مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه معارف الکتاب و السنه . فارسی

عنوان و نام پدیدآور : دانشنامه قرآن و حدیث فارسی - عربی/ محمدی ری شهری با همکاری جمعی از پژوهشگران ؛ ترجمه حمیدرضا شیخی.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳ -

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : پژوهشکده علوم و معارف حدیث؛ ۹۹ .

شابک : ۱۵۰۰۰۰۰ ریال: دوره : 978-964-493-494-0 ؛ ج. ۴ : 978-964-493-587-9 ؛ ج. ۵: 978-964-493-588-6 ؛ ج. ۷: 978-964-493-590-9 ؛ ج. ۸: 978-964-493-591-6 ؛ ج. ۹: 978-964-493-592-3 ؛ ج. ۱۰ : 978-964-493-593-0 ؛ ج. ۱۲: 978-964-493-595-4 ؛ ج. ۱۳: 978-964-493-596-1 ؛ ج. ۱۴: 978-964-493-597-8 ؛ ج. ۱۵ : 978-964-493-598-5 ؛ ج. ۱۶: 978-964-493-599-2

یادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد چهارم .

یادداشت : این کتاب با حمایت و مشارکت معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی چاپ شده است .

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : شیخی، حمیدرضا، ۱۳۳۷ -، مترجم

شناسه افزوده : ایران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. معاونت امور فرهنگی

رده بندی کنگره : BP۱۳۶/۹/م۳۴د۲ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۲۷۴۷۸۷۷

اشاره

۲۵ . انسان

اشاره

۲۵ . انساندرآمدفصل یکم : تعریف انسانفصل دوم : آفرینش انسانفصل سوم : برتری های انسانفصل چهارم : حکمت آفرینش انسانفصل پنجم : ویژگی های ستودنی انسانفصل ششم : ویژگی های نکوهیده انسانفصل هفتم : پایه های کمال انسانفصل هشتم : آسیب های انسانفصل نهم : انسان کامل

.

درآمد

انسان ، در لغت

درآمدانسان ، در لغتبرخی از واژه شناسان ، کلمه «انسان» را از مادّه «انس» به معنای نمایان بودن و یا الفت گرفتن دانسته اند . ابن فارس ، در تبیین ریشه این واژه می گوید : الهَمزَةُ وَ النّونُ وَ السّینُ ، أصلٌ واحِدٌ ، وَ هُوَ ظُهورُ الشَّی ءِ ، وَ کُلُّ شَی ءٍ خالَفَ طَریقَةَ التَّوَحُّشِ . قالوا : الإِنسُ خِلافُ الجِنِّ ، وَ سُمّوا لِظُهورِهِم . یُقالُ : آنَستُ الشَّی ءَ إذا رَأَیتَهُ ... وَ الاُنسُ : اُنسُ الإِنسانِ بِالشَّی ءِ إذا لَم یَستَوحِش مِنهُ . ⁽¹⁾همزه و نون و سین، یک ریشه معنایی دارد و آن ، آشکار شدن چیزی است و هر چیزی است که مخالف طریقه توحّش باشد. گفته اند: «اِنس» ، خلاف «جن» است و انس نامیده شدن انسان ها به جهت آشکار بودنشان است. گفته می شود : «آنـَستُ الشَّی ءَ» ، زمانی که آن را دیده باشی ... . اُنس، همدمیِ انسان با چیزی است ، زمانی که از آن نرَمَد . این تحلیل از ریشه یابی معنای «انسان» ، نشان می دهد که از نگاه ابن فارس ، معنای اصلی «إنس» ، آشکار شدن است ، لیکن میان آشکار شدن و الفت گرفتن ، پیوستگی وجود دارد ؛ امّا به عقیده برخی دیگر از لغت شناسان ، مصدر «اُنس» ، ضدّ

.

«نُفور (رَمیدن)» و به معنای الفت گرفتن است . راغب اصفهانی ، در این باره می گوید : الإِنسُ : خِلافُ الجِنِّ ، وَ الاُنسُ : خِلافُ النُّفورِ ... وَ الإِنسانُ قیلَ : سُمِّیَ بِذلِکَ لِأَنَّهُ خُلِقَ خِلقَةً لا قِوامَ لَهُ إلّا بِاُنسِ بَعضِهِم بِبَعضٍ ، لِهذا قیلَ : الإِنسانُ مَدَنِیٌّ بِالطَّبعِ ، مِن حَیثُ لا قِوامَ لِبَعضِهِم إلّا بِبَعضٍ ، وَ لا یُمکِنُهُ أن یَقومَ بِجَمیعِ أسبابِهِ ، وَ قیلَ : سُمِّیَ بِذلِکَ لِأَنَّهُ یَأنَسُ بِکُلِّ ما یَألَفُهُ . ⁽¹⁾اِنس، خلاف جِن است و اُنس (آرام یافتن به چیزی) ، خلاف نفور (رمیدن) . انسان نامیده شدن انسان ، از این روست که به گونه ای آفریده شده که قوامش تنها به انس گرفتن با دیگران است. از این رو گفته اند: انسان ، طبیعتی مدنی دارد ، از آن جهت که قوام آنها به یکدیگر است و نمی توانند همه اسباب و وسایل را به تنهایی داشته باشند. نیز گفته اند: انسان نامیده شدن انسان، از این روست که هر که با او الفت بگیرد، با او همدم می شود. به عقیده ازهری و ابن منظور و برخی دیگر از واژه شناسان عرب ، کلمه «انسان» ، در اصل ، «اِنسیان» بوده و از «نسیان» به معنای «فراموشی» بر گرفته شده است . متن سخن ابن منظور ، چنین است : الإِنسانُ ، أصلُهُ إنْسِیانٌ لِأَنَّ العَرَبَ قاطِبَةً قالوا فی تَصغیرِهِ : أُنَیْسِیانٌ فَدَلَّتِ الیاءُ الأَخیرَةُ عَلَی الیاءِ فی تَکبیرِهِ ، إلّا أنَّهُم حَذَفوها لِما کَثَّرَ النّاسُ فی کَلامِهِم . ⁽²⁾اصل انسان، اِنسیان است؛ زیرا همه عرب ، در تصغیر آن گفته اند: اُنَیسیان. یای آخر ، دلالت می کند که در غیر مصغّرش یاء هست ؛ امّا آن را به دلیل کثرت استعمال ، حذف کرده اند. ابن منظور ، در ادامه کلام خود ، برای تقویت این نظریه در تبیین ریشه کلمه

.

انسان ، به سخنی از ابن عبّاس استناد می کند و می گوید : و رُوِیَ عَن ابنِ عَبّاسٍ أنَّهُ قالَ : إنَّما سُمِّیَ الإِنسانُ إنسانا لِأَنَّهُ عَهِدَ إلَیهِ فَنَسِیَ ، قالَ أبو مَنصورٍ : إذا کانَ الإِنسانُ فِی الأَصلِ إنسِیانٌ ، فَهُوَ اِفعِلانٌ مِنَ النِّسْیانِ ، وَ قَولُ ابنِ عَبّاسٍ حُجَّةٌ قَوِیَّةٌ لَهُ . ⁽¹⁾از ابن عبّاس نقل است که گفته: انسان نامیده شدن انسان، از این روست که عهدی داشته و فراموش کرده است. ابو منصور ، گفته است: اگر اصل انسان، انسیان باشد، از فِعلان و از مادّه «نسیان» مشتق شده و گفته ابن عبّاس ، دلیل محکمی برای آن است. گفتنی است که از امام صادق علیه السلام نیز روایت شده که می فرماید : سُمِّیَ الإِنسانُ إنساناً لِأَنَّهُ یَنسی ، وَ قالَ اللّهُ عز و جل : «وَ لَقَدْ عَهِدْنَا إِلَی ءَادَمَ مِن قَبْلُ فَنَسِیَ» ⁽²⁾. ⁽³⁾انسان ، «انسان» نامیده شده، چون فراموش می کند . و خداوند عز و جل فرموده است: «پیش تر ، با آدم عهد بستیم، و او فراموش کرد» . برخی ، دو کلمه «ایناس» و «نَوْس» را نیز مبدأ اشتقاق انسان دانسته اند . واژه نخست ، به معنای «ادراک و علم و احساس» و دومی به معنای «تحرّک» است . ⁽⁴⁾چنانچه واژه انسان را مشتق از «اُنس» بدانیم ، وجه تسمیه اش آن است که رونق ، زیبایی و الفت در زمین ، تنها با وجود او حاصل می شود ، ⁽⁵⁾یا آن که حیات انسان ، بدون اُنس با دیگران ، تأمین نمی گردد . از این رو ، گفته می شود : انسان «مدنیٌّ

.

بالطبع» است ، ⁽¹⁾یا بدان جهت او را انسان خوانده اند که با هر چه مرتبط باشد ، اُنس و اُلفت می گیرد ، ⁽²⁾یا این که همواره با دو اُنس ، همراه است : اُنس روحانی با حق ، و اُنس جسمانی با خلق ، ⁽³⁾یا بدان سبب که دو پیوند در او نهادینه شده است : یکی با دنیا و دیگری با آخرت . ⁽⁴⁾امّا اگر انسان را مشتق از «نسیان» بدانیم ، وجه تسمیه اش فراموشکاری انسان است و چنان که اشاره شد ، این معنا به آدم ابو البشر ، مرتبط است که پیمان خدای متعال را در مورد نزدیک نشدن به درخت ممنوع ، فراموش کرد . برخی گفته اند در صورتی که انسان از واژه «ایناس» مشتق شده باشد ، وجه تسمیه اش ، دسترس داشتن او به اشیای گوناگون از طریق علم و احساس و اِبصار است ۵ و اگر از کلمه «نَوس» اشتقاق یافته باشد ، وجه تسمیه او تحرّک شدید و جنب و جوش فراوانش در کارهای بزرگ است . ۶ با تأمّل در وجوهی که در مورد مبدأ اشتقاق «انسان» و یا وجه تسمیه آنْ ذکر شد ، مشخّص می گردد که دلیل قاطعی برای اثبات یکی از وجوه یاد شده ، وجود ندارد ، بخصوص که آنچه در باره وجه تسمیه آن آمده ، غالبا یا عموما سلیقه ای است ؛ امّا نکته قابل توجّه ، این است که مبدأ اشتقاق و وجه تسمیه انسان ، هر چه باشد ، در مباحث انسان شناسی از نگاه قرآن و حدیث ـ که هدف اصلی این بخش از دانش نامه قرآن و حدیث است ـ ، تفاوتی ندارد .

.

انسان ، در قرآن و حدیث

۱ . تعریف اجمالی انسان

انسان ، در قرآن و حدیثموضوع انسان شناسی ، یکی از اصلی ترین مسائل اسلامی است که در قرآن و احادیث اهل بیت علیهم السلام از زاویه های مختلف ، مورد توجّه قرار گرفته است . در واقع ، آنچه در نصوص اسلامی (متون قرآن و حدیث) در باره عقیده ، اخلاق و عمل آمده ، به گونه ای مرتبط با موضوع انسان شناسی است ؛ ولی همه این مباحث ، تحت عنون «انسان» ، قابل طرح نیست . متون مطرح شده در این بخش (مدخل «انسان») ، اصلی ترین مباحث انسان شناسی را از نگاه قرآن و احادیث اسلامی در خود دارند . اکنون پیش از پرداختن به متن آیات و احادیث ، توضیح کوتاهی در باره آنها ارائه می گردد :

۱ . تعریف اجمالی انسانانسان ، از نگاه قرآن کریم ، موجودی است مرکّب از جسم ـ که ریشه در خاک دارد ـ و روح ـ که مبدأ آن ، امر الهی است ـ . در احادیث اهل بیت علیهم السلام ، گاه انسان به ترکیبی از عقل و صورت ، و گاه به ترکیبی از عقل و شهوت ، و گاه به ترکیبی از عالم بالا و پایین ، تفسیر شده که این تعاریف نیز در واقع ، تعابیر دیگری از تفسیر انسان به جسم و روح الهی است . همچنین در برخی از احادیث ، انسان به موجودی که میان خدا و شیطان در حرکت است ، تفسیر شده که گاه به سوی خدا می رود و گاه به طرف شیطان ، تا این که در نهایت ، در زمره دوستان خدا و یا در شمارِ دشمنان او قرار گیرد . در برخی دیگر از احادیث ، انسان به شاهین ترازو تشبیه شده که گاه به وسیله جهل (نادانی و ناآگاهی) ، به سوی سقوط و نابودی و گاه به وسیله علم و معرفت ، به سوی کمال ، گرایش پیدا می کند .

.

۲ . اهمّیت و ارزش انسان

گفتنی است که همه این تعاریف ، در واقع ، تفسیر اجمالی انسان و دورنمایی از حقیقت این موجود پیچیده است ، نه تعریف تفصیلی آن .

۲ . اهمّیت و ارزش انسانآیات و احادیثی را که بر اهمّیت و ارزش ممتاز انسان در جهان آفرینش ، دلالت دارند ، می توان به شش دسته تقسیم کرد : الف ـ روشن ترین آیه ای که بر اهمّیت آفرینش انسان دلالت دارد ، آیه ای است که در آن ، خداوند ، در پیِ آفرینش این موجود پیچیده ، بدین گونه از خود ، ستایش می نماید : «فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ . ⁽¹⁾خجسته است خداوند ، که بهترین آفریننده است» . گفتنی است که خداوند متعال ، در قرآن ، تنها یک بار از خود با توصیف «بهترین آفریننده» ستایش کرده و آن هم هنگام آفرینش انسان است . ب ـ آیات و احادیثی که بر کرامت انسان و برتری او بر سایر آفریده ها دلالت دارند . ⁽²⁾ج ـ آیات و احادیثی که تصریح می کنند که آنچه در زمین است ، بلکه همه جهان ، برای انسان ، آفریده شده است . ⁽³⁾د ـ آیات و احادیثی که دلالت دارند که خداوند متعال ، همه آنچه را در آسمان ها و زمین است ، مسخّر انسان کرده است . ⁽⁴⁾

.

۳ . انسان ، پیش از ورود به دنیا

ه ـ آیات و احادیثی که ویژگی های مثبت انسان را بیان کرده اند . ⁽¹⁾و ـ آیات و احادیثی که به موقعیت «انسان کامل» نظر دارند و این که انسان در سیر تکاملی خود ، می تواند به نقطه ای برسد که مظهر اسما و صفات الهی گردد و بدین سان ، خلیفه خدا ، مسجود فرشتگان و امامِ ملکوتیان شود . ⁽²⁾

۳ . انسان ، پیش از ورود به دنیامقتضای تأمّل در شماری از آیات قرآن و احادیث اهل بیت علیهم السلام ، این است که انسان ، پیش از وجود دنیوی ، در نشئه ای دیگر ، از نوعی «وجود» برخوردار بوده است . از این رو در تفسیر این سخن خداوند متعال : «هَلْ أَتَی عَلَی الْاءِنسَانِ حِینٌ مِّنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُن شَیْئا مَّذْکُورًا؛ ⁽³⁾آیا انسان را آن هنگام از روزگار [ به یاد] می آید که چیزی در خور یاد نبود ؟» ، از امام باقر علیه السلام روایت شده که می فرماید : کانَ مَذکورا فِی العِلمِ وَ لَم یَکُن مَذکورا فِی الخَلقِ . ⁽⁴⁾در علم [ خدا] ، یاد شده بود ؛ ولی در میان آفریده ها قابل یاد نبود . این سخن ، نشان می دهد که انسان ، پیش از وجود خارجی ، در علم خداوند ، موجود و به صورت وجود علمی ، برای خدای متعال ، معلوم بوده و در پی اراده او از عالَم علم به عالَم عین ، منتقل شده و وجود خارجی یافته است . همچنین آیات میثاق ⁽⁵⁾بر وجود انسان قبل از نشئه دنیا دلالت دارند ؛ بلکه آیه «وَ إِن مِّن شَیْ ءٍ إِلَّا عِندَنَا خَزَائِنُهُ وَ مَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَّعْلُومٍ؛ ⁽⁶⁾هیچ چیزی نیست ، مگر این که

.

۴ . آفرینش مُلکی انسان

۵ . آفرینش ملکوتی انسان

مخازن آن ، در نزد ماست و فقط آن را به اندازه ، فرو می فرستیم» ، بدین معنا اشاره دارد که همه موجودات دنیوی ، پیش از نشئه دنیا از نوعی وجود ، برخوردار بوده اند .

۴ . آفرینش مُلکی انسانپیش از این در تعریف انسان ، اشاره کردیم که انسان ، موجودی است دو بُعدی و مرکّب از جسم و روح الهی ، یا ترکیبی است از عقل و صورت ، یا عقل و شهوت ، و یا عالم بالا و عالم پایین . جسم ، صورت ، شهوت و عالَم پایین ، به بُعد مُلکی (مادّی) انسان ، و روح الهی ، عقل و عالم بالا ، به جنبه ملکوتیِ (غیر مادّی) او اشاره دارند . آیات و احادیثی که به آفرینش بُعد مُلکی انسان اشاره دارند ، به چهار دسته تقسیم می شوند : دسته اوّل ، آیات و احادیثی که به بیان آفرینش انسان از خاک پرداخته اند ؛ ⁽¹⁾دسته دوم ، آیات و احادیثی که به آفرینش انسان از آب ، اشاره دارند ؛ ⁽²⁾دسته سوم ، آیات و احادیثی که مرحله پیشرفته (نطفه) را بیان کرده اند ؛ ⁽³⁾دسته چهارم ، آیات و احادیثی که به مراحل تکاملیِ جنبه ملکی انسان از خاک تا وصول به بُعد ملکوتی اشاره کرده اند . ⁽⁴⁾

۵ . آفرینش ملکوتی انسانقرآن کریم ، در باره آفرینش ملکوتی انسان در مورد آدم علیه السلام پس از ذکر «تسویه» ـ که

.

۶ . حکمت آفرینش انسان

۷ . ویژگی های مثبت و منفی انسان

ناظر به بُعد مُلکی اوست ـ ، تعبیر «نَفَخْتُ فِیهِ مِن رُّوحِی» ⁽¹⁾به کار می برد و در باره نسل وی ، پس از بیان مراحل آفرینش مُلکی (نطفه ، عَلَقه ، مضغه و ...) ، لحن خود را از خلق به انشا تغییر داده و مرحله جدیدی را که با مراحل پیشین ، متفاوت است ، یادآور می شود ؛ مرحله ای که در آن ، سخن از حیات ، علم و قدرت انسان است . مراحل پیشین هر چند در اوصاف ، ویژگی ها ، رنگ ، طعم و شکل با یکدیگر متفاوت بوده اند ، امّا همجنس یکدیگر به شمار می رفته اند ، در حالی که این مرحله ، همجنس مراحل پیشین به شمار نمی آید . خداوند ، در این مرحله چیزی را به انسان عطا کرده که در مراحل پیشین عطا نکرده بود . ⁽²⁾

۶ . حکمت آفرینش انسانبر پایه حکمت آفریدگار ، آفرینش انسان ، بلکه همه آفریده ها ، عبث و بیهوده نیست . همچنین مقتضای غنای ذاتی خداوند متعال ، این است که آفرینش انسان و موجودات ، سودی برای او ندارد . حکمت هایی که برای آفرینش در قرآن و احادیث اسلامی آمده ، عبارت اند از : به کار گیری اندیشه و شناخت خدا ، آزمایشِ انسان ، عبادت خداوند متعال ، رحمت الهی و بازگشت به سوی خدا . توضیح این حکمت ها ضمن تحلیلی خواهد آمد .

۷ . ویژگی های مثبت و منفی انسانانسان ، به دلیل این که موجودی دو بُعدی (مُلکی و ملکوتی) است ، دارای ویژگی های مثبت و منفی است . شماری از ویژگی های مثبت انسان ، عبارت اند از : خلقت و سرشتِ نیکو ،

.

۸ . اصلی ترین عوامل صعود به قلّه کمالات انسانی

۹ . اصلی ترین آفات صعود به قلّه کمالات انسانی

۱۰ . جایگاه انسان کامل

اراده و آزادی ، اندیشه ، بیان ، حیا ، استعداد تعلیم و تربیت ، استعداد پذیرش امانت و تکلیف الهی ، استعداد تلقّی وحی و الهام از جانب خداوند متعال . گفتنی است که انسان ، با بهره گیری درست از این ویژگی ها ، می تواند خود را به قلّه کمالات انسانی برساند ؛ اما اگر از این امکانات بالقوّه خدادادی بهره نگرفت ، خصلت های منفی موجود در بُعد مُلکی او ، بر وی غلبه خواهند کرد و در نتیجه ، او به اسفلِ سافلین ⁽¹⁾سقوط خواهد کرد . این خصلت ها عبارت اند از : جهل ، شتاب ، ناسپاسی ، سرکشی ، فراموشکاری ، غرور ، ستمگری ، آزمندی ، بخل ، بی تابی ، حسد و ... .

۸ . اصلی ترین عوامل صعود به قلّه کمالات انسانیاصلی ترین عوامل صعود به قلّه کمالات انسانی را می توان در به کار گیری عقل ، علم و حکمت ، ایمان به مبدأ و معاد ، بلندهمّتی ، انجام دادن کارهای نیک و مجاهدت با تمایلات نفسانی خلاصه کرد . ⁽²⁾

۹ . اصلی ترین آفات صعود به قلّه کمالات انسانیمهم ترین آفات شکوفایی استعدادهای انسانی و وصول به قلّه انسانیت ، عبارت اند از : جهل ، غفلت ، پیروی از هوس و ترک عمل به دانسته های خود . آیات و احادیثی که بر این معنا دلالت دارند ، تأمّل برانگیز و سخت آموزنده اند . ⁽³⁾

۱۰ . جایگاه انسان کاملانسان ، در سیر تکاملی خود ، به تناسب میزان مجاهدت و فرمانبری او از خداوند

.

متعال و نزدیکی وی به ساحت قرب رُبوبی ، مظهر اسما و صفات الهی می گردد و به تعبیر دیگر ، خلیفه و نماینده خداوند متعال می شود و در این موقعیت است که گاه ، مسجود ملائکه می شود و گاه ، امام آنها ، و حتّی اراده او ، به اذن خدای متعال ، در جهان هستی مؤثّر می گردد ، و به نسبت صعودش به قلّه تکامل ، به ولایت تکوینی دست می یابد ، چنان که در حدیث قدسی آمده : عَبدی أطِعنی أجعَلکَ مِثلی ، أنَا حَیٌّ لا أموتُ ، أجعَلُکَ حَیّا لا تَموتُ ، أنَا غَنِیٌّ لا أفتَقِرُ أجعَلُکَ غَنِیّا لا تَفتَقِرُ ، أنَا مَهما أشَأ یَکُن ، أجعَلُکَ مَهما تَشَأ یَکُن . ⁽¹⁾بنده من! مرا اطاعت کن تا تو را همانند خودم کنم. من ، زنده ای نامیرایم . تو را هم زنده ای نامیرا قرار می دهم. من ، توانگرم و نیازمند نمی شوم . تو را هم توانگری می گردانم که نیازمند نشوی. من هر چه بخواهم ، همان می شود . تو را هم چنان قرار می دهم که آنچه بخواهی ، همان شود. گفتنی است که این حدیث و همچنین آنچه در مصباح الشریعة آمده که : «العُبودِیَّةُ جَوهَرَةٌ کُنهُهَا الرُّبوبِیَّةُ ؛ عبودیت ، جوهری است که کُنه آن ، ربوبیت است» ، ⁽²⁾در منابع حدیثی معتبر وجود ندارد ؛ ولی می توان گفت که مضمون آنها هماهنگ با قرآن و شماری از احادیث اسلامی است . باری ! جایگاه انسان کامل ، جایگاه خلافت الهی است . در این موقعیت ، انسان کامل ، به ظاهر با سایر انسان ها تفاوتی ندارد ؛ ولی در واقع ، قابل قیاس با هیچ کس نیست ، چنان که در حدیث نبوی آمده است : لَیسَ شَی ءٌ خَیرٌ مِن ألفٍ مِثلِهِ إلَا الإِنسانُ . ⁽³⁾چیزی بهتر از هزار نمونه خودش ، جز انسان، وجود ندارد .

.

لا نَعلَمُ شَیئا خَیرا مِن ألفٍ مِثلِهِ ، إلَا الرَّجُلَ المُؤمِنَ . ⁽¹⁾هیچ چیزی را سراغ نداریم که بهتر از هزار نمونه خودش باشد، مگر انسان مؤمن . ظاهرا مقصود از «مؤمن» و «انسان» در این دو حدیث ، انسان کامل و یا انسان در مسیر کمال است و بر این اساس ، کلمه «هزار» از باب مثال است ، نه این که شمار بیشتر از «هزار» می تواند با انسان کامل برابری کند .

.

الفصل الأوّل: تعریف الإنسان۱ / ۱تَرکیبٌ مِنَ البَدَنِ وَالرّوحِ الإِلهِیِّالکتاب«وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْاءِنسَانَ مِن سُلَالَةٍ مِّن طِینٍ * ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِی قَرَارٍ مَّکِینٍ * ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَکَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا ءَاخَرَ فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ» . ⁽¹⁾

«وَ بَدَأَ خَلْقَ الْاءِنسَانِ مِن طِینٍ * ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِن سُلَالَةٍ مِّن مَّاءٍ مَّهِینٍ * ثُمَّ سَوَّاهُ وَ نَفَخَ فِیهِ مِن رُّوحِهِ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَ الْأَفْئدَةَ قَلِیلاً مَّا تَشْکُرُونَ» . ⁽²⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :إذا نَمَتِ ⁽³⁾النُّطفَةُ أربَعَةَ أشهُرٍ ، بُعِثَ إلَیها مَلَکٌ فَنَفَخَ فیهَا الرّوحَ فِی الظُّلُماتِ الثَّلاثِ ، فَذلِکَ قَولُهُ : «ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا ءَاخَرَ» یَعنی نَفَخَ الرّوحَ فیهِ . ⁽⁴⁾

.

فصل یکم : تعریف انسان

۱ / ۱ ترکیب پیکر و روح الهی

فصل یکم : تعریف انسان۱ / ۱ترکیب پیکر و روح الهیقرآن«و ما انسان را از عصاره ای از یک گل آفریدیم . سپس او را آبی در آرامگاهی استوار نهادیم . سپس آن آب را آویزکی ساختیم . بعد ، آن آویزک را گوشتْ پاره ای ساختیم . بعد آن گوشتْ پاره را استخوان ساختیم . بعد ، آن استخوان را گوشت پوشاندیم . سپس آن را آفرینشی دیگر ، پدید ساختیم . پس آفرین بر خدا که بهترینِ آفرینندگان است!» .

«و آفریدن انسان را از گِلی آغاز کرد . سپس نسل او را از چَکیده ای از آبی پست قرار داد . سپس او را بپرداخت و از روح خویش در او دمید و برایتان گوش و دیدگان و دل ها قرار داد . چه اندک ، سپاس می گزارید !» .

حدیثامام علی علیه السلام :چون چهار ماه از رشد نطفه گذشت ، فرشته ای نزدش فرستاده می شود و در آن تاریکی های سه گانه ، در او جان می دمد . این است سخن خدا که : «سپس آن را آفرینشی دیگر ، پدید ساختیم» ؛ یعنی در او جان دمید .

.

الإمام الباقر علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا» ـ :فَهُوَ نَفخُ الرّوحِ فیهِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَن قَولِهِ تعالی : «وَ نَفَخَ فِیهِ مِن رُّوحِهِ» ـ :مِن قُدرَتِهِ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی صِفَةِ خَلقِ آدَمَ علیه السلام ـ :ثُمَّ جَمَعَ سُبحانَهُ مِن حَزنِ الأَرضِ وسَهلِها، وعَذبِها وسَبخِها ، تُربَةً سَنَّها بِالماءِ حَتّی خَلَصَت ... ثُمَّ نَفَخَ فیها مِن روحِهِ فَمَثُلَت إنسانا ذا أذهانٍ یُجیلُها ⁽³⁾، وفِکَرٍ یَتَصَرَّفُ بِها ، وجَوارِحَ یَختَدِمُها ، وأدَواتٍ یُقَلِّبُها ، ومَعرِفَةٍ یَفرُقُ بِها بَینَ الحَقِّ وَالباطِلِ ، وَالأَذواقِ وَالمَشامِّ ، وَالأَلوانِ وَالأَجناسِ ، مَعجونا بِطینَةِ الأَلوانِ المُختَلِفَةِ ، وَالأَشباهِ المُؤتَلِفَةِ ، وَالأَضدادِ المُتَعادِیَةِ ، وَالأَخلاطِ المُتَبایِنَةِ ، مِنَ الحَرِّ وَالبَردِ ، وَالبَلَّةِ وَالجُمودِ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ الأَرواحَ لا تُمازِجُ البَدَنَ ولا تُواکِلُهُ ، وإنَّما هِیَ کِلَلٌ ⁽⁵⁾لِلبَدَنِ مُحیطَةٌ بِهِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :إنَّما صارَ الإِنسانُ یَأکُلُ ویَشرَبُ ویَعمَلُ بِالنّارِ ، ویَسمَعُ ویَشُمُّ بِالرّیحِ ، ویَجِدُ لَذَّةَ الطَّعامِ وَالشَّرابِ بِالماءِ ، ویَتَحَرَّکُ بِالرّوحِ ، فَلَولا أنَّ النّارَ فی مَعِدَتِهِ لَما هَضَمَتِ الطَّعامَ وَالشَّرابَ فی جَوفِهِ . ولَولَا الرّیحُ مَا التَهَبَت نارُ المَعِدَةِ ولا خَرَجَ الثُفلُ ⁽⁷⁾مِن بَطنِهِ ، ولَولَا الرّوحُ لا جاءَ ولا ذَهَبَ ، ولَو لا بَردُ الماءِ لَأَحرَقَتهُ نارُ المَعِدَةِ ، ولَولَا النّورُ ما أبصَرَ ولا عَقَلَ ، وَالطّینُ صورَتُهُ ، وَالعَظمُ فی جَسَدِهِ بِمَنزِلَةِ الشَّجَرِ فِی الأَرضِ ، وَالشَّعرُ فی جَسَدِهِ بِمَنزِلَةِ الحَشیشِ فِی الأَرضِ ، وَالعَصَبُ فی جَسَدِهِ بِمَنزِلَةِ اللِّحاءِ ⁽⁸⁾عَلَی الشَّجَرِ ، وَالدَّمُ فی جَسَدِهِ بِمَنزِلَةِ الماءِ فِی الأَرضِ ، ولا قِوامَ لِلأَرضِ إلّا بِالماءِ ، ولا قِوامَ لِجَسَدِ الإِنسانِ إلّا بِالدَّمِ ، وَالمُخُّ دَسَمُ الدَّمِ وزَبَدُهُ . فَهکَذَا الإِنسانُ خُلِقَ مِن شَأنِ الدُّنیا وشَأنِ الآخِرَةِ ، فَإِذا جَمَعَ اللّهُ بَینَهُما صارَت حَیاتُهُ فِی الأَرضِ ، لِأَنَّهُ نَزَلَ مِن شَأنِ السَّماءِ إلَی الدُّنیا ، فَإِذا فَرَّقَ اللّهُ بَینَهُما صارَت تِلکَ الفُرقَةُ المَوتَ ، یُرَدُّ شَأنُ الآخِرَةِ إلَی السَّماءِ . فَالحَیاةُ فِی الأَرضِ وَالمَوتُ فِی السَّماءِ ، وذلِکَ أنَّهُ یُفَرَّقُ بَینَ الرّوحِ وَالجَسَدِ ، فَرُدَّتِ الرّوحُ وَالنّورُ إلَی القُدرَةِ الاُولی ، وتُرِکَ الجَسَدُ لِأَنَّهُ مِن شَأنِ الدُّنیا . ⁽⁹⁾

.

امام باقر علیه السلامـ در باره این سخن خدای متعال : «سپس آن را آفرینشی دیگر ، پدید ساختیم» ـ :این آفرینش ، [مرحله] دمیدن جان در اوست .

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ پرسش از این سخن خدای متعال : «و از روح خویش در او دمید» ـ :یعنی از قدرت خود .

امام علی علیه السلامـ در بیان آفرینش آدم علیه السلام ـ :سپس خداوند سبحان ، از [قسمت های ]درشت و نرم زمین ، و شیرین و شور آن ، قدری خاک گرد کرد و بر آن آب ریخت تا خالص گردید ... . آن گاه از روح خود در آن دمید . پس به صورت انسانی در آمد ، دارای ذهن هایی که آنها را به تکاپو اندازد ، و اندیشه ای که آن را به کار اندازد و اندام هایی که به خدمت گیرد ، و ابزارهایی که آنها را زیر و رو کند ، و [نیروی ]شناختی که با آن ، درست و نادرست ، و چشیدنی ها و بوییدنی ها ، و رنگ ها و جنس ها را ، تمیز دهد ؛ [انسانی] آمیخته به طینتی با رنگ های گوناگون ، و چیزهایی همانند و همساز ، و چیزهایی ناساز و هم ستیز ، و اخلاطی ناهمگون ، چون گرمی و سردی و تَری و خشکی .

امام صادق علیه السلام :ارواح ، نه با بدن آمیخته اند و نه به آنها تکیه دارند ؛ بلکه چونان پشه بندی [و هاله ای] ، بدن را در میان گرفته اند .

امام صادق علیه السلام :انسان ، در حقیقت ، با آتش ⁽¹⁾می خورد و می آشامد و کار می کند ، به واسطه باد (هوا) می شنود و می بوید ، به واسطه آب ، ⁽²⁾لذّت خوراک و نوشیدنی را حس می کند ، و به واسطه روح ، تحرّک دارد . اگر آتش در معده او نبود ، معده اش آب و غذای درونش را هضم نمی کرد ، و اگر باد [و هوا] نبود ، نه آتش معده برافروخته می شد و نه مواد زاید از شکمش خارج می شد ، و اگر روح نبود ، رفت و آمدی نداشت ، و اگر سردی آب نبود ، آتش ، معده او را می سوزاند ، و اگر نور نبود ، نه می دید و نه می فهمید . گِل ، صورت انسان است ، و استخوان در بدن او ، چونان درخت در زمین است ، و مو در بدنش ، چونان علف زمین است ، و عَصَب در بدنش به منزله پوست درخت است ، و خون در بدنش ، به منزله آب در زمین است ، و همان گونه که استواری زمین به آب است ، استواری بدن انسان نیز به خون است ، و مغز ، چربی و کفِ خون است . پس این چنین ، انسان از بُعد دنیوی و بُعد اُخروی آفریده شد . پس هر گاه خداوند ، این دو را با هم در آمیزد ، زندگی او در زمین ، آغاز می شود ـ زیرا از بُعد آسمانی به دنیا فرود آمده است ـ ، و هر گاه خداوند ، آن دو را از هم جدا کند ، با این جدایی ، مرگ رُخ می دهد و بُعد اُخروی به آسمان برگردانده می شود . پس ، زندگی در زمین است ، و مرگ ، در آسمان ، و این بِدان سبب است که میان روح و جسم ، جدایی می اُفتد و روح و نور ، به قدرت نخستین ، باز گردانده می شوند و جسم بر جای می مانَد ؛ چون از بُعد دنیوی است .

.

عنه علیه السلام :عِرفانُ المَرءِ نَفسَهُ أن یَعرِفَها بِأَربَعِ طَبائِعَ ، وأربَعِ دَعائِمَ ، وأربَعَةِ أرکانٍ ؛ فَطَبایِعُهُ : الدَّمُ وَالمِرَّةُ وَالریحُ وَالبَلغَمُ . ودَعائِمُهُ : العَقلُ ، ومِنَ العَقلِ الفَهمُ وَالحِفظُ ⁽¹⁾. وأرکانُهُ : النّورُ وَالنّارُ وَالرّوحُ وَالماءُ . وصورَتُهُ طینَتُهُ ⁽²⁾. فَأَبصَرَ بِالنّورِ ، وأکَلَ وشَرِبَ بِالنّارِ ، وجامَعَ وتَحَرَّکَ بِالرّوحِ . ووَجَدَ طَعمَ الذَّوقِ وَالطَّعامِ بِالماءِ . فَهذا تَأسیسُ صورَتِهِ . ⁽³⁾

الاحتجاج :مِن سُؤالِ الزِّندیقِ الَّذی سَأَلَ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَن مَسائِلَ کَثیرَةٍ ، أن قالَ : ... أخبِرنی عَنِ السِّراجِ إذَا انطَفَأَ أینَ یَذهَبُ نورُهُ ؟ قالَ علیه السلام : یَذهَبُ فَلا یَعودُ . قالَ : فَما أنکَرتَ أن یَکونَ الإِنسانُ مِثلَ ذلِکَ ، إذا ماتَ وفارَقَ الرّوحُ البَدَنَ ، لَم یَرجِع إلَیهِ أبَدا کَما لا یَرجِعُ ضَوءُ السِّراجِ إلَیهِ أبَدا إذَا انطَفَأَ ؟ قالَ : لَم تُصِبِ القِیاسَ ، إنَّ النّارَ فِی الأَجسامِ کامِنَةٌ ، وَالأَجسامُ قائِمَةٌ بِأَعیانِها کَالحَجَرِ وَالحَدیدِ ، فَإِذا ضُرِبَ أحَدُهُما بِالآخَرِ ، سَطَعَت مِن بَینِهِما نارٌ ، یُقتَبَسُ مِنها سِراجٌ لَهُ ضَوءٌ ، فَالنّارُ ثابِتَةٌ فی أجسامِها ، وَالضَّوءُ ذاهِبٌ ، وَالرّوحُ : جِسمٌ رَقیقٌ ، قَد اُلبِسَ قالِبا کَثیفا ، ولَیسَ بِمَنزِلَةِ السِّراجِ الَّذی ذَکَرتَ ، إنَّ الَّذی خَلَقَ فِی الرَّحِمِ جَنینا مِن ماءٍ صافٍ ، ورَکَّبَ فیهِ ضُروبا مُختَلِفَةً : مِن عُروقٍ ، وعَصَبٍ وأسنانٍ ، وشَعرٍ ، وعِظامٍ ، وغَیرِ ذلِکَ ، هُوَ یُحییهِ بَعدَ مَوتِهِ ویُعیدُهُ بَعدَ فَنائِهِ . ⁽⁴⁾

.

امام صادق علیه السلام :خودشناسی انسان ، این است که بداند دارای چهار طبع و چهار ستون و چهار رُکن است . چهار طبع او ، عبارت اند از : خون و صفرا و باد و بلغم . ستون هایش عبارت اند از خِرد ، که از خِرد ، فهم و حافظه مایه می گیرد . و ارکانش عبارت اند از : نور و آتش و روح و آب . و صورتش سرشت اوست . پس با نور می بیند و به واسطه آتش (حرارت مزاج) می خورد و می آشامد ، و به واسطه روح ، مجامعت می کند و حرکت می کند ، و به واسطه آب ، مزه چشایی ها و غذا را حس می کند . این است بنیاد صورت او .

الاحتجاجـ از جمله پرسش های فراوانی که زندیق از امام صادق علیه السلام سؤال کرد ـ :گفت : زمانی که چراغْ خاموش می شود ، نورش به کجا می رود؟ فرمود : «از بین می رود و دیگر ، باز نمی گردد» . زندیق گفت : پس چرا قبول ندارید که انسان ، این گونه باشد ؟ وقتی مُرد و روح از بدن جدا شد ، دیگر هرگز به بدن بر نمی گردد ، چنان که وقتی چراغْ خاموش شد ، نورش دیگر هرگز به آن باز نمی گردد . امام علیه السلام فرمود : «قیاست درست نبود . آتش در اجسام ، نهفته است و اجسام ، قائم به ذات اند ، مانند سنگ و آهن . پس هر گاه یکی از این دو به دیگری زده شود ، از میانشان ، آتش جرقّه می زند و از آن آتش ، چراغی نورانی افروخته می گردد . پس ، آتش در اجسام آتش گرفته ، ثابت است ؛ ولی نور ، از بین رفتنی است . امّا روح ، جسم لطیفی است که کالبد سِتَبری بر آن پوشانده شده است . روح ، مانند چراغی که گفتی ، نیست . همان کسی که در رحِم از آبی صاف ، جنینی آفرید و اجزای گوناگون ، از رگ و عصب و دندان و مو و استخوان و جز اینها در او پدید آورد ، همو آن را پس از مرگش زنده می گرداند و پس از نابودی اش ، آن را دوباره ایجاد می کند» .

.

۱ / ۲تَرکیبُ العَقلِ وَالصّورَةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا مَعشَرَ قُرَیشٍ! إِنَّ حَسَبَ الرَّجُلِ دینُهُ ومُروءَتَهُ خُلُقُهُ وأصلَهُ عَقلُهُ . ⁽¹⁾

الإمام علی علیه السلام :الإِنسانُ عَقلٌ وصورَةٌ ، فَمَن أخطَأَهُ العَقلُ ولَزِمَتهُ الصّورَةُ لَم یَکُن کامِلاً ، وکانَ بِمَنزِلَةِ مَن لا روحَ فیهِ ، فَمَن طَلَبَ العَقلَ المُتَعارَفَ فَلیَعرِف صورَةَ الاُصولِ وَالفُضولِ فَإِنَّ کَثیرا مِنَ النّاسِ یَطلُبونَ [الفُضولَ] ⁽²⁾ویُضَیِّعونَ ⁽³⁾الاُصولَ ، مَن أحرَزَ الأَصلَ اکتَفی بِهِ عَنِ الفَضلِ . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۲ ترکیب خرد و پیکر

۱ / ۲ترکیب خِرد و پیکرپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای گروه قریش ! حَسَب [و مَنزلت اجتماعی] مرد ، دینداری اوست ، و آدمیّتش اخلاق او ، و [اصل و] ریشه اش خِرد او .

امام علی علیه السلام :انسان ، خِردی است و صورتی (پیکری) . پس هر که خِرد از او دور شود و صورت همراهش گردد ، کامل نیست و به مانند کالبدی بی جان است ، و هر که جویای خِرد متعارف باشد ، باید صورت اصول و زواید (فروع) را بشناسد ؛ زیرا بسیاری از مردم ، دنبال فروع هستند و اصول را وا می گذارند . هر که اصل را به دست آورد ، از فرع ، بی نیاز می شود .

.

عنه علیه السلام :أصلُ الإِنسانِ لُبُّهُ ⁽¹⁾، وعَقلُهُ دینُهُ ⁽²⁾، ومُرُوَّتُهُ حَیثُ یَجعَلُ نَفسَهُ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :دِعامَةُ الإِنسانِ العَقلُ ، وَالعَقلُ مِنهُ الفِطنَةُ وَالفَهمُ وَالحِفظُ وَالعِلمُ ؛ وبِالعَقلِ یَکمُلُ ، وهُوَ دَلیلُهُ ومُبصِرُهُ ومِفتاحُ أمرِهِ . ⁽⁴⁾

۱ / ۳تَرکیبُ العَقلِ وَالشَّهوَةِعلل الشرائع عن عبد اللّه بن سنان :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ جَعفَرَ بنَ مُحَمَّدٍ الصّادِقَ علیه السلام فَقُلتُ : المَلائِکَةُ أفضَلُ أم بَنو آدَمَ ؟ فَقالَ : قالَ أمیرُ المُؤمِنینَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام : إنَّ اللّهَ عَزَّ وجَلَّ رَکَّبَ فِی المَلائِکَةِ عَقلاً بِلا شَهوَةٍ ، ورَکَّبَ فِی البَهائِمِ شَهوَةً بِلا عَقلٍ ، ورَکَّبَ فی بَنی آدَمَ کِلَیهِما ، فَمَن غَلَبَ عَقلُهُ شَهوَتَهُ فَهُوَ خَیرٌ مِنَ المَلائِکَةِ ، ومَن غَلَبَت شَهوَتُهُ عَقلَهُ فَهُوَ شَرٌّ مِنَ البَهائِمِ . ⁽⁵⁾

.

۱ / ۳ ترکیب خرد و خواهش

امام علی علیه السلام :اصل انسان ، خِرد اوست ، و خِردش دین او ، و مروّتش آن جا که خویش را قرار می دهد .

امام صادق علیه السلام :ستون انسان ، خِرد است ، و هوش و فهم و حافظه و دانش ، از خِرد بر می خیزند ، و با خِرد است که کامل می شود ، و خِرد ، راه نمای او و مایه بینش او و کلید کارهای اوست .

۱ / ۳ترکیب خرد و خواهشعلل الشرائعـ به نقل از عبد اللّه بن سنان ـ :از امام صادق علیه السلام پرسیدم : فرشتگان برترند ، یا آدمیان؟ فرمود : «امیر مؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام فرمود : خدای عز و جل ، در فرشتگان ، خِرد نهاد ، بی خواهش ، و در چارپایان ، خواهش نهاد ، بی خِرد و در آدمیان ، هر دو را نهاد . پس هر کس خِردش بر خواهشش چیره آید ، او از فرشتگان ، بهتر است و هر کس خواهشش بر خِردش چیره آید ، او از چارپایان ، بدتر [و پست تر] است » .

.

۱ / ۴تَرکیبٌ مِنَ العالَمَینِالإمام الکاظم علیه السلام :خَلَقَ اللّهُ عالَمَینِ مُتَّصِلَینِ ، فَعالَمٌ عُلوِیٌّ وعالَمٌ سُفلِیٌّ ، ورَکَّبَ العالَمَینِ جَمیعا فِی ابنِ آدَمَ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :الإِنسانُ خُلِقَ مِن شَأنِ الدُّنیا وشَأنِ الآخِرَةِ ، فَإِذا جَمَعَ اللّهُ بَینَهُما صارَت حَیاتُهُ فِی الأَرضِ لِأَنَّهُ نَزَلَ مِن شَأنِ السَّماءِ إلَی الدُّنیا ، فَإِذا فَرَّقَ اللّهُ بَینَهُما صارَت تِلکَ الفُرقَةُ المَوتَ ، تُرَدُّ شَأنُ الاُخری إلَی السَّماءِ ، فَالحَیاةُ فِی الأَرضِ ، وَالمَوتُ فِی السَّماءِ ، وذلِکَ أنَّهُ یُفَرَّقُ بَینَ الأَرواحِ وَالجَسَدِ ، فَرُدَّتِ الرّوحُ وَالنّورُ إلَی القُدرَةِ الاُولی ، وتُرِکَ الجَسَدُ لِأَنَّهُ مِن شَأنِ الدُّنیا . ⁽²⁾

۱ / ۵أشبَهُ شَیءٍ بِالمِعیارِالإمام علیّ علیه السلام :اِبنُ آدَمَ أشبَهُ شَیءٍ بِالمِعیارِ ، إمّا ناقِصٌ بِجَهلٍ أو راجِحٌ بِعِلمٍ . ⁽³⁾

۱ / ۶مُتَرَدِّدٌ بَینَ اللّه عزّوجلِّ وَالشَّیطانِفقه الرضا علیه السلام :قالَ العالِمُ علیه السلام : وَجَدتُ ابنَ آدَمَ بَینَ اللّهِ وبَینَ الشَّیطانِ ؛ فَإِن أحَبَّهُ اللّهُ ـ تَقَدَّسَت أسماؤُهُ ـ خَلَّصَهُ وَاستَخلَصَهُ ، وإلّا خَلّی بَینَهُ وبَینَ عَدُوِّهِ . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۴ ترکیب دو جهان

۱ / ۵ ماننده ترین چیز به ترازو

۱ / ۶ در نَوَسان میان خدا و شیطان

۱ / ۴ترکیب دو جهانامام کاظم علیه السلام :خداوند ، دو جهانِ به هم پیوسته آفرید : جهان بَرین و جهان پایین ، و این هر دو جهان را در آدمیزاد در آمیخت .

