه او از نزد خدا آورده است، اقرار کند ، و نماز بخواند و زکات بپردازد و ماه رمضان ، روزه بدارد و حجّ خانه خدا بگزارد و خداوند را با گناهی دیدار نکند که برایش وعده آتش داده است ، مؤمن است» . گفتم : قربانت گردم ! کدام یک از ماست که خداوند را با گناهی دیدار نکند که برای آن ، وعده آتش داده است؟! فرمود : «اشتباه فهمیدی . مقصود ، این است که خدا را با گناهی دیدار نکند که برای آن ، وعده آتش داده است و او از آن توبه نکرده باشد» .

.

الأمالی للطوسی عن أبی بصیر :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام : مَا الإِیمانُ ؟ فَجَمَعَ لِیَ الجَوابَ فی کَلِمَتَینِ فَقالَ: الإِیمانُ بِاللّهِ أن لا تَعصِیَ اللّهَ . قُلتُ : فَمَا الإِسلامُ ؟ فَجَمَعَهُ فی کَلِمَتَینِ فَقالَ : مَن شَهِدَ شَهادَتَنا ونَسَکَ نُسُکَنا وذَبَحَ ذَبیحَتَنا . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی مُکاتَبَتِهِ لِعَبدِ المَلِکِ بنِ أعیَنَ ـ :الإِیمانُ هُوَ الإِقرارُ بِاللِّسانِ وعَقدٌ فِی القَلبِ وعَمَلٌ بِالأَرکانِ وَالإِیمانُ بَعضُهُ مِن بَعضٍ وهُوَ دارٌ ، وکَذلِکَ الإِسلامُ دارٌ ، وَالکُفرُ دارٌ ⁽²⁾فَقَد یَکونُ العَبدُ مُسلِما قَبلَ أن یَکونَ مُؤمِناً ، ولا یَکونُ مُؤمِنا حَتّی یَکونَ مُسلِما ، فَالإِسلامُ قَبلَ الإِیمانِ وهُوَ یُشارِکُ الإِیمانَ ، فَإِذا أتَی العَبدُ کَبیرَةً مِن کَبائِرِ المَعاصی أو صَغیرَةً مِن صَغائِرِ المَعاصِی الَّتی نَهَی اللّهُ عز و جل عَنها کانَ خارِجا مِنَ الإِیمانِ ، ساقِطا عَنهُ اسمُ الإِیمانِ وثابِتا عَلَیهِ اسمُ الإِسلامِ فَإِن تابَ وَاستَغفَرَ عادَ إلی دارِ الإِیمانِ وَلا یُخرِجُهُ إلَی الکُفرِ إلَا الجُحودُ وَالاِستِحلالُ ، أن یَقولَ لِلحَلالِ هذا حَرامٌ ولِلحَرامِ هذا حَلالٌ ودانَ بِذلِکَ ، فَعِندَها یَکونُ خارِجا مِنَ الإِسلامِ وَالإِیمانِ داخِلاً فِی الکُفرِ ، وکانَ بِمَنزِلَةِ مَن دَخَلَ الحَرَمَ ثُمَّ دَخَلَ الکَعبَةَ وأحدَثَ فِی الکَعبَةِ حَدَثا فَاُخرِجَ عَنِ الکَعبَةِ وعَنِ الحَرَمِ فَضُرِبَت عُنُقُهُ وصارَ إلَی النّارِ . ⁽³⁾

الإمام الرّضا علیه السلام :إنَّ الإِسلامَ غَیرُ الإِیمانِ ، وکُلُّ مُؤمِنٍ مُسلِمٌ ولَیسَ کُلُّ مُسلِمٍ مُؤمِناً ، ولا یَسرِقُ السّارِقُ حینَ یَسرِقُ وهُوَ مُؤمِنٌ ، ولا یَزنِی الزّانی حینَ یَزنی وهُوَ مُؤمِنٌ ، وأصحابُ الحُدودِ مُسلِمونَ لا مُؤمِنونَ ولا کافِرونَ ، وَاللّهُ تَعالی لا یُدخِلُ النّارَ مُؤمِنا وقَد وَعَدَهُ الجَنَّةَ ، ولا یُخرِجُ مِنَ النّارِ کافِرا وقَد أوعَدَهُ النّارَ وَالخُلودَ فیها ؛ ولا یَغفِرُ أن یُشرَکَ بِهِ ویَغفِرُ ما دونَ ذلِکَ لِمَن یَشاءُ ومُذنِبو أهلِ التَّوحیدِ لا یُخَلَّدونَ ⁽⁴⁾فِی النّارِ ویُخرَجونَ مِنها ، وَالشَّفاعَةُ جائِزَةٌ لَهُم وإنَّ الدّارَ الیَومَ دارُ تَقِیَّةٍ ، وهِیَ دارُ الإِسلامِ لا دارُ کُفرٍ ولا دارُ إیمانٍ ، وَالأَمرُ بِالمَعروفِ وَالنَّهیُ عَنِ المُنکَرِ واجِبانِ إذا أمکَنَ ولَم یَکُن خیفَةٌ عَلَی النَّفسِ ، وَالإِیمانُ هُوَ أداءُ الأَمانَةِ وَاجتِنابُ جَمیعِ الکَبائِرِ ، وهُوَ مَعرِفَةٌ بِالقَلبِ وإقرارٌ بِاللِّسانِ وعَمَلٌ بِالأَرکانِ . ⁽⁵⁾

راجع : ص ۶۶ ( حدیث جامع فی حقیقة الإیمان والإسلام وفروقهما).

.

الأمالی ، طوسیـ به نقل از ابو بصیر ـ:از امام صادق علیه السلام پرسیدم : ایمان چیست؟ ایشان پاسخ را در دو کلمه برایم گرد آورد و فرمود : «ایمان به خدا ، آن است که خدا را نافرمانی نکنی» . پرسیدم : پس اسلام چیست؟ جواب آن را نیز در دو کلمه فرمود : «کسی که به آنچه ما شهادت می دهیم (شهادتین) ، شهادت دهد و عبادات ما را انجام دهد و مانند ما ذبح کند» .

امام صادق علیه السلامـ در مکاتبه اش با عبد الملک بن اَعیَن ـ :ایمان ، عبارت است از : اقرار به زبان و اعتقاد در دل و عمل با اعضا و جوارح . [این] اجزای ایمان ، به هم پیوسته اند و ایمان [مانند] یک خانه است ، چنان که اسلام نیز [همانند] یک خانه است ، و کفر هم [مانند] یک خانه است . ⁽¹⁾گاهی بنده مسلمان است ، پیش از آن که مؤمن باشد ؛ ولی مؤمن نیست، مگر آن که مسلمان باشد . پس اسلام ، مقدّم بر ایمان و شریک ایمان است . بنا بر این ، هر گاه بنده گناه کبیره ای یا گناه صغیره ای انجام دهد که خداوند از آن نهی فرموده است ، از ایمان خارج می شود و نام ایمان ، از او حذف می گردد؛ ولی نام اسلام بر وی می ماند . اگر توبه کرد و آمرزش خواست، به خانه ایمان باز می گردد ؛ امّا او را [از اسلام] به کفر نمی برد ، مگر انکار و رواشماری . رواشماری ، این است که در باره چیز حلال بگوید : این حرام است و در باره حرام بگوید : این حلال است ، و به این [ سخن]، باور داشته باشد . در این صورت ، از اسلام و ایمان ، خارج می شود و به کفر وارد می شود و به سان کسی خواهد بود که داخل مسجد الحرام گردد و سپس به درون کعبه رود و در کعبه حَدَثی از خود ، صادر نماید ، و از کعبه و حرم [هر دو] ، بیرونش کنند و گردنش زده شود و به دوزخ رود» .

امام رضا علیه السلام :اسلام ، غیر از ایمان است . هر مؤمنی مسلمان است؛ امّا هر مسلمانی مؤمن نیست . سارق در حین سرقت ، ایمان ندارد . زناکار در حین زنا کردن ، ایمان ندارد . کسانی که سزاوار کیفر حد هستند، مسلمان اند ؛ امّا مؤمن نیستند ، کافر هم نیستند . خداوند متعال ، مؤمن را به دوزخ نمی برد ؛ چون به او وعده بهشت داده است . کافر را هم از آتش بیرون نمی آورد ؛ چون او را به آتش و جاودانگی در آن ، تهدید کرده است . شرک به خود را نمی بخشد و جز آن را [هر گناهی که باشد] ، برای هر کس که بخواهد ، می بخشد . گنهکارانِ اهل توحید ، در آتش ، جاودان نمی شوند ؛ بلکه [سرانجام] از آن بیرون آورده می شوند و شفاعت در حقّ آنان ، جایز است . مرز و بومِ فعلی ، مرز و بوم تقیّه است ؛ یعنی مرز و بوم اسلام است ؛ نه سرزمین کفر است و نه سرزمین ایمان . امر به معروف و نهی از منکر ، در صورتی که ممکن باشد و بیم بر جان نرود ، واجب است . ایمان گزاردن امانت است و دوری کردن از همه گناهان بزرگ ، و شناختِ به دل است و اقرار کردن با زبان و عمل با ارکان (اعضا) .

ر . ک : ص ۶۷ (حدیثی جامع در باره حقیقت ایمان و اسلام و تفاوت های آن دو).

.

ه ـ الإِیمانُ إقرارٌ وعَمَلٌ ونِیَّةٌ وَالإِسلامُ إقرارٌ وعَمَلٌالإمام الصادق علیه السلام :الإِیمانُ إقرارٌ وعَمَلٌ ونِیَّةٌ ، وَالإِسلامُ إقرارٌ وعَمَلٌ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی صِفَةِ الإِسلامِ ـ :فَرقُ ما بَینَ المُسلِمِ وَالمُؤمِنِ ، أنَّ المُسلِمَ إنَّما یَکونُ مُؤمِنا أن یَکونَ مُطیعا فِی الباطِنِ مَعَ ما هُوَ عَلَیهِ فِی الظّاهِرِ ، فَإِذا فَعَلَ ذلِکَ بِالظّاهِرِ کانَ مُسلِما ، وإذا فَعَلَ ذلِکَ بِالظّاهِرِ وَالباطِنِ بِخُضوعٍ وتَقَرُّبٍ بِعِلمٍ کانَ مُؤمِنا ، فَقَد یَکونُ العَبدُ مُسلِما ولا یَکونُ مُؤمِنا إلّا وهُوَ مُسلِمٌ . ⁽²⁾

و ـ الإِسلامُ عَلانِیَةٌ وَالإِیمانُ فِی القَلبِتفسیر الثعلبی :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : الإِیمانُ سِرٌّ ـ وأشارَ إلی صَدرِهِ ـ وَالإِسلامُ عَلانِیَةٌ . ⁽³⁾

.

ه - ایمان ، اقرار و کردار و نیّت است ، و اسلام ، اقرار و کردار

و - اسلام آشکار است، و ایمان در دل

ه ـ ایمان ، اقرار و کردار و نیّت است ، و اسلام ، اقرار و کردارامام صادق علیه السلام :ایمان ، اقرار و کردار و نیّت است ؛ ولی اسلام ، اقرار و کردار است .

امام صادق علیه السلامـ در وصف اسلام ـ :فرق میان مسلمان و مؤمن ، این است که مسلمان آن گاه مؤمن است که در درون [و دل خود] ، فرمان بردار چیزی باشد که در برون ، بر آن است . پس هر گاه در برون چنین کند، مسلمان است و هر گاه در برون و درون و با خضوع و تقرّب ، آگاهانه چنین کند ، مؤمن است . پس گاه ، بنده مسلمان است [و مؤمن نیست] ؛ ولی اگر مؤمن باشد ، حتما مسلمان نیز هست .

و ـ اسلام ، آشکار است، و ایمان ، در دلتفسیر الثعلبی :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «ایمان ، درونی است» و به سینه اش اشاره فرمود [و افزود :] «و اسلام ، بیرونی» .

.

مسند ابن حنبل عن أنس :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : الإِسلامُ عَلانِیَةٌ وَالإِیمانُ فِی القَلبِ . قالَ : ثُمَّ یُشیرُ بِیَدِهِ إلی صَدرِهِ ثَلاثَ مَرّاتٍ . قالَ : ثُمَّ یَقولُ : التَّقوی هاهُنا ، التَّقوی هاهُنا . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ مَحَلَّ الإِیمانِ الجَنانُ وسَبیلَهُ الاُذُنانِ . ⁽²⁾

ز ـ الأَحکامُ عَلَی الإِسلامِ وَالثَّوابُ عَلَی الإِیمانِالإمام الصادق علیه السلام :الإِسلامُ یُحقَنُ بِهِ الدَّمُ ، وتُؤَدّی بِهِ الأَمانَةُ ، وتُستَحَلُّ بِهِ الفُروجُ؛ وَالثَّوابُ عَلَی الإِیمانِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إنَّ الإِسلامَ قَبلَ الإِیمانِ وعَلَیهِ یَتَوارَثونَ ویَتَناکَحونَ، وَالإِیمانُ عَلَیهِ یُثابونَ. ⁽⁴⁾

راجع : ص ۵۶ ح ۵۳ .

۱ / ۳حَدیثٌ جامِعٌ فی حَقیقَةِ الإِیمانِ وَالإِسلامِ وفُروقِهِماتحف العقول عن الإمام الصادق علیه السلامـ أنَّهُ دَخَلَ عَلَیهِ رَجُلٌ فَقالَ علیه السلام لَهُ ـ :مِمَّنِ الرَّجُلُ ؟ فَقالَ : مِن مُحِبّیکُم ومَوالیکُم ، فَقالَ لَهُ جَعفَرٌ علیه السلام : لا یُحِبُّ اللّهَ عَبدٌ ⁽⁵⁾حَتّی یَتَوَلّاهُ ولا یَتَوَلّاهُ حَتّی یوجِبَ لَهُ الجَنَّةَ . ثُمَّ قالَ لَهُ مِن أیِّ مُحِبّینا أنتَ ؟ فَسَکَتَ الرَّجُلُ ، فَقالَ لَهُ سَدیرٌ : وکَم مُحِبّوکُم یَابنَ رَسولِ اللّهِ ؟ فَقالَ : عَلی ثَلاثِ طَبَقاتٍ : طَبَقَةٍ أحَبّونا فِی العَلانِیَةِ ولَم یُحِبّونا فِی السِّرِّ ، وطَبَقَةٍ یُحِبّونا فِی السِّرِّ ولَم یُحِبّونا فِی العَلانِیَةِ ، وطَبَقَةٍ یُحِبّونا فِی السِّرِّ وَالعَلانِیَةِ ، هُمُ النَّمَطُ ⁽⁶⁾الأَعلی ، شَرِبوا مِنَ العَذبِ الفُراتِ ، وعَلِموا تَأویلَ الکِتابِ وفَصلَ الخِطابِ وسَبَبَ الأَسبابِ ، فَهُمُ النَّمَطُ الأَعلی ، الفَقرُ وَالفاقَةُ وأنواعُ البَلاءِ أسرَعُ إلَیهِم مِن رَکضِ الخَیلِ ، مَسَّتهُمُ البَأساءُ وَالضَّرّاءُ وزُلزِلوا وفُتِنوا ، فَمِن بَینِ مَجروحٍ ومَذبوحٍ ، مُتَفَرِّقینَ فی کُلِّ بِلادٍ قاصِیَةٍ ، بِهِم یَشفِی اللّهُ السَّقیمَ ویُغنِی العَدیمَ ، وبِهِم تُنصَرونَ ، وبِهِم تُمطَرونَ ، وبِهِم تُرزَقونَ ، وهُمُ الأَقَلّونَ عَدَدا ، الأَعظَمونَ عِندَ اللّهِ قَدرا وخَطَرا . وَالطَّبَقَةُ الثّانِیَةُ النَّمَطُ الأَسفَلُ ، أحَبّونا فِی العَلانِیَةِ وساروا بِسیرَةِ المُلوکِ ، فَأَلسِنَتُهُم مَعَنا وسُیوفُهُم عَلَینا . وَالطَّبَقَةُ الثّالِثَةُ النَّمَطُ الأَوسَطُ ، أحَبّونا فِی السِّرِّ ولَم یُحِبّونا فِی العَلانِیَةِ ، ولَعَمری لَئِن کانوا أحَبّونا فِی السِّرِّ دونَ العَلانِیَةِ ، فَهُمُ الصَّوّامونَ بِالنَّهارِ ، القَوّامونَ بِاللَّیلِ ، تَری أثَرَ الرَّهبانِیَّةِ فی وُجوهِهِم ، أهلُ سِلمٍ وَانقِیادٍ . قالَ الرَّجُلُ : فَأَنَا مِن مُحِبّیکُم فِی السِّرِّ وَالعَلانِیَةِ . قالَ جَعفَرٌ علیه السلام : إنَّ لِمُحِبّینا فِی السِّرِّ وَالعَلانِیَةِ عَلاماتٍ یُعرَفونَ بِها . قالَ الرَّجُلُ : وما تِلکَ العَلاماتُ ؟ قالَ علیه السلام : تِلکَ خِلالٌ أوَّلُها أنَّهُم عَرَفُوا التَّوحیدَ حَقَّ مَعرِفَتِهِ ، وأحکَموا عِلمَ تَوحیدِهِ ، وَالإِیمانُ بَعدَ ذلِکَ بِما هُوَ وما صِفَتُهُ . ثُمَّ عَلِموا حُدودَ الإِیمانِ وحَقائِقَهُ وشُروطَهُ وتَأویلَهُ. قالَ سَدیرٌ: یَابنَ رَسولِ اللّهِ ما سَمِعتُکَ تَصِفُ الإِیمانَ بِهذِهِ الصِّفَةِ. قالَ : نَعَم یا سَدیرُ ، لَیسَ لِلسّائِلِ أن یَسأَلَ عَنِ الإِیمانِ ما هُوَ حَتّی یَعلَمَ الإِیمانَ بِمَن ؟ قالَ سَدیرٌ : یَابنَ رَسولِ اللّهِ ، إن رَأَیتَ أن تُفَسِّرَ ما قُلتَ ؟ قالَ الصّادِقُ علیه السلام : مَن زَعَمَ أنَّهُ یَعرِفُ اللّهَ بِتَوَهُّمِ القُلوبِ فَهُوَ مُشرِکٌ ، ومَن زَعَمَ أنَّهُ یَعرِفُ اللّهَ بِالاِسمِ دونَ المَعنی فَقَد أقَرَّ بِالطَّعنِ ، لِأَنَّ الاِسمَ مُحدَثٌ ، ومَن زَعَمَ أنَّهُ یَعبُدُ الاِسمَ وَالمَعنی فَقَد جَعَلَ مَعَ اللّهِ شَریکا ، ومَن زَعَمَ أنَّهُ یَعبُدُ المَعنی بِالصِّفَةِ لا بِالإِدراکِ فَقَد أحالَ عَلی غائِبٍ ، ومَن زَعَمَ أنَّهُ یَعبُدُ الصِّفَةَ وَالمَوصوفَ فَقَد أبطَلَ التَّوحیدَ ، لِأَنَّ الصِّفَةَ غَیرُ المَوصوفِ ، ومَن زَعَمَ أنَّهُ یُضیفُ المَوصوفَ إلَی الصِّفَةِ فَقَد صَغَّرَ بِالکَبیرِ ، وما قَدَرُوا اللّهَ حَقَّ قَدرِهِ . قیلَ لَهُ : فَکَیفَ سَبیلُ التَّوحیدِ ؟ قالَ علیه السلام : بابُ البَحثِ مُمکِنٌ ، وطَلَبُ المَخرَجِ مَوجودٌ ، إنَّ مَعرِفَةَ عَینِ الشّاهِدِ قَبلَ صِفَتِهِ ، ومَعرِفَةَ صِفَةِ الغائِبِ قَبلَ عَینِهِ ، قیلَ : وکَیفَ نَعرِفُ عَینَ الشّاهِدِ قَبلَ صِفَتِهِ ؟ قالَ علیه السلام : تَعرِفُهُ وتَعلَمُ عِلمَهُ وتَعرِفُ نَفسَکَ بِهِ ، ولا تَعرِفُ نَفسَکَ بِنَفسِکَ مِن نَفسِکَ ، وتَعلَمُ أنَّ ما فیهِ لَهُ وبِهِ ، کَما قالوا لِیوسُفَ : «أَءِنَّکَ لَأَنتَ یُوسُفُ قَالَ أَنَا یُوسُفُ وَ هَذَا أَخِی» ⁽⁷⁾فَعَرَفوهُ بِهِ ولَم یَعرِفوهُ بِغَیرِهِ ، ولا أثبَتوهُ مِن أنفُسِهِم بِتَوَهُّمِ القُلوبِ ، أما تَرَی اللّهَ یَقولُ : «مَّا کَانَ لَکُمْ أَن تُنبِتُواْ شَجَرَهَا» ⁽⁸⁾یَقولُ : لَیسَ لَکُم أن تَنصِبوا إماما مِن قِبَلِ أنفُسِکُم ، تُسَمّونَهُ مُحِقّا بِهَوی أنفُسِکُم وإرادَتِکُم ...

.

ز - احکام بر پایه اسلام اند و پاداش بر پایه ایمان

۱ / ۳ حدیثی جامع درباره حقیقت ایمان و اسلام و تفاوت های آن دو

اشاره

مسند ابن حنبلـ به نقل از اَنس ـ:پیامبر خدا می فرمود : «اسلام ، امری بیرونی است؛ ولی ایمان ، در دل است» . سپس سه بار با دستش به سینه خود اشاره می کرد و می فرمود : «تقوا این جاست ، تقوا این جاست» .

امام علی علیه السلام :جایگاه ایمان ، دل است و راه آن هم گوش هاست .

ز ـ احکام بر پایه اسلام اند و پاداش بر پایه ایمان استامام صادق علیه السلام :به واسطه اسلام ، خون [شخص] محفوظ می ماند ، امانت ادا می گردد و زناشویی حلال می شود ؛ ولی پاداش بر پایه ایمان است .

امام صادق علیه السلام :اسلام ، پیش از ایمان است ، و بر پایه اسلام است که از یکدیگر ارث می برند و زناشویی می کنند ؛ امّا بر پایه ایمان است که پاداش داده می شوند .

ر . ک : ص ۵۷ ح ۵۳

حدیثی جامع در باره حقیقت ایمان و اسلام و تفاوت های آن دو۱ / ۳تحف العقول :امام صادق علیه السلام به مردی که نزد ایشان آمد ، فرمود : «آقا که باشند ؟». گفت : از دوستداران و طرفداران شما هستم . امام صادق علیه السلام به او فرمود : «هیچ بنده ای خدا را دوست نمی دارد، ⁽¹⁾مگر آن که خداوند ، او را تحت ولایت [و حمایت] خود گرفته باشد و هر گاه او را تحت ولایت خود بگیرد ، بهشت را بر وی واجب می سازد» . سپس به او فرمود : «تو از کدامین دوستداران ما هستی؟». مرد خاموش ماند . سَدیر به ایشان گفت : مگر دوستداران شما چند دسته اند ، ای پسر پیامبر خدا ؟ فرمود : «سه دسته : دسته ای ما را در ظاهر دوست دارند و در باطن دوستمان نمی دارند ، دسته ای ما را در باطن دوست دارند و در ظاهر دوستمان نمی دارند ، و دسته ای در باطن و ظاهر ، هر دو ، دوستمان می دارند . اینان رده برترند ؛ از چشمه شیرین و گوارا نوشیده اند ، تأویل کتاب و فصل الخطاب و سبب سبب ها را می دانند . پس رده برترند . فقر و بینوایی و انواع گرفتاری ها تندتر از تازِش اسب ، به سوی آنان می شتابد . رنج و گزند ، فرا می گیردشان و متزلزل می شوند و سختی و شکنجه می بینند . یکی زخم می خورَد و دیگری سرش از تن جدا می شود و در سرزمین های دوردست ، آواره می شوند . به واسطه آنان است که خداوند ، بیمار را شفا می بخشد و نادار را توانگر می سازد . به واسطه آنان است که نصرت الهی شامل حال شما می شود . به برکت وجود آنان است که باران بر شما می بارد و به واسطه آنان است که روزی داده می شوید . آنان در شمار، کمترین اند؛ امّا نزد خداوند ، پر قدر و ارج ترین اند . دسته دوم ، رده پایین اند . ما را در ظاهر دوست دارند ؛ امّا [در عمل] به شیوه شاهان رفتار می کنند . زبان هایشان با ماست و شمشیرهایشان بر ما . دسته سوم ، رده میانه اند . در باطن ، ما را دوست می دارند ؛ ولی در ظاهر ، دوستمان نمی دارند . به جان خودم سوگند که اگر اینان [به راستی] در باطن ، ما را دوست داشته باشند، روزه دارانِ روز و عبادتگران شب خواهند بود و نشان عبادت پیشگی را در چهره هایشان می بینی، و تسلیم و فرمان بردار [ما] هستند» . آن مرد گفت : پس من از دوستداران باطنی و ظاهریِ شما هستم . امام صادق علیه السلام فرمود : «دوستداران باطنی و ظاهریِ ما نشانه هایی دارند که با آنها شناخته می شوند» . مرد گفت : آن نشانه ها چیست؟ امام صادق علیه السلام فرمود : «چند چیز است : نخستین آنها ، این است که ایشان یگانگیِ خداوند را چنان که باید، شناخته اند و علم توحیدش را استوار ساخته اند و آن گاه ، به چیستیِ او و چگونگی اش ایمان آورده اند و سپس مرزهای ایمان و حقایق و شروط و تأویل آن را دانسته اند» . سدیر گفت : ای فرزند پیامبر خدا ! من از شما نشنیده بودم که ایمان را چنین وصف کنید . فرمود : «بله ، ای سدیر ! پرسنده را نشاید که از چیستی ایمان بپرسد ، تا آن که [نخست ]بداند ایمان به چه کسی است». سدیر گفت : ای فرزند پیامبر خدا ! اگر صلاح می دانید ، آنچه را فرمودید ، شرح دهید . امام صادق علیه السلام فرمود : «کسی که می پندارد خدا را با توهّم دل می شناسد ، مشرک است . کسی که می پندارد خدا را به نام و بدون معنا [و حقیقت] می شناسد ، به طعن [در حدوث خداوند] اعتراف کرده است؛ ⁽²⁾زیرا نام ، حادث است . کسی که می پندارد نام و معنا را می پرستد ، با خداوند ، شریک قرار داده است . کسی که می پندارد معنا را با صفت و نه با ادراک می پرستد ، به موجودی غایب ، حوالت داده است. ⁽³⁾کسی که می پندارد صفت و موصوف را می پرستد ، توحید را باطل ساخته است ؛ زیرا صفت ، غیر از موصوف است ، و کسی که می پندارد موصوف را به صفت اضافه می کند ، بزرگ را کوچک ساخته است . اینان خدا را چنان که باید و شاید ، نشناخته اند» . به ایشان گفته شد : پس راهِ رسیدن به توحید چیست؟ فرمود : «باب جستجو باز است ، و راه خروج [از بن بست و شبهات] ، موجود است . شناختِ عین موجودِ حاضر ، پیش از [شناخت] صفت اوست و شناخت صفت موجود غایب ، مقدّم بر [شناخت] عین اوست» . گفته شد : چگونه عینِ موجودِ حاضر را پیش از صفتش بشناسیم؟ فرمود : «او را می شناسی و علمش را می دانی و خودت را نیز به وسیله او می شناسی ، نه این که خودت را به وسیله خودت و از خودت بشناسی ، و می دانی که آنچه در اوست ، از آنِ او و قائم به اوست ، چنان که [برادران یوسف علیه السلام ] به یوسف گفتند : «راستی تو یوسفی؟ گفت : من یوسفم و این هم برادر من است» . پس یوسف را به خودِ او شناختند ، نه به واسطه غیر او ، و از پیشِ خود و با توهّم دل ، او را اثبات نکردند . نمی بینی که خداوند می فرماید : «کار شما نبود که درختانِ آن را برویانید » ؟ می فرماید : شما را نسزد که امامی از پیشِ خود نصب کنید و به دلخواه و خواست خود ، او را بر حق بنامید» ... .

.

. .

. .

[أ ـ صِفَةُ الإِیمانِ]قالَ علیه السلام : مَعنی صِفَةِ الإِیمانِ ، الإِقرارُ وَالخُضوعُ للّهِِ بِذُلِّ الإِقرارِ وَالتَّقَرُّبُ إلَیهِ بِهِ ، وَالأَداءُ لَهُ بِعِلمِ کُلِّ مَفروضٍ مِن صَغیرٍ أو کَبیرٍ ، مِن حَدِّ التَّوحیدِ فَما دونَهُ إلی آخِرِ بابٍ مِن أبوابِ الطّاعَةِ أوَّلاً فَأَوَّلاً ، مَقرونٌ ذلِکَ کُلُّهُ بَعضُهُ إلی بَعضٍ مَوصولٌ بَعضُهُ بِبَعضٍ . فَإِذا أدَّی العَبدُ ما فُرِضَ عَلَیهِ مِمّا وَصَلَ إلَیهِ عَلی صِفَةِ ما وَصَفناهُ ، فَهُوَ مُؤمِنٌ مُستَحِقٌّ لِصِفَةِ الإِیمانِ ، مُستَوجِبٌ لِلثَّوابِ ، وذلِکَ أنَّ مَعنی جُملَةِ الإِیمانِ الإِقرارُ ، ومَعنَی الإِقرارِ التَّصدیقُ بِالطّاعَةِ ، فَلِذلِکَ ثَبَتَ أنَّ الطّاعَةَ کُلَّها صَغیرَها وکَبیرَها مَقرونَةٌ بَعضُها إلی بَعضٍ ، فَلا یَخرُجُ المُؤمِنُ مِن صِفَةِ الإِیمانِ إلّا بِتَرکِ مَا استَحَقَّ أن یَکونَ بِهِ مُؤمِنا ، وإنَّمَا استَوجَبَ وَاستَحَقَّ اسمَ الإِیمانِ ومَعناهُ بِأَداءِ کِبارِ الفَرائِضِ مَوصولَةً ، وتَرکِ کِبارِ المَعاصی وَاجتِنابِها . وإن تَرَکَ صِغارَ الطّاعَةِ وَارتَکَبَ صِغارَ المَعاصی ، فَلَیسَ بِخارِجٍ مِنَ الإِیمانِ ولا تارِکٍ لَهُ ، ما لَم یَترُک شَیئا مِن کِبارِ الطّاعَةِ ولَم یَرتَکِب شَیئاً مِن کِبارِ المَعاصی ، فَما لَم یَفعَل ذلِکَ فَهُوَ مُؤمِنٌ لِقَولِ اللّهِ : «إِن تَجْتَنِبُواْ کَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنکُمْ سَیِّئاتِکُمْ وَنُدْخِلْکُم مُّدْخَلاً کَرِیمًا» ⁽¹⁾یَعنِی المَغفِرَةَ ما دونَ الکَبائِرِ ، فَإِن هُوَ ارتَکَبَ کَبیرَةً مِن کَبائِرِ المَعاصی ، کانَ مَأخوذا بِجَمیعِ المَعاصی صِغارِها وکِبارِها ، مُعاقَبا عَلَیها مُعَذَّبا بِها ، فَهذِهِ صِفَةُ الإِیمانِ وصِفَةُ المُؤمِنِ المُستَوجِبِ لِلثَّوابِ .

.

