مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه معارف الکتاب و السنه . فارسی

عنوان و نام پدیدآور : دانشنامه قرآن و حدیث فارسی - عربی/ محمدی ری شهری با همکاری جمعی از پژوهشگران ؛ ترجمه حمیدرضا شیخی.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳ -

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : پژوهشکده علوم و معارف حدیث؛ ۹۹ .

شابک : ۱۵۰۰۰۰۰ ریال: دوره : 978-964-493-494-0 ؛ ج. ۴ : 978-964-493-587-9 ؛ ج. ۵: 978-964-493-588-6 ؛ ج. ۷: 978-964-493-590-9 ؛ ج. ۸: 978-964-493-591-6 ؛ ج. ۹: 978-964-493-592-3 ؛ ج. ۱۰ : 978-964-493-593-0 ؛ ج. ۱۲: 978-964-493-595-4 ؛ ج. ۱۳: 978-964-493-596-1 ؛ ج. ۱۴: 978-964-493-597-8 ؛ ج. ۱۵ : 978-964-493-598-5 ؛ ج. ۱۶: 978-964-493-599-2

یادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد چهارم .

یادداشت : این کتاب با حمایت و مشارکت معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی چاپ شده است .

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : شیخی، حمیدرضا، ۱۳۳۷ -، مترجم

شناسه افزوده : ایران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. معاونت امور فرهنگی

رده بندی کنگره : BP۱۳۶/۹/م۳۴د۲ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۲۷۴۷۸۷۷

اشاره

الفصل الرابع : علم أهل البیت علیهم السّلام۴ / ۱خَصائِصُهُم فِی العِلمِ۴ / ۱ ـ ۱خَزَنَةُ عِلمِ اللّهِ عز و جلرسول اللّه صلی الله علیه و آله عن اللّه عز و جلـ فی خَصائِصِ أهلِ البَیتِ علیهم السلام ـ :وهُم خُزّانی عَلی عِلمی مِن بَعدِکَ . ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلام :وَاللّهِ إنّا لَخُزّانُ اللّهِ فی سَمائِهِ وأرضِهِ ، لا عَلی ذَهَبٍ ولا عَلی فِضَّةٍ إلّا عَلی عِلمِهِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :نَحنُ خُزّانُ عِلمِ اللّهِ ، ونَحنُ تَراجِمَةُ وَحیِ اللّهِ . ⁽³⁾

.

ادامه عنوان اهل بیت علیهم السلام

فصل چهارم : دانش اهل بیت علیهم السلام

۴ / ۱ ویژگی های علمی اهل بیت علیهم السلام

۴ / ۱ - ۱ گنجوران دانش خداوند

فصل چهارم : دانش اهل بیت علیهم السّلام۴ / ۱ویژگی های علمی اهل بیت علیهم السّلام۴ / ۱ ـ ۱گنجوران دانش خداوندپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ به نقل از خداوند عز و جل، در توصیف ویژگی های اهل بیت علیهم السلام ـ :و آنها پس از تو، گنجُوران علم من اند .

امام باقر علیه السلام :به خدا سوگند ، ما گنجوران خدا در آسمان و زمین هستیم ، نه بر زر و سیم ، که گنجوران علم اوییم .

امام باقر علیه السلام :ما ، گنجوران علم خدا و بازگو کنندگان وحی خداییم .

.

عنه علیه السلام :إنَّ للّهِِ تَعالی عِلما خاصّا وعِلما عامّا ، فَأَمَّا العِلمُ الخاصُّ فَالعِلمُ الَّذی لَم یُطلِع عَلَیهِ مَلائِکَتَهُ المُقَرَّبینَ وأنبِیاءَهُ المُرسَلینَ ، وأمّا عِلمُهُ العامُّ فَإِنَّهُ عِلمُهُ الّذی أطلَعَ عَلَیهِ مَلائِکَتَهُ المُقَرَّبینَ وأنبِیاءَهُ المُرسَلینَ ، وقَد وَقَعَ إلَینا مِن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :نَحنُ وَرِثنَا النَّبِیّینَ ، وعِندَنا عَصا موسی ، وإنّا لَخُزّانُ اللّهِ فِی الأَرضِ ، لا بِخُزّانِ ذَهَبٍ ولا فِضَّةٍ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :نَحنُ شَجَرَةُ العِلمِ ، ونَحنُ أهلُ بَیتِ النَّبِیِّ ، وفی دارِنا مَهبَطُ جَبرَئیلَ ، ونَحنُ خُزّانُ عِلمِ اللّهِ ، ونَحنُ مَعادِنُ وَحیِ اللّهِ . مَن تَبِعَنا نَجا ، ومَن تَخَلَّفَ عَنّا هَلَکَ ، حَقّا عَلَی اللّهِ عز و جل . ⁽³⁾

۴ / ۱ ـ ۲عَیبَةُ عِلمِ اللّهِ عز و جلالإمام زین العابدین علیه السلام :نَحنُ أبوابُ اللّهِ ، ونَحنُ الصِّراطُ المُستَقیمُ ، ونَحنُ عَیبَةُ عِلمِهِ ، ونَحنُ تَراجِمَةُ وَحیِهِ ، ونَحنُ أرکانُ تَوحیدِهِ ، ونَحنُ مَوضِعُ سِرِّهِ . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۱ - ۲ ظرفِ دانش خداوند

امام باقر علیه السلام :خداوند متعال ، علم خاصّی دارد وعلم عامّی . علم خاصّ او، همان علمی است که [حتّی] فرشتگان مقرّب و پیامبرانِ فرستاده او ، بر آن، آگاهی ندارند و علم عامّ او، همان علمی است که فرشتگان مقرّب و پیامبران فرستاده او، بر آن ، آگاهی دارند و از پیامبر خدا به ما رسیده است .

امام صادق علیه السلام :ما از پیامبران ارث می بریم . عصای موسی، نزد ماست و ما گنجوران خدا در زمین هستیم ، نه گنجوران زر و سیم .

امام صادق علیه السلام :ما شجره علم و اهل بیت پیامبر هستیم . جایگاه فرود جبرئیل، در خانه ماست و ما گنجوران علم خدا و معادن وحی خدا هستیم . هر که از ما پیروی کند، رهایی می یابد و هر که از ما باز ماند ، نابود می گردد و حقّ خداست که چنین کند .

۴ / ۱ ـ ۲ظرفِ دانش خداوندامام زین العابدین علیه السلام :ما ، درهای خداییم. ما راه راستیم . ما ظرف علم اوییم. ما بازگوکننده وحی اوییم . ما پایه های توحید اوییم. ما جایگاه راز اوییم .

.

الإمام الصادق علیه السلام :نَحنُ وُلاةُ أمرِ اللّهِ ، وخَزَنَةُ عِلمِ اللّهِ ، وعَیبَةُ وَحیِ اللّهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالَی انتَجَبَنا لِنَفسِهِ ، فَجَعَلَنا صَفوَتَهُ مِن خَلقِهِ ، واُمَناءَهُ عَلی وَحیِهِ ، وخُزّانَهُ فی أرضِهِ ، ومَوضِعَ سِرِّهِ ، وعَیبَةَ عِلمِهِ . ⁽²⁾

مقتضب الأثر عن وهب بن منبّهـ فی ذِکرِ ما اُوحِیَ إلی موسی علیه السلام ـ :تَمَسَّک بِذِکرِهِم [مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَالأَوصِیاءِ مِن بَعدِهِ] فَإِنَّهُم خَزَنَةُ عِلمی، وعَیبَةُ حِکمَتی، ومَعدِنُ نوری. ⁽³⁾

الاحتجاج عن فاطمة الصّغریـ لِأَهلِ الکوفَةِ بَعدَ وَقعَةِ کَربَلاءَ وما جَری عَلی أهلِ البَیتِ ـ :أمّا بَعدُ ، یا أهلَ الکوفَةِ ، یا أهلَ المَکرِ وَالغَدرِ وَالخُیَلاءِ ، إنّا أهلُ بَیتٍ ابتَلانَا اللّهُ بِکُم ، وَابتَلاکُم بِنا ، فَجَعَلَ بَلاءَنا حَسَنا ، وجَعَلَ عِلمَهُ عِندَنا وفَهمَهُ لَدَینا ، فَنَحنُ عَیبَةُ عِلمِهِ ، ووِعاءُ فَهمِهِ وحِکمَتِهِ ، وحُجَّتُهُ فِی الأَرضِ فی بِلادِهِ لِعِبادِهِ ، أکرَمَنَا اللّهُ بِکَرامَتِهِ ، وفَضَّلَنا بِنَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله عَلی کَثیرٍ مِن خَلقِهِ تَفضیلاً . ⁽⁴⁾

۴ / ۱ ـ ۳وَرَثَةُ عِلمِ الأَنبِیاءِ علیهم السلامالإمام الباقر علیه السلام :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إنَّ أوَّلَ وَصِیٍّ کانَ عَلی وَجهِ الأَرضِ هِبَةُ اللّهِ بنُ آدَمَ ، وما مِن نَبِیٍّ مَضی إلّا ولَهُ وَصِیٌّ ، وکانَ جَمیعُ الأَنبِیاءِ مِئَةُ ألفِ نَبِیٍّ وعِشرینَ ألفَ نَبِیٍّ ، مِنهُم خَمسَةٌ اُولُو العَزمِ : نوحٌ ، وإبراهیمُ ، وموسی ، وعیسی ، ومُحَمَّدٌ علیهم السلام . وإنَّ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ کانَ هِبةَ اللّهِ لُِمحَمَّدٍ ، ووَرِثَ عِلمَ الأَوصِیاءِ وعِلمَ مَن کانَ قَبلَهُ ، أما إنَّ مُحَمَّدا وَرِثَ عِلمَ مَن کانَ قَبلَهُ مِنَ الأَنبِیاءِ وَالمُرسَلینَ . ⁽⁵⁾

.

۴ / ۱ - ۳ وارثان دانش پیامبران

امام صادق علیه السلام :ما ، والیان امر الهی و گنجوران دانش خدا و ظرف وحی خداوندیم .