امام صادق علیه السلام :انسان از بُعد دنیوی و بعد اُخروی آفریده شده است . پس هر گاه خداوند ، این دو را با هم جمع کند ، زندگی انسان در زمین آغاز می شود ـ زیرا از بُعد آسمان به دنیا فرود آمده است ـ ، و هر گاه خداوند ، آن دو را از هم جدا سازد ، با این جدایی ، مرگ رُخ می دهد و بُعد اُخروی به آسمان باز گردانده می شود . پس ، زندگی در زمین است و مرگ ، در آسمان ، و این بدین سبب است که میان روح ها و جسد ، جدایی افکنده می شود ، و روح و نور به قدرت نخستین ، باز گردانده می شوند و جسم بر جای می مانَد ؛ چون از بُعد دنیوی [و زمینی] است .

۱ / ۵ماننده ترین چیز به ترازوامام علی علیه السلام :آدمی زاده ، ماننده ترین چیز به ترازوست : یا سبُک است به نادانی ، یا سنگین است به دانایی .

۱ / ۶در نَوَسان میان خدا و شیطانفقه الرضا علیه السلام :امام کاظم علیه السلام فرمود : «آدمی زاده را میان خدا و شیطان [در نوسان ]یافتم . پس اگر خداوند ـ که نام هایش مقدّس باد ـ دوستش بدارد ، او را می پالاید و گزین می کند ، وگر نه ، او را با دشمنش (شیطان) تنها می گذارد .

.

۱ / ۷أعجَبُ ما فیهِ قَلبُهُالإمام علیّ علیه السلام :أیُّهَا النّاسُ! أعجَبُ ما فِی الإِنسانِ قَلبُهُ ، ولَهُ مَوادُّ مِنَ الحِکمَةِ وأضدادٌ مِن خِلافِها ، فَإِن سَنَحَ لَهُ الرَّجاءُ أذَلَّهُ الطَّمَعُ ، وإن هاجَ بِهِ الطَّمَعُ أهلَکَهُ الحِرصُ ، وإن مَلَکَهُ الیَأسُ قَتَلَهُ الأَسَفُ ، وإن عَرَضَ لَهُ الغَضَبُ اشتَدَّ بِهِ الغَیظُ ، وإن اُسعِدَ بِالرِّضی نَسِیَ التَّحَفُّظَ ، وإن نالَهُ الخَوفُ شَغَلَهُ الحَذَرُ ، وإنِ اتَّسَعَ لَهُ الأَمنُ استَلَبَتهُ الغِرَّةُ ⁽¹⁾، وإن جُدِّدَت لَهُ نِعمَةٌ أخَذَتهُ العِزَّةُ ، وإن أفادَ مالاً أطغاهُ الغِنی ، وإن عَضَّتهُ فاقَةٌ شَغَلَهُ البَلاءُ ⁽²⁾، وإن أصابَتهُ مُصیبَةٌ فَضَحَهُ الجَزَعُ ، وإن أجهَدَهُ الجوعُ قَعَدَ بِهِ الضَّعفُ ، وإن أفرَطَ فِی الشِّبَعِ کَظَّتهُ البِطنَةُ ، فَکُلُّ تَقصیرٍ بِهِ مُضِرٌّ ، وکُلُّ إفراطٍ لَهُ مُفسِدٌ . ⁽³⁾

.

۱ / ۷ دل آدمی ، شگفت ترین عضو او

۱ / ۷دل آدمی ، شگفت ترین عضو اوامام علی علیه السلام :ای مردم ! شگفت ترین چیز در انسان ، دل اوست ؛ زیرا مایه هایی از حکمت [و صفات پسندیده] در آن است و صفاتی به وارونه آنها : اگر امید به او دست دهد ، طمع به خواری اش می افکند . اگر طمع ، او را بر انگیزد ، آزمندی به هلاکتش می اندازد . اگر نومیدی بر او چیره آید ، افسوس [و اندوه] او را می کُشد . اگر خشم ، او را فرا گیرد ، عصبانیت ، جانش را به لب می آورد . اگر خوش حالی یارش شود ، خودداری را از یاد می برَد . اگر ترس به او برسد ، احتیاط کاری مشغولش می سازد . اگر امنیت [و آرامش] ، او را فرو پوشاند ، غفلت ، او را در می رُباید . اگر نعمت پیاپی به او برسد ، غرور ، او را فرا می گیرد . اگر به ثروتی دست یابد ، توانگری به طغیانش می کشاند . اگر فقری او را بگَزَد ، رنج [و گرفتاری] ، به خود سرگرمش می سازد . اگر مصیبتی به او رسد ، بی تابی رسوایش می کند . اگر گرسنگی به ستوهش آورد ، ناتوانی از پایش در می آورد ، و اگر در سیری از اندازه بگذراند ، پُرخوری به رنجش می افکند . پس هر کوتاهی ای به او زیان می رساند و هر زیاده روی ای تباهش می گرداند .

.

الفصل الثانی: خلق الإنسان۲ / ۱الإِنسانُ قَبلَ الدُّنیاالکتاب«هَلْ أَتَی عَلَی الْاءِنسَانِ حِینٌ مِّنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُن شَیْئا مَّذْکُورًا» . ⁽¹⁾

«أَوَ لَا یَذْکُرُ الْاءِنسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِن قَبْلُ وَ لَمْ یَکُ شَیْئا» . ⁽²⁾

«قَالَ کَذَلِکَ قَالَ رَبُّکَ هُوَ عَلَیَّ هَیِّنٌ وَ قَدْ خَلَقْتُکَ مِن قَبْلُ وَ لَمْ تَکُ شَیْئا» . ⁽³⁾

الحدیثالإمام الباقر علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «هَلْ أَتَی عَلَی الْاءِنسَانِ حِینٌ مِّنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُن شَیْئا مَّذْکُورًا» ـ :کانَ مَذکورا فِی العِلمِ ، ولَم یَکُن مَذکورا فِی الخَلقِ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «هَلْ أَتَی عَلَی الْاءِنسَانِ حِینٌ مِّنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُن شَیْئا مَّذْکُورًا» ـ :کانَ شَیئا مَقدورا ، ولَم یَکُن مُکَوَّنا . ⁽⁵⁾

.

فصل دوم : آفرینش انسان

۲ / ۱ انسان ، پیش از آمدن به این جهان

فصل دوم : آفرینش انسان۲ / ۱انسان ، پیش از آمدن به این جهانقرآن«آیا انسان را آن هنگام از روزگار [به یاد] آید که چیزی در خور یادکرد نبود ؟» .

«آیا انسان به یاد نمی آورد که ما او را پیش تر آفریدیم ، حال آن که چیزی نبود ؟» .

«[فرشته] گفت : چنین است . پروردگار تو گفت : این [کار] بر من آسان است ، و تو را [نیز ]پیش تر آفریدم ، در حالی که هیچ نبودی» .

حدیثامام باقر علیه السلامـ در باره این سخن خداوند متعال : «آیا انسان را آن هنگام از روزگار [به یاد ]آید که چیزی در خور یادکرد نبود ؟» ـ :در علم [خدا] در خور یادکرد بود و در آفرینش ، در خور یادکرد نبود .

امام صادق علیه السلامـ در باره این سخن خداوند متعال : «آیا انسان را آن هنگام از روزگار [به یاد] آید که چیزی در خور یادکرد نبود ؟» ـ :وجود تقدیری داشته ؛ امّا وجود تکوینی نداشته است .

.

المحاسن عن حمران :سَأَلتُ أبا جَعفَرٍ علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ : «هَلْ أَتَی عَلَی الْاءِنسَانِ حِینٌ مِّنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُن شَیْئا مَّذْکُورًا» فَقالَ : کانَ شَیئا ولَم یَکُن مَذکورا . ⁽¹⁾

الکافی عن مالک الجهنی :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ تَعالی : «أو لَم یَرَ الإِنسانُ أنّا خَلَقناهُ مِن قَبلُ ولَم یَکُ شَیئا» ⁽²⁾، قالَ : فَقالَ : لا مُقَدَّرا ولا مُکَوَّنا . قالَ : وسَأَلتُهُ عَن قَولِهِ : «هَلْ أَتَی عَلَی الْاءِنسَانِ حِینٌ مِّنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُن شَیْئا مَّذْکُورًا» ، فَقالَ : کانَ مُقَدَّرا غَیرَ مَذکورٍ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی بَیانِ تَأویلِ أفعالِ الصَّلاةِ ـ :ثُمَّ تَأویلُ رَفعِ رَأسِکَ مِنَ الرُّکوعِ إذا قُلتَ : «سَمِعَ اللّهُ لِمَن حَمِدَهُ ، الحَمدُ للّهِِ رَبِّ العالَمینَ» تَأویلُهُ : الَّذی أخرَجَنی مِنَ العَدَمِ إلَی الوُجودِ . ⁽⁴⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فِی المُناجاةِ ـ :سَیِّدی خَلَقتَنی فَأَکمَلتَ تَقدیری ، وصَوَّرتَنی فَأَحسَنتَ تَصویری ، فَصِرتُ بَعدَ العَدَمِ مَوجودا ، وبَعدَ المَغیبِ شَهیدا . ⁽⁵⁾

۲ / ۲أبُو البَشَرِالکتاب«إِنَّ مَثَلَ عِیسَی عِندَ اللَّهِ کَمَثَلِ ءَادَمَ خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ کُن فَیَکُونُ» . ⁽⁶⁾

.

۲ / ۲ پدر بشر

المحاسنـ به نقل از حمران ـ :از امام باقر علیه السلام در باره این سخن خداوند عز و جل : «آیا انسان را آن هنگام از روزگار [به یاد ]آید که چیزی درخور یادکرد نبود؟» پرسیدم . فرمود : «چیزی بوده ؛ امّا در خور یادکرد نبوده است» .

الکافیـ به نقل از مالک جُهَنی ـ :از امام صادق علیه السلام در باره این سخن خداوند متعال : «آیا انسان به یاد نمی آورد که ما او را پیش تر آفریدیم ، حال آن که چیزی نبود؟» پرسیدم . فرمود : «نه مقدّر شده بود و نه آفریده» . همچنین از ایشان ، در باره این سخن خداوند : «آیا انسان را آن هنگام از روزگار [به یاد] آید که چیزی در خور یادکرد نبود ؟» پرسیدم . فرمود : «مقدّر شده بود ؛ ولی در خور یادکرد (آفریده شده) نبود» .

امام علی علیه السلامـ در بیان معنای باطنی افعال نماز ـ :دیگر ، تأویل سر برداشتنت از رکوع و گفتنِ جمله «سمع اللّه لمن حمده ، الحمد للّه ربّ العالمین» است . تأویلش [این است که او] کسی است که مرا از نیستی به هستی آورد .

امام زین العابدین علیه السلامـ در راز و نیاز با خدا ـ :آقای من ! تو مرا آفریدی و در کمالِ اندازه آفریدی ، و مرا صورت [و شکل] بخشیدی و نیکو صورتگری کردی ، و در نتیجه ، از آن پس که نبودم ، هست شدم ، و از ناپیدایی به پیدایی در آمدم .

۲/ ۲پدر بشرقرآن«داستان عیسی در نزد خدا ، چون داستان آدم است که از خاک آفریدش . سپس به او گفت : «باش» و او پدید آمد» .

.

«وَ بَدَأَ خَلْقَ الْاءِنسَانِ مِن طِینٍ * ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِن سُلَالَةٍ مِّن مَّاءٍ مَّهِینٍ» . ⁽¹⁾

«فَاسْتَفْتِهِمْ أَهُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَم مَّنْ خَلَقْنَا إِنَّا خَلَقْنَاهُم مِّن طِینٍ لَازِبٍ» . ⁽²⁾

«وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْاءِنسَانَ مِن صَلْصَالٍ مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ» . ⁽³⁾

«خَلَقَ الْاءِنسَانَ مِن صَلْصَالٍ کَالْفَخَّارِ» . ⁽⁴⁾

«قَالَ مَا مَنَعَکَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قَالَ أَنَا خَیْرٌ مِّنْهُ خَلَقْتَنِی مِن نَّارٍ وَخَلَقْتَهُ مِن طِینٍ» . ⁽⁵⁾

«وَلَقَدْ خَلَقْنَاکُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاکُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلَئِکَةِ اسْجُدُواْ لِأَدَمَ فَسَجَدُواْ إِلآَّ إِبْلِیسَ لَمْ یَکُن مِّنَ السَّاجِدِینَ» . ⁽⁶⁾

«وَهُوَ الَّذِی أَنشَأَکُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْایَاتِ لِقَوْمٍ یَفْقَهُونَ» . ⁽⁷⁾

«إِذْ قَالَ رَبُّکَ لِلْمَلَئِکَةِ إِنِّی خَالِقٌ بَشَرًا مِّن طِینٍ * فَإِذَا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِن رُّوحِی فَقَعُواْ لَهُ سَاجِدِینَ * فَسَجَدَ الْمَلَئِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ * إِلَّا إِبْلِیسَ اسْتَکْبَرَ وَ کَانَ مِنَ الْکَافِرِینَ * قَالَ یَاإِبْلِیسُ مَا مَنَعَکَ أَن تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنتَ مِنَ الْعَالِینَ * قَالَ أَنَا خَیْرٌ مِّنْهُ خَلَقْتَنِی مِن نَّارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِن طِینٍ * قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ * وَ إِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی إِلَی یَوْمِ الدِّینِ» . ⁽⁸⁾

الحدیثتفسیر القمی : «وَ بَدَأَ خَلْقَ الْاءِنسَانِ مِن طِینٍ» قالَ : هُوَ آدَمُ علیه السلام ، «ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ» أی وَلَدَهُ «مِن سُلَالَةٍ» وهُوَ الصَّفوُ مِنَ الطَّعامِ وَالشَّرابِ «مِّن مَّاءٍ مَّهِینٍ» قالَ : النُّطفَةُ المَنِیُّ «ثُمَّ سَوَّاهُ» أیِ استَحالَهُ مِن نُطفَةٍ إلی عَلَقَةٍ ، ومِن عَلَقَةٍ إلی مُضغَةٍ ، حَتّی نَفَخَ فیهِ الرّوحَ . ⁽⁹⁾

.

«و آفرینش انسان را از گِلی آغاز کرد . سپس نسل او را از چکیده آبی پست ، قرار داد» .

«از ایشان بپرس : آیا آنها از نظر آفرینش دشوارترند ، یا کسانی که خلق کردیم؟ ما آنها را از گِلی چسبنده پدید آوردیم» .

«ما انسان را از گِلی خشک ، از گِلی سیاه و بدبو ، آفریدیم» .

«انسان را از گِل خشکیده ای سفال مانند آفرید» .

«[خدا به شیطان گفت :] چون تو را به سجده فرمان دادم ، چه چیزی تو را باز داشت از این که سجده کنی ؟ گفت : من از او بهترم . مرا از آتش آفریدی و او را از گِل آفریدی» .

«و به تحقیق ، ما شما را آفریدیم . سپس صورتتان بخشیدیم . آن گاه به فرشتگان گفتیم : برای آدم ، سجده کنید . پس همه سجده کردند ، مگر ابلیس که از سجده کنندگان نبود» .

«و او کسی است که شما را از یک تن پدید آورد . پس [برای شما] قرارگاهی و سپردگاهی قرار داد . همانا ما آیات خود را برای مردمی که می فهند ، به روشنی بیان کرده ایم» .

«آن گاه که پروردگار تو به فرشتگان فرمود : «من ، بشری از گِل خواهم آفرید . پس چون او را بپرداختم و از روح خود در او دمیدم ، برایش به سجده بیفتید» . پس فرشتگان ، همگی به سجده افتادند ، مگر ابلیس که بزرگی فروخت و از کافران شد . [خداوند] فرمود : «ای ابلیس! چه چیز ، تو را مانع از آن شد تا برای چیزی که من با دستانِ [قدرتِ] خود آفریدم ، سجده آوری؟ آیا بزرگی فروختی ، یا از برتری جویانی؟» . گفت : من از او بهترم . مرا از آتش آفریدی و او را از گِل آفریدی . فرمود : «پس ، از آن (بهشت) بیرون شو که تو رانده شده ای و تا روز پاداش ، لعنت من بر توست»» .

حدیثتفسیر القمّی :[در باره] «و آفرینش انسان را از گِلی آغاز کرد» فرمود : یعنی آدم علیه السلام را . «سپس نسل او را قرار داد» ، یعنی فرزندان او را . «از چکیده ای» ، یعنی عصاره غذا و آب . «از آبی پست» ، یعنی آب مَنی . «سپس او را بپرداخت» ، یعنی از نطفه به خون بسته ، و از خون بسته به پاره گوشت تبدیل کرده تا آن که در او روح دمید .

.

تفسیر الطبری عن ابن عباسـ فی قَولِهِ : «وَلَقَدْ خَلَقْنَاکُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاکُمْ» ـ :قَولُهُ : «خَلَقْنَاکُمْ» یَعنی آدَمَ ، وأمّا «صَوَّرْنَاکُمْ» فَذُرِّیَّتُهُ . ⁽¹⁾

تفسیر الثعلبی عن عطاءـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَلَقَدْ خَلَقْنَاکُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاکُمْ» ـ :خُلِقوا فی ظَهرِ آدَمَ ، ثُمَّ صُوِّروا فِی الأَرحامِ . ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :النّاسُ وُلدُ آدَمَ ، وآدَمُ مِن تُرابٍ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ عَزَّ وجَلَّ قَد أذهَبَ عَنکُمُ عُبِّیَّةَ ⁽⁴⁾الجاهِلِیَّةِ وفَخرَها بِالآباءِ ، مُؤمِنٌ تَقِیٌّ وفاجِرٌ شَقِیٌّ ، أنتُم بَنو آدَمَ وآدَمُ مِن تُرابٍ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یا عَلِیُّ ، إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی قَد أذهَبَ بِالإِسلامِ نَخوَةَ الجاهِلِیَّةِ وتَفاخُرَها بِآبائِها ، ألا إنَّ النّاسَ مِن آدَمَ وآدَمَ مِن تُرابٍ ، وأکرَمُهُم عِندَ اللّهِ أتقاهُم . ⁽⁶⁾

.

تفسیر الطبریـ به نقل از ابن عبّاس ، در باره این سخن خداوند : «و شما را آفریدیم . سپس صورتتان بخشیدیم» ـ : «شما را آفریدیم» ، یعنی آدم را ، و «صورتتان بخشیدیم» ، یعنی ذرّیه او را .

تفسیر الثعلبیـ به نقل از عطاء ، در باره این سخن خداوند متعال : «و شما را آفریدیم . سپس صورتتان بخشیدیم» ـ :در پشت آدم ، آفریده و سپس در رحِم ها صورتگری شدند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مردمان ، فرزندان آدم علیه السلام اند ، و آدم ، از خاک بود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل ، کبر جاهلیت و نازیدن جاهلی به نیاکان را از شما بُرد . [پس ، از دو حال خارج نیستید : یا] مؤمن پرهیزگار ، یا بی ایمان بدبخت . شما فرزندان آدمید و آدم ، از خاک بود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای علی ! خداوند ـ تبارک و تعالی ـ به برکت اسلام ، نخوت جاهلیت و نازیدن جاهلی به نیاکان را بُرد . بدانید! همانا مردمان ، از آدم اند ، و آدم ، از خاک بود ، و گرامی ترینِ آنان نزد خدا ، کسی است که پرهیزگارتر باشد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ خَلَقَ آدَمَ مِن قَبضَةٍ قَبَضَها مِن جَمیعِ الأَرضِ ، فَجاءَ بَنو آدمَ عَلی قَدرِ الأَرضِ ؛ جاءَ مِنهُمُ الأَحمَرُ وَالأَبیَضُ وَالأَسوَدُ وبَینَ ذلِکَ ، وَالسَّهلُ وَالحَزنُ ⁽¹⁾وَالخَبیثُ وَالطَّیِّبُ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ آدَمَ خُلِقَ مِن أدیمِ الأَرضِ ؛ فیهِ الطَّیِّبُ وَالصّالِحُ وَالرَّدیءُ ، فَکُلَّ ذلِکَ أنتَ راءٍ فی وُلدِهِ ؛ الصّالِحَ وَالرَّدِیءَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَن وَجهِ تَسمِیَةِ آدَمَ وحَوّاءَ ـ :سُمِّیَ آدَمُ آدَمَ لِأَ نَّهُ خُلِقَ مِن أدیمِ الأَرضِ ، وذلِکَ أنَّ اللّهَ تَعالی بَعَثَ جَبرَئیلَ علیه السلام وأمَرَهُ أن یَأتِیَهُ مِن أدیمِ الأَرضِ بِأَربَعِ طیناتٍ : طینَةٍ بَیضاءَ ، وطینَةٍ حَمراءَ ، وطینَةٍ غَبراءَ ، وطینَةٍ سَوداءَ ، وذلِکَ مِن سَهلِها وحَزنِها . ثُمَّ أمَرَهُ أن یَأتِیَهُ بِأَربَعِ مِیاهٍ : ماءٍ عَذبٍ ، وماءٍ مِلحٍ ، وماءٍ مُرٍّ ، وماءٍ مُنتِنٍ . ثُمَّ أمَرَهُ أن یُفرِغَ الماءَ فِی الطّینِ ، وأدَمَهُ اللّهُ بیَدِهِ ⁽⁴⁾فَلَم یَفضُل شَیءٌ مِنَ الطّینِ یَحتاجُ إلَی الماءِ ، ولا مِنَ الماءِ شَیءٌ یَحتاجُ إلَی الطّینِ . فَجَعَلَ الماءَ العَذبَ فی حَلقِهِ ، وجَعَلَ الماءَ المالِحَ فی عَینَیهِ ، وجَعَلَ الماءَ المُرَّ فی اُذُنَیهِ ، وجَعَلَ الماءَ المُنتِنَ فی أنفِهِ . وإنَّما سُمِّیَت حَوّاءُ حَوّاءَ لِأَ نَّها خُلِقَت مِنَ الحَیَوانِ . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، آدم را از مُشتی [خاک] که از همه جای زمین برداشت ، آفرید . از این رو ، فرزندان آدم ، متناسب با خاک زمین ، پدید آمدند : برخی از آنها سرخ اند ، برخی سفید ، برخی سیاه ، برخی آمیزه ای از این رنگ ها ، برخی نرم ، برخی خشن ، برخی پاک ، و برخی ناپاک .

امام علی علیه السلام :آدم ، از ادیم (پوسته) زمین که در آن ، [خاک] پاک و خوب و بد وجود دارد ، آفریده شد . بنا بر این ، تو همه این ویژگی ها را در فرزندان او می بینی : خوب و بد .

امام علی علیه السلامـ در پاسخ پرسش از علّت نام گذاری آدم و حوّا به این نام ها ـ :آدم ، آدم نامیده شد ؛ چون از اَدیم زمین آفریده شد ، بدین سان که خداوند متعال ، جبرئیل علیه السلام را فرستاد و به او فرمود که از ادیم (پوسته) زمین ، چهار قسمت خاک برایش بیاورد : خاکی سفید ، خاکی سرخ ، خاکی قهوه ای و خاکی سیاه ، و این خاک ها را از قسمت های نرم و درشت زمین بردارد . سپس به او فرمود که چهار نوع آب برایش بیاورد : آب شیرین ، آب شور ، آب تلخ ، و آب گندیده . آن گاه به او فرمود که آب ها را روی خاک بریزد ، و خداوند با دست [قدرت] خویش ، آنها را به هم آمیخت ، به طوری که از خاک ، نه چیزی اضافه آمد که به آب نیاز داشته باشد ، و نه از آب ، چیزی زیاد آمد که به خاک نیاز داشته باشد . پس آب شیرین را در [قسمت ]گلوی او قرار داد ، و آب شور را در چشمانش ، و آب تلخ را در گوش هایش و آب گندیده را در بینی اش . حوّا نیز حوّا نامیده شده ؛ چون از حیوان (موجود زنده) آفریده شد .

.

عنه علیه السلام :فَلَمّا مَهَدَ أرضَهُ ، وأنفَذَ أمرَهُ ، اختارَ آدَمَ علیه السلام خِیَرَةً مِن خَلقِهِ ، وجَعَلَهُ أوَّلَ جِبِلَّتِهِ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فی صِفَةِ خَلقِ آدَمَ علیه السلام ـ :ثُمَّ جَمَعَ سُبحانَهُ مِن حَزنِ الأَرضِ وسَهلِها ، وعَذبِها وسَبَخِها ، تُربَةً سَنَّها ⁽³⁾(سَنّاها) بِالماءِ حَتّی خَلَصَت ، ولاطَها ⁽⁴⁾بِالبَلَّةِ حَتّی لَزَبَت ⁽⁵⁾، فَجَبَلَ مِنها صورَةً ذاتَ أحناءٍ ⁽⁶⁾ووُصولٍ ، وأعضاءٍ وفُصولٍ ، أجمَدَها حَتَّی استَمسَکَت ، وأصلَدَها حَتّی صَلصَلَت ⁽⁷⁾، لِوَقتٍ مَعدودٍ وأمَدٍ مَعلومٍ . ثُمَّ نَفَخَ فیها مِن رُوحهِ فَمَثُلَت (فَتَمَثَّلَت) إنسانا ذا أذهانٍ یُجیلُها ، وفِکَرٍ یَتَصَرَّفُ بِها ... مَعجونا بِطینَةِ الأَلوانِ المُختَلِفَةِ ، وَالأَشباهِ المُؤتَلِفَةِ ، وَالأَضدادِ المُتَعادِیَةِ ، وَالأَخلاطِ المُتَبایِنَةِ ، مِنَ الحَرِّ وَالبَردِ ، وَالبَلَّةِ وَالجُمودِ . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :فَلَمَّا استَکمَلَ خَلقَ ما فِی السَّماواتِ ، وَالأَرضُ یَومَئِذٍ خالِیَةٌ لَیسَ فیها أحَدٌ قالَ لِلمَلائِکَةِ : «إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً قَالُواْ أَتَجْعَلُ فِیهَا مَن یُفْسِدُ فِیهَا وَ یَسْفِکُ الدِّمَاءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ قَالَ إِنِّی أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ» ⁽⁹⁾. فَبَعَثَ اللّهُ جَبرَئیلَ علیه السلام فَأَخَذَ مِن أدیمِ الأَرضِ قَبضَةً فَعَجَنَهُ بِالماءِ العَذبِ وَالمالِحِ ، ورَکَّبَ فیهِ الطَّبائِعَ قَبلَ أن یَنفُخَ فیهِ الرّوحَ ، فَخَلَقَهُ مِن أدیمِ الأَرضِ ، فَلِذلِکَ سُمِّیَ آدَمَ لِأَنَّهُ لَمّا عُجِنَ بِالماءِ استَأدَمَ . ⁽¹⁰⁾

.

امام علی علیه السلام :[خداوند] عز و جل چون زمینش را آماده ساخت و فرمانش را روان داشت ، آدم علیه السلام را به عنوان مخلوق برتر خود برگزید و او را نخستین آفریده خود [از نوع انسان ]قرار داد .

امام علی علیه السلامـ در بیان آفرینش آدم علیه السلام ـ :سپس خداوند سبحان ، از قسمت های سخت و نرم زمین ، و شیرین و شور آن ، قدری خاک برداشت و بر آن ، آب ریخت تا خالص شد ، و آن را با رطوبت بیامیخت تا آن که سفت شد . آن گاه از آن ، پیکره ای آفرید دارای دنده ها و مُهره ها و اندام ها و بندها ، و مدّتی مشخّص و زمانی معلوم ، آن را نگاه داشت تا این که خشک شد و به هم جوشید ، و چون سفال ، سخت شد . آن گاه از روح خود در آن دمید . پس انسانی شد دارای ذهن هایی که آنها را به حرکت در می آورد ، و اندیشه ای که آن را به کار می گیرد ... ، آمیخته با سرشتی به رنگ های گوناگون و چیزهای همانند یکدیگر ، و حالاتی متضاد ، و اَخلاطی ناساز ، از قبیل گرمی و سردی ، و رطوبت و خشکی .

امام علی علیه السلام :[خداوند] چون آفرینش آنچه را در آسمان هاست ، به پایان رسانید و در آن هنگام ، زمین ، خالی [از سکنه] بود و هیچ کس در آن نبود ، به فرشتگان فرمود : «من در زمین ، جانشینی خواهم آفرید . فرشتگان گفتند : آیا در آن ، کسی را می آفرینی که در آن ، تباهی می کند و خون می ریزد ، در حالی که ما تو را تسبیح و ستایش می گوییم و تقدیست می کنیم؟ خدا فرمود : من چیزی می دانم که شما نمی دانید» . پس خداوند ، جبرئیل علیه السلام را فرستاد و او از ادیم (لایه رویین) زمین ، مُشتی خاک بر گرفت و آن را با آب شیرین و شور ، خمیر کرد ، و پیش از آن که در او جان بدمد ، طبایع را در آن ، ترکیب کرد . بنا بر این ، آدم را از خاک ادیم زمین آفرید . از این رو ، آدم نام گرفت ؛ زیرا چون با آب خمیر شد ، به رنگ ادیم (خاک) در آمد .

.

الإمام الصّادق علیه السلام :إنَّما سُمِّیَ آدَمُ آدَمَ لِأَ نَّهُ خُلِقَ مِن أدیمِ الأَرضِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :کانَتِ الرّوحُ فی رَأسِ آدَمَ علیه السلام مِئَةَ عامٍ ، وفی صَدرِهِ مِئَةَ عامٍ ، وفی ظَهرِهِ مِئَةَ عامٍ ، وفی فَخِذَیهِ مِئَةَ عامٍ ، وفی ساقَیهِ وقَدَمَیهِ مِئَةَ عامٍ ، فَلَمَّا استَوی آدَمُ علیه السلام قائِما ، أمَرَ اللّهُ المَلائِکَةَ بِالسُّجودِ ، وکانَ ذلِکَ بَعدَ الظُّهرِ یَومَ الجُمُعَةِ ، فَلَم تَزَل فی سُجودِها إلَی العَصرِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إِنَّ اللّهَ عز و جل خَلَقَ المَلائِکَةَ مِنَ النّورِ ، وخَلَقَ الجانَّ مِنَ النّارِ ، وخَلَقَ الجِنَّ ـ صِنفا مِنَ الجانِّ ـ مِنَ الرِّیحِ ، وخَلَقَ صِنفا مِنَ الجِنِّ مِنَ الماءِ ، وخَلَقَ آدَمَ مِن صَفحَةِ الطّینِ . ⁽³⁾

راجع : موسوعة العقائد الإسلامیة : ج ۳ ص ۱۳۴ (معرفة اللّه / القسم الأوّل / الفصل الخامس / الباب الثانی / خلق الإنسان من النطفة) .

۲ / ۳اُمُّ البَشَرِالکتاب«خَلَقَکُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا» . ⁽⁴⁾

.

۲ / ۳ مادر بشر

امام صادق علیه السلام :آدم ، آدم نامیده شده ؛ چون از ادیم (لایه رویین) زمین ، آفریده شد .

امام صادق علیه السلام :روح ، یکصد سال در سر آدم علیه السلام بود ، یکصد سال در سینه او ، یکصد سال در پشت او ، یکصد سال در ران های او ، و یکصد سال در ساق ها و پاهای او . پس چون آدم علیه السلام سرِ پا ایستاد ، خداوند به فرشتگان ، دستور سجده داد . و این ، بعد از ظهر روز جمعه بود ، و فرشتگان ، تا عصر در حال سجده بر او بودند .

امام صادق علیه السلام :خداوند عز و جل فرشتگان را از نور آفرید ، جان را از آتش ، جن را ـ که گونه ای از جان هستندـ از باد ، و گونه ای دیگر از جن را از آب ، و آدم را از رویه گِل ، خلق کرد .

ر . ک : دانش نامه عقاید اسلامی : ج ۴ ص ۲۲۵ (خداشناسی / بخش یکم / فصل پنجم / باب دوم / خلقت انسان از نطفه) .

۲/ ۳مادر بشرقرآن«شما را از یک نفْسی آفرید . سپس جفتش را از [جنس] آن ، قرار داد»

.

«هُوَ الَّذِی خَلَقَکُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِیَسْکُنَ إِلَیْهَا فَلَمَّا تَغَشَّاهَا حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِیفًا فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَت دَّعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ ءَاتَیْتَنَا صَالِحًا لَّنَکُونَنَّ مِنَ الشَّاکِرِینَ» . ⁽¹⁾

«یَاأَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُواْ رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا کَثِیرًا وَنِسَاءً وَاتَّقُواْ اللَّهَ الَّذِی تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَلَیْکُمْ رَقِیبًا» . ⁽²⁾

الحدیثالإمام الباقر علیه السلام :إنَّ اللّهَ تَعالی خَلَقَ حَوّاءَ مِن فَضلِ الطّینَةِ الَّتی خَلَقَ مِنها آدَمَ . ⁽³⁾

تفسیر العیاشی عن أبی المقدام :سَأَلتُ أبا جَعفَرٍ علیه السلام : مِن أیِّ شَیءٍ خَلَقَ اللّهُ حَوّاءَ ؟ فَقالَ : أیَّ شَیءٍ یَقولونَ هذَا الخَلقُ ؟ قُلتُ : یَقولونَ : إنَّ اللّهَ خَلَقَها مِن ضِلعٍ مِن أضلاعِ آدَمَ . فَقالَ : کَذَبوا ، أکانَ اللّهُ یُعجِزُهُ أن یَخلُقَها مِن غَیرِ ضِلعِهِ ؟! فَقُلتُ : جُعِلتُ فِداکَ یَابنَ رَسول اللّهِ صلی الله علیه و آله ، من أیِّ شَیءٍ خَلَقَها ؟ فَقالَ : أخبَرَنی أبی ، عَن آبائِهِ قالَ : قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی قَبَضَ قَبضَةً مِن طینٍ فَخَلَطَها بِیَمینِهِ وکِلتا یَدَیهِ یَمینٌ فَخَلَقَ مِنها آدَمَ ، وفَضَلَت فَضلَةٌ مِنَ الطّینِ فَخَلَقَ مِنها حَوّاءَ . ⁽⁴⁾

کتاب من لا یحضره الفقیه :رُوِیَ عَن زُرارَةَ أنَّهُ قالَ : سُئِلَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَن خَلقِ حَوّاءَ ، وقیلَ لَهُ : إنَّ اُناساً عِندَنا یَقولونَ : إنَّ اللّهَ عَزَّ وجَلَّ خَلَقَ حَوّاءَ مِن ضِلعِ آدَمَ الأَیسَرِ الأَقصی . فَقالَ : سُبحانَ اللّهِ وتَعالی عَن ذلِکَ عُلُوّاً کَبیراً ، أ یَقولُ مَن یَقولُ هَذا ، إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی لَم یَکُن لَهُ مِنَ القُدرَةِ ما یَخلُقُ لِادَمَ زَوجَةً مِن غَیرِ ضِلعِهِ ، ویَجعَلُ لِلمُتَکَلِّمِ مِن أهلِ التَّشنیعِ سَبیلاً إلَی الکَلامِ ، أن یَقولَ إنَّ آدَمَ کانَ یَنکِحُ بَعضُهُ بَعضاً إذا کانَت مِن ضِلعِهِ ، ما لِهؤُلاءِ حَکَمَ اللّهُ بَینَنا و بَینَهُم . ثُمَّ قالَ علیه السلام : إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی لَمّا خَلَقَ آدَمَ علیه السلام مِن طینٍ ، وأمَرَ المَلائِکَةَ فَسَجَدوا لَهُ ، أَلقی عَلَیهِ السُّباتَ ثُمَّ ابتَدَعَ لَهُ حَوّاءَ ، فَجَعَلَها فی مَوضِعِ النُّقرَةِ الَّتی بَینَ وَرِکَیهِ ⁽⁵⁾، وذلِکَ لِکَی تَکونَ المَرأَةُ تَبَعاً لِلرَّجُلِ ، فَأَقبَلَت تَتَحَرَّکُ فَانتَبَهَ لِتَحَرُّکِها ، فَلَمَّا انتَبَهَ نودِیَت أن تَنَحَّی عَنهُ ، فَلَمّا نَظَرَ إلَیهَا نَظَرَ إِلی خَلقٍ حَسَنٍ یُشبِهُ صُورَتَهُ غَیرَ أنَّها اُنثی ، فَکَلَّمَها فَکَلَّمَتهُ بِلُغَتِهِ ، فَقالَ لَها : مَن أنتِ ؟ قالَت : خَلقٌ خَلَقَنِی اللّهُ کَما تَری . فَقالَ آدَمُ علیه السلام عِندَ ذلِکَ : یا رَبِّ ما هَذَا الخَلقُ الحَسَنُ الَّذی قَد آنَسَنی قُربُهُ وَالنَّظَرُ إلَیهِ ؟ فَقالَ اللّهُ تَبارَک وتَعالی : یا آدَمُ هذِهِ أمَتی حَوّاءُ ، أفَتُحِبُّ أن تَکونَ مَعَکَ تُؤنِسُکَ وتُحَدِّثُکَ وتَکونَ تَبَعاً لِأَمرِکَ؟ فَقالَ : نَعَم یا رَبِّ ولَکَ عَلَیَّ بِذلِکَ الحَمدُ وَالشُّکرُ ما بَقیتُ ... . ⁽⁶⁾

.

«اوست آن که شما را از یک نفْس آفرید ، و جفت آن را از [جنس] وی پدید آورد تا بدان ، آرام گیرد . پس چون [آدم] با او (حوّا) در آمیخت ، باردار شد ، باری سبُک ، و [چندی] با آن [بار سبُک ]گذرانید ، و چون سنگین بار شد ، خدا ، پروردگار خود ، را خواندند که : اگر به ما [فرزندی ]شایسته عطا کنی ، از سپاس گزاران خواهیم بود» .

«ای مردم ! از پروردگارتان که شما را از یک نفْس آفرید و جفتش را از [جنس] او آفرید ، و از آن دو ، مردان و زنان بسیار پراکنده کرد ، پروا دارید ، و از خدایی که به [نام] او ، از همدیگر درخواست می کنید ، پروا نمایید و [نیز از قطع صله] خویشاوندان . خدا ، همواره بر شما نگهبان است» .

حدیثامام باقر علیه السلام :خداوند متعال ، حوّا را از زیادی گِلی که آدم را از آن آفرید ، خلق کرد .

تفسیر العیّاشیـ به نقل از ابو مقدام ـ :از امام باقر علیه السلام پرسیدم : خداوند ، حوّا را از چه چیز آفرید؟ فرمود : «این مردم ، ⁽¹⁾چه می گویند؟» . گفتم : می گویند : خدا ، او را از یکی از دنده های آدم ، خلق کرد . فرمود : «دروغ می گویند . آیا خدا عاجز بوده که او را از غیر دنده آدم بیافریند؟ !» . گفتم : قربانت گردم ، ای فرزند پیامبر خدا ! او را از چه چیز آفرید؟ فرمود : «پدرم ، از پدرانش به من خبر داد که پیامبر خدا فرمود : خداوند ـ تبارک و تعالی ـ مُشتی گِل بر گرفت و آن را با دست راست خود ـ هر دو دست او راست است ـ هم زد . سپس از آن ، آدم را آفرید و قدری از آن گِل ، اضافه آمد که از آن ، حوّا را خلق کرد» .

کتاب من لا یحضره الفقیهـ به نقل از زُرارة بن اَعیَن ـ :از امام صادق علیه السلام در باره خلقت حوّا پرسیده و به ایشان گفته شد : در میان ما مردمی هستند که می گویند : خداوند عز و جلحوّا را از دنده انتهایی سمت چپ آدم آفرید . فرمود : «خدا ، پاک و بسی برتر است از این نسبت ها که به او می دهند . آیا کسی که این سخن را می گوید ، معتقد است که خداوند ـ تبارک و تعالی ـ قدرت نداشته برای آدم ، همسری از غیر دنده او بیافریند ؟ و راه را برای بدگویان باز می گذارد که بگویند : آدم ، با خودش نزدیکی می کرد ، چون حوّا از دنده او بوده است ؟! اینان را چه می شود ؟! خدا ، میان ما و ایشان ، دادرسی کند» . سپس فرمود : «خداوند ـ تبارک و تعالی ـ ، آن گاه که آدم علیه السلام را از گِل آفرید و به فرشتگان فرمود که برایش به سجده افتادند ، او را در خواب ، فرو برد . سپس حوّا را برایش ابداع کرد و او را در محلّ فرورفتگی میان دو کَفَل او قرار داد ، تا بدین ترتیب ، زن ، پیرو مرد باشد . حوّا ، شروع به تکان خوردن کرد و آدم ، از تکان های او بیدار شد . چون بیدار شد ، به حوّا ندا آمد که : از او بر کنار باش . چشم آدم که به او افتاد ، مخلوقی زیبا دید که به شکل و شمایل خود اوست ؛ امّا ماده بود . با او سخن گفت و حوّا هم با زبان خود او به وی پاسخ داد . آدم پرسید : تو کیستی ؟ گفت : چنان که می بینی ، مخلوقی هستم که خدایم آفریده است . در این هنگام ، آدم گفت : خداوندا ! این مخلوق زیبایی که در کنار او بودن و نگریستن به او مرا دل شاد می سازد ، چیست ؟ خداوند ـ تبارک و تعالی ـ فرمود : ای آدم ! این کنیزم حوّاست . دوست داری که همدم و هم سخن تو باشد و از دستورهای تو پیروی کند ؟ . آدم علیه السلام گفت : آری ـ ای پروردگار من ـ ، و تا زنده باشم ، برای این کار ، تو را سپاس خواهم گفت» .

.

الإمام الصّادق علیه السلام :سُمِّیَت حَوّاءُ حَوّاءَ لِأَ نَّها خُلِقَت مِن حَیٍّ ، قالَ اللّهُ عَزَّ وجلَّ : «خَلَقَکُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا» ⁽¹⁾. ⁽²⁾

.

امام صادق علیه السلام :حوّا را حوّا نامیدند ؛ چون از حَیّ (موجود زنده) آفریده شد . خداوند عز و جل فرموده است : «شما را از یک نفْس آفرید . سپس جفتش را از [جنس] آن ، قرار داد» .

.

پژوهشی در باره آفرینش همسرِ آدم

اشاره

پژوهشی در باره آفرینش همسرِ آدمدر سه آیه از قرآن کریم، آمده است که خداوند، همسر آدم علیه السلام را از وی پدید آورد ، با این تفاوت که در یک جا می فرماید : «خَلَقَکُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِیَسْکُنَ إِلَیْهَا . ⁽¹⁾شما را از یک نفْس آفرید و جفتش را آن قرار داد تا با آن، آرام گیرد» . و در آیه دیگر : «خَلَقَکُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا . ⁽²⁾شما را از یک نفْس آفرید . سپس جفتش را از آن قرار داد» . و در آیه سوم : «خَلَقَکُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا . ⁽³⁾شما را از یک نفْس آفرید و جفتش را از آن آفرید» . شماری از مفسّران ، با استناد به برخی احادیث می گویند : آدم علیه السلام در بهشت، تنها بود . خداوند ، خوابی را بر او چیره کرد و حوّا را از پهلوی چپش آفرید؛ ⁽⁴⁾امّا مفسّران

.

ژرفکاو، بر این باورند که مقصود در این آیات ، این است که حوّا از جنس آدم و از همان آب و گل، آفریده شده تا با او انس گیرد . چنان که قرآن تصریح می فرماید : «وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِیَسْکُنَ إِلَیْهَا . همسرش را از [جنس] او قرار داد تا بدو آرام گیرد» . و نیز می فرماید : «خَلَقَ لَکُم مِّنْ أَنفُسِکُمْ أَزْوَاجًا لِّتَسْکُنُواْ إِلَیْهَا ؛ ⁽¹⁾آفرید برای شما از [جنس] خودتان همسرانی تا بدانها آرام گیرید» . احادیث اهل بیت علیهم السلام نیز ـ همان طور که ملاحظه شدند ـ این نظر را تأیید می کنند و روایاتی را که بر نظر اوّل دلالت دارند، به شدّت رد می نمایند . علّامه مجلسی رحمه الله گزارش هایی را که بیانگر خلقت حوّا از بدن آدم اند ، بر تقیّه حمل نموده ⁽²⁾و مَراغی ، این گزارش ها را از اسرائیلیات بر شمرده است . ⁽³⁾گفتنی است که تورات ، آفرینش حوّا را از دنده آدم علیه السلام دانسته است . ⁽⁴⁾

.

۲ / ۴اِنتِهاءُ النَّسلِ الحاضِرِ إلی آدَمَ وحَوّاءَالکتابخلق الإنسان«ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِن سُلَالَةٍ مِّن مَّاءٍ مَّهِینٍ» . ⁽¹⁾

«یَاأَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُم مِّن ذَکَرٍ وَ أُنثَی وَ جَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَ قَبَائِلَ لِتَعَارَفُواْ إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ» . ⁽²⁾

«هُوَ الَّذِی خَلَقَکُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِیَسْکُنَ إِلَیْهَا فَلَمَّا تَغَشَّاهَا حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِیفًا فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَت دَّعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ ءَاتَیْتَنَا صَالِحًا لَّنَکُونَنَّ مِنَ الشَّاکِرِینَ» . ⁽³⁾

الحدیثالإمام الرِّضا علیه السلامـ وقَد سَأَلَهُ البَزَنطِیُّ عَن کَیفِیَّةِ تَناسُلِ النّاسِ مِن آدَمَ ؟ ـ :حَمَلَت حَوّاءُ هابیلَ واُختا لَهُ فی بَطنٍ ، ثُمَّ حَمَلَت فِی البَطنِ الثّانی قابیلَ واُختا لَهُ فی بَطنٍ ، فَزُوِّجَ هابیلُ الَّتی مَعَ قابیلَ ، وَتَزَوَّجَ قابیلُ الَّتی مَعَ هابیلَ ، ثُمَّ حَدَثَ التَّحریمُ بَعدَ ذلِکَ . ⁽⁴⁾

الاحتجاج عن أبی حمزة الثمالیـ فی ذِکرِ مُحاجَجَةٍ وَقَعَت بَینَ الإِمامِ زَینِ العابِدینَ علیه السلام ورَجُلٍ مِن قُرَیشٍ حَولَ تَزویجِ هابیلَ بِلَوزا اُختِ قابیلَ ، وتَزویجِ قابیلَ بِإِقلیما اُختِ هابیلَ ـ :فَقالَ لَهُ القُرَشِیُّ : فَأَولَداهُما؟! قالَ : نَعَم . فَقالَ لَهُ القُرَشِیُّ : فَهذا فِعلُ المَجوسِ الیَومَ! قالَ : فَقالَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیه السلام : إنَّ المَجوسَ إنَّما فَعَلوا ذلِکَ بَعدَ التَّحریمِ مِنَ اللّهِ . ثُمَّ قالَ لَهُ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیه السلام : لا تُنکِر هذا إنَّما هِیَ شَرایعُ جَرَت ، ألَیسَ اللّهُ قَد خَلَقَ زَوجَةَ آدَمَ مِنهُ ثُمَّ أحَلَّها لَهُ ؟! فَکانَ ذلِکَ شَریعَةً مِن شَرایِعِهِم ، ثُمَّ أنزَلَ اللّهُ التَّحریمَ بَعدَ ذلِکَ . ⁽⁵⁾

.

۲ / ۴ رسیدن نسل کنونی به آدم و حوّا

اشاره

۲ / ۴رسیدن نسل کنونی به آدم و حوّاقرآن«سپس نسل او را از چکیده ای از آبی پست ، قرار دادیم» .