الف - تعریف ایمان

[الف ـ تعریف ایمان]امام صادق علیه السلام فرمود : «معنای ایمان ، عبارت است از : اقرار با زبان به خدا و کرنش در برابر او و تقرّب جستن به او به وسیله آن ، و گزاردن آگاهانه هر وظیفه ای ، از کوچک و بزرگ ، برای او : از توحید گرفته به پایین ، تا آخرین باب از ابواب طاعت ، یکی پس از دیگری ، همراه هم و پیوسته به هم . پس هر گاه بنده آنچه را بر او واجب گشته و به او رسیده است ، به نحوی که وصفش کردیم ، به جای آورَد، او مؤمن است و شایسته وصف ایمان و سزاوار پاداش خواهد بود . این از آن روست که معنای کلّیِ ایمان ، اقرار است و معنای اقرار ، سر در طاعت نهادن . پس ثابت شد که همه اقسام طاعت ، کوچک و بزرگش ، به یکدیگر پیوسته اند . بنا بر این ، مؤمن از مؤمن بودن خارج نمی شود ، مگر با ترک آنچه به سبب آن ، سزامند مؤمن بودن است ، و آنچه هم در واقع ، او را مستوجب و سزامند نام و حقیقت ایمان می کند ، به جا آوردنِ پیوسته وظایف بزرگ است و فرو نهادن گناهان بزرگ و دوری کردن از آنها . امّا اگر طاعت های کوچک را ترک کند و گناهان کوچک را مرتکب شود ، از ایمان خارج نمی شود و تا زمانی که چیزی از طاعت های بزرگ را ترک نکند و گناه کبیره ای به جا نیاورد ، ترک ایمان نکرده است. پس تا زمانی که این کار را نکرده باشد، مؤمن است ، به دلیل این سخن خداوند : «اگر از گناهان بزرگی که از آنها نهی می شوید ، دوری بورزید ، بدی های شما را می پوشانیم و شما را به مقام ارجمندی در می آوریم» ، یعنی آمرزش گناهان غیر کبیره . و اگر مرتکب گناه کبیره ای شود ، برای همه گناهان ، از کوچک و بزرگ ، مؤاخذه می گردد و بر همه آنها کیفر و عذاب می شود . این بود وصف ایمان و وصف مؤمن که سزاوار پاداش است .

.

[ب ـ صِفَةُ الإِسلامِ]وأمّا مَعنی صِفَةِ الإِسلامِ ، فَهُوَ الإِقرارُ بِجَمیعِ الطّاعَةِ الظّاهِرِ الحُکمِ وَالأَداءِ لَهُ ، فَإِذا أقَرَّ المُقِرُّ بِجَمیعِ الطّاعَةِ فِی الظّاهِرِ مِن غَیرِ العَقدِ عَلَیهِ بِالقُلوبِ ، فَقَدِ استَحَقَّ اسمَ الإِسلامِ ومَعناهُ ، وَاستَوجَبَ الوِلایَةَ الظّاهِرَةَ وإجازَةَ شَهادَتِهِ وَالمَواریثَ ، وصارَ لَهُ ما لِلمُسلِمینَ وعَلَیهِ ما عَلَی المُسلِمینَ فَهذِهِ صِفَةُ الإِسلامِ ، وفَرقُ ما بَینَ المُسلِمِ وَالمُؤمِنِ ، أنَّ المُسلِمَ إنَّما یَکونُ مُؤمِنا أن یَکونَ مُطیعا فِی الباطِنِ مَعَ ما هُوَ عَلَیهِ فِی الظّاهِرِ ، فَإِذا فَعَلَ ذلِکَ بِالظّاهِرِ کانَ مُسلِماً ، وإذا فَعَلَ ذلِکَ بِالظّاهِرِ وَالباطِنِ بِخُضوعٍ وتَقَرُّبٍ بِعِلمٍ کانَ مُؤمِنا ، فَقَد یَکونُ العَبدُ مُسلِما ولا یَکونُ مُؤمِنا إلّا وهُوَ مُسلِمٌ .

.

ب - تعریف اسلام

[ب ـ تعریف اسلام]امّا معنای اسلام ، عبارت است از : اقرار به هر طاعتی که حکمِ ظاهر است و به جا آوردن آن . پس هر گاه شخصی به هر طاعتی در ظاهر اقرار کند ـ اگر چه در دل ، بدان معتقد نباشد ـ ، سزاوار نام و معنای اسلام است و بایسته دوستیِ ظاهری است . [ پذیرفتنِ] گواهی او جایز است ، ارث می برد و هر حق و وظیفه ای را که مسلمانان دارند، او نیز دارد . این است وصف [و معنای] اسلام . فرق میان مسلمان و مؤمن ، این است که مسلمان ایمان دارد که باید از آنچه در ظاهر بدان اعتراف دارد ، در باطن نیز فرمان بردار باشد . پس هر گاه در ظاهر چنین باشد ، مسلمان است و هر گاه در ظاهر و باطن ، از سر خضوع و به قصد تقرّب [به خدا] و آگاهانه فرمان بردار باشد ، مؤمن است . بنا بر این ، ممکن است بنده فقط مسلمان باشد [و مؤمن نباشد] ؛ امّا اگر مؤمن باشد ، حتما مسلمان نیز هست .

.

[ج ـ صِفَةُ الخُروجِ مِنَ الإِیمانِ]وقَد یَخرُجُ مِنَ الإِیمانِ بِخَمسِ جِهاتٍ مِنَ الفِعلِ ، کُلُّها مُتَشابِهاتٌ مَعروفاتٌ : الکُفرُ ، وَالشِّرکُ ، وَالضَّلالُ ، وَالفِسقُ ، ورُکوبُ الکَبائِرِ . فَمَعنَی الکُفرِ کُلُّ مَعصِیَةٍ عَصَی اللّهَ بِها بِجِهَةِ الجَحدِ وَالإِنکارِ وَالاِستِخفافِ وَالتَّهاوُنِ فی کُلِّ ما دَقَّ وجَلَّ ، وفاعِلُهُ کافِرٌ ، ومَعناهُ مَعنی کُفرٍ مِن أیِّ مِلَّةٍ کانَ ومِن أیِّ فِرقَةٍ کانَ ، بَعدَ أن تَکونَ مِنهُ مَعصِیَةٌ بِهذِهِ الصِّفاتِ فَهُوَ کافِرٌ . ومَعنَی الشِّرکِ کُلُّ مَعصِیَةٍ عَصَی اللّهَ بِها بِالتَّدَیُّنِ فَهُوَ مُشرِکٌ صَغیرَةً کانَتِ المَعصِیَةُ أو کَبیرَةً ، فَفاعِلُها مُشرِکٌ . ومَعنَی الضَّلالِ الجَهلُ بِالمَفروضِ ، وهُوَ أن یَترُکَ کَبیرَةً مِن کبائِرِ الطَّاعَةِ الَّتی لا یَستَحِقُّ العَبدُ الإِیمانَ إلّا بِها بَعدَ وُرودِ البَیانِ فیها وَالاِحتِجاجِ بِها ، فَیَکونُ التّارِکُ لَها تارِکاً بِغَیرِ جِهَةِ الإِنکارِ ، وَالتَّدَیُّنِ بِإِنکارِها وجُحودِها ولکِن یَکونُ تارِکاً عَلی جِهَةِ التَّوانی وَالإِغفالِ وَالاِشتِغالِ بِغَیرِها ، فَهُوَ ضالٌّ مُتَنَکِّبٌ عَن طَریقِ الإِیمانِ ، جاهِلٌ بِهِ خارِجٌ مِنهُ ، مُستَوجِبٌ لِاسمِ الضَّلالَةِ ومَعناها ما دامَ بِالصِّفَةِ الَّتی وَصَفناهُ بِها ، فَإِن کانَ هُوَ الَّذی مالَ بِهَواهُ إلی وَجهٍ مِن وُجوهِ المَعصِیَةِ بِجِهَةِ الجُحودِ وَالاِستِخفافِ وَالتَّهاوُنِ کَفَرَ ، وإن هُوَ مالَ بِهَواهُ إلَی التَّدَیُّنِ بِجِهَةِ التَّأویلِ وَالتَّقلیدِ وَالتَّسلیمِ وَالرِّضا بِقَولِ الآباءِ وَالأَسلافِ فَقَد أشرَکَ ، وقَلَّما یَلبَثُ الإِنسانُ عَلی ضَلالَةٍ حَتّی یَمیلَ بِهَواهُ إلی بَعضِ ما وَصَفناهُ مِن صِفَتِهِ . ومَعنَی الفِسقِ فَکُلُّ مَعصِیَةٍ مِنَ المَعاصِی الکِبارِ ، فَعَلَها فاعِلٌ أو دَخَلَ فیها داخِلٌ بِجِهَةِ اللَّذَّةِ وَالشَّهوَةِ وَالشَّوقِ الغالِبِ فَهُوَ فِسقٌ ، وفاعِلُهُ فاسِقٌ خارِجٌ مِنَ الإِیمانِ بِجِهَةِ الفِسقِ ، فَإِن دامَ فی ذلِکَ حَتّی یَدخُلَ فی حَدِّ التَّهاوُنِ وَالاِستِخفافِ ، فَقَد وَجَبَ أن یَکونَ بِتَهاوُنِهِ وَاستِخفافِهِ کافِرا . ومَعنی راکِبِ الکَبائِرِ الَّتی بِها یَکونُ فَسادُ إیمانِهِ ، فَهُوَ أن یَکونَ مُنهَمِکا عَلی کَبائِرِ المَعاصی بِغَیرِ جُحودٍ ولا تَدَیُّنٍ ولا لَذَّةٍ ولا شَهوَةٍ ، ولکِن مِن جِهَةِ الحَمِیَّةِ وَالغَضَبِ ، یُکثِرُ القَذفَ وَالسَّبَّ وَالقَتلَ ، وأخذَ الأَموالِ وحَبسَ الحُقوقِ وغَیرَ ذلِکَ مِنَ المَعاصِی الکَبائِرِ الَّتی یَأتیها صاحِبُها بِغَیرِ جِهَةِ اللَّذَّةِ ، ومِن ذلِکَ الأَیمانُ الکاذِبَةُ وأخذُ الرِّبا وغَیرُ ذلِکَ ، الَّتی یَأتیها مَن أتاها بِغَیرِ استِلذاذٍ ، وَالخَمرُ وَالزِّنا وَاللَّهوُ ، فَفاعِلُ هذِهِ الأَفعالِ کُلِّها مُفسِدٌ لِلإِیمانِ خارِجٌ مِنهُ ، مِن جِهَةِ رُکوبِهِ الکَبیرَةَ عَلی هذِهِ الجِهَةِ ، غَیرُ مُشرِکٍ ولا کافِرٍ ولا ضالٍّ ، جاهِلٌ عَلی ما وَصَفناهُ مِن جِهَةِ الجَهالَةِ ، فَإِن هُوَ مالَ بِهَواهُ إلی أنواعِ ما وَصَفناهُ مِن حَدِّ الفاعِلینَ کانَ مِن صِنفِهِ . ⁽¹⁾

.

ج - چگونگیِ خارج شدن از ایمان

[ج ـ چگونگیِ خارج شدن از ایمان]مؤمن با یکی از پنج کار ـ که همگی مانند هم و معروف اند ـ از ایمان خارج می شود : کفر ، شرک ، گم راهی ، فسق ، و ارتکاب گناهان کبیره . معنای کفر : هر معصیتی است که انسان با آن ، خدا را نافرمانی کند ، از سرِ نفی و انکار و سبک شمردن و حقیر دانستن هر تکلیف ریز و درشتی ، و مرتکب آن ، کافر است . این ، معنای کفر است . از هر کیشی و از هر فرقه ای که باشد، اگر معصیتی با این ویژگی ها چگونگی از او سر زند ، کافر است . معنای شرک : هر معصیتی است که شخص ، از سر اعتقاد، با آن ، خدا را نافرمانی کند . چنین شخصی مشرک است ، خواه آن معصیت ، خرد باشد یا بزرگ. در هر حال ، او مشرک است . معنای گم راهی : جهل به وظیفه و تکلیف است؛ یعنی این که شخصی یکی از طاعت های بزرگ را که بنده جز با انجام دادن آن سزاوار ایمان نیست، پس از آمدن بیان و اقامه دلیل در باره آن ، ترک گوید که در این صورت، ترک آن طاعت از سوی او ، از سرِ انکار آن و اعتقاد به انکار و نفی آن نیست ؛ بلکه از روی سستی و غفلت و سرگرم شدن به کار دیگری ، آن را ترک کرده است . چنین کسی گم راه است و از راه ایمان منحرف گشته ، و ندانسته از راه خارج شده است و تا زمانی که بر این وصفی باشد که گفتیم ، سزامند نام و حقیقت گم راهی است . بنا بر این ، اگر انسان از سر نفی و استخفاف (خوارشماری) و حقیر دانستن ، به یکی از گونه های نافرمانی گروید ، کافر است و اگر از سر تأویل و تقلید و گردن نهان و پذیرفتن عقیده نیاکان و گذشتگان بدان گروید و آن را کیش خود گرفت، مشرک است. کسی که در گم راهی است ، دیری نمی پاید که به یکی از این دو که وصفش کردیم، می گراید . معنای فسق : هر گناهی از گناهان بزرگ است که شخص ، از روی لذّتجویی و شهوت و چیره آمدن هوس ، آن را انجام دهد یا به آن وارد شود . این ، فسق است و مرتکب آن ، فاسق است و از جهت فسقش ، از ایمان خارج است . پس اگر بر این فسق بپاید ، تا به حدّ تحقیر نمودن و استخفاف [دین و احکام آن] رسد ، به جهت تحقیر و استخفافش ، کفر او لازم می آید . و معنای ارتکاب گناهان کبیره که به سبب آنها ایمان شخص تباه می شود، این است که در گناهان کبیره فرو رود ؛ امّا نه از سر انکار یا اعتقاد یا لذّتجویی و شهوت ؛ بلکه از روی تندی و خشم ، بسیار تهمت بزند و ناسزا بگوید و بکُشد و مال مردم را بگیرد و حقوق را نپردازد و دیگر گناهان کبیره ای را انجام دهد که شخص ، آنها را با انگیزه ای غیر از لذّت ، انجام می دهد ، از جمله : سوگندهای دروغ و گرفتن ربا و مانند اینها که هر کس آنها را انجام دهد ، از روی لذّتجویی انجام نمی دهد ، و شرابخواری و زنا و لهو . انجام دهنده همه این کارها ، ایمان خود را تباه کرده و از آن خارج شده است ، از آن جهت که با این انگیزه مرتکب کبیره شده است ؛ ولی مشرک و کافر و گم راه نیست ؛ بلکه جاهل است و به وصفی که گفتیم ، از روی نادانی انجام داده است . و اگر با هوش به یکی از اقسام مرتکبانی که شرح دادیم ، بگراید ، از صنف او خواهد بود» .

.

۱ / ۴الفَرقُ بَینَ الإِیمانِ وَالیَقینِمشکاة الأنوار :سَأَلَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام الحَسَنَ وَالحُسَینَ علیهماالسلام فَقالَ لَهُما : ما بَینَ الإِیمانِ وَالیَقینِ ؟ فَسَکَتا ، فَقالَ لِلحَسَنِ : أجِب یا أبا مُحَمَّدٍ ! قالَ : بَینَهُما شِبرٌ . قالَ : وکَیفَ ذاکَ ؟ قالَ : لِأَنَّ الإِیمانَ ما سَمِعناهُ بِآذانِنا وصَدَّقناهُ بِقُلوبِنا ، وَالیَقینَ ما أبصَرناهُ بِأَعیُنِنا وَاستَدلَلنا بهِ عَلی ما غابَ عَنّا. ⁽¹⁾

.

۱ / ۴ تفاوت ایمان و یقین

۱ / ۴تفاوت ایمان و یقینمشکاة الأنوار :امیر مؤمنان علیه السلام از حسن و حسین علیهماالسلام سؤال کرد : «فرق میان ایمان و یقین چیست ؟». آن دو ، خاموش ماندند . ایشان به حسن علیه السلام فرمود : «جواب بده ، ای ابو محمّد!» . حسن علیه السلام گفت : فرقشان یک وجب است . فرمود : «چگونه ؟». گفت : چون ایمان ، آن است که با گوش های خود بشنویم و با دل هایمان تصدیقش کنیم ، و یقین ، آن است که با چشمان خود ببینیم و به وسیله آن ، به آنچه از ما پنهان است ، پی ببریم .

.

۱ / ۵حَقیقَةُ الإِیمانِ وعَلائِمُهُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لِکُلِّ شَیءٍ حَقیقَةٌ وما بَلَغَ عَبدٌ حَقیقَةَ الإِیمانِ حَتّی یَعلَمَ أنَّ ما أصابَهُ لَم یَکُن لِیُخطِئَهُ ، وما أخطَأَهُ لَم یَکُن لِیُصیبَهُ. ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلام :لا یَستَکمِلُ عَبدٌ حَقیقَةَ الإیمانِ حَتّی یَکونَ فیهِ خِصالٌ ثَلاثٌ : التَّفَقُّهُ فِی الدّینِ، وحُسنُ التَّقدیرِ فِی المَعیشَةِ وَالصَّبرُ عَلَی الرَّزایا. ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ثَلاثٌ مِن حَقائِقِ الإِیمانِ : الإِنفاقُ مِنَ الإِقتارِ ، وإنصافُکَ النّاسَ مِن نَفسِکَ ، وبَذلُ العِلمِ لِلمُتَعَلِّمِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ثَلاثٌ مِنَ الإِیمانِ : الإِنفاقُ مِنَ الإِقتارِ ، وبَذلُ السَّلامِ لِلعالِمِ ، وَالإِنصافُ مِن نَفسِهِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن لَم یَأنَف مِن ثَلاثٍ فَهُوَ مُؤمِنٌ حَقّا : خِدمَةِ العِیالِ ، وَالجُلوسِ مَعَ الفُقَراءِ ، وَالأَکلِ مَعَ خادِمِهِ ، هذِهِ الأَفعالُ مِن عَلاماتِ المُؤمِنینَ الَّذینَ وَصَفَهُمُ اللّهُ فی کِتابِهِ «أُوْلَئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا» ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

.

۱ / ۵ حقیقت ایمان و نشانه های آن

۱ / ۵حقیقت ایمان و نشانه های آنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر چیزی حقیقتی دارد ، و هیچ بنده ای به حقیقت ایمان نمی رسد ، مگر آن گاه که معتقد باشد آنچه به او رسیده ، نمی شد که نرسد ، و آنچه به او نرسیده ، امکان نداشته است که برسد .

امام باقر علیه السلام :هیچ بنده ای کاملاً به حقیقت ایمان نمی رسد ، مگر آن که سه خصلت در او باشد : فهم در دین ، حسن تدبیر در معیشت ، و شکیبایی در برابر مصائب .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه چیز از [نشانه های] ایمانِ راستین است : انفاق کردن در تنگ دستی ، انصاف داشتن با مردم ، و آموختن علم به طالب علم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه چیز از ایمان است : انفاق کردن در تنگ دستی ، سلام کردن به همگان ، و انصاف داشتن .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس از سه کار عار نداشته باشد ، او مؤمن حقیقی است : خدمت کردن به خانواده ، نشستن با تهی دستان ، و غذا خوردن با خدمتکارش . این کارها از نشانه های مؤمنانی است که خداوند در کتابش آنها را چنین وصف فرموده است : «آنان ، همان مؤمنان حقیقی اند» .

.

عنه صلی الله علیه و آله :سَبعَةٌ مَن کُنَّ فیهِ فَقَدِ استَکمَلَ حَقیقَةَ الإِیمانِ وأبوابُ الجَنَّةِ مُفَتَّحَةٌ لَهُ : مَن أسبَغَ وُضوءَهُ ، وأحسَنَ صَلاتَهُ، وأدّی زَکاةَ مالِهِ ، وکَفَّ غَضَبَهُ ، وسَجَنَ لِسانَهُ ، وَاستَغفَرَ لِذَنبِهِ ، وأدَّی النَّصیحَةَ لِأَهلِ بَیتِ نَبِیِّهِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :سِتٌّ مَن کُنَّ فیهِ کانَ مُؤمِنا حَقّا : إسباغُ الوُضوءِ ، ومُبادَرَةُ الصَّلاةِ فی یَومِ دَجنٍ ⁽²⁾، وکَثرَةُ الصَّومِ فی شِدَّةِ الحَرِّ ، وقَتلُ الأَعداءِ بِالسَّیفِ ، وَالصَّبرُ عَلَی المُصیبَةِ ، وتَرکُ المِراءِ وإن کُنتَ مُحِقّا . ⁽³⁾

الإمام الباقر علیه السلام :بَینا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فی بَعضِ أسفارِهِ إذ لَقِیَهُ رَکبٌ ، فَقالوا : السَّلامُ عَلَیکَ یا رَسولَ اللّهِ ، فَقالَ : ما أنتُم ؟ فَقالوا : نَحنُ مُؤمِنونَ یا رَسولَ اللّهِ ، قالَ : فَما حَقیقَةُ إیمانِکُم ؟ قالوا : الرِّضا بِقَضاءِ اللّهِ وَالتَّفویضُ إلَی اللّهِ وَالتَّسلیمُ لِأَمرِ اللّهِ ، فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : عُلَماءُ حُکَماءُ کادوا أن یَکونوا مِنَ الحِکمَةِ أنبِیاءَ ، فَإِن کُنتُم صادِقینَ فَلا تَبنوا ما لا تَسکُنونَ ، ولا تَجمَعوا ما لا تَأکُلونَ ، وَاتَّقُوا اللّهَ الَّذی إلَیهِ تُرجَعونَ. ⁽⁴⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هفت چیز است که در هر کس وجود داشته باشد ، آن کس حقیقت ایمان را کامل کرده است و درهای بهشت به رویش بازند : کسی که وضویش را شاداب بگیرد ، نمازش را نیکو به جا آورد ، زکات مالش را بپردازد ، خشم خود را نگه دارد ، زبانش را به بند کشد ، برای گناهش آمرزش بطلبد ، و با خانواده پیامبرش خالص و یک دل باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شش چیز است که هر کس دارای آنها باشد ، مؤمن حقیقی است : شاداب وضو گرفتن ، شتافتن برای نماز در روز ابری و بسیار بارانی ، بسیار روزه داشتن در گرمای سخت ، کشتن دشمنان با شمشیر ، شکیبایی در برابر مصیبت ، و ترک مجادله اگر چه حق با تو باشد .

امام باقر علیه السلام :پیامبر صلی الله علیه و آله در یکی از سفرهایش بود که کاروانی به ایشان برخوردند و به پیامبر صلی الله علیه و آله سلام کردند . پیامبر خدا فرمود : «شما کیستید ؟». گفتند : ما مؤمن هستیم ، ای پیامبر خدا ! فرمود : «حقیقت ایمان شما چیست ؟». گفتند : خشنودی به قضای خدا ، و واگذاریِ [کارهایمان] به خدا ، و گردن نهادن به فرمان خدا . پیامبر خدا [ در وصف آنان] فرمود : «دانشمندانی فرزانه که نزدیک است از فرزانگی ، پیامبر شوند ! اگر راست می گویید ، پس خانه ای نسازید که در آن ساکن نمی شوید ، و گرد میاورید آنچه را که نمی خورید ، و از خدایی که به سویش باز می گردید ، پروا کنید» .

.

الإمام الکاظم علیه السلام :رَفَعَ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله قَومٌ فی بَعضِ غَزَواتِهِ فَقالَ : مَنِ القَومُ ؟ فَقالوا : مُؤمِنونَ یا رَسولَ اللّهِ ، قالَ : وما بَلَغَ مِن إیمانِکُم ؟ قالوا : الصَّبرُ عِندَ البَلاءِ ، وَالشُّکرُ عِندَ الرَّخاءِ ، وَالرِّضا بِالقَضاءِ . فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : حُلَماءُ عُلَماءُ کادوا مِنَ الفِقهِ أن یَکونوا أنبِیاءَ ، إن کُنتُم کَما تَصِفونَ فَلا تَبنوا ما لا تَسکُنونَ ، ولا تَجمَعوا ما لا تَأکُلونَ وَاتَّقُوا اللّهَ الَّذی إلَیهِ تُرجَعونَ . ⁽¹⁾

دعائم الإسلام :عَن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله أنَّهُ مَرَّ عَلی قَومٍ مِنَ الأَنصارِ وهُم فی بَیتٍ فَسَلَّمَ عَلَیهِم ووَقَفَ فَقالَ : کَیفَ أنتُم ؟ فَقالوا : إنّا مُؤمِنونَ یا رَسولَ اللّهِ ، قالَ : أفَمَعَکُم بُرهانُ ذلِکَ ؟ قالوا : نَعَم ، قالَ : هاتوا ، قالوا : نَشکُرُ اللّهَ فِی الرَّخاءِ ، ونَصبِرُ عَلَی البَلاءِ ، ونَرضی بِالقَضاءِ ، قالَ : أنتُم إذا أنتُم . ⁽²⁾

تنبیه الخواطر :قیلَ : إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله مَرَّ بِقَومٍ فَقالَ لَهُم : ما أنتُم ؟ فَقالوا : مُؤمِنونَ ، فَقالَ : ما عَلامَةُ إیمانِکُم ؟ قالوا : نَصبِرُ عَلَی البَلاءِ ونَشکُرُ عِندَ الرَّخاءِ ونَرضی بِمَواقِعِ القَضاءِ ، فَقالَ : مُؤمِنونَ بِرَبِّ الکَعبَةِ . ⁽³⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا یُؤمِنُ العَبدُ الإِیمانَ کُلَّهُ حَتّی یَترُکَ الکَذِبَ مِنَ المُزاحَةِ ، ویَترُکَ المِراءَ وإن کانَ صادِقا . ⁽⁴⁾

.

امام کاظم علیه السلام :در یکی از جنگ های پیامبر صلی الله علیه و آله ، گروهی نزد ایشان آمدند . پیامبر خدا پرسید : «آقایان کیستند ؟». گفتند : جمعی مؤمن ، ای پیامبر خدا ! فرمود : «نشانه ایمانتان چیست؟». گفتند : شکیبایی در گرفتاری ، سپاس گزاری در برخورداری ، و خرسندی به قضا[ی الهی] . پیامبر خدا [ در وصف آنان] فرمود : «خردمندانی دانا که از [شدّت] دانایی ، نزدیک است که پیامبر باشند ! اگر راست می گویید ، پس مسازید آنچه را که در آن ساکن نمی شوید ، و گرد میاورید آنچه را که نمی خورید ، و از خدایی که به سوی او باز می گردید ، پروا بدارید» .

دعائم الإسلام :نقل شده است که پیامبر صلی الله علیه و آله بر گروهی از انصار گذشت که در اتاقی جمع بودند . به آنان سلام گفت و ایستاد و فرمود : «شما چگونه اید ؟» . گفتند : مؤمن ، ای پیامبر خدا ! فرمود : «آیا برای سخن خود ، دلیلی هم دارید؟». گفتند : آری . فرمود : «بگویید» . گفتند : خداوند را در هنگام برخورداری ، سپاس می گوییم و در گرفتاری ، شکیب می ورزیم و به قضا[ی الهی] خرسندیم . پیامبر خدا فرمود : «در این صورت ، چنانید که گفتید» .

تنبیه الخواطر :آورده اند که پیامبر صلی الله علیه و آله بر گروهی گذشت و به آنان فرمود : «شما کیستید ؟». گفتند : جمعی مؤمن . فرمود : «نشانه ایمانتان چیست؟». گفتند: بر گرفتاری می شکیبیم، در برخورداری سپاس می گزاریم، و به قضا خرسندیم. پیامبر خدا فرمود : «به خدای کعبه سوگند که مؤمنید» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بنده ، مؤمن کامل نیست ، مگر آن گاه که حتّی به شوخی دروغ نگوید ، و مجادله نکند ، اگر چه حق با او باشد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :لا یَبلُغُ العَبدُ صَریحَ الإِیمانِ حَتّی یَترُکَ الکَذِبَ فِی المِزاحِ وحَتّی یَترُکَ المِراءَ وهُوَ مُحِقٌّ. ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنّا لا نَعُدُّ الرَّجُلَ مُؤمِنا حَتّی یَکونَ بِجَمیعِ أمرِنا مُتَّبِعا مُریدا ، ألا وإنَّ مِنِ اتِّباعِ أمرِنا وإرادَتِهِ الوَرَعَ ، فَتَزَیَّنوا بِهِ یَرحَمکُمُ اللّهُ ، وکَبِّدوا ⁽²⁾أعداءَنا بِهِ یَنعَشکُمُ اللّهُ. ⁽³⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا یُؤمِنُ أحَدُکُم حَتّی أکونَ أحَبَّ إلَیهِ مِن والِدِهِ ووَلَدِهِ وَالنّاسِ أجمَعینَ. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا یُؤمِنُ عَبدٌ حَتّی أکونَ أحَبَّ إلَیهِ مِن نَفسِهِ ، وتَکونَ عِترَتی أحَبَّ إلَیهِ مِن عِترَتِهِ ، ویَکونَ أهلی أحَبَّ إلَیهِ مِن أهلِهِ ، وتَکونَ ذاتی أحَبَّ إلَیهِ مِن ذاتِهِ . ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ مِن حَقیقَةِ الإِیمانِ أن یُؤثِرَ العَبدُ الصِّدقَ حَتّی نَفَرَ عَنِ الکَذِبِ حَیثُ یَنفَعُ ، ولا یَعدُ المَرءُ بِمَقالَتِهِ عِلمَهُ. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :الإِیمانُ ⁽⁷⁾أن تُؤثِرَ الصِّدقَ حَیثُ یَضُرُّک ، عَلَی الکَذِبِ حَیثُ یَنفَعُکَ ، وألّا یَکونَ فی حَدیثِکَ فَضلٌ عَن عَمَلِکَ وأن تَتَّقِیَ اللّهَ فی حَدیثِ غَیرِکَ . ⁽⁸⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بنده به ایمان ناب نمی رسد ، تا آن که دروغ گفتن [حتّی] به شوخی را ترک گوید ، و تا آن که مجادله را ، با آن که حق با اوست ، ترک گوید .

امام صادق علیه السلام :ما مرد را مؤمن نمی شماریم ، مگر آن که در همه امور ما ، پیرو و مرید باشد . بدانید که از نشانه های پیروی از امور ما و ارادت به آنها ، پارسایی است . پس بدان آراسته شوید ـ خدایتان رحمت کناد ـ و [با این کار، ]دشمنان ما را به رنج افکنید . خدایتان قوّت دهاد !

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ یک از شما مؤمن نیست ، مگر آن گاه که من نزد او محبوب تر از پدرش و فرزندش و همه مردمان باشم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ بنده ای مؤمن نیست ، مگر آن که مرا از خودش دوست تر بدارد ، و خاندانم را از خاندان خودش دوست تر بدارد ، و بستگان مرا از بستگان خودش دوست تر بدارد ، و جان مرا از جان خودش دوست تر بدارد .

امام علی علیه السلام :از [ نشانه های] ایمان راستین ، این است که [همواره] بنده ، راستگویی را برگزیند و از دروغ ، حتّی اگر به نفع او باشد ، بگریزد ، و [دیگر ، این که] انسان گفتارش را از دانشش فراتر نبرد .

امام علی علیه السلام :ایمان ، آن است که راستگویی را [حتّی] آن جا که به زیان توست ، بر دروغ [ حتّی] آن جا که به سود توست ، ترجیح دهی و در گفتارت ، فزونی بر کردارت نباشد و در سخن گفتن از دیگران ، از خدا پروا بداری .

.

الإمام الباقر علیه السلام :مَن دَخَلَ قَلبَهُ خالِصُ حَقیقَةِ الإِیمانِ شَغَلَ عَمّا فِی الدُّنیا مِن زینَتِها ... إنَّ المُؤمِنَ لا یَنبَغی لَهُ أن یَرکَنَ ویَطمَئِنَّ إلی زَهرَةِ الحَیاةِ الدُّنیا . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :لا یَبلُغُ أحَدُکُم حَقیقَةَ الإِیمانِ حَتّی یُحِبَّ أبعَدَ الخَلقِ مِنهُ فِی اللّهِ ویُبغِضَ أقرَبَ الخَلقِ مِنهُ فِی اللّهِ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إنَّ مِن حَقیقَةِ الإِیمانِ أن تُؤثِرَ الحَقَّ وإن ضَرَّکَ ، عَلَی الباطِلِ وإن نَفَعَکَ ، وأن لا تَجوزَ مَنطِقُکَ عِلمَکَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :اِعلَموا أنَّهُ لَن یُؤمِنَ عَبدٌ مِن عَبیدِهِ حَتّی یَرضی عَنِ اللّهِ فیما صَنَعَ اللّهُ إلَیهِ وصَنَعَ بِهِ عَلی ما أحَبَّ وکَرِهَ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :لا یَمحَضُ رَجُلٌ الإِیمانَ بِاللّهِ حَتّی یَکونَ اللّهُ أحَبَّ إلَیهِ مِن نَفسِهِ وأبیهِ واُمِّهِ ووَلَدِهِ وأهلِهِ ومالِهِ ومِنَ النّاسِ کُلِّهِم. ⁽⁵⁾

عیسی علیه السلام :لا یَجِدُ العَبدُ حَقیقَةَ الإِیمانِ حَتّی لا یُحِبَّ أن یُحمَدَ عَلی عِبادَةِ اللّهِ عز و جل . ⁽⁶⁾

.