امام صادق علیه السلام :خداوند ـ تبارک و تعالی ـ ما را برای خود برگزید و سپس ما را برگزیده مردمان و معتمدان بر وحی و گنجوران زمین و جایگاه راز و ظرف علم خود قرار داد .

مقتضب الأثرـ به نقل از وهب بن منبّه، در یادکرد آنچه به موسی علیه السلام وحی شد ـ :به ذکر ایشان (محمّد و اوصیای پس از او) متوسّل شو ؛ چرا که آنها گنجوران علم من و ظرف حکمت من و کان پرتو من اند .

الاحتجاجـ به نقل از فاطمه صغرا که پس از رویداد کربلا و آنچه بر اهل بیت گذشت ، به اهل کوفه چنین خطاب کرد ـ :امّا پس از سپاس خداوند ، ای کوفیان! ای اهل نیرنگ و دغل و خودپسندی! ما خاندانی هستیم که خداوند ، ما را با شما و شما را با ما آزمود . پس آزمون ما را خوب قرار داد و علم خود را در میان ما گذاشت و فهمش را نزد ما نهاد . ما ظرف دانش و فهم و حکمت اوییم و حجّت اوییم در زمین در بلاد او برای بندگانش . خداوند، ما را به سبب کرامت خود، ارجمند داشته و به سبب پیامبرش ما را بر بسیاری از خلایقش برتری داده است .

۴ / ۱ ـ ۳وارثان دانش پیامبرانامام باقر علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «نخستین جانشینی که بر زمین بود ، هِبَةُ اللّه پسرِ آدم علیه السلام بود و پیامبری رحلت نکرده است ، مگر آن که جانشینی داشته است . شمارِ همه پیامبران، صد و بیست هزار پیامبر بوده که پنج تن از ایشان : نوح ، ابراهیم ، موسی ، عیسی و محمّد علیهم السلام ، اولو العزم بوده اند . علی بن ابی طالب ، به منزله هبة اللّه برای محمّد است و دانش [همه] اوصیا و دانش کسانی را که پیش از او بوده اند ، به ارث برده است و محمّد ، دانش پیامبران و رسولان پیش از خود را به ارث برده است» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :أیُّها النّاسُ ! عَلَیکُم بِالطّاعَةِ وَالمَعرِفَةِ بِمَن لا تُعذَرونَ بِجَهالَتِهِ ، فَإِنَّ العِلمَ الَّذی هَبَطَ بِهِ آدَمُ وجَمیعُ ما فُضِّلَت بِهِ ⁽¹⁾النَّبِیّونَ إلی خاتَمِ النَّبِیّینَ ، فی عِترَةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ، فَأَینَ یُتاهُ بِکُم بَل أینَ تَذهَبونَ ؟ ! ⁽²⁾

الخصال عن ذریح بن محمّد المحاربی :سَمِعتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام یَقولُ : نَحنُ وَرَثَةُ الأَنبِیاءِ . ثُمَّ قالَ : جَلَّلَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَلی عَلِیٍّ علیه السلام ثَوبا ، ثُمَّ عَلَّمَهُ ألفَ کَلِمَةٍ ، کُلُّ کَلِمَةٍ تَفتَحُ ⁽³⁾ألفَ کَلِمَةٍ . ⁽⁴⁾

الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ العِلمَ الَّذی نَزَلَ مَعَ آدَمَ علیه السلام لَم یُرفَع وَالعِلمُ یُتَوارثُ ، وکانَ عَلِیٌّ علیه السلام عالِمُ هذِهِ الاُمَّةِ ، وإنَّهُ لَم یَهلِک مِنّا عالِمٌ قَطُّ إلّا خَلَفَهُ مِن أهلِهِ مَن عَلِمَ مِثلَ عِلمِهِ ، أو ما شاءَ اللّهُ . ⁽⁵⁾

.

امام علی علیه السلام :ای مردم! به اطاعت و شناخت کسانی رو آورید که عذر «بی اطّلاعی از آنان» ، پذیرفته نیست . آگاه باشید علمی که آدم ، آن را فرود آورد و هر آنچه پیامبران تا خاتم الأنبیا، بدان فضیلت داده شده اند ، در خاندان محمّد صلی الله علیه و آله است . پس به کدام کژراهه می روید ؟ بلکه به کدام سو روانید؟

الخصالـ به نقل از ذریح بن محمّد محاربی ـ :از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود : «ما وارثان پیامبرانیم . پیامبر صلی الله علیه و آله بر علی علیه السلام جامه ای پوشاند و سپس هزار کلمه به او آموخت که هر کلمه ، آغازگر هزار کلمه بود» .

امام باقر علیه السلام :علمی که با آدم علیه السلام فرود آمد ، دیگر بالا نرفت و علم، به ارث برده می شود و علی علیه السلام عالِم این امّت است و هرگز در میان ما عالِمی رحلت نکرده ، مگر آن که از خاندان خود، کسی را به جانشینی نهد که علمی همچون او یا آنچه خدا بخواهد را بداند .

.

عنه علیه السلام :أیُّهَا النّاسُ ! إنَّ أهلَ بَیتِ نَبِیِّکُم شَرَّفَهُمُ اللّهُ بِکَرامَتِهِ ، وأعَزَّهُم بِهُداهُ ، واختَصَّهُم لِدینِهِ ، وفَضَّلَهُم بِعِلمِهِ ، وَاستَحفَظَهُم وأودَعَهُم عِلمَهُ ... فَهُمُ الأَئِمَّةُ الدُّعاةُ ، وَالقادَةُ الهُداةُ ، وَالقُضاةُ الحُکّامُ ، وَالنُّجومُ الأَعلامُ ، وَالاُسوَةُ المُتَخَیَّرَةُ ، وَالعِتَرةُ المُطَهَّرَةُ ، وَالاُمَّةُ الوُسطی ، وَالصِّراطُ الأَعلَمُ ، وَالسَّبیلُ الأَقوَمُ ، زینَةُ النُّجَباءِ ، ووَرَثَةُ الأَنبِیاءِ . ⁽¹⁾

الکافی عن أبی بصیر :دَخَلتُ عَلی أبی جَعفَرٍ علیه السلام فَقُلتُ لَهُ : أنتُم وَرَثَةُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؟ قالَ : نَعَم ، قُلتُ : رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله وارِثُ الأَنبِیاءِ ، عَلِمَ کُلَّ ما عَلِموا ؟ قالَ لی : نَعَم . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ عَلِیّا علیه السلام کانَ عالِما وَالعِلمُ یُتَوارَثُ ، ولَن یهلِکَ عالِمٌ إلّا بَقِیَ مِن بَعدِهِ مَن یَعلَمُ عِلمَهُ أو ما شاءَ اللّهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إنَّ العِلمَ الَّذی نَزَلَ مَعَ آدَمَ علیه السلام لَم یُرفَع ، وما ماتَ عالِمٌ إلّا وقَد وَرَّثَ عِلمَهُ ، إنَّ الأَرضَ لا تَبقی بِغَیرِ عالِمٍ . ⁽⁴⁾

.

امام باقر علیه السلام :ای مردم! خداوند، خاندان پیامبر شما را به کرامتِ خود، ارجمندی بخشیده و به هدایت خود، عزیز داشته و به دین خود، اختصاص داده و به علم خود، فضیلت بخشیده و دانش خود را بدیشان سپرده و از آنها خواهان پاسداری آن شده است ... . آنان امامان دعوتگر و جلوداران هدایتگر و داوران حاکم و اخگران راه نما و الگوی نیکو و خاندان پاک و امّت میانه و مشخّص ترین نشانه و راست ترین راه و آرایش مردم نژاده و وارثان پیامبران اند .

الکافیـ به نقل از ابو بصیر ـ :بر امام باقر علیه السلام وارد شدم . گفتم : شما ، وارثان پیامبرِ خدایید؟ فرمود : «آری» . گفتم : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله وارث پیامبران بود و هر چه آنها می دانستند ، می دانست؟ به من فرمود : «آری» .

امام صادق علیه السلام :علی علیه السلام عالِم بود و علم، ارث برده می شود و عالِم هرگز نمی میرد ، مگر این که پس از او کسی بماند که علم او یا آنچه را خدا بخواهد، بداند .

امام صادق علیه السلام :علمی که با آدم علیه السلام فرود آمد ، دیگر بالا نرفت (/ نابود نشد) و عالِمی در نگذشت ، مگر آن که علمش را به ارث نهاد . زمین ، بدون عالِم، باقی نمی ماند .

.

عنه علیه السلام :نَحنُ وَرَثَةُ الأَنبِیاءِ ، ووَرَثَةُ کِتابِ اللّهِ ، ونَحنُ صَفوَتُهُ . ⁽¹⁾

الکافی عن ضریس الکناسی :کُنتُ عِندَ أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام وعِندَهُ أبو بَصیرٍ ، فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : إنَّ داوودَ وَرِثَ عِلمَ الأَنبِیاءِ ، وإنَّ سُلَیمانَ وَرِثَ داوودَ ، وإنَّ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله وَرِثَ سُلَیمانَ ، وإنّا وَرِثنا مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله ، وإنَّ عِندَنا صُحُفَ إبراهیمَ وألواحَ موسی . فَقالَ أبو بَصیرٍ : إنَّ هذا لَهُوَ العِلمُ ، فَقالَ : یا أبا مُحَمَّدٍ ، لَیسَ هذا هُوَ العِلمَ ، إنّمَا العِلمُ ما یَحدُثُ بِاللَّیلِ وَالنَّهارِ ، یَوما بِیَومٍ ، وساعَةً بِساعَةٍ . ⁽²⁾

الإمام الهادی علیه السلامـ فِی الزِّیارَةِ الجامِعَةِ الَّتی یُزارُ بِهَا الأَئِمَّةُ علیهم السلام ـ :السَّلامُ عَلی أئِمَّةِ الهُدی ، ومَصابیحِ الدُّجی ، وأعلامِ التُّقی ، وذَوِی النُّهی ، واُولِی الحِجی ، وکَهفِ الوَری ، ووَرَثَةِ الأَنبِیاءِ ، وَالمَثَلِ الأَعلی ، وَالدَّعوَةِ الحُسنی ، وحُجَجِ اللّهِ عَلی أهلِ الدُّنیا وَالآخِرَةِ وَالاُولی ، ورَحمَةُ اللّهِ وبَرَکاتُهُ . ⁽³⁾

۴ / ۱ ـ ۴حَدیثُهُم حَدیثُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آلهالإمام الباقر علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَنِ الحَدیثِ یُرسِلُهُ ولا یُسنِدُهُ ـ :إذا حَدَّثتُ الحَدیثَ فَلَم اُسنِدهُ فَسَنَدی فیهِ أبی عَن جَدّی عَن أبیهِ عَن جَدِّهِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَن جَبرَئیلَ علیه السلام عَنِ اللّهِ عز و جل . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۱ - ۴ حدیث آنها، همان حدیث پیامبر خداست

امام صادق علیه السلام :ما ، وارثان انبیا و میراث بران کتاب خدا و برگزیدگان اوییم .