«ای مردم ! ما شما را از مرد و زنی آفریدیم ، و شما را به صورت اقوام و قبایل در آوردیم تا یکدیگر را بشناسید . همانا ارجمندترینِ شما نزد خدا ، پرهیزگارترینِ شماست . همانا خداوند، دانایِ آگاه است» .

«اوست آن کس که شما را از یک نفْس آفرید ، و جفتش را از آن ، پدید آورد تا بدان ، آرام گیرد . پس چون با او در آمیخت ، باردار شد ، باری سبُک ، و [چندی] با آن [بار سبُک] گذرانید ، و چون سنگین بار شد ، خدا ، پروردگار خود ، را خواندند که : اگر به ما [فرزندی] شایسته عطا کنی ، قطعا از سپاس گزاران خواهیم بود» .

حدیثامام رضا علیه السلامـ در پاسخ پرسش بَزَنطی از چگونگی زاد و ولد مردم از آدم علیه السلام ـ :حوّا ، هابیل و خواهر او را در یک شکم ، باردار شد . سپس در شکم دوم ، قابیل و خواهرش را توأما حامله گشت . آن گاه هابیل با خواهر قابیل ازدواج کرد ، و قابیل با خواهر همزاد هابیل . بعد از آن ، ازدواج خواهر و برادر با یکدیگر ، تحریم شد .

الاحتجاجـ به نقل از ابو حمزه ثُمالی ، در بیان مباحثه ای که میان امام زین العابدین علیه السلام و مردی از قریش ، در باره ازدواج هابیل با بلوزا ، خواهر قابیل ، و ازدواج قابیل با اقلیما ، خواهر هابیل ، صورت گرفت ـ :مرد قریشی گفت : یعنی آن دو را بچّه دار کردند ؟ امام علیه السلام فرمود : «آری» . مرد قرشی گفت : این که همان کاری است که امروزه مَجوس می کنند ! امام زین العابدین علیه السلام فرمود : «مجوس ، این کار را پس از آن انجام دادند که از سوی خدا تحریم شد» . امام زین العابدین علیه السلام سپس به او فرمود : «بد به دل ، راه مده . اینها مقرّراتی است که وجود داشته است . مگر خداوند ، همسر آدم را از خود او نیافرید و سپس وی را بر او حلال گردانید ؟ این هم یکی از مقرّرات آنها بود ؛ امّا بعدها ، خداوند ، آن را تحریم کرد» .

.

. .

. .

گفتاری در باره تناسل طبقه دوم انسان

گفتاری در باره تناسل طبقه دوم انساننخستین طبقه انسان ، یعنی آدم و حوا ، از طریق ازدواج با هم ، پسران و دخترانی را به وجود آوردند که خواهر و برادر بودند . مسئله ای که در این جا مطرح می شود ، این است که طبقه دوم انسان ها (یعنی نسل این خواهران و برادران)، چگونه پدید آمدند؟ آیا آنها از طریق ازدواج با یکدیگر ، تولید مثل کردند ، یا از طریق دیگر؟ در باره چگونگی تناسل طبقه دوم انسان ها ، روایت های مختلفی وجود دارد : ۱ . فرزندان آدم علیه السلام با حوریان بهشتی ازدواج کردند و نسل آنها از این طریق، پدید آمد . ⁽¹⁾۲ . قابیل با خبیثه ای (جنّی) به نام جَهانه که به صورت انسان در آمد ، ازدواج کرد و هابیل با حوریّه ای (فرشته ای) به نام تُرک ، ازدواج کرد و نسل آنها از این طریق ، تکثیر شد . ⁽²⁾۳ . در آن طبقه ، ازدواج خواهر و برادر ، حرام نبوده و خواهران و برادران ، با هم ازدواج کردند ، تا آن که در طبقه سوم ، ازدواج خواهر و برادر ، حرام شد . ⁽³⁾

.

ظاهر اطلاق آیه «وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا کَثِیرًا وَنِسَآءً؛ ⁽¹⁾و از آن دو ، مردان و زنان بسیاری پراکنده ساخت» ، مؤیّد روایات دسته سوم است ، بدین معنا که نسل فعلی، به آدم و همسر او می رسد و هیچ زن و مرد دیگری در این میان، دخالت نداشته اند ؛ چرا که اگر غیر از این بود ، باید می فرمود : «از آن دو و غیر آن دو» و یا جمله ای مشابه این ، و بدیهی است که انحصار مبدأ نسل در آدم و همسرش ، مستلزم ازدواج دختران و پسران آن دو با یکدیگر است و حکم به حرمت این نوع ازدواج ، در واقع ، یک قانون تشریعی است که تابع مصالح و مفاسد است ، نه یک حکم تکوینی تغییرناپذیر . بنا بر این ـ همان طور که در روایات دسته سوم آمده ـ ، این امکان ، وجود دارد که خداوند متعال ، این اقدام را در طبقه دوم انسان ها ، بنا به ضرورت ، حلال کند و پس از آن که ضرورتْ برطرف شد ، به جهت پیشگیری از رواج فساد جنسی در جامعه ، آن را ممنوع نماید . ⁽²⁾

.

۲ / ۵خَلقُ الإِنسانِ مِن التُّرابِالکتاب«وَمِنْ ءَایَاتِهِ أَنْ خَلَقَکُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ إِذَا أَنتُم بَشَرٌ تَنتَشِرُونَ » . ⁽¹⁾

«وَ اللَّهُ أَنبَتَکُم مِّنَ الْأَرْضِ نَبَاتًا » . ⁽²⁾

«إِنَّا خَلَقْنَاهُم مِّن طِینٍ لَازِبٍ » . ⁽³⁾

«خَلَقَ الْاءِنسَانَ مِن صَلْصَالٍ کَالْفَخَّارِ » . ⁽⁴⁾

راجع : الکهف : ۳۷ ، هود : ۶۱ ، النجم : ۳۲ ، طه : ۵۳ ـ ۵۵ ، الروم : ۲۰ ، المؤمنون : ۱۲ ـ ۱۴ ، الأنعام : ۲ .

الحدیثعلل الشرائع عن عبداللّه بن یزید :حَدَّثَنی یَزیدُ بنُ سَلّامٍ أنَّهُ سَأَلَ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَقالَ لَهُ : ... فَأَخبِرنی عَن آدَمَ لِمَ سُمِّیَ آدَمَ ؟ قالَ : لِأَنَّهُ خُلِقَ مِن طِینِ الأَرضِ وأدیمِها . قالَ : فَآدَمُ خُلِقَ مِنَ الطّینِ کُلِّهِ ⁽⁵⁾أو طینٍ واحِدٍ ؟ قالَ : بَل مِن الطّینِ کُلِّهِ ، ولَو خُلِقَ مِن طینٍ واحِدٍ لَما عَرَفَ النّاسُ بَعضُهُم بَعضا ، وکانوا عَلی صورَةٍ واحِدَةٍ . قالَ : فَلَهُم فِی الدُّنیا مَثَلٌ ؟ قالَ : التُّرابُ فیهِ أبیَضُ ، وفیهِ أخضَرُ ، وفیهِ أشقَرُ ، وفیهِ أغبَرُ ، وفیهِ أحمَرُ ، وفیهِ أزرَقُ ، وفیهِ عَذبٌ ، وفیهِ مِلحٌ ، وفیهِ خَشِنٌ ، وفیه لَیِّنٌ ، وفیهِ أصهَبُ ⁽⁶⁾. فَلِذلِکَ صارَ النّاسُ فیهِم لَیِّنٌ ، وفیهِم خَشِنٌ ، وفیهِم أبیَضُ ، وفیهِم أصفَرُ وأحمَرُ وأصهَبُ وأسوَدُ عَلی ألوانِ التُّرابِ . ⁽⁷⁾

.

۲ / ۵ آفرینش انسان از خاک

۲ / ۵آفرینش انسان از خاکقرآن«و از نشانه های اوست که شما را از خاکی آفرید . سپس به ناگاه ، شما بشری [بودید که] به هر سو پراکنده شدید» .

«و خدا ، شما را [مانند] گیاهی از زمین رویانید» .

«ما شما را از گِلی چسبنده سفت شده آفریدیم» .

«انسان را از گِل خشکیده ای سفال مانند آفرید» .

ر . ک : کهف : آیه ۳۷ ، هود : آیه ۶۱ ، نجم : آیه ۳۲ ، طه : آیه ۵۳ ـ ۵۵ ، روم : آیه ۲۰ ، مؤمنون : آیه ۱۲ ـ ۱۴ ، انعام : آیه ۲ .

حدیثعلل الشرائعـ به نقل از عبد اللّه بن یزید ـ :[پدرم] یزید بن سلّام به من گفت که از پیامبر خدا پرسید و گفت : ... مرا از آدم علیه السلام خبر ده که چرا آدم نامیده شد ؟ فرمود : «چون از گِل و پوسته (اَدیم) زمین آفریده شد» . [پدرم] گفت : در این صورت ، آیا آدم از همه گِل ها آفریده شد ، یا از یک گِل ؟ فرمود : «از همه گِل ها . اگر از یک گِل آفریده شده بود ، در آن صورت ، مردم ، یکدیگر را نمی شناختند و همگی ، یک شکل بودند» . گفت : آیا در دنیا مانند دارند ؟ فرمود : «در خاک ، رنگ سفید هست ، سبز هست ، قهوه ای هست ، خاکی رنگ هست ، سرخ هست ، آبی هم هست . در خاک ، شیرین هست ، شور هست ، درشت هست ، نرم هست ، و رنگ بور هم هست . از این رو ، در میان مردم نیز نرم [خو] هست ، خشن و درشت هست ، سفید هست ، و زرد و سرخ و بور و سیاه ، به رنگ های خاک هم هست» .

.

۲ / ۶خَلقُ الإِنسانِ مِنَ الماءِالکتاب«وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ مِنَ الْمَاءِ بَشَرًا فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَ صِهْرًا وَ کَانَ رَبُّکَ قَدِیرًا» . ⁽¹⁾

«أَلَمْ نَخْلُقکُّم مِّن مَّاءٍ مَّهِینٍ * فَجَعَلْنَاهُ فِی قَرَارٍ مَّکِینٍ * إِلَی قَدَرٍ مَّعْلُومٍ * فَقَدَرْنَا فَنِعْمَ الْقَادِرُونَ» . ⁽²⁾

«فَلْیَنظُرِ الْاءِنسَانُ مِمَّ خُلِقَ * خُلِقَ مِن مَّاءٍ دَافِقٍ * یَخْرُجُ مِن بَیْنِ الصُّلْبِ وَالتَّرَآئِبِ » . ⁽³⁾

الحدیثالکافی عن بُرید العجلیِّ :سَأَلتُ أبا جَعفَرٍ علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ : «وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ مِنَ الْمَآءِ بَشَرًا فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَ صِهْرًا» ⁽⁴⁾فَقالَ : إنَّ اللّهَ تَعالی خَلَقَ آدَمَ مِنَ الماءِ العَذبِ وخَلَقَ زَوجَتَهُ مِن سِنخِهِ ⁽⁵⁾، فَبَرَأَها مِن أسفَلِ أضلاعِهِ ، فَجَری بِذلِکَ الضِّلعِ سَبَبٌ ونَسَبٌ ، ثُمَّ زَوَّجَها إیّاهُ فَجَری بِسَبَبِ ذلِکَ بَینَهُما صِهرٌ ، وذلِکَ قَولُهُ عَزَّ وجَلَّ : «نَسَبًا وَ صِهْرًا» فالنَّسَبُ ـ یا أخا بَنی عِجلٍ ـ ما کانَ بِسَبَبِ الرِّجالِ ، وَالصِّهرُ ما کانَ بِسَبَبِ النِّساءِ . ⁽⁶⁾

.

۲ / ۶ آفرینش انسان از آب

۲ / ۶آفرینش انسان از آبقرآن«او کسی است که از آب ، بشری آفرید و او را خویشاوند نَسَبی و سببی قرار داد ، و پروردگار تو تواناست» .

«آیا شما را از آبی پست نیافریدیم ؛ پس ، آن آب را در جایگاهی استوار نهادیم . تا مدّتی معیّن ؟ و تواناییم ، و چه نیک تواناییم !» .

«پس انسان بنگرد که از چه آفریده شده است . از آبی جهنده آفریده شد که از میان پشت [مرد] و استخوان ها[ی سینه زن] بیرون می آید» .

حدیثالکافیـ به نقل از بُرَید عِجْلی ـ :از امام باقر علیه السلام در باره این سخن خداوند عز و جل : «و او کسی است که از آب ، بشری آفرید و او را خویشاوند نَسَبی و سببی قرار داد» پرسیدم . فرمود : «خداوند متعال ، آدم را از آب شیرین آفرید و همسرش را از بیخ او خلق کرد و او را از پایین ترین دنده آدم ، پدید آورد . از این دنده ، خویشاوندیِ سببی و نسبی حاصل شد . سپس او را به همسری آدم ، در آورد . بدین سبب ، وصلت جاری گشت . این است سخن خداوند عز و جل : «خویشاوندی سببی و نسبی قرار داد» . پس ، نَسَب ـ ای مرد عِجلی ـ از طریق مردان است ، و سبب ، از طریق زنان» .

.

الإمام الهادی علیه السلامـ فی خُطبَةٍ لَهُ ـ :أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ اللّهَ جَلَّ وعَزَّ جَعَلَ الصِّهرَ مَألَفَةً لِلقُلوبِ ونِسبَةَ المَنسوبِ ، أوشَجَ ⁽¹⁾بِهِ الأَرحامَ وجَعَلَهُ رَأفَةً ورَحمَةً إنَّ فی ذلِکَ لَایاتٍ لِلعالَمِینَ ، وقالَ فی مُحکَمِ کِتابِهِ : «وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ مِنَ الْمَاءِ بَشَرًا فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَ صِهْرًا» وقالَ : «وَ أَنکِحُواْ الْأَیَامَی مِنکُمْ وَ الصَّالِحِینَ مِنْ عِبَادِکُمْ وَ إِمَائِکُمْ» ⁽²⁾. ⁽³⁾

الکافی عن علیّ بن عیسی رفعه :إنَّ موسی علیه السلام ناجاهُ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی فَقالَ لَهُ فی مُناجاتِهِ : یا موسی ... إنّی أنَا السَّیِّدُ الکَبیرُ ، إنّی خَلَقتُکَ مِن نُطفَةٍ مِن ماءٍ مَهینٍ ، مِن طینَةٍ أخرَجتُها مِن أرضٍ ذَلیلَةٍ مَمشوجَةٍ ⁽⁴⁾، فَکانَت بَشَرا ، فَأَنَا صانِعُها خَلقا . ⁽⁵⁾

الدر المنثورـ عَنِ ابنِ عَبّاسٍ ـ فی قَولِهِ تَعالی : «مِن سُلالَةٍ» ـ :السُّلالَةُ صَفوُ الماءِ الرَّقیقِ الَّذی یَکونُ مِنهُ الوَلَدُ . ⁽⁶⁾

۲ / ۷خَلقُ الإِنسانِ مِنَ النُّطفَةِالکتاب«إِنَّا خَلَقْنَا الْاءِنسَانَ مِن نُّطْفَةٍ أَمْشَاجٍ نَّبْتَلِیهِ فَجَعَلْنَاهُ سَمِیعَاً بَصِیرًا» . ⁽⁷⁾

«قُتِلَ الْاءِنسَانُ مَا أَکْفَرَهُ * مِنْ أَیِّ شَیْ ءٍ خَلَقَهُ * مِن نُّطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ» . ⁽⁸⁾

.

۲ / ۷ آفرینش انسان از نطفه

امام هادی علیه السلامـ در یکی از سخنرانی های ایشان ـ :امّا بعد ، خداوند عز و جلوصلت را مایه پیوند دل ها و خویشی نَسَبی قرار داد و به واسطه آن ، رحِم ها را به هم پیوست و آن را مایه مهر و محبّت قرار داد . در این ، خود ، نشانه هایی است برای جهانیان . و خداوند ، در کتاب استوار خویش فرموده است : «و او کسی است که از آب ، بشری آفرید ، و او را خویشاوند نَسَبی و سببی قرار داد» ، و فرموده است : «و بی همسران خود ، و غلامان و کنیزان درستکارتان را همسر دهید» .

الکافیـ به نقل از علی بن عیسی ، که سند حدیث را به یکی از اهل بیت علیهم السلام رسانده است ـ :خدای ـ تبارک و تعالی ـ با موسی علیه السلام مناجات کرد و در مناجاتش به او فرمود : «ای موسی! ... منم ارباب بزرگ . من ، تو را از قطره ای آبِ بی مقدار آفریدم ؛ از گِلی که آن را از زمین پست و به هم آمیخته ، بیرون آوردم . پس بشری شد . پس این من بودم که آن را ساختم و آفریدم» .

الدرّ المنثورـ به نقل از ابن عبّاس ، در باره این سخن خداوند متعال : «از سُلاله» ـ :سُلاله ، آب ویژه رقیقی است که فرزند ، از آن ساخته می شود .

۲/ ۷آفرینش انسان از نطفهقرآن«ما انسان را از نطفه ای آمیخته آفریدیم تا او را بیازماییم . پس او را شنوا و بینا قرار دادیم» .

«کشته باد انسان ! چه ناسپاس است ![خدا] او را از چه چیز آفریده است ؟ از نطفه ای خلقش کرد ، آن گاه ، اندازه مقرّرش بخشید» .

.

الحدیثالإمام الباقر علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «أَمْشَاجٍ نَّبْتَلِیهِ» ـ :ماءُ الرَّجُلِ وماءُ المَرأَةِ اختَلَطا جمیعا . ⁽¹⁾

مسند ابن حنبل عن عبد اللّه :مَرَّ یَهودِیٌّ بِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وهُوَ یُحَدِّثُ أصحابَهُ ، فَقالَت قُرَیشٌ : یا یَهودِیُّ ، إنَّ هذا یَزعُمُ أنَّهُ نَبِیٌّ ، فَقالَ : لَأَسأَلَنَّهُ عَن شَیءٍ لا یَعلَمُهُ إلّا نَبِیٌّ . قالَ : فَجاءَ حَتّی جَلَسَ ، ثُمَّ قالَ : یا مُحَمَّدُ ، مِمَّ یُخلَقُ الإِنسانُ ؟ قالَ صلی الله علیه و آله : یا یَهودِیُّ ، مِن کُلٍّ یُخلَقُ مِن نُطفَةِ الرَّجُلِ ومِن نُطفَةِ المَرأَةِ ، فَأَمّا نُطفَةُ الرَّجُلِ فَنُطفَةٌ غَلیظَةٌ مِنهَا العَظمُ وَالعَصَبُ ، وأمّا نُطفَةُ المَرأَةِ فَنُطفَةٌ رَقیقَةٌ مِنهَا اللَّحمُ وَالدَّمُ . فَقامَ الیَهودِیُّ فَقالَ : هکَذا کانَ یَقولُ مَن قَبلَکَ . ⁽²⁾

۲ / ۸مَراحِلُ تَطَوُّرِ الإِنسانِالکتاب«مَّا لَکُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقَارًا * وَ قَدْ خَلَقَکُمْ أَطْوَارًا» . ⁽³⁾

«هُوَ الَّذِی خَلَقَکُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ یُخْرِجُکُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُواْ أَشُدَّکُمْ ثُمَّ لِتَکُونُواْ شُیُوخًا وَ مِنکُم مَّن یُتَوَفَّی مِن قَبْلُ وَ لِتَبْلُغُواْ أَجَلاً مُّسَمًّی وَ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ» . ⁽⁴⁾

.

۲ / ۸ مراحل تکامل انسان

اشاره

حدیثامام باقر علیه السلامـ در باره این سخن خداوند متعال : «آمیخته ای ، تا او را بیازماییم» ـ :آب مرد و آب زن ، هر دو به هم می آمیزد .

مسند ابن حنبلـ به نقل از عبد اللّه ـ :مردی یهودی بر پیامبر خدا که با یارانش سرگرم سخن گفتن بود ، گذشت . قریش گفتند : ای یهودی ! این ، مدّعی است که پیامبر است . [مرد یهودی] گفت : هر آینه از او در باره چیزی می پرسم که آن را کسی جز پیامبر نمی داند . آن گاه آمد و نشست و سپس گفت : ای محمّد ! انسان از چه آفریده می شود ؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «ای یهودی ! از هر دو آفریده می شود ، از نطفه مرد و نطفه زن . نطفه مرد ، آب غلیظی است و استخوان و عصب ، از آن پدید می آید ، و نطفه زن ، آب رقیقی است و گوشت و خون از آن پدید می آید» . مرد یهودی برخاست و گفت : کسانی هم که پیش از تو [پیامبر] بودند ، همین را می گفتند .

۲/ ۸مراحل تکامل انسانقرآن«شما را چه شده است که از شُکوه خدا بیم ندارید ، و حال آن که شما را مرحله به مرحله خلق کرده است ؟!» .

«او کسی است که شما را از خاکی آفرید ، سپس از نطفه ای ، سپس از عَلَقه ای . سپس شما را به صورت کودکی بیرون می آورد ، تا به کمال قوّت خود برسید و تا سالمند شوید ، و برخی از شما مرگ پیش رس می یابد ـ و تا [سرانجام] به مدّتی که مقرّر است ، برسید ، و باشد که در اندیشه فرو روید» .

.

«وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْاءِنسَانَ مِن سُلَالَةٍ مِّن طِینٍ * ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِی قَرَارٍ مَّکِینٍ * ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَکَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا ءَاخَرَ فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ» . ⁽¹⁾

«یَخْلُقُکُمْ فِی بُطُونِ أُمَّهَاتِکُمْ خَلْقًا مِّن بَعْدِ خَلْقٍ فِی ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ ذَلِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ لَهُ الْمُلْکُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّی تُصْرَفُونَ» . ⁽²⁾

«یَاأَیُّهَا النَّاسُ إِن کُنتُمْ فِی رَیْبٍ مِّنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاکُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِن مُّضْغَةٍ مُّخَلَّقَةٍ وَ غَیْرِ مُخَلَّقَةٍ لِّنُبَیِّنَ لَکُمْ وَ نُقِرُّ فِی الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ إِلَی أَجَلٍ مُّسَمًّی ثُمَّ نُخْرِجُکُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُواْ أَشُدَّکُمْ وَ مِنکُم مَّن یُتَوَفَّی وَ مِنکُم مَّن یُرَدُّ إِلَی أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَیْلَا یَعْلَمَ مِن بَعْدِ عِلْمٍ شَیْئا» . ⁽³⁾

«وَ اللَّهُ خَلَقَکُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ ثُمَّ جَعَلَکُمْ أَزْوَاجًا وَمَا تَحْمِلُ مِنْ أُنثَی وَ لَا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ وَ مَا یُعَمَّرُ مِن مُّعَمَّرٍ وَلَا یُنقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا فِی کِتَابٍ إِنَّ ذَلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیرٌ» . ⁽⁴⁾

«هُوَ الَّذِی یُصَوِّرُکُمْ فِی الْأَرْحَامِ کَیْفَ یَشَاءُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ» . ⁽⁵⁾

«لَقَدْ خَلَقْنَا الْاءِنسَانَ فِی کَبَدٍ» . ⁽⁶⁾

الحدیثالإمام الباقر علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَلَقَدْ خَلَقْنَاکُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاکُمْ» ⁽⁷⁾ـ :أمّا «خَلَقْنَاکُمْ» فَنُطفَةً ثُمَّ عَلَقَةً ، ثُمَّ مُضغَةً ، ثُمَّ عَظما ثُمَّ لَحما ، وأمّا «صَوَّرْنَاکُمْ» فَالعَینَ ، وَالأَنفَ وَالاُذُنَینِ ، وَالفَمَ ، وَالیَدَینِ ، وَالرِّجلَینِ ، صَوَّرَ هذا ونَحوَهُ ، ثُمَّ جَعَلَ الدَّمیمَ وَالوَسیمَ وَالطَّویلَ وَالقَصیرَ وأشباهَ هذا . ⁽⁸⁾

.

«و به تحقیق ، ما انسان را از عصاره ای از گِل آفریدیم . سپس او را نطفه ای در جایگاهی استوار ، قرار دادیم . سپس نطفه را عَلَقه ساختیم و عَلَقه را پاره گوشت گردانیدیم . سپس پاره گوشت را استخوان آفریدیم . سپس استخوان ها را [با ]گوشت پوشاندیم . سپس او را آفرینش دیگر ، پدیدار ساختیم . پس آفرین بر خدا که بهترینِ آفرینندگان است!» .

«شما را در شکم های مادرانتان ، آفرینشی پس از آفرینشی [دیگر] در تاریکی های سه گانه خلق می کند . این است پروردگار شما ، خدا . فرمان روایی ، از آنِ اوست . معبودی جز او نیست . پس چگونه [و کجا از حق] برگردانیده می شوید ؟» .

«ای مردم ! اگر در باره برانگیخته شدن در شکّید ، پس [بدانید] ما شما را از خاکی آفریدیم ، سپس از نطفه ای ، سپس از علقه ای ، سپس از مُضغه ای دارای خلقت کامل و [احیانا] خلقت ناقص ، تا [قدرت خود را] بر شما روشن گردانیم ، و آنچه را اراده می کنیم ، تا مدّتی معیّن در رحِم ها قرار می دهیم . سپس شما را به صورت کودکی بیرون می آوریم ، سپس تا به کمال قوّت خود برسید ـ و برخی از شما [زودرس] می میرد ، و برخی از شما به غایت پیری می رسد ، به گونه ای که پس از دانستن ، چیزی نمی داند» .

«و خدا شما را از خاکی آفرید ، سپس از نطفه ای . سپس شما را جفت ها قرار داد و هیچ مادینه ای بار نمی گیرد و بار نمی نهد ، مگر به علم او ، و هیچ سال خورده ای عمر دراز نمی یابد و از عمرش کاسته نمی شود ، مگر آن که در کتابی [مندرج ]است . در حقیقت ، این کار بر خدا آسان است» .

«او کسی است که شما را در زهدان ها هر گونه که خواهد ، شکل می بخشد . معبودی نیست ، جز او که توانای استوارکار است» .

«ما انسان را در رنج آفریدیم» .

حدیثامام باقر علیه السلامـ در باره این سخن خداوند متعال : «شما را آفریدیم ، سپس صورتتان بخشیدیم» ـ : «شما را آفریدیم» ،[به ترتیب] از نطفه به عَلَقه و سپس مُضغه و سپس استخوان و سپس گوشت . «شما را صورت بخشیدیم» ، یعنی چشم و بینی و گوش ها و دهان و دست ها و پاها ، اینها و مانند اینها را شکل بخشید . سپس زشتی و زیبایی و بلندی و کوتاهی و مانند اینها را پدید آورد .

.

عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ تَعالی خَلَقَ خَلّاقینَ ، فَإِذا أرادَ أن یَخلُقَ خَلقا أمَرَهُم فَأَخَذوا مِنَ التُّربَةِ الَّتی قالَ فی کِتابِهِ : «مِنْهَا خَلَقْنَاکُمْ وَ فِیهَا نُعِیدُکُمْ وَمِنْهَا نُخْرِجُکُمْ تَارَةً أُخْرَی» ⁽¹⁾فَعَجَنَ النُّطفَةَ بِتِلکَ التُّربَةِ الَّتی یَخلُقُ مِنها بَعدَ أن أسکَنَها الرَّحِمَ أربَعینَ لَیلَةً ، فَإِذا تَمَّت لَها أربَعَةُ أشهُرٍ قالوا : یا رَبِّ نَخلُقُ ماذا ؟ فَیَأمُرُهُم بِما یُریدُ مِن ذَکَرٍ أو اُنثی ، أبیَضَ أو أسوَدَ . ⁽²⁾

تفسیر القمیّـ فی قَولِهِ : «وَ قَد خَلَقَکُمْ أَطوارًا» ⁽³⁾ـ :قالَ : عَلَی اختِلافِ الأَهواءِ وَالإِراداتِ وَالمَشِیّاتِ . ⁽⁴⁾

تفسیر القمیّـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْاءِنسَانَ مِن سُلَالَةٍ مِّن طِینٍ» ـ :قالَ : السُّلالَةُ الصَّفوَةُ مِنَ الطَّعامِ وَالشَّرابِ الَّذی یَصیرُ نُطفَةً ، وَالنُّطفَةُ أصلُها مِنَ السُّلالَةِ ، وَالسُّلالَةُ هِیَ مِن صَفوَةِ الطَّعامِ وَالشَّرابِ ، وَالطَّعامُ مِن أصلِ الطّینِ ، فَهذا مَعنی قَولِهِ : «مِن سُلَالَةٍ مِّن طِینٍ * ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِی قَرَارٍ مَّکِینٍ» یَعنی فِی الرَّحِمِ «ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَکَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا ءَاخَرَ فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ» ⁽⁵⁾وهذِهِ استِحالَةٌ مِن أمرٍ إلی أمرٍ ، فَحَدُّ النُّطفَةِ إذا وَقَعَت فِی الرَّحِمِ أربَعونَ یَوما ، ثُمَّ تَصیرُ عَلَقَةً . ⁽⁶⁾

.

امام باقر علیه السلام :خداوند متعال ، شماری آفرینشگر آفریده است و هر گاه بخواهد کسی را بیافریند ، به آنها دستور می دهد و آن آفرینشگران ، از همان خاکی که خداوند در کتابش فرموده است : «از آن ، شما را آفریدیم و در آن ، باز می گردانیم و بار دیگر شما را از آن ، بیرون می آوریم» ، بر می دارند و نطفه را ، پس از این که آن را چهل شب در رحِم نگه داشت ، با آن خاک ، خمیر می کند ، و چون چهار ماه بر آن گذشت ، آن آفرینشگران می گویند : پروردگارا! اکنون چه بیافرینیم ؟ و خدا به آنان دستور می دهد آنچه را که خواهد ، از پسر و دختر ، سفید یا سیاه .

تفسیر القمّیـ در باره این سخن خداوند : «و شما را گونه گون آفرید» ـ :[امام علیه السلام ]فرمود : «گونه گون در گرایش ها، اراده ها و خواست ها» .

تفسیر القمّیـ در باره این سخن خداوند متعال : «و انسان را از سُلاله ای از گِل آفریدیم» ـ :[امام علیه السلام ] فرمود : «سلاله ، عصاره غذا و آب است که تبدیل به نطفه می شود . نطفه ، اصلش از سُلاله است ، و سُلاله ، از عصاره غذا و آب ، فراهم می آید ، و غذا ، منشأش گِل است . پس این است معنای سخن او که : « از سُلاله ای از گِل آفریدیم . سپس او را نطفه ای در جایگاهی استوار ، قرار دادیم» ، یعنی در رحِم . «سپس نطفه را عَلَقه ساختیم . بعد ، عَلَقه را گوشتْ پاره ای ساختیم و گوشتْ پاره را استخوان ساختیم . سپس به استخوان ، گوشت پوشاندیم . سپس آن را آفرینشی دیگر پدیدار ساختیم . پس آفرین بر خدا که بهترینِ آفرینندگان است!» . این است تحوّل از مرحله ای به مرحله دیگر . پس هر گاه نطفه در رحِم قرار گیرد ، چهل روز به صورت نطفه است و سپس عَلَقه می شود .

.

الإمام الصادق علیه السلام :سُئِلَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام عَن مُتَشابِهِ الخَلقِ ، فَقالَ : هُوَ عَلی ثَلاثَةِ أوجُهٍ : فَمِنهُ خَلقُ الاِختِراعِ؛ کَقَولِهِ سُبحانَهُ : «خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَْرْضَ فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ» ⁽¹⁾، وخَلقُ الاِستِحالَةِ ؛ قَولُهُ تَعالی : «یَخْلُقُکُمْ فِی بُطُونِ أُمَّهَاتِکُمْ خَلْقًا مِّن بَعْدِ خَلْقٍ فِی ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ» وقَولُهُ: «هُوَ الَّذِی خَلَقَکُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ» الآیَةَ ، وأمّا خَلقُ التَّقدیرِ؛ فَقَولُهُ لِعیسی علیه السلام : «وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّینِ» الآیَةَ ⁽²⁾. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إنَّما صارَت سِهامُ المَواریثِ مِن سِتَّةِ أسهُمٍ لا یَزیدُ عَلَیها ، لِأَنَّ الإِنسانَ خُلِقَ مِن سِتَّةِ أشیاءَ ، وهُوَ قَولُ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ : «وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْاءِنسَانَ مِن سُلَالَةٍ مِّن طِینٍ» الآیَةَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «لَقَد خَلَقنا الإِنسانَ فِی کَبَدٍ» ـ :یَعنی مُنتَصِبا فی بَطنِ اُمِّهِ ؛ مَقادیمُهُ إلی مُقادیمِ اُمِّهِ ومَآخیرُهُ إلی مَآخیرِ اُمِّهِ ، غِذاؤُهُ مِمّا تَأکُلُ اُمُّهُ ویَشرَبُ مِمّا تَشرَبُ اُمُّهُ ، تُنَسِّمُهُ تَنسیما ، ومیثاقُهُ الَّذی أخَذَهُ اللّهُ عَلَیهِ بَینَ عَینَیهِ ، فَإِذا دَنا وِلادَتُهُ أتاهُ مَلَکٌ یُسَمَّی الزّاجِرَ ، فَیَزجُرُهُ فَیَنقَلِبُ . ⁽⁵⁾

.

امام صادق علیه السلاماز امیر مؤمنان علیه السلام ، در باره گونه های خلقت سؤال شد . فرمود : «آفرینش ، بر سه گونه است : یکی آفرینش اختراعی ، ⁽¹⁾چنان که خدای سبحان می فرماید : «آسمان ها و زمین را در شش روز آفرید» ، [دوم] آفرینش مرحله ای ، چنان که می فرماید : «شما را در شکم های مادرانتان ، آفرینشی پس از آفرینشی در تاریکی های سه گانه خلق می کند» و می فرماید : «او کسی است که شما را از خاکی ، سپس از نطفه ای . . . آفرید» ، و [سوم ]آفرینش تقدیری ، ⁽²⁾چنان که عیسی علیه السلام فرمود : «آن گاه که از گِل می آفرینی» تا آخر آیه» .

امام صادق علیه السلام :سهم های ارث شش سهم شده ، نه بیشتر ؛ چون انسان ، از شش چیز آفریده شده است . خداوند عز و جل می فرماید : «ما انسان را از عصاره ای از گل آفریدیم» تا آخر آیه .

امام صادق علیه السلامـدر باره سخن خداوند متعال : «هر آینه ، انسان را در رنج آفریدیم» ـ :یعنی در شکم مادرش به صورت عمودی قرار دارد : طرف روی او به طرف روی مادرش است و طرف پشتش به طرف پشت مادرش . غذایش از چیزی است که مادرش می خورد ، و از همان چیزی می نوشد که مادرش می نوشد ، و مادرش به نوعی او را تنفّس می دهد ، و پیمانش که خدا از او گرفته است ، [پیوسته ]در برابر چشم اوست . پس چون زمان تولّدش نزدیک می شود ، فرشته ای به نام «بانگ زننده» نزدش می آید و بر او بانگ می زند و او وارونه می شود .

.

الإمام علیّ علیه السلام :أیُّهَا المَخلوقُ السَّوِیُّ ⁽¹⁾وَالمُنشَأُ ⁽²⁾المَرعِیُّ ⁽³⁾فی ظُلُماتِ الأَرحامِ ومُضاعَفاتِ الأَستارِ ، بُدِئتَ مِن سُلالَةٍ مِن طینٍ ، ووُضعِتَ فی قَرارٍ مَکینٍ ، إلی قَدَرٍ مَعلومٍ ، وأجَلٍ مَقسومٍ ، تَمورُ ⁽⁴⁾فی بَطنِ اُمِّکَ جَنینا ، لا تُحیرُ ⁽⁵⁾دُعاءً ولا تَسمَعُ نِداءً ، ثُمَّ اُخرِجتَ مِن مَقَرِّکَ إلی دارٍ لَم تَشهَدها ولَم تَعرِف سُبُلَ مَنافِعِها . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلامـ فی صِفَةِ خَلقِ الإِنسانِ ـ :أم هذَا الَّذی أنشَأَهُ فی ظُلُماتِ الأَرحامِ ، وشُغُفِ ⁽⁷⁾الأَستارِ ، نُطفَةً دِهاقا ⁽⁸⁾، وعَلَقَةً مِحاقا ⁽⁹⁾، وجَنینا وراضِعا ، ووَلیدا و یافِعا . ثُمَّ مَنَحَهُ قَلبا حافِظا ، ولِسانا لافِظا ، وبَصَرا لاحِظا ، لِیَفهَمَ مُعتَبِرا ، ویُقَصِّرَ مُزدَجِرا . ⁽¹⁰⁾

الإمام الحسین علیه السلامـ فی دُعاءِ یَومِ عَرَفَةَ ـ :اِبتَدَأتَنی قَبلَ أن أکونَ شَیئا مَذکورا ، وخَلَقتَنی مِنَ التُّرابِ ثُمَّ أسکَنتَنِی الأَصلابَ ، آمِنا لِرَیبِ المَنونِ وَاختِلافِ الدُّهورِ ، فَلَم أزَل ظاعِنا مِن صُلبٍ إلی رَحِمٍ فی تَقادُمِ الأَیّامِ الماضِیَةِ وَالقُرونِ الخالِیَةِ ، لَم تُخرِجنی لِرَأفَتِکَ بی ولُطفِکَ لی وإحسانِکَ إلَیَّ فی دَولَةِ أیّامِ الکَفَرَةِ الَّذینَ نَقَضوا عَهدَکَ ، وکَذَّبوا رُسُلَکَ ، لکِنَّکَ أخرَجتَنی رَأفَةً مِنکَ وتَحَنُّنا عَلَیَّ لِلَّذی سَبَقَ لی مِنَ الهُدَی الَّذی فیهِ یَسَّرتَنی وفیهِ أنشَأتَنی ، ومِن قَبلِ ذلِکَ رَؤُفتَ بی بِجَمیلِ صُنعِکَ ، وسَوابِغِ نِعمَتِکَ ، فَابتَدَعتَ خَلقی ، مِن مَنِیٍّ یُمنی ، ثُمَّ أسکَنتَنی فی ظُلُماتٍ ثَلاثٍ بَینَ لَحمٍ وجِلدٍ ودَمٍ ، لَم تُشَهِّرنی بِخَلقی ⁽¹¹⁾، ولَم تَجعَل إلَیَّ شَیئا مِن أمری ، ثُمَّ أخرَجتَنی إلَی الدُّنیا تامّا سَوِیّا . ⁽¹²⁾

.

امام علی علیه السلام :ای انسانی که در کمال اعتدال و تناسب ، آفریده شده ای و در تاریکی های زهدان و پرده های تو در تو ، شکل گرفته و پرورده شده ای ! از عصاره گِل ، آغاز شدی و در آرامگاهی استوار ، تا زمانی معیّن و مهلتی مشخّص شده ، نهاده شدی . آن گاه که جنین هستی ، در شکم مادرت می جنبی . نه سخنی را پاسخ می دهی و نه آوازی را می شنوی . آن گاه ، از قرارگاهت به سرایی بیرون آورده می شوی که آن را ندیده ای و راه های کسب سود و منافع آن را نمی دانی .

امام علی علیه السلامـ در توصیف آفرینش انسان ـ :آیا این انسان ، همان کسی نیست که خداوند ، او را در تاریکی های زهدان و پرده های غلاف مانند آفرید ، از نطفه ای ریخته شده که به عَلَقه ای (آویزکی) بی مقدار ، تبدیل گشت . سپس جنین و شیرخواره و کودک و نوجوان شد . آن گاه ، خداوند به او دلی حفظ کننده ، و زبانی گویا ، و چشمی بینا بخشید تا بفهمد و عبرت گیرد و از زشتکاری ها باز ایستد .

امام حسین علیه السلامـ در دعای روز عرفه ـ :آفرینش مرا که هیچ نبودم ، آغاز کردی و از خاکم آفریدی . سپس در پشت ها[ ی پدران] جایم دادی ، آن سان که از کشاکش روزگار و گردش ایّام ، در امان بودم و در گذر روزگارانِ رفته و نسل های گذشته ، پیوسته از پشتی به زهدانی می کوچیدم ، و از سرِ دلسوزی و مِهر و نیکی ات به من ، مرا در دوران چیرگی کافران که پیمان [یکتاپرستی] تو را شکستند و فرستادگانت را انکار کردند ، به دنیایم نیاوردی ؛ بلکه از سرِ دلسوزی و مهرورزی ات به من ، در دوران هدایت که پیش تر برایم مقدّر فرمودی و مرا برای آن ، قابل ساختی و در آن ، پروراندی ، بیرونم آوردی . در گذشته نیز لطف و عنایت و نعمت های گسترده ات شامل حال من شده بود . پس آفرینش مرا از منیِ ریخته شده ای [در رحِم] آغاز کردی سپس در تاریکی های سه گانه ، بین گوشت و پوست و خون ، قرارم دادی ، و مرا به خلقتم انگشت نما نساختی ⁽¹⁾و هیچ چیز از کار [آفرینش ]مرا به من ، موکول نکردی . آن گاه ، مرا کامل و سالم به دنیا آوردی .

.

الکافی عن محمّد بن إسماعیل أو غیره :قُلتُ لِأَبی جَعفَرٍ علیه السلام : جُعِلتُ فِداکَ ، الرَّجُلُ یَدعو لِلحُبلی أن یَجعَلَ ما فی بَطنِها ذَکَرا سَوِیّا . قالَ : یَدعو ما بَینَهُ وبَینَ أربَعَةِ أشهُرٍ ، فَإِنَّهُ أربَعینَ لَیلَةً نُطفَةٌ ، وأربَعینَ لَیلَةً عَلَقَةٌ ، وأربَعینَ لَیلَةً مُضغَةٌ ، فَذلِکَ تَمامُ أربَعَةِ أشهُرٍ ، ثُمَّ یَبعَثُ اللّهُ مَلَکَینِ خَلّاقَینِ فَیَقولانِ : یا رَبِّ ما نَخلُقُ ؟ ذَکَرا أم اُنثی ؟ شَقِیّا أو سَعیدا ؟ فَیُقالُ ذلِکَ ، فَیَقولانِ : یا رَبِّ ما رِزقُهُ ؟ وما أجَلُهُ ؟ وما مُدَّتُهُ ؟ فَیُقالُ ذلِکَ ، ومیثاقُهُ بَینَ عَینَیهِ یَنظُرُ إلَیهِ ، ولا یَزالُ مُنتَصِبا فی بَطنِ اُمِّهِ ، حَتّی إذا دَنا خُروجُهُ بَعَثَ اللّهُ عز و جل إلَیهِ مَلَکا فَزَجَرَهُ زَجرَةً ، فَیَخرُجُ ویَنسَی المیثاقَ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فیما بَیَّنَهُ لِلمُفَضَّلِ بنِ عُمَرَ ـ :نَبتَدِئُ یا مُفَضَّلُ بِذِکرِ خَلقِ الإِنسانِ فَاعتَبِر بِهِ ، فَأَوَّلُ ذلِکَ ما یُدَبَّرُ بِهِ الجَنینُ فِی الرَّحِمِ ، هُوَ مَحجوبٌ فی ظُلُماتٍ ثَلاثٍ: ظُلمَةِ البَطنِ ، وظُلمَةِ الرَّحِمِ ، وظُلمَةِ المَشیمَةِ ، حَیثُ لا حیلَةَ عِندَهُ فی طَلَبِ غِذاءٍ ولا دَفعِ أذیً ، ولَا استِجلابِ مَنفَعَةٍ ولا دَفعِ مَضَرَّةٍ ، فَإِنَّهُ یَجری إلَیهِ مِن دَمِ الحَیضِ ما یَغذوهُ کَما یَغذُو الماءُ النّباتَ ، فَلا یَزالُ ذلِکَ غِذاءَهُ حَتّی إذا کَمَلَ خَلقُهُ وَاستَحکَمَ بَدَنُهُ ، وقَوِیَ أدیمُهُ عَلی مُباشَرَةِ الهَواءِ ، وبَصَرُهُ عَلی مُلاقاةِ الضِّیاءِ ، هاجَ الطَّلقُ بِاُمِّهِ فَأَزعَجَهُ أشَدَّ إزعاجٍ وأعنَفَهُ حَتّی یولَدَ ، وإذا وُلِدَ صُرِفَ ذلِکَ الدَّمُ الَّذی کانَ یَغذوهُ مِن دَمِ اُمِّهِ إلی ثَدیَیها ، فَانقَلَبَ الطَّعمُ وَاللَّونُ إلی ضَربٍ آخَرَ مِنَ الغِذاءِ ، وهُوَ أشَدُّ مُوافَقَةً لِلمَولودِ مِنَ الدَّمِ ، فَیُوافیهِ فی وَقتِ حاجَتِهِ إلَیهِ ، فَحینَ یولَدُ قَد تَلَمَّظَ وحَرَّکَ شَفَتَیهِ طَلَبا لِلرَّضاعِ ، فَهُوَ یَجِدُ ثَدیَی اُمِّهِ کَالإِداوَتَینِ ⁽²⁾المُعَلَّقَتَینِ لِحاجَتِهِ إلَیهِ ، فَلا یَزالُ یَغتَذی بِاللَّبَنِ مادامَ رَطبَ البَدَنِ ، رَقیقَ الأَمعاءِ ، لَیِّنَ الأَعضاءِ . ⁽³⁾

.

الکافیـ به نقل از محمّد بن اسماعیل یا شخصی دیگر ـ :به امام باقر علیه السلام گفتم : قربانت گردم ! مرد [می تواند ]دعا کند که خداوند ، آنچه را در شکم همسر باردارش است ، پسری سالم قرار دهد ؟ فرمود : «در فاصله چهار ماهگی دعا کند ؛ زیرا چهل شب به صورت نطفه است ، چهل شب عَلَقه ، چهل شب مُضغه که مجموعا چهار ماه می شود . سپس خداوند ، دو فرشته آفرینشگر را می فرستد ، و آن دو می گویند : بار پروردگارا ! چه بیافرینیم ؟ پسر یا دختر ؟ بدبخت یا خوش بخت ؟ دستور لازم به آن دو داده می شود . پس می گویند : بار پروردگارا ! روزی اش ؟ اجلش ؟ مدّت عمرش ؟ و دستور لازم در باره این امر به آنها داده می شود . پیمان [یکتاپرستی] او ، همواره در برابر چشم اوست و به آن می نگرد . پیوسته در شکم مادرش راست است ، تا آن گاه که زمان خارج شدنش نزدیک می شود . در این هنگام ، خداوند عز و جلفرشته ای را نزد او می فرستد و آن فرشته بر او بانگی می زند و جنین به دنیا می آید ، در حالی که پیمان را فراموش می کند» .

امام صادق علیه السلامـ در سخنان ایشان برای مفضّل بن عمر ـ :ای مفضّل ! به بیان آفرینش انسان ، آغاز می کنیم . پس ، از آن عبرت بیاموز . نخستین مرحله آن ، تدبیر جنین در رحِم است . او در تاریکی های سه گانه : تاریکی شکم ، تاریکی رحِم و تاریکی بچّه دان ، پوشیده است ، به طوری که نه می تواند غذایی برای خود فراهم آورد ، یا گزندی را از خود ، دور کند ، یا سودی را به سوی خویش کشانَد ، یا زیانی را از خویش برانَد . غذایش از خون حیض به او می رسد ، چنان که آب ، گیاه را تغذیه می کند . این ، پیوسته خوراک اوست ، تا آن گاه که چون خلقتش کامل شد و بدنش محکم گردید و پوستش برای تماس با هوا ، و چشمش برای دریافت نور ، آماده شد ، درد زایمان ، مادرش را می گیرد و او (جنین) را سخت ناراحت می کند و بر او فشار می آورد تا آن که متولّد می شود . چون متولّد شد ، آن خونی که از خون مادرش او را تغذیه می کرد ، به پستان های مادرش منتقل می گردد ، و آن مزه و رنگ [قبلی] به نوع دیگری از غذا تبدیل می شود که برای [بدن ]نوزاد ، سازگارتر از خون است و هنگام نیازش به آن ، به او می رسد . زمانی که به دنیا می آید ، دهانش را مزه مزه می کند و لبانش را تکان می دهد و با این کار ، شیر می طلبد ، و پستان های مادرش را چون دو مُشکِ آویخته شده برای نیاز خود می یابد ، تا زمانی که بدن ، تَر و تازه است و معده و روده ، نازک اند و اندام ها نرم هستند ، از شیر [مادر ]تغذیه می کند .