امام باقر علیه السلام :هر کس حقیقت ناب ایمان به قلبش وارد شود ، از زر و زیور دنیا دل بر می کَند ... . برای مؤمن سزاوار نیست که به زرق و برق زندگیِ دنیا بگراید و بدان دل خوش کند .

امام صادق علیه السلام :هیچ یک از شما به حقیقت ایمان نمی رسد ، مگر آن که دورترین کس از خود را برای خدا دوست بدارد ، و نزدیک ترین کس به خود را برای خدا دشمن بدارد .

امام صادق علیه السلام :از نشانه های ایمان حقیقی ، آن است که حق را ـ هر چند به زیان تو باشد ـ بر باطل ـ اگر چه به سود تو باشد ، ـ ترجیح دهی و این که گفتارت از دانشت فراتر نرود .

امام صادق علیه السلام :بدانید که هیچ بنده ای از بندگان او ایمان نیاورده است ، مگر آن که از خداوند در کاری که به او و با او کرده است ـ خوشایندش باشد یا ناخوشایندش ـ ، خشنود باشد .

امام صادق علیه السلام :هیچ کس ایمانش به خدا خالص نمی گردد ، مگر آن که خداوند در نزد او از خودش و پدرش و مادرش و زن و فرزندش و اموالش و از همه مردم ، محبوب تر باشد .

عیسی علیه السلام :بنده به حقیقت ایمان نمی رسد ، مگر آن گاه که دوست نداشته باشد به سبب عبادت خداوند عز و جل ، او را بستایند .

.

۱ / ۶مِلاکُ الإِیمانِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الصَّبرُ نِصفُ الإِیمانِ ، وَالیَقینُ الإِیمانُ کُلُّهُ. ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :مِلاکُ الإِیمانِ حُسنُ الإِیقانِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :یَحتاجُ الإِیمانُ إلَی الإِیقانِ . ⁽³⁾

۱ / ۷نِظامُ الإِیمانِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الإِیمانُ فی عَشَرَةٍ : المَعرِفَةِ وَالطّاعَةِ وَالعِلمِ وَالعَمَلِ وَالوَرَعِ وَالاِجتِهادِ وَالصَّبرِ وَالیَقینِ وَالرِّضا وَالتَّسلیمِ ، فَأَیَّها فَقَدَ صاحِبُهُ بَطَلَ نِظامُهُ . ⁽⁴⁾

۱ / ۸أصلُ الإِیمانِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ثَلاثَةٌ مِن أصلِ الإِیمانِ : الکَفُّ عَمَّن قالَ : لا إلهَ إلَا اللّهُ ولا تُکَفِّرهُ بِذَنبٍ ولا تُخرِجهُ مِنَ الإِسلامِ بِعَمَلٍ ، وَالجِهادُ ماضٍ مُنذُ بَعَثَنِیَ اللّهُ إلی أن یُقاتِلَ آخِرُ اُمَّتِی الدَّجّالَ لا یُبطِلُهُ جَورُ جائِرٍ ولا عَدلُ عادِلٍ ، وَالإِیمانُ بِالأَقدارِ. ⁽⁵⁾

.

۱ / ۶ پایه ایمان

۱ / ۷ رشته ایمان

۱ / ۸ ریشه ایمان

۱ / ۶پایه ایمانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شکیبایی ، نیمی از ایمان است و یقین ، همه ایمان .

امام علی علیه السلام :بُنیاد ایمان ، یقینِ شایسته است .

امام علی علیه السلام :ایمان ، نیازمند به یقین است .

۱ / ۷رشته ایمانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ایمان در ده چیز است : شناخت ، فرمانبری ، علم ، عمل ، پارسایی ، سختکوشی ، شکیبایی ، یقین ، خشنودی ، و سرسپردگی . هر یک از اینها را که صاحب ایمان از دست دهد ، رشته ایمانش از هم می گسلد .

۱ / ۸ریشه ایمانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه چیز از اصول ایمان است : خودداری از [کشتن] کسی که گفته است : «لا إله إلّا اللّه » و این که او را به سبب گناهی کافر نشماری و بر اثر کاری ، از اسلام بیرونش ندانی ، و [دوم] جهاد که از وقتی خداوند عز و جل مرا بر انگیخت ، تا زمانی که آخرین افراد امّت من با دجّال بجنگند ، بر قرار خواهد بود و ستمِ ستمگر و دادِ دادگر ، آن را از جریان نمی اندازد ، و [سوم] ایمان داشتن به مقدّرات .

.

الإمام علیّ علیه السلام :الإِیمانُ شَجَرَةٌ ، أصلُهَا الیَقینُ ، وفَرعُهَا التُّقی ، ونورُهَا الحَیاءُ ، وثَمَرُهَا السَّخاءُ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :أصلُ الإِیمانِ حُسنُ التَّسلیمِ لِأَمرِ اللّهِ . ⁽²⁾

۱ / ۹دَعائِمُ الإِیمانِالإمام علیّ علیه السلام :الإِیمانُ لَهُ أرکانٌ أربَعَةٌ : التَّوَکُّلُ عَلَی اللّهِ ، وتَفویضُ الأَمرِ إلَی اللّهِ ، وَالرِّضا بِقَضاءِ اللّهِ ، وَالتَّسلیمُ لِأَمرِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :حُسنُ العَفافِ وَالرِّضا بِالکَفافِ مِن دَعائِمِ الإِیمانِ. ⁽⁴⁾

الإمام الباقر علیه السلام :سُئِلَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام عَنِ الإِیمانِ فَقالَ : إنَّ اللّهَ عز و جلجَعَلَ الإِیمانَ عَلی أربَعِ دَعائِمَ : عَلَی الصَّبرِ وَالیَقینِ وَالعَدلِ وَالجِهادِ . فَالصَّبرُ مِن ذلِکَ عَلی أربَعِ شُعَبٍ : عَلَی الشَّوقِ وَالإِشفاقِ وَالزُّهدِ وَالتَّرَقُّبِ ، فَمَنِ اشتاقَ إلَی الجَنَّةِ سَلا عَنِ الشَّهَواتِ ، ومَن أشفَقَ مِنَ النّارِ رَجَعَ عَنِ المُحَرَّماتِ ، ومَن زَهِدَ فِی الدُّنیا هانَت عَلَیهِ المُصیباتُ ، ومَن راقَبَ المَوتَ سارَعَ إلَی الخَیراتِ . وَالیَقینُ عَلی أربَعِ شُعَبٍ : تَبصِرَةِ الفِطنَةِ وتَأَوُّلِ الحِکمَةِ ومَعرِفَةِ العِبرَةِ وسُنَّةِ الأَوَّلینَ ، فَمَن أبصَرَ الفِطنَةَ عَرَفَ الحِکمَةَ ، ومَن تَأَوَّلَ الحِکمَةَ عَرَفَ العِبرَةَ ، ومَن عَرَفَ العِبرَةَ عَرَفَ السُّنَّةَ ، ومَن عَرَفَ السُّنَّةَ فَکَأَنَّما کانَ مَعَ الأَوَّلینَ وَاهتَدی إلَی الَّتی هِیَ أقوَمُ ونَظَرَ إلی مَن نَجا بِما نَجا ومَن هَلَکَ بِما هَلَکَ ، وإنَّما أهلَکَ اللّهُ مَن أهلَکَ بِمَعصِیَتِهِ وأنجی مَن أنجی بِطاعَتِهِ . وَالعَدلُ عَلی أربَعِ شُعَبٍ : غامِضِ الفَهمِ وغَمرِ العِلمِ وزُهرَةِ الحُکمِ ورَوضَةِ الحِلمِ ، فَمَن فَهِمَ فَسَّرَ جَمیعَ العِلمِ ، ومَن عَلِمَ عَرَفَ شَرائِعَ الحُکمِ ، ومَن حَلُمَ لَم یُفَرِّط فی أمرِهِ وعاشَ فِی النّاسِ حَمیدا . وَالجِهادُ عَلی أربَعِ شُعَبٍ : عَلَی الأَمرِ بِالمَعروفِ وَالنَّهیِ عَنِ المُنکَرِ وَالصِّدقِ فِی المَواطِنِ وشَنَآنِ ⁽⁵⁾الفاسِقینَ ، فَمَن أمَرَ بِالمَعروفِ شَدَّ ظَهرَ المُؤمِنِ ، ومَن نَهی عَنِ المُنکَرِ أرغَمَ أنفَ المُنافِقِ وأمِنَ کَیدَهُ ، ومَن صَدَقَ فِی المَواطِنِ قَضَی الَّذی عَلَیهِ ، ومَن شَنِئَ الفاسِقینَ غَضِبَ للّهِِ ، ومَن غَضِبَ للّهِِ غَضِبَ اللّهُ لَهُ ، فَذلِکَ الإِیمانُ ودَعائِمُهُ وشُعَبُهُ. ⁽⁶⁾

.

۱ / ۹ ستون های ایمان

امام علی علیه السلام :ایمان ، درختی است که ریشه اش یقین است و شاخه اش تقوا و شکوفه اش حیا و میوه اش سخاوت .

امام علی علیه السلام :ریشه ایمان ، گردن نهادنِ کامل در برابر فرمان خداست .

۱ / ۹ستون های ایمانامام علی علیه السلام :ایمان ، چهار رکن دارد : توکّل بر خدا ، سپردن کار به خدا ، خشنودی به قضای خدا ، و سر سپردن به فرمان خداوند عز و جل .

امام علی علیه السلام :خویشتنداریِ دُرست ، و خرسندی به مقدارِ کفاف [از روزی] ، از ستون های ایمان اند .

امام باقر علیه السلام :از امیر مؤمنان علیه السلام درباره ایمان پرسیده شد . فرمود : «خدای عز و جل ایمان را بر چهار ستون نهاد : بر شکیب و یقین و داد و جهاد . شکیب ، بر چهار شاخه است : اشتیاق و بیم و زهد و چشم به راهی . هر که مشتاق بهشت باشد ، هوس ها را از یاد می بَرَد . هر که از دوزخ بیمناک باشد ، از حرام ها دست می شوید . هر که به دنیا بی رغبت باشد ، مصائب بر او آسان می شود . هر که چشم به راه مرگ باشد ، به انجام دادن کارهای نیک می شتابد . یقین ، بر چهار شاخه است : نگاه هوشمندانه ، دریافت حکمت ، شناخت عبرت ، و [شناخت] روش پیشینیان . آن که هوشمندانه ببیند، حکمت را می شناسد و آن که حکمت را در یابد ، عبرت ها را می شناسد و آن که عبرت شناس باشد ، روش پیشینیان را می شناسد و آن که روش پیشینیان را بشناسد ، گویا با پیشینیان بوده و به راه درست تر پی برده و آنان را که رهیده اند و علّت رهیدنشان را و آنان را که نابود شدنده اند و علّت نابودی شان را دیده است ، و [ می داند که] خداوند ، آنان را که نابود کرد ، در واقع ، به سبب نافرمانی شان نابود کرد و آنان را که نجات داد ، در واقع ، به سبب فرمان برداری شان نجات داد . داد بر چهار شاخه است : فهم عمیق ، فزونیِ دانش ، شکوفه داوری و بُستان بردباری . آن که بفهمد ، همه دانش را تفسیر می کند و آن که بداند ، آبشخورهای حُکم را می شناسد و آن که بردباری نماید ، در کار خود ، کندی نمی ورزد و در میان مردم ، خوش نام زندگی می کند . و جهاد بر چهار شاخه است : بر توصیه کردن به خوبی ها ، و نهی کردن از بدی ها ، و پایداری در آوردگاه ها ، و دشمنی با بدکاران . هر که به خوبی ها فرمان دهد ، مؤمن را پشتیبانی کرده است . هر که از بدی ها باز دارد، بینیِ منافق را به خاک مالیده و از نیرنگ او در امان مانده است . هر که در آوردگاه ها پایداری کند، وظیفه اش را به جا آورده است و هر که با بدکاران دشمنی ورزد ، به خاطر خدا خشم گرفته و آن که برای خدا خشم گیرد ، خداوند به خاطر او خشم می گیرد . این است ایمان و ستون ها و شاخه های آن» .

.

۱ / ۱۰ذِروَةُ الإِیمانِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ عیسَی بنَ مَریَمَ علیه السلام قالَ : ... إنّی لَأَجِدُ فی کِتابِ اللّهِ المُنزَلِ الَّذی أنزَلَ اللّهُ فِی الإِنجیلِ : ... وخُلِقَ النَّهارُ لِتُؤَدّی فیهِ الصَّلاةُ المَفروضَةُ ... وأن تَأمُروا بِمَعروفٍ وتَنهَوا عَن مُنکَرٍ ، فَهُوَ ذِروَةُ الإِیمانِ وقِوامُ الدّینِ . ⁽¹⁾

.

۱ / ۱۰ قلّه ایمان

۱ / ۱۰قلّه ایمانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عیسی بن مریم علیه السلام گفت : ... من در کتاب آسمانیِ خدا که خداوند در انجیل فرو فرستاده است ، چنین می یابم : «... و روز آفریده شد تا نماز واجب ، در آن گزارده شود ... و به نیکی فرمان دهید و از بدی نهی کنید ، که این ، قلّه ایمان و جان مایه دین است» .

.

۱ / ۱۱حُدودُ الإِیمانِالکافی عن عجلان أبی صالح :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : أوقِفنی عَلی حُدودِ الإِیمانِ ، فَقالَ : شَهادَةُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وأنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ ، وَالإِقرارُ بِما جاءَ بِهِ مِن عِندِ اللّهِ ، وصَلاةُ الخَمسِ ، وأداءُ الزَّکاةِ ، وصَومُ شَهرِ رَمَضانَ ، وحَجُّ البَیتِ ، ووِلایَةُ وَلِیِّنا ، وعَداوَةُ عَدُوِّنا ، وَالدُّخولُ مَعَ الصّادِقینَ . ⁽¹⁾

۱ / ۱۲کُنوزُ الإِیمانِالإمام علیّ علیه السلام :ثَلاثٌ مِن کُنوزِ الإِیمانِ : کِتمانُ المُصیبَةِ ، وَالصَّدَقَةُ ، وَالمَرَضُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فیما أوصَی ابنَهُ الإِمامَ الحُسَینَ علیه السلام ـ :مِن کُنوزِ الإِیمانِ الصَّبرُ عَلَی المَصائِبِ . ⁽³⁾

۱ / ۱۳أبوابُ الإِیمانِالإمام علیّ علیه السلام :إنِّی الفاروقُ الأَکبَرُ ... وبابُ الإِیمانِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فی وَصفِ آلِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ـ :فَهُم خاصَّةُ اللّهِ وخالِصَتُهُ ، وسِرُّ الدَّیّانِ وکَلِمَتُهُ ، وبابُ الإِیمانِ وکَعبَتُهُ . ⁽⁵⁾

.

۱ / ۱۱ مرزهای ایمان

۱ / ۱۲ گنج های ایمان

۱ / ۱۳ درهای ایمان

۱ / ۱۱مرزهای ایمانالکافیـ به نقل از عجلان ابو صالح ـ:به امام صادق علیه السلام گفتم : مرا بر مرزهای ایمان ، آگاه گردان . فرمود : «گواهی دادن به این که معبودی جز خداوند یگانه نیست و محمّد ، فرستاده خداست و اقرار کردن به آنچه از نزد خدا آورده ، و [ خواندنِ] نمازهای پنجگانه ، پرداخت زکات ، روزه ماه رمضان ، حجّ خانه [خدا] ، دوستی با دوست ما و دشمنی با دشمن ما ، و بودن با راستان» .

۱ / ۱۲گنج های ایمانامام علی علیه السلام :سه چیز از گنج های ایمان است : پنهان داشتن مصیبت و صدقه و بیماری .

امام علی علیه السلامـ در سفارش به فرزندش امام حسین علیه السلام ـ :شکیبایی در برابر مصائب ، از گنج های ایمان است .

۱ / ۱۳درهای ایمانامام علی علیه السلام :من جدا کننده بزرگ[ـِ حق از باطل] ... و درِ ایمان هستم .

امام علی علیه السلامـ در وصف خاندان محمّد علیهم السلام ـ :آنان خاصّان خدا و گزیدگان اویند ، و راز خداوندِ سزا دهنده و رمز اویند ، و درِ ایمان و کعبه آن اند .

.

الإمام الباقر والإمام الصادق علیهماالسلامـ فِی الزِّیارَةِ الجامِعَةِ ـ :السَّلامُ عَلَیکُم أئِمَّةَ المُؤمِنینَ وسادَةَ المُتَّقینَ ... وشُرَکاءَ القُرآنِ ومَنهَجَ الإِیمانِ ... یا حُجَّةَ اللّهِ لَقَد اُرضِعتَ بِثَدیِ الإِیمانِ ، وفُطِمتَ بِنورِ الإِسلامِ . ⁽¹⁾

الإمام الهادی علیه السلامـ فِی الزِّیارَةِ الجامِعَةِ الکَبیرَةِ ـ :السَّلامُ عَلَیکُم یا أهلَ بَیتِ النُّبُوَّةِ ، ومَوضِعَ الرِّسالَةِ ، ومُختَلَفَ ⁽²⁾المَلائِکَةِ ، ومَهبِطَ الوَحیِ ، ومَعدِنَ الرَّحمَةِ ، وخُزّانَ العِلمِ ، ومُنتَهَی الحِلمِ ، واُصولَ الکَرَمِ ، وقادَةَ الاُمَمِ ، وأولِیاءَ النِّعَمِ ، وعَناصِرَ الأَبرارِ ، ودَعائِمَ الأَخیارِ ، وساسَةَ العِبادِ ، وأرکانَ البِلادِ ، وأبوابَ الإِیمانِ ، واُمَناءَ الرَّحمنِ ، وسُلالَةَ النَّبِیّینَ ، وصَفوَةَ المُرسَلینَ ، وعِترَةَ خِیَرَةِ رَبِّ العالَمینَ ، ورَحمَةُ اللّهِ بَرَکَاتُهُ. ⁽³⁾

الإمام المهدی علیه السلامـ فیما یُقالُ فِی التَّوَجُّهِ إلَی الأَئِمَّةِ علیهم السلام ـ :أنتُم خَزَنَتُهُ وشُهَداؤُهُ ، وعُلَماؤُهُ واُمَناؤُهُ ، وساسَةُ العِبادِ وأرکانُ البِلادِ ، وقُضاةُ الأَحکامِ وأبوابُ الإِیمانِ. ⁽⁴⁾

۱ / ۱۴مُخُّ الإِیمانِالإمام علیّ علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ :مُخُّ الإِیمانِ التَّقوی وَالوَرَعُ وهُما مِن أفعالِ القُلوبِ وأحسَنُ أفعالِ الجَوارِحِ ألّا تَزالَ مالِئا فاکَ بِذِکرِ اللّهِ سُبحانَهُ . ⁽⁵⁾

.

۱ / ۱۴ مغز ایمان

امام باقر و امام صادق علیهماالسلامـ در زیارت جامعه ـ :درود بر شما پیشوایان اهل ایمان و مهتران پرواپیشگان ... و انبازان قرآن و راه روشن ایمان ! ... ای حجّت خدا ! تو از پستان ایمان ، شیر نوشانده شدی و با نور اسلام ، از شیر گرفته شدی .

امام هادی علیه السلامـ در زیارت جامعه کبیره ـ :درود بر شما ـ ای خاندان پیامبری ، و جایگاه پیام الهی ، و آمد و شدگاهِ فرشتگان ، و فرودگاه وحی ، و کان مهر ، و گنجوَران دانش ، و پایانه بردباری ، و ریشه های بزرگواری ، و رهبران مردمان ، و اولیای نعمت ها ، و بنیادهای نیکان ، و ستون های خوبان ، و مهتران بندگان ، و پایه های شهرها ، و درهای ایمان ، و امانتداران خدای مهربان ، و زاده پیامبران ، و چکیده فرستادگان [خداوند] و خانواده برگزیده پروردگار جهانیان ـ و رحمت و برکات خدا بر شما باد !

امام مهدی علیه السلامـ در آنچه برای زیارت ائمّه علیهم السلام از ایشان رسیده است ـ :شما خزانه داران و گواهان خدایید ، و دانش آموختگان او و امانتداران اویید ، و مربّی بندگان و ارکان شهرهایید ، و قاضیان احکام و درهای ایمانید .

۱ / ۱۴مغز ایمانامام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ :مغز ایمان ، پرهیزگاری و پارسایی است و این دو ، از کارهای دل اند ، و نیکوترین عمل جوارح ، این است که پیوسته دهانت را از ذکر خداوند سبحان ، پُر داری .

.

۱ / ۱۵زَینُ الإِیمانِالإمام علیّ علیه السلام :زَینُ الإِیمانِ طَهارَةُ السَّرائِرِ ، وحُسنُ العَمَلِ فِی الظّاهِرِ. ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :مِن زَینِ الإِیمانِ الفِقهُ . ⁽²⁾

۱ / ۱۶عَزیمَةُ الإِیمانِالإمام علیّ علیه السلامـ بَعدَ انصِرافِهِ مِن صِفّینَ ـ :أشهَدُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ ، شَهادَةً مُمتَحَنا إخلاصُها مُعتَقَدا مُصاصُها ⁽³⁾، نَتَمَسَّکُ بِها أبَدا ما أبقانا ، ونَدَّخِرُها لِأَهاویلِ ما یَلقانا ، فَإِنَّها عَزیمَةُ الإِیمانِ ، وفاتِحَةُ الإِحسانِ ، ومَرضاةُ الرَّحمنِ ، ومَدحَرَةُ الشَّیطانِ . ⁽⁴⁾

۱ / ۱۷تَجدیدُ الإِیمانِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ الإِیمانَ لَیَخلَقُ فی جَوفِ أحَدِکُم کَما یَخلَقُ الثَّوبُ الخَلَقُ ، فَاسـأَ لُوا اللّهَ أن یُجَدِّدَ الإِیمانَ فی قُلوبِکُم. ⁽⁵⁾

مسند ابن حنبل عن أبی هریرة :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : جَدِّدوا إیمانَکُم . قیلَ : یا رَسولَ اللّهِ وکَیفَ نُجَدِّدُ إیمانَنا ؟ قالَ : أکثِروا مِن قَولِ لا إلهَ إلَا اللّهُ . ⁽⁶⁾

.

۱ / ۱۵ زیور ایمان

۱ / ۱۶ عزم ایمان

۱ / ۱۷ نوسازی ایمان

۱ / ۱۵زیور ایمانامام علی علیه السلام :زیور ایمان ، پاکیِ درون است و کردار نیک در برون .

امام صادق علیه السلام :از زیورهای ایمان ، ژَرف بینی ( / دین شناسی) است .

۱ / ۱۶عزم ایمانامام علی علیه السلامـ پس از بازگشت از صفّین ـ:گواهی می دهم که معبودی جز خدای یگانه و بی انباز نیست ؛ گواهی ای که خلوص آن آزموده شده و به نابی آن باور دارم ، و برای همیشه ـ تا آن گاه که خدایمان زنده بدارد ـ بدان گواهی چنگ می زنیم ، و آن را برای [رهایی از] وحشت هایی که در انتظار ماست ، می اندوزیم ؛ زیرا این گواهی ، آهنگ (عزم) ایمان و آغاز احسان است و مایه خشنودی خدای مهربان و دور کردن شیطان .

۱ / ۱۷نوسازی ایمانپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهایمان در درون هر یک از شما کهنه می شود ، چنان که جامه کهنه می شود . پس ، از خداوند بخواهید که ایمان را در دل های شما نو سازد .

مسند ابن حنبلـ به نقل از ابو هریره ـ:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «ایمانتان را نو سازید» . گفته شد : ای پیامبر خدا ! چگونه ایمانمان را نو سازیم؟ فرمود : «زیاد لا إله إلّا اللّه بگویید» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ قالَ لِأَصحابِهِ ـ :جَدِّدوا الإِیمانَ فی قُلوبِکُم ، مَن کانَ عَلی حَرامٍ حُوِّلَ مِنهُ إِلی غَیرِهِ ومَن أحسَنَ مِن مُحسِنٍ وَقَعَ ثَوابُهُ عَلَی اللّهِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ لِأَبی هُرَیرَةَ ـ :یا أبا هُرَیرَةَ جَدِّدِ الإِسلامَ ، أکثِر مِن شَهادَةِ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ. ⁽²⁾

الإمام الجواد علیه السلام :مَرِضَ رَجُلٌ مِن أصحابِ الرِّضا علیه السلام فَعادَهُ فَقالَ : کَیفَ تَجِدُکَ ؟ قالَ : لَقیتُ المَوتَ بَعدَکَ ـ یُریدُ ما لَقِیَهُ مِن شِدَّةِ مَرَضِهِ ـ فَقالَ : کَیفَ لَقیتَهُ ؟ فَقالَ : ألیما شَدیدا ، فَقالَ : ما لَقیتَهُ إنَّما لَقیتَ ما یُنذِرُکَ بِهِ ویُعَرِّفُکَ بَعضَ حالِهِ ، إنَّمَا النّاسُ رَجُلانِ : مُستَریحٌ بِالمَوتِ ، ومُستَراحٌ بِهِ مِنهُ ، فَجَدِّدِ الإِیمانَ بِاللّهِ وبِالوِلایَةِ تَکُن مُستَریحا ، فَفَعَلَ الرَّجُلُ ذلِکَ . ⁽³⁾

۱ / ۱۸أوثَقُ عُرَی الإِیمانِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أوثَقُ عُرَی الإِیمانِ الحُبُّ فِی اللّهِ وَالبُغضُ فِی اللّهِ . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۱۸ محکم ترین دستگیره های ایمان

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ به اصحابش ـ:ایمان را در دل هایتان نو کنید . کسی که حرامی انجام می دهد ، از آن دست بر دارد و به کار دیگری روی آورد و هر نیکوکاری که نیکی می کند ، ثوابش بر عهده خداوند است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ خطاب به ابو هریره ـ :ای ابو هریره! اسلام را [در خودت] نو گردان . شهادت «لا إله إلّا اللّه » را زیاد بگو .

امام جواد علیه السلام :مردی از یاران [پدرم] رضا علیه السلام بیمار شد . ایشان به عیادت او رفت و پرسید : «چگونه ای ؟». مرد گفت : دور از جان شما! مرگ را دیدم . و منظورش درد و رنجی بود که از شدّت بیماری می کشید . [پدرم] پرسید : «چگونه بود؟» . گفت : دردناک و سخت . فرمود : «تو مرگ را ندیده ای ؛ بلکه علامت هشدار دهنده آن و چیزی را دیده ای که گوشه ای از احوال آن را به تو می شناساند . مردم ، دو دسته اند : دسته ای که با مردن آسوده می شوند ، و دسته ای که با مرگشان [دیگران] از آنان آسوده می شوند . پس ایمان به خدا و به ولایت را نو گردان تا از آسوده شوندگان باشی» . و آن مرد چنین کرد .

۱ / ۱۸محکم ترین دستگیره های ایمانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دوست داشتن برای خدا و دشمن داشتن برای خدا ، محکم ترین دستگیره های ایمان اند .

.

المستدرک علی الصحیحین عن ابن مسعود :قالَ لِیَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : یا عَبدَ اللّهِ بنَ مَسعودٍ ، فَقُلتُ : لَبَّیکَ یا رَسولَ اللّهِ ثَلاثَ مِرارٍ ، قالَ : هَل تَدری أیُّ عُرَی الإِیمانِ أوثَقُ ؟ قُلتُ : اللّهُ ورَسولُهُ أعلَمُ ، قالَ : أوثَقُ [عُرَی] الإیمانِ الوِلایَةُ فِی اللّهِ بِالحُبِّ فیهِ وَالبُغضِ فیهِ . ⁽¹⁾

المعجم الکبیر عن ابن عبّاس :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لِأَبی ذَرٍّ : أیُّ عُرَی الإِیمانِ ـ أظُنُّهُ قالَ : ـ أوثَقُ ؟ قالَ : اللّهُ ورَسولُهُ أعلَمُ ، قالَ : المُوالاةُ فِی اللّهِ ، وَالمُعاداةُ فِی اللّهِ ، وَالحُبُّ فِی اللّهِ ، وَالبُغضُ فِی اللّهِ. ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لِأَصحابِهِ : أیُّ عُرَی الإِیمانِ أوثَقُ ؟ فَقالوا: اللّهُ ورَسولُهُ أعلَمُ ، وقالَ بَعضُهُم : الصَّلاةُ ، وقالَ بَعضُهُم : الزَّکاةُ ، وقالَ بَعضُهُم : الصِّیامُ، وقالَ بَعضُهُم: الحَجُّ وَالعُمرَةُ ، وقالَ بَعضُهُم : الجِهادُ ، فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : لِکُلِّ ما قُلتُم فَضلٌ ولَیسَ بِهِ ، ولکِن أوثَقُ عُرَی الإِیمانِ الحُبُّ فِی اللّهِ وَالبُغضُ فِی اللّهِ وتَوالی أولِیاءِ اللّهِ وَالتَّبَرّی مِن أعداءِ اللّهِ . ⁽³⁾

.

المستدرک علی الصحیحینـ به نقل از ابن مسعود ـ:پیامبر صلی الله علیه و آله به من فرمود : «عبد اللّه بن مسعود!». سه بار گفتم : بله ، ای پیامبر خدا! فرمود : «آیا می دانی کدام دستگیره ایمان ، محکم تر است ؟». گفتم : خدا و پیامبرش داناترند . فرمود : «محکم ترین ایمان ، عبارت است از پیروی ( / دوستی) کردن برای خدا ، از راه مِهروَرزی و کین ورزی برای اوست» .

المعجم الکبیرـ به نقل از ابن عبّاس ـ:پیامبر خدا به ابو ذر فرمود : «کدام دستگیره ایمان ، محکم تر است ؟» . به گمانم همین تعبیر (محکم تر) را فرمود . ابو ذر گفت : خدا و رسول او بهتر می دانند . فرمود : «دوستی ورزیدن برای خدا ، و دشمنی ورزیدن برای خدا ، و دوست داشتن برای خدا و نفرت داشتن برای خدا» .

امام صادق علیه السلام :پیامبر خدا به اصحابش فرمود : «کدام دستگیره ایمان ، استوارتر است ؟». [اصحاب] گفتند : خدا و پیامبرش داناترند . و یکی گفت : نماز . یکی گفت : زکات . یکی گفت : روزه . یکی گفت : حج و عمره . و دیگری گفت : جهاد . پیامبر خدا فرمود : «هر یک از اینها که گفتید ، ارزش خود را دارد؛ امّا آن نیست [که من می خواهم] ؛ بلکه محکم ترین دستگیره های ایمان ، مهر و کین داشتن برای خدا ، و دوست داشتن دوستان خدا و بیزاری از دشمنان خداست» .

.

عنه علیه السلام :مِن أوثَقِ عُرَی الإِیمانِ أن تُحِبَّ فِی اللّهِ وتُبغِضَ فِی اللّهِ وتُعطِیَ فِی اللّهِ وتَمنَعَ فِی اللّهِ. ⁽¹⁾

۱ / ۱۹أعظَمُ شُعَبِ الإِیمانِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :وُدُّ المُؤمِنِ لِلمُؤمِنِ فِی اللّهِ مِن أعظَمِ شُعَبِ الإِیمانِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الإِیمانُ بِضعٌ وسَبعونَ شُعبَةً ، أفضَلُها لا إلهَ إلَا اللّهُ ، وأوضَعُها إماطَةُ الأَذی عَنِ الطَّریقِ ، وَالحَیاءُ شُعبَةٌ مِنَ الإِیمانِ . ⁽³⁾

۱ / ۲۰حَلاوَةُ الإِیمانِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ثَلاثٌ مَن کُنَّ فیهِ وَجَدَ بِهِنَّ حَلاوَةَ الإِیمانِ وطَعمَهُ : أن یَکونَ اللّهُ عز و جلورَسولُهُ أحَبَّ إلَیهِ مِمّا سِواهُما ، وأن یُحِبَّ فِی اللّهِ وأن یُبغِضَ فِی اللّهِ ، وأن توقَدَ نارٌ عَظیمَةٌ فَیَقَعَ فیها أحَبُّ إلَیهِ مِن أن یُشرِکَ بِاللّهِ شَیئا. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ثَلاثٌ مَن کُنَّ فیهِ وَجَدَ حَلاوَةَ الإِیمانِ : أن یَکونَ اللّهُ ورَسولُهُ أحَبَّ إلَیهِ مِمّا سِواهُما، وأن یُحِبَّ المَرءَ لا یُحِبُّهُ إلّا للّهِِ ، وأن یَکرَهَ أن یَعودَ فِی الکُفرِ کَما یَکرَهُ أن یُقذَفَ فِی النّارِ. ⁽⁵⁾

.