الکافیـ به نقل از ضریس کُناسی ـ :نزد امام صادق علیه السلام بودم و ابو بصیر نیز در خدمت ایشان بود . امام صادق علیه السلام فرمود : «داوود، علم پیامبران را به ارث برد و سلیمان، علم داوود را و محمّد، علم سلیمان را و ما علم محمّد را به ارث برده ایم . نزد ماست صحف ابراهیم و ده فرمان موسی» . ابو بصیر گفت : این، همان علم است . فرمود : «ای ابو محمّد! این، همان علم نیست . علم، آن است که شب و روز و روز به روز و ساعت به ساعت رخ می دهد» .

امام هادی علیه السلامـ در زیارت جامعه که امامان علیهم السلام را با آن ، زیارت می کنند ـ :سلام بر امامانِ هدایت و چراغ های تاریکی و نشانه های تقوا و صاحبان خرد و فرزانگان و پناهگاه مردم و وارثان پیامبران و الگوهای والا و صاحبان دعوت نیکو و حجّت های خدا بر اهل دنیا و آخرت و نخستینیان ، و رحمت و برکات خدا بر ایشان باد!

۴ / ۱ ـ ۴حدیث آنها، همان حدیث پیامبر خداستامام باقر علیه السلامـ وقتی از ایشان پرسیدند که: چرا ایشان حدیث را مرسل می گوید و اِسناد نمی دهد ؟ ـ :هر گاه من حدیثی گفتم و آن را اسناد ندادم ، سند من در آن ، پدرم است به نقل از جدّم به نقل از پدرش به نقل از جدّش پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به نقل از جبرئیل به نقل از خداوند عز و جل .

.

عنه علیه السلام :لَو أنَّا حَدَّثنا بِرَأیِنا ضَلَلنا کَما ضَلَّ مَن کانَ قَبلَنا ، ولکِنّا حَدَّثنا بِبَیِّنَةٍ مِن رَبِّنا بَیَّنَها لِنَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله فَبَیَّنَها لَنا . ⁽¹⁾

الإرشاد عن جابر :قُلتُ لِأَبی جَعفَرٍ مُحَمَّدِ بنِ عَلِیٍّ الباقِرِ علیه السلام : إذا حَدَّثتَنی بِحَدیثٍ فَأَسنِدهُ لی . فَقالَ : حَدَّثَنی أبی عَن جَدّی عَن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَن جَبرَئیلَ علیه السلام عَنِ اللّهِ عز و جل . وکُلُّ ما اُحَدِّثُکَ بِهذَا الإِسنادِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :حَدیثی حَدیثُ أبی ، وحَدیثُ أبی حَدیثُ جَدّی ، وحَدیثُ جَدّی حَدیثُ الحُسَینِ ، وحَدیثُ الحُسَینِ حَدیثُ الحَسَنِ ، وحَدیثُ الحَسَنِ حَدیثُ أمیرِ المُؤمِنینَ علیهم السلام ، وحَدیثُ أمیرِ المُؤمِنینَ حَدیثُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وحَدیثُ رَسولِ اللّهِ قَولُ اللّهِ عز و جل . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ فَرَضَ وَلایَتَنا ، وأوجَبَ مَوَدَّتَنا . وَاللّهِ ! ما نَقولُ بِأَهوائِنا ، ولا نَعمَلُ بِآرائِنا ، ولا نَقولُ إلّا ما قالَ رَبُّنا عز و جل . ⁽⁴⁾

الإمام الکاظم علیه السلامـ فی جَوابِ خَلَفِ بنِ حَمّادٍ الکوفِیِّ لَمّا سَأَلَهُ عَن مَسأَلَةٍ مُشکِلَةٍ ـ :وَاللّهِ ! إنّی ما اُخبِرُکَ إلّا عَن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَن جَبرَئیلَ عَنِ اللّهِ عز و جل . ⁽⁵⁾

.

امام باقر علیه السلام :اگر ما بر اساس رأی و نظر خود حدیث بگوییم ، گم راه شده ایم ، همچون کسانی که پیش از ما بودند ؛ لیکن ما از روی بیّنه ای از سوی خدایمان حدیث می گوییم که خداوند ، آن را برای پیامبرش و او نیز برای ما تبیین کرده است .

الإرشادـ به نقل از جابر ـ :به امام باقر علیه السلام گفتم : هر گاه حدیثی برای من می گویی ، سند آن را نیز برای من باز گو . فرمود : «پدرم به نقل از جدّم به نقل از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به نقل از جبرئیل به نقل از خداوند عز و جلبه من حدیث کرده است . هر آنچه من به تو حدیث کنم ، این گونه اِسنادی دارد» .

امام صادق علیه السلام :حدیث من حدیث پدرم و حدیث پدرم حدیث نِیایم و حدیث نِیایم ، حدیث حسین و حدیث حسین حدیث حسن و حدیث حسن حدیث امیر مؤمنان و حدیث امیر مؤمنان حدیث پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و حدیث پیامبر خدا حدیث خداوند عز و جلاست .

امام صادق علیه السلام :خداوند ، ولایت ما و دوستی ما را واجب ساخته است. به خدا سوگند ، ما از روی هوسِ خود، سخن نمی گوییم و بر طبق آرای خود، عمل نمی کنیم، و نمی گوییم مگر آنچه را که خداوند عز و جل فرموده است .

امام کاظم علیه السلامـ در پاسخ خَلَف بن حمّاد کوفی که سؤال دشواری از ایشان پرسید ـ :به خدا سوگند ، من تو را آگاه نمی کنم ، مگر به نقل از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به نقل از جبرئیل به نقل از خداوند عز و جل .

.

الإمام الرضا علیه السلام :إنّا عَنِ اللّهِ وعَن رَسولِهِ نُحَدِّثُ . ⁽¹⁾

۴ / ۱ ـ ۵أعلَمُ النّاسِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنّی تارِکٌ فیکُم أمرَینِ إن أخَذتُم بِهِما لَن تَضِلّوا : کِتابَ اللّهِ عَزَّوجَلَّ ، وأهلَ بَیتی عِترَتی . أیُّهَا النّاسُ ! اِسمَعوا وقَد بَلَّغتُ ، إنَّکُم سَتَرِدونَ عَلَیَّ الحَوضَ ، فَأَسأَلُکُم عَمّا فَعَلتُم فِی الثَّقَلَینِ ، وَالثَّقَلانِ کِتابُ اللّهِ جَلَّ ذِکرُهُ وأهلُ بَیتی ، فَلا تَسبِقوهُم فَتَهلِکوا ، ولا تُعَلِّموهُم فَإِنَّهُم أعلَمُ مِنکُم . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ألا إنَّ أبرارَ عِترَتی وأطائِبَ أرومَتی أحلَمُ النّاسِ صِغارا وأعلَمُ النّاسِ کِبارا ، فَلا تُعَلِّموهُم فَإِنَّهُم أعلَمُ مِنکُم ، لا یُخرِجونَکُم مِن بابِ هُدیً ولا یُدخِلونَکُم فی بابِ ضَلالَةٍ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :ولَقَد عَلِمَ المُستَحفِظونَ مِن أصحابِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله أ نَّهُ قالَ : إنّی وأهلُ بَیتی مُطَهَّرونَ ، فَلا تَسبِقوهُم فَتَضِلّوا ، ولا تَتَخَلَّفوا عَنهُم فَتَزِلّوا ، ولا تُخالِفوهُم فَتَجهَلوا ، ولا تُعَلِّموهُم فَإِنَّهُم أعلَمُ مِنکُم ، هُم أعلَمُ النّاسِ کِبارا ، وأحلَمُ النّاسِ صِغارا . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۱ - ۵ آگاه ترینِ مردم

امام رضا علیه السلام :ما از سوی خدا و پیامبر او حدیث می گوییم .

۴ / ۱ ـ ۵آگاه ترینِ مردمپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من دو چیز در میان شما می نهم که اگر به آن دو چنگ زنید، هرگز گم راه نمی شوید : کتاب خداوند عز و جل و اهل بیتم که همان عترت من اند . ای مردم! گوش کنید . به من خبر رسیده است که در کنار حوض [کوثر] بر من وارد خواهید شد و من در باره این که با این دو چیز گران سنگ چه کردید ، از شما پرسش خواهم کرد . این دو چیز گران سنگ ، کتاب خداوندِ والانام و اهل بیت من اند . پس ، از آنها پیشی نگیرید که نابود می شوید و به آنها نیاموزید که داناتر از شمایند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آگاه باشید که نیکان خاندان من و پاک ترین های تبار من ، در خردسالی، خردمندترین مردم و در بزرگ سالی، داناترین ایشان اند . پس به آنها نیاموزید که داناتر از شمایند . آنها شما را از درِ هدایت بیرون نمی برند و به درِ گم راهی واردتان نمی سازند .

امام علی علیه السلام :اصحاب سر از اصحاب محمّد صلی الله علیه و آله می دانند که ایشان فرموده است : «من و خاندانم پاک هستیم . پس، از آنها پیشی نگیرید که گم راه می شوید و از آنها عقب نمانید که می لغزید و با آنها به مخالفت بر نخیزید که نادانی می یابید و به آنها نیاموزید که آنها از شما داناترند . آنها داناترینِ مردم اند در بزرگ سالی و خردمندترینِ آنها در خردسالی» .