.

بحارالأنوار عن المفضّل بن عمر :فَقُلتُ [أی لِلإِمامِ الصّادِقِ علیه السلام ] : صِف نُشوءَ الأَبدانِ ونُمُوَّها حالاً بَعدَ حالٍ حَتّی تَبلُغَ التَّمامَ وَالکَمالَ . فَقالَ علیه السلام : أوَّلُ ذلِکَ تَصویرُ الجَنینِ فِی الرَّحِمِ حَیثُ لا تَراهُ عَینٌ ولا تَنالُهُ یَدٌ ، ویُدَبِّرُهُ حَتّی یَخرُجَ سَوِیّا مُستَوفِیا جَمیعُ ما فیهِ قِوامُهُ وصَلاحُهُ مِنَ الأَحشاءِ وَالجَوارِحِ وَالعَوامِلِ إلی ما فی تَرکیبِ أعضائِهِ مِنَ العِظامِ وَاللَّحمِ وَالشَّحمِ وَالمُخِّ وَالعَصَبِ وَالعُروقِ وَالغَضاریفِ ، فَإِذا خَرَجَ إلَی العالَمِ تَراهُ کَیفَ یَنمی بِجَمیعِ أعضائِهِ ، وهُوَ ثابِتٌ عَلی شِکلِهِ وهَیئتِهِ لا تَتَزایَدُ ولا تَنقُصُ ، إلی أن یَبلُغَ أشُدَّهُ إن مُدَّ فی عُمُرِهِ أو یَستَوفِیَ عُمُرَهُ أو یَستَوفِیَ مُدَّتَهُ قَبلَ ذلِکَ ، هَل هذا إلّا مِن لَطیفِ التَّدبیرِ وَالحِکمَةِ ؟ ⁽¹⁾

.

بحار الأنوارـ به نقل از مفضّل بن عمر ـ :[به امام صادق علیه السلام ] گفتم : پیدایش بدن ها و رشد مرحله به مرحله آنها را تا رسیدن به مرحله پایانی و کمال آنها را شرح نما . فرمود : «نخستین مرحله اش ، شکل بخشیدن به جنین است در رحِم ـ یعنی جایی که نه چشمی آن را می بیند و نه دستی به آن می رسد ـ ، و او را [در آن جا] تدبیر می کند ، تا آن که به صورت موجودی کامل و برخوردار از آنچه مایه قوام و استحکام اوست ـ از امعا و احشا و اندام ها و ابزارها گرفته تا استخوان ها و گوشت و پی و مغز و عصب و رگ ها و غضروف ها که در ترکیب اعضای او دخیل اند ـ ، به دنیا می آید . چون به دنیا آمد ، خود می بینی که چگونه همه اعضای او رشد می کنند ، در حالی که شکل و هیئتش ثابت است و زیاد و کم نمی شود ، تا آن که به نهایت رشد خود برسد ، اگر عمرش به آن حد برسد یا آن که به بیش از آن حد برسد ، یا مدّت عمر خود را تمام کند . آیا اینها جز با تدبیر و حکمتی دقیق ، شدنی است ؟».

.

. .

آفرینش آدم علیه السلام و فرضیّه تکامل

آفرینش آدم و فرضیّه تکاملچگونگی آفرینش آدم علیه السلام ، از دیرباز ، مورد توجّه دانشمندان بوده و تاکنون ، دو نظریّه عمده در این باره ، ابراز شده است : ۱ . نظریّه ثبوت صفات گونه ها و انواع و خلقت مستقل (فیکسیسم / Fixism) ؛ ۲ . نظریّه تحوّل انواع و تغییر تدریجی صفاتِ گونه ها و پیوستگی نسلی جانداران و تکاملی بودن حیات آنها (ترانسفورمیسم / Transformism) که داروین (م ۱۸۸۲ م) مطرح کرده است . دانشمندان اسلامی نیز با الهام از قرآن ، در این باره بحث و گفتگو کرده اند و هر یک از دو نظریّه پیش گفته ، در میان آنان ، طرفدارانی دارد و به آیاتی از قرآن برای اثبات هر یک از آن دو ، استدلال شده است ⁽¹⁾. اکثر قریب به اتّفاق مفسّران ، از جمله شیخ طوسی ، ⁽²⁾طبْرِسی ، ⁽³⁾سیوطی ، ⁽⁴⁾ابن کثیر ، ⁽⁵⁾مَراغی ⁽⁶⁾و علّامه طباطبایی ، ⁽⁷⁾آفرینش

.

ابتدایی آدم را از خاک (بر خلاف فرضیّه تکامل) با آیات قرآن ، منطبق دانسته اند . برخی دیگر نیز آن را با قرآن ، سازگار دانسته اند . ⁽¹⁾پاره ای نیز به طور ضمنی ، نظریّه تکامل را پذیرفته و کوشیده اند آن را فی الجمله ، با قرآن ، تطبیق دهند . ⁽²⁾علّامه طباطبایی می گوید : ممکن است برخی برای اثبات فرضیّه تکامل ، به آیه «إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَی ءَادَمَ وَنُوحًا وَءَالَ إِبْرَاهِیمَ وَءَالَ عِمْرَانَ عَلَی الْعَالَمِینَ» ⁽³⁾استدلال کنند ، بدین سان که «اصطفی» به معنای برگزیدنِ نخبه هر چیزی است و برگزیدن آدم ، در صورتی است که در زمان وی ، افرادی به عقل ، مجهّز نبوده اند و خداوند ، آدم را از میان آنان برگزیده و به عقل ، مجهّز کرده است . در نتیجه ، آدم با جهش خدایی از یک نوعِ جنبنده ، به نوعی دیگر منتقل شده است . آن گاه ، نسل او فزونی گرفت و نسل انسان ناقص اوّلی ، رو به نقصان نهاد تا منقرض گردید ؛ امّا با توجّه به کلمه «الْعَالَمِینَ» که بر سر آن ، «ال» آمده و افاده عموم می کند ، مقصود ، این است که آدم ، نوح ، آل عمران و آل ابراهیم ، بر تمام معاصران خویش و آیندگان ، برتری داشته و از میان آنان برگزیده شده اند ، با این تفاوت که برگزیدگی آدم علیه السلام فقط بر آیندگان است ، و در آیه ، هیچ دلیلی بر گزینش آدم از بین انسان های اوّلی وجود ندارد . ⁽⁴⁾وی در جای دیگر می گوید : آیاتی که پیش از این ، مورد توجّه قرار دادیم ، ⁽⁵⁾مبدأ پیدایش نسل انسان را به یک

.

جفت انسان نسبت می دهد که خود آن دو ، نسلِ کسی نبوده و از هیچ جانداری زاده نشده اند . ⁽¹⁾تورات نیز بر آفرینش ابتدایی آدم از خاک ، صحّه می گذارد و از این جهت ، با قرآنْ سازگار است ، آن جا که می گوید : خداوند ، آدم را از خاک زمین بسرشت و در بینی وی ، روح حیات دمید و آدم ، نَفْس زنده شد . ⁽²⁾شایان ذکر است که اعتقاد به نظریّه تکامل ، به هیچ وجه به معنای انکار صانع و عدم توجّه به خدا و دین نیست و با اعتقاد به ربوبیّت خداوند ، تباینی ندارد ؛ زیرا تحوّلِ چیزی به چیز دیگر در جهان (خواه در انواع و یا هر چیز دیگر) ، نشان دهنده نظام متقن طبیعت است که به قدرت خداوند حکیم ، طرّاحی شده است . داروین ، خود نیز تصریح می کند که در عین قبول تکاملِ انواع ، خداپرست است و اصولاً بدون قبول خدا نمی توان تکامل را توجیه کرد . ⁽³⁾از طرفی ، اگرچه داروین و گروهی از طرفداران نظریّه او ، نژاد انسانی را به نوعی از میمون ها ـ که ظاهرا بیشترین شباهت را به انسان دارند ـ ، منتهی می کنند ، همه طرفداران نظریّه تکامل ، این امر را نپذیرفته اند و بویژه در باره حلقه مفقود میان انسان و موجودات دیگر ، اختلاف های بسیاری وجود دارد ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

.

الفصل الثالث: فضل الإنسان۳ / ۱الکَرامَةُ الإِلهِیَّةُالکتاب«وَ لَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی ءَادَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْنَاهُم مِّنَ الطَّیِّبَاتِ وَ فَضَّلْنَاهُمْ عَلَی کَثِیرٍ مِّمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلاً» . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی قَولِهِ عَزَّ وجَلَّ : «وَ لَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی ءَادَمَ» ـ :الکَرامَةُ الأَکلُ بِالأَصابِعِ . ⁽²⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام : «وَ لَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی ءَادَمَ» یَقولُ : فَضَّلنا بَنی آدَمَ عَلی سائِرِ الخَلقِ «وَحَمَلْنَاهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ» یَقولُ : عَلَی الرَّطبِ وَالیابِسِ . «وَ رَزَقْنَاهُم مِّنَ الطَّیِّبَاتِ» یَقولُ : مِن طَیِّباتِ الثِّمارِ کُلِّها «وَ فَضَّلْنَاهُمْ» یَقولُ : لَیسَ مِن دابَّةٍ ولا طائِرٍ إلّا هِیَ تَأکُلُ وتَشرَبُ بِفیها ، لا تَرفَعُ بِیَدِها إلی فیها طَعاما ولا شَرابا غَیرُ ابنِ آدَمَ فَإِنَّهُ یَرفَعُ إلی فیهِ بِیَدِهِ طَعامَهُ ، فَهذا مِنَ التَّفضیلِ . ⁽³⁾

.

فصل سوم : برتری های انسان

۳ / ۱ گرامیداشت الهی

فصل سوم : برتری های انسان۳ / ۱گرامیداشت الهیقرآن«و به راستی که ما فرزندان آدم را گرامی داشتیم و آنان را در خشکی و دریا [بر مَرکب ها] بر نشاندیم و از پاکیزه ها به ایشان روزی دادیم و آنها را بر بسیاری از آفریده های خود ، برتریِ آشکار دادیم» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در باره این سخن خداوند عز و جل : «و به راستی که ما ، فرزندان آدم را گرامی داشتیم» ـ :این گرامیداشت ، غذا خوردن [انسان ]با انگشتان است .

امام زین العابدین علیه السلام : «و به راستی که ما ، فرزندان آدم را گرامی داشتیم» ، می گوید : فرزندان آدم را بر دیگر آفریده ها برتری دادیم . «و آنان را در خشکی و دریا بر نشاندیم» ، می گوید : بر تَر و خشک . «و از پاکیزه ها به ایشان روزی دادیم» ، می گوید : از همه میوه جات [و محصولات ]پاکیزه . «و ایشان را برتری دادیم» ، می گوید : همه چارپایان و پرندگان با دهانشان می خورند و می آشامند و با دست خود ، غذا و آب را به طرف دهانشان نمی برند . تنها آدمیزاد است که خوراک خود را با دستش به دهانش می برد ، و این ، برتری است .

.

الإمام الباقر علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ فَضَّلْنَاهُمْ عَلَی کَثِیرٍ مِّمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلاً» ـ :خُلِقَ کُلُّ شَیءٍ مُنکَبّا غَیرَ الإِنسانِ خُلِقَ مُنتَصِبا . ⁽¹⁾

الإمام الهادی علیه السلامـ فی رِسالَتِهِ فِی الرَّدِّ عَلی أهلِ الجَبرِ وَالتَّفویضِ ـ :إنّا نَبدَأُ مِن ذلِکَ بِقَولِ الصّادِقِ علیه السلام : «لا جَبرَ ولا تَفویضَ ولکِن مَنزِلَةٌ بَینَ المَنزِلَتَینِ ، وهِیَ صِحَّةُ الخِلقَةِ ، وتَخلِیَةُ السَّربِ ⁽²⁾، وَالمُهلَةُ فِی الوَقتِ ، وَالزّادُ مِثلُ الرّاحِلَةِ ، وَالسَّبَبُ المُهَیِّجُ لِلفاعِلِ عَلی فِعلِهِ» ، فَهذِهِ خَمسَةُ أشیاءَ جَمَعَ بِهَا الصّادِقُ علیه السلام جَوامِعَ الفَضلِ ، فَإِذا نَقَصَ العَبدُ مِنها خَلَّةً کانَ العَمَلُ عَنهُ مَطروحا بِحَسَبِهِ . فَأَخبَرَ الصّادِقُ علیه السلام بِأَصلِ ما یَجِبُ عَلَی النّاسِ مِن طَلَبِ مَعرِفَتِهِ ، ... وأنَا مُفَسِّرُها بِشَواهِدَ عَنِ القُرآنِ وَالبَیانِ إن شاءَ اللّهُ . تَفسیرُ صِحَّةِ الخِلقَةِ : أمّا قَولُ الصّادِقِ علیه السلام ، فَإِنَّ مَعناهُ کَمالُ الخَلقِ لِلإِنسانِ ، وکَمالُ الحَواسِّ ، وثَباتُ العَقلِ وَالتَّمییزِ ، وإطلاقُ اللِّسانِ بِالنُّطقِ ، وذلِکَ قَولُ اللّهِ : «وَ لَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی ءَادَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْنَاهُم مِّنَ الطَّیِّبَاتِ وَ فَضَّلْنَاهُمْ عَلَی کَثِیرٍ مِّمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلاً» فَقَد أخبَرَ عَزَّ وجَلَّ عَن تَفضیلِهِ بَنی آدَمَ عَلی سائِرِ خَلقِهِ ، مِنَ البَهائِمِ وَالسِّباعِ ودَوابِّ البَحرِ وَالطَّیرِ ، وکُلِّ ذی حَرَکَةٍ تُدرِکُهُ حَواسُّ بَنی آدَمَ بِتَمییزِ العَقلِ وَالنُّطقِ ، وذلِکَ قَولُهُ : «لَقَدْ خَلَقْنَا الْاءِنسَانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ» ⁽³⁾وقَولُهُ : «یَاأَیُّهَا الْاءِنسَانُ مَا غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ * الَّذِی خَلَقَکَ فَسَوَّاکَ فَعَدَلَکَ * فِی أَیِّ صُورَةٍ مَّا شَاءَ رَکَّبَکَ» ⁽⁴⁾وفی آیاتٍ کَثیرَةٍ ، فَأَوَّلُ نِعمَةِ اللّهِ عَلَی الإِنسانِ صِحَّةُ عَقلِهِ ، وتَفضیلُهُ عَلی کَثیرٍ مِن خَلقِهِ بِکَمالِ العَقلِ وتَمییزِ البَیانِ ، وذلِکَ أنَّ کُلَّ ذی حَرَکَةٍ عَلی بَسیطِ الأَرضِ هُوَ قائِمٌ بِنَفسِهِ بِحَواسِّهِ ، مُستَکمِلٌ فی ذاتِهِ ، فَفَضَّلَ بَنی آدَمَ بِالنُّطقِ الَّذی لَیسَ فی غَیرِهِ مِنَ الخَلقِ المُدرِکِ بِالحَواسِّ ، فَمِن أجلِ النُّطقِ مَلَّکَ اللّهُ ابنَ آدَمَ غَیرَهُ مِنَ الخَلقِ ، حَتّی صارَ آمِرا ناهِیا ، وغَیرُهُ مُسَخَّرٌ لَهُ ، کَما قالَ اللّهُ : «کَذَلِکَ سَخَّرَهَا لَکُمْ لِتُکَبِّرُواْ اللَّهَ عَلَی مَا هَدَاکُمْ» ⁽⁵⁾وقالَ : «وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُواْ مِنْهُ لَحْمًا طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُواْ مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهَا» ⁽⁶⁾وقال : «وَ الْأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَکُمْ فِیهَا دِفْ ءٌ وَ مَنَافِعُ وَمِنْهَا تَأْکُلُونَ * وَ لَکُمْ فِیهَا جَمَالٌ حِینَ تُرِیحُونَ وَ حِینَ تَسْرَحُونَ * وَ تَحْمِلُ أَثْقَالَکُمْ إِلَی بَلَدٍ لَّمْ تَکُونُواْ بَالِغِیهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنفُسِ» ⁽⁷⁾فَمِن أجلِ ذلِکَ دَعَا اللّهُ الإِنسانَ إلَی اتِّباعِ أمرِهِ ، وإلی طاعَتِهِ بِتَفضیلِهِ إیّاهُ بِاستِواءِ الخَلقِ وکَمالِ النُّطقِ وَالمَعرِفَةِ ، بَعدَ أن مَلَّکَهُمُ استِطاعَةَ ما کانَ تَعَبَّدَهُم بِهِ ، بِقَولِهِ : «فَاتَّقُواْ اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَ اسْمَعُواْ وَ أَطِیعُواْ» ⁽⁸⁾وقَولِهِ : «لَا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا» ⁽⁹⁾وقَولِهِ : «لَا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا مَا ءَاتَاهَا» ⁽¹⁰⁾وفی آیاتٍ کَثیرَةٍ . فَإِذا سَلَبَ مِنَ العَبدِ حاسَّةً مِن حَواسِّهِ ، رَفَعَ العَمَلَ عَنهُ بِحاسَّتِهِ ، کَقَولِهِ : «لَّیْسَ عَلَی الْأَعْمَی حَرَجٌ وَلَا عَلَی الْأَعْرَجِ حَرَجٌ» ⁽¹¹⁾الآیَةَ ، فَقَد رَفَعَ عَن کُلِّ مَن کانَ بِهذِهِ الصِّفَةِ الجِهادَ وجَمیعَ الأَعمالِ الَّتی لا یَقومُ [إلّا] ⁽¹²⁾بِها ، وکَذلِکَ أوجَبَ عَلی ذِی الیَسارِ الحَجَّ وَالزَّکاةَ لِما مَلَّکَهُ مِنِ استِطاعَةِ ذلِکَ ، ولَم یوجِب عَلَی الفَقیرِ الزَّکاةَ وَالحَجَّ ، قَولُهُ : «وَلِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً» ⁽¹³⁾، وقَولُهُ فِی الظِّهارِ : «وَ الَّذِینَ یُظَاهِرُونَ مِن نِّسَائِهِمْ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمَا قَالُواْ فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ» إلی قَولِهِ : «فَمَن لَّمْ یَسْتَطِعْ فَإِطْعَامُ سِتِّینَ مِسْکِینًا» ⁽¹⁴⁾کُلُّ ذلِکَ دَلیلٌ عَلی أنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی لَم یُکَلِّف عِبادَهُ إلّا ما مَلَّکَهُمُ استِطاعَتَهُ بِقُوَّةِ العَمَلِ بِهِ ، ونَهاهُم عَن مِثلِ ذلِکَ فَهذِهِ صِحَّةُ الخِلقَةِ . ⁽¹⁵⁾

.

امام باقر علیه السلامـ در باره این سخن خداوند متعال : «و آنها را بر بسیاری از آفریده های خود ، برتریِ آشکار دادیم» ـ :همه جانداران ، ناایستا آفریده شده اند ، بجز انسان که ایستا آفریده شده است .

امام هادی علیه السلامـ در نامه ایشان در پاسخ اهل جبر و تفویض ـ :سخن در این باره را با گفته [امام] صادق علیه السلام آغاز می کنیم که فرمود : «نه جبر است و نه تفویض ؛ بلکه مقامی (چیزی) است میان این دو ، و آن ، عبارت است از : سلامت آفرینش ، باز بودن راه ، مهلت داشتن در وقت ، توشه داشتن مانند دارا بودن مرکب ، و علّت برانگیزنده فاعل بر فعلش ... » . اینها پنج چیزند که [امام] صادق علیه السلام همه امتیازات را در آنها جمع کرده است و هر گاه بنده ، یکی از اینها را کم داشته باشد ، بر حَسَب آن ، تکلیف از او بر کنار است . پس [امام] صادق علیه السلام اصلی را که مردم باید در پی شناخت آن باشند ، خبر داده است ... و من ، به خواست خدا ، این پنج چیز را با شواهدی از قرآن و بیان ، توضیح می دهم : توضیح «سلامت آفرینش» : سخن [امام] صادق علیه السلام ، معنایش برخورداری انسان از آفرینش کامل و حواسّ کامل و ثبات عقل و تشخیص ، و زبان گویاست . و این است معنای سخن خداوند که : «ما فرزندان آدم را گرامی داشتیم و آنان را در خشکی و دریا بر نشاندیم . و از پاکیزه ها به ایشان روزی دادیم و آنان را بر بسیاری از آفریده های خود ، برتریِ آشکار دادیم» . خداوند عز و جل خبر داده است که آدمیان را به واسطه تشخیص خِرد و گویایی ، بر دیگر آفریدگانش از چارپایان و درندگان و آبزیان و پرندگان و هر جنبنده ای که حواسّ آدمیان آن را درک می کند ، برتری داده است ، و این ، سخن اوست که : «هر آینه ، انسان را در نیکوترین اعتدال آفریدیم» . و سخن اوست که : «ای انسان ! چه چیز ، تو را بر پروردگار بزرگوارت ، گستاخ کرده است ؛ همان کس که تو را آفرید ، [اندام] تو را درست کرد و [آن گاه ]تو را سامان بخشید و به هر صورتی که خواست ، تو را ترکیب کرد ؟» ، و در آیات بسیار [دیگری] . پس نخستین نعمتی که خدا به انسان بخشید ، خِرد سالم بود و به واسطه کمال خِرد و بیان روشن ، او را بر بسیاری از آفریدگانش برتری داد ؛ چرا که هر جنبنده ای بر پهنه زمین به حواسّ خود متّکی است و ذاتی کامل دارد ؛ امّا آدمیان را به سبب گویایی (قوّه ناطقه) بر دیگر آفریدگان که [تنها ]با حواسّ خود ادراک می کنند ، برتری بخشید . و برای همین قوّه ناطقه است که خداوند ، آدمیزاد را بر دیگر آفریدگان ، مسلّط کرد تا بدان جا که امر و نهی کننده گشته است و دیگران ، مسخّر اویند ، چنان که خداوند فرمود : «این گونه آنها (بهایم) را برای شما رام کرد تا خدا را به [پاس] آن که شما را هدایت نمود ، به بزرگی یاد کنید» و فرمود : «و او کسی است که دریا را مسخّر گردانید تا از آن ، گوشت تازه بخورید و پیرایه ای که آن را می پوشید ، از آن بیرون آورید» و فرمود : «چارپایان را برای شما آفرید . در آنها برای شما [وسیله] گرمی و سودهایی است و از آنها می خورید . و در آنها برای شما زیبایی است ، آن گاه که [آنها را] از چراگاه بر می گردانید و هنگامی که به چراگاه می برید ، و بارهای شما را به شهری می برند که جز با مشقّت بدن ها نمی توانستید بدان برسید» . پس بدین سبب ، خداوند ، انسان را به پیروی از فرمانش و به طاعتش فرا خواند ؛ چرا که به واسطه خلقت درست و کامل او و کمال نطق و شناختی که به او داد ، وی را امتیاز بخشید ، و قبل از آن ، به آدمیان ، توان انجام دادن تکالیف بندگی را بخشید ، آن جا که می فرماید : «پس تا می توانید ، از خدا پروا کنید و بشنوید و فرمان ببرید» و می فرماید : «خدا ، بر هیچ کس ، جز به اندازه توانش تکلیف نمی کند» و می فرماید : «خدا ، بر هیچ کس ، جز [به قدر] آنچه به او داده است ، تکلیف نمی کند» ، و در بسیاری آیات [دیگر] . بنا بر این ، هر گاه یکی از حواسّ بنده را از او بگیرد ، کار [و تکلیف مرتبط با ]آن اندام حسّی را از او بر می دارد . برای مثال می فرماید : «بر نابینا ایرادی نیست ، و بر لَنگ ، ایرادی نیست» تا پایان آیه . پس ، از کسی که این اوصاف را داشته باشد ، وظیفه جهاد و همه کارهایی را که جز با این اندام ها انجام نمی پذیرد ، برداشته است . همچنین حج و زکات را بر توانگر ، واجب فرموده ـ چون استطاعت (توان) آنها را به او داده است ـ و بر تهی دست ، حج و زکاتی واجب نکرده است . می فرماید : «برای خدا ، حجّ آن خانه ، بر عهده مردم است ؛ [البتّه بر ]کسی که توان رفتن به آن را داشته باشد» ، و در باره ظِهار ⁽¹⁾می فرماید : «و [بر] کسانی که زنانشان را ظَهار می کنند ، سپس از آنچه گفته اند ، پشیمان می شوند ، آزاد کردن بنده ای است» تا آن جا که می فرماید : «و هر که نتواند [بنده آزاد کند] ، باید شصت بینوا را خوراک دهد» . همه اینها دلیل بر آن است که خداوند ـ تبارک و تعالی ـ ، بندگانش را مکلّف نساخته ، مگر به چیزی که توان انجام دادن آن را بدیشان داده است و آنها را نهی کرده از مثل اینها [که در این آیه یاد شده اند] . این است معنای درست آفرینش .

.

. .

. .

الإمام علیّ علیه السلامـ فِی الدّیوانِ المَنسوبِ إلَیهِ ـ : دَواؤُکَ فیکَ وما تَشعُرُوداؤُکَ مِنکَ وما تُبصِرُ أتَزعُمُ أنَّکَ جِرمٌ صَغیرٌوفیکَ انطَوَی العالَمُ الأَکبَرُ وأنتَ الکِتابُ المُبینُ الَّذیبِأَحرُفِهِ یَظهَرُ المُضمَرُ فَلا حاجَةَ لَکَ فی خارِجٍیُخَبِّرُ عَنکَ بِما سُطِّرَ ⁽¹⁾

۳ / ۲خَلقُ ما فِی الأَرضِ لَهُالکتاب«هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُم مَّا فِی الْأَرْضِ جَمِیعًا ثُمَّ اسْتَوَی إِلَی السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلِیمٌ» . ⁽²⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ : «هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُم مَّا فِی الْأَرْضِ جَمِیعًا ثُمَّ اسْتَوَی إِلَی السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلِیمٌ» ـ :هُوَ الَّذی خَلَقَ لَکُم ما فِی الأرضِ جَمیعا لِتَعتَبِروا ولِتَتَوَصَّلوا بِهِ إلی رضوانِهِ ، و تَتَوَقَّوا بِهِ مِن عَذابِ نیرانِهِ «ثُمَّ اسْتَوَی إِلَی السَّمَاءِ» أخَذَ فی خَلقِها وإتقانِها «فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلِیمٌ» ولِعِلمِهِ بِکُلِّ شَیءٍ عَلِمَ المَصالِحَ ، فَخَلَقَ لَکُم کُلَّ ما فِی الأَرضِ لِمَصالِحِکُم یا بَنی آدَمَ . ⁽³⁾

.

۳ / ۲ آفرینش آنچه در زمین است ، برای انسان

امام علی علیه السلامـ در دیوان منسوب به ایشان ـ :دوای تو در وجود خود توست و تو نمی دانی و درد تو از توست و تو نمی بینی . تو می پنداری که جسمی خُردی حال ، آن که جهانِ بزرگ تر در [وجود] توست تو آن کتاب روشنی هستی که با حروفش نهانش آشکار می شود . پس تو را نیازی نیست به بیرون از تو که [خداوند ،] تو را به آنچه [در وجودت] نگاشته شده ، آگاه می سازد .

۳ / ۲آفرینش آنچه در زمین است ، برای انسانقرآن«و او کسی است که همه آنچه را در زمین است ، برای شما آفرید . سپس به کار آسمان پرداخت و آن را هفت آسمان ساخت ، و او به هر چیزی داناست» .

حدیثامام علی علیه السلامـ در باره این سخن خداوند عز و جل : «و او کسی است که همه آنچه را در زمین است ، برای شما آفرید . سپس به کار آسمان پرداخت و آن را هفت آسمان ساخت ، و او بر هر چیزی داناست» ـ :او همه آنچه را در زمین است ، برای شما آفرید تا درس بیاموزید و از این طریق ، به خشنودی او دست یابید و خود را از عذاب آتش های او ، نگه دارید . «سپس به آسمان پرداخت» ، یعنی شروع به آفریدن آسمان و استوارسازی آن کرد «و آن را هفت آسمان ساخت ، و او به هر چیزی داناست» و چون به هر چیزی داناست ، پس مصالح [و منافع] را می داند . از این رو ، آنچه را در زمین است ، برای مصالح شما آفرید ، ای آدمیان !

.

عنه علیه السلام :اِختَرتُ مِنَ التَّوراةِ اثنَتَی عَشرَةَ آیَةً فَنَقَلتُها إلَی العَرَبِیَّةِ ، وأنَا أنظُرُ إلَیها فی کُلِّ یَومٍ ثَلاثَ مَرّاتٍ ، ... یَابنَ آدَمَ خَلَقتُ الأَشیاءَ کُلَّها لِأَجلِکَ ، وخَلَقتُکَ لِأَجلی وأنتَ تَفِرُّ مِنّی ؟ ⁽¹⁾

مشارق أنوار الیقین :جاءَ فِی الأَحادیثِ القُدسِیَّةِ أنَّ اللّهَ یَقولُ : عَبدی ، خَلَقتُ الأَشیاءَ لِأَجلِکَ ، وخَلَقتُکَ لِأَجلی ، وَهَبتُکَ الدُّنیا بِالإِحسانِ وَالآخِرَةَ بِالإِیمانِ . ⁽²⁾

۳ / ۳تَسخیرُ ما فِی السَّماواتِ وَالأَرضِ لَهُالکتاب«اللَّهُ الَّذِی سَخَّرَ لَکُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِیَ الْفُلْکُ فِیهِ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُواْ مِن فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ * وَ سَخَّرَ لَکُم مَّا فِی السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِی الْأَرْضِ جَمِیعًا مِّنْهُ إِنَّ فِی ذَلِکَ لَأَیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ» . ⁽³⁾

.

۳ / ۳ آنچه در آسمان ها و زمین است ، مسخّر اوست

امام علی علیه السلام :از تورات ، دوازده آیه برگزیدم و آنها را به عربی برگرداندم ، و خود ، روزی سه بار در آنها می نگرم : «... ای فرزند آدم ! من همه چیزها را برای تو آفریدم ، و تو را برای خودم آفریدم ؛ ولی تو از من می گریزی ؟!» .

مشارق أنوار الیقین :در احادیث قدسی آمده است که خداوند می فرماید : «بنده ام ! من ، موجودات را برای تو آفریدم ، و تو را برای خودم خلق کردم . دنیا را به ازای نیکی کردن ، به تو بخشیدم ، و آخرت را به ازای ایمان .

۳ / ۳آنچه در آسمان ها و زمین است ، مسخّر اوستقرآن«خدا ، کسی است که دریا را برای شما رام گردانید تا کشتی ها در آن به فرمانش روان شوند ، و تا از افزون بخشی او طلب نمایید . باشد که سپاس دارید . و آنچه را در آسمان ها و آنچه را در زمین است ، مسخّر شما ساخت . همه از اوست . قطعا در این امر برای مردمی که می اندیشند ، نشانه هایی است» .

.

«أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَکُم مَّا فِی الْأَرْضِ وَ الْفُلْکَ تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ یُمْسِکُ السَّمَاءَ أَن تَقَعَ عَلَی الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَّحِیمٌ» . ⁽¹⁾

«اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَّکُمْ وَسَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ لِتَجْرِیَ فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهَارَ * وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دَائِبَیْنِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الَّیْلَ وَ النَّهَارَ» . ⁽²⁾

«وَسَخَّرَ لَکُمُ الَّیْلَ وَ النَّهَارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِی ذَ لِکَ لَأَیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَعْقِلُونَ * وَ مَا ذَرَأَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ إِنَّ فِی ذَلِکَ لَأَیَةً لِّقَوْمٍ یَذَّکَّرُونَ * وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُواْ مِنْهُ لَحْمًا طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُواْ مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَی الْفُلْکَ مَوَاخِرَ فِیهِ وَ لِتَبْتَغُواْ مِن فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ * وَ أَلْقَی فِی الْأَرْضِ رَوَاسِیَ أَن تَمِیدَ بِکُمْ وَ أَنْهَارًا وَ سُبُلاً لَّعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ» . ⁽³⁾

«وَ الْأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَکُمْ فِیهَا دِفْ ءٌ وَ مَنَافِعُ وَمِنْهَا تَأْکُلُونَ * وَ لَکُمْ فِیهَا جَمَالٌ حِینَ تُرِیحُونَ وَ حِینَ تَسْرَحُونَ * وَ تَحْمِلُ أَثْقَالَکُمْ إِلَی بَلَدٍ لَّمْ تَکُونُواْ بَالِغِیهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنفُسِ إِنَّ رَبَّکُمْ لَرَءُوفٌ رَّحِیمٌ * وَ الْخَیْلَ وَ الْبِغَالَ وَالْحَمِیرَ لِتَرْکَبُوهَا وَ زِینَةً وَ یَخْلُقُ مَا لَا تَعْلَمُونَ» . ⁽⁴⁾

«الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا وَ جَعَلَ لَکُمْ فِیهَا سُبُلاً لَّعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ * وَ الَّذِی نَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَنشَرْنَا بِهِ بَلْدَةً مَّیْتًا کَذَلِکَ تُخْرَجُونَ * وَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْوَاجَ کُلَّهَا وَ جَعَلَ لَکُم مِّنَ الْفُلْکِ وَ الْأَنْعَامِ مَا تَرْکَبُونَ * لِتَسْتَوُاْ عَلَی ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْکُرُواْ نِعْمَةَ رَبِّکُمْ إِذَا اسْتَوَیْتُمْ عَلَیْهِ وَ تَقُولُواْ سُبْحَانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنَا هَذَا وَ مَا کُنَّا لَهُ مُقْرِنِینَ» . ⁽⁵⁾

الحدیثالإمام زین العابدین علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذِی اختارَ لَنا مَحاسِنَ الخَلقِ ، وأجری عَلَینا طَیِّباتِ الرِّزقِ ، وجَعَلَ لَنَا الفَضیلَةَ بِالمَلَکَةِ عَلی جَمیعِ الخَلقِ ، فَکُلُّ خَلیقَتِهِ مُنقادَةٌ لَنا بِقُدرَتِهِ ، وصائِرَةٌ إلی طاعَتِنا بِعِزَّتِهِ . ⁽⁶⁾

.

«آیا ندیده ای که خدا ، آنچه را در زمین است ، مسخّر شما گردانید ؟ و کشتی ها در دریا به فرمان او روان اند ؟ و آسمان را نگه می دارد تا مبادا بر زمین فرو افتد ، مگر به اذن خودش [باشد] ؟ همانا خداوند نسبت به مردم ، رئوف و مهربان است» .

«خدا ، کسی است که آسمان ها و زمین را آفرید و از آسمان ، آب فرو فرستاد و به واسطه آن ، از میوه ها برای شما روزی پدید آورد و کشتی را مسخّر شما ساخت تا به فرمان او در دریا روان شود و جویبارها را مسخّر شما گردانید و آفتاب و ماه را که پیوسته روان اند ، برای شما مسخّر کرد و شب و روز را مسخّر شما گردانید» .

«و شب و روز و خورشید و ماه را مسخّر شما کرد ، و ستارگان به فرمان او مسخّر شده اند . مسلّما در این امور ، برای مردمی که تعقّل می کنند ، نشانه هایی است ، و [نیز] آنچه را در زمین به رنگ های گوناگون برای شما پدید آورد [ ، مسخّر شما ساخت] . بی تردید ، در این امور برای مردمی که پند می گیرند ، نشانه ای است . و اوست کسی که دریا را مسخّر گردانید تا از آن ، گوشت تازه بخورید و پیرایه ای که آن را می پوشید ، از آن بیرون آورید . و کشتی ها را در آن ، شکافنده[ی آب] می بینی ، و تا از فضل خدا بجویید و باشد که شکر گزارید . و در زمین ، کوه هایی استوار افکند تا شما را بجنباند و [نیز] رودها و راه هایی را تا راه خود را پیدا کنید» .

«و چارپایان را برای شما آفرید . در آنها برای شما [وسیله] گرمی و سودهایی است . و از آنها می خورید ، و در آنها برای شما زیبایی است ، آن گاه که [آنها را] از چراگاه بر می گردانید و هنگامی که به چرا می برید ، و بارهای شما را به شهری می برند که جز با مشقّت بدن ها نمی توانستید بدان برسید . قطعا پروردگار شما ، رئوف و مهربان است . و اسبان و شتران و خران را [آفرید] تا بر آنها سوار شوید و [برای شما] تجمّلی [باشد] ، و آنچه را نمی دانید ، می آفریند» .

«همان کسی که این زمین را برای شما گهواره ای گردانید و برای شما در آن ، راه ها نهاد ـ باشد که راه یابید ـ و آن کس که آبی به اندازه ، از آسمان فرود آورد . پس به وسیله آن ، سرزمینی مُرده را زنده گردانیدیم . همین گونه [از گورها] بیرون آورده می شوید . و همان کسی که جفت ها را یکسره آفرید ، و برای شما از کشتی ها و دام ها [وسیله ای ]که سوار شوید ، قرار داد تا بر پشت آن[ها] قرار گیرید . پس چون بر آن[ها] بر نشستید ، نعمت پروردگار خود را یاد کنید و بگویید : پاک است کسی که این را مسخّر ما گردانید ؛ و[گر نه] ما را یارای آنها نبود» .

حدیثامام زین العابدین علیه السلام :سپاس ، خدایی را که نیکویی های آفرینش را برای ما برگزید ، و روزی های پاکیزه را به ما ارزانی داشت ، و امتیاز سَروری بر همه خلق را برای ما قرار داد . پس به لطف قدرت او ، همه آفریدگانش فرمانبر مایند و به واسطه عزّت او ، سر در طاعت ما دارند .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ فیما بَیَّنَهُ لِلمُفَضَّلِ بنِ عُمَرَ ـ :وهکَذَا الهَواءُ ، لَولا کَثرَتُهُ وسَعَتُهُ لَاختَنَقَ هذَا الأَنامُ مِنَ الدُّخانِ وَالبُخارِ ، الَّتی یَتَحَیَّرُ فیهِ ویَعجِزُ عَمّا یُحَوَّلُ إلَی السَّحابِ وَالضَّبابِ أوَّلاً أوَّلاً ، وقَد تَقَدَّمَ مِن صِفَتِهِ ما فیهِ کِفایَةٌ . وَالنّارُ أیضا کَذلِکَ ... ثُمَّ فیها خَلَّةٌ اُخری وهِیَ أنَّها مِمّا خُصَّ بِهِ الإِنسانُ دونَ جَمیعِ الحَیَوانِ لِما لَهُ فیها مِنَ المَصلَحَةِ ، فَإِنَّهُ لَو فَقَدَ النّارَ لَعَظُمَ ما یَدخُلُ عَلَیهِ مِنَ الضَّرَرِ فی مَعاشِهِ ، فَأَمَّا البَهائِمُ فَلا تَستَعمِلُ النّارَ ولا تَستَمتِعُ بِها . ولَمّا قَدَّرَ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ أن یَکونَ هذا هکَذا ، خَلَقَ لِلإِنسانِ کَفّا وأصابِعَ مُهَیَّأَةً لِقَدحِ النّارِ وَاستِعمالِها ، ولَم یُعطِ البَهائِمَ مِثلَ ذلِکَ ، لکِنَّها اُعینَت بِالصَّبرِ عَلَی الجَفاءِ وَالخَلَلِ فِی المَعاشِ ، لِکَیلا یَنالَها فی فَقدِ النّارِ ما یَنالُ الإِنسانَ . ⁽¹⁾

.

امام صادق علیه السلامـ در سخنان ایشان به مفضّل بن عمر ـ :همچنین است هوا . اگر بسیاری و گستردگی آن نبود ، این مردم از دود و بخار ، خفه می شدند ؛ چون دود و بخارها در هوا سرگردان می ماندند و نمی توانستند تدریجا به ابر و مِه تبدیل شوند . پیش تر در خواصّ هوا به اندازه کفایت ، سخن گفتیم . آتش نیز همین گونه است ... . خاصیت دیگری که در آتش وجود دارد ، این است که از میان همه حیوانات ، تنها به انسان اختصاص داده شده است ؛ زیرا برای او در آتش ، مصلحت (منفعت) است ؛ چرا که اگر آتش را در اختیار نمی داشت ، زیان بزرگی در زندگی اش به او می رسید ، در صورتی که چارپایان ، آتش را به کار نمی گیرند و از آن ، بهره نمی برند . و چون خداوند عز و جل مقدّر فرمود که این چنین باشد ، برای انسان ، دست و انگشتانی مناسب برای روشن ساختن آتش و به کار گرفتن آن ، خلق کرد ، و چنین چیزی در اختیار بهایم نگذاشت ؛ بلکه به آنها قدرت تحمّل سختی و کاستی در زندگی داده شد تا مشکلاتی را که با نبود آتش به انسان می رسد ، آنها را گرفتار نسازد .

.

الفصل الرابع: حکمة خلق الإنسان۴ / ۱لَم یُخلَقِ الإِنسانُ عَبَثاالکتاب«أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاکُمْ عَبَثًا وَأَنَّکُمْ إِلَیْنَا لَا تُرْجَعُونَ» . ⁽¹⁾

«إِنَّا کُلَّ شَیْ ءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ» . ⁽²⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :اِعلَموا ـ عِبادَ اللّهِ ـ أنَّهُ لَم یَخلُقکُم عَبَثا ، ولَم یُرسِلکُم هَمَلاً ، عَلِمَ مَبلَغَ نِعَمِهِ عَلَیکُم ، وأحصی إحسانَهُ إلَیکُم ، فَاستَفتِحوهُ وَاستَنجِحوهُ وَاطلُبوا إلَیهِ وَاستَمنِحوهُ (وَاستَمیحوهُ) . ⁽³⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :اِتَّقُوا اللّهَ عِبادَ اللّهِ ، وتَفَکَّروا وَاعمَلوا لِما خُلِقتُم لَهُ ، فَإِنَّ اللّهَ لَم یَخلُقکُم عَبَثا ولَم یَترُککُم سُدیً ، قَد عَرَّفَکُم نَفسَهُ ، وبَعَثَ إلَیکُم رَسولَهُ ، وأنزَلَ عَلَیکُم کِتابَهُ ، فیهِ حَلالُهُ وحَرامُهُ ، وحُجَجُهُ وأمثالُهُ . فَاتَّقُوا اللّهَ ، فَقَدِ احتَجَّ عَلَیکُم رَبُّکُم فَقالَ : «أَلَمْ نَجْعَل لَّهُ عَیْنَیْنِ * وَ لِسَانًا وَ شَفَتَیْنِ * وَ هَدَیْنَاهُ النَّجْدَیْنِ» ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾فَهذِهِ حُجَّةٌ عَلَیکُم . فَاتَّقُوا اللّهَ مَا استَطَعتُم فَإِنَّهُ لا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ولا تُکلانَ إلّا عَلَیهِ . ⁽⁶⁾

.

فصل چهارم : حکمت آفرینش انسان

۴ / ۱ بیهوده آفریده نشده است

فصل چهارم : حکمت آفرینش انسان۴ / ۱انسان بیهوده آفریده نشده استقرآن«آیا پنداشته اید که شما را بیهوده آفریده ایم و این که شما به سوی ما باز گردانیده نمی شوید ؟» .

«ما هر چیزی را به اندازه آفریده ایم» .

حدیثامام علی علیه السلام :بدانید ـ ای بندگان خدا ـ که او شما را بیهوده نیافریده و سرِ خود ، رهایتان نکرده است . اندازه نعمت هایی را که به شما داده ، می داند و نیکی هایی را که به شما ارزانی داشته ، شماره کرده است . پس ، از او گشایش و کامیابی بخواهید و از او درخواست کنید و از او عطا [و بخشش ]بجویید .

امام زین العابدین علیه السلام :ای بندگان خدا ! از خدا پروا دارید ، و بیندیشید و برای آنچه از برای آن آفریده شده اید (آخرت) ، کار کنید ؛ زیرا خداوند ، شما را بیهوده نیافریده و بی هدف ، رهایتان نکرده است ؛ [بلکه] او خود را به شما شناسانْد ، و پیامبرش را سوی شما فرستاد ، و کتابش را بر شما فرو فرستاد که در آن ، حلال و حرام او ، و حجّت ها و مثال ها اوست . پس ، از خدا پروا کنید ؛ زیرا پروردگارتان بر شما حجّت آورده و فرموده است : «آیا برای او دو چشم قرار ندادیم ؟ و یک زبان و دو لب ؟ و دو راه (حق و باطل) را به او نشان دادیم» . این ، حجّتی است بر شما . پس تا می توانید ، پروای خدا دارید ، که هیچ نیرویی نیست ، مگر از سوی خدا ، و توکّل نشاید کرد ، جز بر او .

.

الإمام المهدیّ علیه السلامـ فی تَوقیعٍ صَدَرَ مِن ناحِیَتِهِ فی جَوابِ کِتابِ أحمَدَبنِ إسحاقَ ـ :إنَّ اللّهَ تَعالی لَم یَخلُقِ الخَلقَ عَبَثا ولا أهمَلَهُم سُدیً ، بَل خَلَقَهُم بِقُدرَتِهِ ، وجَعَلَ لَهُم أسماعا وأبصارا وقُلوبا وألبابا . ⁽¹⁾

الصواعق المحرقة :وَقَعَ لِبُهلولٍ ۲ مَعَهُ [أی مَعَ الإِمامِ العَسکَرِیِّ علیه السلام ] أنَّهُ رَآهُ وهُوَ صَبِیٌّ یَبکی وَالصِّبیانُ یَلعَبونَ ، فَظَنَّ أنَّهُ یَتَحَسَّرُ عَلی ما فی أیدیهِم ، فَقالَ : أشتَری لَکَ ما تَلعَبُ بِهِ ؟ فَقالَ : یا قَلیلَ العَقلِ ما لِلَّعبِ خُلِقنا ، فَقالَ لَهُ : فَلِماذا خُلِقنا ؟ قالَ : لِلعِلمِ وَالعِبادَةِ ، فَقالَ لَهُ : مِن أینَ لَکَ ذلِکَ ؟ قالَ : مِن قَولِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ «أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاکُمْ عَبَثًا وَأَنَّکُمْ إِلَیْنَا لَا تُرْجَعُونَ» ⁽²⁾. ⁽³⁾

.

امام مهدی علیه السلامـ در توقیعی که از سوی ایشان در پاسخ نامه احمد بن اسحاق صادر شد ـ :خدای متعال ، مخلوقات را بیهوده نیافریده و آنان را بی هدف ، رها نساخته است ؛ بلکه آنان را با قدرت خویش آفرید ، و برایشان ، گوش و چشم و دل و خِرد نهاد .