۱ / ۱۹ بزرگ ترین شعبه های ایمان

۱ / ۲۰ شیرینی ایمان

امام صادق علیه السلام :از محکم ترین دستگیره های ایمان ، این است که برای خدا دوست بداری و برای خدا دشمن بداری و برای خدا دِهِش کنی و برای خدا دریغ بوَرزی» .

۱ / ۱۹بزرگ ترین شاخه های ایمانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دوستیِ مؤمن با مؤمن برای خدا ، از بزرگ ترین شاخه های ایمان است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ایمان ، هفتاد و اندی شعبه دارد که برترینِ آنها ، [عقیده] لا إله إلّا اللّه و پایین ترینش برداشتن چیزهای آزارنده ، از سر راه [مردم ]است . حیا هم شاخه ای از ایمان است .

۱ / ۲۰شیرینی ایمانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه چیزند که در هر کس وجود داشته باشند ، شیرینی و مزه ایمان را چشیده است : [اوّل] این که خدا و پیامبرش نزد او محبوب تر از هر چیز و هر کس دیگر باشند . [دوم] این که برای خدا دوست بدارد و برای خدا دشمن بدارد . و [سوم] این که اگر آتشی بزرگ برافروخته شود و در آن افتد ، برایش محبوب تر از آن باشد که چیزی را شریک خدا قرار دهد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه چیزند که در هر کس وجود داشته باشند ، شیرینیِ ایمان را چشیده است : خدا و پیامبرش را از هر چیز دیگری دوست تر بدارد ؛ هر کس را دوست دارد ، تنها برای خدا دوست داشته باشد ؛ و خوش نداشته باشد که به کفر باز گردد ، همان گونه که خوش ندارد در آتش افکنده شود .

.

مسند ابن حنبل عن أبی رزین العقیلی :أتَیتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَقُلتُ : ... یا رَسولَ اللّهِ! ومَا الإِیمانُ ؟ قالَ : أن تَشهَدَ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ ، وأنَّ مُحَمَّدا عَبدُهُ ورَسولُهُ ، وأن یَکونَ اللّهُ ورَسولُهُ أحَبَّ إلَیکَ مِمّا سِواهُما ، وأن تُحرَقَ بِالنّارِ أحَبُّ إلَیکَ مِن أن تُشرِکَ بِاللّهِ ، وأن تُحِبَّ غَیرَ ذی نَسَبٍ لا تُحِبُّهُ إلّا للّهِِ عز و جل ، فَإِذا کُنتَ کَذلِکَ فَقَد دَخَلَ حُبُّ الإِیمانِ فی قَلبِکَ کَما دَخَلَ حُبُّ الماءِ لِلظَّمآنِ فِی الیَومِ القائِظِ. ⁽¹⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ذاقَ طَعمَ الإِیمانِ مَن رَضِیَ بِاللّهِ رَبّا وبِالإِسلامِ دینا وبِمُحَمَّدٍ رَسولاً. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أحَبَّ أن یَجِدَ طَعمَ الإِیمانِ فَلیُحِبَّ المَرءَ لا یُحِبُّهُ إلَا للّهِِ عز و جل . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ثَلاثٌ مَن فَعَلَهُنَّ فَقَد طَعِمَ طَعمَ الإِیمانِ : مَن عَبَدَ اللّهَ وَحدَهُ وأنَّهُ لا إلهَ إلَا اللّهُ ، وأعطی زَکاةَ مالِهِ طَیِّبَةً بِها نَفسُهُ رافِدَةً عَلَیهِ کُلَّ عامٍ ، ولا یُعطِی الهَرِمَةَ و لَا الدَّرِنَةَ ولَا المَریضَةَ ولَا الشَّرَطَ اللَّئیمَةَ ولکِن مِن وَسَطِ أموالِکُم ، فَإِنَّ اللّهَ لَم یَسأَلکُم خَیرَهُ ولَم یَأمُرکُم بِشَرِّهِ. ⁽⁴⁾

.

مسند ابن حنبلـ به نقل از ابو رزین عقیلی ـ :نزد پیامبر خدا رفتم و گفتم : ... ای پیامبر خدا ! ایمان چیست؟ فرمود : «این که گواهی دهی معبودی جز خدای یگانه و بی انباز نیست و محمّد ، بنده و فرستاده اوست ، و این که خدا و پیامبرش نزد تو محبوب تر از هر چیز دیگر باشند و سوزانده شدن در آتش را خوش تر از آن داشته باشی که به خداوند ، شرک ورزی و این که اگر غیر خویشاوندی را دوست داری ، تنها برای خداوند عز و جلدوستش بداری . اگر چنین بودی ، عشق به ایمان ، همان گونه در دلت وارد شده است که عشق به آب ، وجود شخص تشنه را در یک روز داغ ، فرا می گیرد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که به پروردگاریِ خدا و دین اسلام و پیامبری محمّد ، خشنود باشد ، طعم ایمان را چشیده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس دوست دارد که طعم ایمان را بیابد ، باید هر کس را که دوست می دارد، فقط برای خدا دوستش بدارد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه چیز است که هر کس آنها را انجام دهد ، به راستی ، طعم ایمان را چشیده است : کسی که خدای یگانه را ـ که معبودی جز او نیست ـ ، بپرستد و کسی که هر سال زکات مالش را با میل و رغبت بپردازد ، و [از دام های] پیر و گر و بیمار و بنجل و پست ⁽¹⁾خود ندهد ؛ بلکه از اموال متوسّطتان باشد ؛ زیرا خداوند ، نه بهترینش را از شما خواسته است و نه به دادنِ بدترینش دستور داده است .

.

الإمام الکاظم علیه السلام :إنَّ المَسیحَ علیه السلام قالَ لِلحَوارِیّینَ : ... یا عَبیدَ السَّوءِ نَقُّوا القَمحَ وطَیِّبوهُ وأدِقّوا طَحنَهُ تَجِدوا طَعمَهُ ویَهنِئکُم أکلُهُ ، کَذلِکَ فَأَخلِصُوا الإِیمانَ وأکمِلوهُ تَجِدوا حَلاوَتَهُ ویَنفَعکُم غِبُّهُ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی خُطبَةٍ لَهُ یَذکُرُ فیها حالَ الأَئِمَّةِ علیهم السلام وصِفاتِهِم ـ :إنَّ اللّهَ عز و جلأوضَحَ بِأَئِمَّةِ الهُدی مِن أهلِ بَیتِ نَبِیِّنا عَن دینِهِ ، وأبلَجَ بِهِم عَن سَبیلِ مِنهاجِهِ ، وفَتَحَ بِهِم عَن باطِنِ یَنابیعِ عِلمِهِ ، فَمَن عَرَفَ مِن اُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله واجِبَ حَقِّ إمامِهِ وَجَدَ طَعمَ حَلاوَةِ إیمانِهِ ، وعَلِمَ فَضلَ طِلاوَةِ ⁽³⁾إسلامِهِ . ⁽⁴⁾

۱ / ۲۱مَن لا یَجِدُ حَلاوَةَ الإِیمانِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا یَجِدُ عَبدٌ طَعمَ الإِیمانِ حَتّی یُؤمِنَ بِالقَدَرِ کُلِّهِ . ⁽⁵⁾

.

۱ / ۲۱ کسانی که شیرینی ایمان را نمی چشند

امام کاظم علیه السلام :مسیح علیه السلام به حواریان گفت : «... ای بندگان بد! گندم را پاک و تمیز کنید و نیکو آردش نمایید تا مزه آن را بیابید و از خوردنش لذّت ببرید . همچنین ایمان را نیز ناب و کامل گردانید تا شیرینیِ آن را بچشید و سرانجامش شما را سود بخشد» .

امام صادق علیه السلامـ در سخنرانی ای در باره احوال و صفات امامان علیهم السلام ـ :خداوند عز و جل به واسطه پیشوایان هدایت از خاندان پیامبرمان ، دین خود را روشن ساخت و راهش را هویدا نمود و درون چشمه های علمش را گشود . پس هر کس از امّت محمّد ، حقّ واجب امامش را بشناسد، شیرینیِ ایمانش را در می یابد و به ارزشِ زیباییِ اسلامش پی می برد .

۱ / ۲۱کسانی که شیرینی ایمان را نمی چشندپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ بنده ای طعم ایمان را نمی چشد ، مگر آن گاه که به تقدیر ، به همه اش ، ایمان آورد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :لا یَجِدُ العَبدُ حَلاوَةَ الإِیمانِ حَتّی یُؤمِنَ بِالقَدَرِ خَیرِهِ وشَرِّهِ وحُلوِهِ ومُرِّهِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا یَجِدُ الرَّجُلُ حَلاوَةَ الإِیمانِ فی قَلبِهِ حَتّی لا یُبالِیَ مَن أکَلَ الدُّنیا . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تَدخُلُ حَلاوَةُ الإِیمانِ قَلبَ امرِیً حَتّی یَترُکَ بَعضَ الحَدیثِ لِخَوفِ الکَذِبِ وإن کانَ صادِقا ، ویَترُکَ بَعضَ المِراءِ وإن کانَ مُحِقّا. ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :کَیفَ یَجِدُ حَلاوَةَ الإِیمانِ مَن یَسخَطُ الحَقَّ؟! ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :لا یَجِدُ عَبدٌ طَعمَ الإِیمانِ حَتّی یَترُکَ الکَذِبَ هَزلَهُ وجِدَّهُ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :لا یَذوقُ المَرءُ مِن حَقیقَةِ الإِیمانِ حَتّی یَکونَ فیهِ ثَلاثُ خِصالٍ : الفِقهُ فِی الدّینِ ، وَالصَّبرُ عَلَی المَصائِبِ ، وحُسنُ التَّقدیرِ فِی المَعاشِ . ⁽⁶⁾

الإمام الصادق علیه السلام :کانَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام یَقولُ : لا یَجِدُ عَبدٌ طَعمَ الإِیمانِ حَتّی یَعلَمَ أنَّ ما أصابَهُ لَم یَکُن لِیُخطِئَهُ وأنَّ ما أخطَأَهُ لَم یَکُن لِیُصیبَهُ ، وأنَّ الضّارَّ النّافِعَ هُوَ اللّهُ عز و جل . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :حَرامٌ عَلی قُلوبِکُم أن تَعرِفَ حَلاوَةَ الإِیمانِ حَتّی تَزهَدَ فِی الدُّنیا . ⁽⁸⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بنده شیرینی ایمان را نمی چشد ، تا آن گاه که به تقدیر، چه نیک و چه بدش ، و چه شیرین و چه تلخش ، ایمان بیاورد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :انسان ، شیرینی ایمان را در دلش نمی یابد ، مگر آن گاه که برایش مهم نباشد چه کسی دنیا را خورد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شیرینی ایمان به دل هیچ کس وارد نمی شود ، مگر آن که پاره ای سخنان را از ترس دروغ بودن ، ترک گوید ، اگر چه [در واقعْ ]راست باشند ، و برخی مجادلات را ترک گوید ، هر چند حق با او باشد .

امام علی علیه السلام :چگونه شیرینی ایمان را بچشد کسی که از حق می رنجد؟!

امام علی علیه السلام :بنده طعم ایمان را نمی یابد ، مگر آن که دروغ گفتن را ، به شوخی یا جدّی ، ترک گوید .

امام علی علیه السلام :انسان ، حقیقت ایمان را نمی چشد ، مگر آن گاه که سه خصلت در او وجود داشته باشد : فهم در دین ، شکیبایی در برابر سختی ها ، و حسابگری در معاش .

امام صادق علیه السلام :امیر مؤمنان می فرمود : «هیچ بنده ای طعم ایمان را در نمی یابد ، مگر آن گاه که بداند آنچه به او رسیده است ، نمی شده نرسد و آنچه به او نرسیده است ، ممکن نبوده که برسد ، و این که زیان رسان و سودبخش، تنها خداوند عز و جل است و بس» .

امام صادق علیه السلام :بر دل های شما حرام است که شیرینیِ ایمان را بچشند، مگر آن گاه که به دنیا بی رغبت شوند .

.

الفصل الثّانی : ما یجب الإیمان به۲ / ۱الغَیْبُ«الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَیُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ» . ⁽¹⁾

۲ / ۲اللّه عزّوجلُّ ومَلائِکَتُهُ وکُتُبُهُ ورُسُلُهُالکتاب«قُلْ ءَامَنتُ بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ مِن کِتَابٍ» . ⁽²⁾

«ءَامَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَیْهِ مِن رَّبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَمَلَئِکَتِهِ وَکُتُبِهِ وَرُسُلِهِ» . ⁽³⁾

«فَامِنُواْ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ» . ⁽⁴⁾

«فَامِنُواْ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِن تُؤْمِنُواْ وَتَتَّقُواْ فَلَکُمْ أَجْرٌ عَظِیمٌ» . ⁽⁵⁾

.

فصل دوم: چیزهایی که ایمان به آنها واجب است

۲ / ۱ غیب

۲ / ۲ خدا و فرشتگان و کتاب ها و فرستادگان او

فصل دوم: چیزهایی که ایمان به آنها واجب است۲ / ۱غیب«آنان که به غیب ایمان می آورند و نماز را بر پا می دارند و از آنچه به ایشان روزی داده ایم ، انفاق می کنند» .

۲ / ۲خدا و فرشتگان و کتاب ها و فرستادگان اوقرآن«بگو: به هر کتابی که خدا نازل کرده است ، ایمان آوردم» .

«پیامبر [ خدا ] بدانچه از جانب پروردگارش بر او نازل شده ، ایمان آورده است، و مؤمنان همگی ، به خدا و فرشتگان و کتاب ها و فرستادگانش ایمان آورده اند» .

«پس به خدا و فرستادگان او ایمان آورید» .

«پس به خدا و فرستادگان او ایمان آورید ، و اگر ایمان آورید و پرهیزگاری پیشه کنید ، برایتان مزد بزرگی هست» .

.

«قُولُواْ ءَامَنَّا بِاللَّهِ وَ مَا أُنزِلَ إِلَیْنَا وَ مَا أُنزِلَ إِلَی إِبْرَاهِیمَ وَ إِسْمَاعِیلَ وَ إِسْحَاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبَاطِ وَ مَا أُوتِیَ مُوسَی وَ عِیسَی وَمَا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِن رَّبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِّنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ» . ⁽¹⁾

الحدیثالإمام الباقر والإمام الصادق علیهماالسلامـ فی قَولِ اللّهِ : «الْعُرْوَةِ الْوُثْقَی» ـ :هِیَ الإِیمانُ بِاللّهِ ، یُؤمِنُ بِاللّهِ وَحدَهُ . ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :أوثَقُ العُرَی الإِیمانُ بِاللّهِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الإِیمانُ ثَلاثَةٌ .... : مَن آمَنَ بِاللّهِ العَظیمِ ، وصَدَّقَ المُرسَلینَ أوَّلَهُم وآخِرَهُم ، وعَلِمَ أنَّهُ مَبعوثٌ. ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :قالَ لُقمانُ لِابنِهِ : ... لِلإِیمانِ ثَلاثُ عَلاماتٍ : الإِیمانُ بِاللّهِ ، وکُتُبِهِ ، ورُسُلِهِ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :کَیفَ یَهتَدی مَن لَم یُبصِر ؟ وکَیفَ یُبصِرُ مَن لَم یَتَدَبَّر ؟ اِتَّبِعوا رَسولَ اللّهِ وأهلَ بَیتِهِ وأقِرُّوا بِما نَزَلَ مِن عِندِ اللّهِ وَاتَّبِعوا آثارَ الهُدی ، فَإِنَّهُم عَلاماتُ الأَمانَةِ وَالتُّقی ، وَاعلَموا أنَّهُ لَو أنکَرَ رَجُلٌ عیسَی بنَ مَریَمَ علیه السلام وأقَرَّ بِمَن سِواهُ مِنَ الرُّسُلِ لَم یُؤمِن ، اِقتَصُّوا ⁽⁶⁾الطَّریقَ بِالتِماسِ المَنارِ ، وَالتَمِسوا مِن وَراءِ الحُجُبِ الآثارَ تَستَکمِلوا أمرَ دینِکُم وتُؤمِنوا بِاللّهِ رَبِّکُم. ⁽⁷⁾

.

«بگویید: ما به خدا و به آنچه بر ما نازل شده و به آنچه بر ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط ، نازل آمده و به آنچه به موسی و عیسی داده شده و به آنچه به همه پیامبران از سوی پروردگارشان داده شده، ایمان آورده ایم . میان هیچ یک از ایشان فرق نمی گذاریم و در برابر او تسلیم هستیم» .

حدیثامام باقر و امام صادق علیهماالسلامـ در باره این سخن خداوند : «دستگیره محکم» ـ :آن ، ایمان به خداست . [یعنی] به خدای یگانه ایمان بیاورد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :محکم ترینِ دستگیره ها ، ایمان به خداست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ایمان ، سه تاست ... : کسی که به خدای بزرگ ایمان آورَد (توحید) و پیامبران را ، از نخستینِ آنان تا آخرینشان ، تصدیق کند (نبوّت) و بداند که برانگیخته خواهد شد (معاد) .

امام صادق علیه السلام :لقمان به فرزندش گفت : ایمان ، سه نشانه دارد : باور داشتن خدا و کتاب های او و پیامبرانش .

امام صادق علیه السلام :چگونه ره یابد آن که بینا نیست ؟ و چگونه بینا شود آن که اندیشه نکند ؟ از پیامبر خدا و اهل بیت او پیروی کنید و به آنچه از نزد خدا فرود آمده است ، اقرار کنید و آثار هدایت را دنبال کنید ؛ زیرا اینان نشانه های امانت و پرهیزگاری اند . و بدانید که اگر کسی [ تنها] عیسی بن مریم علیه السلام را انکار کند ، ولی به [حقّانیت] دیگر پیامبران اقرار نماید ، او مؤمن نیست . از طریق چراغ راه نما ، راه را بپویید ، و از پسِ پرده ها نشانه ها را بجویید تا کار دینتان کامل گردد و به خداوند ـ که پروردگارتان است ـ ، ایمان آورده باشید .

.

۲ / ۳الآخِرَةُ«وَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَیْکَ وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِکَ وَ بِالْاخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ» . ⁽¹⁾

«مَنْ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْاخِرِ وَ عَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَ لَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لَا هُمْ یَحْزَنُونَ» . ⁽²⁾

راجع : البقرة : ۱۷۷ و ۲۳۲ ، آل عمران : ۱۱۴ ، النساء : ۳۹ و ۱۶۲ ، المائدة : ۶۹ ، الأنعام : ۹۲ ، التوبة : ۱۸ و ۴۴ و ۹۹ ، النمل : ۲ و ۳ ، لقمان : ۴ ، المجادلة : ۲۲ ، الطلاق : ۲ .

۲ / ۴خاتَمُ الأَنبِیاءِ وما اُنزِلَ إلَیهِالکتاب«فَامِنُواْ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِی أَنزَلْنَا وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ» . ⁽³⁾

«لکِنِ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ یُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَیْکَ وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِکَ» . ⁽⁴⁾

«الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوبًا عِندَهُمْ فِی التَّوْرَاةِ وَالإِْنجِیلِ یَأْمُرُهُم بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنکَرِ وَیُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّبَاتِ وَیُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبَائِثَ وَیَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالأَْغْلَالَ الَّتِی کَانَتْ عَلَیْهِمْ فَالَّذِینَ ءَامَنُواْ بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُواْ النُّورَ الَّذِی أُنزِلَ مَعَهُ أُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ * قُلْ یَاأَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی رَسُولُ اللَّهِ إِلَیْکُمْ جَمِیعًا الَّذِی لَهُ مُلْکُ السَّمَاوَاتِ وَالأَْرْضِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ یُحْیِ وَیُمِیتُ فَامِنُواْ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِیِّ الأُْمِّیِّ الَّذِی یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَکَلِمَاتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ» . ⁽⁵⁾

.

۲ / ۳ آخرت

۲ / ۴ خاتم پیامبران صلی الله علیه وآله و آنچه بر او نازل شده است

۲ / ۳آخرت«و آنان که بدانچه به سوی تو فرود آمده و به آنچه پیش از تو نازل شده است، ایمان می آورند و به آخرت ، یقین دارند» .

«هر کس به خدا و روز بازپسین ایمان داشت و کار شایسته کرد، پس اجرشان را پیش پروردگارشان خواهند داشت، و نه بیمی بر آنان است و نه اندوهناک خواهند شد» .

ر. ک : بقره : آیه ۱۷۷ و ۲۳۲ ، آل عمران : آیه ۱۱۴ ، نساء : آیه ۳۹ و ۱۶۲ ، مائده : آیه ۶۹ ، انعام : آیه ۹۲ ، توبه : آیه ۱۸ و ۴۴ و ۹۹ ، نمل : آیه ۲ ـ ۳ ، لقمان : آیه ۴ ، مجادله : آیه ۲۲ و طلاق : آیه ۲ .

۲ / ۴خاتم پیامبران و آنچه بر او نازل شده استقرآن«پس ، به خدا و پیامبر او و نوری که فرو فرستادیم ، ایمان آورید ، و خدا به آنچه انجام می دهید ، آگاه است» .

«لیکن از میان آنان ، راسخان در دانش و مؤمنان، به آنچه بر تو نازل شده و به آنچه پیش از تو نازل گردیده ، ایمان دارند» .

«همانان که از این فرستاده، پیامبرِ درس نخوانده -که [ نام ]او را نزد خود، در تورات و انجیل نوشته می یابند ـ پیروی می کنند؛ [ همان پیامبری که ]آنان را به کار پسندیده فرمان می دهد و از کار ناپسند باز می دارد و چیزهای پاکیزه را برای آنان حلال و چیزهای ناپاک را بر ایشان حرام می گردانَد و از [ دوش ] آنان ، قید و بندهایی را که بر ایشان بوده است ، بر می دارد. پس کسانی که به او ایمان آوردند و بزرگش داشتند و یاری اش کردند و از نوری که با او نازل شده است ، پیروی کردند، آنان همان رستگاران اند. بگو: «ای مردم! من پیامبر خدا به سوی همه شما هستم ؛ همان [ خدایی ] که فرمان روایی آسمان ها و زمین، از آنِ اوست. هیچ معبودی جز او نیست [و] زنده می کند و می میراند. پس به خدا و فرستاده او -که پیامبر درس نخوانده ای است که به خدا و کلمات او ایمان دارد- بگروید و او را پیروی کنید. امید که هدایت شوید»» .

.

راجع : النساء : ۱۳۶ ـ ۱۷۰ ، التوبة : ۸۶ ، الأحقاف : ۳۱ ، الحدید : ۷ ـ ۲۸ .

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا یُؤمِنُ بِاللّهِ مَن لَم یُؤمِن بی . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ موسی لَو أدرَکَنی ثُمَّ لَم یُؤمِن بی وبِنُبُوَّتی ما نَفَعَهُ إیمانُهُ شَیئا ولا نَفَعَتهُ النُّبُوَّةُ . ⁽²⁾

الأمالی للطوسی عن أبی سعید عنه صلی الله علیه و آله :ما آمَنَ بِاللّهِ مَن لَم یُؤمِن بی ، ولَم یُؤمِن بی مَن لَم یَتَوَلَّ ـ أو قالَ : لَم یُحِبَّ ـ عَلِیّا . ⁽³⁾

الإمام الرضا علیه السلام :إنَّما اُمِرَ النّاسُ بِالأَذانِ لِعِلَلٍ کَثیرَةٍ ... وجُعِلَ بَعدَ التَّکبیرِ الشَّهادَتانِ لِأَنَّ أوَّلَ الإِیمانِ هُوَ التَّوحیدُ وَالإِقرارُ للّهِِ تَبارَکَ وتَعالی بِالوَحدانِیَّةِ . وَالثّانی : الإِقرارُ لِلرَّسولِ صلی الله علیه و آله وسلم بِالرِّسالَةِ ، وأنَّ إطاعَتَهُما ومَعرِفَتَهُما مَقرونَتانِ ، ولِأَنَّ أصلَ الإِیمانِ إنَّما هُوَ الشَّهادَتانِ ، فَجُعِلَ شَهادَتَینِ شَهادَتَینِ ، کَما جُعِلَ فی سائِرِ الحُقوقِ شاهِدانِ ، فَإِذا أقَرَّ العَبدُ للّهِِ عز و جل بِالوَحدانِیَّةِ وأقَرَّ لِلرَّسولِ صلی الله علیه و آله وسلمبِالرِّسالَةِ فَقَد أقَرَّ بِجُملَةِ الإِیمانِ ، لِأَنَّ أصلَ الإِیمانِ إنَّما هُوَ بِاللّهِ وبِرَسولِهِ. ⁽⁴⁾

.

ر . ک : نساء : آیه ۱۳۶ ـ ۱۷۰ ، توبه : آیه ۸۶ ، احقاف : آیه ۳۱ ، حدید : آیه ۷ ـ ۲۸ .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :به خدا ایمان ندارد کسی که به من ایمان نیاورد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر موسی علیه السلام در زمان من می بود و به من و به پیامبریِ من ایمان نمی آورد ، نه ایمانش [به خدا ]کمترین نفعی برایش داشت و نه پیامبری[اش ]فایده ای داشت .

الأمالی ، طوسیـ به نقل از ابو سعید ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «کسی که به من ایمان نیاورده باشد ، به خدا ایمان نیاورده است و کسی که ولایت علی را نداشته باشد ، به من ایمان نیاورده است» یا فرمود : «محبّت علی را [نداشته باشد]» .

امام رضا علیه السلام :به دلایل بسیاری ، مردم ، مأمور به گفتن اذان شده اند ... و پس از تکبیر ، شهادتین قرار داده شده است ؛ چون [اوّلاً] گام آغازینِ ایمان ، توحید و اقرار به یگانگی خداوند ـ تبارک و تعالی ـ و گام دوم ، اقرار به پیامبریِ پیامبر صلی الله علیه و آله است و [ثانیا ]برای این که فرمان برداری از آن دو و شناخت آنها ، به یکدیگر وابسته اند و [ثالثا ]برای این که اساس ایمان ، شهادتین است ، و شهادتین ، دو تا قرار داده شد ، چنان که در دیگر امور حقوقی ، دو شاهد ، مقرّر گشته است . بنا بر این ، هر گاه بنده به یگانگی خداوند عز و جل و پیامبریِ پیامبر صلی الله علیه و آله اقرار کرد ، به کلّ ایمان ، اقرار کرده است ؛ زیرا ایمان در اصل ، همان اقرار به خدا و پیامبر اوست .

.

۲ / ۵جَوامِعُ ما یَجِبُ الإِیمانُ بِهِالکتاب«ذَ لِکَ الْکِتَابُ لَا رَیْبَ فِیهِ هُدًی لِّلْمُتَّقِینَ * الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَیُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ * وَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَیْکَ وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِکَ وَ بِالْاخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ» . ⁽¹⁾

«ءَامَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَیْهِ مِن رَّبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَمَلَئِکَتِهِ وَکُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِّن رُّسُلِهِ وَقَالُواْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَکَ رَبَّنَا وَإِلَیْکَ الْمَصِیرُ» . ⁽²⁾

«قُولُواْ ءَامَنَّا بِاللَّهِ وَ مَا أُنزِلَ إِلَیْنَا وَ مَا أُنزِلَ إِلَی إِبْرَاهِیمَ وَ إِسْمَاعِیلَ وَ إِسْحَاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبَاطِ وَ مَا أُوتِیَ مُوسَی وَ عِیسَی وَمَا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِن رَّبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِّنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ» . ⁽³⁾

«إِنَّ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَالَّذِینَ هَادُواْ وَالصَّابِئینَ وَالنَّصَارَی مَنْ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْاخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلَا هُمْ یَحْزَنُونَ» . ⁽⁴⁾

«یَاأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ ءَامِنُواْ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْکِتَابِ الَّذِی نَزَّلَ عَلَی رَسُولِهِ وَالْکِتَابِ الَّذِی أَنزَلَ مِن قَبْلُ وَمَن یَکْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَئِکَتِهِ وَکُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْیَوْمِ الْاخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالَاً بَعِیدًا». ⁽⁵⁾

«لَّکِنِ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ یُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَیْکَ وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِکَ وَالْمُقِیمِینَ الصَّلَاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَ الْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْاخِرِ أُوْلَئِکَ سَنُؤْتِیهِمْ أَجْرًا عَظِیمًا * إِنَّا أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ کَمَا أَوْحَیْنَا إِلَی نُوحٍ وَالنَّبِیِّینَ مِن بَعْدِهِ وَأَوْحَیْنَا إِلَی إِبْرَا هِیمَ وَإِسْمَاعِیلَ وَإِسْحَاقَ وَیَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَعِیسَی وَأَیُّوبَ وَیُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَیْمَانَ وَءَاتَیْنَا دَاوُدَ زَبُورًا» . ⁽⁶⁾

.

۲ / ۵ مجموعه آنچه ایمان به آنها واجب است

۲ / ۵مجموعه آنچه ایمان به آنها واجب استقرآن«این است کتابی که در [ حقّانیتِ] آن ، هیچ تردیدی نیست، [و]مایه هدایت تقواپیشگان است؛ آنان که به غیب ایمان می آورند و نماز را بر پا می دارند و از آنچه به ایشان روزی داده ایم ، انفاق می کنند و آنان که بدانچه به سوی تو فرود آمده و به آنچه پیش از تو نازل شده است، ایمان می آورند و به آخرت ، یقین دارند» .

«پیامبر [ خدا ] بدانچه از جانب پروردگارش بر او نازل شده است ، ایمان آورده است، و مؤمنان همگی ، به خدا و فرشتگان و کتاب ها و فرستادگانش ایمان آورده اند [ و گفتند ] : «میان هیچ یک از فرستادگانش ، فرق نمی گذاریم» و گفتند: «شنیدیم و گردن نهادیم . پروردگارا! آمرزش تو را [ خواستاریم ] و فرجام ، به سوی توست»» .

«بگویید: ما به خدا و به آنچه به سوی ما نازل شده و به آنچه بر ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط ، نازل آمده و به آنچه به موسی و عیسی داده شده و به آنچه به همه پیامبران از سوی پروردگارشان داده شده، ایمان آورده ایم . میان هیچ یک از ایشان ، فرق نمی گذاریم و در برابر او تسلیم هستیم» .

«کسانی که ایمان آورده اند و کسانی که یهودی اند و صابئیان و نصارا، هر کس به خدا و روز بازپسین ایمان آوَرَد و کار نیکو کند، پس نه بیمی بر ایشان است و نه اندوهگین خواهند شد» .

«ای کسانی که ایمان آورده اید! به خدا و پیامبر او و کتابی که بر پیامبرش فرو فرستاد و به کتاب هایی که پیش تر نازل کرده ، بگروید ، و هر کس به خدا و فرشتگان او و کتاب ها و پیامبرانش و روز بازپسین کفر ورزد، در حقیقت ، دچار گم راهیِ دور و درازی شده است» .

«لیکن از میان آنان ، راسخان در دانش و مؤمنان، به آنچه بر تو نازل شده و به آنچه پیش از تو نازل گردیده ، ایمان دارند . به زودی ، به نمازگزاران و زکات دهندگان و ایمان آورندگان به خدا و روز بازپسین ، پاداشی بزرگ خواهیم داد . ما همچنان که به نوح و پیامبران پس از او، وحی کردیم، به تو [ نیز ]وحی کردیم و به ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط و عیسی و ایّوب و یونس و هارون و سلیمان [ نیز ] وحی کردیم، و به داوود ، زبور را بخشیدیم» .

.