.

کمال الدین عن جابر بن یزیدـ فی حَدیثٍ طَویلٍ ـ :دَخَلَ جابِرُ بنُ عَبدِ اللّهِ الأَنصارِیُّ عَلی عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ علیه السلام ، فَبَینَما هُوَ یُحَدِّثُهُ إذ خَرَجَ مُحَمَّدُ بنُ عَلِیٍّ الباقِرُ علیه السلام مِن عِندِ نِسائِهِ ، وعَلی رَأسِهِ ذُؤابَةٌ وهُوَ غُلامٌ ، فَلَمّا بَصُرَ بِهِ جابِرٌ اِرتَعَدَت فَرائِصُهُ ، وقامَت کُلُّ شَعرَةٍ عَلی بَدَنِهِ ، ونَظَرَ إلَیهِ مَلِیّا ، ثُمَّ قالَ لَهُ : یاغُلامُ أقبِل ، فَأَقبَلَ . ثُمَّ قالَ لَهُ : أدبِر ، فَأَدبَرَ ، فَقالَ جابِرٌ : شَمائِلُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ورَبِّ الکَعبَةِ ! ثُمَّ قامَ فَدَنا مِنهُ ، فَقالَ لَهُ : مَا اسمُکَ یا غُلامُ ؟ فَقالَ : مُحَمَّدٌ ، قالَ : اِبنُ مَن ؟ قالَ : اِبنُ عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ . قالَ : یا بُنَیَّ فَدَتکَ نَفسی ، فَأَنتَ إذا الباقِرُ ؟ فَقالَ : نَعَم . ثُمَّ قالَ : فَأَبلِغنی ما حَمَّلَکَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَقالَ جابِرٌ : یا مَولایَ ، إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله بَشَّرَنی بِالبَقاءِ إلی أن ألقاکَ ، وقالَ لی : إذا لَقیتَهُ فَأَقرِئهُ مِنِّی السَّلامَ ، فَرَسولُ اللّهِ یا مَولایَ یَقرَأُ عَلَیکَ السَّلامَ . فَقالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : یا جابِرُ ، عَلی رَسولِ اللّهِ السَّلامُ ما قامَتِ السَّماواتُ وَالأَرضُ ، وعَلَیکَ یا جابِرُ کَما بَلَّغتَ السَّلامَ . فَکانَ جابِرٌ بَعدَ ذلِکَ یَختَلِفُ إلَیهِ ویَتَعَلَّمُ مِنهُ ، فَسَأَلَهُ مُحَمَّدُ بنُ عَلِیٍّ علیه السلام عَن شَیءٍ ، فَقالَ لَهُ جابِرٌ : وَاللّهِ ما دَخَلتُ فی نَهیِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَقَد أخبَرَنی أنَّکُم الأَئِمَّةُ الهُداةِ مِن أهلِ بَیتِهِ مِن بَعدِهِ ، أحلَمُ النّاسِ صِغارا ، وأعلَمُ النّاسِ کِبارا ، وقالَ : «لا تُعَلِّموهُم فَهُم أعلَمُ مِنکُم» ، فَقالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : صَدَقَ جَدّی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، إنّی لَأَعلَمُ مِنکَ بِما سَأَلتُکَ عَنهُ ، ولَقَد اُوتیتُ الحُکمَ صَبِیّا ، کُلُّ ذلِکَ بِفَضلِ اللّهِ عَلَینا ورَحمَتِهِ لَنا أهلَ البَیتِ . ⁽¹⁾

.

کمال الدینـ در حدیثی طولانی ـ :جابر بن عبد اللّه انصاری بر امام زین العابدین علیه السلام وارد شد. در حالی که امام علیه السلام با جابر بن عبد اللّه سخن می گفت ، ناگاه محمّد بن علی (امام باقر علیه السلام ) از نزد خانواده اش بیرون آمد و زلف امام ـ که هنوز جوان بود ـ ، به چشم می خورد . هنگامی که جابر او را دید ، پیکرش به لرزه افتاد و موی بر بدنش راست گردید و اندکی بدو نگریست . سپس به او گفت : رو به من کن ، جوان! و او، رو به جابر کرد . جابر، سپس به او گفت : بر گرد . او بر گشت . جابر گفت : به خدای کعبه سوگند ، شکل و شمایل پیامبر صلی الله علیه و آله را دارد . سپس جابر برخاست و به او نزدیک شد و گفت : نام تو چیست ، ای جوان؟ فرمود : «محمّد» . جابر پرسید : پسر که هستی؟ فرمود : «پسر علی بن الحسین» . جابر گفت : فرزندم! جانم فدایت باد! بنا بر این تو باید باقر باشی . پاسخ داد : «آری» . و سپس فرمود : «به من بگو پیامبر خدا صلی الله علیه و آله چه مسئولیتی بر دوش تو نهاده است؟» . جابر گفت : سَرورم! پیامبر صلی الله علیه و آله به من بشارت زنده ماندن داد تا تو را ملاقات کنم و به من فرمود : «هر گاه او را دیدی ، سلام مرا به او برسان» . سَرورم! پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به تو سلام می رساند . امام باقر علیه السلام فرمود : «ای جابر! سلام و درود بر پیامبر خدا، تا زمانی که آسمان ها و زمین بر قرارند و بر تو ـ ای جابر ـ سلامی باد، به گونه ای که ابلاغ کردی!» . جابر از این پس نزد امام علیه السلام می رفت و از ایشان آموزش می گرفت . یک بار امام باقر علیه السلام در باره چیزی از او پرسش کرد . جابر در پاسخ گفت : به خدا سوگند ، من بر خلاف نهی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله رفتار نمی کنم . او به من فرموده است که شما ، امامان هدایتگرِ از خاندانش پس از او هستید که در خردسالی ، خردمندترین مردم و در بزرگ سالی ، داناترین مردم هستید و نیز فرمود : «به آنها چیزی نیاموزید، که آنها از شما داناترند» . امام باقر علیه السلام فرمود : «جدّم پیامبر خدا صلی الله علیه و آله راست گفت . من در آنچه از تو پرسیدم ، آگاه ترم و از کودکی ، حکمت را دریافته ام و همه اینها در پرتو فضل خدا و رحمت او به ما اهل بیت است» .

.

الطبقات الکبری عن جبلة بنت المصفّح عن أبیها :قالَ لی عَلِیٌّ علیه السلام : یا أخا بَنی عامِرٍ ، سَلنی عَمّا قالَ اللّهُ ورَسولُهُ ، فَإِنّا نَحنُ أهلَ البَیتِ أعلَمُ بِما قالَ اللّهُ ورَسولُهُ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ :غایَةُ کُلِّ مُتَعَمِّقٍ فی عِلمِنا أن یَجهَلَ. ⁽²⁾

الإمام الباقر علیه السلامـ لِسَلَمَةَ بنِ کُهَیلٍ وَالحَکَمِ بنِ عُتَیبَةَ ـ :شَرِّقا وغَرِّبا ، فَلا تَجِدانِ عِلما صَحیحا إلّا شَیئا خَرَجَ مِن عِندِنا أهلَ البَیتِ . ⁽³⁾

الإمام الباقر علیه السلام :لَیسَ عِندَ أحَدٍ مِنَ النّاسِ حَقٌّ ولا صَوابٌ ، ولا أحَدٌ مِنَ النّاسِ یَقضی بِقَضاءٍ حَقٍّ إلّا ما خَرَجَ مِنّا أهلَ البَیتِ . وإذا تَشَعَّبَت بِهِمُ الاُمورُ کانَ الخَطَأُ مِنهُم وَالصَّوابُ مِن عَلِیٍّ علیه السلام . ⁽⁴⁾

الکافی عن زرارة :کُنتُ عِندَ أبی جَعفَرٍ علیه السلام فَقالَ لَهُ رَجُلٌ مِن أهلِ الکوفَةِ یَسأَلُهُ عَن قَولِ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام : «سَلونی عَمّا شِئتُم ، فَلا تَسأَلونی عَن شَیءٍ إلّا أنبَأتُکُم بِهِ» . قالَ : إنَّهُ لَیسَ أحَدٌ عِندَهُ عِلمُ شَیءٍ إلّا خَرَجَ مِن عِندِ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ، فَلیَذهَبِ النّاسُ حَیثُ شاؤوا ، فَوَاللّهِ لَیسَ الأَمرُ إلّا مِن هاهُنا ـ وأشارَ بِیَدِهِ إلی بَیتِهِ ـ . ⁽⁵⁾

الإمام الباقر علیه السلام :کُلُّ ما لَم یَخرُج مِن هذَا البَیتِ فَهُوَ باطِلٌ . ⁽⁶⁾

.

الطبقات الکبریـ به نقل از جبله دختر مصفّح، از پدرش ـ :علی علیه السلام به من گفت : «ای مرد بنی عامری! در باره آنچه خدا و پیامبرش فرموده اند ، از من پرسش کن که ما اهل بیت به آنچه خدا و پیامبرش فرموده اند ، آگاه ترینیم» .

امام علی علیه السلامـ در سخنان حکیمانه منسوب به ایشان ـ :غایت هر ژرف اندیش در دانش ما ، آن است که نداند .

امام باقر علیه السلامـ به سلمة بن کُهَیل و حَکَم بن عُتَیبه ـ :نه در شرق و نه در غرب، دانش صحیحی را نمی یابید ، مگر آن که از نزد ما اهل بیت بیرون آمده باشد .

امام باقر علیه السلام :هیچ یک از مردم ، به حق و صوابی دست نیافته و هیچ کس داوریِ حقّی نکرده است ، مگر از آنچه از سوی ما اهل بیت صادر شده باشد و هر گاه امور آنها شاخه شاخه گردد ، خطا از آنِ ایشان و صواب، از آنِ علی علیه السلام خواهد بود .