الصواعق المحرقة :روزی بهلول ۱ به ایشان (امام عسکری علیه السلام ) که کودکی بود ، برخورد و دید کودکان به بازی مشغول اند و ایشان ، گریه می کند . پنداشت برای آنچه در دست کودکان است ، ناراحت است . از این رو گفت : می خواهی برایت چیزی بخرم که با آن ، بازی کنی ؟ فرمود : «ای بی خِرد ! ما برای بازی آفریده نشده ایم» . بهلول گفت : پس برای چه آفریده شده ایم ؟ فرمود : «برای دانش و پرستش» . بهلول گفت : این را از کجا دانستی ؟ فرمود : «از این سخن خدای عز و جل که : «آیا پنداشته اید که ما شما را بیهوده آفریده ایم و به سوی ما باز نمی گردید ؟» » .

.

۴ / ۲لَم یُخلَقِ الإِنسانُ لِمَنفَعَةِ الخالِقِالکتاب«مَا أُرِیدُ مِنْهُم مِّن رِّزْقٍ وَ مَا أُرِیدُ أَن یُطْعِمُونِ» . ⁽¹⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :لَم تَخلُقِ الخَلقَ لِوَحشَةٍ ، ولَا استَعمَلتَهُم لِمَنفَعَةٍ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لَم یَخلُق ما خَلَقَهُ لِتَشدیدِ سُلطانٍ ، ولا تَخَوُّفٍ مِن عَواقِبِ زَمانٍ ، ولَا استِعانَةٍ عَلی ندٍّ ⁽³⁾مُثاوِرٍ ⁽⁴⁾، ولا شَریکٍ مُکاثِرٍ، ولا ضِدٍّ مُنافِرٍ، ولکِن خَلائِقُ مَربوبونَ، وعِبادٌ داخِرونَ ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :أستَوهِبُکَ یا إلهی نَفسِیَ الَّتی لَم تَخلُقها لِتَمتَنِعَ بِها مِن سوءٍ ، أو لِتَطَرَّقَ بِها إلی نَفعٍ ، ولکِن أنشَأتَها إثباتا لِقُدرَتِکَ عَلی مِثلِها ، وَاحتِجاجا بِها عَلی شَکلِها . ⁽⁷⁾

.

۴ / ۲ انسان برای سود رساندن به آفریدگار ، آفریده نشده است

۴ / ۲انسان برای سود رساندن به آفریدگار ، آفریده نشده استقرآن«از آنان ، هیچ روزی ای نمی خواهم و نمی خواهم که مرا خوراک دهند» .

حدیثامام علی علیه السلام :به خاطر تنهایی [خود] ، آفریدگان را نیافریدی و برای سود خویش ، به کارشان نگرفتی .

امام علی علیه السلام :آنچه آفرید ، نه برای افزودن بر قدرتی [از خود] بود ، و نه به خاطر بیم از پیشامدهای زمان ، و نه برای آن که در مصاف با همتایی جنگجو ، یا در برابر شریکی افزون خواه ، یا دشمنی ناساز ، از او یاری طلبد ؛ بلکه آنان ، آفریدگانی مملوک ، و بندگانی بی مقدار بیش نیستند .

امام زین العابدین علیه السلام :معبودا ! جان من ، [بخشش و] هدیه ای است از جانب تو . تو آن را نیافریدی تا با آن ، زیانی را از خودت دور سازی ، یا از ره گذر آن به سودی دست یابی ؛ بلکه ایجادش کردی تا توانایی خویش را بر ایجاد همانند آن ، به اثبات برسانی و آن را دلیل توانایی خود بر آفریدن همچون آن ، قرار دهی .

.

علل الشرائع عن عبد اللّه بن سلام مولی رسول اللّه صلی الله علیه و آله :فی صُحُفِ موسَی بنِ عِمرانَ علیه السلام : یا عِبادی ، إنّی لَم أخلُق لِأَستَکثِرَ بِهِم مِن قِلَّةٍ ، ولا لِانَسَ بِهِم مِن وَحشَةٍ ، ولا لِأَستَعینَ بِهِم عَلی شَیءٍ عَجَزتُ عَنهُ ، ولا لِجَرِّ مَنفَعَةٍ ولا لِدَفعِ مَضَرَّةٍ ، ولَو أنَّ جَمیعَ خَلقی مِن أهلِ السَّماواتِ وَالأَرضِ اجتَمَعوا عَلی طاعَتی وعِبادَتی لا یَفتُرونَ عَن ذلِکَ لَیلاً ولا نَهارا ، مازادَ ذلِکَ فی مُلکی شَیئا ، سُبحانی وتَعالَیتُ عَن ذلِکَ . ⁽¹⁾

۴ / ۳خُلِقَ الإِنسانُ لِلتَّعَقُّلِ ومَعرِفَةِ اللّهِالکتاب«هُوَ الَّذِی خَلَقَکُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ یُخْرِجُکُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُواْ أَشُدَّکُمْ ثُمَّ لِتَکُونُواْ شُیُوخًا وَ مِنکُم مَّن یُتَوَفَّی مِن قَبْلُ وَ لِتَبْلُغُواْ أَجَلاً مُّسَمًّی وَ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ» . ⁽²⁾

«اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَّ لِتَعْلَمُواْ أَنَّ اللَّهَ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ وَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عِلْمَاً » . ⁽³⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لَم یُعبَدِ اللّهُ عز و جل بِشَیءٍ أفضَلَ مِنَ العَقلِ . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۳ آفرینش انسان برای خِردورزی و شناخت خدا

علل الشرائعـ به نقل از عبد اللّه بن سلّام ، وابسته پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ :در صحف موسی بن عمران علیه السلام آمده است : «ای بندگان من ! من [خلق را] نیافریدم تا به واسطه آنان ، بر خویشتن چیزی بیفزایم ، یا از تنهایی به در آیم ، یا در کاری ناتوان باشم و از آنان ، کمک بگیرم ، یا سودی به دست آورم و یا زیانی را از خود بگردانم . اگر همه آفریدگانم از اهل آسمان ها و زمین ، بر طاعت و عبادت من گِرد آیند و شب و روز در این کار باشند و سستی نورزند ، این همه به پادشاهی من ، ذرّه ای نمی افزاید . من ، از این ، منزّه و برترم» .

۴ / ۳آفرینش انسان برای خِردورزی و شناخت خداقرآن«او کسی است که شما را از خاکی آفرید ، سپس از نطفه ای ، سپس از عَلَقه ای ، سپس شما را به صورت کودکی به دنیا می آورد ، سپس تا به کمال قوّت خود برسید و تا سالمند شوید ـ و از میان شما کسی است که مرگ پیش رس می یابد ـ و تا [در نهایت] به مدّتی که مقرّر است ، برسید ، و امید که خِرد ورزید» .

«خدا ، کسی است که هفت آسمان را و زمین را به همان گونه [هفت زمین] آفرید . فرمان [خدا] در میان آنها فرود می آید تا بدانید که خدا بر هر چیزی تواناست ، و به راستی که دانش او ، هر چیزی را در بر گرفته است» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل با چیزی برتر از خِرد ، پرستش نشده است .

.

عنه صلی الله علیه و آله :یا عَلِیُّ ، إذَا اکتَسَبَ النّاسُ مِن أنواعِ البِرِّ لِیَتَقَرَّبوا بِها إلی رَبِّنا فَاکتَسِب أنتَ أنواعَ العَقلِ تَسبِقهُم بِالزَّلفِ وَالقُربَةِ وَالدَّرَجاتِ فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ . ⁽¹⁾

بحارالأنوار :قالَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی فِی الحَدیثِ القُدسِیِّ : کُنتُ کَنزا مَخفِیّا ، فَأَحبَبتُ أن اُعرَفَ ، فَخَلَقتُ الخَلقَ لِکَی اُعرَفَ . ⁽²⁾

کشف الخفاءـ قالَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی ـ :کُنتُ کَنزا لا اُعرَفُ ، فَأَحبَبتُ أن اُعرَفَ ، فَخَلَقتُ خَلقا فَعَرَّفتُهُم بی فَعَرَفونی . ⁽³⁾

راجع : موسوعة العقائد الإسلامیة : ج ۱ ص ۲۰۵ (المعرفة / القسم الثانی / الفصل الثالث : التعقّل) و ص ۲۴۶ (الفصل الخامس / آثار العقل) .

۴ / ۴خُلِقَ الإِنسانُ لِلِابتِلاءِالکتاب«الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیَاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْغَفُورُ» . ⁽⁴⁾

«وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ وَ کَانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمَاءِ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ لَئِن قُلْتَ إِنَّکُم مَّبْعُوثُونَ مِن بَعْدِ الْمَوْتِ لَیَقُولَنَّ الَّذِینَ کَفَرُواْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُّبِینٌ» . ⁽⁵⁾

الحدیثمجمع البیان عن ابن عمر عن النّبیّ صلی الله علیه و آلهـ أنَّهُ تَلا قَولَهُ تَعالی «تَبَارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ» إلی قَولِهِ «أیُّکُمْ أحْسَنُ عَمَلًا» ثُمَّ قالَ ـ :أیُّکُم أحسَنُ عَقلاً ، وأورَعُ عَن مَحارِمِ اللّهِ ، وأسرَعُ فی طاعَةِ اللّهِ . ⁽⁶⁾

.

۴ / ۴ آفرینش انسان برای آزمایش

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای علی ! هر گاه مردم در پی کسب انواع نیکی ها باشند تا بدان وسیله به پروردگارمان نزدیک شوند ، تو انواع خِرد را به دست آور تا در نزدیکی و قرب [به خدا] و [نیل به] درجات دنیا و آخرت ، بر آنان پیشی گیری .

بحار الأنوار :خداوند ـ تبارک و تعالی ـ در حدیث قدسی فرموده است : «من گنجی پنهان بودم و دوست داشتم که شناخته شوم . پس آفریدگان را آفریدم تا شناخته شوم» .

کشف الخفاء :خداوند ـ تبارک و تعالی ـ فرمود : «من گنجی پنهان بودم و دوست داشتم که شناخته شوم . پس خلق را آفریدم و آنان را با خودم آشنا کردم و آنها مرا شناختند» .

ر . ک : دانش نامه عقاید اسلامی : ج ۱ ص ۲۵۵ (معرفت شناسی / بخش دوم / فصل سوم: خردورزی) و ص ۳۳۱ (فصل پنجم : نشانه های خرد) .

۴ / ۴آفرینش انسان برای آزمایشقرآن« همو که مرگ و زندگی را آفرید تا شما را بیازماید که کدامتان نیکوکارترید ، و اوست توانمند آمرزگار» .

«و او کسی است که آسمان ها و زمین را در شش روز آفرید و عرش او بر روی آب بود ، تا شما را بیازماید که کدامتان نیکوکارترید . و اگر بگویی که : «شما پس از مرگ زنده می شوید» ، هر آینه آنان که کافرند ، خواهند گفت : این نیست ، مگر جادویی آشکار» .

حدیثمجمع البیانـ به نقل از ابن عمر ، در باره پیامبر صلی الله علیه و آله ـ :ایشان ، آیه : «تَبَارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ» را خواند تا به : «أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» رسید . سپس فرمود : «هر یک از شما که نیکوکارتر باشد ، او عاقل تر ، و از حرام های خدا ، پرهیزگارتر ، و در فرمانبری از خدای متعال ، شتابنده تر است» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :ألا إنَّ اللّهَ تَعالی قَد کَشَفَ الخَلقَ کَشفَةً ، لا أنَّهُ جَهِلَ ما أخفَوهُ مِن مَصونِ أسرارِهِم ومَکنونِ ضَمائِرِهِم ، ولکِن لِیَبلُوَهُم أیُّهُم أحسَنُ عَمَلاً ، فَیَکونَ الثَّوابُ جَزاءً وَالعِقابُ بَواءً . ⁽¹⁾

الإمام الرِّضا علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» ـ :إنَّهُ عَزَّ وجَلَّ خَلَقَ خَلقَهُ لِیَبلُوَهُم بِتَکلیفِ طاعَتِهِ وعِبادَتِهِ ، لا عَلی سَبیلِ الاِمتِحانِ وَالتَّجرِبَةِ ؛ لِأَنـَّهُ لَم یَزَل عَلیما بِکُلِّ شَیءٍ . ⁽²⁾

راجع : یونس : ۱۴ ، الکهف : ۷ ، المؤمنون : ۳۰ ، العنکبوت : ۲ و ۳ . فرهنگ قرآن (بالفارسیّة): ج ۴ ص ۲۷۷ ـ ۳۰۸ (امتحان)

۴ / ۵خُلِقَ الإِنسانُ لِلعِبادَةِالکتاب«وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْاءِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ» . ⁽³⁾

الحدیثعلل الشرائع عن أبی بصیر :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ : «وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْاءِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ» ، قالَ : خَلَقَهُم لِیَأمُرَهُم بِالعِبادَةِ . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۵ آفرینش انسان برای پرستش

امام علی علیه السلام :بدانید که خدای بزرگ ، آفریدگان را آشکار ساخت ، ⁽¹⁾نه این که از رازهای نهفته و درون های پوشیده شان آگاه نبود ؛ بلکه تا آنان را بیازماید که کدام یک بهتر عمل می کند پس ثواب ، پاداش [کار نیک آن ها] است و عقاب ، سزا[ی کار بدشان] .

امام رضا علیه السلامـ در باره این سخن خداوند متعال : «تا شما را بیازماید که کدامتان نیکوکارترید» ـ :خداوند عز و جل خلق خود را آفرید تا با نهادن تکلیف طاعت و عبادت خویش بر دوش آنان ، ایشان را بیازماید ، نه از باب امتحان و تجربه [برای خود] ؛ زیرا او همواره به همه چیز ، آگاه است .

ر . ک : یونس : آیه ۱۴ ، کهف : آیه ۷ ، مؤمنون : آیه ۳۰ ، عنکبوت : آیه ۲ و ۳ ؛ فرهنگ قرآن : ج ۴ ص ۲۷۷ ـ ۳۰۸ (امتحان) .

۴ / ۵آفرینش انسان برای پرستشقرآن«من ، جن و اِنس را نیافریدم ، مگر برای این که مرا بپرستند» .

حدیثعلل الشرائعـ به نقل از ابو بصیر ـ :از امام صادق علیه السلام در باره این سخن خداوند عز و جلپرسیدم که : «من ، جن و اِنس را نیافریدم ، مگر برای این که مرا بپرستند» . فرمود : «آنها را آفرید تا به بندگی فرمانشان دهد» .

.

علل الشرائع عن جمیلِ بن درَّاج :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : جُعِلتُ فِداکَ ، ما مَعنی قَولِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ : «وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْاءِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ» فَقالَ : خَلَقَهُم لِلعِبادَةِ . ⁽¹⁾

علل الشرائع عن جمیل بن درّاج عن الإمام الصادق علیه السلام ، قال :سَأَلتُهُ عَن قَولِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ : «وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْاءِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ» ⁽²⁾قالَ : خَلَقَهُم لِلعِبادَةِ ، قُلتُ : خاصَّةً أم عامَّةً ؟ قالَ : لا بَل عامَّةً . ⁽³⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :بِئسَ العَبدُ عَبدٌ خُلِقَ لِلعِبادَةِ فَأَلهَتهُ العاجِلَةُ عَنِ الآجِلَةِ . ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام :اِبتَدَأَ ما أرادَ ابتِداءَهُ ، وأنشَأَ ما أرادَ إنشاءَهُ ، عَلی ما أرادَ مِنَ الثَّقَلَینِ الجِنِّ وَالإِنسِ ، لِیَعرِفوا بِذلِکَ رُبوبِیَّتَهُ وتَمَکَّنَ فیهِم طاعَتُهُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :فَاتَّقُوا اللّهَ عِبادَ اللّهِ جِهَةَ ما خَلَقَکُم لَهُ ، وَاحذَروا مِنهُ کُنهَ ⁽⁶⁾ما حَذَّرَکُم مِن نَفسِهِ ، وَاستَحِقّوا مِنهُ ما أعَدَّ لَکُم بِالتَّنَجُّزِ لِصِدقِ میعادِهِ ، وَالحَذَرِ مِن هَولِ مَعادِهِ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلامـ وهُوَ یَدعُو النّاسَ إلَی الجِهادِ ـ :إنَّ اللّهَ قَد أکرَمَکُم بِدینِهِ ، وخَلَقَکُم لِعِبادَتِهِ ، فَأَنصِبوا ⁽⁸⁾أنفُسَکُم فی أداءِ حَقِّهِ . ⁽⁹⁾

.

علل الشرائع ـبه نقل از جمیل بن درّاج ـ :به امام صادق علیه السلام گفتم : قربانت گردم ! معنای این سخن خداوند عز و جل که : «من ، جن و اِنس را نیافریدم ، مگر برای این که مرا بپرستند» ، چیست ؟ فرمود : «یعنی آنها را برای پرستش [و بندگی] آفرید» .

علل الشرائعـ به نقل از جمیل بن درّاج ـ :از امام صادق علیه السلام در باره این سخن خداوند عز و جل پرسیدم که : «من جن و انس را نیافریدم ، مگر برای این که مرا بپرستند» . فرمود : «آنها را برای پرستیدن آفرید» . گفتم : خاص یا عام ؟ فرمود : «نه ، عام» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چه بد بنده ای است آن بنده ای که برای عبادت ، آفریده شده باشد و زندگی زودگذر دنیوی ، او را از آخرت ، باز دارد !

امام علی علیه السلام :[خداوند ،] آنچه را که خواست بیاغازد، آغازید ، و آنچه را که خواست هست کند ، از پری و آدمی، هست کرد تا بدین وسیله ، پروردگاریِ او را بشناسند و از او فرمان بَرَند .

امام علی علیه السلام :ای بندگان خدا ! از خدا پروا بدارید و بدان سو روید که شما را برای آن آفرید ، و از او که شما را از خویشتن بر حذر داشته است ، چنان که باید و شاید ، بترسید ، و با طلبیدن وعده راستین او [از طریق انجام دادن طاعات و عبادات] و پرهیز از هراس قیامتش [به وسیله باز ایستادن از گناهان] ، کاری کنید که سزاوار آن چیزی شوید که برای شما آماده ساخته است .

امام علی علیه السلامـ در هنگام فرا خواندن مردم به جهادـ :خداوند ، شما را به دین خویش ، مفتخر ساخت و برای پرستش خود ، شما را آفرید . پس در گزاردن حقّ او ، با تمام توان بکوشید .

.

عنه علیه السلام :بِتَقوَی اللّهِ اُمِرتُم ، ولِلإِحسانِ وَالطّاعَةِ خُلِقتُم . ⁽¹⁾

بصائر الدرجات عن أبی بصیر عن الإمام الباقر علیه السلام ، قال :سَأَلتُهُ علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ : «یُنَزِّلُ الْمَلَئِکَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلَی مَن یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ» ⁽²⁾فَقالَ : جَبرَئیلُ الَّذی نَزَلَ عَلَی الأَنبِیاءِ ، وَالرّوحُ تَکونُ مَعَهُم ومَعَ الأَوصِیاءِ لا تُفارِقُهُم تُفَقِّهُهُم وتُسَدِّدُهُم مِن عِندِ اللّهِ ، وأنَّهُ لا إلهَ إلَا اللّهُ ، مُحَمَّدٌ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وبِهِما عُبِدَ اللّهُ ، وَاستَعبَدَ اللّهُ عَلی ⁽³⁾هذَا الجِنَّ وَالإِنسَ وَالمَلائِکَةَ ، ولَم یَعبُدِ اللّهَ مَلَکٌ ولا نَبِیٌّ ولا إنسانٌ ولا جانٌّ إلّا بِشَهادَةِ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ ، وأنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ ، وما خَلَقَ اللّهُ خَلقاً إلّا لِلعِبادَةِ . ⁽⁴⁾

الإمام الباقر علیه السلامـ فی حَدیثٍ عَن آدَمَ علیه السلام مُخاطِبا اللّهَ سُبحانَهُ ـ :قالَ آدَمُ : یا رَبِّ ما أکثَرَ ذُرِّیَّتی ولِأَمرِ ما خَلَقتَهُم ؟ ... قال اللّه عزّ وجلّ : ... خَلَقتُکَ وخَلَقتُ ذُرِّیَّتَکَ مِن غَیرِ فاقَةٍ بی إلَیکَ وإلَیهِم ، وإنَّما خَلَقتُکَ وخَلَقتُهُم لِأَبلُوَکَ وأبلُوَهُم أیُّکُم أحسَنُ عَمَلاً فی دارِ الدُّنیا فی حَیاتِکُم وقَبلَ مَماتِکُم ، فَلِذلِکَ خَلَقتُ الدُّنیا وَالآخِرَةَ ، وَالحَیاةَ وَالمَوتَ ، وَالطّاعَةَ وَالمَعصِیَةَ ، وَالجَنَّةَ وَالنّارَ ، وکَذلِکَ أرَدتُ فی تَقدیری وتَدبیری وبِعِلمِی النّافِذِ فیهِم ، خالَفتُ بَینَ صُوَرِهِم وأجسامِهِم ، وألوانِهِم وأعمارِهِم وأرزاقِهِم ، وطاعَتِهِم ومَعصِیَتِهِم ، فَجَعَلتُ مِنهُمُ الشَّقِیَّ وَالسَّعیدَ ، وَالبَصیرَ وَالأَعمی ، وَالقَصیرَ وَالطَّویلَ ، وَالجَمیلَ وَالدَّمیمَ ، وَالعالِمَ وَالجاهِلَ ، وَالغَنِیَّ وَالفَقیرَ ، وَالمُطیعَ وَالعاصِیَ ، وَالصَّحیحَ وَالسَّقیمَ ، ومَن بِهِ الزَّمانَةُ ⁽⁵⁾ومَن لا عاهَةَ بِهِ . فَیَنظُرُ الصَّحیحُ إلَی الَّذی بِهِ العاهَةُ فَیَحمَدُنی عَلی عافِیَتِهِ ، ویَنظُرُ الَّذی بِهِ العاهَةُ إلَی الصَّحیحِ فَیَدعونی ویَسأَلُنی أن اُعافِیَهُ ، ویَصبِرُ عَلی بَلائی فَاُثیبُهُ جَزیلَ عَطائی ، ویَنظُرُ الغَنِیُّ إلَی الفَقیرِ فَیَحمَدُنی ویَشکُرُنی ، ویَنظُرُ الفَقیرُ إلَی الغَنِیِّ فَیَدعونی ویَسأَلُنی ، ویَنظُرُ المُؤمِنُ إلَی الکافِرِ فَیَحمَدُنی عَلی ما هَدَیتُهُ ، فَلِذلِکَ خَلَقتُهُم لِأَبلُوَهُم فِی السَّرّاءِ وَالضَّرّاءِ ، وفیما اُعافیهِم وفیما أبتَلیهِم وفیما اُعطیهِم وفیما أمنَعُهُم ، وأنَا اللّهُ المَلِکُ القادِرُ ، ولی أن اُمضِیَ جَمیعَ ما قَدَّرتُ عَلی ما دَبَّرتُ ، ولی أن اُغَیِّرَ مِن ذلِکَ ما شِئتُ إلی ما شِئتُ ، واُقَدِّمَ مِن ذلِکَ ما أخَّرتُ ، واُؤَخِّرَ مِن ذلِکَ ما قَدَّمتُ، وأنَا اللّهُ الفَعّالُ لِما اُریدُ، لا اُسأَلُ عَمّا أفعَلُ وأنَا أسأَلُ خَلقی عَمّاهُم فاعِلونَ. ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلام :شما به پروا کردن از خدا فرمان داده شده اید، و برای کار نیک کردن و فرمان بُرداری [از خدا ]آفریده شده اید .

بصائر الدرجاتـ به نقل از ابوبصیر ـ :از امام باقر علیه السلام در باره این سخن خداوند عز و جلپرسیدم که : «فرشتگان را با روح به فرمان خود ، بر هر کس از بندگانش که بخواهد ، نازل می کند» . فرمود : «جبرئیل علیه السلام است که بر پیامبران نازل شد ، و روح ، همواره با آنان و با اوصیا[ی آنان] است و از آنها جدا نمی شود ، و از جانب خدا به آنان ، دانایی می آموزد و به راه راست می بردشان ، و این را [بیان می کند] که معبودی جز خدای یکتا نیست و محمّد ، فرستاده خداست ، و با این دو [عقیده] خدا پرستش شده ، و خداوند از جن و انس و فرشتگان ، خواسته است که او را پرستش کنند ، و هیچ فرشته و پیامبر و انسان و جنّی نیست ، مگر آن که خداوند را با گواهی دادن به یگانگی او و پیامبری محمّد ، عبادت کرده اند ، و خداوند ، هیچ مخلوقی نیافریده ، مگر برای پرستش [او]» .

امام باقر علیه السلامـ در حدیثی از آدم علیه السلام خطاب به خدای سبحان ـ :آدم گفت : ای پروردگار من ! چه ذریّه فراوانی دارم ! اینان را برای چه آفریدی ؟ خداوند فرمود : « ... تو و فرزندان تو را آفریدم ، بدون آن که مرا به تو و به ایشان نیازی باشد ؛ بلکه تو و ایشان را آفریدم تا شما را بیازمایم که کدامینِ شما در زندگی این سرای دنیا و پیش از آن که بمیرید ، نیکوکردارترید . دنیا و آخرت ، و زندگی و مرگ ، و فرمانبری و نافرمانی ، و بهشت و دوزخ را برای همین منظور آفریدم ، و در تقدیر و تدبیر خویش ، این گونه اراده کردم ، و با علم خود ـ که در میان آنان نافذ است ـ ، میان صورت ها و پیکرها ، و رنگ ها و عمرها و روزی هایشان ، و فرمانبری و نافرمانی شان تفاوت افکندم . آنان را به خوش بخت و بدبخت ، و بینا و کور ، و کوتاه و بلند ، و زیبا و زشت ، و دانا و نادان ، و دارا و نادار ، و فرمان بُردار و نافرمان ، و تن درست و بیمار ، و معلول و سالم ، تقسیم نمودم . [چنین نمودم] تا سالم به آن که معلول است ، بنگرد و مرا بر عافیت خویش ، سپاس گوید ، و معلول به تن درست بنگرد و مرا بخواند و از من بخواهد که او را عافیت بخشم و بر بلای من ، شکیبایی کند تا از پاداش فراوان خویش ، به او عطا کنم ، و دارا به نادار بنگرد و مرا ستایش و سپاس گوید ، و نادار به دارا بنگرد و مرا بخواند و از من درخواست کند ، و مؤمن به کافر بنگرد و به خاطر آن که هدایتش کردم ، مرا سپاس گزارد . پس برای این آنها را آفریدم تا ایشان را در خوشی و ناخوشی ، و در عافیت و بلا ، و در آنچه به آنان عطا کرده ام و در آنچه از ایشان دریغ داشته ام ، بیازمایم . منم خداوند فرمان روای توانا ، و من حق (/ قدرت) دارم که همه آنچه را مقدّر ساخته ام ، طبق تدبیرم روان سازم ، و حق دارم از اینها ، آنچه را که بخواهم ، به آنچه بخواهم ، تغییر دهم و آنچه را پس افکنده ام ، پیش اندازم و آنچه را مقدّم داشته ام ، مؤخّر دارم . منم خدایی که هر چه اراده کنم ، انجام می دهم . از آنچه انجام می دهم ، بازخواست نمی شوم ؛ ولی آفریدگان خویش را از آنچه انجام دهند ، بازخواست می نمایم» .

.

الإمام الصادق علیه السلام :خَرَجَ الحُسَینُ بنُ عَلِیٍّ علیه السلام عَلی أصحابِهِ فَقالَ : أیُّهَا النّاسُ ، إنَّ اللّهَ جَلَّ ذِکرُهُ ، ما خَلَقَ العِبادَ إلّا لِیَعرِفوهُ ، فَإِذا عَرَفوهُ عَبَدوهُ ، فَإِذا عَبَدوهُ استَغنَوا بِعِبادَتِهِ عَن عِبادَةِ مَن سِواهُ . فَقالَ لَهُ رَجُلٌ : یَابنَ رَسولِ اللّهِ ، بِأَبی أنتَ واُمّی فَما مَعرِفَةُ اللّهِ ؟ قالَ : مَعرِفَةُ أهلِ کُلِّ زَمانٍ إمامَهُمُ الَّذی یَجِبُ عَلَیهِم طاعَتُهُ . ⁽¹⁾

التوحید عن محمّد بن أبی عمیر :سَأَلتُ أبَا الحَسَنِ موسَی بنَ جَعفَرٍ علیه السلام عَن ... مَعنی قَولِهِ صلی الله علیه و آله : «اِعمَلوا فَکُلٌّ مُیَسَّرٌ لِما خُلِقَ لَهُ» . فَقالَ : إنَّ اللّهَ عَزَّ وجَلَّ خَلَقَ الجِنَّ وَالإِنسَ لِیَعبُدوهُ ولَم یَخلُقهُم لِیَعصوهُ ، وذلِکَ قَولُهُ عَزَّ وجَلَّ «وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْاءِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ» فَیَسَّرَ کُلّاً لِما خَلَقَ لَهُ ، فَالوَیلُ لِمَنِ استَحَبَّ العَمی عَلَی الهُدی . ⁽²⁾

.

امام صادق علیه السلام :حسین بن علی علیه السلام به میان یارانش آمد و فرمود : «ای مردم !خداوند ـ که نامش بزرگ باد ـ بندگان را نیافرید ، مگر تا او را بشناسند ، و چون او را شناختند ، پرستشش کنند ، و چون او را پرستیدند ، با پرستش [و بندگی] او ، از پرستش [و بندگیِ ]غیر او آزاد شوند» . مردی گفت : ای فرزند پیامبر خدا ! پدر و مادرم به فدایت باد ! شناخت خدا چیست ؟ فرمود : «این که مردم هر زمانی ، پیشوای خود را که اطاعت او بر ایشان واجب است ، بشناسند» .

التوحیدـ به نقل از محمّد بن ابی عمیر ـ :از امام کاظم علیه السلام در باره ... معنای این سخن پیامبر خدا : «عمل کنید ، که هر کسی برای آنچه به خاطرش آفریده شده ، آماده گشته است» پرسیدم . فرمود : «خداوند عز و جل جن و اِنس را برای این آفرید که او را بپرستند و آنها را نیافرید که نافرمانی اش کنند ، و این ، سخن خود او عز و جل است که : «من ، جن و انس را نیافریدم ، مگر برای آن که مرا بپرستند» . بنا بر این ، همه را برای آنچه به خاطر آن آفریده شده اند ، آماده کرده است . پس ، وای بر کسی که کوری [و گم راهی ]را بر هدایت ، ترجیح دهد!» .

.

الإمام العسکری علیه السلامـ فِی التَّفسیرِ المَنسوبِ إلَیهِ ـ :قالَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیه السلام فی قَولِهِ تَعالی : «یَاأَیُّهَا النَّاسُ» یَعنی سائِرَ النّاسِ المُکَلَّفینَ مِن وُلدِ آدَمَ علیه السلام . «اعْبُدُواْ رَبَّکُمُ» أی أطیعوا رَبَّکُم مِن حَیثُ أمَرَکُم مِن أن تَعتَقِدوا أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ ولا شَبیهَ ، ولا مِثلَ لَهُ ، عَدلٌ لا یَجورُ ، جَوادٌ لا یَبخَلُ ، حَلیمٌ لا یَعجَلُ ، حَکیمٌ لا یَخطَلُ ⁽¹⁾، وأنَّ مُحَمَّدا عَبدُهُ ورَسولُهُ صلی الله علیه و آله ، وأنَّ آلَ مُحَمَّدٍ أفضَلُ آلِ النَّبِیّینَ ، وأنَّ عَلِیّا أفضَلُ آلِ مُحَمَّدٍ ، وأنَّ أصحابَ مُحَمَّدٍ المُؤمِنینَ مِنهُم أفضَلُ صَحابَةِ المُرسَلینَ ، وأنَّ اُمَّةَ مُحَمَّدٍ أفضَلُ اُمَمِ المُرسَلینَ ... . «الَّذِی خَلَقَکُمْ» نَسَما ⁽²⁾وسَوّاکُم مِن بَعدِ ذلِکَ وصَوَّرَکُم فَأَحسَنَ صُوَرَکُم . ثُمَّ قالَ عَزَّ وجَلَّ «وَ الَّذِینَ مِن قَبْلِکُمْ» قالَ : وخَلَقَ الَّذینَ مِن قَبلِکُم مِن سائِرِ أصنافِ النّاسِ «لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ» قالَ : لَها وَجهانِ ، أحَدُهُما خَلَقَکُم وخَلَقَ الَّذینَ مِن قَبلِکُم لَعَلَّکُم کُلَّکُم تَتَّقونَ ، أی لِتَتَّقوا کَما قالَ اللّهُ تَعالی : «وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْاءِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ» وَالوَجهُ الآخَرُ : «اعْبُدُواْ رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ وَ الَّذِینَ مِن قَبْلِکُمْ» ، أیِ اعبُدوهُ لَعَلَّکُم تَتَّقونَ النّارَ ، و«لَعَلَّ» مِنَ اللّهِ واجِبٌ ، لِأَنَّهُ أکرَمُ مِن أن یُعَنِّیَ عَبدَهُ بِلا مَنفَعَةٍ ویُطعِمَهُ فی فَضلِهِ ثُمَّ یُخَیِّبَهُ . ألا تَراهُ کَیفَ قَبُحَ مِن عَبدٍ مِن عِبادِهِ إذا قالَ لِرَجُلٍ : أخدِمنی لَعَلَّکَ تَنتَفِعُ بی وبِخِدمَتی ، ولَعَلّی أنفَعُکَ بِها ، فَیَخدِمُهُ ثُمَّ یُخَیِّبُهُ ولا یَنفَعُهُ ، فَإِنَّ اللّهَ عَزَّ وجَلَّ أکرَمُ فی أفعالِهِ وأبعَدُ مِنَ القَبیحِ فی أعمالِهِ مِن عِبادِهِ . ⁽³⁾

.

امام عسکری علیه السلامـ در تفسیر منسوب به ایشان ـ :زین العابدین علیه السلام در باره این سخن خداوند متعال : «ای مردم!» فرمود : مقصود ، همه انسان های مکلّف از نسل آدم اند . «پروردگارتان را پرستش کنید» ، یعنی از پروردگارتان ، در آنچه به شما فرمان داده است ، پیروی کنید و آن ، این است که معتقد باشید معبودی جز خدای یگانه وجود ندارد ، او را انباز و مانند و همتا نیست ، دادگر است و هرگز ستم نمی کند ، بخشنده است و هرگز بخل نمی ورزد ، بردبار است و هرگز شتاب نمی نماید ، داناست و هرگز اشتباه نمی کند ، و این که محمّد ، بنده او و فرستاده اوست ، و این که خاندان محمّد ، برترین خاندان های پیامبران است ، و این که علی ، برترینِ فرد خاندان محمّد است ، و این که یاران مؤمن محمّد ، از یاران دیگر فرستادگان الهی برترند ، و این که امّت محمّد ، برترینِ امّت های پیامبران اند ... . «همو که شما را آفرید» [و] دارای جان [قرارتان داد] ، و پس از آن ، شما را بپرداخت و شکلتان بخشید و نیکو شکلتان بخشید . سپس خداوند عز و جل فرمود : «و کسانی را که پیش از شما بودند» ، یعنی دیگر انواع آدمیانی را نیز که پیش از شما بودند ، آفرید . «باشد که پرهیزگار شوید» . این ، دو صورت دارد : صورت اوّل ، این که شما و پیشینیانِ شما را آفرید . باشد که همگی تان پرهیزگار شوید ؛ یعنی برای این که پرهیزگار شوید ، چنان که خدای متعال فرموده است : «و من ، جن و انس را نیافریدم ، مگر برای این که مرا بپرستند» . صورت دوم ، «پروردگارتان را بپرستید ؛ همو که شما و کسانی را که پیش از شما بودند ، آفرید» ، یعنی این که او را بپرستید . باشد که از آتش ، محفوظ بمانید . «باشد» خدا ، قطعی است ؛ زیرا او بزرگوارتر از آن است که بنده اش را بی فایده به رنج افکند ، و او را به فضل و دَهِش خود ، امیدوار سازد و سپس ناکامش کند . ⁽¹⁾آیا نمی بینی که چه قدر زشت است اگر همین کار را بنده ای از بندگان او بکند و به کسی بگوید : «به من خدمت کن . باشد که از من و از خدمت کردن به من ، سودی ببری ، و باشد که در برابر آن به تو نفعی برسانم» ، و آن کس به او خدمت کند ؛ امّا سپس آن فرد، او را نومید گرداند و سودی به او نرساند . بی گمان ، خداوند عز و جل در کردارش بسی بزرگوارتر ، و از انجام دادن کارهای زشت ، بسی دورتر است تا بندگان او .

.

۴ / ۶خُلِقَ الإِنسانُ لِلرَّحمَةِالکتاب«وَ لَوْ شَاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَ لَا یَزَالُونَ مُخْتَلِفِینَ * إِلَّا مَن رَّحِمَ رَبُّکَ وَ لِذَلِکَ خَلَقَهُمْ وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِینَ» ۱ . ⁽¹⁾

الحدیثالإمام الباقر علیه السلامـ فی تَفسیرِ الآیَةِ الشَّریفَةِ ـ : «لَا یَزَالُونَ مُخْتَلِفِینَ» فِی الدّینِ «إِلَا مَن رَّحِمَ رَبُّکَ» یَعنی آلَ مُحَمَّدٍ وأتباعَهُم ، یَقولُ اللّهُ : «وَ لِذَلِکَ خَلَقَهُمْ» یَعنی أهلَ رَحمَةٍ لا یَختَلِفونَ فِی الدّینِ . ⁽²⁾

.

۴ / ۶ آفرینش انسان برای رحمت

۴ / ۶آفرینش انسان برای رحمتقرآن«و اگر پروردگار تو می خواست ، قطعا همه مردم را امّت واحدی قرار می داد ، در حالی که پیوسته در اختلاف اند ، مگر کسانی که پروردگار تو به آنان رحم کرده و برای همین ، آنان را آفریده است ، و وعده پروردگارت [چنین] تحقّق پذیرفته است [که :] «البتّه جهنّم را از جن و اِنس ، یکسره پُر خواهم کرد»» ⁽¹⁾

حدیثامام باقر علیه السلامـ در تفسیر همین آیه شریف ـ : «[مردم ،] پیوسته در اختلاف اند» ، یعنی در دین . «مگر کسانی که پروردگار تو به آنان رحم کرده» ، یعنی خاندان محمّد و پیروان ایشان . خداوند می فرماید : «و برای همین ، آنان را آفرید» ، یعنی اهل رحمتی را که در دین اختلاف نمی کنند .

.

علل الشرائع عن أبی بصیر :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ : ... «وَ لَا یَزَالُونَ مُخْتَلِفِینَ * إِلَّا مَن رَّحِمَ رَبُّکَ وَ لِذَ لِکَ خَلَقَهُمْ» قالَ : خَلَقَهُم لِیَفعَلوا ما یَستَوجِبونَ بِهِ رَحمَتَهُ فَیَرحَمَهُم . ⁽¹⁾

الاحتجاج :مِن سُؤالِ الزِّندیقِ الَّذی سَأَلَ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَن مَسائِلَ کَثیرَةٍ ، أن قالَ : فَخَلَقَ الخَلقَ لِلرَّحمَةِ أم لِلعَذابِ ؟ قالَ : خَلَقَهُم لِلرَّحمَةِ ، وکانَ فی عِلمِهِ قَبلَ خَلقِهِ إیّاهُم ، أنَّ قَوما مِنهُم یَصیرونَ إلی عَذابِهِ بِأَعمالِهِمُ الرَّدِیَّةِ وجَحدِهِم بِهِ . ⁽²⁾

علل الشرائع عن محمّد بن عمارة :سَأَلتُ الصّادِقَ جَعفَرَ بنَ مُحَمَّدٍ علیه السلام فَقُلتُ لَهُ لِمَ خَلَقَ اللّهُ الخَلقَ ؟ فَقالَ : إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی لَم یَخلُق خَلقَهُ عَبَثا ولَم یَترُکُهم سُدیً ⁽³⁾، بَل خَلَقَهُم لِاءِظهارِ قُدرَتِهِ ولِیُکَلِّفَهُم طاعَتَهُ فَیَستَوجِبوا بِذلِکَ رِضوانَهُ ، وما خَلَقَهُم لِیَجلِبَ مِنهُم مَنفَعَةً ولا لِیَدفَعَ بِهِم مَضَرَّةً ، بَل خَلَقَهُم لِیَنفَعَهُم ویوصِلَهُم إلی نَعیمِ الأَبَدِ . ⁽⁴⁾

الاحتجاج :فی سُؤالِ الزِّندیقِ الَّذی سَأَلَ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَن مَسائِلَ کَثیرَةٍ ، أن قالَ : فَلِأَیِّ عِلَّةٍ خَلَقَ الخَلقَ وهُوَ غَیرُ مُحتاجٍ إلَیهِم ولا مُضطَرٌّ إلی خَلقِهِم ، ولا یَلیقُ بِهِ التَّعَبُّثُ بِنا ؟ قالَ : خَلَقَهُم لِاءِظهارِ حِکمَتِهِ ، وإنفاذِ عِلمِهِ ، وإمضاءِ تَدبیرِهِ . قالَ : وکَیفَ لا یَقتَصِرُ عَلی هذِهِ الدّارِ فَیَجعَلَها دارَ ثَوابِهِ ومُحتَبَسَ عِقابِهِ ؟ قالَ : إنَّ هذِهِ الدّارَ دارُ ابتِلاءٍ ومَتجَرُ الثَّوابِ ، ومُکتَسَبُ الرَّحمَةِ ، مُلِئَت آفاتٍ وطُبِّقَت شَهَواتٍ ، لِیَختَبِرَ فیها عَبیدَهُ بِالطّاعَةِ ، فَلا یَکونُ دارُ عَمَلٍ دارَ جَزاءٍ . ⁽⁵⁾

.

علل الشرائعـ به نقل از ابو بصیر ـ :از امام صادق علیه السلام در باره این سخن خداوند عز و جل : «و پیوسته در اختلاف اند . مگر کسانی که پروردگار تو به آنان رحم کرده و برای همین ، آنان را آفرید» پرسیدم . امام علیه السلام فرمود : «آنان را آفرید تا کارهایی را انجام دهند که به سبب آنها سزامند رحمت او شوند و او برایشان رحمت آوَرَد» .

الاحتجاجـ از پرسش های زندیقی که از امام صادق علیه السلام در باره مسائل بسیاری پرسید ـ :گفت : پس [خداوند ، ]مخلوقات را برای رحمت آفرید ، یا برای عذاب؟ امام علیه السلام فرمود : «آنها را برای رحمت آفرید ؛ ولی پیش از آن که آنان را بیافریند ، می دانست که گروهی از ایشان ، به واسطه کردارهای بد خود و انکار خداوند ، به عذاب او گرفتار خواهند آمد» .

علل الشرائعـ به نقل از محمّد بن عماره ـ :از امام صادق علیه السلام پرسیدم و گفتم : چرا خداوند ، مخلوقات (انسان ها / جن و اِنس) را آفرید ؟ فرمود : «خداوند ـ تبارک و تعالی ـ ، آفریدگانش را بیهوده نیافریده و آنان را سرِ خود ، رها نکرده است ؛ بلکه آنها را آفریده تا قدرت خویش را نشان دهد ، و آنان را به طاعت خود ، مکلّف نماید تا بدان وسیله ، سزامند خشنودی او شوند ، و آنان را نیافریده تا از ایشان ، سودی برد ، یا به واسطه آنها زیانی را از خویش دور سازد ؛ بلکه آنها را آفریده تا به ایشان ، سود رساند و به نعمت جاویدان برساند» . ۱

الاحتجاجـ از پرسش های زندیقی که از امام صادق علیه السلام در باره مسائل بسیاری پرسید ـ :گفت : پس خداوند برای چه خلایق را آفرید ، در حالی که به آنها نیاز نداشت و از آفریدن آنها ناگزیر نبود و بازیچه کردن ما نیز شایسته او نیست؟ امام علیه السلام فرمود : «آنها را آفرید تا حکمت خویش را نشان دهد و علم خود را به کار بَرَد و تدبیر خویش را روان سازد» . زندیق پرسید : چرا به همین دنیا بسنده نکرد و آن را سرای پاداش و بازداشتگاه کیفرش قرار نداد [و به آخرت ، حواله داد] ؟ فرمود : «این سرا ، سرای آزمایش و بازار [کسب] ثواب و جایگاه به دست آوردن رحمت است . از گزندها آکنده شده و از خواهش ها پُر گشته است تا [خداوند] در این سرا ، بندگانش را به فرمانبری بیازماید . بنا بر این ، سرای کردار ، نمی تواند سرای پاداش باشد» .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ :یَقولُ اللّهُ تَعالی : یَابنَ آدَمَ ، لَم أخلُقکَ لِأَربَحَ عَلَیکَ ، إنَّما خَلَقتُکَ لِتَربَحَ عَلَیَّ ، فَاتَّخِذنی بَدَلاً مِن کُلِّ شَیءٍ ، فَإِنّی ناصِرٌ لَکَ مِن کُلِّ شَیءٍ . ⁽¹⁾

۴ / ۷خُلِقَ الإِنسانُ لِلرُّجوعِ إلَی اللّهِالکتاب«أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاکُمْ عَبَثًا وَأَنَّکُمْ إِلَیْنَا لَا تُرْجَعُونَ» . ⁽²⁾

«یَاأَیُّهَا الْاءِنسَانُ إِنَّکَ کَادِحٌ إِلَی رَبِّکَ کَدْحًا فَمُلَاقِیهِ» . ⁽³⁾

«وَ مَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَ الْأَرْضَ وَ مَا بَیْنَهُمَا بَاطِلاً ذَلِکَ ظَنُّ الَّذِینَ کَفَرُواْ فَوَیْلٌ لِّلَّذِینَ کَفَرُواْ مِنَ النَّارِ * أَمْ نَجْعَلُ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ کَالْمُفْسِدِینَ فِی الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِینَ کَالْفُجَّارِ » . ⁽⁴⁾

«أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ اجْتَرَحُواْ السَّیِّئاتِ أَن نَّجْعَلَهُمْ کَالَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ سَوَاءً مَّحْیَاهُمْ وَ مَمَاتُهُمْ سَآءَ مَا یَحْکُمُونَ * وَ خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ لِتُجْزَی کُلُّ نَفْسٍ بِمَا کَسَبَتْ وَ هُمْ لَا یُظْلَمُونَ » . ⁽⁵⁾

راجع : البقرة : ۲۸ و ۴۶ و ۱۵۶ و ۲۸۱ ، آل عمران : ۵۵ ، المائدة : ۴۸ و ۱۰۵ ، الأنعام : ۶۰ و ۶۴ ، یونس ۴ و ۲۳ و ۵۶ ، هود : ۴ و ۳۴ ، الأنبیاء : ۳۵ و ۹۳ ، المؤمنون : ۶۰ و ۱۱۵ ، العنکبوت : ۸ و ۵۷ ، لقمان : ۱۵ ، الزمر : ۷ ، النجم : ۴۲ ، العلق : ۸ .

.

۴ / ۷ آفرینش انسان برای بازگشت به سوی خدا

امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ :خداوند متعال می فرماید : «ای فرزند آدم ! من تو را نیافریدم تا از تو سودی ببرم ؛ بلکه آفریدمت تا تو از من سودی بری . پس مرا به جای هر چیزی برگزین ، که من ، یاور تو به جای هر چیزی خواهم بود» .

۴ / ۷آفرینش انسان برای بازگشت به سوی خداقرآن«آیا می پندارید که ما شما را بیهوده آفریدیم و شما به سوی ما باز نمی گردید ؟!» .