«وَهَـذَا کِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ مُبَارَکٌ مُّصَدِّقُ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ وَلِتُنذِرَ أُمَّ الْقُرَی وَمَنْ حَوْلَهَا وَالَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْاخِرَةِ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلَی صَلَاتِهِمْ یُحَافِظُونَ» . ⁽¹⁾

«فَلِذَلِکَ فَادْعُ وَ اسْتَقِمْ کَمَا أُمِرْتَ وَ لَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَ قُلْ ءَامَنتُ بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ مِن کِتَابٍ وَ أُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَیْنَکُمُ اللَّهُ رَبُّنَا وَ رَبُّکُمْ لَنَا أَعْمَالُنَا وَ لَکُمْ أَعْمَالُکُمْ لَا حُجَّةَ بَیْنَنَا وَ بَیْنَکُمُ اللَّهُ یَجْمَعُ بَیْنَنَا وَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ» . ⁽²⁾

«وَ الَّذِینَ هُم بِایَاتِ رَبِّهِمْ یُؤْمِنُونَ» . ⁽³⁾

«وَإِذَا جَاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِایَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَیْکُمْ کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلَی نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنکُمْ سُوءَا بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِن بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَّحِیمٌ» . ⁽⁴⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی جَوابِ مَن سَأَلَهُ عَن عَلامَةِ الإِیمانِ ـ :أمّا عَلامَةُ الإِیمانِ فَأَربَعَةٌ ، الإِقرارُ بِتَوحیدِ اللّهِ ، وَالإِیمانُ بِهِ ، وَالإِیمانُ بِکُتُبِهِ ، وَالإِیمانُ بِرُسُلِهِ. ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :بَخٍ بَخٍ لِخَمسٍ ؛ مَن لَقِیَ اللّهَ مُستَیقِنا بِهِنَّ دَخَلَ الجَنَّةَ : یُؤمِنُ بِاللّهِ ، وَالیَومِ الآخِرِ ، وبِالجَنَّةِ ، وَالنّارِ ، وَالبَعثِ بَعدَ المَوتِ وَالحِسابِ . ⁽⁶⁾

.

«و این ، خجسته کتابی است که ما آن را فرو فرستادیم، [ و ]کتاب هایی را که پیش از آن آمده ، تصدیق می کند ، و برای این که [ مردمِ ] امّ القری ( مکّه ) و کسانی را که پیرامون آن اند ، هشدار دهی ، و کسانی که به آخرت ایمان می آورند، به آن [ قرآن نیز ]ایمان می آورند و آنان بر نمازهای خود ، مراقبت می کنند» .

«بنا بر این ، به [ایمان] دعوت کن و همان گونه که مأموری ، ایستادگی نما و هوس های آنان را پیروی مکن و بگو: به هر کتابی که خدا نازل کرده است ، ایمان آوردم و مأمور شدم که میان شما عدالت کنم . خدا پروردگار ما و پروردگار شماست . اعمال ما از آنِ ما و اعمال شما از آنِ شماست . میان ما و شما خصومتی نیست . خدا میان ما را جمع می کند ، و فرجام ، به سوی اوست» .

«و کسانی که به آیات پروردگارشان ایمان دارند» .

«و چون کسانی که به آیات ما ایمان دارند، نزد تو آیند، بگو: «درود بر شما! پروردگارتان رحمت را بر خود ، مقرّر کرده که هر کس از شما به نادانی ، کار بدی کند و آن گاه به توبه و صلاح آید، پس وی آمرزنده مهربان است»» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در پاسخ شخصی که از ایشان در باره نشانه ایمان پرسید ـ :نشانه ایمان ، چهار تاست : گواهی دادن به یگانگی خدا ، و باور داشتن او ، و باور داشتن کتاب های او ، و باور داشتن فرستادگان او .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بَه بَه از پنج چیز که هر کس با یقین به آنها خدای را دیدار کند ، به بهشت می رود : به خدا ، به روز واپسین ، به بهشت و دوزخ ، به زنده شدن پس از مرگ، و به حسابرسی ، ایمان داشته باشد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :لا یُؤمِنُ عَبدٌ حَتّی یُؤمِنَ بِأَربَعَةٍ : حَتّی یَشهَدَ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ ، وأنّی رَسولُ اللّهِ بَعَثَنی بِالحَقِّ ، وحَتّی یُؤمِنَ بِالبَعثِ بَعدَ المَوتِ ، وحَتّی یُؤمِنَ بِالقَدَرِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لَم یُؤمِن عَبدٌ حَتّی یُؤمِنَ بِأَربَعٍ : یُؤمِنَ بِاللّهِ ، وأنَّ اللّهَ بَعَثَنی بِالحَقِّ ، ویُؤمِنَ بِالبَعثِ بَعدَ المَوتِ ، ویُؤمِنَ بِالقَدَرِ خَیرِهِ وشَرِّهِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الإِیمانُ أن تُؤمِنَ بِاللّهِ ومَلائِکَتِهِ وکُتُبِهِ ورُسُلِهِ ، وتُؤمِنَ بِالجَنَّةِ وَالنّارِ وَالمیزانِ ، وتُؤمِنَ بِالبَعثِ بَعدَ المَوتِ ، وتُؤمِنَ بِالقَدَرِ خَیرِهِ وشَرِّهِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الإِیمانُ أن تُؤمِنَ بِاللّهِ ومَلائِکَتِهِ وکُتُبِهِ ورُسُلِهِ وَالیَومِ الآخِرِ ، وتُؤمِنَ بِالقَدَرِ خَیرِهِ وشَرِّهِ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :الإِیمانُ هُوَ أداءُ الفَرائِضِ وَاجتِنابُ الکَبائِرِ ، وَالإِیمانُ هُوَ مَعرِفَةٌ بِالقَلبِ وإقرارٌ بِاللِّسانِ وعَمَلٌ بِالأَرکانِ وَالإِقرارُ بِعَذابِ القَبرِ ومُنکَرٍ ونَکیرٍ وَالبَعثِ بَعدَ المَوتِ وَالحِسابِ وَالصِّراطِ وَالمیزانِ ، ولا إیمانَ بِاللّهِ إلّا بِالبَراءَةِ مِن أعداءِ اللّهِ عز و جل . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بنده مؤمن نیست ، مگر آن گاه که به چهار چیز ، ایمان داشته باشد : شهادت دهد که معبودی جز خدای یگانه و بی انباز نیست ، و این که من فرستاده خدایم و مرا به حق به پیامبری برانگیخته است ، و به زنده شدنِ پس از مرگ ، ایمان داشته باشد ، و به تقدیر ، ایمان داشته باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ بنده ای ایمان نیاورده ، تا آن گاه که به چهار چیز ، ایمان آورد : به خدا ایمان آورد و به این که خداوند ، مرا به حق به پیامبری برانگیخته است ، و به رستاخیزِ پس از مرگ ، ایمان آورَد و به تقدیر ، خوب و بدش ، ایمان آورَد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ایمان ، آن است که به خدا و فرشتگان او و کتاب ها و پیامبرانش ایمان آوری ، به بهشت و دوزخ و ترازو (حسابرسی کارها) ایمان آوری ، به رستاخیزِ پس از مرگ ایمان آوری و به سرنوشت ، نیک و بدش ، ایمان آوری .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ایمان ، آن است که به خدا و فرشتگان او و کتاب ها و فرستادگانش و به آخرت ، ایمان آوری و به تقدیر ، نیک و بدش ، باور داشته باشی .

امام صادق علیه السلام :ایمان ، به جا آوردنِ واجبات است و دوری کردن از گناهان بزرگ . ایمان ، شناختِ به دل است و گواهی به زبان و به کار بستن در عمل و گواهی به وجود عذاب قبر و وجود مُنکِر و نَکیر (دو فرشته بازپرس در قبر) و برانگیخته شدن پس از مرگ ، و حسابرسی و صراط و ترازو . ایمان به خدا تحقّق نمی یابد ، مگر با بیزاری جستن از دشمنان خداوند عز و جل .

.

عنه علیه السلام :لَمّا کانَتِ اللَّیلَةُ الَّتی اُصیبَ حَمزَةُ فی یَومِها دَعاهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَقالَ : یا حَمزَةُ یا عَمَّ رَسولِ اللّهِ ، یوشِکُ أن تَغیبَ غَیبَةً بَعیدَةً ، فَما تَقولُ لَو وَرَدتَ عَلَی اللّهِ تَبارَکَ وتَعالی وسَأَلَکَ عَن شَرائِعِ الإِسلامِ وشُروطِ الإِیمانِ ؟ فَبَکی حَمزَةُ وقالَ : بِأَبی أنتَ واُمّی أرشِدنی وفَهِّمنی ، فَقالَ : یا حَمزَةُ تَشهَدُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ مُخلِصا ، وأنّی رَسولُ اللّهِ بَعَثَنی بِالحَقِّ . فَقالَ حَمزَةُ : شَهِدتُ . قالَ : وأنَّ الجَنَّةَ حَقٌّ ، وأنَّ النّارَ حَقٌّ ، وأنَّ السّاعَةَ آتِیَةٌ لا رَیبَ فیها ، وَالصِّراطَ حَقٌّ ، وَالمیزانَ حَقٌّ ، و « مَن یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَیْرًا یَرَهُ * وَ مَن یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ» ⁽¹⁾و « فَرِیقٌ فِی الْجَنَّةِ وَ فَرِیقٌ فِی السَّعِیرِ » ⁽²⁾وأنَّ عَلِیّاً أمیرُ المُؤمِنینَ . قالَ حَمزَةُ : شَهِدتُ وأقرَرتُ وآمَنتُ وصَدَّقتُ . ⁽³⁾

کمال الدین عن عبد العظیم بن عبد اللّه الحسنی :دَخَلتُ عَلی سَیِّدی عَلِیِّ بنِ مُحَمَّدٍ علیهماالسلام ، فَلَمّا بَصُرَ بی ، قالَ لی: مَرحَبا بِکَ یا أبَا القاسِمِ، أنتَ وَلِیُّنا حَقّا. قالَ: فَقُلتُ لَهُ: یَابنَ رَسولِ اللّهِ، إنّی اُریدُ أن أعرِضَ عَلَیکَ دینی، فَإِن کانَ مَرضِیّا ثَبَتُّ عَلَیهِ حَتّی ألقَی اللّهَ عز و جل . فَقالَ: هاتِ یا أبَا القاسِمِ . فَقُلتُ: إنّی أقولُ: إنَّ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ واحِدٌ لَیسَ کَمِثلِهِ شَیءٌ، خارِجٌ عَنِ الحَدَّینِ؛ حَدِّ الإِبطالِ وحَدِّ التَّشبیهِ، وإنَّهُ لَیسَ بِجِسمٍ ولا صورَةٍ، ولا عَرَضٍ ولا جَوهَرٍ، بَل هُوَ مُجَسِّمُ الأَجسامِ، ومُصَوِّرُ الصُّوَرِ، وخالِقُ الأَعراضِ وَالجَواهِرِ، ورَبُّ کُلِّ شَیءٍ ومالِکُهُ وجاعِلُهُ ومُحدِثُهُ ، وأنَّ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله عَبدُهُ ورَسولُهُ خاتَمُ النَّبِیّینَ ، فَلا نَبِیَّ بَعدَهُ إلی یَومِ القِیامَةِ ، وأنَّ شَریعَتَهُ خاتِمَةُ الشَّرائِعِ فَلا شَریعَةَ بَعدَها إلی یَومِ القِیامَةِ . وأقولُ : إنَّ الإِمامَ وَالخَلیفَةَ ووَلِیَّ الأَمرِ بَعدَهُ أمیرُ المُؤمِنینَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ ، ثُمَّ الحَسَنُ ثُمَّ الحُسَینُ ثُمَّ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ ثُمَّ مُحَمَّدُ بنُ عَلِیٍّ ثُمَّ جَعفَرُ بنُ مُحَمَّدٍ ثُمَّ موسَی بنُ جَعفَرٍ ثُمَّ عَلِیُّ بنُ موسی ثُمَّ مُحَمَّدُ بنُ عَلِیٍّ ثُمَّ أنتَ یا مَولایَ . فَقالَ علیه السلام : ومِن بَعدِیَ الحَسَنُ ابنی ، فَکَیفَ لِلنّاسِ بِالخَلَفِ مِن بَعدِهِ ؟ فَقُلتُ : وکَیفَ ذاکَ یا مَولایَ ؟ قالَ : لِأَ نَّهُ لا یُری شَخصُهُ ولا یَحِلُّ ذِکرُهُ بِاسمِهِ حَتّی یَخرُجَ فَیَملَأَ الأَرضَ قِسطاً وعَدلاً کَما مُلِئَت جَوراً وظُلما . قالَ: فَقُلتُ : أقرَرتُ . وأقولُ : إنَّ وَلِیَّهُم وَلِیُّ اللّهِ، وعَدُوَّهُم عَدُوُّ اللّهِ، وطاعَتَهُم طاعَةُ اللّهِ ، ومَعصِیَتَهُم مَعصِیَةُ اللّهِ . وأقولُ : إنَّ المِعراجَ حَقٌّ ، وَالمُساءَلَةَ فِی القَبرِ حَقٌّ ، وإنَّ الجَنَّةَ حَقٌّ ، وَالنّارَ حَقٌّ ، وَالصِّراطَ حَقٌّ ، وَالمیزانَ حَقٌّ ، وإنَّ السّاعَةَ آتِیَةٌ لا رَیبَ فیها ، وإنَّ اللّهَ یَبعَثُ مَن فِی القُبورِ . وأقولُ : إنَّ الفَرائِضَ الواجِبَةَ بَعدَ الوِلایَةِ : الصَّلاةُ وَالزَّکاةُ وَالصَّومُ وَالحَجُّ وَالجِهادُ وَالأَمرُ بِالمَعروفِ وَالنَّهیُ عَنِ المُنکَرِ . فَقالَ عَلِیُّ بنُ مُحَمَّدٍ علیه السلام : یا أبَا القاسِمِ، هذا وَاللّهِ دینُ اللّهِ الَّذِی ارتَضاهُ لِعِبادِهِ، فَاثبُت عَلَیهِ، ثَبَّتَکَ اللّهُ بِالقَولِ الثّابِتِ فِی الحَیاةِ الدُّنیا وفِی الآخِرَةِ . ⁽⁴⁾

.

امام صادق علیه السلام :در شبِ آن روزی که حمزه به شهادت رسید ، پیامبر خدا او را فرا خواند و فرمود : «ای حمزه ، ای عموی پیامبر خدا ! زودا که تو از میان ما بروی . پس اگر بر خداوند ـ تبارک و تعالی ـ وارد شدی و از تو در باره باورهای اسلام و شروط ایمان پرسید ، چه می گویی؟» . حمزه گریست و گفت : پدر و مادرم به فدایت ! مرا راه نمایی کن و به من تعلیم ده . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «ای حمزه ! از سرِ اخلاص ، گواهی می دهی که معبودی جز خدای یگانه نیست و من ، فرستاده خدایم و مرا به حق فرستاده است» . حمزه گفت : گواهی می دهم . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «و گواهی می دهی که بهشت ، راست است ، دوزخ ، راست است ، قیامت ، آمدنی است و تردیدی در آن نیست ، صراط راست است ، ترازو راست است و «هر کس به اندازه ذرّه ای کار نیک کند ، آن را می بیند و هر کس به اندازه ذرّه ای کار بد کند ، آن را می بیند» و «گروهی در بهشت اند و گروهی در دوزخ» ، و این که علی ، امیر مؤمنان است» . حمزه گفت : [به همه اینها] شهادت می دهم و گواهی می دهم و ایمان دارم و تصدیق می کنم .

کمال الدینـ به نقل از عبد العظیم بن عبد اللّه حسنی ـ :بر سَروَرم علی بن محمّد (امام هادی) علیه السلام وارد شدم . چشمش که به من افتاد ، فرمود : «خوش آمدی ، ای ابو القاسم ! تو دوست راستین ما هستی» . گفتم : ای پسر پیامبر خدا! می خواهم دینم را برای شما باز گویم تا اگر رضایت بخش بود ، بر آن پایداری ورزم ، تا آن گاه که خداوند عز و جل را دیدار می کنم . فرمود : «بگو ، ای ابو القاسم!» . گفتم : من معتقدم که : خداوند ـ تبارک و تعالی ـ یکی است و چیزی همانند او نیست و از دو مرز ، بیرون است : مرز ابطال [و تعطیل و نفی صفات] و مرز تشبیه ، و این که او نه جسم است و نه صورت و نه عَرَض و نه جوهر ؛ بلکه خود ، پدید آورنده اجسام است و صورت بخش صورت ها و آفریننده عَرَض ها و جوهرها ، و او پروردگار هر چیز و مالک و آفریننده و پدید آورنده آن است و معتقدم که محمّد صلی الله علیه و آله ، بنده و فرستاده او و واپسینِ پیامبران است که پس از او تا روز قیامت ، پیامبری نخواهد آمد و شریعت او پایان بخش همه شریعت هاست که پس از آن تا روز قیامت ، هیچ شریعتی نخواهد آمد . معتقدم که : پیشوا و جانشین و زمامدارِ پس از او ، امیر مؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام است ، سپس حسن ، سپس حسین ، سپس علی بن الحسین ، سپس محمّد بن علی ، سپس جعفر بن محمّد ، سپس موسی بن جعفر ، سپس علی بن موسی ، سپس محمّد بن علی علیهم السلام و سپس شما ، ای سَرورم ! امام هادی علیه السلام فرمود : «و پس از من ، فرزندم حسن . مردم با جانشینِ پس از او چگونه خواهند بود؟!» . گفتم : سَرورم! [مگر] چگونه است ؟ فرمود : «چون او از دیده ها غایب می شود و بردن نامش روا نیست ، تا آن گاه که ظهور می کند و زمین را همچنان که از ستم و کژی آکنده شده است ، از داد و راستی می آکَنَد» . گفتم : [اینها را نیز] می پذیرم و معتقدم که : دوست ایشان ، دوست خداست و دشمن ایشان ، دشمن خدا ، و فرمان برداری از ایشان ، فرمان برداری از خدا و نافرمانی ایشان ، نافرمانی خداست . معتقدم که : معراج [پیامبر صلی الله علیه و آله ] ، راست است . پرسش در قبر ، راست است . بهشت ، راست است . آتش دوزخ ، راست است . صراط ، راست است . ترازو راست است . قیامت ، آمدنی است و تردیدی در آن نیست و خداوند ، آنان را که در گورهایند ، بر می انگیزد . معتقدم که : وظایف واجب ، پس از ولایت ، عبارت اند از : نماز و زکات و روزه و حج و جهاد و امر به معروف و نهی از منکر . امام هادی علیه السلام فرمود : «ای ابو القاسم ! به خدا سوگند ، این همان دینی است که خداوند برای بندگانش پسندیده است . پس بر آن ، استوار بمان . خداوند در دنیا و آخرت ، تو را با گفتار [و عقیده] ثابت ، استوار بدارد !» .

.

. .

. .

الکافی عن إسماعیل الجعفی :دَخَلَ رَجُلٌ عَلی أبی جَعفَرٍ علیه السلام ومَعَهُ صَحیفَةٌ ، فَقالَ لَهُ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : هذِهِ صَحیفَةُ مُخاصِمٍ یَسأَلُ عَنِ الدّینِ الَّذی یُقبَلُ فیهِ العَمَلُ ، فَقالَ : رَحِمَکَ اللّهُ هذَا الَّذی اُریدُ . فَقالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : شَهادَةُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ ، وأنَّ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله عَبدُهُ ورَسولُهُ ، وتُقِرُّ بِما جاءَ مِن عِندِ اللّهِ ، وَالوِلایَةُ لَنا أهلَ البَیتِ ، وَالبَراءَةُ مِن عَدُوِّنا ، وَالتَّسلیمُ لِأَمرِنا وَالوَرَعُ وَالتَّواضُعُ ، وَانتِظارُ قائِمِنا فَإِنَّ لَنا دَولَةً إذا شاءَ اللّهُ جاءَ بِها . ⁽¹⁾

رجال الکشّی عن أبی سلمة الجمال :دَخَلَ خالِدٌ البَجَلِیُّ عَلی أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام وأنَا عِندَهُ فَقالَ لَهُ : جُعِلتُ فِداکَ إنّی اُریدُ أن أصِفَ لَکَ دینِیَ الَّذی أدینُ اللّهَ بِهِ ، وقَد قالَ لَهُ قَبلَ ذلِکَ : إنّی اُریدُ أن أسأَلَکَ ، فَقالَ لَهُ : سَلنی ، فَوَ اللّهِ لا تَسأَلُنی عَن شَیءٍ إلّا حَدَّثتُکَ بِهِ عَلی حَدِّهِ لا أکتُمُهُ . قالَ : إنَّ أوَّلَ ما اُبدی أنّی أشهَدُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ ، لَیسَ إلهٌ غَیرَهُ . قالَ : فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : کَذلِکَ رَبُّنا لَیسَ مَعَهُ إلهٌ غَیرُهُ . ثُمَّ قالَ : وأشهَدُ أنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ ورَسولُهُ . قالَ : فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : کَذلِکَ مُحَمَّدٌ ، عَبدُ اللّهِ مُقِرٌّ لَهُ بِالعُبودِیَّةِ ورَسولُهُ إلی خَلقِهِ . ثُمَّ قالَ : وأشهَدُ أنَّ عَلِیّاً علیه السلام کانَ لَهُ مِنَ الطّاعَةِ المَفروضَةِ عَلَی العِبادِ مِثلُ ما کانَ لِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله عَلَی النّاسِ . قالَ : کَذلِکَ کانَ علیه السلام . قالَ : وأشهَدُ أنَّهُ کانَ لِلحَسَنِ بنِ عَلِیٍّ بَعدَ عَلِیٍّ علیه السلام مِنَ الطّاعَةِ الواجِبَةِ عَلَی الخَلقِ مِثلُ ما کانَ لِمُحَمَّدٍ وعَلِیٍّ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِما . فَقالَ : کَذلِکَ کانَ الحَسَنُ . قالَ : وأشهَدُ أنَّهُ کانَ لِلحُسَینِ مِنَ الطّاعَةِ الواجِبَةِ عَلَی الخَلقِ بَعدَ الحَسَنِ ما کانَ لِمُحَمَّدٍ وعَلِیٍّ وَالحَسَنِ علیهم السلام . قالَ : فَکَذلِکَ کانَ الحُسَینُ . قالَ : وأشهَدُ أنَّ عَلِیَّ بنَ الحُسَینِ کانَ لَهُ مِنَ الطّاعَةِ الواجِبَةِ عَلی جَمیعِ الخَلقِ کَما کانَ لِلحُسَینِ علیه السلام . قالَ : کَذلِکَ کانَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ . قالَ : وأشهَدُ أنَّ مُحَمَّدَ بنَ عَلِیٍّ علیه السلام کانَ لَهُ مِنَ الطّاعَةِ الواجِبَةِ عَلَی الخَلقِ مِثلُ ما کانَ لِعَلِیِّ بنِ الحُسَینِ . قالَ : فَقالَ : کَذلِکَ کانَ مُحَمَّدُ بنُ عَلِیٍّ . قالَ : وأشهَدُ أنَّکَ أورَثَکَ اللّهُ ذلِکَ کُلَّهُ . قالَ : فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : حَسبُکَ اسکُتِ الآنَ ، فَقَد قُلتَ حَقّاً ، فَسَکَتُّ . فَحَمِدَ اللّهَ وأثنی عَلَیهِ ، ثُمَّ قالَ : ما بَعَثَ اللّهُ نَبِیّاً لَهُ عَقِبٌ وذُرِّیَّةٌ إلّا أجری لِاخِرِهِم مِثلَ ما أجری لِأَوَّلِهِم ، وإنّا نَحنُ ذُرِّیَّةُ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ، أجری لِاخِرِنا مِثلَ ما أجری لِأَوَّلِنا ، ونَحنُ عَلی مِنهاجِ نَبِیِّنا صلی الله علیه و آله ، لَنا مِثلُ ما لَهُ مِنَ الطّاعَةِ الواجِبَةِ. ⁽²⁾

.

الکافیـ به نقل از اسماعیل جُعفی ـ :مردی به نزد امام باقر علیه السلام آمد و نوشته ای با او بود . امام باقر علیه السلام بدو فرمود : «این ، نوشته فردی ستیزه جوست که در باره دینی می پرسد که عمل در آن پذیرفته می شود» . آن مرد گفت : رحمت خدا بر تو باد ! این ، همان چیزی است که من می خواهم . امام باقر علیه السلام فرمود : «[آن دین ، عبارت است از] گواهی دادن به این که معبودی جز خدای یگانه و بی انباز نیست و این که محمّد صلی الله علیه و آله ، بنده و فرستاده اوست ، و گواهی دادن به آنچه از نزد خداوند آمده است ، و دوستی و پیروی ما اهل بیت ، و بیزاری از دشمن ما ، و گردن نهادن به فرمان ما ، و خویشتنداری از حرام ، و فروتنی و منتظر قائم ما بودن همانا ما دولتی داریم که خداوند ، هر گاه بخواهد ، آن را می آورد» .

رجال الکشّیـ به نقل از ابو سَلَمه جمّال ـ :خدمت امام صادق علیه السلام بودم که خالد بَجَلی نیز وارد شد و گفت : می خواهم از شما سؤال کنم . امام صادق علیه السلام به او فرمود : «سؤال کن . به خدا سوگند ، در باره هر چه از من سؤال کنی ، در اندازه اش به تو پاسخ می دهم و پنهانش نمی دارم» . خالد گفت : فدایت شوم! می خواهم دینم را ـ که با آن ، خدا را می پرستم ـ برای شما بازگو کنم . سپس گفت : نخستین چیزی که اظهار می دارم ، این است که گواهی می دهم معبودی جز خدای یگانه و بی انباز نیست و جز او خدایی وجود ندارد . امام صادق علیه السلام فرمود : «چنین است پروردگار ما . هیچ معبودی جز او نیست» . خالد سپس گفت : و گواهی می دهم که محمّد صلی الله علیه و آله ، بنده و فرستاده اوست . امام صادق علیه السلام فرمود : «آری ، محمّد صلی الله علیه و آله چنین است . بنده خدا به این که او بنده خدا و فرستاده او به سوی خلق اوست ، گواهی می دهد» . خالد گفت : و گواهی می دهم که اطاعت از علی علیه السلام ، همان گونه بر بندگان واجب بود که اطاعت از محمّد صلی الله علیه و آله بر مردم واجب بود . فرمود : «آری ، علی علیه السلام چنین بود» . خالد گفت : و گواهی می دهم که اطاعت از حسن بن علی علیه السلام ، همان گونه بر خلق واجب بود که از محمّد و علی ـ که درودهای خدا بر آن دو ـ . فرمود : «آری ، حسن علیه السلام نیز چنین بود» . خالد گفت : و گواهی می دهم که پس از حسن ، اطاعت از حسین علیه السلام ، همان گونه بر خلق واجب بود که از محمّد و علی و حسن علیهم السلام . فرمود : «آری ، حسین علیه السلام نیز چنین بود» . خالد گفت : و گواهی می دهم که اطاعت از علی بن الحسین (زین العابدین) علیه السلام ، همان گونه بر همه مردمان واجب بود که از حسین علیه السلام . فرمود : «آری ، علی بن الحسین نیز چنین بود» . گفت : و گواهی می دهم که اطاعت از محمّد بن علی (باقر) علیه السلام ، همان گونه بر خلق واجب بود که از علی بن الحسین ( علیه السلام ) . فرمود : «آری ، محمّد بن علی نیز چنین بود» . گفت : و گواهی می دهم که خداوند ، شما را وارث همه این [مقامات] قرار داد . امام صادق علیه السلام فرمود : «کافی است . دیگر چیزی مگو ؛ چرا که تو حق را گفتی و من ساکت شدم» . سپس خدای را ستود و او را ثنا نمود و آن گاه فرمود : «خداوند ، هیچ پیامبری را مبعوث نکرد که فرزند و ذریّه ای داشته باشد ، مگر آن که آنچه بر اوّلینِ آنان جاری ساخت ، بر آخرینشان نیز جاری ساخت . ما نیز ذریّه محمّد هستیم ـ که درود خدا بر او و خاندانش باد ـ و خدا برای آخرینِ ما ، همان چیزی را جاری ساخت که برای اوّلین ما جاری گردانید . ما بر راه و روش پیامبرمان هستیم ـ که درود خدا بر او و خاندانش باد ـ و اطاعت از ما ، همان گونه واجب است که اطاعت از او واجب بود» .

.

الإمام الصادق علیه السلام :لَیسَ مِن شیعَتِنا مَن أنکَرَ أربَعَةَ أشیاءَ : المِعراجَ ، وَالمُساءَلَةَ فِی القَبرِ ، وخَلقَ الجَنَّةِ وَالنّارِ ، وَالشَّفاعَةَ . ⁽¹⁾

.

امام صادق علیه السلام :از شیعیان ما نیست کسی که چهار چیز را انکار کند : معراج ، سؤال در قبر ، آفریده شدنِ بهشت و دوزخ ، و شفاعت .

.

الإمام الرضا علیه السلام :مَن أقَرَّ بِتَوحیدِ اللّهِ ونَفیِ التَّشبیهِ عَنهُ ، ونَزَّهَهُ عَمّا لا یَلیقُ بِهِ ، وأقَرَّ أنَّ لَهُ الحَولَ وَالقُوَّةَ وَالإِرادَةَ وَالمَشِیَّةَ ، وَالخَلقَ وَالأَمرَ ، وَالقَضاءَ وَالقَدَرَ ، وأنَّ أفعالَ العِبادِ مَخلوقَةٌ خَلقَ تَقدیرٍ لا خَلقَ تَکوینٍ ، وشَهِدَ أنَّ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله رَسولُ اللّهِ وأنَّ عَلِیّاً وَالأَئِمَّةَ بَعدَهُ حُجَجُ اللّهِ ، ووالی أولِیاءَهُم وعادی أعداءَهُم وَاجتَنَبَ الکَبائِرَ ، وأقَرَّ بِالرَّجعَةِ وَالمُتعَتَینِ ، وآمَنَ بِالمِعراجِ ، وَالمُساءَلَةِ فِی القَبرِ ، وَالحَوضِ وَالشَّفاعَةِ ، وخَلقِ الجَنَّةِ وَالنّارِ ، وَالصِّراطِ وَالمیزانِ ، وَالبَعثِ وَالنُّشورِ ، وَالجَزاءِ وَالحِسابِ ، فَهُوَ مُؤمِنٌ حَقّاً ، وهُوَ مِن شیعَتِنا أهلَ البَیتِ . ⁽¹⁾

.

امام رضا علیه السلام :کسی که به یگانگی خدا و مانندْ نداشتن او گواهی دهد و او را از آنچه سزاوارش نیست ، پاک بداند و نیز گواهی دهد که نیرو و توان ، اراده و خواست ، آفریدن و فرمان دادن ، و قضا و قدر ، همه از آنِ اوست و افعال بندگان ، مخلوق به خلق تقدیری است و نه خلق تکوینی ، و گواهی دهد که محمّد صلی الله علیه و آله فرستاده خداست و علی و امامانِ پس از او علیهم السلام حجّت های خدایند ، و دوستان آنان را دوست بدارد و دشمنانشان را دشمن بدارد و از گناهان بزرگ دوری کند و به رجعت و دو مُتعه (متعه نساء و متعه حج) باور داشته باشد و به معراج و سؤال در قبر و به حوض [کوثر] و شفاعت و آفریده شدنِ بهشت و دوزخ ، و [به] صراط و میزان و به رستاخیز و زنده شدنِ دوباره مردگان و به پاداش و حسابرسی ایمان داشته باشد ، او مؤمن حقیقی و از شیعیان ما اهل بیت است .

.

الفصل الثّالث : مبادئ الإیمان۳ / ۱الفِطرَةُالکتاب«فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَ لَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لَا یَعْلَمُونَ» . ⁽¹⁾

«صِبْغَةَ اللَّهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً وَ نَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ» . ⁽²⁾

«حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَیْرَ مُشْرِکِینَ بِهِ» . ⁽³⁾

الحدیثالکافی عن عبد اللّه بن سنان عن الإمام الصادق علیه السلام ، قال :سَأَلتُهُ عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا» ما تِلکَ الفِطرَةُ ؟ قالَ : هِیَ الإِسلامُ فَطَرَهُمُ اللّهُ حینَ أخَذَ میثاقَهُم عَلَی التَّوحیدِ قالَ : « أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ » ⁽⁴⁾وفیهِ المُؤمِنُ وَالکَافِرُ . ⁽⁵⁾

.