الکافیـ به نقل از زراره ـ :نزد امام باقر علیه السلام بودم . مردی از اهل کوفه از ایشان در باره این سخن امیر مؤمنان علیه السلام که : «در باره هر چه می خواهید ، از من بپرسید . شما در باره نکته ای از من نخواهید پرسید ، مگر آن که شما را از آن آگاه می کنم» پرسش کرد . فرمود : «هیچ کس به علمی دست نیافته است ، مگر این که آن علمْ از سوی امیر مؤمنان علیه السلام صادر شده باشد . مردم هر کجا می خواهند بروند . به خدا سوگند ، امر نیست ، مگر از این جا» و با دست به خانه اش اشاره کرد .

امام باقر علیه السلام :هر چه از این خانه صادر نشده باشد ، باطل است .

.

الکافی عن عبد اللّه بن سلیمان :سَمِعتُ أبا جَعفَرٍ علیه السلام یَقولُ وعِندَهُ رَجُلٌ مِن أهلِ البَصرَةِ یُقالُ لَهُ : عُثمانُ الأَعمی وهُوَ یَقولُ : إنَّ الحَسَنَ البَصرِیَّ یَزعُمُ أنَّ الَّذینَ یَکتُمونَ العِلمَ یُؤذی ریحُ بُطونِهِم أهلَ النّارِ . فَقالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : فَهَلَکَ إذَن مُؤمِنُ آلِ فِرعَونَ ! ما زالَ العِلمُ مَکتوما مُنذُ بَعَثَ اللّهُ نوحا علیه السلام ، فَلیَذهَبِ الحَسَنُ یَمینا وشِمالاً ، فَوَاللّهِ ما یوجَدُ العِلمُ إلّا هاهُنا . ⁽¹⁾

الکافی عن أبی بَصیرٍ :سَأَلتُ أبا جَعفَرٍ علیه السلام عَن شَهادَةِ وَلَدِ الزِّنا : تَجوزُ ؟ فَقالَ : لا ، فَقُلتُ : إنَّ الحَکَمَ بنَ عُتَیبَةَ یَزعُمُ أنَّها تَجوزُ . فَقالَ : اللّهُمَّ لا تَغفِر ذَنبَهُ ، ما قالَ اللّهُ لِلحَکَمِ : «وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَّکَ وَ لِقَوْمِکَ» ⁽²⁾، فَلیَذهَبِ الحَکَمُ یَمینا وشِمالاً ، فَوَاللّهِ لا یُؤخَذُ العِلمُ إلّا مِن أهلِ بَیتٍ نَزَلَ عَلَیهِم جَبرَئیلُ علیه السلام . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ لِأَبی بَصیرٍ ـ :إنَّ الحَکَمَ بنَ عُتَیبَةَ مِمَّن قالَ اللّهُ : «وَ مِنَ النَّاسِ مَن یَقُولُ ءَامَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالْیَوْمِ الْأَخِرِ وَ مَا هُم بِمُؤْمِنِینَ» ⁽⁴⁾، فَلیُشَرِّقِ الحَکَمُ وَلیُغَرِّب ، أما وَاللّهِ ، لا یُصیبُ العِلمَ إلّا مِن أهلِ بَیتٍ نَزَلَ عَلَیهِم جَبرَئیلُ ⁽⁵⁾.

.

الکافیـ به نقل از عبد اللّه بن سلیمان ـ :مردی از بصریان به نام عثمانِ اعمی در خدمت امام باقر علیه السلام بود و شنیدم که می گفت : حسن بصری گمان می کند کسانی که دانش خود را پنهان می دارند ، دوزخیان از باد شکم آنها در آزار خواهند بود . امام باقر علیه السلام فرمود : «بنا بر این ، مؤمن خاندان فرعون، نابود شده است ؛ زیرا از هنگامی که خداوند، نوح علیه السلام را بر انگیخت ، دانش، پنهان بوده است . به خدا سوگند ، حَسَن چه به شمال برود چه به جنوب ، دانشی جز در این جا یافت نمی شود» .

الکافیـ به نقل از ابو بصیر ـ :از امام باقر علیه السلام در باره شهادت دادن زنازاده پرسش کردم که: آیا جایز است؟ فرمود : «خیر» . گفتم : حَکَم بن عتیبه می گوید جایز است . فرمود : «خدایا! از گناه او در مگذر . خداوند به حَکَم نفرموده است : «و این قرآن برای تو و قومت تذکّری است» . حَکَم، چه به راست برود و چه به چپ، به خدا سوگند، علم به دست نمی آید ، مگر از اهل بیتی که جبرئیل بر آنها نازل شده است» .

امام صادق علیه السلامـ به ابو بصیر ـ :حکم بن عتیبه، از کسانی است که خداوند در باره آنها فرموده است : «برخی از مردم می گویند که به خدا و روز واپسین ایمان آورده ایم ، در حالی که ایمان ندارند» . حَکَم ، چه به شرق برود چه به غرب، به خدا سوگند، به علمی دست نمی یابد ، مگر از اهل بیتی که جبرئیل بر آنان نازل شده است .

.

الإمام الصادق علیه السلام :یا یونُسُ ، إذا أرَدتَ العِلمَ الصَّحیحَ فَخُذ عَن أهلِ البَیتِ ، فَإِنّا رُویناهُ ، واُوتینا شَرحَ الحِکمَةِ وفَصلَ الخِطابِ ، إنَّ اللّهَ اصطَفانا وآتانا ما لَم یُؤتِ أحَدا مِنَ العالَمینَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ وعِندَهُ اُناسٌ مِن أهلِ الکوفَةِ ـ :عَجَبا لِلنّاسِ ، إنَّهُم أخَذوا عِلمَهُم کُلَّهُ عَن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَعَمِلوا بِهِ وَاهتَدَوا ، ویَرَونَ أنَّ أهلَ بَیتِهِ لَم یَأخُذوا عِلمَهُ ! ونَحنُ أهلُ بَیتِهِ وذُرِّیَّتُهُ ، فی مَنازِلِنا نَزَلَ الوَحیُ ، ومِن عِندِنا خَرَجَ العِلمُ إلَیهِم ، أفَیَرَونَ أنَّهُم عَلِموا وَاهتَدَوا وجَهِلنا نَحنُ وضَلَلنا ؟! إنَّ هذا لَمُحالٌ . ⁽²⁾

الإمام الرضا علیه السلام :إنَّ الأَنبِیاءَ وَالأَئِمَّةَ ـ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِم ـ یُوَفِّقُهُمُ اللّهُ ویُؤتیهِم مِن مَخزونِ عِلمِهِ وحُکمِهِ ما لا یُؤتیهِ غَیرَهُم ، فَیَکونُ عِلمُهُم فَوقَ عِلمِ أهلِ الزَّمانِ فی قَولِهِ تَعالی : «أَفَمَن یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَن یُتَّبَعَ أَمَّن لَا یَهِدِّی إِلَّا أَن یُهْدَی فَمَا لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ» ⁽³⁾وقَولِهِ تَبارَکَ وتَعالی : «وَمَن یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْرًا کَثِیرًا» ⁽⁴⁾وقَولِهِ فی طالوتَ : «إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَیْکُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ یُؤْتِی مُلْکَهُ مَن یَشَآءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ» ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

.

امام صادق علیه السلام :ای یونس! هر گاه طالب علمِ صحیح بودی ، آن را از اهل بیت بستان ؛ زیرا آن برای ما روایت شده است و به ما شرح حکمت و سخنِ فصل داده اند . خداوند، ما را برگزیده است و به ما آن داده که به هیچ یک از جهانیان نداده است .

امام صادق علیه السلامـ در حالی که گروهی از کوفیان در خدمت ایشان بودند ـ :شگفت از مردمی که همه علم خود را از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ستاندند و بدان عمل کردند و ره یافتند و گمان می کنند اهل بیت او علمش را نستانده اند ، در حالی که ما، اهل بیت و ذرّیه او هستیم ؛ وحی در خانه های ما فرود آمد و علم از سوی ما بدیشان صادر شد . آیا آنها گمان می کنند که آگاه شده اند و ره یافته اند ؛ ولی ما نمی دانیم و گم راه شده ایم؟! این، محال است» .

امام رضا علیه السلام :خداوند ، پیامبران و امامان را ـ که درودهای خداوند بر آنان باد ـ توفیق داده است و بدیشان از گنجینه علم و حکمت خود ، آن بخشیده که به دیگران نبخشیده است . علم آنها، برتر از علم مردم زمانشان است در این سخن خداوند متعال : «آیا آن که به سوی حق هدایت می کند ، برای پیروی، سزاوارتر است یا کسی که هدایت نمی کند ، مگر خود هدایت شود؟ پس شما را چه شده؟! چگونه داوری می کنید» و این سخن خدای ـ تبارک و تعالی ـ : «هر که حکمتْ داده شده ، خیر فراوانی بدو داده شده است» و سخن او در باره طالوت : «خداوند، او را بر شما برگزیده و به دانش و توان او افزوده است و خداوند ، مُلک خویش را به هر کس بخواهد ، می بخشد و خداوند، گشایشگری داناست» .

.