«ای انسان ! به راستی که تو به سوی پروردگار خود به سختی در تلاشی و او را ملاقات خواهی کرد» .

«ما آسمان و زمین و آنچه را میان آنهاست ، به باطل نیافریدیم . این ، گمان کسانی است که کافر شده اند . پس وای از آتش بر کسانی که کافر شده اند ! یا [مگر] کسانی را که مؤمن گردیده و کارهای شایسته کرده اند ، چون مفسدانِ در زمین می گردانیم ، یا پرهیزگاران را چون پلیدکاران قرار می دهیم ؟!» .

«آیا کسانی که مرتکب کارهای بد شده اند ، پنداشته اند که آنان را مانند کسانی قرار می دهیم که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند ، [به طوری که] زندگی آنها و مرگشان یک سان باشد ؟ چه بد داوری می کنند ! و خداوند ، آسمان ها و زمین را به حق آفریده است و تا هر کسی به [موجب ]آنچه به دست آورده ، پاداش یابد ، و آنان ، مورد ستم قرار نخواهند گرفت» .

ر . ک : بقره : آیه ۲۸ و ۴۶ و ۱۵۶ و ۲۸۱ ، آل عمران : آیه ۵۵ ، مائده : آیه ۴۸ و ۱۰۵ ، انعام : آیه ۶۰ و ۶۴ ، یونس : آیه ۴ و ۲۳ و ۵۶ ، هود : آیه ۴ و ۳۴ ، انبیا : آیه ۳۵ و ۹۳ ، مؤمنون : آیه ۶۰ و ۱۱۵ ، عنکبوت : آیه ۸ و ۵۷ ، لقمان : آیه ۱۵ ، زمر : آیه ۷ ، نجم : آیه ۴۲ ، علق : آیه ۸.

.

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یَابنَ آدَمَ ، أتَدری لِما خُلِقتَ ؟ خُلِقتَ لِلحِسابِ ، وخُلِقتَ لِلنُّشورِ وَالوُقوفِ بَینَ یَدَیِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ ، ولَیسَ ثَمَّ ثالِثَةً دارٌ إنَّما هِیَ الجَنَّةُ وَالنّارُ ، فَإِن عَمِلتَ بِما یُرضِی الرَّحمنَ عَزَّ وجَلَّ فَالجَنَّةُ دارُکُ ومَأواکَ ، وإن عَمِلتَ بِما یُسخِطُهُ فَالنّارُ . ⁽¹⁾

راجع : ص ۹۰ (الإنسان / الفصل الثالث / خلق ما فی الأرض له) .

.

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای فرزند آدم ! آیا می دانی چرا آفریده شده ای؟ تو برای حسابرسی آفریده شده ای ؛ برای زنده شدن دوباره و ایستادن در پیشگاه خداوند عز و جل خلق شده ای . سرای سومی در کار نیست ؛ بلکه یا بهشت است یا دوزخ . پس اگر کارهایی که خدای مهربان را خشنود می سازد ، انجام دهی ، بهشت ، سرا و سرپناه تو خواهد بود ، و اگر کارهایی که او را ناخشنود می گرداند ، انجام دهی ، دوزخ در انتظار تو خواهد بود .

ر . ک : ص ۹۱ (انسان / فصل سوم / آفرینش آنچه در زمین است، برای انسان) .

.

تحلیلی درباره حکمت آفرینش انسان

اشاره

تحلیلی در باره حکمت آفرینش انسانآیات و احادیثی که موضوع آنها حکمت آفرینش انسان است ، به سه دسته تقسیم می شوند : دسته اوّل ، آیات و احادیثی که تأکید می کنند خلقت انسان ، بیهوده و عبث نیست ؛ بلکه دارای هدف و حکمت است ، مانند این آیه : «أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاکُمْ عَبَثًا وَأَنَّکُمْ إِلَیْنَا لَا تُرْجَعُونَ . ⁽¹⁾آیا گمان بُرده اید که شما را بیهوده آفریده ایم و به سوی ما باز نمی گردید ؟!» . دسته دوم ، احادیثی که دلالت دارند بر این که آفرینش انسان ، سودی برای آفریدگار ندارد ، مانند این حدیث : لَم تَخلُقِ الخَلقَ لِوَحشَةٍ ، وَ لَا استَعمَلتَهُم لِمَنفَعَةٍ . ⁽²⁾آفریده ها را برای تنهایی نیافریدی ، و برای سودی هم آنها را به کار نگرفتی . دسته سوم ، آیات و احادیثی که حکمت آفرینش انسان را بیان کرده اند که با تأمّل در آنها می توان گفت که آفرینش انسان ، دارای پنج حکمت است . این حکمت ها

.

۱ . به کار گیری اندیشه و شناخت آفریدگار

عبارت اند از :

۱ . به کار گیری اندیشه و شناخت آفریدگارقرآن کریم ، در ادامه تبیین مراحل آفرینش انسان ، تصریح می فرماید : «هُوَ الَّذِی خَلَقَکُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ یُخْرِجُکُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُواْ أَشُدَّکُمْ ثُمَّ لِتَکُونُواْ شُیُوخًا وَ مِنکُم مَّن یُتَوَفَّی مِن قَبْلُ وَ لِتَبْلُغُواْ أَجَلاً مُّسَمًّی وَ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ . ⁽¹⁾او کسی است که شما را از خاک ، سپس از نطفه ، و سپس از خون بسته آفرید و شما را به صورت کودک در آورد تا شما را به کمال قوّت برساند، و تا سالمند شوید ـ و از میان شما بعضی مرگ پیش رس می یابد ـ و تا [ در نهایت] به مدّتی مقرّر برسید ، و امید که در اندیشه فرو روید» . همچنین در باره هدف و حکمت نهایی آفرینش جهان می فرماید : «اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَّ لِتَعْلَمُواْ أَنَّ اللَّهَ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ وَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عِلْمَا . ⁽²⁾خداوند ، کسی است که هفت آسمان را و زمین را به همان گونه [هفت زمین ]آفرید فرمان ، از میان آنها پدید می آید، تا بدانید که خداوند بر هر چیزی تواناست ، و به راستی که دانش او ، هر چیزی را در بر گرفته است» . تأمّل در این دو آیه شریف ، نشان می دهد که از نگاه قرآن ، فلسفه آفرینش انسان و جهان ، خداشناسی است ، چنان که امام حسین علیه السلام نیز می فرماید : ما خَلَقَ العِبادَ إلّا لِیَعرِفوهُ . ⁽³⁾بندگان را نیافرید ، مگر برای این که او را بشناسند .

.

۲ . آزمایش انسان

بدیهی است که شناخت خداوند متعال ، در گام نخست ، تنها از راه به کارگیری اندیشه و عقل ، میسّر است . این حکمت ، در حدیث قدسی معروف نیز بدین صورت آمده است : کُنتُ کَنزا مَخفِیّا ، فَأَحبَبتُ أن اُعرَفَ ، فَخَلَقتُ الخَلقَ لِکَی اُعرَفَ . ⁽¹⁾من ، گنج پنهان بودم و دوست داشتم که شناخته شوم. پس بندگان را آفریدم تا شناخته شوم . گفتنی است که این حدیث ، در منابع حدیثی نیامده و همان طور که برخی گفته اند ، سند صحیحی ندارد و به همین جهت ، ابن تیمیّه آن را از مجعولات می داند ؛ ⁽²⁾لیکن بسیاری از منابع عرفانی و اخلاقی متأخّر ، آن را نقل کرده اند ⁽³⁾و مضمون آن ، هماهنگ با قرآن و برخی احادیثی است که گذشت .

۲ . آزمایش انسانحکمت دیگر خلقت انسان ، ابتلا و آزمایش است : «الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیَاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً . ⁽⁴⁾اوست که مرگ و زندگی را آفرید تا شما را بیازماید که کدامتان بهترین کردار را دارید» .

.

۳ . عبادت خداوند متعال

گفتنی است که آزمایش خداوند متعال به منظور آگاهی یافتن نیست ؛ بلکه حکمت آن ، شکوفا کردن استعدادهای انسان است ، چنان که از امام علی علیه السلام روایت شده : ألا إنَّ اللّهَ تَعالی قَد کَشَفَ الخَلقَ کَشفَةً ، لا أنَّهُ جَهِلَ ما أخفَوهُ مِن مَصونِ أسرارِهِم وَ مَکنونِ ضَمائِرِهِم ، وَ لکِن لِیَبلُوَهُم أیُّهُم أحسَنُ عَمَلاً ، فَیَکونَ الثَّوابُ جَزاءً وَ العِقابُ بَواءً . ⁽¹⁾بدانید که خداوند متعال، از آفریده ها کاملاً پرده برداشته است ، نه این که از آنچه آنها پنهان کرده اند ، از محفوظات رازهایشان و پنهان شده های درونشان ، بی خبر باشد. آری ! برای این که آنها را بیازماید تا این که کدامشان بهترین کردار را دارند تا بدین وسیله ثواب، پاداش و عِقاب، کیفرش باشد . شاید مقصود از آنچه در برخی احادیث آمده ، همین معنا باشد ، این که وقتی داوود علیه السلام از خداوند پرسید که : «پروردگارا ! چرا آفریده ها را پدید آوردی؟» ، چنین پاسخ آمد : لِما هُم عَلَیهِ . ⁽²⁾برای آنچه آنان برآن ند (برای قابلیت هایی که دارند) . یعنی هدف آفرینش آنها ، این است که استعدادهایی که شخصیت آنها بر اساس آن شکل گرفته ، شکوفا گردد و به منصه ظهور رسد .

۳ . عبادت خداوند متعالحکمت دیگر آفرینش انسان ، که در قرآن بدان تصریح شده ، عبادت آفریدگار است :

.

۴ . رحمت الهی

۵ . بازگشت به خدا

«وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْاءِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ . ⁽¹⁾جنّیان و انسیان را نیافریدم ، مگر برای عبادت» . به کارگیری اندیشه و شناخت آفریدگار ، در واقع ، مقدّمه شکوفایی استعدادهای انسان است و شکوفایی استعدادهای وی ، در گرو فرمانبری او از خداوند متعال و عبادت اوست ، چنان که امام حسین علیه السلام می فرماید : ما خَلَقَ العِبادَ إلّا لِیَعرِفوهُ ، فَاِذا عَرَفوهُ عَبَدوهُ . ⁽²⁾بندگان را نیافرید، مگر برای این که او را بشناسند و هر گاه او را بشناسند ، او را می پرستند .

۴ . رحمت الهیچهارمین حکمت آفرینش انسان که در قرآن به آن ، اشاره و در احادیث ، بدان تصریح شده ، ⁽³⁾رسیدن به رحمت آفریدگار جهان است ، چنان که از امام صادق علیه السلام روایت شده : خَلَقَهُم لِیَفعَلوا ما یَستَوجِبونَ بِهِ رَحمَتَهُ فَیَرحَمَهُم . ⁽⁴⁾آنها را آفرید تا کارهایی را که موجب رحمت خداوند است ، انجام دهند و [به خاطر آن کارها] بر ایشان رحمت آوَرَد .

۵ . بازگشت به خدااز نگاه قرآن ، حکمت غایی و فلسفه نهایی آفرینش انسان و جهان ، بازگشت به خداوند متعال است ، و اگر این هدف نباشد ، نه تنها آفرینش انسان ، بلکه آفرینش

.

جهان ، باطل و بیهوده است . از این رو ، در تبیین هدفدار بودن خلقت انسان می فرماید : «أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاکُمْ عَبَثًا وَأَنَّکُمْ إِلَیْنَا لَا تُرْجَعُونَ . ⁽¹⁾آیا گمان بُرده اید که ما شما را بیهوده آفریده ایم و به سوی ما باز نمی گردید؟» . همچنین هدفدار بودن خلقت جهان را چنین تبیین می نماید : «وَ مَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَ الْأَرْضَ وَ مَا بَیْنَهُمَا بَاطِلاً ذَلِکَ ظَنُّ الَّذِینَ کَفَرُواْ فَوَیْلٌ لِّلَّذِینَ کَفَرُواْ مِنَ النَّارِ * أَمْ نَجْعَلُ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ کَالْمُفْسِدِینَ فِی الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِینَ کَالْفُجَّارِ . ⁽²⁾ما ، آسمان و زمین و میان آن دو را پوچ نیافریدیم. این ، گمان کسانی است که کافر شدند. پس وای بر کسانی که کافر شدند از آتش جهنّم ! یا [ گمان می برید ]ما کسانی را که ایمان آوردند و کار نیک انجام دادند، همسانِ تباهکاران زمین قرار می دهیم و یا تقواپیشگان را همانند فاجران قرار می دهیم ؟!» . و نیز می فرماید : «أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ اجْتَرَحُواْ السَّیِّئاتِ أَن نَّجْعَلَهُمْ کَالَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ سَوَآءً مَّحْیَاهُمْ وَ مَمَاتُهُمْ سَاءَ مَا یَحْکُمُونَ * وَ خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ لِتُجْزَی کُلُّ نَفْسٍ بِمَا کَسَبَتْ وَ هُمْ لَا یُظْلَمُونَ . ⁽³⁾آیا کسانی که مرتکب کارهای بد شده اند ، پنداشته اند که آنان را مانند کسانی قرار می دهیم که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده اند ، [ به طوری که ]زندگی و مرگشان یک سان است ؟! چه بد ، داوری می کنند ! و خدا ، آسمان ها و زمین را به حق آفریده است و تا کسی به [ موجب] آنچه به دست آورده، پاداش یابد و به آنان ، ستم نخواهد شد» .

.

با تأمّل در این آیات و آیات مشابه آنها معلوم می شود که مقصود از بازگشت به خداوند متعال ، رستاخیز انسان و حضور وی در صحنه قیامت و دیدن دستاوردهای کارهای نیک خویش به صورت درجات بهشت ، و یا رو به رو شدن با حاصل کارهای ناروای خود در قالب دَرَکات دوزخ است . بنا بر این ، همه آنچه در تبیین حکمت آفرینش در قرآن و حدیث آمده ، مقدّمه این هدف نهایی است . به سخن دیگر ، حکمت آفرینش انسان ، این است که او با به کارگیری اندیشه و خِرد ، با آفریدگار خود ، آشنا شود و با به کار بستن برنامه هایی که از طریق پیامبران خود برای سعادت دنیا و آخرت انسان ، ارائه کرده ، به سوی رحمت مطلق خداوند متعال ، ره سپار گردد و برای همیشه از بهترین زندگی ها برخوردار شود . امّا اگر فرمان خرد را نادیده گرفت و به جای پیروی از آن ، تسلیم هوس های حیوانی خود شد ، آینه دلش زنگار می گیرد ، خدا را فراموش می کند و بدین سان ، از رحمت گسترده او دور می گردد و بدترین زندگی های ابدی را برای خود رقم می زند . نکته قابل توجّه ، این که : انسان کامل ، هیچ گاه خود را کامل نمی داند ؛ زیرا هر چه انسانْ کامل تر گردد ، بهتر می فهمد که کمال مطلق ، تنها برای آفریدگار جهان است ، و با توجّه به این که کمال او بی نهایت است ، غیر او به هر درجه ای از کمال که برسد ، بی نهایتْ ناقص خواهد بود . از این روست که از امام علی علیه السلام می فرماید : مِن کَمالِ الإِنسانِ وَ وُفورِ فَضلِهِ ، استِشعارُهُ بِنَفسِهِ النُّقصانَ . ⁽¹⁾از کمال انسان و فراوانی فضیلتش ، همین بس که کاستی نفس خود را بداند .

.

و نیز به ایشان منسوب است که فرمود : أَتَمُّ الناسِ أَعْلَمُهُم بِنَقصِهِ . ⁽¹⁾کامل ترینِ مردمان، داناترینِ آنها به کاستی شان است . و بدین سان ، انسان کامل ، به دلیل این که خود را بی نهایت ، ناقص می بیند و از سوی دیگر ، کمالاتش را از مبدأ کمال مطلق می داند ، هیچ گاه گرفتار خودپسندی نمی گردد .

.

الفصل الخامس: خصائص الإنسان الحمیدة۵ / ۱حُسنُ الخِلقَةِالکتاب«لَقَدْ خَلَقْنَا الْاءِنسَانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ» . ⁽¹⁾

«وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْاءِنسَانَ مِن سُلَالَةٍ مِّن طِینٍ * ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِی قَرَارٍ مَّکِینٍ * ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَکَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا ءَاخَرَ فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ» . ⁽²⁾

الحدیثالإمام الصادق علیه السلامـ لِلمُفَضَّلِ بنِ عُمَرَ ـ :یا مُفَضَّلُ ! اُنظُر إلی ما خُصَّ بِهِ الإِنسانُ فی خَلقِهِ تَشریفا وتَفضیلاً عَلَی البَهائِمِ ، فَإِنَّهُ خُلِقَ یَنتَصِبُ قائِما ویَستَوی جالِسا ، لِیَستَقبِلَ الأَشیاءَ بِیَدَیهِ وجَوارِحِهِ ، ویُمکِنَهُ العِلاجُ ⁽³⁾وَالعَمَلُ بِهِما ، فَلَو کانَ مَکبوبا عَلی وَجهِهِ کَذاتِ الأَربَعِ ، لَمَا استَطاعَ أن یَعمَلَ شَیئا مِنَ الأَعمالِ . ⁽⁴⁾

.

فصل پنجم : ویژگی های ستودنی انسان

۵ / ۱ زیبایی آفرینش

فصل پنجم : ویژگی های ستودنی انسان۵ / ۱زیبایی آفرینشقرآن«به تحقیق ، ما انسان را در بهترین اعتدال آفریدیم» .

«و به تحقیق ، ما انسان را از عصاره ای از گِل آفریدیم . سپس او را نطفه ای در آرامگاهی استوار ، قرار دادیم . سپس آن نطفه را عَلَقه کردیم . آن گاه آن عَلَقه را پاره گوشت کردیم . سپس آن پاره گوشت را استخوان ها کردیم . پس استخوان ها را گوشت پوشاندیم . سپس آن را در آفرینشی دیگر ، پدید آوردیم . پس آفرین بر خدا که بهترینِ آفرینندگان است!» .

حدیثامام صادق علیه السلامـ به مُفضّل بن عمر ـ :ای مُفضّل ! در آفرینش ویژه انسان که او را بر جانوران ، شرافت و برتری می دهد ، بیندیش . او چنان آفریده شده است که راست می ایستد و راست می نشیند ، تا اشیا در برابر دستان و اندام های او باشند و بتواند با آنها کار کند . اگر مانند چارپایان ، به رو افتاده بود ، نمی توانست [با دستان خود ]کاری انجام دهد .

.

۵ / ۲حُسنُ الفِطرَةِالکتاب«فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَ لَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لَا یَعْلَمُونَ » . ⁽¹⁾

«صِبْغَةَ اللَّهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً وَ نَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ » . ⁽²⁾

الحدیثالتوحید عن زرارة :قُلتُ لِأَبی جَعفَرٍ علیه السلام : ـ أَصلَحَکَ اللّهُ ـ قَولُ اللّه عَزَّ وجَلَّ فی کِتابِهِ : «فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا» ؟ قالَ : فَطَرَهُم عَلَی التَّوحیدِ عِندَ المیثاقِ عَلی مَعرِفَتِهِ أنَّهُ رَبُّهُم . قُلتُ : وخاطَبوهُ ؟ قالَ: فَطَأطَأَ رَأسَهُ، ثُمَّ قالَ: لَولا ذلِکَ لَم یَعلَموا مَن رَبُّهُم ولا مَن رازِقُهُم . ⁽³⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :کُلُّ مَولودٍ یولَدُ عَلَی الفِطرَةِ حَتّی یُعرِبَ ⁽⁴⁾عَنهُ لِسانُهُ ، فَإِذا أعرَبَ عَنهُ لِسانُهُ إِمّا شاکِرا وإِمّا کَفورا . ⁽⁵⁾

.

۵ / ۲ نیکویی سرشت

۵ / ۲نیکویی سرشتقرآن«پس روی خود را با گرایش تمام به حق ، به سوی این دین کن ، با همان سرشت خداوند ، که مردم را بر آن ، سرشته است . آفرینش خدا ، تغییرپذیر نیست . این است همان دین پایدار ؛ ولی بیشتر مردم نمی دانند» .

«[این است] نگارگری خدا ، و کیست خوش نگارتر از خدا ؟ و ما پرستندگان اوییم» .

حدیثالتوحیدـ به نقل از زراره ـ :به امام باقر علیه السلام گفتم : خداوند ، تو را به سلامت بدارد! این سخن خداوند عز و جل در کتابش : «سرشت خداوند که مردم را بر آن ، سرشته است» ، به چه معناست ؟ فرمود : «یعنی آنان را بر یکتاپرستی سرشت ، آن گاه که از آنان پیمان گرفت او را پروردگار خود بشناسند» . گفتم : با او سخن گفتند ؟ امام علیه السلام سرش را پایین افکند و سپس فرمود : «اگر چنین نبود ، مردم نمی دانستند که پروردگارشان کیست و روزی دهنده شان چه کسی است» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر نوزادی بر سرشت [توحید] زاده می شود تا آن گاه که بِدان ، زبان باز کند . ⁽¹⁾پس چون زبان باز کرد ، یا سپاس گزار است ، یا ناسپاس .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ : «صِبْغَةَ اللَّهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً» ـ :الإسلامُ . ⁽¹⁾

راجع : موسوعة العقائد الإسلامیة : ج۳ ص۴۵ (معرفة اللّه / القسم الأوّل / الفصل الثالث : مبادئ معرفة اللّه / الفطرة) .

۵ / ۳الإِرادَةُ وَالاختِیارُالکتاب«وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ الَّیْلَ وَ النَّهَارَ خِلْفَةً لِّمَنْ أَرَادَ أَن یَذَّکَّرَ أَوْ أَرَادَ شُکُورًا» . ⁽²⁾

«قَالَ هَذَا مِن فَضْلِ رَبِّی لِیَبْلُوَنِی ءَأَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ وَ مَن شَکَرَ فَإِنَّمَا یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَن کَفَرَ فَإِنَّ رَبِّی غَنِیٌّ کَرِیمٌ» . ⁽³⁾

«وَلَقَدْ ءَاتَیْنَا لُقْمَانَ الْحِکْمَةَ أَنِ اشْکُرْ لِلَّهِ وَ مَن یَشْکُرْ فَإِنَّمَا یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَن کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ حَمِیدٌ» . ⁽⁴⁾

«إِنَّا هَدَیْنَاهُ السَّبِیلَ إِمَّا شَاکِرًا وَ إِمَّا کَفُورًا» . ⁽⁵⁾

راجع : فرهنگ قرآن (بالفارسیّة) : ج ۲ ص ۴۴۴ (اختیار) .

الحدیثتاریخ بغداد عن عبداللّه بن عمرو بن العاص :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : ما مِن شَیءٍ أکرَمُ عَلَی اللّهِ یَومَ القِیامَةِ مِنِ ابنِ آدَمَ ، قیلَ : یا رَسولَ اللّهِ ، ولَا المَلائِکَةُ ؟ قالَ : ولَا المَلائِکَةُ ، هُم مَجبورونَ ، هُم بِمَنزِلَةِ الشَّمسِ وَالقَمَرِ . ⁽⁶⁾

.

۵ / ۳ اراده و اختیار

امام صادق علیه السلامـ در باره این سخن خداوند عز و جل : «[این است] نگارگری خدا ، و کیست خوش نگارتر از خدا ؟» ـ :مقصود [از نگارگری خدا] ، اسلام است .

ر . ک : دانش نامه عقاید اسلامی : ج ۴ ص ۶۷ (خداشناسی / بخش یکم / فصل سوم : ابزارهای معرفت خدا / سرشت) .

۵ / ۳اراده و اختیارقرآن«اوست کسی که برای هر کس که بخواهد عبرت گیرد یا بخواهد سپاس گزاری نماید ، شب و روز را جانشین یکدیگر ساخت» .

«گفت : این ، از فضل پروردگار من است تا مرا بیازماید که آیا سپاس گزارم یا ناسپاسی می کنم . و هر کس سپاس بگزارد ، تنها به سود خویش سپاس می گزارد ، و هر کس ناسپاسی کند ، بی گمان ، پروردگارم بی نیاز و کریم است» .

«همانا ما لقمان را حکمت دادیم که خدا را سپاس بگزار و هر کس سپاس می گزارد ، تنها به سود خویش سپاس می گزارد ، و هر کس ناسپاسی کند ، به تحقیق خداوند ، بی نیاز و ستودنی است» .

«ما راه را به او نشان دادیم : یا سپاس گزار است و یا ناسپاس» .

ر . ک : فرهنگ قرآن : ج ۲ ص ۴۴۴ (اختیار) .

حدیثتاریخ بغدادـ به نقل از عبد اللّه بن عمرو بن عاص ـ :پیامبر خدا فرمود : «در روز رستاخیز ، هیچ چیز ، نزد خدا گرامی تر از فرزند آدم نیست» . گفته شد : حتّی فرشتگان ، ای پیامبر خدا؟ فرمود : «حتّی فرشتگان . آنها مجبورند . آنها به مانند خورشید و ماه اند» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لَمّا خَلَقَ اللّهُ تَعالی آدَمَ وذُرِّیَّتَهُ ، قالَتِ المَلائِکَةُ : یا رَبِّ ، خَلَقتَهُم یَأکُلونَ ویَشرَبونَ ویَنکِحونَ ویَرکَبونَ ، فَاجعَل لَهُمُ الدُّنیا ولَنَا الآخِرَةَ . فَقالَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی : لا أجعَلُ مَن خَلَقتُهُ بِیَدی ونَفَختُ فیهِ مِن روحی کَمَن قُلتُ لَهُ کُن فَکانَ . ⁽¹⁾

۵ / ۴العَقلُ وَالبَیانُالکتاب«خَلَقَ الْاءِنسَانَ * عَلَّمَهُ الْبَیَانَ» . ⁽²⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :لِلإِنسانِ فَضیلَتانِ : عَقلٌ ومَنطِقٌ ؛ فَبِالعَقلِ یَستَفیدُ ، وبِالمَنطِقِ یُفیدُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :المَرءُ بِأَصغَرَیهِ : بِقَلبِهِ ولِسانِهِ ، إن قاتَلَ قاتَلَ بِجَنانٍ ، وإن نَطَقَ نَطَقَ بِبَیانٍ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :کَمالُ الرَّجُلِ بِسِتِّ خِصالٍ : بِأَصغَرَیهِ وأکبَرَیهِ ، وهَیئَتَیهِ ، فَأَمّا أصغراهُ : فَقَلبُهُ ولِسانُهُ ، إن قاتَلَ قاتَلَ بِجَنانٍ وإن تَکَلَّمَ تَکَلَّمَ بِبَیانٍ ، وأمّا أکبَراهُ فَعَقلُهُ وهِمَّتُهُ ، وأمّا هَیئَتاهُ فَمالُهُ وجَمالُهُ . ⁽⁵⁾

.

۵ / ۴ خِرد و گویایی

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چون خداوند متعال ، آدم و نسل او را آفرید ، فرشتگان گفتند : خداوندا ! آنها را آفریده ای که می خورند و می نوشند و ازدواج می کنند و سوار می شوند ؟! پس دنیا را برای آنان قرار ده و آخرت را برای ما . خداوند ـ تبارک و تعالی ـ فرمود : «من کسی را که با دست خود آفریدم و از روح خود در او دمیدم ، همانند کسی قرار نمی دهم که به او گفتم : هست شو و او هست شد» .

۵ / ۴خِرد و گویاییقرآن«انسان را آفرید . او را گویایی آموخت» .

حدیثامام علی علیه السلام :انسان ، دو امتیاز دارد : خِرد و گویایی . با خِرد ، بهره می گیرد ، و با گویایی ، بهره می رساند .

امام علی علیه السلام :[ارزشِ] انسان ، به دو عضو کوچک است : به دلش و زبانش . اگر بجنگد ، دلیرانه [با دلی قوی] می جنگد ، و اگر سخن بگوید ، گویا [و رسا] سخن می گوید .

امام علی علیه السلام :کمال مرد به شش چیز است : به دو کوچک ترینش ، و دو بزرگ ترینش ، و دو وضعیتش . دو کوچک ترین او دل و زبان اویند . اگر بجنگد ، دلیرانه می جنگد ، و اگر سخن بگوید ، گویا [و رسا ]سخن می گوید . دو بزرگ ترین او [نیز] خِرد و همّت اویند ، و دو وضعیتش ، دارایی و زیبایی او .

.

عنه علیه السلام :أیُّهَا النّاسُ ، فِی الإِنسانِ عَشرُ خِصالٍ یُظهِرُها لِسانُهُ : شاهِدٌ یُخبِرُ عَنِ الضَّمیرِ ، حاکِمٌ یَفصِلُ بَینَ الخِطابِ ، وناطِقٌ یُرَدُّ بِهِ الجَوابُ ، وشافِعٌ یُدرَکُ بِهِ الحاجَةُ ، وواصِفٌ یُعرَفُ بِهِ الأَشیاءُ ، وأمیرٌ یَأمُرُ بِالحَسَنِ ، وواعِظٌ یَنهی عَنِ القَبیحِ ، ومُعَزٍّ تُسَکَّنُ بِهِ الأَحزانُ ، وحاضِرٌ تُجلی بِهِ الضَّغائِنُ ، ومونِقٌ ⁽¹⁾تَلتَذُّ بِهِ الأَسماعُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مَا الإِنسانُ لَولَا اللِّسانُ ، إلّا صورَةٌ مُمَثَّلَةٌ أو بَهیمَةٌ مُهمَلَةٌ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ :کَما تُعرَفُ أوانِی الفَخّارِ بِامتِحانِها بِأَصواتِها ، فَیُعلَمُ الصَّحیحُ مِنها مِنَ المَکسورِ ، کَذلِکَ یُمتَحَنُ الإِنسانُ بِمَنطِقِهِ فَیُعرَفُ ما عِندَهُ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ لِلمُفَضَّلِ بنِ عُمَرَ ـ :تَأَمَّل یا مُفَضَّلُ ما أنعَمَ اللّهُ تَقَدَّسَت أسماؤُهُ بِهِ عَلَی الإِنسانِ ، مِن هذَا النُّطقِ الَّذی یُعَبِّرُ بِهِ عَمّا فی ضَمیرِهِ ، وما یَخطُرُ بِقَلبِهِ ، ونَتیجَةِ فِکرِهِ ، وبِهِ یَفهَمُ عَن غَیرِهِ ما فی نَفسِهِ ، ولَولا ذلِکَ کانَ بِمَنزِلَةِ البَهائِمِ المُهمَلَةِ الَّتی لا تُخبِرُ عَن نَفسِها بِشَیءٍ ، ولا تَفهَمُ عَن مُخبِرٍ شَیئا . وکَذلِکَ الکِتابَةُ ، بِها تُقَیَّدُ أخبارُ الماضینَ لِلباقینَ ، وأخبارُ الباقینَ لِلآتینَ ، وبِها تُخَلَّدُ الکُتُبُ فِی العُلومِ وَالآدابِ وغَیرِها ، وبِها یَحفَظُ الإِنسانُ ذِکرَ ما یَجری بَینَهُ وبَینَ غَیرِهِ مِنَ المُعامَلاتِ وَالحِسابِ ، ولَولاهُ لَانقَطَعَ أخبارُ بَعضِ الأَزمِنَةِ عَن بَعضٍ ، وأخبارُ الغائِبینَ عَن أوطانِهِم ، ودَرَسَتِ العُلومُ ، وضاعَتِ الآدابُ ، وعَظُمَ ما یَدخُلُ عَلَی النّاسِ مِنَ الخَلَلِ فی اُمورِهِم ومُعامَلاتِهِم ، وما یَحتاجونَ إلَی النَّظَرِ فیهِ مِن أمرِ دینهِم ، وما رُوِیَ لَهُم مِمّا لا یَسَعُهُم جَهلُهُ ، ولَعَلَّکَ تَظُنُّ أنَّها مِمّا یُخلَصُ إلَیهِ بِالحیلَةِ وَالفِطنَةِ ، ولَیسَت مِمّا اُعطِیَهُ الإِنسانُ مِن خَلقِهِ وطِباعِهِ . وکَذلِکَ الکَلامُ إنَّما هُوَ شَیءٌ یَصطَلِحُ عَلَیهِ النّاسُ فَیَجری بَینَهُم ، ولِهذا صارَ یَختَلِفُ فِی الاُمَمِ المُختَلِفَةِ بِأَلسُنٍ مُختَلِفَةٍ ، وکَذلِکَ الکِتابَةُ کَکِتابَةِ العَرَبِیِّ وَالسِّریانِیِّ وَالعِبرانِیِّ وَالرّومِیِّ وغَیرِها مِن سائِرِ الکِتابَةِ الَّتی هِیَ مُتَفَرِّقَةٌ فِی الاُمَمِ ، إنَّمَا اصطَلَحوا عَلَیها کَمَا اصطَلَحوا عَلَی الکَلامِ ، فَیُقالُ لِمَنِ ادَّعی ذلِکَ ، إنَّ الإِنسانَ وإن کانَ لَهُ فِی الأَمرَینِ جَمیعا فِعلٌ أو حیلَةٌ فَإِنَّ الشَّیءَ الَّذی یَبلُغُ بِهِ ذلِکَ الفِعلَ وَالحیلَةَ عَطِیَّةٌ وهِبَةٌ مِنَ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ فی خَلقِهِ ، فَإِنَّهُ لَولَم یَکُن لَهُ لِسانٌ مُهَیَّأٌ لِلکَلامِ ، وذِهنٌ یَهتَدی بِهِ لِلاُمورِ لَم یَکُن لِیَتَکَلَّمَ أبَدا . ولَو لَم یَکُن لَهُ کَفٌّ مُهَیَّأَةٌ وأصابِعُ لِلکِتابَةِ لَم یَکُن لِیَکتُبَ أبَداً ، وَاعتَبِر ذلِکَ مِنَ البَهائِمِ الَّتی لا کَلامَ لَها ولا کِتابَةَ ، فَأَصلُ ذلِکَ فِطرَةُ البارِئ جَلَّ و عَزَّ وما تَفَضَّلَ بِهِ عَلی خَلقِهِ ، فَمَن شَکَرَ اُثیبَ ، ومَن کَفَرَ فَإِنَّ اللّهَ غَنِیٌّ عَنِ العالَمینَ . ⁽⁵⁾

.

امام علی علیه السلام :ای مردم ! در انسان ، ده کار است که زبانش آنها را انجام می دهد : [زبان ، ]گواهی است که از درونْ خبر می دهد ، داوری است که به دعواها پایان می بخشد ، گوینده ای است که با آن پاسخ داده می شود ، میانجی ای است که با آن به نیازها رسیدگی می شود ، وصف کننده ای است که به وسیله آن ، چیزها شناخته می شوند ، فرماندهی است که به نیکی فرمان می دهد ، اندرزگویی است که از زشتی باز می دارد ، تسلیت دهنده ای است که به وسیله آن ، اندوه ها تسکین می یابند ، و حاضرجوابی است که به وسیله آن ، کینه ها کنار می روند ، و خوشی است که گوش ها از آن لذّت می برند .

امام علی علیه السلام :اگر زبان نبود ، انسان ، جز یک نقش مجسّم یا حیوان سرگردان ، چیزی نبود .

امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ :همان گونه که ظرف های سفالین با آزمودن از طریق صدایشان شناخته می شوند و سالم از شکسته آنها تمیز داده می شود ، انسان نیز به گفتارش آزموده می شود و معلوم می گردد که چه در چنته دارد . ۱

امام صادق علیه السلامـ به مفضّل بن عمر ـ :ای مفضّل ! در این نعمت گویایی که خداوندِ پاک نام به انسان ارزانی داشته است ، بیندیش ؛ نعمتی که با آن ، آنچه را در درون اوست و آنچه را در دلش می گذرد و آنچه را از اندیشه اش می گذرد ، بازگو می کند و به وسیله آن ، به آنچه در درون دیگران است ، پی می برد . و اگر نعمت گویایی نبود ، آدمی به سان حیوانات زبان بسته ای بود که نه از خود خبری می دهند و نه از خبر دهنده ای چیزی می فهمند . و نعمت خط (نوشتن) که با آن ، خبرهای رفتگان برای ماندگان ، و خبرهای ماندگان برای آیندگان ثبت می شود و با آن ، دانش ها و فرهنگ ها و غیر آن در کتاب ها جاویدان می شوند ، و با آن ، داد و ستدها و حساب و کتاب هایی که میان افراد انسان می گذرد، محفوظ می ماند . اگر خط (نوشتن) در میان نبود ، از زمانی برای زمان دیگر ، خبری نمی مانْد ، و دور شدگانِ از وطن هایشان نمی توانستند از خود ، خبری برسانند ، و دانش ها و معارف ، از بین می رفتند ، و آداب و فرهنگ ها نابود می شدند ، و در کارها و داد و ستدهای مردمان و امور دینشان که به نگریستن [و اندیشیدن] در آن نیازمندند ، و روایاتی که دانستن آنها برایشان ضرور است ، خلل بسیار وارد می شد . شاید تو گمان ببری که آن خط (نوشتن) ، امری است که با چاره گری و اندیشه به آن رسیده می شود و چیزی نیست که در وجود و سرشت انسان نهاده شده باشد ، و ممکن است همین گمان را در باره زبان [و گفتار] داشته باشی که مردم ، آن را ساخته اند و بر آن ، سازش کرده اند و در میانشان جریان دارد . از همین رو ، در میان اقوام گوناگون ، زبان های گوناگون وجود دارد ، چنان که خط نیز این گونه است ، مانند : خطّ عربی ، سریانی ، عِبری ، رومی و دیگر خط هایی که در میان امّت ها پراکنده است . بر خط نیز سازش کرده اند ، همچنان که بر زبان ؛ ⁽¹⁾امّا به کسی که چنین ادّعا کند [و بگوید که این پدیده ها ، زاییده محض فکر و چاره گری آدمی هستند و ریشه در نهاد خدادادی انسان ندارند] ، گفته می شود : درست است که انسان در این هر دو چیز (خط و زبان) ، تأثیر عملی یا فکری داشته است ؛ امّا آنچه او را به آن عمل و فکر می رساند ، نعمت هایی است که خداوند به او بخشیده و در وجودش نهاده است . اگر زبانی آماده برای سخن گفتن و ذهنی که با آن به کارها راه نمایی می شود ، در اختیار نداشت ، هرگز نمی توانست سخن بگوید ، و اگر دست و انگشتانی مناسب برای نوشتن نداشت ، هرگز نمی توانست بنویسد . این را از حیوانات که نه زبانی دارند و نه خطّی ، دریاب . بنا بر این ، ریشه و خاستگاه آن ، آفرینش خداوند عز و جل و نعمت هایی است که در وجود آدمی نهاده است . پس هر که سپاس گزار باشد ، پاداش می یابد ، و هر که ناسپاسی کند ، البتّه خداوند از جهانیان ، بی نیاز است .

.

۵ / ۵الحَیاءُالإمام الصادق علیه السلامـ لِلمُفَضَّلِ بنِ عُمَرَ ـ :اُنظُر یا مُفَضَّلُ إلی ما خُصَّ بِهِ الإِنسانُ دونَ جَمیعِ الحَیَوانِ مِن هذَا الخَلقِ ، الجَلیلِ قَدرُهُ ، العَظیمِ غَناؤُهُ ، أعنِی الحَیاءَ ، فَلَولاهُ لَم یُقرَ ⁽¹⁾ضَیفٌ ، ولَم یُوفَ بِالعِداتِ ، ولَم تُقضَ الحَوائِجُ ، ولَم یُتَحَرَّ الجَمیلُ ، ولَم یُتَنَکَّبِ القَبیحُ فی شَیءٍ مِنَ الأَشیاءِ ، حَتّی أنَّ کَثیرا مِنَ الاُمورِ المُفتَرَضَةِ أیضا إنَّما یُفعَلُ لِلحَیاءِ ، فَإِنَّ مِنَ النّاسِ مَن لَو لَا الحَیاءُ لَم یَرعَ حَقَّ والِدَیهِ ، ولَم یَصِل ذا رَحِمٍ ، ولَم یُؤَدِّ أمانَةً ، ولَم یَعفُ عَن فاحِشَةٍ ، أفَلا تَری کَیفَ وُفِّیَ لِلإِنسانِ جَمیعُ الخِلالِ الَّتی فیها صَلاحُهُ وتَمامُ أمرِهِ ؟ ⁽²⁾

.

۵ / ۵ شرم

۵ / ۵شرمامام صادق علیه السلامـ به مُفضّل بن عمر ـ :ای مُفضل ! در ویژگی دیگری که از میان همه جانداران ، تنها به انسان ، این آفریده بلندپایه و بسیار ارزشمند ، اختصاص داده شده ، یعنی حیا (شرم) بنگر . اگر حیا نبود ، هیچ میهمانی پذیرایی نمی شد ، به وعده ها وفا نمی شد ، کسی حاجت دیگری را برآورده نمی ساخت ، کسی دنبال زیبایی ها [و خوبی ها ]نمی رفت ، و از بدی [و زشتی] در هیچ کاری از کارها خودداری نمی شد . حتّی بسیاری از کارهای واجب نیز به خاطر حیا انجام می پذیرند ؛ چرا که بعضی از مردم ، اگر حیا وجود نداشت ، حقوق پدر و مادر خود را رعایت نمی کردند ، صِله رحِم به جا نمی آورند ، امانتداری نمی کردند و از فحشا خودداری نمی ورزیدند . پس آیا نمی بینی که چگونه همه خصلت هایی که صلاح انسان و سامان یافتن امور او به آنها بستگی دارد ، در او جمع شده است ؟

.

۵ / ۶اِستِعدادُ التَّعلیمِ وَالتَّربِیَةِالکتاب«وَاللَّهُ أَخْرَجَکُم مِّن بُطُونِ أُمَّهَاتِکُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَیْئا وَجَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصَارَ وَ الْأَفْئدَةَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ» . ⁽¹⁾

«الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ * عَلَّمَ الْاءِنسَانَ مَا لَمْ یَعْلَمْ» . ⁽²⁾

«وَ عَلَّمَ ءَادَمَ الْأَسْمَاءَ کُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلَئِکَةِ فَقَالَ أَ نبِئونِی بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ * قَالُواْ سُبْحَانَکَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّکَ أَنتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ * قَالَ یَاادَمُ أَنبِئْهُم بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنبَأَهُم بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُل لَّکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَ مَا کُنتُمْ تَکْتُمُونَ» . ⁽³⁾

الحدیثقرب الإسناد عن البزنطیّ :قُلتُ لِأَبِی الحَسَنِ الرِّضا علیه السلام : لِلنّاسِ فِی المَعرِفَةِ صُنعٌ ؟ قالَ : لا ، قُلتُ : لَهُم عَلَیها ثَوابٌ ؟ قالَ : یُتَطَوَّلُ عَلَیهِم بِالثَّوابِ کَما یُتَطَوَّلُ عَلَیهِم بِالمَعرِفَةِ . ⁽⁴⁾

راجع : موسوعة العقائد الإسلامیّة : ج ۲ ص ۱۲۳ (المعرفة / القسم السادس / الفصل الثانی / أسباب المعارف العقلیّة) و ص ۱۳۳ (الفصل الثالث : أسباب المعارف القلبیّة) .

.

۵ / ۶ استعداد آموزش و پرورش

۵ / ۶استعداد آموزش و پرورشقرآن«و خدا شما را از شکم های مادرانتان ـ در حالی که چیزی نمی دانستید ـ ، بیرون آورد و برایتان گوش و چشم ها و دل ها قرار داد باشد که سپاس گزاری کنید» .

«همو که به وسیله قلم آموخت . آنچه را که انسان نمی دانست ، به او آموخت» .

«و [خدا] همه نام ها را به آدم آموخت . سپس آنها را بر فرشتگان ، عرضه نمود و فرمود : «اگر راست می گویید ، از نام های ایشان به من خبر دهید» . گفتند : منزّهی تو ! برای ما جز آنچه تو خود به ما آموخته ای ، هیچ دانشی نیست . تو دانایِ حکیمی . فرمود : «ای آدم ! ایشان را از نام های آنان ، خبر ده» و چون آنان را از نام هایشان خبر داد ، فرمود : «آیا به شما نگفتم که من ، نهان آسمان ها و زمین را می دانم ، و آنچه را آشکار می کنید و آنچه را پنهان می دارید ، می دانم ؟»» .

حدیثقرب الإسنادـ به نقل از بِزَنطی ـ :به امام رضا علیه السلام گفتم : آیا مردم در شناخت ، دست دارند ؟ فرمود : «نه» . گفتم : برای آن ، پاداش داده می شوند ؟ فرمود : «پاداش به آنان مرحمت می شود ، چنان که شناخت به آنها مرحمت می شود» .

ر . ک : دانش نامه عقاید اسلامی : ج ۲ ص ۴۴۳ (معرفت شناسی / بخش ششم / فصل دوم : راه های معرفت عقلی) و ص ۴۶۱ (فصل سوم : راه های معرفت قلبی) .

.

۵ / ۷اِستِعدادُ قَبولِ أمانَةِ التَّکلیفِالکتاب«إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبَالِ فَأَبَیْنَ أَن یَحْمِلْنَهَا وَ أَشْفَقْنَ مِنْهَا وَ حَمَلَهَا الْاءِنسَانُ إِنَّهُ کَانَ ظَلُومًا جَهُولًا» . ⁽¹⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلامـ مِن کَلامٍ لَهُ کانَ یوصی بِهِ أصحابَهُ ـ :تَعاهَدوا أمرَ الصَّلاةِ ... ثُمَّ أداءَ الأَمانَةِ، فَقَد خابَ مَن لَیسَ مِن أهلِها، إنَّها عُرِضَت عَلَی السَّماواتِ المَبنِیَّةِ، وَالأَرَضینَ المَدحُوَّةِ ⁽²⁾، وَالجِبالِ ذاتِ الطّولِ المَنصوبَةِ ، فَلا أطوَلَ ولا أعرَضَ ، ولا أعلی ولا أعظَمَ مِنها . ولَوِ امتَنَعَ شَیءٌ بِطولٍ أو عَرضٍ أو قُوَّةٍ أو عِزٍّ لَامتَنَعنَ ، ولکِن أشفَقنَ مِنَ العُقوبَةِ، وعَقَلنَ ما جَهِلَ مَن هُوَ أضعَفُ مِنهُنَّ، وهُوَ الإِنسانُ، «إِنَّهُ کَانَ ظَلُومًا جَهُولًا» . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ وقَد سَأَلَهُ بَعضُ الزَّنادِقَةِ عَن قَولِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ : «إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبَالِ فَأَبَیْنَ أَن یَحْمِلْنَهَا وَ أَشْفَقْنَ مِنْهَا وَ حَمَلَهَا الْاءِنسَانُ إِنَّهُ کَانَ ظَـلُومًا جَهُولاً» وقالَ : فَما هذِهِ الأَمانَةُ ومَن هذَا الإِنسانُ ؟ ولَیسَ مِن صِفَةِ العَزیزِ الحَکیمِ التَّلبیسُ عَلی عِبادِهِ؟! ـ :أمَّا الأَمانَةُ الَّتی ذَکَرتَها فَهِیَ الأَمانَةُ الَّتی لا تَجِبُ ولا تَجوزُ أن تَکونَ إلّا فِی الأَنبِیاءِ وأوصِیائِهِم ، لِأَنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالَی ائتَمَنَهُم عَلی خَلقِهِ ، وجَعَلَهُم حُجَجا فی أرضِهِ . ⁽⁴⁾

.