فصل سوم: خاستگاه های ایمان

۳ / ۱ سرشت

فصل سوم: خاستگاه های ایمان۳ / ۱سرشتقرآن«پس روی خود را با گرایش تمام به حق، به سوی این دین کن ؛ با همان سرشتی که خدا مردم را بر آن سرشته است. آفرینش خدا تغییرپذیر نیست. این است همان دین پایدار ؛ ولی بیشترِ مردم نمی دانند» .

«این است نگارگریِ خدا ، و کیست خوش نگارتر از خدا؟ و ما پرستنده او هستیم» .

«گرونده خالص به خدا باشید ، نه شریک گیرنده برای او» .

حدیثالکافیـ به نقل از عبد اللّه بن سنان ـ :از امام صادق علیه السلام پرسیدم : مقصود از سرشت ، در این سخن خداوند عز و جل : «با همان سرشتی که خدا مردم را بر آن سرشته است» چیست؟ فرمود : «اسلام است . خداوند ، مردم را به سرشت یکتاپرستی آفرید و آن ، هنگامی بود که از آنان پیمان گرفت و فرمود : «آیا من پروردگار شما نیستم؟» . در این [پیمان گرفتن] ، مؤمن و کافر ، هر دو ، حاضر بودند .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ عز و جل : «صِبْغَةَ اللَّهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً» ـ :الإِسلامُ . ⁽¹⁾

الکافی عن زرارة عن الإمام الباقر علیه السلام ، قال :سَأَلتُهُ عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَیْرَ مُشْرِکِینَ بِهِ» ؟ قالَ : الحَنیفِیَّةُ مِنَ الفِطرَةِ الَّتی فَطَرَ اللّهُ النّاسَ عَلَیها «لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ» قالَ : فَطَرَهُم عَلَی المَعرِفَةِ بِهِ . ⁽²⁾

الإمام الباقر علیه السلامـ فی تَفسیرِ قَولِهِ عز و جل : «فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا» ـ :هُوَ لا إلهَ إلَا اللّهُ ، مُحَمَّدٌ رَسولُ اللّهِ ، عَلِیٌّ أمیرُ المُؤمِنینَ وَلِیُّ اللّهِ ، إلی هاهُنَا التَّوحیدُ ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

.

امام صادق علیه السلامـ در باره این سخن خداوند عز و جل : «این است نگارگریِ خدا ، و کیست خوش نگارتر از خدا؟» ـ :[مقصود از نگارگریِ خدا ]اسلام است .

الکافیـ به نقل از زراره ـ :از امام باقر علیه السلام در باره این سخن خداوند عز و جل : «گرونده خالص به خدا باشید ، نه شریک گیرنده برای او» پرسیدم . فرمود : «گرایش ناب به خداوند ، از همان سرشتی است که خداوند ، مردم را بر آن سرشت آفرید «و آفرینش خدا تغییرپذیر نیست» . آنان را بر سرشت شناخت خود (خداشناسی) آفرید» .

امام باقر علیه السلامـ در تفسیر این سخن خداوند عز و جل : «با همان سرشت خدا که مردم را بر آن سرشته است» ـ :آن سرشت ، شهادت دادن به این است که معبودی جز خدای یگانه نیست ، محمّد صلی الله علیه و آله فرستاده خداست ، و علی امیر مؤمنان ولیّ خداست . توحید تا این جاست . ۱

.

۳ / ۲العَقلُالکتاب«إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ الَّیْلِ وَالنَّهَارِ لَایَاتٍ لِّأُوْلِی الْأَلْبَابِ * الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیَامًا وَقُعُودًا وَعَلَی جُنُوبِهِمْ وَیَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلاً سُبْحَانَکَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ» . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :قَسَّمَ اللّهُ العَقلَ ثَلاثَةَ أجزاءٍ ، فَمَن کُنَّ فیهِ کَمُلَ عَقلُهُ ، ومَن لَم یَکُنَّ [فیهِ ]فَلا عَقلَ لَهُ : حُسنُ المَعرِفَةِ بِاللّهِ ، وحُسنُ الطّاعَةِ للّهِِ ، وحُسنُ الصَّبرِ عَلی أمرِ اللّهِ . ⁽²⁾

تحف العقول :قَدِمَ المَدینَةَ رَجُلٌ نَصرانِیٌّ مِن أهلِ نَجرانَ ، وکانَ فیهِ بَیانٌ ولَهُ وَقارٌ وهَیبَةٌ ، فَقیلَ : یا رَسولَ اللّهِ ، ما أعقَلَ هذَا النَّصرانِیَّ ؟! فَزَجَرَ القائِلَ وقالَ : مَه ! إنَّ العاقِلَ مَن وَحَّدَ اللّهَ وعَمِلَ بِطاعَتِهِ. ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :بِصُنعِ اللّهِ یُستَدَلُّ عَلَیهِ، وبِالعُقولِ تُعتَقَدُ مَعرِفَتُهُ، وبِالنَّظَرِ تَثبُتُ حُجَّتُهُ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ ... الَّذی بَطَنَ مِن خَفِیّاتِ الاُمورِ ، وظَهَرَ فِی العُقولِ بِما یُری فی خَلقِهِ مِن عَلاماتِ التَّدبیرِ ، الَّذی سُئِلَتِ الأَنبِیاءُ عَنهُ فَلَم تَصِفهُ بِحَدٍّ ولا بِبَعضٍ ، بَل وَصَفَتهُ بِفِعالِهِ ودَلَّت عَلَیهِ بِآیاتِهِ ، لا تَستَطیعُ عُقولُ المُتَفَکِّرینَ جَحدَهُ ؛ لِأَنَّ مَن کانَتِ السَّماواتُ وَالأَرضُ فِطرَتَهُ وما فیهِنَّ وما بَینَهُنَّ وهُوَ الصّانِعُ لَهُنَّ ، فَلا مَدفَعَ لِقُدرَتِهِ. ⁽⁵⁾

.

۳ / ۲ خِرَد

۳ / ۲خِرَدقرآن«مسلّماً در آفرینش آسمان ها و زمین، و در آمد و شدِ شب و روز، برای خردمندان ، نشانه هایی [ قانع کننده ]هست ؛ همانان که خدا را [ در همه احوالِ ] ایستاده و نشسته و به پهلو آرمیده ، یاد می کنند و در آفرینش آسمان ها و زمین می اندیشند [ و می گویند ] : «پروردگارا! اینها را بیهوده نیافریده ای . تو منزّهی! پس ما را از عذاب آتش [دوزخ] ، در امان بدار» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، خِرَد را سه بخش کرده است که در هر کس این سه بخش باشد ، خِردش کامل است و در هر کس نباشد ، از خِرد ، بی بهره است : نیکو شناختن خدا ، نیکو فرمان بردن از خدا و نیکو شکیبایی کردن در کار خدا .

تحف العقول :مردی نصرانی از نجرانیان ، به مدینه آمد . او مردی سخنور بود و وقار و هیبتی داشت . یکی گفت : ای پیامبر خدا ! چه خردمند است این نصرانی! پیامبر صلی الله علیه و آله بر آن گوینده نهیب زد که : «خاموش! خردمند ، کسی است که خدای را یگانه بداند و طاعت او را به جای آورد» .

امام علی علیه السلام :با ساخته های خدا ، به [وجود] او پی برده می شود ، و با خردها ، شناخت او حاصل می شود و با اندیشه کردن ، حجّتش ثابت می گردد .

امام علی علیه السلام :سپاس ، خداوند را... که از امورِ نهان ، آگاه است و برای خِردها آشکار ؛ از آن رو که نشانه های تدبیر ، در آفریده های او نمایان است ؛ همو که از پیامبران در باره اش پرسیدند و آنان او را به حد (تمام ذات) یا به جزء (بعض ذات) نشناساندند ؛ بلکه با کارهایش او را شناساندند و با نشانه هایش به او ره نمون شدند . خِردهای اندیشه گران نمی توانند انکارش کنند ؛ زیرا کسی که آسمان ها و زمین و آنچه در آنها و ما بین آنهاست ، آفریده اویند و او سازنده آنهاست ، هیچ چیزی نمی تواند قدرت او را پس زند [و انکار کند] .

.

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ أوَّلَ الاُمورِ ومَبدَأَها وقُوَّتَها وعِمارَتَهَا ـ الَّتی لا یُنتَفَعُ بِشَیءٍ إلّا بِهِ ـ العَقلُ الَّذی جَعَلَهُ اللّهُ زینَةً لِخَلقِهِ ونورا لَهُم ، فَبِالعَقلِ عَرَفَ العِبادُ خالِقَهُم وأنَّهُم مَخلوقونَ ، وأنَّهُ المُدَبِّرُ لَهُم وأنَّهُمُ المُدَبَّرونَ ، وأنَّهُ الباقی وهُمُ الفانونَ ، وَاستَدَلّوا بِعُقولِهِم عَلی ما رَأَوا مِن خَلقِهِ ؛ مِن سَمائِهِ وأرضِهِ ، وشَمسِهِ وقَمَرِهِ ، ولَیلِهِ ونَهارِهِ ، وبِأَنَّ لَهُ ولَهُم خالِقا ومُدَبِّرا لَم یَزَل ولا یَزولُ ، وعَرَفوا بِهِ الحَسَنَ مِنَ القَبیحِ ، وأنَّ الظُّلمَةَ فِی الجَهلِ ، وأنَّ النّورَ فِی العِلمِ ، فَهذا ما دَلَّهُم عَلَیهِ العَقلُ . قیلَ لَهُ : فَهَل یَکتَفِی العِبادُ بِالعَقلِ دونَ غَیرِهِ ؟ قالَ : إنَّ العاقِلَ لِدَلالَةِ عَقلِهِ الَّذی جَعَلَهُ اللّهُ قِوامَهُ وزینَتَهُ وهِدایَتَهُ عَلِمَ أنَّ اللّهَ هُوَ الحَقُّ ، وأنَّهُ هُوَ رَبُّهُ ، وعَلِمَ أنَّ لِخالِقِهِ مَحَبَّةً ، وأنَّ لَهُ کَراهِیَةً ، وأنَّ لَهُ طاعَةً ، وأنَّ لَهُ مَعصِیَةً ، فَلَم یَجِد عَقلَهُ یَدُلُّهُ عَلی ذلِکَ ، وعَلِمَ أنَّهُ لا یوصَلُ إلَیهِ إلّا بِالعِلمِ وطَلَبِهِ ، وأنَّهُ لا یَنتَفِعُ بِعَقلِهِ إن لَم یُصِب ذلِکَ بِعِلمِهِ ، فَوَجَبَ عَلَی العاقِلِ طَلَبُ العِلمِ وَالأَدَبِ الَّذی لا قِوامَ لَهُ إلّا بِهِ. ⁽¹⁾

الإمام الکاظم علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لِهِشامٍ ـ :یا هِشامُ ، إنَّ ضَوءَ الجَسَدِ فی عَینِهِ ، فَإِن کانَ البَصَرُ مُضیئا استَضاءَ الجَسَدُ کُلُّهُ . وإنَّ ضَوءَ الرّوحِ العَقلُ ، فَإِذا کانَ العَبدُ عاقِلًا کانَ عالِما بِرَبِّهِ ، وإذا کانَ عالِما بِرَبِّهِ أبصَرَ دینَهُ . وإن کانَ جاهِلًا بِرَبِّهِ لَم یَقُم لَهُ دینٌ . وکَما لا یَقومُ الجَسَدُ إلّا بِالنَّفسِ الحَیَّةِ فَکَذلِکَ لا یَقومُ الدّینُ إلّا بِالنِّیَّةِ الصّادِقَةِ ؛ ولا تَثبُتُ النِّیَّةُ الصّادِقَةُ إلّا بِالعَقلِ. ⁽²⁾

.

الکافیـ به نقل از حسن بن عمّار ـ :امام صادق علیه السلام فرمود : «آغاز و پایه کارها و [مایه] نیرو و آبادانی آنها ـ که هیچ چیز جز با وجود آن ، نفعی ندارد ـ ، خِرد است که خداوند ، آن را زیور خلق خود و روشنایی آنان قرار داده است . با خِرد است که بندگان ، آفریدگار خویش را می شناسند و می دانند که آنان مخلوق اند و در می یابند که او تدبیر کننده آنان است و آنان تحت تدبیر اویند ، و او ماندگار است و آنان فناپذیرند . به وسیله خِردهایشان است که با دیدن هر مخلوقی ، از آسمان و زمین و مهر و ماه و شب و روزش ، پی می برند که هم خودشان و هم آن [مخلوق] ، آفریدگاری مدبّر دارند که بی آغاز و بی انجام است . با خِرد است که خوبی را از بدی باز می شناسند ، و در می یابند که تاریکی در نادانی است ، و روشنایی در دانش و دانایی . اینها اموری هستند که خِرد به آنها ره نمون گشته است» . گفته شد : پس آیا بندگان می توانند تنها به خِرد ، بسنده کنند؟ فرمود : «خردمند ، به راه نماییِ همان خِردش که خداوند ، آن را جان مایه و زیور و راه نمای او قرار داده است ، می داند که خدا حق است و پروردگار اوست ، و می داند که آفریدگارش چیزهایی را خوش دارد و چیزهایی را خوش ندارد ، و او را طاعتی است و هم معصیتی ، و خِردش را [به تنهایی ، قادر] نمی بیند که او را به این امور راه نمایی کند و در می یابد که رسیدن به اینها ، جز با دانش و تحصیل آن ممکن نیست و اگر با دانشش به اینها نرسد ، خِردش او را سودی نمی بخشد . پس تحصیل دانش و ادب ـ که جان مایه خِرد است ـ ، بر خردمند واجب است» .

امام کاظم علیه السلامـ در سفارش به هشام ـ :ای هشام ! روشناییِ تن ، در چشم آن است . پس اگر چشمْ بینا بود ، همه تن ، روشن می شود . روشناییِ جان نیز به خِرد است . پس اگر بنده خردمند بود ، پروردگار خویش را می شناسد و هر گاه پروردگارش را بشناسد ، در دینش بینا می شود ؛ اما اگر به پروردگارش نادان باشد ، هیچ دینی برایش بر پا نمی ماند . همان گونه که تن ، جز با جانِ زنده (خون) بر پا نمی ماند ، دین نیز جز با نیّت درست ، استوار نمی ماند و نیّت درست هم جز با خِرد ، استوار نمی ماند .

.

الإمام علیّ علیه السلام :هَبَطَ جَبرَئیلُ عَلی آدَمَ علیه السلام فَقالَ : یا آدَمُ ، إنّی اُمِرتُ أن اُخَیِّرَکَ واحِدَةً مِن ثَلاثٍ ، فَاختَرها ودَعِ اثنَتَینِ ، فَقالَ لَهُ آدَمُ : یا جَبرَئیلُ ، ومَا الثَّلاثُ ؟ فَقالَ : العَقلُ وَالحَیاءُ وَالدّینُ ، فَقالَ آدَمُ : إنّی قَدِ اختَرتُ العَقلَ ، فَقالَ جَبرَئیلُ لِلحَیاءِ وَالدّینِ : اِنصَرِفا ودَعاهُ ، فَقالا : یا جَبرَئیلُ ، إنّا اُمِرنا أن نَکونَ مَعَ العَقلِ حَیثُ کانَ ، قالَ : فَشَأنَکُما ، وعَرَجَ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :ما آمَنَ المُؤمِنُ حَتّی عَقَلَ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الدّینُ وَالأَدَبُ نَتیجَةُ العَقلِ. ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :مَن کانَ عاقِلًا کانَ لَهُ دینٌ، ومَن کانَ لَهُ دینٌ دَخَلَ الجَنَّةَ. ⁽⁴⁾

۳ / ۳العِلمُالکتاب«شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَئِکَةُ وَأُوْلُواْ الْعِلْمِ قَائِمَاً بِالْقِسْطِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ» . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۳ دانش

امام علی علیه السلام :جبرئیل علیه السلام بر آدم علیه السلام فرود آمد و گفت : «ای آدم ! من فرمان دارم که تو را در انتخاب یکی از سه چیز ، مخیّر گردانم . پس یکی از آنها را بر گزین و دو دیگر را وا گذار» . آدم گفت : ای جبرئیل ! آن سه چیست؟ جبرئیل گفت : «خِرد و آزَرْم (حیا) و دین» . آدم گفت : من خِرد را برگزیدم . جبرئیل به آزرم و دین گفت : «شما دو بروید و او را وا گذارید» . آن دو به جبرئیل گفتند : ای جبرئیل ! ما دستور داریم که هر کجا خِرد باشد ، با او باشیم . جبرئیل گفت : «پس خود دانید» و بالا رفت .

امام علی علیه السلام :مؤمن ، ایمان نمی آورد ، مگر آن گاه که خِرد ورزد .

امام علی علیه السلام :دین و ادب ، ثمره خِرَدند .

امام صادق علیه السلام :کسی که خردمند باشد ، دیندار است و کسی که دیندار باشد ، به بهشت می رود .

۳ / ۳دانشقرآن«خدا که همواره به عدل، قیام دارد، گواهی می دهد که جز او هیچ معبودی نیست ، و فرشتگان و دانشوران [ نیز چنین گواهی می دهند ] . جز او ـ که توانا و حکیم است ـ ، هیچ معبودی نیست» .

.

«وَ یَرَی الَّذِینَ أُوتُواْ الْعِلْمَ الَّذِی أُنزِلَ إِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ هُوَ الْحَقَّ وَ یَهْدِی إِلَی صِرَاطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ» . ⁽¹⁾

«وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ أُوتُواْ الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّکَ فَیُؤْمِنُواْ بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَ إِنَّ اللَّهَ لَهَادِ الَّذِینَ ءَامَنُواْ إِلَی صِرَاطٍ مُّسْتَقِیمٍ» . ⁽²⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :العِلمُ حَیاةُ الإِسلامِ وعِمادُ الإِیمانِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی حَدیثٍ طَویلٍ ـ :أمّا عَلامَةُ العِلمِ فَأَربَعَةٌ : العِلمُ بِاللّهِ، وَالعِلمُ بِمُحِبّیهِ وَالعِلمُ بِفَرائِضِهِ ، وَالحِفظُ لَها حَتّی تُؤَدّی. ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام :أصلُ الإِیمانِ العِلمُ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :الإِیمانُ وَالعِلمُ أخَوانِ تَوأَمانِ ، ورَفیقانِ لا یَفتَرِقانِ. ⁽⁶⁾

الإرشاد عن کُمَیل عن الإمام علیّ علیه السلامـ فی ذِکرِ أوصافِ حُجَجِ اللّهِ عَلَی الخَلقِ ـ :هَجَمَ بِهِمُ العِلمُ عَلی حَقائِقِ الإِیمانِ، فَاستَلانوا روحَ الیَقینِ ، فَأَنِسوا بِمَا استَوحَشَ مِنهُ الجاهِلونَ ، وَاستَلانوا مَا استَوعَرَهُ المُترَفونَ ، صَحِبُوا الدُّنیا بِأَبدانٍ أرواحُها مُعَلَّقَةٌ بِالمَحَلِّ الأَعلی . اُولئِکَ خُلَفاءُ اللّهِ فی أرضِهِ ، وحُجَجُهُ عَلی عِبادِهِ . ثُمَّ تَنَفَّسَ الصُّعَداءَ وقالَ علیه السلام : هاه هاه شَوقا إلی رُؤیَتِهِم ! ⁽⁷⁾

.

«و کسانی که از دانش بهره یافته اند، می دانند که آنچه از جانب پروردگارت به سوی تو نازل شده، حق است و به راه آن عزیزِ ستوده[ صفات ] ، راهبری می کند» .

«و تا آنان که دانش یافته اند ، بدانند که این [ قرآن ]حق است [ و ]از جانب پروردگار توست. پس بِدان ایمان آورند و دل هایشان برای او خاضع گردد ، و به راستی ، خداوند ، کسانی را که ایمان آورده اند، به سوی راهی راست ، راهبر است» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دانش ، جان اسلام و ستون ایمان است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در حدیثی طولانی ـ :نشانه دانش ، چهار چیز است : شناخت خدا ، و شناخت دوستان او ، و شناخت واجبات او و پاسداشت آنها تا آن که به جا آورده شوند .

امام علی علیه السلام :ریشه ایمان ، دانش (شناخت) است .

امام علی علیه السلام :ایمان و دانش ، دو برادر همزاد و دو همراه جدا ناشدنی اند .

الإرشادـ به نقل از کمیل ، در بیان ویژگی های حجّت های خدا بر خلق ـ :امام علی علیه السلام فرمود : «دانش [و شناخت] ، آنان را به حقایق ایمان رسانید . پس به جان یقین ، دست یافتند و با آنچه نادانان از آن گریزان اند ، خو گرفتند و آنچه را که نازپروردگان ، درشت و دشوارش می یابند ، نرم و آسان یافتند . در دنیا با بدن هایی زندگی می کنند که روح آنها به جایگاه برین تعلّق دارد . اینان ، جانشینان خدا در زمین او هستند ، و حجّت های او بر بندگانش» . آن گاه نفس عمیقی کشید و فرمود: «وَه ، وَه ، که چه شوقی به دیدن آنها دارم!» .

.

عنه علیه السلام :لِلعِلمِ ثَلاثُ عَلاماتٍ : المَعرِفَةُ بِاللّهِ عَزَّ وجَلَّ ، وبِما یُحِبُّ ، ویَکرَهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :ثَمَرَةُ العِلمِ مَعرِفَةُ اللّهِ. ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :ثَلاثَةٌ مِن عَلاماتِ المُؤمِنِ: العِلمُ بِاللّهِ ، ومَن یُحِبُّ، ومَن یَکرَهُ. ⁽³⁾

الإمام الکاظم علیه السلامـ لِهِشامِ بنِ الحَکَمِ ـ :یا هِشامُ ، ما بَعَثَ اللّهُ أنبِیاءَهُ ورُسُلَهُ إلی عِبادِهِ إلّا لِیَعقِلوا عَنِ اللّهِ ، فَأَحسَنُهُمُ استِجابَةً أحسَنُهُم مَعرِفَةً. ⁽⁴⁾

۳ / ۴الوَحیُالکتاب«وَ مَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ مِن رَّسُولٍ إِلَّا نُوحِی إِلَیْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ » . ⁽⁵⁾

«رَّبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِیًا یُنَادِی لِلْاءِیمَانِ أَنْ ءَامِنُواْ بِرَبِّکُمْ فَامَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَکَفِّرْ عَنَّا سَیِّئاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ» . ⁽⁶⁾

.

۳ / ۴ وحی

امام علی علیه السلام :دانش ، سه نشانه دارد : شناخت خداوند عز و جل ، شناخت آنچه او دوست دارد ، و شناخت آنچه او خوش نمی دارد .

امام علی علیه السلام :میوه دانش ، شناخت خداست .

امام صادق علیه السلام :سه چیز ، از نشانه های مؤمن است : شناخت خدا ، شناخت کسی که خدا دوستش دارد ، و شناخت کسی که خدا او را ناخوش می دارد .

امام کاظم علیه السلامـ به هشام بن حکم ـ :ای هشام ! خداوند ، پیامبران و رسولانش را به سوی بندگانش نفرستاد ، مگر برای آن که خدا را بشناسند . پس آنان که شناختشان بهتر است ، پذیرششان [نسبت به فرمان های خدا] بهتر است .

۳ / ۴وحیقرآن«و پیش از تو هیچ پیامبری نفرستادیم ، مگر این که به او وحی کردیم که: «معبودی جز من نیست . پس مرا بپرستید»» .

«پروردگارا! ما شنیدیم که دعوتگری به ایمان فرا می خواند که: «به پروردگار خود ، ایمان آورید» . پس ایمان آوردیم. پروردگارا! پس گناهان ما را بیامرز و بدی های ما را بزدای و ما را در زمره نیکان بمیران» .

.

«فَامِنُواْ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِن تُؤْمِنُواْ وَتَتَّقُواْ فَلَکُمْ أَجْرٌ عَظِیمٌ» . ⁽¹⁾

«یَاأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ ءَامِنُواْ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْکِتَابِ الَّذِی نَزَّلَ عَلَی رَسُولِهِ وَالْکِتَابِ الَّذِی أَنزَلَ مِن قَبْلُ وَمَن یَکْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَئِکَتِهِ وَکُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْیَوْمِ الْاخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالَاً بَعِیدًا» . ⁽²⁾

راجع : النساء : ۴۷ و ۱۷۰ ـ ۱۷۱ ، المائدة : ۱۱۱ ، الأعراف : ۱۵۸ ، التوبة : ۸۶ ، الحدید : ۷ ـ ۲۸ .

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الحَمدُ للّهِِ ... المُحتَجِبِ بِنورِهِ دونَ خَلقِهِ ... وَابتَعَثَ فیهِمُ النَّبِیِّینَ ... لِیَعقِلَ العِبادُ عَن رَبِّهِم ما جَهِلوهُ؛ فَیَعرِفوهُ بِرُبوبِیَّتِهِ بَعدَما أنکَروا ، ویُوَحِّدوهُ بِالإِلهِیَّةِ بَعدَما عَضَدوا ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ مِن خُطبَتِهِ فی وَصفِ القُرآنِ ـ :ثُمَّ أنزَلَ عَلَیهِ الکِتابَ ... شِفاءً لا تُخشی أسقامُهُ ، وعِزّا لا تُهزَمُ أنصارُهُ ، وحَقّا لا تُخذَلُ أعوانُهُ ، فَهُوَ مَعدِنُ الإِیمانِ وبُحبوحَتُهُ ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

۳ / ۵التَّوفیقُالکتاب«وَ لَوْ شَاءَ رَبُّکَ لَامَنَ مَن فِی الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعًا أَفَأَنتَ تُکْرِهُ النَّاسَ حَتَّی یَکُونُواْ مُؤْمِنِینَ * وَ مَا کَانَ لِنَفْسٍ أَن تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَ یَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذِینَ لَا یَعْقِلُونَ» . ⁽⁷⁾

.

۳ / ۵ توفیق

«پس به خدا و فرستگادن او ایمان آورید ، و اگر ایمان آورید و پروا کنید ، برای شما مزدی بزرگ است » .

«ای کسانی که ایمان آورده اید! به خدا و پیامبر او و کتابی که بر پیامبرش فرو فرستاد و کتاب هایی که قبلاً نازل کرده ، بگروید . و هر کس به خدا و فرشتگان او و کتاب ها و پیامبرانش و روز بازپسین کفر ورزد، در حقیقت ، دچار گم راهیِ دور و درازی شده است» .

ر . ک : نساء : آیه ۴۷ و ۱۷۰ ـ ۱۷۱ ، مائده : آیه ۱۱۱ ، اعراف : آیه ۱۵۸ ، توبه : آیه ۸۶ ، حدید : آیه ۷ ـ ۲۸ .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سپاس ، خداوندی را که ... به واسطه نورانیّتش ، از خلق خویش در پرده است ... و خدا در میان آنان ، پیامبران را به پیامبری برانگیخت ... تا بندگان آنچه را در باره پروردگار خویش نمی دانستند ، بدانند و ربوبیت او را که منکرش بودند ، بشناسند ، و از کژراهه[ ی شرک] به در آیند و او را در اُلوهیتش یگانه بدانند .

امام علی علیه السلامـ در گفتاری در وصف قرآن ـ :آن گاه بر او کتاب را فرستاد ... [و آن ، ]بهبودی است که در آن ، بیم بیماری نیست و قدرتی است که طرفدارانش شکست نمی خورند ، و حقّی است که یارانش وا نهاده نمی شوند . قرآن ، معدن ایمان و کانون آن است .

۳ / ۵توفیققرآن«اگر پروردگار تو بخواهد ، همه کسانی که در روی زمین اند ، ایمان می آورند . آیا تو مردم را به اجبار وا می داری که ایمان بیاورند؟ جز به اذن خدا ، هیچ کس را نرسد که ایمان بیاورد ، و او پلیدی را بر کسانی که خِرد خویش را به کار نمی بندند ، مقرّر می کند» .

.

«وَالَّذِینَ اهْتَدَوْاْ زَادَهُمْ هُدًی وَ ءَاتَاهُمْ تَقْوَاهُمْ» . ⁽¹⁾

«وَ الَّذِینَ جَاهَدُواْ فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا» . ⁽²⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :قالَ اللّهُ ـ جَلَّ جَلالُهُ ـ : عِبادی ، کُلُّکُم ضالٌّ إِلّا مَن هَدَیتُهُ ، وکُلُّکُم فَقیرٌ إِلّا مَن أغنَیتُهُ ، وکُلُّکُم مُذنِبٌ إلّا مَن عَصَمتُهُ . ⁽³⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فِی المُناجاةِ الإِنجیلِیَّةِ ـ :سَیِّدی لَو لَم تَهدِنی إلَی الإِسلامِ لَضَلَلتُ ، ولَو لَم تُثَبِّتنی إذاً لَذَلَلتُ ، ولَو لَم تُشعِر قَلبِیَ الإِیمانَ بِکَ ما آمَنتُ ولا صَدَّقتُ ، ولَو لَم تُطلِق لِسانی بِدُعائِکَ ما دَعَوتُ ، ولَو لَم تُعَرِّفنی حَقیقَةَ مَعرِفَتِکَ ما عَرَفتُ ، ولَو لَم تَدُلَّنی عَلی کَریمِ ثَوابِکَ ما رَغِبتُ ، ولَو لَم تُبَیِّن لی ألیمَ عِقابِکَ ما رَهِبتُ ، فَأَسأَلُکَ تَوفیقی لِما یوجِبُ ثَوابَکَ وتَخلیصی مِمّا یَکسِبُ عِقابَکَ . ⁽⁴⁾

.

«و[ لی ] آنان که به هدایت گراییدند ، [ خدا ]آنان را هر چه بیشتر ، هدایت بخشید و [ توفیقِ ]پرهیزگاری شان داد» .

«و به تحقیق ، کسانی را که در راه ما مجاهدت کنند ، به راه های خویش هدایتشان می کنیم » .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند - که بزرگی اش شکوهمند باد ـ فرمود : «بندگان من! همه شما گم راهید ، مگر کسی که من راه نمایی اش کنم . همه شما نیازمندید ، مگر کسی که من بی نیازش کنم . همه شما گنهکارید ، مگر کسی که من مصونش بدارم» .

امام زین العابدین علیه السلامـ در مناجات اِنجیلیه ـ :سَرورم! اگر تو مرا به اسلامْ ره نمون نشده بودی ، من گم راه شده بودم . اگر تو مرا پا بر جا نمی داشتی ، من سست شده بودم . اگر تو دلم را با ایمان به خودت آشنا نمی کردی ، من به تو ایمان نیاورده و تو را تصدیق نکرده بودم . اگر تو زبانم را به دعایت باز نمی کردی ، من تو را نمی خواندم . اگر تو خودت را به من ـ چنان که باید ـ نمی شناساندی ، من تو را نمی شناختم . اگر تو مرا به پاداش کریمانه ات ره نمون نمی شدی ، من [به آن ]رغبت نمی کردم . اگر تو دردناکیِ عذابت را برایم بیان نمی کردی ، من [از آن ]نمی ترسیدم . پس ، از تو می خواهم که مرا به آنچه موجب پاداش تو می شود ، توفیق دهی و از آنچه کیفر تو را به بار می آورد ، رهایی ام بخشی .

.

الفصل الرّابع : ثبات الإیمان۴ / ۱أصنافُ الإِیمانِالکتاب«وَهُوَ الَّذِی أَنشَأَکُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْایَاتِ لِقَوْمٍ یَفْقَهُونَ» . ⁽¹⁾

«إِنَّ الَّذِینَ ءَامَنُواْ ثُمَّ کَفَرُواْ ثُمَّ ءَامَنُواْ ثُمَّ کَفَرُواْ ثُمَّ ازْدَادُواْ کُفْرًا لَّمْ یَکُنِ اللَّهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَلَا لِیَهْدِیَهُمْ سَبِیلَا» . ⁽²⁾

«یَاأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ مَن یَرتَدَّ مِنکُمْ عَن دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللَّهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَیُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْکَافِرِینَ یُجَاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَلَا یَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ذَلِکَ فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَن یَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ» . ⁽³⁾

راجع : آل عمران : ۸۶ ـ ۹۱ ـ ۱۴۴ ، محمّد : ۲۵ .