۴ / ۱ ـ ۶الرّاسِخونَ فِی العِلمِالإمام علیّ علیه السلام :أینَ الَّذینَ زَعَموا أنَّهُمُ الرّاسِخونَ فِی العِلمِ دونَنا ، کَذِبا وبَغیا عَلَینا أن رَفَعَنَا اللّهُ ووَضَعَهُم ، وأعطانا وحَرَمَهُم ، وأدخَلَنا وأَخرَجَهُم ؟! بِنا یُستَعطَی الهُدی ، ویُستَجلَی العَمی . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :فُرِضَ عَلَی الاُمَّةِ طاعَةُ وُلاةِ أمرِهِ القُوّامِ بِدینِهِ ، کَما فُرِضَ عَلَیهِم طاعَةُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَقالَ : «أَطِیعُواْ اللَّهَ وَأَطِیعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِی الْأَمْرِ مِنکُمْ» ⁽²⁾. ثُمَّ بَیَّنَ مَحَلَّ وُلاةِ أمرِهِ مِن أهلِ العِلمِ بِتَأویلِ کِتابِهِ ، فَقالَ عز و جل : «وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ وَإِلَی أُوْلِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنبِطُونَهُ مِنْهُمْ» ⁽³⁾. وعَجَزَ کُلُّ أحَدٍ مِنَ النّاسِ عَن مَعرِفَةِ تَأویلِ کِتابِهِ غَیرَهُم ، لِأَنَّهُم هُمُ الرّاسِخونَ فِی العِلمِ ، المَأمونونَ عَلی تَأویلِ التَّنزیلِ ، قالَ اللّهُ تَعالی : «وَمَا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ» ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

تفسیر العیاشی عن برید بن معاویة :قُلتُ لِأَبی جَعفَرٍ علیه السلام : قَولُ اللّهِ : «وَمَا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ» قالَ : یَعنی تَأویلَ القُرآنِ کُلَّهُ إلَا اللّهُ وَالرّاسِخونَ فِی العِلمِ ، فَرَسولُ اللّهِ أفضَلُ الرّاسِخینَ ، قَد عَلَّمَهُ اللّهُ جَمیعَ ما أنزَلَ عَلَیهِ مِنَ التَّنزیلِ وَالتَّأویلِ ، وما کانَ اللّهُ مُنزِلاً عَلَیهِ شَیئا لَم یُعَلِّمهُ تَأویلَهُ ، وأوصِیاؤُهُ مِن بَعدِهِ یَعلَمونَهُ کُلَّهُ ، فَقالَ الَّذینَ لا یَعلَمونَ : ما نَقولُ إذا لَم نَعلَم تَأویلَهُ ؟ فَأَجابَهُمُ اللّهُ : «یَقُولُونَ ءَامَنَّا بِهِ کُلٌّ مِّنْ عِندِ رَبِّنَا» . وَالقُرآنُ لَهُ خاصٌّ وعامٌّ ، وناسِخٌ ومَنسوخٌ ، ومُحکَمٌ ومُتَشابِهٌ ، فَالرّاسِخونَ فِی العِلمِ یَعلَمونَهُ . ⁽⁶⁾

.

۴ / ۱ - ۶ راسخان در دانش

۴ / ۱ ـ ۶راسخان در دانشامام علی علیه السلام :کجایند کسانی که گمان کرده اند که راسخان در دانش، آنهایند، نه ما؟ آنان دروغ می گویند و به حقّ ما تجاوز می کنند . خداوند ، ما را بالا برده و آنها را پست کرده است و به ما بخشیده و آنها را محروم ساخته است و ما را داخل کرده و آنها را بیرون برده است . در پرتو وجود ماست که هدایت ، اعطا می شود و پرده از نابینایی برگرفته می شود .

امام علی علیه السلام :خداوند ، فرمانبری از والیان امر خود را که به دین او می پردازند، واجب ساخته است ، چنان که فرمانبری از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را بر آنها واجب کرده است . خداوند می فرماید : «خدا را اطاعت کنید و پیامبر و اولو الأمرتان را اطاعت کنید» . سپس خداوند، جایگاه والیان امرش را که به تأویل کتابش علم و آگاهی دارند ، روشن کرده و می فرماید : «و اگر آن را به پیامبر و اولو الأمر خود ارجاع دهند ، قطعا از میان آنان، کسانی اند که [حقیقت] آن را در می یابند» . همه مردم ، جز ایشان از شناخت کتاب او ناتوان اند ؛ زیرا آنان راسخان در دانش اند و در تأویل قرآن ، [از خطا] ایمن قرار داده شده اند . خداوند می فرماید : «و تأویل آن را هیچ کس نمی داند ، مگر خدا و راسخان در دانش» .

تفسیر العیّاشیـ به نقل از برید بن معاویه ـ :از امام باقر علیه السلام مفهوم این سخن خداوند را که : «و تأویل آن را هیچ کس نمی داند ، مگر خدا و راسخان در دانش» جویا شدم . فرمود : «یعنی : تأویل همه قرآن را [نمی داند] ، مگر خدا و راسخان در دانش . پس پیامبر خدا، بالاترینِ راسخان است که خداوند متعال ، هر تنزیل و تأویلی را که بر او نازل کرده ، بدو آموخته است و خداوند ، چیزی بر او نازل نفرموده که تأویل آن را بدو نیاموخته باشد و جانشینانِ پس از او، همه آن را می دانند . آنهایی که نمی دانند ، گفتند : اینک که تأویل آن را نمی دانیم ، چه بگوییم؟ خداوند به آنها پاسخ داد : «[راسخان در علم] می گویند : ما به آن ایمان آوردیم . همه آن، از جانب پروردگار ماست» . قرآن ، خاص دارد و عامّی و ناسخ و منسوخی و محکم و متشابهی و راسخان در دانش ، آن را می دانند» .

.

الإمام الصادق علیه السلام :نَحنُ الرّاسِخونَ فِی العِلمِ ، ونَحنُ نَعلَمُ تَأویلَهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :الرّاسِخونَ فِی العِلمِ : أمیرُ المُؤمِنینَ وَالأَئِمَّةُ علیهم السلام مِن بَعدِهِ . ⁽²⁾

۴ / ۱ ـ ۷مَعدِنُ العِلمِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنّا أهلَ البَیتِ ، أهلُ بَیتِ الرَّحمَةِ ، وشَجَرَةُ النُّبُوَّةِ ، ومَوضِعُ الرِّسالَةِ ، ومُختَلَفُ المَلائِکَةِ ، وَمعدِنُ العِلمِ . ⁽³⁾

العمدة عن حمید بن عبد اللّه بن یزید المدنی :أنَّهُ ذَکَرَ عِندَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَضاءً قَضی بِهِ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ ، فَأَعجَبَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله ، فَقالَ : الحَمدُ للّهِِ الَّذی جَعَلَ فینَا الحِکمَةَ أهلَ البَیتِ . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۱ - ۷ معدن دانش

امام صادق علیه السلام :ما ، راسخان در دانش هستیم و ما تأویل قرآن را می دانیم .

امام صادق علیه السلام :راسخان در دانش ، امیر مؤمنان و امامان پس از او هستند .

۴ / ۱ ـ ۷معدن دانشپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ما، اهل بیت رحمت و درخت نبوّت و جایگاه رسالت و محلّ آمد و شدِ فرشتگان و کان دانش هستیم .

العمدةـ به نقل از حمید بن عبد اللّه بن یزید مدنی ـ :نزد پیامبر صلی الله علیه و آله در باره یکی از داوری های علی بن ابی طالب علیه السلام سخن به میان آمد. پیامبر صلی الله علیه و آله به شگفت آمد و فرمود: «ستایش، خدایی را که حکمت را در میان ما اهل بیت نهاد» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :نَحنُ شَجَرَةُ النُّبُوَّةِ ، ومَحَطُّ الرِّسالَةِ ، ومُختَلَفُ المَلائِکَةِ ، ومَعادِنُ العِلمِ ، ویَنابیعُ الحُکمِ ، ناصِرُنا ومُحِبُّنا یَنتَظِرُ الرَّحمَةَ ، وعَدُوُّنا ومُبغِضُنا یَنتَظِرُ السَّطوَةَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ وقَد خَطَبَ النَّاسَ بِالمَدینَةِ ـ :وَالَّذی فَلَقَ الحَبَّةَ وبَرَأَ النَّسَمَةَ ، لَوِ اقتَبَستُمُ العِلمَ مِن مَعدِنِهِ ، وشَرِبتُمُ الماءَ بِعُذوبَتِهِ ، وَادَّخَرتُمُ الخَیرَ مِن مَوضِعِهِ ، وأخَذتُمُ الطَّریقَ من واضِحِهِ ، وسَلَکتُم مِنَ الحَقِّ نَهجَهُ ، لَنَهَجَت بِکُمُ السُّبُلُ ، وبَدَت لَکُمُ الأَعلامُ ، وأضاءَ لَکُمُ الإِسلامُ . ⁽²⁾

الإمام الحسین علیه السلام :ما نَدری ما تَنقِمُ الناسُ مِنّا ! إنّا لَبَیتُ الرَّحمَةِ ، وشَجَرَةُ النُّبُوَّةِ ، ومَعدِنُ العِلمِ . ⁽³⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :ما یَنقِمُ النّاسُ مِنّا ؟! فَنَحنُ وَاللّهِ شَجَرَةُ النُّبُوَّةِ ، وبَیتُ الرَّحمَةِ ، ومَعدِنُ العِلمِ ، ومُختَلَفُ المَلائِکَةِ . ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلام :ما ، درخت نبوّت و فرودگاه رسالت و مکان آمد و شدِ فرشتگان و کان های دانش و سرچشمه های حکمتیم . یار و دوستدار ما، رحمت را انتظار می کشد و دشمن و کینه توز ما ، یورش را انتظار می بَرد .

امام علی علیه السلامـ در سخنرانی برای مردم مدینه ـ :آگاه باشید! سوگند به خدایی که دانه را شکافت و انسان را آفرید ، اگر دانش را از کانش برگیرید و آب را با گوارایی اش بنوشید و خیر را از جایگاهش بیندوزید و راه روشن را در پیش گیرید و در پیمودن حق ، مسیر آن را بپیمایید ، راه ها بر شما هویدا می شوند و نشانه ها بر شما رخ می نمایند و اسلام برای شما پرتوافشانی می کند .

امام حسین علیه السلام :ما نمی دانیم چرا مردم، کینه ما را می جویند ، در حالی که ما خانه رحمت و درخت نبوّت و کان دانش و معرفتیم!

امام زین العابدین علیه السلام :چرا مردم، کینه ما را می جویند ، در حالی که ـ به خدا سوگند ـ ما درخت نبوّت و خانه رحمت و کان دانش و معرفت، و مکان آمد و شد فرشتگانیم .

.

الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ العِلمَ بِکِتابِ اللّهِ عز و جل وسُنَّةِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله لَیَنبُتُ فی قَلبِ مَهدِیِّنا کما یَنبُتُ الزَّرعُ عَلی أحسَنِ نَباتِهِ ، فَمَن بَقِیَ مِنکُم حَتّی یَراهُ فَلیَقُل حینَ یَراهُ : السَّلامُ عَلَیکُم یا أهلَ بَیتِ الرَّحمَةِ وَالنُّبُوَّةِ ، ومَعدِنَ العِلمِ ، ومَوضِعَ الرِّسالَةِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :شَجَرَةٌ أصلُها رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وفَرعُها أمیرُ المُؤمِنینَ عَلِیٌّ علیه السلام ، وأغصانُها فاطِمَةُ بِنتُ مُحَمَّدٍ علیهاالسلام ، وثَمَرَتُهَا الحَسَنُ وَالحُسَینُ علیهماالسلام ، فَإِنَّها شَجَرَةُ النُّبُوَّةِ ، ونَبتُ ⁽²⁾الرَّحمَةِ ، ومِفتاحُ الحِکمَةِ ، ومَعدِنُ العِلمِ ، ومَوضِعُ الرِّسالَةِ ، ومُختَلَفُ المَلائِکَةِ ، وموضِعُ سِرِّ اللّهِ ووَدیعَتِهِ ، وَالأَمانَةُ الَّتی عُرِضَت عَلَی السَّماواتِ وَالأَرضِ ، وحَرَمُ اللّهِ الأَکبَرُ ، وبَیتُ اللّهِ العَتیقُ وحَرَمُهُ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :کانَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیه السلام إذا زالَتِ الشَّمسُ صَلّی ، ودَعا ، ثُمَّ صَلّی عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقالَ : اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، شَجَرَةِ النُّبُوَّةِ ، ومَوضِعِ الرِّسالَةِ ، ومُختَلَفِ المَلائِکَةِ ، ومَعدِنِ العِلمِ ، وأهلِ بَیتِ الوَحیِ . ⁽⁴⁾

۴ / ۱ ـ ۸عَیشُ العِلمِالإمام علیّ علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ یَذکُرُ فیها آلَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ـ :هُم عَیشُ العِلمِ ، ومَوتُ الجَهلِ ، یُخبِرُکُم حِلمُهُم عَن عِلمِهِم ، وظاهِرُهُم عَن باطِنِهِم ، وصَمتُهُم عَن حُکمِ مَنطِقِهِم ، لا یُخالِفونَ الحَقَّ ولا یَختَلِفونَ فیهِ . ⁽⁵⁾

.

۴ / ۱ - ۸ زنده دارندگان علم و دانش

امام باقر علیه السلام :آگاهی از کتاب خداوند عز و جل و سنّت پیامبر او در دل مهدی ما می روید ، چنان که کشت به بهترین شکل آن می روید . پس اگر کسی از شما ماند تا او را دید ، باید هنگام دیدن او بگوید : سلام بر شما، ای اهل خانه رحمت و نبوّت و کان دانش و جایگاه رسالت !

امام باقر علیه السلام :درختی که ریشه آن ، پیامبر خدا و شاخه آن ، امیر مؤمنان علی علیه السلام و نوشاخه های آن، فاطمه دخت محمّد صلی الله علیه و آله است و میوه های آن، حسن و حسین اند ، درخت نبوّت است که روییده رحمت و کلید حکمت و کان معرفت و جایگاه رسالت و مکان آمد و شدِ فرشتگان و موضع سر و سپرده خداوند و امانتی است که بر آسمان ها و زمین عرضه شده و حرم بزرگ خدا و بیت و حرم قدیم اوست .

امام صادق علیه السلام :چون ظهر می شد ، علی بن الحسین (زین العابدین) علیه السلام نماز می گزارْد و دعا می کرد و پس از آن بر پیامبر صلی الله علیه و آله چنین درود می فرستاد : «خدایا! درود فرست بر محمّد و خاندان محمّد که درخت نبوّت و جایگاه رسالت و مکان آمد و شدِ فرشتگان و کان دانش و معرفت و اهل بیت وحی اند» .

۴ / ۱ ـ ۸زنده دارندگان علم و دانشامام علی علیه السلامـ در سخنرانی ای در توصیف خاندان محمّد صلی الله علیه و آله ـ :آنان، حیات دانش و مرگ نادانی اند . خردمندی ایشان، خبر از علم آنان می دهد و ظاهرشان حکایت از باطنشان دارد و سکوتشان پرده از حکمت گفتارشان بر می گیرد . آنها مخالف حق نیستند و در آن با یکدیگر اختلاف نمی کنند .

.

عنه علیه السلام :اعلَموا أنَّکُم لَن تَعرِفُوا الرُّشدَ حَتّی تَعرِفُوا الَّذی تَرَکَهُ ، ولَن تَأخُذوا بِمیثاقِ الکِتابِ حَتّی تَعرِفُوا الَّذی نَقَضَهُ ، ولَن تَمَسَّکوا بِهِ حَتّی تَعرِفُوا الَّذی نَبَذَهُ ، فَالَتمِسوا ذلِکَ مِن عِندِ أهلِهِ ، فَإِنَّهُم عَیشُ العِلمِ ومَوتُ الجَهلِ ، هُمُ الَّذینَ یُخبِرُکُم حُکمُهُم عَن عِلمِهِم ، وصَمتُهُم عَن مَنطِقِهِم ، وظاهِرُهُم عَن باطِنِهِم ، لا یُخالِفونَ الدّینَ ولا یَختَلِفونَ فیهِ ، فَهُوَ بَینَهُم شاهِدٌ صادِقٌ ، وصامِتٌ ناطِقٌ . ⁽¹⁾

۴ / ۲أبوابُ عُلومِهِم۴ / ۲ ـ ۱عِلمُ الکِتابِشواهد التنزیل عن أبی سعید الخدریّ :سَأَلتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَن قَولِ اللّهِ تَعالی : «وَ مَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْکِتَابِ» ⁽²⁾، قالَ : ذاکَ أخی عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ . ⁽³⁾

الأمالی للصدوق عن أبی سعید الخدریّ :سَأَلتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَن قَولِ اللّهِ جَلَّ شَأنُهُ : «قَالَ الَّذِی عِندَهُ عِلْمٌ مِّنَ الْکِتَابِ» ⁽⁴⁾، قالَ : ذاکَ وَصِیُّ أخی سُلَیمانَ بنِ داوودَ . فَقُلتُ لَهُ : یا رَسولَ اللّهِ ، فَقَولُ اللّهِ عز و جل : «قُلْ کَفَی بِاللَّهِ شَهِیدَاً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْکِتَابِ» ، قالَ : ذاکَ أخی عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ . ⁽⁵⁾

.

۴ / ۲ درهای علوم اهل بیت علیهم السلام

۴ / ۲ - ۱ علم کتاب

امام علی علیه السلام :بدانید هرگز به راه راست پی نخواهید برد تا کسی را که آن را وا گذاشته ، بشناسید و هرگز به پیمان قرآن وفا نمی کنید تا کسی را که نقض پیمان کرده ، بشناسید و هرگز به کتاب خدا چنگ نمی زنید تا کسی را که آن را دور انداخته ، بشناسید . پس آن (راه راست و وفا به پیمان و چنگ زدن به قرآن) را از اهل آن درخواست نمایید؛ زیرا ایشان حیات دانش و مرگ نادانی اند . آنان کسانی اند که حکمتشان خبر از علمشان می دهد و سکوتشان پرده از گفتارشان بر می گیرد و ظاهرشان حکایت از باطنشان دارد . آنها مخالف حق نیستند و در آن با یکدیگر اختلاف ندارند . پس دین در باره آنان گواهی است راستگو و خاموشی است گویا .

۴ / ۲درهای علوم اهل بیت علیهم السّلام۴ / ۲ ـ ۱علم کتابشواهد التنزیلـ به نقل از ابو سعید خدری ـ :از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در باره سخن خدای متعال : «و آن کس که نزد او علم کتاب است» پرسیدم . فرمود : «مقصود ، برادرم علی بن ابی طالب است» .

الأمالی، صدوقـ به نقل از ابو سعید خدری ـ :از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در باره این سخن خدای عز و جل : «و آن کس که نزد او علم کتاب است» پرسیدم . فرمود : «مقصود، وصیّ برادرم سلیمان بن داوود است» . گفتم : ای پیامبر خدا! مقصود از این آیه شریف : «بگو : کافی است خدا و آن کس که نزد او علم کتاب است، میان من و شما گواه باشد» کیست؟ فرمود : «برادرم علی بن ابی طالب» .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ تَبارَکَ وتَعالی : «قُلْ کَفَی بِاللَّهِ شَهِیدَاً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْکِتَابِ» ـ :أنَا هُوَ الَّذی عِندَهُ عِلمُ الکِتابِ . ⁽¹⁾

الإمام الحسین علیه السلام :نَحنُ الَّذینَ عِندَنا عِلمُ الکِتابِ وبَیانُ ما فیهِ ، ولَیسَ لِأَحَدٍ مِن خَلقِهِ ما عِندَنا ؛ لِأَنّا أهلُ سِرِّ اللّهِ . ⁽²⁾

المناقب لابن المغازلی عن عبد اللّه بن عطاء :کُنتُ عِندَ أبی جَعفَرٍ جالِسا إذ مَرَّ عَلَیهِ ابنُ عَبدِاللّهِ بنِ سَلامٍ ، قُلتُ : جَعَلَنِی اللّهُ فِداکَ ، هذَا ابنُ الَّذی عِندَهُ عِلمٌ مِنَ الکِتابِ ؟ قالَ : لا ، ولکِنَّهُ صاحِبُکُم عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ الَّذی نَزَلَت فیهِ آیاتٌ مِن کِتابِ اللّهِ عز و جل : «الَّذِی عِندَهُ عِلْمٌ مِّنَ الْکِتَابِ» . ⁽³⁾

الإمام الباقر علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «قُلْ کَفَی بِاللَّهِ شَهِیدَاً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْکِتَابِ» ـ :إیّانا عَنی ، وعَلِیٌّ أوَّلُنا وأفضَلُنا وخَیرُنا بَعدَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله . ⁽⁴⁾

الکافی عن عبد الرّحمن بن کثیر عن الصّادق علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «قَالَ الَّذِی عِندَهُ عِلْمٌ مِّنَ الْکِتَابِ أَنَا ءَاتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَن یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ» ⁽⁵⁾، قال ـ :فَفَرَّجَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام بَینَ أصابِعِهِ فَوَضَعَها فی صَدرِهِ ، ثُمَّ قالَ : وعِندَنا وَاللّهِ عِلمُ الکِتابِ کُلُّهُ . ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلامـ در باره این آیه : «بگو: کافی است خدا و آن کس که نزد او علم کتاب است، میان من و شما گواه باشد» ـ :من هستم که علم کتاب نزد اوست .