۵ / ۷ استعداد پذیرفتن امانت تکلیف

۵ / ۷استعداد پذیرفتن امانت تکلیفقرآن«ما امانت [الهی] را به آسمان ها و زمین و کوه ها عرضه کردیم پس آنها از پذیرفتن آن ، خودداری کردند و از آن ترسیدند ، و انسان ، آن را پذیرفت . به راستی که او ستمکاری نادان بود» .

حدیثامام علی علیه السلامـ از سخنان ایشان در سفارش به یارانش ـ :از نماز ، مراقبت کنید ... و دیگر ، آن که امانت گزار باشید ؛ زیرا کسی که امانت گزار نیست ، زیانکار است . امانت ، به آسمان های افراشته و زمین های گسترده و کوه های بلند ، عرضه شد ؛ زیرا چیزی بالاتر و گسترده تر و بلندتر و بزرگ تر از اینها نبود . اگر بنا بود چیزی به خاطر درازی یا پهنی یا نیرومندی و یا صلابت ، امانت را نپذیرد ، هر آینه ، این سه بودند ؛ امّا از عقوبت ترسیدند و چیزی را دانستند که موجود ناتوان تر از آنها ندانست ، و او انسان است . «به راستی که او ستمکاری نادان بود» .

امام علی علیه السلامـ هنگامی که زِندیقی از ایشان در باره این سخن خداوند عز و جل که : «ما امانت [الهی] را بر آسمان ها و زمین و کوه ها عرضه کردیم . پس آنها از پذیرفتن آن ، خودداری کردند و از آن ترسیدند ، و انسان ، آن را پذیرفت . به راستی که او ستمکاری نادان بود» پرسید و گفت : این امانت چیست ؟ و این انسان کیست ؟ از صفت [و شأن] خدای توانا و دانا نیست که حقیقت را از بندگانش پوشیده بدارد ـ :امّا امانتی که پرسیدی ، امانتی است که نباید و نشاید بود ، مگر در پیامبران و اوصیای آنان ؛ چرا که خداوند ـ تبارک و تعالی ـ ، آنان را امین خود بر خلقش قرار داد و حجّت های خویش در زمینش نهاد .

.

۵ / ۸اِستِعدادُ تَلَقِّی الوَحیِ وَالإِلهامِالکتاب«وَ مَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ إِلَّا رِجَالًا نُّوحِی إِلَیْهِم مِّنْ أَهْلِ الْقُرَی أَفَلَمْ یَسِیرُواْ فِی الْأَرْضِ فَیَنظُرُواْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ وَ لَدَارُ الْأَخِرَةِ خَیْرٌ لِّلَّذِینَ اتَّقَوْاْ أَفَلَا تَعْقِلُونَ» . ⁽¹⁾

«قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِّثْلُکُمْ یُوحَی إِلَیَّ أَنَّمَا إِلَهُکُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَاسْتَقِیمُواْ إِلَیْهِ وَ اسْتَغْفِرُوهُ وَ وَیْلٌ لِّلْمُشْرِکِینَ» . ⁽²⁾

«وَمَا قَدَرُواْ اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُواْ مَا أَنزَلَ اللَّهُ عَلَی بَشَرٍ مِّن شَیْ ءٍ قُلْ مَنْ أَنزَلَ الْکِتَابَ الَّذِی جَاءَ بِهِ مُوسَی نُورًا وَهُدیً لِّلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِیسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ کَثِیرًا وَعُلِّمْتُم مَّا لَمْ تَعْلَمُواْ أَنتُمْ وَلَا ءَابَاؤُکُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِی خَوْضِهِمْ یَلْعَبُونَ» . ⁽³⁾

«وَأَوْحَیْنَآ إِلَی أُمِّ مُوسَی أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لَا تَخَافِی وَ لَا تَحْزَنِی إِنَّا رَآدُّوهُ إِلَیْکِ وَ جَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ » . ⁽⁴⁾

راجع : یونس : ۲ ، إبراهیم : ۱۱ ، الإسراء : ۹۳ و ۹۴ ، الأنبیاء : ۷ ، الکهف : ۱۱۰ ، الشوری : ۵ .

.

۵ / ۸ استعداد دریافت وحی و الهام

۵ / ۸استعداد دریافت وحی و الهامقرآن«و پیش از تو نیز جز مردانی از اهل آبادی ها را که به آنان وحی می کردیم ، نفرستادیم . آیا در زمین نگردیده اند تا فرجام کسانی را که پیش از آنان بوده اند ، بنگرند ؟ قطعا سرای آخرت برای کسانی که پرهیزگاری کرده اند ، بهتر است . آیا نمی اندیشید ؟» .

«بگو : من هم بشری مانند شما هستم ، جز این که به من وحی می شود که : خدای شما خدایی یگانه است . پس به سوی او رو کنید و از او آمرزش بخواهید : و وای بر مشرکان!» .

«و آن گاه که [یهودیان] گفتند : «خدا ، چیزی بر بشری نازل نکرد» ، بزرگی خدا را چنان که باید ، نشناختند . بگو : چه کسی آن کتابی را که موسی آورد ، نازل کرده است ؟ همان کتابی که برای مردم ، روشنایی و ره نمود است و آن را به صورت طومارها در می آورید [و آنچه را] از آن [می خواهید ]آشکار ، و بسیاری را پنهان می کنید ، در صورتی که چیزی که نه شما می دانستید و نه پدرانتان ، [به وسیله آن] به شما آموخته شد؟ . بگو : خدا [همه را فرستاده است] . آن گاه بگذار تا در ژرفای [باطل] خود به بازی [سرگرم ]شوند» .

«و به مادر موسی وحی کردیم که او را شیر ده ، و اگر بر [جان] او ترسیدی ، او را در دریا[ی نیل ]افکن و بیم مدار و اندوه به خود راه مده . ما او را به تو باز خواهیم گرداند و او را از فرستادگان قرار خواهیم داد» .

ر . ک : یونس : آیه ۲ ، ابراهیم : آیه ۱۱ ، اسرا : آیه ۹۳ و ۹۴ ، انبیا : آیه ۷ ، کهف : آیه ۱۱۰ ، شورا : آیه ۵ .

.

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا أرادَ اللّهُ بِعَبدٍ خَیرا فَقَّهَهُ فِی الدّینِ وألهَمَهُ رُشدَهُ . ⁽¹⁾

الإمام الرضا علیه السلام :إنَّ العَبدَ إذَا اختارَهُ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ لِاُمورِ عِبادِهِ شَرَحَ صَدرَهُ لِذلِکَ ، وأودَعَ قَلبَهُ یَنابیعَ الحِکمَةِ ، وألهَمَهُ العِلمَ إلهاما . ⁽²⁾

راجع : موسوعة العقائد الإسلامیة : ج ۲ ص ۱۳۶ (المعرفة / القسم السادس / الفصل الثالث : أسباب المعارف القلبیة / الإلهام) .

.

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه خداوند برای بنده ای خیری بخواهد ، او را در دین ، دانا می گرداند و راه راست را به او الهام می نماید .

امام رضا علیه السلام :هر گاه خداوند عز و جل بنده ای را برای [سرپرستی] امور بندگانش برگزیند ، سینه او را برای این کار می گشاید و چشمه های حکمت را در دلش جای می دهد و دانش را به طور کامل به او الهام می نماید .

ر . ک : دانش نامه عقاید اسلامی : ج ۲ ص ۴۶۷ (معرفت شناسی / بخش ششم / فصل سوم : راه های معرفت قلبی / الهام) .

.

الفصل السادس: خصائص الإنسان الذّمیمة۶ / ۱الضَّعفُالکتاب«یُرِیدُ اللَّهُ أَن یُخَفِّفَ عَنکُمْ وَخُلِقَ الْاءِنسَانُ ضَعِیفًا» . ⁽¹⁾

«اللَّهُ الَّذِی خَلَقَکُم مِّن ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِن بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِن بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفًا وَ شَیْبَةً یَخْلُقُ مَا یَشَاءُ وَ هُوَ الْعَلِیمُ الْقَدِیرُ» . ⁽²⁾

الحدیثتفسیر القمّی :فی قَولِهِ تَعالی : «اللَّهُ الَّذِی خَلَقَکُم مِّن ضَعْفٍ» : یَعنی مِن نُطفَةٍ مُنتِنَةٍ ضَعیفَةٍ «ثُمَّ جَعَلَ مِن بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِن بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفًا» وهُوَ الکِبَرُ . ⁽³⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لَولا ثَلاثٌ فِی ابنِ آدَمَ ما طَأطَأَ رَأسَهُ شَیءٌ : المَرَضُ وَالفَقرُ وَالمَوتُ ، کُلُّهم فیهِ وإنَّهُ مَعَهُنَّ لَوَثّابٌ ! ⁽⁴⁾

.

فصل ششم : ویژگی های نکوهیده انسان

۶ / ۱ ناتوانی

فصل ششم : ویژگی های نکوهیده انسان۶ / ۱ناتوانیقرآن«خدا می خواهد تا بارتان را سبُک گرداند و [می داند که] انسان ، ناتوان آفریده شده است» .

«خدا ، کسی است که شما را از ناتوانی آفرید . سپس بعد از ناتوانی ، نیرو بخشید . سپس بعد از نیرومندی ، ناتوانی و پیری داد . هر چه بخواهد ، می آفریند ، و او دانا و تواناست» .

حدیثتفسیر القمّی :سخن خداوند متعال : «خدا ، کسی است که شما را از ناتوانی آفرید» ، یعنی از نطفه ای بدبو و ناتوان . «سپس بعد از ناتوانی ، نیرو بخشید . سپس بعد از نیرومندی ، ناتوانی داد» ، یعنی پیری .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر سه چیز در فرزند آدم نبود ، در برابر هیچ چیز ، سر خم نمی کرد : بیماری ، و ناداری ، و مرگ . همه اینها در او هست و با این حال ، باز هم سرکش است !

.

الإمام علیّ علیه السلام :وَیحَ ابنِ آدَمَ ! أسیرُ الجوعِ ، صَریعُ الشِّبَعِ ، غَرَضُ الآفاتِ ، خَلیفَةُ الأَمواتِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مِسکینٌ ابنُ آدَمَ ، مَکتومُ الأَجَلِ ، مَکنونُ العِلَلِ ، مَحفوظُ العَمَلِ ، تُؤلِمُهُ البَقَّةُ ، وتَقتُلُهُ الشَّرقَةُ ، ⁽²⁾وتُنتِنُهُ العَرقَةُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :أفَرَأَیتُم جَزَعَ أحَدِکُم مِنَ الشَّوکَةِ تُصیبُهُ ، وَالعَثرَةِ تُدمیهِ ، وَالرَّمضاءِ ⁽⁴⁾تُحرِقُهُ ؟ فَکَیفَ إذا کانَ بَینَ طابَقَینِ مِن نارٍ ، ضَجیعَ حَجَرٍ وقَرینَ شَیطانٍ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ :یَابنَ آدَمَ ، هَل تَنتَظِرُ إلّا هَرَما حائِلاً ، أو مَرَضا شاغِلاً ، أو مَوتا نازِلاً ! ⁽⁶⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :اللّهُمَّ وإنَّکَ مِنَ الضَّعفِ خَلَقتَنا ، وعَلَی الوَهنِ بَنَیتَنا ، ومِن ماءٍ مَهینٍ ابتَدَأتَنا ، فَلا حَولَ لَنا إلّا بِقُوَّتِکَ ، ولا قُوَّةَ لَنا إلّا بِعَونِکَ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ إنَّ جِبِلَّةَ ⁽⁸⁾البَشَرِیَّةِ ، وطِباعَ الإِنسانِیَّةِ ، وما جَرَت عَلَیهِ التَّرکیباتُ النَّفسِیَّةُ ، وَانعَقَدَت بِهِ عُقودُ النَّشئِیَّةِ [النَّسَبِیَّةِ] تَعجِزُ عَن حَملِ وارِداتِ الأَقضِیَةِ ، إلّا ما وَفَّقتَ لَهُ أهلَ الاِصطِفاءِ ، وأعَنتَ عَلَیهِ ذَوِی الاِجتِباءِ . ⁽⁹⁾

.

امام علی علیه السلام :بیچاره آدمیزاد ! اسیر گرسنگی ، زمین خورده سیری ، آماج گزندها ، و جانشین مُردگان است .

امام علی علیه السلام :بینوا آدمیزاد! اَجَلش پوشیده است ، بیماری هایش نهان [و در کمین ]است ، کردارش نگهداری می شود ، پشه ای او را رنجه می سازد ، جرعه ای گلوگیر ، او را می کُشد ، و عَرَق ، گندیده اش می کند .

امام علی علیه السلام :دیده اید که یکی از شما ، آن گاه که خاری در جایی از بدنش فرو می رود ، یا زمین می خورد و خونی می شود ، و یا ریگ های داغ ، پایش را می سوزاند ، چه سان بی تابی می کند ؟ پس چگونه خواهد بود آن گاه که در میان دو طبقه از آتش ، هم بستر سنگی و همنشین شیطانی باشد !

امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ :ای فرزند آدم ! آیا منتظر چیزی جز پیری باز دارنده ، یا بیماری گرفتار کننده ، یا از راه رسیدن مرگ هستی؟ !

امام زین العابدین علیه السلام :بار خدایا ! تو ما را از ناتوانی آفریدی ، و بر سستی بنایمان کردی ، و از آبی پست ، آغازمان نمودی . پس ما را هیچ توانی نیست ، جز به نیروی تو ، و هیچ توانی نیست ، جز به کمک تو .

امام زین العابدین علیه السلام :بار خدایا ! سرشت بشری ، و طبیعت انسانی ، و ساختار روانی ای که در او به کار رفته ، و ترکیبات وجودی اش ، ناتوان از آن اند که آنچه را از قضا و مقدّرات به او می رسد ، تحمّل کنند ، مگر برگزیدگانی که تو توفیقشان داده باشی و منتخبانی که تو در این راه ، کمکشان کرده باشی .

.

۶ / ۲الجَهلُالکتاب«وَاللَّهُ أَخْرَجَکُم مِّن بُطُونِ أُمَّهَاتِکُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَیْئا وَجَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصَارَ وَ الْأَفْئدَةَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ» . ⁽¹⁾

«إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبَالِ فَأَبَیْنَ أَن یَحْمِلْنَهَا وَ أَشْفَقْنَ مِنْهَا وَ حَمَلَهَا الْاءِنسَانُ إِنَّهُ کَانَ ظَلُومًا جَهُولًا» . ⁽²⁾

راجع : البقرة : ۶۷ ، هود : ۴۶ ، الأعراف : ۱۷۹ ، الأنفال : ۲۲ ، الفرقان : ۴۴ .

الحدیثتفسیر الثعلبی عن صالح بن مسمار :بَلَغَنی أنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله تَلا هذِهِ الآیَةَ : «یَاأَیُّهَا الْاءِنسَانُ مَا غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ» ⁽³⁾قالَ : جَهلُهُ. ⁽⁴⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ لِعَلِیٍّ علیه السلام ـ :یا عَلِیُّ ، لا فَقرَ أشَدُّ مِنَ الجَهلِ ، ولا مالَ أعوَدُ مِنَ العَقلِ . ⁽⁵⁾

.

۶ / ۲ نادانی

۶ / ۲نادانیقرآن«و خدا ، شما را از شکم های مادرانتان ـ در حالی که چیزی نمی دانستید ـ ، بیرون آورد و برایتان گوش و چشم ها و دل ها قرار داد . باشد که سپاس گزاری کنید » .

«ما امانت [خویش] را بر آسمان ها و زمین و کوه ها عرضه داشتیم . آنها از پذیرفتنش خودداری ورزیدند و از آن ترسیدند ، و انسان ، آن را پذیرفت . به راستی که او ستمکاری نادان بود» .

ر . ک : بقره : آیه ۶۷ ، هود : آیه ۴۶ ، اعراف : آیه ۱۷۹ ، انفال : آیه ۲۲ ، فرقان : آیه ۴۴ .

حدیثتفسیر الثعلبیـ به نقل از صالح بن مِسمار ـ :به من خبر رسید که پیامبر صلی الله علیه و آله این آیه را که : «ای انسان! چه چیز ، تو را به پروردگار بزرگوارت ، گستاخ کرده است؟» تلاوت کرد و فرمود : «نادانی او» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ به علی علیه السلام ـ :ای علی ! هیچ فقری بدتر از نادانی نیست ، و هیچ سرمایه ای سودمندتر از خِرد نیست .

.

عنه صلی الله علیه و آله :صَدیقُ کُلِّ امرِیً عَقلُهُ ، وعَدُوُّهُ جَهلُهُ . ⁽¹⁾

الإمام علی علیه السلام :الجَهلُ فِی الإِنسانِ أضَرُّ مِنَ الآکِلَةِ ⁽²⁾فِی البَدَنِ . ⁽³⁾

راجع : ص ۱۹۸ (الإنسان / الفصل الثامن / آفات الإنسانیة / الجهل والغفلة) و موسوعة العقائد الإسلامیة : ج ۱ ص ۳۲۹ (المعرفة / القسم الثالث : الجهل) .

۶ / ۳العَجَلَةُالکتاب«وَ یَدْعُ الْاءِنسَانُ بِالشَّرِّ دُعَاءَهُ بِالْخَیْرِ وَ کَانَ الْاءِنسَانُ عَجُولًا» . ⁽⁴⁾

«خُلِقَ الْاءِنسَانُ مِنْ عَجَلٍ سَأُوْرِیکُمْ ءَایَاتِی فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ» . ⁽⁵⁾

راجع : یونس : ۱۱ ، الإسراء : ۱۱ .

الحدیثقصص الأنبیاء للراوندی عن حبة العرنی :قالَ أمیرُالمُؤمِنینَ علیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام : إنَّ اللّهَ تَعالی خَلَقَ آدَمَ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ مِن أدیمِ الأَرضِ ، فَمِنهُ السِّباخُ وَالمالِحُ وَالطَّیِّبُ ، ومِن ذُرِّیَّتِهِ الصّالِحُ وَالطّالِحُ . وقالَ علیه السلام : إنَّ اللّهَ تَعالی لَمّا خَلَقَ آدَمَ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ ونَفَخَ فیهِ مِن روحِهِ نَهَضَ لِیَقومَ ، فَقالَ اللّهُ تَعالی : وخُلِقَ الإِنسانُ عَجولاً . ⁽⁶⁾

.

۶ / ۳ شتابزدگی

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دوست هر کس ، خِرد اوست و دشمنش ، نادانی او .

امام علی علیه السلام :نادانی برای انسان ، زیانبارتر از [بیماری] خوره برای بدن است .

ر . ک : ص ۱۹۹ (انسان / فصل هشتم / آسیب های انسان / نادانی و ناهشیاری) و دانش نامه عقاید اسلامی : ج ۲ ص ۹ (معرفت شناسی / بخش سوم : نادانی) .

۶ / ۳شتاب زدگیقرآن«و انسان ، [همان گونه که] خیر را فرا می خواند ، [پیشامد] بد را می خواند ، و انسان ، همواره شتاب زده است» .

«انسان ، از شتاب آفریده شده است . به زودی ، نشانه های خود را به شما می نمایانم . پس به شتاب ، از من مخواهید» .

ر . ک : یونس : آیه ۱۱ ، اسرا : آیه ۱۱ .

حدیثقصص الأنبیاء ، راوندیـ به نقل از حَبّه عُرَنی ـ :امیر مؤمنان ، امام علی علیه السلام فرمود : «خداوند متعال ، آدم را ـ که درودهای خدا بر او باد ـ ، از پوسته زمین آفرید ؛ از قسمت های تلخ و شور و شیرین آن . [به همین دلیل] برخی از فرزندان او خوش ذات اند و برخی بدذات» . و فرمود : «چون خداوند متعال ، آدم را ـ که درودهای خدا بر او باد ـ ، آفرید و از روح خود در او دمید ، او بی درنگ خواست که برخیزد . پس خداوند عز و جل فرمود : انسان ، عجول آفریده شده است » . ⁽¹⁾

.

الإمام الصادق علیه السلام :لَمّا خَلَقَ [اللّهُ] ⁽¹⁾آدَمَ نَفَخَ فیهِ مِن روحِهِ ، وَثَبَ لِیَقومَ قَبلَ أن یَتِمَّ خَلقُهُ فَسَقَطَ ، فَقالَ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ : خُلِقَ الإِنسانُ عَجولاً . ⁽²⁾

۶ / ۴الکُفرانُالکتاب«إِنَّ الْاءِنسَانَ لَکَفُورٌ» . ⁽³⁾

«وَ إِنَّا إِذَا أَذَقْنَا الْاءِنسَانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِهَا وَ إِن تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ فَإِنَّ الْاءِنسَانَ کَفُورٌ» . ⁽⁴⁾

«وَ إِذَا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِی الْبَحْرِ ضَلَّ مَن تَدْعُونَ إِلَّا إِیَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاکُمْ إِلَی الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَ کَانَ الْاءِنسَانُ کَفُورًا» . ⁽⁵⁾

«وَ جَعَلُواْ لَهُ مِنْ عِبَادِهِ جُزْءًا إِنَّ الْاءِنسَانَ لَکَفُورٌ مُّبِینٌ» . ⁽⁶⁾

«قُتِلَ الْاءِنسَانُ مَا أَکْفَرَهُ» . ⁽⁷⁾

«إِنَّ الْاءِنسَانَ لِرَبِّهِ لَکَنُودٌ * وَ إِنَّهُ عَلَی ذَلِکَ لَشَهِیدٌ» . ⁽⁸⁾

.

۶ / ۴ ناسپاسی

امام صادق علیه السلام :چون خداوند ، آدم را آفرید و از روح خویش در او دمید ، پیش از آن که خلقتش کامل شود ، بلند شد که بایستد ؛ امّا افتاد . پس خداوند عز و جل فرمود : «انسان ،عجول آفریده شده است» .

۶ / ۴ناسپاسیقرآن«به راستی که انسان ، ناسپاس است» .

«و هر گاه به انسان از جانب خود ، رحمتی چشانیم ، بِدان شادمان [و سرمست] می شود ، و چون به سزای دستاورد پیشین آنها ، به آنان بدی رسد ، همانا انسان ، ناسپاسی می کند» .

«و چون در دریا به شما صدمه ای برسد ، هر کس جز او را که می خوانید ، ناپدید [و فراموش] می گردد و چون شما را به سوی خشکی رهانید ، روی گردان می شوید ، و انسان ، همواره ناسپاس است» .

«و [مشرکان] برای او (خدا) بعضی از بندگان را جزئی [چون فرزند و شریک] قرار دادند . همانا انسان ، ناسپاسی آشکار است» .

«کشته باد انسان ! چه ناسپاس است !» .

«به راستی که انسان نسبت به پروردگارش سخت ناسپاس است ، و او خود بر این ، نیکْ گواه است» .

.

«وَ إِذَا أَنْعَمْنَا عَلَی الْاءِنسَانِ أَعْرَضَ وَ نَأَی بِجَانِبِهِ وَ إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعَاءٍ عَرِیضٍ» . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لَیسَ شَیءٌ إلّا وهُوَ أطوَعُ للّهِِ مِنِ ابنِ آدَمَ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما مِن شَیءٍ مِمّا خَلَقَ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ إلّا وهُوَ أطوَعُ للّهِِ مِنِ ابنِ آدَمَ ، إلّا وُلدُ إبلیسَ . ⁽³⁾

۶ / ۵الطُّغیانُالکتاب«وَ لَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْاْ فِی الْأَرْضِ وَ لَکِن یُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَّا یَشَاءُ إِنَّهُ بِعِبَادِهِ خَبِیرُ بَصِیرٌ» . ⁽⁴⁾

«کَلَّا إِنَّ الْاءِنسَانَ لَیَطْغَی * أَن رَّءَاهُ اسْتَغْنَی » . ⁽⁵⁾

«لَّقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِینَ قَالُواْ إِنَّ اللَّهَ فَقِیرٌ وَنَحْنُ أَغْنِیَاءُ سَنَکْتُبُ مَا قَالُواْ وَقَتْلَهُمُ الْأَنبِیَاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُواْ عَذَابَ الْحَرِیقِ » . ⁽⁶⁾

الحدیثالإمام علی علیه السلام :إنَّما اُنزِلَت هذِهِ الآیَةُ فی أصحابِ الصُّفَّةِ ⁽⁷⁾: «وَ لَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْاْ فِی الْأَرْضِ وَ لَکِن یُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَّا یَشَاءُ» ؛ وذلِکَ أنَّهُم قالوا : لَو أنَّ لَنا ! فَتَمَنَّوُا الدُّنیا . ⁽⁸⁾

.

۶ / ۵ سرکشی

«و چون انسان را نعمت بخشیم ، روی بر می تابد و خود را کنار می کشد و چون آسیبی به او رسد ، دست به دعای فراوان بر می دارد» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ موجودی نیست ، مگر آن که بیشتر از آدمیزاد ، فرمان بُردار خداست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ مخلوقی از مخلوقات خداوند عز و جل نیست ، مگر آن که بیشتر از فرزندان آدم ، فرمان بُردار خداست ، بجز فرزندان ابلیس .

۶ / ۵سرکشیقرآن«اگر خدا روزی را بر بندگان خود فراخ گرداند ، هر آینه در زمین سرکشی می کنند ؛ لیکن آنچه را او بخواهد ، به اندازه می فرستد . همانا او بر بندگانش آگاه و بیناست» .

«نه ! به راستی که انسان ، سرکشی می کند ، همین که خود را بی نیاز پندارد» .

«مسلّما خدا سخن کسانی را که گفتند : «خدا نیازمند است و ما توانگریم» شنید . به زودی ، آنچه را که گفتند ، و به ناحق کشتن آنان پیامبران را خواهیم نوشت و خواهیم گفت : بچشید عذاب سوزان را!» .

حدیثامام علی علیه السلام :این آیه در باره صُفّه نشینان ⁽¹⁾فرود آمد: «و اگر خدا ، روزی را برای بندگانش فراخ گرداند ، هر آینه در زمین سرکشی می کنند ؛ لیکن او آنچه را بخواهد ، به اندازه فرو می فرستد» . علّت فرود آمدنش هم آن بود که گفتند: «کاش برخوردار می بودیم !» و آرزوی دنیا را کردند .

.

عنه علیه السلام :الغِنی یُطغی . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی بَیانِ عَجائِبِ قَلبِ الإِنسانِ ـ :إن أفادَ مالاً أطغاهُ الغِنی ، وإن عَضَّتهُ فاقَةٌ شَغَلَهُ البَلاءُ ، وإن أصابَتهُ مُصیبَةٌ فَضَحَهُ الجَزَعُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :ثَروَةُ المالِ تُردی وتُطغی وتَفنی . ⁽³⁾

۶ / ۶النِّسیانُالکتاب«وَ إِذَا مَسَّ الْاءِنسَانَ ضُرٌّ دَعَا رَبَّهُ مُنِیبًا إِلَیْهِ ثُمَّ إِذَا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِّنْهُ نَسِیَ مَا کَانَ یَدْعُواْ إِلَیْهِ مِن قَبْلُ وَ جَعَلَ لِلَّهِ أَندَادًا لِّیُضِلَّ عَن سَبِیلِهِ قُلْ تَمَتَّعْ بِکُفْرِکَ قَلِیلاً إِنَّکَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ» . ⁽⁴⁾

«وَ لَقَدْ عَهِدْنَا إِلَی ءَادَمَ مِن قَبْلُ فَنَسِیَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا» . ⁽⁵⁾

«وَ إِذَا مَسَّ الْاءِنسَانَ الضُّرُّ دَعَانَا لِجَنبِهِ أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا فَلَمَّا کَشَفْنَا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ کَأَن لَّمْ یَدْعُنَا إِلَی ضُرٍّ مَّسَّهُ کَذَلِکَ زُیِّنَ لِلْمُسْرِفِینَ مَا کَانُواْ یَعْمَلُونَ» . ⁽⁶⁾

.

۶ / ۶ فراموشی

امام علی علیه السلام :توانگری، سرکشی می آورد .

امام علی علیه السلامـ در بیان شگفتی های دل انسان ـ :اگر به مالی دست یابد ، توانگری سرکشش می نماید . اگر ناداری او را بِگزَد ، گرفتاری دامنگیرش می شود، و اگر مصیبتی به او برسد ، بی تابی رسوایش می سازد .

امام علی علیه السلام :ثروت بسیار ، [مایه] تباهی و سرکشی و نابودی است .

۶ / ۶فراموشیقرآن«و انسان ، چون به وی گزندی رسد ، توبه کنان ، پروردگارش را می خواند . سپس چون [پروردگارش ]از جانب خود به او نعمتی بخشد ، آنچه را که پیش تر برای رفع آن به درگاه او دعا می کرد ، از یاد می بَرَد و برای خدا همتایانی قرار می دهد تا [خود و دیگران را] از راه او گم راه گرداند . بگو: به کفرت اندکی برخوردار شو که تو از اهل آتشی!» .

«پیش از این ، با آدم پیمان بستیم . پس [آن را] فراموش کرد و برای او عزمی نیافتیم» .

«و هر گاه به انسان گزندی رسد ، ما را به پهلو خفته یا نشسته یا ایستاده، می خواند و چون گزندش را از او برطرف سازیم ، چنان می گذرد که گویی ما را برای گزندی که به او رسیده ، نخوانده است . این گونه ، برای اسرافکاران ، آنچه انجام می دادند ، زینت داده شده است» .

.

«فَإِذَا مَسَّ الْاءِنسَانَ ضُرٌّ دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِّنَّا قَالَ إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلَی عِلْمٍ بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ وَ لَکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لَا یَعْلَمُونَ» . ⁽¹⁾

الحدیثالإمام الصادق علیه السلام :سُمِّیَ الإِنسانُ إنساناً لِأَنَّهُ یَنسی ، وقالَ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ : «وَ لَقَدْ عَهِدْنَا إِلَی ءَادَمَ مِن قَبْلُ فَنَسِیَ» . ⁽²⁾

راجع : التنمیة الاقتصادیة فی الکتاب والسنّة : (القسم الخامس / الفصل الأوّل : التکاثر / مضار التکاثر / نسیان اللّه عز و جل) .

۶ / ۷الخُسرانُ«وَ الْعَصْرِ * إِنَّ الْاءِنسَانَ لَفِی خُسْرٍ * إِلَّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ وَ تَوَاصَوْاْ بِالْحَقِّ وَ تَوَاصَوْاْ بِالصَّبْرِ» . ⁽³⁾

۶ / ۸الفَرَحُ وَالفَخرُ«وَ لَئِنْ أَذَقْنَاهُ نَعْمَاءَ بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئاتُ عَنِّی إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ * إِلَّا الَّذِینَ صَبَرُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ أُوْلَئِکَ لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ» . ⁽⁴⁾

.

۶ / ۷ زیانکاری

۶ / ۸ سرخوشی و فخر فروشی

«پس هر گاه به انسان گزندی رسد ، ما را می خواند . سپس چون از جانب خود به او نعمتی دهیم ، می گوید: «آن را به دانش خود یافته ام» . نه چنان است ؛ بلکه آن ، آزمایشی است ؛ ولی بیشترشان نمی دانند» .

حدیثامام صادق علیه السلام :انسان، انسان نامیده شده است ؛ چون دچار نسیان [و فراموشی ]می شود . خداوند عز و جل فرموده است: «و پیش از این با آدم پیمان بستیم . پس [آن را ]فراموش کرد» .

ر . ک : توسعه اقتصادی بر پایه قرآن و حدیث : ج ۲ ص ۹۴۵ (بخش پنجم / فصل یکم : فخرفروشی با ثروت / زیان های فخرفروشی با ثروت / فراموش کردن خدا) .

۶ / ۷زیانکاری«سوگند به عصر که به راستی ، انسان در زیانکاری است ، مگر کسانی که ایمان آورند و کارهای شایسته انجام دهند همدیگر را به حق ، سفارش و به شکیبایی توصیه کنند» .

۶ / ۸سرخوشی و فخرفروشی«و اگر پس از گزندی که به او رسیده، نعمتی به او بچشانیم ، حتما خواهد گفت: «گرفتاری ها از من دور شد !» . بی گمان ، او سرخوش و فخرفروش است ، مگر کسانی که شکیبایی ورزیده و کارهای شایسته کرده اند [که ]برای آنان ، آمرزش و پاداشی بزرگ خواهد بود» .

.

۶ / ۹الظُّلمُ«وَءَاتَاکُم مِّن کُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَ إِن تَعُدُّواْ نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا إِنَّ الْاءِنسَانَ لَظَلُومٌ کَفَّارٌ» . ⁽¹⁾

۶ / ۱۰الغُرورُ وَالیَأسُالکتاب«فَأَمَّا الْاءِنسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ * وَ أَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَهَانَنِ * کَلَّا بَل لَا تُکْرِمُونَ الْیَتِیمَ * وَلَا تَحَاضُّونَ عَلَی طَعَامِ الْمِسْکِینِ * وَ تَأْکُلُونَ التُّرَاثَ أَکْلاً لَّمًّا * وَ تُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا» . ⁽²⁾

«لَا یَسْأَمُ الْاءِنسَانُ مِن دُعَاءِ الْخَیْرِ وَ إِن مَّسَّهُ الشَّرُّ فَیَئوسٌ قَنُوطٌ * وَ لَئِنْ أَذَقْنَاهُ رَحْمَةً مِّنَّا مِن بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ هَذَا لِی وَ مَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَ لَئِن رُّجِعْتُ إِلَی رَبِّی إِنَّ لِی عِندَهُ لَلْحُسْنَی فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِینَ کَفَرُواْ بِمَا عَمِلُواْ وَ لَنُذِیقَنَّهُم مِّنْ عَذَابٍ غَلِیظٍ * وَ إِذَاأَنْعَمْنَا عَلَی الْاءِنسَانِ أَعْرَضَ وَ نَأَی بِجَانِبِهِ وَ إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعَاءٍ عَرِیضٍ» . ⁽³⁾

«وَ إِذَا أَنْعَمْنَا عَلَی الْاءِنسَانِ أَعْرَضَ وَ نَأَی بِجَانِبِهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ کَانَ یَئوسًا» . ⁽⁴⁾

«یَاأَیُّهَا الْاءِنسَانُ مَا غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ» . ⁽⁵⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلامـ فی کَلامِهِ عِندَ تَلاوَتِهِ: «یَاأَیُّهَا الْاءِنسَانُ مَا غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ» ـ :أدحَضُ ⁽⁶⁾مَسؤولٍ حُجَّةً ، وأقطَعُ مُغتَرٍّ مَعذِرَةً . لَقَد أبرَحَ جَهالَةً بِنَفسِهِ . یا أیُّهَا الإِنسانُ ما جَرَّأَکَ عَلی ذَنبِکَ ، وما غَرَّکَ بِرَبِّکَ ، وما أنَّسَکَ بِهَلَکَةِ نَفسِکَ . أما مِن دائِکَ بُلولٌ ⁽⁷⁾؟ أم لَیسَ مِن نَومَتِکَ یَقَظَةٌ ؟ أما تَرحَمُ مِن نَفسِکَ ما تَرحَمُ مِن غَیرِکَ ؟ فَلَرُبَّما تَرَی الضّاحِیَ ⁽⁸⁾مِن حَرِّ الشَّمسِ فَتُظِلُّهُ . ⁽⁹⁾

.

۶ / ۹ ستم پیشگی

۶ / ۱۰ غرور و نومیدی

۶ / ۹ستم پیشگی«و از هر چه از او خواستید ، به شما عطا کرد، و اگر نعمت خدا را شماره کنید ، نمی توانید آن را به شمار در آورید . قطعا انسان ، ستم پیشه ناسپاس است» .

۶ / ۱۰غرور و نومیدیقرآن«امّا انسان، هر گاه پروردگارش وی را بیازماید و گرامی اش دارد و نعمتش دهد ، می گوید: «پروردگارم مرا گرامی داشته است» و امّا هر گاه او را بیازماید و روزی اش را بر او تنگ گرداند ، می گوید: «پروردگارم مرا خوار داشته است!» . نه ؛ بلکه یتیم را نمی نوازید و بر خوراک دادن بینوا همدیگر را بر نمی انگیزید و میراث [ضعیفان] را چپاولگرانه می خورید و مال را دوست می دارید ، دوست داشتنی بسیار» .

«انسان ، از دعای خیر خسته نمی شود و چون بدی به او رسد ، مأیوس [و] نومید می گردد . و اگر پس از گزندی که به او رسیده است، از جانب خود رحمتی به او بچشانیم ، قطعا خواهد گفت: «من سزاوار آنم و گمان ندارم که رستاخیز ، بر پا شود و اگر هم به سوی پروردگارم باز گردانیده شوم ، قطعا نزد او برایم خوبی خواهد بود» . پس بدون شک ، کسانی را که کفران کرده اند ، به آنچه انجام داده اند ، آگاه خواهیم کرد و مسلّما از عذابی سخت به آنان خواهیم چشاند . و چون انسان را نعمت بخشیم ، روی بر می تابد و خود را کنار می کشد، و چون بدی به او رسد ، دست به دعای فراوان و طولانی بر می دارد» .

«و هر گاه به انسان نعمت بخشیم ، روی بر می تابد و خود را کنار می کشد ، و هر گاه بدی به او رسد ، نومید می شود» .

«ای انسان ! چه چیز ، تو را به پروردگار بزرگوارت ، مغرور کرده است؟» .

حدیثامام علی علیه السلامـ در سخنانش به هنگام تلاوت آیه : «ای انسان ! چه چیز ، تو را به پروردگار بزرگوارت مغرور کرده است؟» ـ :انسانی که در این آیه مورد سؤال قرار گرفته است ، هر دلیلی را برای مغرور شدنش به خدا بیاورد ، دلیلش نادرست ترینِ دلیل هاست ، عذر [و بهانه] او از عذر [و بهانه] هر فریب خورده ای بی پایه تر است ، و نادانی ، وجود او را سختْ فرا گرفته است . هان ، ای انسان ! چه چیز ، تو را بر گناه کردنت دلیر ساخته ، و چه چیز ، تو را به پروردگارت گستاخ کرده ، و چه چیز ، تو را با نابودی خودت دمخور نموده است ؟ ! مگر درد تو را بهبود نیست ؟ یا خوابت را بیداری ای نیست ؟ چرا به خویشتن رحم نمی کنی ، چنان که به دیگران رحم می کنی ؟ که چه بسا شخصی را در گرمای آفتاب می بینی و بر او سایه می افکنی .

.

۶ / ۱۱الجَدَلُ وَالخُصومَةُالکتاب«وَ لَقَدْ صَرَّفْنَا فِی هَذَا الْقُرْءَانِ لِلنَّاسِ مِن کُلِّ مَثَلٍ وَ کَانَ الْاءِنسَانُ أَکْثَرَ شَیْ ءٍ جَدَلًا» . ⁽¹⁾

«أَوَ لَمْ یَرَ الْاءِنسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِن نُّطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِیمٌ مُّبِینٌ» . ⁽²⁾

«خَلَقَ الْاءِنسَانَ مِن نُّطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِیمٌ مُّبِینٌ» . ⁽³⁾

الحدیثتفسیر القمّیـ فی قَولِهِ تَعالی : «خَلَقَ الْاءِنسَانَ مِن نُّطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِیمٌ مُّبِینٌ» ـ :خَلَقَهُ مِن قَطرَةٍ مِن ماءٍ مُنتِنٍ ، فَیَکونُ خَصیما مُتَکَلِّما بَلیغا . ⁽⁴⁾

.

۶ / ۱۱ کشمکش و ستیزه

۶ / ۱۱کشمکش و ستیزهقرآن«و به راستی در این قرآن ، برای مردم از هر گونه مَثَلی آوردیم ؛ ولی انسان بیش از هر چیز ، سرِ ستیز دارد» .

«مگر آدمی ندانسته است که ما او را از نطفه آفریده ایم که به ناگاه ، او ستیزه جویی آشکار شده است ؟» .

«انسان را از نطفه ای آفرید . پس به ناگاه او ستیزه جویی آشکار شد» .

حدیثتفسیر القمّیـ در باره این سخن خداوند متعال : «انسان را از نطفه ای آفرید . پس به ناگاه ، او ستیزه جویی آشکار شد» ـ :او را از قطره ای آب بدبو آفرید ، و همین موجود ، به ستیزه گر و گوینده ای رسا تبدیل می شود .

.

۶ / ۱۲الحِرصُ وَالجَزَعُ وَالبُخلُالکتاب«إِنَّ الْاءِنسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا * إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا * وَ إِذَا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعًا» . ⁽¹⁾

«قُل لَّوْ أَنتُمْ تَمْلِکُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبِّی إِذًا لَأَمْسَکْتُمْ خَشْیَةَ الْاءِنفَاقِ وَکَانَ الْاءِنسَانُ قَتُورًا ⁽²⁾» . ⁽³⁾

راجع : النساء : ۱۲۸ ، فصلت : ۴۹ .

الحدیثتفسیر القمّی :قَولُهُ : «إِنَّ الْاءِنسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا» أی حَریصا ، «إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا» قالَ : الشَّرُّ هُوَ الفَقرُ وَالفاقَةُ ، «وَ إِذَا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعًا» * وَ إِذَا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعًا» قالَ : الغَناءُ وَالسَّعَةُ . ⁽⁴⁾

۶ / ۱۳تِلکَ الخِصالُالإمام علیّ علیه السلامـ فی صِفَةِ خَلقِ الإِنسانِ ـ :حَتّی إذا قامَ اعتِدالُهُ ، وَاستَوی مِثالُهُ ، نَفَرَ مُستَکبِرا ، وخَبَطَ ⁽⁵⁾سادِرا ⁽⁶⁾، ماتِحا ⁽⁷⁾فی غَربِ ⁽⁸⁾هَواهُ ، کادِحا سَعیا لِدُنیاهُ ، فی لَذّاتِ طَرَبِهِ ، وبَدَواتِ أرَبِهِ . ⁽⁹⁾

.

۶ / ۱۲ آزمندی و ناشکیبی و بخل

۶ / ۱۳ واین چند ویژگی

۶ / ۱۲آزمندی و ناشکیبی و بخلقرآن«به راستی که انسان ، سخت آزمند [و بی تاب] آفریده شده است . هر گاه به او شر رسد ، بی تابی می کند ، و هر گاه به او خیر رسد ، بخل می ورزد» .

«بگو : اگر شما مالک گنجینه های رحمت پروردگارم بودید ، باز هم از بیم خرج کردن ، قطعا امساک می ورزیدید ، و انسان ، همواره بخیل است» .

ر . ک : نساء : آیه ۱۲۸ ، فصّلت : آیه ۴۹ .

حدیثتفسیر القمّی :سخن خداوند : «به راستی که انسان ، «هلوع» آفریده شده است» ، یعنی آزمند . «هر گاه به او شر رسد ، بی تابی می کند» ، شر به معنای فقر و ناداری است . «و هر گاه به او خیر رسد ، بخل می ورزد» ، مقصود از خیر ، ثروت و دارایی است .

۶ / ۱۳و این چند ویژگیامام علی علیه السلامـ در باره چگونگی آفرینش انسان ـ :تا این که چون قامت افراشت و به بُرنایی رسید ، گردنکشانه [از حق] رَمید ، و در غفلت و نابخردی ره پویید ، و از آبشخور هوس خویش نوشید ، و برای دنیایش سخت کوشید ، برای رسیدن به خوشی ها و ارضای نیازهایش .

.

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فی مُناجاتِهِ مَعَ اللّهِ عز و جل ـ :فَرَکَنتُ إلی ما إلَیهِ صَیَّرتَنی وإن کانَ الضُّرُّ قَد مَسَّنی ، وَالفَقرُ قَد أذَ لَّنی ، وَالبَلاءُ قَد جاءَنی . فَإِن یَکُ ذلِکَ یا إلهی مِن سَخَطِکَ عَلَیَّ ، فَأَعوذَ بِحِلمِکَ مِن سَخَطِکَ یا مَولایَ ، وإن کُنتَ أرَدتَ أن تَبلُوَنی ، فَقَد عَرَفتَ ضَعفی وقِلَّةَ حیلَتی ، إذ قُلتَ : «إِنَّ الْاءِنسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا * إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا * وَ إِذَا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعًا» . وقُلتَ : «فَأَمَّا الْاءِنسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ * وَ أَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَهَانَنِ» . وقُلتَ : «إِنَّ الْاءِنسَانَ لَیَطْغَی * أَن رَّءَاهُ اسْتَغْنَی» وقُلتَ : «وَ إِذَا مَسَّ الْاءِنسَانَ الضُّرُّ دَعَانَا لِجَنبِهِ أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا فَلَمَّا کَشَفْنَا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ کَأَن لَّمْ یَدْعُنَا إِلَی ضُرٍّ مَّسَّهُ» وقُلتَ : «وَ إِذَا مَسَّ الْاءِنسَانَ ضُرٌّ دَعَا رَبَّهُ مُنِیبًا إِلَیْهِ ثُمَّ إِذَا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِّنْهُ نَسِیَ مَا کَانَ یَدْعُواْ إِلَیْهِ مِن قَبْلُ» وقُلتَ : «وَ یَدْعُ الْاءِنسَانُ بِالشَّرِّ دُعَاءَهُ بِالْخَیْرِوَ کَانَ الْاءِنسَانُ عَجُولًا» . وقُلتَ : «وَ إِذَا أَذَقْنَا الْاءِنسَانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِهَا» صَدَقتَ و بَرَرتَ یا مَولایَ ، فَهذِهِ صِفاتِی الَّتی أعرِفُها مِن نَفسی ، قَد مَضَت بِقُدرَتِکَ فِیَّ ، غَیرَ أن وَعَدتَنی مِنکَ وَعدا حَسَنا ، أن أدعُوَکَ فَتَستَجیبَ لی . فَأَنَا أدعوکَ کَما أمَرتَنی فَاستَجِب لی کَما وَعَدتَنی ، وَاردُد عَلَیَّ نِعمَتَکَ ، وَانقُلنی مِمّا أنَا فیهِ إلی ما هُوَ أکبَرُ مِنهُ ، حَتّی أبلُغَ مِنهُ رِضاکَ ، وأنالَ بِهِ ما عِندَکَ فیما أعدَدتَهُ لِأَولِیائِکَ الصّالِحینَ ، إنَّکَ سَمیعُ الدُّعاءِ قَریبٌ مُجیبٌ ، وصَلَّی اللّهُ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ الطَّیِّبینَ الطّاهِرینَ الأَخیارِ . ⁽¹⁾

.