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :فَمِنَ الإِیمانِ ما یَکونُ ثابِتا مُستَقِرّا فِی القُلوبِ ، ومِنهُ ما یَکونُ عَوارِیَّ ⁽⁴⁾بَینَ القُلوبِ وَالصُّدورِ إلی أجَلٍ مَعلومٍ فَإِذا کانَت لَکُم بَراءَةٌ مِن أحَدٍ فَقِفوهُ حَتّی یَحضُرَهُ المَوتُ ، فَعِندَ ذلِکَ یَقَعُ حَدُّ البَراءَةِ ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

.

فصل چهارم: پایداری ایمان

۴ / ۱ اقسام ایمان

فصل چهارم: پایداری ایمان۴ / ۱اقسام ایمانقرآن«و او همان کسی است که شما را از یک تن ، پدید آورد . پس [ برای شما ] قرارگاهی و سِپُردگاهی است . بی تردید، ما آیات [ خود ] را برای مردمی که می فهمند ، به روشنی بیان کرده ایم» .

«کسانی که ایمان آوردند و سپس کافر شدند و باز ایمان آوردند و سپس کافر شدند و آن گاه ، به کفر خود افزودند، قطعاً خدا آنان را نخواهد بخشید و راهی به ایشان نخواهد نمود» .

«ای کسانی که ایمان آورده اید! هر کس از شما از دین خود برگردد، به زودی ، خدا گروهی [ دیگر ] را می آورد که آنان را دوست می دارد و آنان [ نیز ] او را دوست دارند ؛ [کسانی که] در برابر مؤمنان، فروتن و بر کافران سرفرازند ، در راه خدا جهاد می کنند و از سرزنش هیچ ملامتگری نمی ترسند. این ، فضل خداست. آن را به هر که بخواهد ، می دهد ، و البته خدا گشایشگر داناست» .

ر . ک : آل عمران : آیه ۸۶ و ۹۱ و ۱۴۴ ، محمّد : آیه ۲۵ .

حدیثامام علی علیه السلام :قسمتی از ایمان ، در دل ها استوار و پا بر جاست و قسمتی از آن ، میان دل ها و سینه ها عاریت [و ناپایدار] است ، تا زمانی معیّن (زمان مرگ) . بنا بر این ، اگر می خواهید از کسی بیزاری بجویید ، صبر کنید تا زمان مرگش فرا رسد . در آن هنگام ، سزاوار بیزاری می شود . ⁽¹⁾

.

تفسیر العیّاشی عن سعید بن أبی الأصبغ :سَمِعتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام وهُوَ یُسأَلُ عَن مُستَقَرٍّ ومُستَودَعٍ ، قالَ : مُستَقَرٌّ فِی الرَّحِمِ ومُستَودَعٌ فِی الصُّلبِ ، وقَد یَکونُ مُستَودَعَ الإِیمانِ ثُمَّ یُنزَعُ مِنهُ، ولَقَد مَشَی الزُّبَیرُ فی ضَوءِ الإِیمانِ ونورِهِ حینَ قُبِضَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله حَتّی مَشی بِالسَّیفِ وهُوَ یَقولُ : لا نُبایِعُ إلّا عَلِیّا. ⁽¹⁾

الإمام الکاظم علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَن قَولِهِ تَعالی : «فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ» ـ :المُستَقَرُّ : الإِیمانُ الثّابِتُ ، وَالمُستَودَعُ : المُعارُ . ⁽²⁾

تفسیر العیّاشی عن محمّد بن الفضیل عن أبی الحسن [الرضا أو الکاظم] علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «هُوَ الَّذِی أَنشَأَکُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ» ـ :ما کانَ مِنَ الإِیمانِ المُستَقَرِّ فَمُستَقَرٌّ إلی یَومِ القِیامَةِ ـ أو [ قالَ ]أبَدا ـ وما کانَ مُستَودَعا سَلَبَهُ اللّهُ قَبلَ المَماتِ. ⁽³⁾

.

تفسیر العیّاشیـ به نقل از سعید بن ابی اَصبغ ـ :از امام صادق علیه السلام شنیدم که در پاسخ سؤال از قرارگاه و سپردگاه ، فرمود : «قرار گرفته در رحم و سپرده در صُلب . گاهی به شخص ، ایمان سپرده می شود و سپس از او گرفته می شود . [مثلاً ]زبیر در پرتو ایمان و روشنایی آن حرکت می کرد ، به طوری که وقتی پیامبر خدا از دنیا رفت ، او با شمشیرش به راه افتاد و می گفت : با کسی جز علی بیعت نمی کنیم» .

امام کاظم علیه السلامـ در پاسخ پرسش از این سخن خداوند متعال : «پس [برای شما ]قرارگاهی و سپردگاهی است» ـ :قرارگاه ، ایمان پایدار است و سپردگاه ، [ایمان ]عاریتی .

تفسیر العیّاشیـ به نقل از محمّد بن فُضَیل ـ :امام ابو الحسن علیه السلام ⁽¹⁾در باره آیه : «او کسی است که شما را از یک تن آفرید . پس [برای شما ]قرارگاهی است و سپردگاهی» فرمود : «ایمانی که پا بر جا باشد ، تا روز رستاخیز ، پا بر جاست» یا فرمود : «تا اَبَد ، پا بر جاست» [و افزود :] «و آنچه سپردنی [و عاریتی ]باشد ، خداوند ، آن را پیش از مرگ می گیرد» .

.

الکافی عن عیسی شلقان :کُنتُ قاعِدا فَمَرَّ أبُو الحَسَنِ موسی علیه السلام ومَعَهُ بَهمَةٌ ⁽¹⁾. قالَ : قُلتُ یا غُلامُ ما تَری ما یَصنَعُ أبوکَ ؟ یَأمُرُنا بِالشَّیءِ ثُمَّ یَنهانا عَنهُ ، أمَرَنا أن نَتَوَلّی أبَا الخَطّابِ ثُمَّ أمَرَنا أن نَلعَنَهُ ونَتَبَرَّأَ مِنهُ ؟ فَقالَ أبُو الحَسَنِ علیه السلام وهُوَ غُلامٌ : إنَّ اللّهَ خَلَقَ خَلقا لِلإِیمانِ لا زَوالَ لَهُ، وخَلَقَ خَلقا لِلکُفرِ لا زَوالَ لَهُ ، وخَلَقَ خَلقا بَینَ ذلِکَ أعارَهُ الإِیمانَ یُسَمَّونَ المُعارینَ ، إذا شاءَ سَلَبَهُم، وکانَ أبُو الخَطّابِ مِمَّن اُعیرَ الإِیمانَ . قالَ : فَدَخَلتُ عَلی أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام فَأَخبَرتُهُ ما قُلتُ لِأَبِی الحَسَنِ علیه السلام وما قالَ لی ، فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : إنَّهُ نَبعَةُ نُبُوَّةٍ ⁽²⁾. ⁽³⁾

تفسیر العیّاشی عن أحمد بن محمّد :وَقَفَ عَلَیَّ أبُو الحَسَنِ الثّانی علیه السلام فی بَنی زُرَیقٍ ، فَقالَ لی وهُوَ رافِعٌ صَوتَهُ : یا أحمَدُ، قُلتُ : لَبَّیکَ، قالَ : إنَّهُ لَمّا قُبِضَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله جَهَدَ النّاسُ عَلی إطفاءِ نورِ اللّهِ ، فَأَبَی اللّهُ إلّا أن یُتِمَّ نورَهُ بِأَمیرِ المُؤمِنینَ . فَلَمّا تُوُفِّیَ أبُو الحَسَنِ علیه السلام جَهَدَ ابنُ أبی حَمزَةَ ⁽⁴⁾وأصحابُهُ فی إطفاءِ نورِ اللّهِ فَأَبَی اللّهُ إلّا أن یُتِمَّ نورَهُ . وإنَّ أهلَ الحَقِّ إذا دَخَلَ فیهِم سُرّوا بِهِ ، وإذا خَرَجَ مِنهُم خارِجٌ لَم یَجزَعوا عَلَیهِ ، وذلِکَ أنَّهُم عَلی یَقینٍ مِن أمرِهِم . وإنَّ أهلَ الباطِلِ إذا دَخَلَ فیهِم داخِلٌ سُرّوا بِهِ ، وإذا خَرَجَ مِنهُم خارِجٌ جَزِعوا عَلَیهِ ، وذلِکَ أنَّهُم عَلی شَکٍّ مِن أمرِهِم ، إنَّ اللّهَ یَقولُ : «فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ» . قالَ : ثُمَّ قالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : المُستَقَرُّ الثّابِتُ ، وَالمُستَودَعُ المُعارُ . ⁽⁵⁾

راجع : العنوان الآتی .

.

الکافیـ به نقل از عیسی شلقان ـ :نشسته بودم که کاظم علیه السلام در حالی که برّه ای با خود داشت ، بر من گذشت . گفتم : ای پسر! چرا پدرت [امام صادق] چنین می کند ؟ ما را به چیزی فرمان می دهد و سپس از آن ، بازمان می دارد . به ما دستور می دهد که ابو الخطّاب را دوست بداریم و سپس دستور می دهد که او را لعنت کنیم و از او بیزاری بجوییم؟ او که نوجوانی بیش نبود ، فرمود : «خداوند ، عدّه ای را برای ایمان آفرید و ایمانشان زایل ناشدنی است ، و عدّه ای را برای کفر آفرید و کفرشان زایل ناشدنی است . در این میان هم ، عدّه ای را آفرید و ایمان را به آنان عاریت داد که ایشان را عاریت داده شدگان نامند و هر گاه [خداوند] بخواهد ، ایمانشان را از آنها می گیرد . ابو الخطّاب ، از کسانی است که ایمانش عاریتی بود» . من خدمت امام صادق علیه السلام رسیدم و آنچه را به [فرزندش] کاظم علیه السلام گفته بودم و پاسخی را که او به من داده بود ، به آگاهی ایشان رسانیدم . امام صادق علیه السلام فرمود : «او از تبار نبوّت است» . ⁽¹⁾

تفسیر العیّاشیـ به نقل از احمد بن محمّد ـ :امام رضا علیه السلام در [محلّه] بنی زُرَیق ، مقابل من ایستاد و با صدای بلند به من فرمود : «ای احمد!» . گفتم : بله آقا ! فرمود : «چون پیامبر خدا از دنیا رفت ، مردم کوشیدند تا نور خدا را خاموش کنند ؛ امّا خداوند خواست که نور خویش را با امیر مؤمنان استمرار بخشد . هنگامی هم که [پدرم ]کاظم علیه السلام از دنیا رفت ، پسر ابو حمزه ⁽²⁾و طرفدارانش کوشیدند تا نور خدا را خاموش کنند ؛ امّا خداوند خواست که نور خود را همچنان روشن بدارد . پیروان حق ، چنین اند که هر گاه کسی به آنان بپیوندد ، از پیوستن او خوش حال می شوند ؛ ولی هر گاه کسی از آنان جدا شود ، از رفتنش بی تابی نمی کنند ؛ چرا که به حقّانیت خود ، یقین دارند . امّا اهل باطل ، هر گاه کسی به آنها بپیوندد ، خوش حال می شوند و هر گاه کسی از آنان جدا شود ، از رفتنش ناراحت می شوند و این از آن روست که در حقّانیت خویش شک دارند . خداوند می فرماید : «پس قرارگاهی است و سپردگاهی» » . امام صادق علیه السلام [پس از قرائت این آیه] فرمود : «قرار گرفته ، به معنای [ایمان ]پایدار است و سپرده ، به معنای عاریتی» .

ر . ک : عنوان بعدی (عوامل پایداری ایمان) .

.

۴ / ۲أسبابُ ثَباتِ الإِیمانِأ ـ العَمَلُ بِمُقتَضَی الإِیمانِالکتاب«یُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِینَ ءَامَنُواْ بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَ فِی الْاخِرَةِ وَ یُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِینَ وَ یَفْعَلُ اللَّهُ مَا یَشَاءُ» . ⁽¹⁾

الحدیثالکافی عن المفضّل الجُعفیّ عن الإمام الصادق علیه السلام ، قال :قُلتُ لَهُ : فَبِمَ یُعرَفُ النّاجی مِن هؤُلاءِ جُعِلتُ فِداکَ ؟ قالَ : مَن کانَ فِعلُهُ لِقَولِهِ مُوافِقا فَأَثبِت لَهُ الشَّهادَةَ بِالنَّجاةِ ، ومَن لَم یَکُن فِعلُهُ لِقَولِهِ مُوافِقا فَإِنَّما ذلِکَ مُستَودَعٌ . ⁽²⁾

الکافی عن محمّد بن مسلم ، عن الإمام الصادق علیه السلام ، قال :سَأَلتُهُ عَنِ الإِیمانِ فَقالَ : شَهادَةُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وَالإِقرارُ بِما جاءَ مِن عِندِ اللّهِ ⁽³⁾ومَا استَقَرَّ فِی القُلوبِ مِنَ التَّصدیقِ بِذلِکَ ، قالَ : قُلتُ : الشَّهادَةُ ألَیسَت عَمَلاً ؟ قالَ : بَلی، قُلتُ: العَمَلُ مِنَ الإِیمانِ ؟ قالَ : نَعَم ، الإِیمانُ لا یَکونُ إلّا بِعَمَلٍ وَالعَمَلُ مِنهُ ، ولا یَثبُتُ الإِیمانُ إلّا بِعَمَلٍ . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۲ عوامل پایداری ایمان

الف - عمل کردن به مقتضای ایمان

۴ / ۲عوامل کردن پایداری ایمانالف ـ عمل کردن به مقتضای ایمانقرآن«خدا کسانی را که ایمان آورده اند، در زندگی دنیا و در آخرت ، با سخن استوار ، ثابت می گرداند و ستمگران را بی راه می گذارد، و خدا هر چه بخواهد ، انجام می دهد» .

حدیثالکافیـ به نقل از مفضّل جُعفی ـ :به امام صادق علیه السلام گفتم : قربانت گردم ! [حال که ایمان ، گاهی پایدار است و گاهی عاریتی ،] پس ، از کجا دانسته می شود که چه کسی از ایشان نجات می یابد ؟ فرمود : «کسی که کردارش با گفتارش سازگار باشد ، این خود ، گواه بر نجاتْ یافتن اوست و کسی که کردارش با گفتارش سازگار نباشد ، ایمانش عاریتی است» .

الکافیـ به نقل از محمّد بن مسلم ـ :از امام صادق علیه السلام در باره ایمان پرسیدم . فرمود : «[ایمان ، عبارت است از] شهادت دادن به این که معبودی جز خدای یگانه نیست و اقرار کردن به آنچه [کتاب و پیامبر که]از نزد خدا آمده و پذیرش آن در دل» . گفتم : مگر شهادت دادن ، عمل نیست ؟ فرمود : «چرا» . گفتم : عمل ، جزء ایمان است ؟ فرمود : «آری . ایمان جز با عمل نیست و عمل ، جزء ایمان است . ایمان جز با عمل ، پایدار نمی شود» .

.

ب ـ الوَرَعُ وَالتَّقویالکتاب«وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلَاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهَا لَا نَسْئلُکَ رِزْقًا نَّحْنُ نَرْزُقُکَ وَ الْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَی» . ⁽¹⁾

«تِلْکَ الدَّارُ الْاخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِینَ لَا یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا وَ الْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ» . ⁽²⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :صَلاحُ الإِیمانِ الوَرَعُ ، وفَسادُهُ الطَّمَعُ . ⁽³⁾

الإمام الحسن علیه السلام :سُئِلَ أمیرُ المُؤمِنینَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام : ما ثَباتُ الإِیمانِ ؟ فَقالَ : الوَرَعُ ، فَقیلَ لَهُ : ما زَوالُهُ ؟ قالَ : الطَّمَعُ . ⁽⁴⁾

الکافی عن سعدان عن الإمام الصادق علیه السلام قال:قُلتُ لَهُ : [ مَا ] الَّذی یُثبِتُ الإِیمانَ فِی العَبدِ ؟ قالَ : الوَرَعُ ، وَالَّذی یُخرِجُهُ مِنهُ ؟ قالَ : الطَّمَعُ. ⁽⁵⁾

ج ـ لُزومُ الجادَّةِ الواضِحَةِالإمام علیّ علیه السلامـ لِکُمیلِ ـ :...یا کُمَیلُ ، إنَّهُ مُستَقَرٌّ ومُستَودَعٌ ، فَاحذَر أن تَکونَ مِنَ المُستَودَعینَ ، وإنَّما یَستَحِقُّ أن یَکونَ مُستَقَرّا إذا لَزِمتَ الجادَّةَ الواضِحَةَ الَّتی لا تُخرِجُکَ إلی عِوَجٍ ولا تُزیلُکَ عَن مَنهَجٍ. ⁽⁶⁾

.

ب - پارسایی و پرهیزگاری

ج - جدا نشدن از راه روشن

ب ـ پارسایی و پرهیزگاریقرآن«و کسان خود را به نماز فرمان ده و [خود نیز] بر آن شکیبا باش. ما از تو جویای روزی نیستیم ؛ [بلکه] ما به تو روزی می دهیم ، و فرجام [ نیک ] ، برای پرهیزگاری است» .

«آن سرای آخرت را برای کسانی قرار می دهیم که در زمین ، خواستار برتری و فساد نیستند ، و فرجام [ خوش ] ، از آنِ پرهیزگاران است» .

حدیثامام علی علیه السلام :درستیِ ایمان ، به پارسایی است و تباهیِ آن ، در آزمندی .

امام حسن علیه السلام :از امیر مؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام پرسیده شد : پایداری ایمان به چیست ؟ فرمود : «به پارسایی» . پرسیده شد : زایل گشتن آن به چیست؟ فرمود : «به آزمندی» .

الکافیـ به نقل از سعدان ـ :از امام صادق علیه السلام پرسیدم : چه چیز ، ایمان را در بنده ، پایدار می دارد؟ فرمود : «پارسایی» . پرسیدم : و چه چیز ، آن را از او بیرون می برد؟ فرمود : «آزمندی» .

ج ـ جدا نشدن از راه روشنامام علی علیه السلامـ به کمیل بن زیاد ـ :ای کمیل! [ایمان ،] استوار و عاریتی دارد . پس هشدار که از عاریت داران نباشی . ایمان ، آن گاه استوار می شود که پیوسته ، راه روشن را بپویی ؛ راهی که تو را به کژی نکشاند و از راهت به در نبرد .

.

د ـ قَضاءُ حَوائِجِ الإِخوانِالإمام الکاظم علیه السلام :إنّ خَواتیمَ أعمالِکُم قَضاءُ حَوائِجِ إخوانِکُم ، وَالإِحسانُ إلَیهِم ما قَدَرتُم ، و إلّا لَم یُقبَل مِنکُم عَمَلٌ . حِنُّوا عَلی إخوانِکُم ، وَارحَموهُم تَلحَقوا بِنا. ⁽¹⁾

ه ـ الدُّعاءُالإمام الصادق علیه السلام :إنَّ اللّهَ جَبَلَ النَّبِیّینَ عَلی نُبُوَّتِهِم ، فَلا یَرتَدّونَ أبَدا ، وجَبَلَ الأَوصِیاءَ عَلی وَصایاهُم فَلا یَرتَدّونَ أبَدا ، وجَبَلَ بَعضَ المُؤمِنینَ عَلَی الإِیمانِ فَلا یَرتَدّونَ أبَدا ، ومِنهُم مَن اُعیرَ الإِیمانَ عارِیَّةً ، فَإِذا هُوَ دَعا وألَحَّ فِی الدُّعاءِ ماتَ عَلَی الإِیمانِ. ⁽²⁾

تهذیب الأحکام عن محمّد بن سلیمان الدیلمی :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام فَقُلتُ لَهُ : جُعِلتُ فِداکَ إنَّ شیعَتَکَ تَقولُ : إنَّ الإِیمانَ مُستَقَرٌّ ومُستَودَعٌ ، فَعَلِّمنی شَیئا إذا أنَا قُلتُهُ استَکمَلتُ الإِیمانَ ، قالَ : قُل فی دُبُرِ کُلِّ صَلاةٍ فَریضَةٍ : رَضیتُ بِاللّهِ رَبّا ، وبِمُحَمَّدٍ نَبِیّا ، وبِالإِسلامِ دینا ، وبِالقُرآنِ کِتابا ، وبِالکَعبَةِ قِبلَةً ، وبِعَلِیٍّ وَلِیّا وإماما ، وبِالحَسَنِ وَالحُسَینِ وَالأَئِمَّةِ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِم ، اللّهُمَّ إنّی رَضیتُ بِهِم أئِمَّةً فَارضَنی لَهُم إنَّکَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ . ⁽³⁾

.

د - برآوردن نیازهای برادران

ه - دعا

د ـ برآوردن نیازهای برادرانامام کاظم علیه السلام :مُهرِ [تأیید] کارهای شما ، برآوردن نیازهای برادرانتان است و نیکی کردن به آنان ، تا آن جا که می توانید ، وگر نه ، هیچ کاری از شما پذیرفته نمی شود . با برادرانتان مهربان باشید و به آنان رحم کنید تا به ما بپیوندید .

ه ـ دعاامام صادق علیه السلام :خداوند ، پیامبران را با نبوّتشان عجین کرد . از این رو ، هرگز بر نمی گردند ، و اوصیا را با وصایاشان عجین کرد . از این رو ، هرگز بر نمی گردند . برخی از مؤمنان را نیز با ایمان عجین کرد . از این رو ، هرگز بر نمی گردند ؛ امّا برخی دیگر از ایشان ، ایمان ، به آنان عاریت داده شده است . از این رو ، هر گاه دعا کنند و در دعا پای فشارند ، با ایمان می میرند [وگرنه ، ایمانشان از دست می رود] .

تهذیب الأحکامـ به نقل از محمّد بن سلیمان دیلمی ـ :از امام صادق علیه السلام پرسیدم و گفتم : فدایت شوم ! شیعیانت می گویند که ایمان ، استوار و عاریتی دارد . پس چیزی به من بیاموزید که هر گاه آن را بگویم ، ایمانم کامل شود . فرمود : «در پیِ هر نماز واجبی ، بگو : پذیرفتم که خدا پروردگار من است ، محمّد پیامبرم ، اسلام دینم ، قرآن کتابم و کعبه قبله ام ، و پذیرفتم که علی و حسن و حسین و نیز دیگر امامان ـ که درودهای خدا بر آنان باد ـ ، ولی و پیشوا[ی من ]هستند . بار خدایا! من به پیشواییِ آنان [برای خویش] ، راضی ام . پس مرا نیز مورد رضایت آنان قرار ده ، که تو بر هر چیز ، توانایی» .

.

الإمام الصادق علیه السلام :اللّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ إیمانا لا أجَلَ لَهُ دونَ لِقائِکَ ، تَوَلَّنی ما أبقَیتَنی عَلَیهِ ، وتُحیینی ما أحیَیتَنی عَلَیهِ ، تَوَفَّنی إذا تَوَفَّیتَنی عَلَیهِ ، وتَبعَثُنی إذا بَعَثتَنی عَلَیهِ ، وتُبرِئُ بِهِ صَدری مِنَ الشَّکِّ وَالرَّیبِ فی دینی . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ بَینَ الرَّکَعاتِ ـ :اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وفَرِّغنی لِما خَلَقتَنی لَهُ ، ولا تَشغَلنی بِما قَد تَکَفَّلتَ لی بِهِ ، اللّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ إیمانا لا یَرتَدُّ ، ونَعیما لا یَنفَدُ ، ومُرافَقَةَ نَبِیِّکَ صَلَواتُکَ عَلَیهِ وآلِهِ فی أعلی جَنَّةِ الخُلدِ . ⁽²⁾

و ـ تِلکَ الخِصالُالإمام علیّ علیه السلام :إن أرَدتَ أن یُؤمِنَکَ اللّهُ سوءَ العاقِبَةِ فَاعلَم أنَّ ما تَأتیهِ مِن خَیرٍ فَبِفَضلِ اللّهِ وتَوفیقِهِ ، وما تَأتیهِ مِن شَرٍّ فَبِإِمهالِ اللّهِ وإنظارِهِ إیّاکَ وحِلمِهِ عَنکَ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ لِبَعضِ النّاسِ ـ :إن أرَدتَ أن یُختَمَ بِخَیرٍ عَمَلُکُ حَتّی تُقبَضَ وأنتَ فی أفضَلِ الأَعمالِ ، فَعَظِّم للّهِِ حَقَّهُ أن تَبذُلَ ⁽⁴⁾نَعماءَهُ فی مَعاصیهِ ، وأن تَغتَرَّ بِحِلمِهِ عَنکَ ، وأکرِم کُلَّ مَن وَجَدتَهُ یُذکَرُ مِنّا ⁽⁵⁾أو یَنتَحِلُ مَوَدَّتَنا. ⁽⁶⁾

.

و - و این چند عمل

امام صادق علیه السلامـ در نیایش ـ :بار خدایا ! ایمانی را از تو درخواست می کنم که سررسیدی جز دیدار تو نداشته باشد (تا روز قیامت ، بپاید) ؛ ایمانی که تا وقتی مرا باقی می داری ، بر آن پایدار بداری و تا وقتی زنده ام می داری ، بر آن زنده ام بداری و هر گاه مرا میراندی ، بر آن بمیرانی و هر گاه مرا بر انگیختی ، بر آن بر انگیزانی و به واسطه آن ، سینه ام را از شک و دو دلی در دینم ، پاک گردانی .

امام صادق علیه السلامـ در دعای میان رکعت های نماز ـ :بار خدایا ! بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست و مرا برای آنچه به خاطر آن خلقم کردی (عبادت) ، فراغت ببخش و به آنچه تو خود آن را برایم تضمین کرده ای (رزق و روزی دنیا) ، مشغولم مدار . بار خدایا! از تو چنان ایمانی را درخواست می کنم که برگشت نپذیرد و چنان نعمتی را که پایان نپذیرد ، و همنشینی با پیامبرت را ـ که درودهای تو بر او و خاندانش باد ـ در بالاترین درجه بهشت جاویدان .

و ـ و این چند عملامام علی علیه السلام :اگر می خواهی که خداوند ، تو را از بدیِ فرجام ، در امان بدارد ، پس بدان که هر کار خوبی که انجام می دهی ، با لطف و توفیق الهی است و هر بدی ای که انجام می دهی ، از آن روست که خداوند به تو مهلت و فرصت داده و نسبت به تو بردباری نشان داده است .

امام صادق علیه السلامـ خطاب به یکی از مردم ـ :اگر می خواهی کردارت به نیکی پایان پذیرد، به طوری که وقتی از دنیا می روی ، مشغول بهترین اعمال باشی ، پس حقّ (حرمت) خدای را بزرگ تر از آن بدان که نعمت هایش را در راه نافرمانیِ او صرف کنی و به بردباری اش در برابر تو ، غرّه شوی . و هر کس را دیدی که گفته می شود از ماست یا دم از دوستیِ ما می زند ، گرامی بدار .

.

۴ / ۳آفاتُ الإِیمانِأ ـ کَثرَةُ السَّیِّئاتِالکتاب«ثُمَّ کَانَ عَاقِبَةَ الَّذِینَ أَسَاءُواْ السُّوأَی أَن کَذَّبُواْ بِایَاتِ اللَّهِ وَ کَانُواْ بِهَا یَسْتَهْزِءُونَ» . ⁽¹⁾

«کَلَّا بَلْ رَانَ عَلَی قُلُوبِهِم مَّا کَانُواْ یَکْسِبُونَ * کَلَّا إِنَّهُمْ عَن رَّبِّهِمْ یَوْمَئِذٍ لَّمَحْجُوبُونَ» . ⁽²⁾

الحدیثالاحتجاج :لَمّا دَخَلَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیه السلام وحَرَمُهُ عَلی یزیدَ ، وجیءَ بِرَأسِ الحُسَینِ علیه السلام ووُضِعَ بَینَ یَدَیهِ فی طَستٍ، فَجَعَلَ یَضرِبُ ثَنایاهُ بِمِخصَرَةٍ ⁽³⁾کانَت فی یَدِهِ وهُوَ یَقولُ: لَعِبَت هاشِمُ بِالمُلکِ فَلاخَبَرٌ جاءَ ولا وَحیٌ نَزَل ... فَقامَت إلَیهِ زَینَبُ بِنتُ عَلِیٍّ علیهماالسلام ... وقالَت : الحَمدُ للّهِِ رَبِّ العالَمینَ وَالصَّلاةُ عَلی جَدّی سَیِّدِ المُرسَلینَ ، صَدَقَ اللّهُ سُبحانَهُ کَذلِکَ یَقولُ : «ثُمَّ کَانَ عَاقِبَةَ الَّذِینَ أَسَاءُواْ السُّوأَی أَن کَذَّبُواْ بِایَاتِ اللَّهِ وَ کَانُواْ بِهَا یَسْتَهْزِءُونَ» . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :ولَعَمری ما اُتِیَ الجُهّالُ مِن قِبَلِ رَبِّهِم وإنَّهُم لَیَرَونَ الدَّلالاتِ الواضِحاتِ وَالعَلاماتِ البَیِّناتِ فی خَلقِهِم ، وما یُعایِنونَ مِن مَلَکوتِ السَّماواتِ وَالأَرضِ ، وَالصُّنعِ العَجیبِ المُتقَنِ الدَّالِّ عَلَی الصَّانِعِ ، ولکِنَّهُم قَومٌ فَتَحوا عَلی أَنفُسِهِم أَبوابَ المَعاصی ، وسَهَّلوا لَها سَبیلَ الشَّهَواتِ ، فَغَلَبَتِ الأَهواءُ عَلی قُلوبِهِم ، وَاستَحوَذَ الشَّیطانُ بِظُلمِهِم عَلَیهِم ، وکَذلِکَ یَطبَعُ اللّهُ عَلی قُلوبِ المُعتَدینَ . ⁽⁵⁾

.

۴ / ۳ آفت های ایمان

الف - گناه بسیار

۴ / ۳آفت های ایمانالف ـ گناه بسیارقرآن«آن گاه ، فرجام کسانی که بدی کردند ، [ بسی ]بدتر بود ؛ [ چرا ]که آیات خدا را تکذیب کردند و آنها را به ریشخند می گرفتند» .

«نه چنین است ؛ بلکه آنچه مرتکب می شدند ، بر دل هایشان زنگار بسته است. زهی پندار! که آنان در آن روز، از پروردگارشان سخت محجوب اند» .

حدیثالاحتجاج :چون امام زین العابدین علیه السلام و اهل بیت او به مجلس یزید وارد شدند ، و سرِ امام حسین علیه السلام را آوردند و در تشتی در برابرش نهادند، یزید با عصایی که در دستش بود ، شروع به زدن بر دندان های امام حسین علیه السلام کرد و می گفت : هاشمیان ، با سلطنت ، بازی کردند نه خبری آمد و نه وحی ای نازل شد . ... زینب دختر علی علیه السلام رو به یزید کرد ... و فرمود : سپاس ، خداوندی را که پروردگار جهانیان است ، و درود بر جدّم سَرور پیامبران . راست فرمود خداوند پاک که می فرماید : «سپس فرجام کسانی که بدی کردند ، [بسی] بدتر بود ؛ [چرا] که آیات خدا را تکذیب کردند و آنها را به ریشخند می گرفتند» .

امام صادق علیه السلام :به جان خودم سوگند که نادانان ، از سوی پروردگارشان ضربه نخوردند . آنان دلالت های آشکار و نشانه های روشن را در وجود خویش می بینند و [می بینند که] آنچه از ملکوت آسمان ها و زمین و آفرینش شگفت انگیز و استوار گیتی مشاهده می کنند ، نشان از وجود سازنده دارد ؛ امّا این مردمان ، درهای گناهان را به روی خویش گشودند و راه های شهوات را بر خود هموار ساختند و از این رو ، هوس ها بر دل هایشان چیره گشت و بر اثر ستم خودشان ، شیطان ، وجود آنان را تسخیر کرد . و این چنین ، خداوند بر دل های تجاوزگران ، مُهر می زند .

.

ب ـ الظُّلمُالکتاب«بَلْ هُوَ ءَایَاتُ بَیِّنَاتٌ فِی صُدُورِ الَّذِینَ أُوتُواْ الْعِلْمَ وَ مَا یَجْحَدُ بِایَاتِنَا إِلَّا الظَّالِمُونَ» . ⁽¹⁾

«وَجَحَدُواْ بِهَا وَ اسْتَیْقَنَتْهَا أَنفُسُهُمْ ظُلْمًا وَ عُلُوًّا فَانظُرْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ» . ⁽²⁾

«قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَیَحْزُنُکَ الَّذِی یَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لَا یُکَذِّبُونَکَ وَلَکِنَّ الظَّالِمِینَ بِایَاتِ اللَّهِ یَجْحَدُونَ» . ⁽³⁾

الحدیثتفسیر الطبری عن أبی صالح :جاءَ جِبریلُ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ذاتَ یَومٍ وهُوَ جالِسٌ حَزینٌ ، فَقالَ لَهُ : ما یَحزُنُکَ ؟ فَقالَ : کَذَّبَنی هؤُلاءِ . فَقالَ لَهُ جِبریلُ : إنَّهُم لا یُکَذِّبونَکَ ، هُم یَعلَمونَ أنَّکَ صادِقٌ «وَلَکِنَّ الظَّالِمِینَ بِایَاتِ اللَّهِ یَجْحَدُونَ» . ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ أبا جَهلٍ قالَ لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله : إنّا لا نُکَذِّبُکَ ولکِن نُکَذِّبُ بِما جِئتَ بِهِ ، فَأَنزَلَ اللّهُ : «فَإِنَّهُمْ لَا یُکَذِّبُونَکَ وَلَکِنَّ الظَّالِمِینَ بِایَاتِ اللَّهِ یَجْحَدُونَ» . ⁽⁵⁾

راجع : ص ۱۶۸ ح ۲۱۴ .

.

ب - ستم

ب ـ ستمقرآن«بلکه این [قرآن] ، آیاتی است روشن در سینه های کسانی که به آنان دانش داده شده است . آیات ما را [کسی] جز ستمکاران ، انکار نمی کند» .

«و آنها [آیات ما] را ـ با آن که جان هایشان بدانها یقین داشت ـ [تنها] از سرِ ستم و سرکشی ، انکار کردند . پس بنگر که فرجام تباهکاران ، چگونه بوده است » .

«ما می دانیم که آنچه آنها می گویند ، تو را اندوهناک می سازد . آنان تو را تکذیب نمی کنند ؛ بلکه این ستمکاران ، آیات خدا را انکار می کنند» .

حدیثتفسیر الطبریـ به نقل از ابو صالح ـ :جبرئیل علیه السلام روزی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله ـ که اندوهگین نشسته بود ـ آمد و پرسید : چرا اندوهگینی؟ پیامبر خدا فرمود : «اینها مرا دروغزن شمردند» . جبرئیل علیه السلام به ایشان گفت : آنان تو را دروغزن نمی شمارند . آنها می دانند که تو راستگویی ؛ «بلکه این ستمکاران ، آیات خدا را انکار می کنند» .

امام علی علیه السلام :ابو جهل به پیامبر صلی الله علیه و آله گفت : ما تو را دروغزن نمی شماریم ؛ بلکه آنچه را آورده ای ، دروغ می دانیم . پس خداوند ، این آیه را فرو فرستاد : «آنان تو را دروغزن نمی شمارند ؛ بلکه این ستمکاران ، آیات خدا را انکار می کنند» .

ر . ک : ص ۱۶۹ ح ۲۱۴ .

.

ج ـ الاِستِکبارُالکتاب«سَأَصْرِفُ عَنْ ءَایَاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الأَْرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَإِن یَرَوْاْ کُلَّ ءَایَةٍ لَا یُؤْمِنُواْ بِهَا وَإِن یَرَوْاْ سَبِیلَ الرُّشْدِ لَا یَتَّخِذُوهُ سَبِیلاً وَإِن یَرَوْاْ سَبِیلَ الْغَیِّ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلاً ذَلِکَ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُواْ بِایَاتِنَا وَکَانُواْ عَنْهَا غَافِلِینَ» . ⁽¹⁾

راجع : النمل: ۱۴ ، المؤمنون: ۴۶ ، الجاثیة: ۸ و ۳۱ ، الأحقاف: ۱۰ ، غافر: ۳۵ ، لقمان : ۷ ، الزمر: ۵۹ ـ ۶۰ .

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :بُنِیَ الکُفرُ عَلی أربَعِ دَعائِمَ: الفِسقِ ، وَالغُلُوِّ ، وَالشَّکِّ ، وَالشُّبهَةِ . وَالفِسقُ عَلی أربَعِ شُعَبٍ: عَلَی الجَفاءِ، وَالعَمی، وَالغَفلَةِ، وَالعُتُوِّ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مَنِ استَکبَرَ أدبَرَ عَنِ الحَقِّ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :اُصولُ الکُفرِ ثَلاثَةٌ: الحِرصُ ، وَالاِستِکبارُ ، وَالحَسَدُ . ⁽⁴⁾

د ـ الشِّرکُالکتاب«الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَلَمْ یَلْبِسُواْ إِیمَانَهُم بِظُلْمٍ أُوْلَئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُم مُّهْتَدُونَ» . ⁽⁵⁾

«وَ إِذْ قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ یَابُنَیَّ لَا تُشْرِکْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ» . ⁽⁶⁾

.

ج - گردنکشی

د - شرک

ج ـ گردنکشیقرآن«به زودی ، کسانی را که در زمین، به ناحق تکبّر می ورزند، چنان از آیاتم روی گردان می سازم که اگر هر نشانه ای را [ از قدرت من ]بنگرند، بدان ایمان نیاورند و اگر راه صواب را ببینند ، آن را برنگزینند و اگر راه گم راهی را ببینند ، آن را راه خود قرار دهند. این ، بدان سبب است که آنان آیات ما را دروغ انگاشتند و از آنها غفلت ورزیدند» .

ر . ک : نمل : آیه ۱۴ ، مؤمنون : آیه ۴۶ ، جاثیه : آیه ۸ و ۳۱ ، احقاف : آیه ۱۰ ، غافر : آیه ۳۵ ، لقمان : آیه ۷ ، زمر : آیه ۵۹ ـ ۶۰ .

حدیثامام علی علیه السلام :کفر ، بر چهار ستون بنا گشته است : فسق (زشتکاری) ، غُلُو (گزافکاری) ، دو دلی و شُبهه . فسق نیز چهار شاخه دارد : بی انصافی ، کوردلی ، غفلت و گردنکشی .

امام علی علیه السلام :کسی که گردنکش باشد ، از حق ، روی می گرداند .

امام صادق علیه السلام :ریشه های کفر ، سه چیزند : آزمندی ، گردنکشی و بدخواهی .

د ـ شرکقرآن«آنان که ایمان آوردند و ایمان خویش را به ستم [ شرک] نیامیختند ، آنان اند که ایمنی دارند و آنان ره یافته اند» .

«و آن گاه [را به یاد آور] که لقمان ـ در حالی که پسرش را پند می داد ـ به او گفت : ای پسرک من ! برای خدا شریکی مگیر ؛ [چرا که] شرک ، ستمی بزرگ است» .

.

الحدیثصحیح البخاری عن عبد اللّه :لَمّا نَزَلَت « الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَلَمْ یَلْبِسُواْ إِیمَانَهُم بِظُلْمٍ » شَقَّ ذلِکَ عَلَی المُسلِمینَ فَقالوا : یا رَسولَ اللّهِ ، أیُّنا لا یَظلِمُ نَفسَهُ؟ قالَ صلی الله علیه و آله : لَیسَ ذلِکَ ، إنَّما هُوَ الشِّرکُ ، ألَم تَسمَعوا ما قالَ لُقمانُ لِابنِهِ وهُوَ یَعِظُهُ : «یَابُنَیَّ لَا تُشْرِکْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ» . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :آفَةُ الإِیمانِ الشِّرکُ . ⁽²⁾

ه ـ البِدعَةُ فِی الدّینِالکتاب«وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَیْرِ هُدًی مِّنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ» . ⁽³⁾

«وَ الَّذِینَ کَسَبُواْ السَّیِّئاتِ جَزَاءُ سَیِّئَةِ بِمِثْلِهَا وَ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَّا لَهُم مِّنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ کَأَنَّمَا أُغْشِیَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِّنَ الَّیْلِ مُظْلِمًا أُوْلَئِکَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ» . ⁽⁴⁾

«قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُم بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمَالاً * الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعًا * أُوْلَئِکَ الَّذِینَ کَفَرُواْ بِایَاتِ رَبِّهِمْ وَ لِقَائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَلَا نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَزْنًا» . ⁽⁵⁾

راجع : الکهف :۲۶ ، الروم : ۲۹ ، ص : ۲۶ ، الشوری : ۱۵ و ۲۱ ، الجاثیة : ۱۸ و ۱۹ ، محمّد : ۱۴ ، النجم : ۲۳ .

.

ه - بدعت در دین

حدیثصحیح البخاریـ به نقل از عبد اللّه ـ :چون آیه «آنان که ایمان آوردند و ایمان خویش را به ستم نیامیختند » نازل شد ، این مطلب ، بر مسلمانان سخت آمد و گفتند : ای پیامبر خدا ! کدام یک از ماست که [با گناهانش] به خویش ستم نکند ؟! پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «مقصود ، این نیست . مراد از این [ستم] ، شرک است . مگر نشنیده اید آنچه را لقمان در مقام پند ، به پسرش گفت که : «ای پسرک من ! برای خدا شریکی مگیر ؛ [چرا که] شرک ، ستمی بزرگ است» ؟» .

امام علی علیه السلام :آفت ایمان ، شرک است .

ه ـ بدعت در دینقرآن«کیست گم راه تر از آن که از هوس خویش ، پیروی کند ، بی هیچ ره نمودی از جانب خدا ؟! خدا مردمِ ستمکار را هدایت نمی کند» .

«آنان که بدی کنند ، کیفرِ هر بدی ای ، همانند آن است و آنان را خواری ای فرو می گیرد . آنان از دست خدا ، هیچ نگاهداری ندارند . گویی که پاره هایی از شب تاریک را بر چهره شان کشیده اند . آنان دوزخی اند و در آن ، جاویدان اند» .

«بگو : آیا شما را از زیانکارترین کسان ، آگاه کنیم ؟ آنان که کوشش شان در این زندگی ، گم شده است ؛ ولی خود می پندارند که کار نیک می کنند . آنان کسانی هستند که نشانه های پروردگارشان و دیدار او را باور نکرده اند و [از این رو ،] کارهایشان تباه شده است . پس ما به روز رستاخیز ، برایشان ترازویی برپا نخواهیم کرد» .

ر . ک : کهف : آیه ۲۶ ، روم : آیه ۲۹ ، ص : آیه ۲۶ ، شورا : آیه ۱۵ و ۲۱ ، جاثیه : آیه ۱۸ ـ ۱۹ ، محمّد : آیه ۱۴ ، نجم : آیه ۲۳ .

.

الحدیثالإمام الباقر علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ الَّذِینَ کَسَبُواْ السَّیِّئاتِ جَزَاءُ سَیِّئَةِ بِمِثْلِهَا وَ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَّا لَهُم مِّنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ» ـ :هؤُلاءِ أهلُ البِدَعِ وَالشُّبُهاتِ وَالشَّهَواتِ یُسَوِّدُ اللّهُ وُجوهَهُم ثُمَّ یَلقَونَهُ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُم بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمَالاً * الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعًا» ـ :هُمُ النَّصاری وَالقِسّیسونَ وَالرُّهبانَ وأهلُ الشُّبُهاتِ وَالأَهواءِ مِن أهلِ القِبلَةِ وَالحَرورِیَّةُ وأهلُ البِدَعِ. ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ تَعالی : «وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَیْرِ هُدًی مِّنَ اللَّهِ» ـ :اِتَّخَذَ رَأیَهُ دیناً. ⁽³⁾

الکافی عن ابن أبی نصر عن أبی الحسن [الرضا] علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ تَعالی : «وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَیْرِ هُدًی مِّنَ اللَّهِ» ـ :یَعنی مَنِ اتَّخَذَ دینَهُ رَأیَهُ بِغَیرِ إمامٍ مِن أئِمَّةِ الهُدی. ⁽⁴⁾

بصائر الدرجات عن محمّد بن الفضیل عن أبی الحسن [الکاظم أو الرضا] علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ تَعالی : «وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَیْرِ هُدًی مِّنَ اللَّهِ» ـ :یَعنِی اتَّخَذَ دینَهُ هَواهُ بِغَیرِ هُدیً مِن أئَمَّةِ الهُدی. ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّما بَدءُ وُقوعِ الفِتَنِ أهواءٌ تُتَّبَعُ وأحکامٌ تُبتَدَعُ یُخالَفُ فیها کِتابُ اللّهِ ویَتَوَلّی عَلَیها رِجالٌ رِجالاً عَلی غَیرِ دینِ اللّهِ. ⁽⁶⁾

.

حدیثامام باقر علیه السلامـ در باره این سخن خداوند متعال : «و آنان که بدی کنند ، کیفرِ هر بدی ای ، همانند آن است و آنان را خواری ای فرو گیرد . آنان از دست خدا ، هیچ نگاهداری ندارند» ـ :اینان ، اهل بدعت ها و شُبَهات و شهوات هستند که خداوند ؛ [نخست] آنان را روسیاه می کند و سپس او را دیدار می کنند .

امام باقر علیه السلامـ در باره این سخن خداوند متعال : «بگو : آیا شما را از زیانکارترینِ شما آگاه کنم ؟ آنان که کوشششان در این زندگی ، گم شده است ؛ ولی خود می پندارند که کار نیک می کنند» ـ :مقصود ، نصرانیان و کشیشان و راهبان و مسلمانان پیرو شبهات و گرایش ها[ی فرقه ای] و حَروریه (خوارج) و بدعت گذاران اند .

امام صادق علیه السلامـ در باره این سخن خدای متعال : «و کیست گم راه تر از کسی که هوس خویش را پیروی کند ، بی هیچ ره نمودی از جانب خدا؟!» ـ :یعنی کسی که رأی خود را دین می شمرد .

الکافیـ به نقل از ابن ابی نصر ، از امام ابو الحسن (رضا) علیه السلام ـدر باره این سخن خدای متعال : «و کیست گم راه تر از کسی که هوس خویش را پیروی کند ، بی هیچ ره نمودی از جانب خدا؟!» ـ : یعنی کسی که در دین ، از رأی خود پیروی کند و هیچ پیشوایی از پیشوایانِ راه راست ، نداشته باشد .

بصائر الدرجاتـ به نقل از محمّد بن فُضَیل از امام ابو الحسن علیه السلام ⁽¹⁾ـ درباره این سخن خداوند متعال : «و کیست گم راه تر از کسی که هوس خویش را پیروی کند ، بی هیچ ره نمونی از جانب خداوند؟!» ـ :یعنی در دینش ، طبق رأی خود عمل کند ، بی ره نمودی از سوی پیشوایان هدایت .

امام علی علیه السلام :سرآغاز پیدایش فتنه ها ، پیروی از هوس هاست و بدعت نهادن احکامی که در آنها با کتاب خدا مخالفت می شود و در راهِ [عمل به ]آنها ، گروهی ، بر خلاف دین خدا ، سرپرستیِ گروهی دیگر را می پذیرند .

.

معانی الأخبار عن الحلبی :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : ما أدنی ما یَکونُ بِهِ العَبدُ کافِراً؟ قالَ : أن یَبتَدِعَ شَیئا فَیَتَوَلّی عَلَیهِ ویَتَبَرَّأَ مِمَّن خالَفَهُ . ⁽¹⁾

معانی الأخبار عن برید العجلی :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : ما أدنی ما یَصیرُ بِهِ العَبدُ کافراً؟ قالَ: فَأَخَذَ حَصاةً ⁽²⁾مِنَ الأَرضِ فَقالَ: أن یَقولَ لِهذِهِ الحَصاةِ إنَّها نَواةٌ ویَبرَأَ مِمَّن خالَفَهُ عَلی ذلِکَ ویدینَ اللّهَ بِالبَراءَةِ مِمَّن قالَ بِغَیرِ قَولِهِ فَهذا ناصِبٌ قَد أشرَکَ بِاللّهِ وکَفَرَ مِن حَیثُ لا یَعلَمُ. ⁽³⁾

و ـ الغُلُوُّالکتاب«یَاأَهْلَ الْکِتَابِ لَا تَغْلُواْ فِی دِینِکُمْ وَلَا تَقُولُواْ عَلَی اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَکَلِمَاتُهُ أَلْقَاهَا إِلَی مَرْیَمَ وَرُوحٌ مِّنْهُ فَامِنُواْ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَا تَقُولُواْ ثَلَاثَةٌ انتَهُواْ خَیْرًا لَّکُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ سُبْحَانَهُ أَن یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ لَّهُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ وَکَفَی بِاللَّهِ وَکِیلاً» . ⁽⁴⁾

«لَّقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قَالُواْ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ قُلْ فَمَن یَمْلِکُ مِنَ اللَّهِ شَیْئا إِنْ أَرَادَ أَن یُهْلِکَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَأُمَّهُ وَمَن فِی الْأَرْضِ جَمِیعًا وَلِلَّهِ مُلْکُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَیْنَهُمَا یَخْلُقُ مَا یَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ» . ⁽⁵⁾

.

و - غُلوْ

معانی الأخبارـ به نقل از حلبی ـ :به امام صادق علیه السلام گفتم : کمترین چیزی که بنده به سبب آن کافر می شود ، چیست ؟ فرمود : «این که چیزی را بدعت نهد و از آن دفاع کند و از هر که با آن مخالفت می ورزد ، بیزاری جوید» .

معانی الأخبارـ به نقل از برید عجلی ـ :به امام صادق علیه السلام گفتم : کمترین چیزی که به سبب آن ، بنده کافر می گردد ، چیست؟ امام صادق علیه السلام ریگی ⁽¹⁾را از روی زمین برداشت و فرمود : «این که به این ریگ بگوید : هسته است ، و از هر که با این سخن او مخالفت ورزید ، بیزاری بجوید و برائت از کسی را که به غیر عقیده او قائل باشد ، شرط دین خدا بداند . چنین کسی ، ناصبی است و به خدا شرک ورزیده ، و ندانسته کافر شده است» .

و ـ غُلُوقرآن«ای اهل کتاب! در دین خود ، غُلُو مکنید و در باره خدا جز حق مگویید . مسیح ، عیسی بن مریم ، فقط پیامبر خدا و کلمه اوست که آن را به سوی مریم افکنده ، و روحی از جانب اوست . پس به خدا و پیامبرانش ایمان بیاورید و نگویید : «[خدا] سه گانه است» . باز ایستید که برای شما بهتر است . خدا فقط معبودی یگانه است . منزّه از آن است که برای او فرزندی باشد . آنچه در آسمان ها و آنچه در زمین است ، از آنِ اوست ، و خداوند ، بس کارساز است» .

«کسانی که گفتند : «خدا همان مسیح پسر مریم است» ، مسلّما کافر شده اند . بگو : «اگر خدا اراده کند که مسیح پسر مریم و مادرش و هر کس را که در زمین است ، جملگی به هلاکت رساند ، چه کسی در مقابل خدا اختیاری دارد؟ فرمان رواییِ آسمان ها و زمین و آنچه میان آن دو است ، از آنِ خداست . هر چه بخواهد ، می آفریند ، و خدا بر هر چیزی تواناست»» .

.

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :ما غَلا أحَدٌ مِنَ القَدَرِیَّةِ إلّا خَرَجَ مِنَ الإِیمانِ. ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :أدنی ما یَخرُجُ بِهِ الرَّجُلُ مِنَ الإِیمانِ أن یَجلِسَ إلی غالٍ فَیَستَمِعَ إلی حَدیثِهِ ویُصَدِّقَهُ عَلی قَولِهِ. ⁽²⁾

عیون أخبار الرضا علیه السلام عن إبراهیم بن أبی محمود :قُلتُ لِلرِّضا علیه السلام : یَابنَ رَسولِ اللّهِ إنَّ عِندَنا أخباراً فی فَضائِلِ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام وفَضلِکُم أهلَ البَیتِ وهِیَ مِن رِوایَةِ مُخالِفیکُم ولا نَعرِفُ مِثلَها عَنکُم أفَنَدینُ بِها؟ فَقالَ : یَابنَ أبی مَحمودٍ لَقَد أخبَرَنی أبی عَن أبیهِ عن جَدِّهِ علیهم السلام أنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله قالَ : مَن أصغی إلی ناطِقٍ فَقَد عَبَدَهُ فَإِن کانَ النّاطِقُ عَنِ اللّهِ عز و جل فَقَد عَبَدَ اللّهَ وإن کانَ النّاطِقُ عَن إبلیسَ فَقَد عَبَدَ إبلیسَ . ثُمَّ قالَ الرِّضا علیه السلام : یَابنَ أبی مَحمودٍ! إنّ مُخالِفینا وَضَعوا أخباراً فی فَضائِلِنا وجَعَلوها عَلی أقسامٍ ثَلاثَةٍ أحَدُهَا الغُلُوُّ وثانیهَا التَّقصیرُ فی أمرِنا وثالِثُهَا التَّصریحُ بِمَثالِبِ أعدائِنا فَإِذا سَمِعَ النّاسُ الغُلُوَّ فینا کَفَّروا شیعَتَنا ونَسَبوهُم إلَی القَولِ بِرُبوبِیَّتِنا وإذا سَمِعُوا التَّقصیرَ اعتَقَدوهُ فینا وإذا سَمِعوا مَثالِبَ أعدائِنا بِأَسمائِهِم ثَلَبونا بِأَسمائِنا وقَد قالَ اللّهُ عز و جل : «وَلَا تَسُبُّواْ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ فَیَسُبُّواْ اللَّهَ عَدْوَا بِغَیْرِ عِلْمٍ» . ⁽³⁾یَابنَ أبی مَحمودٍ إذا أخَذَ النّاسُ یَمیناً وشِمالاً فَالزَم طریقَتَنا فَإِنَّهُ مَن لَزِمَنا لَزِمناهُ ومَن فارَقَنا فارَقناه إنَّ أدنی ما یُخرِجُ الرَّجُلَ مِنَ الإِیمانِ أن یَقولَ لِلحَصاةِ : هذِهِ نَواةٌ ثُمَّ یَدینَ بِذلِکَ ویَبرَأَ مِمَّن خالَفَهُ . یَابنَ أبی مَحمودٍ احفَظ ما حَدَّثتُکَ بِهِ فَقَد جَمَعتُ لَکَ فیهِ خَیرَ الدُّنیا وَالآخِرَةِ. ⁽⁴⁾

.

حدیثامام علی علیه السلام :هیچ یک از قَدَریّه غُلُو نکرد ، مگر این که از ایمان خارج شد .

امام صادق علیه السلام :کمترین چیزی که انسان به سبب آن از ایمان خارج می شود ، این است که با غالی مسلکی بنشیند و به سخنش گوش دهد و او را در گفته اش تصدیق کند .

عیون أخبار الرضا علیه السلامـ به نقل از ابراهیم بن ابی محمود ـ :به امام رضا علیه السلام گفتم : ای فرزند پیامبر خدا ! ما در باره فضایل امیر مؤمنان و فضایل شما اهل بیت ، اخباری در دست داریم که راویانِ آنها ، مخالفان شما هستند و چنان اخباری را از شما سراغ نداریم . آیا آنها را بپذیریم؟ امام رضا علیه السلام فرمود : «ای پسر ابو محمود ! پدرم از پدرش از جدّش به من خبر داد که پیامبر خدا فرمود : هر کس به گوینده ای گوش دهد ، او را عبادت کرده است . بنا بر این ، اگر گوینده ، از خدا بگوید ، [شنونده] در واقع ، خدا را عبادت کرده است و اگر از ابلیس بگوید ، ابلیس را عبادت کرده است » . امام رضا علیه السلام سپس فرمود : «ای پسر ابو محمود ! مخالفان ما ، در باره فضایل ما اخباری را جعل کرده اند که بر سه دسته اند : یک دسته از آنها غلو آمیزند . دسته دوم ، کوتاهی در حقّ ماست و دسته سوم ، تصریح به معایب دشمنان ماست . هر گاه مردم اخبار غلوآمیز را در باره ما بشنوند ، شیعیان ما را تکفیر می کنند و آنان را معتقد به ربوبیت ما می خوانند . هر گاه اخبار تقصیرآمیز در حقّ ما را بشنوند ، به آنها معتقد می شوند . هر گاه اخباری را بشنوند که در آنها به نامِ دشمنان ما ، بد گفته شده است ، از ما صراحتا بد می گویند ، حال آن که خداوند عز و جل فرموده است : «آنان را که [مشرکان] به جای خدا می خوانند ، دشنام مدهید که آنان نیز خدا را ، به ستم و از روی نادانی ، دشنام خواهند داد» . ای پسر ابو محمود ! وقتی مردم به راست و چپ می روند ، تو از راه ما جدا مشو ؛ زیرا هر کس با ما همراه باشد ، ما با او همراه هستیم و هر که از ما جدا شود ، ما نیز از او جدا می شویم . کمترین چیزی که انسان را از ایمان بیرون می برَد ، این است که به ریگی بگوید : این یک هسته است ، و سپس به آن معتقد شود و از کسی که با او مخالفت ورزید ، تبرّی جوید . ای پسر ابو محمود ! آنچه را برایت گفتم ، حفظ کن ؛ زیرا خیر دنیا و آخرت را در آن ، برای تو گردآوری کردم» .

.

ز ـ اللَّجاجَةُ عَلی خِلافِ الحَقِّالمحاسن عن أبی الربیع الشامی :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : ما أدنی ما یُخرِجُ العَبدَ مِنَ الإِیمانِ ؟ فَقالَ : الرَّأیُ یَراهُ مُخالِفاً لِلحَقِّ فَیُقیمُ عَلَیهِ. ⁽¹⁾

ح ـ تَرکُ التَّمَسُّکِ بِوِلایَةِ أهلِ البَیتِ علیهم السلامالإمام الباقر علیه السلام :وِلایَةُ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام الحَبلُ الَّذی قالَ اللّهُ تَعالی فیهِ : «واعتصموا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُواْ» فَمَن تَمَسَّکَ بِهِ کانَ مُؤمِنا، ومَن تَرَکَهُ خَرَجَ مِنَ الإِیمانِ. ⁽²⁾

ط ـ إذاعَةُ أسرارِ أهلِ البَیتِ علیهم السلامالإمام الصادق علیه السلام :مَن أذاعَ عَلَینا حَدیثَنا سَلَبَهُ اللّهُ الإِیمانَ. ⁽³⁾

.

ز - سرسختی در مخالفت با حق

ح - رها کردن تمسّک به ولایت اهل بیت علیهم السلام

ط - فاش کردن اسرار اهل بیت علیهم السلام

ز ـ سرسختی در مخالفت با حقالمحاسنـ به نقل از ابو ربیع شامی ـ :به امام صادق علیه السلام گفتم : کمترین چیزی که بنده را از ایمان خارج می گرداند ، چیست؟ فرمود : «این که نظری بر خلاف حق داشته باشد و بر آن ، ایستادگی کند» .

ح ـ رها کردن تمسّک به ولایت اهل بیت علیهم السلامامام باقر علیه السلام :ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام ، همان ریسمانی است که خداوند متعال در باره اش فرموده است : «همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده مشوید» . پس هر که به آن چنگ زند ، مؤمن است و هر که رهایش کند ، از ایمان برون شده است .

ط ـ فاش کردن اسرار اهل بیت علیهم السلامامام صادق علیه السلام :هر کس به زیان ما حدیث ما را فاش سازد ، خداوند ، ایمان را از او می گیرد .

.

ی ـ الکَذِبُ ولا سِیَّما عَلی أهلِ البَیتِ علیهم السلامالکتاب«إِنَّمَا یَفْتَرِی الْکَذِبَ الَّذِینَ لَا یُؤْمِنُونَ بِایَاتِ اللَّهِ وَأُوْلَئِکَ هُمُ الْکَاذِبُونَ» . ⁽¹⁾

الحدیثکنز العمّال عن عبد للّه بن جراد :قالَ أبُو الدَّرداءِ : یا رَسولَ اللّهِ هَل یَسرِقُ المُؤمِنُ ؟ قالَ : قَد یَکونُ ذلِکَ ، قالَ : فَهَل یَزنِی المُؤمِنُ ؟ قالَ : بَلی وإن کَرِهَ أبُو الدَّرداءِ . قالَ : هَل یَکذِبُ المُؤمِنُ ؟ قالَ : إنَّما یَفتَرِی الکَذِبَ مَن لا یُؤمِنُ ، إنَّ العَبدَ یَزِلُّ الزَّلَّةَ ثُمَّ یَرجِعُ إلی رَبِّهِ فَیَتوبُ فَیَتوبُ اللّهُ عَلَیهِ. ⁽²⁾

تفسیر العیّاشی عن العبّاس بن هلال عن الإمام الرضا علیه السلامـ أنَّهُ ذَکَرَ رَجُلاً کَذّاباً ثُمَّ قالَ ـ :قالَ اللّهُ : «إِنَّمَا یَفْتَرِی الْکَذِبَ الَّذِینَ لَا یُؤْمِنُونَ» . ⁽³⁾

الکافی عن یونس عن بعض أصحابنا عن أبی الحسن [الکاظم] علیه السلام :إنَّ اللّهَ خَلَقَ النَّبِیّینَ عَلَی النُّبُوَّةِ فَلا یَکونونَ إلّا أنبِیاءَ، وخَلَقَ المُؤمِنینَ عَلَی الإِیمانِ فَلا یَکونونَ إلّا مُؤمِنینَ ، وأعارَ قَوما إیمانا ، فَإِن شاءَ تَمَّمَهُ لَهُم وإن شاءَ سَلَبَهُم إیّاهُ ، قالَ : وفیهِم جَرَت: « فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ » ⁽⁴⁾وقالَ لی : إنَّ فُلانا کانَ مُستَودَعا إیمانُهُ ، فَلَمّا کَذَبَ عَلَینا سُلِبَ إیمانُهُ ذلِکَ . ⁽⁵⁾

راجع : ص ۲۷۴ (آثار الإیمان وبرکاته / التجنّب عن الکذب) .

.

ی - دروغ گفتن ، بویژه در باره اهل بیت علیهم السلام

ی ـ دروغ گفتن ، بویژه در باره اهل بیت علیهم السلامقرآن«تنها کسانی دروغ پردازی می کنند که به آیات خدا ایمان ندارند و آنان خود ، دروغگویان اند» .

حدیثکنز العمّالـ به نقل از عبد اللّه بن جراد ـ :ابو دردا گفت : ای پیامبر خدا ! آیا مؤمن دزدی می کند ؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «ممکن است» . گفت : آیا مؤمن زنا می کند ؟ فرمود : «بله ، اگر چه ابو دردا خوش نداشته باشد» . گفت : آیا مؤمن دروغ می گوید ؟ فرمود : «تنها آن کس دروغ می گوید که ایمان ندارد . بنده لغزشی می کند ، سپس به سوی پروردگارش بر می گردد و توبه می کند و خدا هم توبه اش را می پذیرد» .

تفسیر العیّاشیـ به نقل از عبّاس بن هلال ـ :امام رضا علیه السلام از مرد دروغگویی یاد کرد و سپس فرمود : «خداوند فرموده است : «تنها کسانی دروغ پردازی می کنند که ایمان ندارند» » .

الکافیـ به نقل از یونس ، از یکی از شیعیان ـ :امام کاظم علیه السلام فرمود : «خداوند ، پیامبران را برای پیامبری آفرید . پس آنان ، جز پیامبر نیستند . و مؤمنان را برای ایمان آفرید . پس اینان ، جز مؤمن نیستند . به عدّه ای هم ، ایمان را به عاریت داد که اگر خواست ، آن را برایشان تا پایان نگه دارد و اگر خواست ، از آنان بگیرد . و در باره همینان است [این سخن خداوند] : «پس [برای شما] قرارگاهی و سپردگاهی است» » . و به من فرمود : «فلانی ایمانش سپردنی [و عاریتی] بود و از این رو ، هنگامی که بر ما دروغ بست ، آن ایمانش از او باز ستانده شد» .

ر . ک : ص ۲۷۵ (آثار و برکات ایمان / پرهیز از دروغ بستن) .

.