امام زین العابدین علیه السلامـ در مناجات با خدا ـ :پس به آنچه مرا به سوی آن کشاندی ، تکیه کردم ، اگر چه به من گزند رسید و فقر ، خوارم کرد و بلا ، دامنگیرم شد . پس اگر اینها ـ ای معبود من ـ از خشم تو بر من است ، از خشم تو به بردباری تو پناه می برم ـ ای مولای من ـ ، و اگر خواسته ای مرا بیازمایی ، بی گمان ، ناتوانی و بیچارگی مرا می دانستی ؛ چرا که فرموده ای : «به راستی که انسان ، سخت آزمند آفریده شده است . هر گاه او بدی ای رسد ، بی تابی می کند ، و هر گاه به او خیر رسد ، بخل می ورزد» . و فرموده ای : «امّا انسان ، هر گاه پروردگارش او را بیازماید و گرامی اش دارد و نعمتش دهد ، می گوید : «پروردگارم مرا گرامی داشته است» و امّا هر گاه او را بیازماید و روزی اش را بر او تنگ گرداند ، می گوید : «پروردگارم مرا خوار داشته است!»» . و فرموده ای : «هر آینه ، انسان ، از حد می گذراند ، آن گاه که خویشتن را بی نیاز ببیند» و فرموده ای : «و هر گاه به انسان گزندی رسد ، ما را ، به پهلو خفته یا نشسته یا ایستاده ، می خواند ، و چون گزندش را از او برطرف سازیم ، چنان می گذرد که گویی ما را برای گزندی که به او رسیده ، نخوانده است» و فرموده ای: «و هر گاه به انسان گزندی رسد ، توبه کنان ، پروردگارش را می خواند . سپس چون از جانب خود به او نعمتی بخشد ، آنچه را که پیش تر برای رفع آن به درگاه او دعا می کرد ، از یاد می بَرَد» و فرموده ای : «و انسان [همان گونه] که خیر را فرا می خوانَد ، [پیشامد] بد را می خواند ، و انسان ، شتاب زده است» و فرموده ای : «و هر گاه به انسان از جانب خود ، رحمتی چشانیم ، بِدان شادمان می شود» . راست گفته ای و درست فرموده ای ، ای مولای من ! اینها صفات من اند که در خویش می شناسم ، و به قدرت تو در من نهاده شده اند ؛ امّا تو از جانب خویش ، به من وعده ای نیکو داده ای [و آن این ]که تو را بخوانم و تو پاسخم دهی . پس اینک من ، چنان که فرمانم داده ای ، تو را می خوانم . پس تو نیز چنان که وعده ام داده ای ، اجابتم فرما و نعمتت را به من باز گردان ، و مرا از وضعی که دارم ، به بهتر از آن منتقل کن ، تا از طریق آن به خشنودی تو دست یابم و به آنچه در نزد خویش برای دوستان خوبت آماده ساخته ای ، نایل آیم ، که تو شنونده دعایی ، و نزدیکی و اجابت کننده ای . درود خدا بر محمّد و خاندان پاک و پاکیزه و نیک او باد !

.

الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ طَبائِعَ النّاسِ کُلَّها مُرَکَّبَةٌ عَلَی الشَّهوَةِ ، وَالرَّغبَةِ ، وَالحِرصِ ، وَالرَّهبَةِ ، وَالغَضَبِ ، وَاللَّذَّةِ ، إلّا أنَّ فِی النّاسِ مَن قَد دَمَّ ⁽¹⁾هذِهِ الخِلالَ بِالتَّقوی وَالحَیاءِ وَالأَنفِ ⁽²⁾. ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :ثَلاثَةٌ مُرَکَّبَةٌ فی بَنی آدَمَ : الحَسَدُ ، وَالحِرصُ ، وَالشَّهوَةُ . ⁽⁴⁾

.

امام باقر علیه السلام :سرشت آدمیان ، ترکیب شده است از : شهوت و رغبت و آز و بیم و خشم و خوشی ؛ امّا برخی از آدمیان ، این خوی ها را با پرهیزگاری و حیا و عزّت نفْس پوشانده اند .

امام صادق علیه السلام :سه خصلت ، در سرشت آدمیان ، نهاده شده است : حسد و آز و هوس .

.

الفصل السابع: اُصول کمال الإنسان۷ / ۱اِستِعمالُ العَقلِ وَالعِلمِ وَالحِکمَةِالکتاب«قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ إِنَّمَا یَتَذَکَّرُ أُوْلُواْ الْأَلْبَابِ» . ⁽¹⁾

«وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَ الْحِکْمَةَ» . ⁽²⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :ما مِن حَرَکَةٍ إلّا وأنتَ مُحتاجٌ فیها إلی مَعرِفَةٍ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :کَمالُ المَرءِ عَقلُهُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :بِالعَقلِ کَمالُ النَّفسِ . ⁽⁵⁾

.

فصل هفتم : پایه های کمال انسان

۷ / ۱ به کار گیری خِرد و دانش و فرزانگی

فصل هفتم : پایه های کمال انسان۷ / ۱به کار گیری خِرد و دانش و فرزانگیقرآن«بگو : آیا کسانی که می دانند و کسانی که نمی دانند ، یک سان اند ؟ در حقیقت ، خردمندان ، پند می گیرند» .

«و به آنان ، کتاب و حکمت می آزمود» .

حدیثامام علی علیه السلام :هیچ حرکتی [و عملی] نیست ، مگر این که تو در آن ، نیازمند شناخت هستی .

امام علی علیه السلام :کمال آدمی ، خِرد اوست .

امام علی علیه السلام :کمال نفْس ، در گرو خِرد است .

.

عنه علیه السلام :المَرءُ بِفِطنَتِهِ لا بِصورَتِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :کَمالُ الإِنسانِ العَقلُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :قیمَةُ کُلِّ امرِئٍ ما یَعلَمُهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :قیمَةُ کُلِّ امرِئٍ ما یُحسِنُهُ . ⁽⁴⁾

۷ / ۲الإِیمانُالکتاب«وَ مَن یُؤْمِن بِاللَّهِ یَهْدِ قَلْبَهُ» . ⁽⁵⁾

«هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولًا مِّنْهُمْ یَتْلُواْ عَلَیْهِمْ ءَایَاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِن کَانُواْ مِن قَبْلُ لَفِی ضَلَالٍ مُّبِینٍ» . ⁽⁶⁾

«الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَلَمْ یَلْبِسُواْ إِیمَانَهُم بِظُلْمٍ أُوْلَئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُم مُّهْتَدُونَ» . ⁽⁷⁾

«مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِّن ذَکَرٍ أَوْ أُنثَی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَاةً طَیِّبَةً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا کَانُواْ یَعْمَلُونَ» . ⁽⁸⁾

.

۷ / ۲ ایمان

امام علی علیه السلام :آدمی ، به هوش خویش [ ، آدم] است ، نه به صورت خویش .

امام علی علیه السلام :کمال انسانی ، خِرد است .

امام علی علیه السلام :ارزش هر کس [ به] دانش اوست .

امام علی علیه السلام :ارزش هر کس [ به] چیزی است که می داند .

۷ / ۲ایمانقرآن«و هر کس به خدا ایمان آورد ، [خداوند ،] دلش را هدایت می کند» .

«او کسی است که در میان بی سوادان ، فرستاده ای از خودشان را برانگیخت تا آیات او را بر آنان بخواند و پاکشان گرداند و کتاب و حکمت به ایشان بیاموزد ، در حالی که پیش از آن در گم راهی آشکاری بودند» .

«کسانی که ایمان آورده و ایمان خود را به ستم [شرک] نیالوده اند ، ایشان راست ایمنی و ایشان ، راه یافتگان اند» .

«هر کس ، از مرد یا زن ، کار شایسته کند و مؤمن باشد ، قطعا او را با زندگی پاکیزه ای ، حیات [حقیقی] می بخشیم ، و مسلّما به آنان ، بهتر از آنچه انجام می دادند ، پاداش خواهیم داد» .

.

«وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَی ءَامَنُواْ وَاتَّقَوْاْ لَفَتَحْنَا عَلَیْهِم بَرَکَاتٍ مِّنَ السَّمَاءِ وَالأَْرْضِ وَلَکِن کَذَّبُواْ فَأَخَذْنَاهُم بِمَا کَانُواْ یَکْسِبُونَ» . ⁽¹⁾

«هُوَ الَّذِی أَنزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ لِیَزْدَادُواْ إِیمَانًا مَّعَ إِیمَانِهِمْ وَ لِلَّهِ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ کَانَ اللَّهُ عَلِیمًا حَکِیمًا» . ⁽²⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :بِالإِیمانِ یُرتَقی إلی ذِروَةِ السَّعادَةِ ونِهایَةِ الحُبورِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :المَرءُ بِإِیمانِهِ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ عز و جل : «هُوَ الَّذِی أَنزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ» ـ :هُوَ الإِیمانُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :ولَعَلَّ طاعِنا یَطعَنُ عَلَی التَّدبیرِ مِن جِهَةٍ اُخری فَیَقولَ : کَیفَ یَکونُ هاهُنا تَدبیرٌ ونَحنُ نَرَی النّاسَ فی هذِهِ الدُّنیا مَن عَزَّ بَزَّ ⁽⁶⁾، فَالقَوِیُّ یَظلِمُ ویَغصِبُ ، وَالضَّعیفُ یُظلَمُ ویُسامُ الخَسفَ ⁽⁷⁾، وَالصّالِحُ فَقیرٌ مُبتَلیً ، وَالفاسِقُ مُعافیً مُوَسَّعٌ عَلَیهِ ، ومَن رَکِبَ فاحِشَةً أوِ انتَهَکَ مُحَرَّما لَم یُعاجَل بِالعُقوبَةِ . فَلَو کانَ فی العالَمِ تَدبیرٌ لَجَرَتِ الاُمورُ عَلَی القِیاسِ القائِمِ ، فَکانَ الصّالِحُ هُوَ المَرزوقَ ، وَالطّالِحُ هُوَ المَحرومَ ، وکانَ القَوِیُّ یُمنَعُ مِن ظُلمِ الضَّعیفِ ، وَالمُتَهَتِّکُ لِلمَحارِمِ یُعاجَلُ بِالعُقوبَةِ . فَیُقالُ فی جَوابِ ذلِکَ : إنَّ هذا لَو کانَ هکَذا لَذَهَبَ مَوضِعُ الإِحسانِ الَّذی فُضِّلَ بِهِ الإِنسانُ عَلی غَیرِهِ مِنَ الخَلقِ ، وحَملِ النَّفسِ عَلَی البِرِّ وَالعَمَلِ الصّالِحِ احتِسابا لِلثَّوابِ ، وثِقَةً بِما وَعَدَ اللّهُ مِنهُ ، ولَصارَ النّاسُ بِمَنزِلَةِ الدَّوابِّ الَّتی تُساسُ بِالعَصا وَالعَلَفِ ، ویُلمَعُ لَها بِکُلِّ واحَدٍ مِنهُما ساعَةً فَساعَةً فَتَستَقیمُ عَلی ذلِکَ ، ولَم یَکُن أحَدٌ یَعمَلُ عَلی یَقینٍ بِثَوابٍ أو عِقابٍ ، حَتّی کانَ هذا یُخرِجُهُم عَن حَدِّ الإِنسِیَّةِ إلی حَدِّ البَهائِمِ . ثُمَّ لا یَعرِفُ ما غابَ ولا یَعمَلُ إلّا عَلَی الحاضِرِ ، وکانَ یَحدُثُ مِن هذا أیضاً أن یَکونَ الصّالِحُ إنَّما یَعمَلُ الصّالِحاتِ لِلرِّزقِ وَالسَّعَةِ فی هذِهِ الدُّنیا ، ویَکونَ المُمتَنِعُ مِنَ الظُّلمِ وَالفَواحِشِ إنَّما یَعِفُّ عَن ذلِکَ لِتَرَقُّبِ عُقوبَةٍ تَنزِلُ بِهِ مِن ساعَتِهِ ، حَتّی یَکونَ أفعالُ النّاسِ کُلُّها تَجری عَلَی الحاضِرِ ، لا یَشوبُها شَیءٌ مِنَ الیَقینِ بِما عِندَ اللّهِ ، ولا یَستَحِقّونَ ثَوابَ الآخِرَةِ وَالنَّعیمَ الدّائِمَ فیها ، مَعَ أنَّ هذِهِ الاُمورَ الَّتی ذَکَرَهَا الطّاعِنُ ، مِنَ الغِنی وَالفَقرِ وَالعافِیَةِ وَالبَلاءِ لَیسَت بِجارِیَةٍ عَلی خِلافِ قِیاسِهِ ، بَل قَد تَجری عَلی ذلِکَ أحیانا . ⁽⁸⁾

.

«و اگر مردم شهرها ایمان آورده و پروا پیشه کرده بودند ، هر آینه برکاتی از آسمان و زمین برایشان می گشودیم ؛ ولی تکذیب کردند و ما هم به [کیفر] اعمالشان ، مجازاتشان کردیم» .

«اوست آن کس که در دل های مؤمنان ، آرامش را فرو فرستاد تا ایمانی بر ایمان خود بیفزایند ، و سپاهیان آسمان ها و زمین ، از آنِ خدایند ، و خدا ، دانا و حکیم است» .

حدیثامام علی علیه السلام :با [نردبان] ایمان است که به اوج خوش بختی و نهایت شادمانی می توان رسید .

امام علی علیه السلام :[ارزش و کمال] انسان ، به ایمان اوست .

امام صادق علیه السلامـ در باره این سخن خداوند عز و جل : «او کسی است که در دل های مؤمنان ، آرامش را فرو فرستاد» ـ :یعنی ایمان را .

امام صادق علیه السلام :و شاید کسی بر تدبیر ، از دیگر سوی ، خُرده بگیرد و بگوید : چگونه تدبیر در کار است ، حال آن که می بینیم در این دنیا ، آن که قوی تر است ، بَرنده است . زورمند ، زور می گوید و [ حقّ دیگران را] غصب می کند ، و ناتوان ، زور می بیند و پایمال می شود . نیکان ، فقیر و گرفتارند و بدکاران ، تن درست و برخوردار ، و آن که مرتکب گناه یا حرامی می شود ، به زودی کیفر نمی بیند . پس اگر در عالم ، تدبیری بود ، همانا کارها بر روالی درست پیش می رفت : نیکان ، برخوردار می بودند و بدکاران ، محروم . زورمند ، از ستم کردن به ناتوان ، باز داشته می شد ، و آن که هتک حرمت می کرد ، بی درنگ ، مجازات می شد . در پاسخ این ایراد گفته می شود : اگر چنین می بود ، دیگر جایی برای نیکی کردن و دست زدن به کارهای خوب ـ که مایه امتیاز انسان بر دیگر مخلوقات است ـ ، نمی مانْد ، و انگیزه ای برای وا داشتن خویش به نیکی و کار شایسته به منظور دستیابی به پاداش خداوند و اعتماد به آنچه خدا وعده داده است ، وجود نمی داشت ، و مردم ، چونان حیوانات می شدند که با چوب و علف به راه می آیند ، و هر از گاهی ، یکی از این دو (چوب و علف) به آنها نشان داده می شود تا سر در فرمان داشته باشند ، و هیچ کس بر پایه یقین به پاداش یا کیفر ، کار نمی کرد ، تا جایی که این امر ، آنان را از مرز انسانیت به مرز حیوانیت می برد . دیگر ، این که : کسی به آنچه [از ثواب الهی] غایب است ، باور نمی داشت و جز برای آنچه نقد است ، کار نمی کرد ، و حاصل امر نیز آن می شد که آن که کار نیک می کرد ، صرفا برای روزی و رفاه در همین دنیا کار می کرد ، و آن که از ستم و کارهای زشتْ خودداری می ورزید ، تنها از ترس مجازات فوری از آنها خودداری می نمود ، به طوری که اعمال و رفتار مردم ، تماما بر اساس وضعیت حاضر ، صورت می پذیرفت و با کمترین یقین به آنچه نزد خداست ، همراه نمی بود و مستحقّ پاداش آخرت و نعمت جاویدان آن نمی شدند . علاوه بر اینها، چیزهایی که آن خُرده گیر بر شمرد ، یعنی ثروتمندی و فقر و تن درستی و بیماری ، بر خلاف روال [و قاعده اش] نیست ؛ بلکه گاهی اوقات ، چنین است .

.

۷ / ۳عُلُوُّ الهِمَّةِالإمام علیّ علیه السلام :المَرءُ بِهِمَّتِهِ ، لا بِقُنیَتِهِ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

.

۷ / ۳ بلند همتی

۷ / ۳بلند همتیامام علی علیه السلام :[قدر] آدمی به همّت اوست ، نه به ثروتش .

.

عنه علیه السلام :قَدرُ الرَّجُلِ عَلی قَدرِ هِمَّتِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مَن شَرُفَت هِمَّتُهُ ، عَظُمَت قیمَتُهُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :ما رَفَعَ امرَأً کَهِمَّتِهِ ، ولا وَضَعَهُ کَشَهوَتِهِ . ⁽³⁾

۷ / ۴العَمَلُ الصّالِحُالکتاب«وَمَن یَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِن ذَکَرٍ أَوْ أُنثَی وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُوْلَئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا یُظْلَمُونَ نَقِیرًا» . ⁽⁴⁾

«مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِّن ذَکَرٍ أَوْ أُنثَی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَاةً طَیِّبَةً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا کَانُواْ یَعْمَلُونَ» . ⁽⁵⁾

«وَ مَن یَأْتِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُوْلَئِکَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَی» . ⁽⁶⁾

«فَأَمَّا مَن تَابَ وَ ءَامَنَ وَ عَمِلَ صَالِحًا فَعَسَی أَن یَکُونَ مِنَ الْمُفْلِحِینَ» . ⁽⁷⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :العَمَلُ یَبلُغُ بِکَ الغایَةَ . ⁽⁸⁾

.

۷ / ۴ کار شایسته

امام علی علیه السلام :قدر انسان ، به قدر همّت اوست .

امام علی علیه السلام :آن که همّتش والاست ، ارزشش بالاست .

امام علی علیه السلام :آدمی را چیزی چون همّتش بالا نبُرد ، و چیزی چون شهوتش او را پست نکرد .

۷ / ۴کار شایستهقرآن«و کسانی که کارهای شایسته انجام دهند ، چه مرد و چه زن ، در حالی که مؤمن باشند ، آنان به بهشت می روند ، و [حتّی] به قدر گودی پشت هسته خرمایی به آنان ستم نمی شود» .

«هر کس ، چه مرد و چه زن ، کار شایسته کند و مؤمن باشد ، هر آینه او را با زندگی پاکیزه ای زندگانی می بخشیم و مسلّما به آنان ، بهتر از آنچه انجام می دادند ، پاداش خواهیم داد» .

«و کسانی که مؤمن به نزد او (خدا) روند ، در حالی که کارهای شایسته انجام داده باشند ، برای آنان ، درجات والا خواهد بود» .

«و امّا آن که توبه کند و ایمان آورد و کارهای شایسته کند ، امید است که از رستگاران باشد» .

حدیثامام علی علیه السلام :کار [نیک] ، تو را به مقصد می رساند .

.

عنه علیه السلام :المَرءُ یوزَنُ بِقَولِهِ ویُقَوَّمُ بِفِعلِهِ ، فَقُل ما تَرَجَّحُ زِنَتُهُ ، وَافعَل ما تَجِلُّ قیمَتُهُ . ⁽¹⁾

تنبیه الخواطر :قیلَ لِلُقمانَ علیه السلام : ألَستَ عَبدَ آلِ فُلانٍ ؟ قالَ بَلی ، قیلَ : فَما بَلَغَ بِکَ ما نَری ؟ قالَ : صِدقُ الحَدیثِ ، وأداءُ الأَمانَةِ ، وتَرکُ ما لا یَعنینی ، وغَضُّ بَصَری ، وکَفُّ لِسانی ، وعِفَّةُ طُعمَتی ، فَمَن نَقَصَ عَن هذا فَهُوَ دونی ، ومَن زادَ عَلَیهِ فَهُوَ فَوقی ، ومَن عَمِلَهُ فَهُوَ مِثلی . ⁽²⁾

۷ / ۵مُجاهَدَةُ النَّفسِالکتاب«وَ نَفْسٍ وَ مَا سَوَّاهَا * فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْوَاهَا * قَدْ أَفْلَحَ مَن زَکَّاهَا * وَ قَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا» . ⁽³⁾

«قَدْ أَفْلَحَ مَن تَزَکَّی» . ⁽⁴⁾

الحدیثتفسیر القمّی عن أبی بصیر عن الإمام الصادق علیه السلام ، قال :سَأَلتُهُ عَن قَولِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ: «وَ نَفْسٍ وَ مَا سَوَّاهَا» ، قالَ : خَلَقَها وصَوَّرَها ، وقَولُهُ : «فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْوَاهَا» أی عَرَّفَها وألهَمَهَا ثُمَّ خَیَّرَها فَاختارَت ، «قَدْ أَفْلَحَ مَن زَکَّاهَا» یَعنی نَفسَهُ طَهَّرَها ، «وَ قَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا» أی أغواها . ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلام :مَن جاهَدَ نَفسَهُ أکمَلَ التُّقی . ⁽⁶⁾

.

۷ / ۵ پیکار با نفس

امام علی علیه السلام :آدمی به گفتارش سنجیده و با کردارش ارزیابی می شود . پس گفتار وزین بگو ، و کردار پُرارزش به جای آور .

تنبیه الخواطر :به لقمان ... گفته شد : آیا تو بنده فلان خاندان نبودی ؟ گفت : «چرا» . گفته شد : پس چه چیزْ تو را به این جا رساند که می بینیم؟ گفت : «راستگویی ، امانتداری ، ترک چیزهای بیهوده ، پوشاندن چشمم [از گناه] ، نگه داشتن زبانم ، و پاک داشتن خوراک و شکمم [از حرام] . پس هر کس کمتر از اینها را داشته باشد ، او از من کمتر است ، و هر کس از اینها بیشتر داشته باشد ، او برتر از من است ، و هر کس به این ها عمل کند ، او مانند [و هم ردیفِ] من است» .

۷ / ۵پیکار با نفسقرآن«سوگند به نفس و آن کس که آن را درست کرد ، سپس پلیدکاری و پرهیزگاری اش را به آن الهام کرد [ که] هر کس آن را پاک گردانید ، مسلّما رستگار شد ، و هر که آلوده اش ساخت ، به یقین در باخت» .

«همانا رستگار شد آن کس که خود را پاک گردانید» .

حدیثتفسیر القمّی- به نقل از ابو بصیرـ :از امام صادق علیه السلام در باره این سخن خداوند عز و جل : «و سوگند به نفْس و آن کس که آن را درست کرد» پرسیدم . فرمود : «یعنی آن را آفرید و صورتش بخشید . و سخن او : «سپس پلیدکاری و پرهیزگاری اش را به آن الهام کرد» ، یعنی [این دو را] به آن شناساند و الهام کرد و سپس آن را مخیّر ساخت و نفس هم [یکی از این دو راه را ]اختیار کرد . «هر کس آن را پاک گردانید ، مسلّما رستگار شد» ، یعنی نفسِ خود را پاک گردانید . «و هر که آلوده اش ساخت ، به یقین در باخت» ، یعنی نفس خود را گم راه ساخت .

امام علی علیه السلام :هر که با نفس خویش بستیزد ، پرهیزگاری را به کمال رسانده است .

.

عنه علیه السلام :فی مُجاهَدَةِ النَّفسِ کَمالُ الصَّلاحِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مَن أجهَدَ نَفسَهُ فی إصلاحِها سَعِدَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :جاهِد شَهوَتَکَ ، وغالِب غَضَبَکَ ، وخالِف سوءَ عادَتِکَ ، تَزکُ ⁽³⁾نَفسُکَ ، ویَکمُل عَقلُکَ ، وتَستَکمِل ثَوابَ رَبِّکَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :بِتَزکِیَةِ النَّفسِ یَحصُلُ الصَّفاءُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :ذِروَةُ الغایاتِ لا یَنالُها إلّا ذَوُو التَّهذیبِ وَالمُجاهَداتِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلامـ عِندَما سُئِلَ علیه السلام عَنِ العالَمِ العِلوِیِّ ، فَقالَ ـ :صُوَرٌ عارِیَةٌ عَنِ المَوادِّ ، عالِیَةٌ عَنِ القُوَّةِ وَالاِستِعدادِ ، تَجَلّی لَها فَأَشرَقَت ، وطالَعَها فَتَلَألَأَت ، وألقی فی هُوِیَّتِها مِثالَهُ ، فَأَظهَرَ عَنها أفعالَهُ ، وخَلَقَ الإِنسانَ ذا نَفسٍ ناطِقَةٍ ، إن زَکّاها بِالعِلمِ وَالعَمَلِ فَقَد شابَهَت جَواهِرَ أوائِلِ عِلَلِها ، وإذَا اعتَدَلَ مِزاجُها ⁽⁷⁾وفارَقَتِ الأَضدادَ فَقَد شارَکَ بِهَا السَّبعَ الشِّدادَ . ۸

.

امام علی علیه السلام :کمالِ شایستگی ، در گرو پیکار با نفس است .

امام علی علیه السلام :هر کس خود را در راه اصلاح نفْس خویش به رنج افکَنَد ، به سعادت دست می یابد .

امام علی علیه السلام :با خواهش [نفس] خود ، پیکار کن ، و با خشمت بستیز ، و با عادت های بد خود ، مخالفت نما تا جانت پاکیزه شود و خِردت کمال یابد و از پاداش پروردگارت بهره کامل ببری .

امام علی علیه السلام :با تزکیه نفس است که صفا[ی دل و نفسْ] حاصل می شود .

امام علی علیه السلام :به اوج اهداف نمی رسند ، مگر اهل تهذیب [نفس] و مجاهده [با آن] .

امام علی علیه السلامـ هنگامی که در باره جهان بَرین از ایشان پرسیده شد ـ :صورت هایی هستند برهنه از مادّه ، و فراتر از قوّه و استعداد . خداوند بر آن صورت ها تجلّی کرد و آنها [به نور وجودْ] روشن شدند ، و به آنها نگریست و درخشان شدند ، و مثال خود را در ماهیت آنها افکند ، پس افعالش را از آنها پدیدار ساخت ، و انسان را دارای نفس ناطقه ای [مُدرک معقولات] آفرید که اگر آن را با دانش و کردار ، پاک گرداند و بپروراند ، با گوهرهای اوّلیه علّت هایش (ذات عقول مقدّسه) همسان می گردد ، و هر گاه مزاجش [یعنی خصوصیات اخلاقی اش] معتدل [و دور از افراط و تفریط] شود و اضداد ، جدا گردند ، با آن هفت آسمان محکم (نفوس فلکیه) شریک می شود . ۱

.

۷ / ۶أربَعُ خِصالٍالإمام علیّ علیه السلام : حُسنُ الخِصالِ مِنَ الصَّلصالِ مَقصودٌ !وَالمَرءُ بِالفِعلِ مَمدوحٌ ومَردودٌ وإنَّما یَرفَعُ الإِنسانَ أربَعَةٌ !الحِلمُ وَالعِلمُ وَالإِحسانُ وَالجودُ . ⁽¹⁾

۷ / ۷عَلاماتُ الکَمالِالأمالی للطوسی عن جابر بن عبد اللّه الأنصاری :أقبَلَ العَبّاسُ ذاتَ یَومٍ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ـ وکانَ العَبّاسُ طُوالاً حَسَنَ الجِسمِ ـ فَلَمّا رَآهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله تَبَسَّمَ إلَیهِ ، فَقالَ : إنَّکَ یا عَمِّ لَجَمیلٌ ! فَقالَ العَبّاسُ : مَا الجَمالُ بِالرِّجالِ یا رَسولَ اللّهِ ؟ قالَ : صَوابُ القَولِ بِالحَقِّ . قالَ : فَمَا الکَمالُ ؟ قالَ : تَقوَی اللّهِ عَزَّ وجلَّ وحُسنُ الخُلُقِ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الکَمالُ فی ثَلاثٍ : الصَّبرُ عَلَی النَّوائبِ ، وَالتَّوَرُّعُ فِی المَطالِبِ ، وإسعافُ الطّالِبِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إذا کانَت مَحاسِنُ الرَّجُلِ أکثَرَ مِن مَساویهِ فَذلِکَ الکامِلُ ، وإذا کانَ مُتَساوِیَ المَحاسِنِ وَالمَساوِی فَذلِکَ المُتَماسِکُ ، وإن زادَت مَساویهِ عَلی مَحاسِنِهِ فَذلِکَ الهالِکُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :الکامِلُ مَن غَلَبَ جِدُّهُ هَزلَهُ . ⁽⁵⁾

.

۷ / ۶ چهار ویژگی

۷ / ۷ نشانه های کمال

۷ / ۶چهار ویژگیامام علی علیه السلام :[رسیدن به] خصلت های نیکو ، از گِل خشکیده (آدمی) ، مقصود است و انسان ، با کردار است که ستوده یا نکوهیده می گردد . همانا انسان را چهار خصلت بالا می برد : بردباری و دانایی و نیکوکاری و بخشندگی .

۷ / ۷نشانه های کمالالأمالی ، طوسیـ به نقل از جابر بن عبد اللّه انصاری ـ :روزی عبّاس به سوی پیامبر خدا آمد . عبّاس ، مردی بلندقامت و خوش اندام بود . پیامبر صلی الله علیه و آله با دیدن او لبخند زد و فرمود : «عمو جان ! شما واقعا زیبایی !» . عبّاس گفت : زیبایی مرد به چیست ، ای پیامبر خدا؟ فرمود : «به گفتنِ سخن حق» . گفت : کمال چیست ؟ فرمود : «پروا داشتن از خداوند عز و جل و خوش خویی» .

امام علی علیه السلام :کمال ، در سه چیز است : شکیبایی بر گرفتاری ها ، خودداری در برابر خواهش ها ، و کمک کردن به جوینده[ی کمک] .

امام علی علیه السلام :هر گاه خوبی های مرد از بدی هایش بیشتر باشد ، او کامل است . هر گاه خوبی ها و بدی هایش برابر باشد ، او به هم پیوسته است ، و اگر بدی هایش از خوبی هایش بیشتر باشد ، او هلاک شونده است .

امام علی علیه السلام :[انسانِ] کامل ، کسی است که جدّی او بر شوخی اش چیره باشد .

.

عنه علیه السلام :تَسَربَلِ الحَیاءَ وَادَّرِعِ الوَفاءَ وَاحفَظِ الإِخاءَ وأقلِل مُحادَثَةَ النِّساءِ ، یَکمُل لَکَ السَّناءُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مِن کَمالِ الإِنسانِ ووُفورِ فَضلِهِ ، استِشعارُهُ بِنَفسِهِ النُّقصانَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :ما نَقَّصَ نَفسَهُ إلّا کامِلٌ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فی الشِّعرِ المَنسوبِ إلَیهِ ـ : أَتَمُّ الناسِ أَعْلَمُهُم بِنَقصِهْوأَقمَعُهُم لِشَهوَتِهِ وحِرْصِهْ فلاتَستَغْلِ عافِیَةً بشیءٍولا تَستَرخِصَنْ داءً لِرُخْصِهْ . ⁽⁴⁾

الإمام الباقر علیه السلام :الکَمالُ کُلُّ الکَمالِ التَّفَقُّهُ فِی الدِّینِ ، وَالصَّبرُ عَلَی النّائِبَةِ ، وتَقدیرُ المَعیشَةِ . ⁽⁵⁾

الإمام الصادق علیه السلام :ثَلاثُ خِصالٍ مَن رُزِقَها کانَ کامِلاً : العَقلُ ، وَالجَمالُ ، وَالفَصاحَةُ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :لا یَنبَغی لِمَن لَم یَکُن عالِما أن یُعَدَّ سَعیدا ، ولا لِمَن لَم یَکُن وَدودا أن یُعَدَّ حَمیدا، ولا لِمَن لَم یَکُن صَبورا یُعَدَّ کامِلاً . ⁽⁷⁾

.

امام علی علیه السلام :جامه حیا بپوش ، و زره وفاداری بر تن کن ، و برادری را نگه دار ، و با زنان ، کمتر سخن بگو تا بلندمرتبگی ات کامل شود .

امام علی علیه السلام :آگاهی انسان از کاستی اش ، نشانه کمال [او] و فراوانی فضل اوست .

امام علی علیه السلام :خود را ناقص نمی شمُرَد ، مگر شخص کامل .

امام علی علیه السلامـ در شعر منسوب به ایشان ـ :کامل ترینِ مردم ، کسی است که به کاستی خویش آگاه تر باشد و خواست و آز خویش را بیشتر سرکوب کند . پس عافیت را به هیچ بهایی مفروش و هیچ دردی را به جهت ناچیز بودن آن ، دستِ کم مگیر .

امام باقر علیه السلام :کمال حقیقی ، عبارت است از : فهم در دین ، شکیبایی در گرفتاری ها ، و اندازه نگه داشتن در معاش .

امام صادق علیه السلام :سه خصلت اند که روزیِ هر کس شوند [و در او جمع گردند] ، او ، کامل است : خِرد ، زیبایی ، و شیوایی [در سخن گفتن] .

امام صادق علیه السلام :شایسته نیست آن را که دانا نیست ، خوش بخت شمرد ، و آن را که مهربان نیست ، ستوده شمرد ، و آن را که شکیبا نیست ، کامل شمرد .

.

الفصل الثامن: آفات الإنسانیة۸ / ۱الجَهلُ وَالغَفلَةُالکتاب«وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ کَثِیرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالإِْنسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَایَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْیُنٌ لَایُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ ءَاذَانٌ لَایَسْمَعُونَ بِهَا أُوْلَئِکَ کَالأَْنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُوْلَئِکَ هُمُ الْغَافِلُونَ» . ⁽¹⁾

«أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَکْثَرَهُمْ یَسْمَعُونَ أَوْ یَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا کَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلاً» . ⁽²⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :خَلَقَ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ الإِنسَ ثَلاثَةَ أصنافٍ : صِنفٌ کَالبَهائِمِ ، قالَ اللّهُ تَعالی : «لَهُمْ قُلُوبٌ لَایَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْیُنٌ لَایُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ ءَاذَانٌ لَایَسْمَعُونَ بِهَا أُوْلَئِکَ کَالأَْنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ» . وصِنفٌ أجسادُهُم أجسادُ بَنی آدَمَ ، وأرواحُهُم أرواحُ الشَّیاطینَ . وصِنفٌ فی ظِلِّ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ یَومَ لا ظِلَّ إلّا ظِلُّهُ . ⁽³⁾

.

فصل هشتم : آسیب های انسان

۸ / ۱ نادانی و ناهشیاری

فصل هشتم : آسیب های انسان۸ / ۱نادانی و ناهشیاریقرآن«هر آینه ، بسیاری از جنّیان و آدمیان را برای دوزخ آفریده ایم ، [چرا که] دل هایی دارند که با آنها دریافت نمی کنند ، و چشمانی دارند که با آنها نمی بینند ، و گوش هایی دارند که با آنها نمی شنوند . آنان ، همانند چارپایان ، بلکه گم راه تر [و پست تر] ند . آنان ، ناهشیاران اند» .

«یا گمان داری که بیشترشان می شنوند یا می اندیشند ؟ آنان ، جز مانند ستوران نیستند ؛ بلکه گم راه ترند» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل انسان ها را بر سه گروه آفرید : گروهی چون ستوران اند . خداوند متعال فرموده است : «دل هایی دارند که با آنها دریافت نمی کنند ، و چشمانی دارند که با آنها نمی بینند ، و گوش هایی دارند که با آنها نمی شنوند . آنان ، همانند چارپایان اند ؛ بلکه گم راه ترند» . گروهی تن هایشان ، تن های آدمی زادگان است ، و جان هایشان ، جان های اهریمنان ، و گروهی در سایه خداوند عز و جل هستند ، در آن روزی که سایه ای جز سایه او نیست .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ فی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ :قَبیحٌ بِذِی العَقلِ أن یَکونَ بَهیمَةً وقَد أمکَنَهُ أن یَکونَ إنسانا ، وقَد أمکَنَهُ أن یَکونَ مَلَکا ، وأن یَرضی لِنَفسِهِ بِقُنیَةٍ مُعارَةٍ وحَیاةٍ مُستَرَدَّةٍ ، ولَهُ أن یَتَّخِذَ قُنیَةً مُخَلَّدَةً وحَیاةً مُؤَبَّدَةً . ⁽¹⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ مِن دُعائِهِ علیه السلام فِی التَّحمیدِ للّهِِ عَزَّ وجَلَّ ـ :... الحَمدُ للّهِِ الَّذی لَو حَبَسَ عَن عِبادِهِ مَعرِفَةَ حَمدِهِ عَلی ما أبلاهُم مِن مِنَنِهِ المُتَتابِعَةِ وأسبَغَ عَلَیهِم مِن نِعَمِهِ المُتَظاهِرَةِ ، لَتَصَرَّفوا فی مِنَنِهِ فَلَم یَحمَدوهُ ، وتَوَسَّعوا فی رِزقِهِ فَلَم یَشکُروهُ ، ولَو کانوا کَذلِکَ لَخَرَجوا مِن حُدودِ الإِنسانِیَّةِ إلی حَدِّ البَهیمِیَّةِ ، فَکانوا کَما وَصَفَ فی مُحکَمِ کِتابِهِ : «إِنْ هُمْ إِلَّا کَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلاً» ⁽²⁾. ⁽³⁾

راجع : ص ۱۵۸ (الإنسان / الفصل السادس : خصائص الإنسان الذمیمة / الجهل) .

۸ / ۲اِتِّباعُ الهَویالکتاب«وَاتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی ءَاتَیْنَاهُ ءَایَاتِنَا فَانسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطَانُ فَکَانَ مِنَ الْغَاوِینَ * وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا وَلَکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الأَْرْضِ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِن تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَث ذَّلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُواْ بِایَاتِنَا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ» . ⁽⁴⁾

.

۸ / ۲ پیروی از هوس

امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ :برای صاحب خِرد ، زشت است که حیوان باشد ، در حالی که می تواند انسان باشد و می تواند فرشته باشد ، و [برایش زشت است که] به داراییِ عاریتی و زندگی باز ستاندنی رضایت دهد ، در حالی که می تواند دارایی جاویدان و زندگی ابدی به دست آورد .

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعای ایشان در ستایش خداوند عز و جل ـ :سپاس ، خدایی را که اگر شناخت ستایش خود را در برابر احسان های پیاپی و نعمت های فراوانی که به بندگانش ارزانی داشته است ، از آنان باز می داشت ، از نعمت هایش بهره می گرفتند و ستایشش نمی کردند ، و از روزی او ، بی دریغ برخوردار می شدند ؛ لیکن سپاسش نمی گفتند ، و اگر چنین بودند ، آن گاه از مرزهای انسانیت به مرز حیوانیت ، سقوط می کردند و چنان می شدند که خداوند در کتاب استوار خود فرموده است : «آنان ، همانند چارپایان اند ؛ بلکه گم راه ترند» .

ر . ک : ص ۱۵۹ (انسان / فصل ششم : ویژگی های نکوهیده انسان / نادانی) .

۸ / ۲پیروی از هوسقرآن«و بر آنان بخوان خبر آن کس را که آیات خود را به او داده بودیم ؛ ولی از آن عاری گشت . آن گاه شیطان ، او را دنبال کرد و از گم راهان شد . و اگر می خواستیم ، مسلّما قدر او را به وسیله آن [آیات ]بالا می بردیم ؛ امّا او به زمین (دنیا) گرایید و از هوس خویش ، پیروی کرد . از این رو ، داستانش چون داستان سگ است که اگر بر آن حمله ور شوی ، زبان از کام بر می آوَرَد و اگر رهایش کنی ، [باز هم] زبان از کام بر می آوَرَد . این ، مَثَل آن گروهی است که آیات ما را تکذیب کردند . پس این داستان ها را حکایت کن . شاید که آنان بیندیشند» .

.

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :حُبُّکَ لِلشَّیءِ یُعمی ویُصِمُّ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّکَ إن أطَعتَ هَواکَ أصَمَّکَ وأعماکَ ، وأفسَدَ مُنقَلَبَکَ وأرداکَ. ⁽²⁾

۸ / ۳تَرکُ العَمَلِ بِالعِلمِالکتاب«مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُواْ التَّوْرَاةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوهَا کَمَثَلِ الْحِمَارِ یَحْمِلُ أَسْفَارَا بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُواْ بِایَاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ» . ⁽³⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فِی الإِخبارِ بِما یَأتی عَلی اُمَّتِهِ ـ :مَساجِدُهُم مَعمورَةٌ بِالأَذانِ ، وقُلوبُهُم خالِیَةٌ مِنَ الإِیمانِ بِمَا استَخَفّوا بِالقُرآنِ ، وبَلَغَ المُؤمِنَ عَنهُم کُلُّ هَوانٍ . فَعِندَ ذلِکَ تَری وُجوهَهُم وَجوهَ الآدَمِیّینَ ، وقُلوبَهُم قُلوبُ الشَّیاطینِ ، کَلامُهُم أحلی مِنَ العَسَلِ ، وقُلوبُهُم أمَرُّ مِنَ الحَنظَلِ ، فَهُم ذِئابٌ عَلَیهِم ثِیابٌ ، ما مِن یَومٍ إلّا یَقولُ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی : أفَبی تَغتَرّونَ ⁽⁴⁾؟ أم عَلَیَّ تَجتَرِئونَ ؟ «أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاکُمْ عَبَثًا وَأَنَّکُمْ إِلَیْنَا لَا تُرْجَعُونَ» ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

.

۸ / ۳ به کار نبستن علم

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عشق تو به چیزی ، تو را کور و کَر می کند .

امام علی علیه السلام :اگر از هوس خویش فرمان ببری ، تو را کَر و کور می کند و بازگشتگاهت (آینده و فردای قیامتت) را تباه می سازد و به هلاکتت می افکند .

۸ / ۳به کار نبستن علمقرآن«مَثَل کسانی که [عمل به] تورات بر آنان بار شد ، آن گاه آن را به کار نبستند ، همچون مَثَل خری است که کتاب هایی را بر پشت می کشد . چه زشت است وصف آن قومی که آیات خدا را به دروغ گرفتند ! و خدا ، مردم ستمگر را راه نمی نماید» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در خبر دادن از آنچه برای امّتش پیش می آید ـ :مسجدهایشان از اذان ، آباد است ، و دل هایشان از ایمان ، تهی است ؛ زیرا قرآن را سبُک می انگارند و از ایشان ، هر گونه تحقیری به مؤمنان می رسد . پس در این هنگام ، ایشان را می بینی که چهره هایشان ، چهره آدمیان است و دل هایشان ، دل های شیاطین . گفتارشان از شهد ، شیرین تر است و دل هایشان از شرنگ ، تلخ تر . گرگ هایی هستند که جامه در پوشیده اند . هیچ روزی نیست ، مگر آن که خداوند ـ تبارک و تعالی ـ می فرماید : «آیا به من غرّه می شوید یا که بر من ، گستاخ گشته اید؟ «آیا پنداشته اید که ما شما را بیهوده آفریده ایم و به سوی ما باز نمی گردید ؟» » .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ فی صِفاتِ الفُسّاقِ ـ :وآخَرُ قَد تَسَمّی عالِما ولَیسَ بِهِ ، فَاقتَبَسَ جَهائِلَ مِن جُهّالٍ ، وأضالیلَ مِن ضُلّالٍ ، ونَصَبَ لِلنّاسِ أشراکا مِن حَبائِلِ غُرورٍ ، وقَولِ زورٍ ؛ قَد حَمَلَ الکِتابَ عَلی آرائِهِ ، وعَطَفَ الحَقَّ عَلی أهوائِهِ ، یُؤمِنُ النّاسَ مِنَ العَظائِمِ ، ویُهَوِّنُ کَبیرَ الجَرائِمِ ، یَقولُ : أقِفُ عِندَ الشُّبَهاتِ ، وفیها وَقَعَ ؛ ویَقولُ : أعتَزِلُ البِدَعَ ، وبَینَهَا اضطَجَعَ ؛ فَالصّورَةُ صورَةُ إنسانٍ ، وَالقَلبُ قَلبُ حَیَوانٍ ، لا یَعرِفُ بابَ الهُدی فَیَتَّبِعَهُ ، ولا بابَ العَمی فَیَصُدَّ عَنهُ . وذلِکَ مَیِّتُ الأَحیاءِ ! ⁽¹⁾

.

امام علی علیه السلامـ در وصف فاسقان ـ :و دیگری که دانشمندش می نامند ؛ لیکن چنان نیست ، که او از نادانان ، مجموعه ای از نادانی را ، و از گم راهان ، مُشتی گم راهی فرا گرفته است و دام هایی از ریسمان های فریب و گفتار دروغ ، برای مردم گسترده است . قرآن را بر اندیشه های خود سوار می کند ، و حق را بر محور هوس ها [و عقاید ]خود می چرخاند . مردم را از بلاها ، آسوده خاطر می دارد و گناهان بزرگ را در نظرشان کوچک می نمایاند . می گوید : «به گاهِ شبهات ، درنگ می کنم» ، در حالی که در آنها فرو افتاده است . می گوید : «از بدعت ها کناره می گیرم» ، در حالی که میان آنها خفته است . چهره اش چهره انسان است و دلش دلِ حیوان . نه راه راست را می شناسد که آن را بپیماید ، و نه راه کوری و گم راهی را که از آن روی برتابد . او مُرده ای است در میان زندگان .

.

الفصل التاسع: الإنسان الکامل۹ / ۱خَلیفَةُ اللّهِالکتاب«وَ إِذْ قَالَ رَبُّکَ لِلْمَلَئِکَةِ إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً قَالُواْ أَتَجْعَلُ فِیهَا مَن یُفْسِدُ فِیهَا وَ یَسْفِکُ الدِّمَاءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ قَالَ إِنِّی أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ * وَ عَلَّمَ ءَادَمَ الْأَسْمَاءَ کُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلَئِکَةِ فَقَالَ أَ نبِئونِی بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ * قَالُواْ سُبْحَانَکَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّکَ أَنتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ * قَالَ یَاادَمُ أَنبِئْهُم بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنبَأَهُم بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُل لَّکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَ مَا کُنتُمْ تَکْتُمُونَ» . ⁽¹⁾

الحدیثالإمام الصادق علیه السلام :إنَّ اللّهَ عَزَّ وجَلَّ لَمّا قالَ لِلمَلائِکَةِ : «إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً» ضَجَّتِ المَلائِکَةُ مِن ذلِکَ وقالوا : یا رَبِّ إن کُنتَ لابُدَّ جاعِلاً فِی الأَرضِ خَلیفَةً فَاجعَلهُ مِنّا ، مِمَّن یَعمَلُ فی خَلقِکَ بِطاعَتِکَ . فَرَدَّ عَلَیهِم : «إِنِّی أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ» . ⁽²⁾

.

فصل نهم : انسان کامل

۹ / ۱ جانشین خدا

فصل نهم : انسان کامل۹ / ۱جانشین خداقرآن«و آن گاه که پروردگارت به فرشتگان فرمود : «من در زمین ، جانشینی قرار خواهم داد» ، فرشتگان گفتند : آیا در آن ، کسی را قرار می دهی که در آن ، تباهی کند و خون بریزد ، در حالی که ما تو را می ستاییم و تقدیست می کنیم ؟ فرمود : «من چیزی را می دانم که شما نمی دانید» ، و همه نام ها را به آدم آموخت . سپس آنها را بر فرشتگان عرضه داشت و فرمود : «مرا از نام های اینان ، خبر دهید ، اگر راستگویید» . گفتند : پاکا تو ! ما را دانشی نیست ، جز همان که تو خود به ما آموخته ای که به راستی تو دانا و حکیمی . فرمود : «ای آدم ! نام های ایشان را به آنان (فرشتگان) خبر ده» و چون آدم ، آنان را از نام های ایشان خبر داد ، فرمود : «آیا به شما نگفتم که من ، نهان آسمان ها و زمین را می دانم ، و آنچه را آشکار می کنید و آنچه را پنهان می دارید ، می دانم ؟»» .

حدیثامام صادق علیه السلام :خداوند عز و جل چون به فرشتگان فرمود : «من در زمین ، جانشینی قرار خواهم داد» ، فرشتگان از شنیدن این سخن ، فریاد کشیدند و گفتند : پروردگارا! اگر تصمیم قطعی داری که در زمینْ جانشین قرار دهی ، او را از میان ما قرار ده ؛ از کسانی که در آفرینش تو به فرمان تو عمل می کنند . خداوند در پاسخشان فرمود : «من چیزی می دانم که شما نمی دانید» .

.