امام حسین علیه السلام :ما همانهایی هستیم که علم کتاب و بیان آنچه در آن است ، نزد ماست و آنچه نزد ماست ، نزد هیچ یک از خلایق نیست؛ زیرا ما ، اهل سرّ خداییم .

المناقب، ابن مغازلیـ به نقل از عبد اللّه بن عطا ـ :نزد امام باقر علیه السلام نشسته بودم که پسر عبد اللّه بن سلام بر ایشان گذشت . گفتم : قربانت گردم! این پسرِ کسی است که علمی از کتاب نزد اوست؟ فرمود : «خیر ؛ بلکه دوست شما ، علی بن ابی طالب است که آیاتی از کتاب خدا در حقّ او نازل شده است : «الّذی عِنْدَه عِلْمٌ مِنَ الْکِتابِ» » .

امام باقر علیه السلام :مقصود از این سخن خدای متعال : «بگو: کافی است خدا و آن کس که نزد او علم کتاب است، میان من و شما گواه باشد» ، ما هستیم . علی پس از پیامبر صلی الله علیه و آله ، نخستینِ ما و برترین و بهترینِ ماست .

الکافیـ به نقل از عبد الرحمان بن کثیر، در باره این آیه : «کسی که نزد او دانشی از کتاب بود، گفت: من آن را پیش از آن که چشم خود را بر هم بزنی، برایت می آورم» ـ :امام صادق علیه السلام میان انگشتان خود را باز کرد و آنها را روی سینه اش نهاد و سپس فرمود : «به خدا سوگند، همه علم کتاب، نزد ماست» .

.

عیون أخبار الرضا علیه السلام عن أبی الحسن محمّد بن یحیی الفارسی :نَظَرَ أبو نُواسٍ إلی أبِی الحَسَنِ عَلِیِّ بنِ موسیَ الرِّضا علیهماالسلام ذاتَ یَومٍ وقَد خَرَجَ مِن عِندِ المَأمونِ عَلی بَغلَةٍ لَهُ ، فَدَنا مِنهُ أبو نُواسٍ ، فَسَلَّمَ عَلَیهِ وقالَ : یَا بنَ رَسولِ اللّهِ ، قَد قُلتُ فیکَ أبیاتا فَاُحِبُّ أن تَسمَعَها مِنّی ، قالَ : هاتِ ، فَأَنشَأَ یَقولُ : مُطَهَّرونَ نَقِیّاتٌ ثِیابُهُمُتَجرِی الصَّلاةُ عَلَیهِم أینَما ذُکِروا مَن لَم یَکُن عَلَوِیّا حینَ تَنسِبُهُفَما لَهُ مِن قَدیمِ الدَّهرِ مُفتَخَرُ فَاللّهُ لَمّا بَرا خَلقًا فَأَتقَنَهُصَفّاکُمُ وَاصطَفاکُم أیُّهَا البَشَرُ فَأَنتُمُ المَلَأُ الأَعلی وعِندَکُمُعِلمُ الکِتاب وما جاءَت بِهِ السُّوَرُ فَقالَ الرِّضا علیه السلام : قَد جِئتَنا بِأَبیاتٍ ما سَبَقَکَ إلَیها أحَدٌ . ⁽¹⁾

۴ / ۲ ـ ۲تَأویلُ القُرآنِشواهد التنزیل عن أنس عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :عَلِیٌّ یُعَلِّمُ النّاسَ بَعدی مِن تَأویلِ القُرآنِ ما لا یَعلَمونَ ـ أو [قالَ :] یُخبِرُهُم ـ . ⁽²⁾

.

۴ / ۲ - ۲ تأویل قرآن

عیون أخبار الرضا علیه السلامـ به نقل از ابو الحسن محمّد بن یحیی فارسی ـ :روزی ابو نُواس به امام علی بن موسی الرضا علیه السلام نگریست، در حالی که امام علیه السلام سوار بر استری از نزد مأمون، خارج می شد . ابو نؤاس به ایشان نزدیک شد و درود فرستاد و گفت : ای پسر پیامبر خدا! ابیاتی در باره تو سروده ام که می خواهم آنها را از من بشنوی . امام علیه السلام فرمود : «آنچه سروده ای ، بیاور» . پس او چنین سرود : پاکانی هستند که جامه شان پاکیزه است و هر گاه از ایشان یاد شود ، بر آنها درود فرستاده می شود . هر که به هنگام انتساب، علوی نباشد از روزگار کهن، افتخاری ندارد . خداوند ، آن گاه که خلق را بیافرید و سامانش داد ای جماعت! شما را گزین کرد و برگزید . شمایید گروه برتر و نزد شماست علم کتاب و آنچه سوره های قرآن آورده است . امام رضا علیه السلام فرمود : «ابیاتی را آوردی که هیچ کس در سرودن آنها ، از تو پیشی نگرفته است» .

۴ / ۲ ـ ۲تأویل قرآنشواهد التنزیل:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «علی، پس از من ، تأویل آنچه را مردم از قرآن نمی دانند ، به آنها می آموزد» یا فرمود : «به آنها خبر می دهد».

.

الإمام علیّ علیه السلام :سَلونی عَن کِتابِ اللّهِ ؛ فَإِنَّهُ لَیسَ مِن آیَةٍ إلّا وقَد عَرَفتُ بِلَیلٍ نَزَلَت أم بِنَهارٍ ، فی سَهلٍ أم فی جَبَلٍ . ⁽¹⁾

الأمالی للطوسی عن المجاشعی عن الإمام الرضا علیه السلام عن آبائه علیهم السلام :قالَ علیّ علیه السلام : سَلونی عَن کِتابِ اللّهِ عز و جل ، فَوَاللّهِ ما نَزَلَت آیَةٌ مِنهُ فی لَیلٍ أو نَهارٍ ، ولا مَسیرٍ ولا مُقامٍ ، إلّا وقَد أقرَأَنیها رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله وعَلَّمَنی تَأویلَها . فَقالَ ابنُ الکَوّاءِ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، فَما کانَ یَنزِلُ عَلَیهِ وأنتَ غائِبٌ عَنهُ ؟ قالَ : کانَ یَحفَظُ عَلَیَّ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ما کانَ یَنزِلُ عَلَیهِ مِنَ القُرآنِ وأنَا عَنهُ غائِبٌ ، حَتّی أقدَمَ عَلَیهِ فَیُقرِئَنیهِ ویَقولَ لی : یا عَلِیُّ ، أنزَلَ اللّهُ عَلَیَّ بَعدَکَ کَذا وکَذا وتَأویلُهُ کَذا وکَذا ، فَیُعَلِّمُنی تَنزیلَهُ وتَأویلَهُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :ما نَزَلَت عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله آیَةٌ مِنَ القُرآنِ إلّا أقرَأَنیها وأملاها عَلَیَّ فَکَتَبتُها بِخَطّی ، وعَلَّمَنی تَأویلَها وتَفسیرَها ، وناسِخَها ومَنسوخَها ، ومُحکَمَها ومُتشابِهَها ، وخاصَّها وعامَّها . ⁽³⁾

حلیة الأولیاء عن عبد اللّه بن مسعود :إنَّ القُرآنَ اُنزِلَ عَلی سَبعَةِ أحرُفٍ ، ما مِنها حَرفٌ إلّا لَهُ ظَهرٌ وبَطنٌ ، وإنَّ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ علیه السلام عِندَهُ عِلمُ الظّاهِرِ وَالباطِنِ . ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلام :در باره کتاب خدا از من بپرسید . آیه ای نازل نشده است ، مگر آن که من می دانم در شب، فرود آمده یا در روز ، در دشت یا در کوهستان .

الأمالی، طوسیـ به نقل از مجاشعی ، از امام رضا علیه السلام ، از پدرانش علیهم السلام ـ :امام علی علیه السلام فرمود : «در باره کتاب خداوند عز و جل از من بپرسید که به خدا سوگند ، آیه ای از آن در شب یا روز و در طول راه یا جایباشی نازل نشده ، مگر آن که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله قرائت آن را با تأویلش به من آموخته است» . ابو کوّا گفت : ای امیر مؤمنان! در باره آیاتی که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد و تو حضور نداشتی ، چه می گویی؟ [علی علیه السلام ] فرمود : «هنگامی که من حضور نداشتم ، پیامبر صلی الله علیه و آله آیاتی را که بر ایشان نازل می شد ، حفظ می کرد تا آن که خدمتشان می رسیدم و پیامبر صلی الله علیه و آله قرائت آن را به من می آموخت و می فرمود : ای علی! پس از رفتن تو ، خداوند، این آیات را بر من نازل نمود و تأویل آن، چنین و چنان است و بدین ترتیب، تنزیل و تأویل آن را به من می آموخت» .

امام علی علیه السلام :آیه ای از قرآن بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل نشده است، مگر این که آن را برایم خوانده و بر من املا نموده است و من آنها را با خطّ خود نوشته ام و تأویل و تفسیر و ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه و خاص وعامّ آن را به من یاد داده است.

حلیة الأولیاءـ به نقل از عبد اللّه بن مسعود ـ :قرآن بر هفت حرف، نازل شده است و حرفی از آن نیست ، مگر آن که ظاهری و باطنی دارد، و علم ظاهر و باطن آن، نزد علی بن ابی طالب علیه السلام است .

.

الإمام الحسن علیه السلامـ فی مَجلِسِ مُعاوِیَةَ ـ :أنَا ابنُ خِیرَةِ الإِماءِ وسَیِّدَةِ النِّساءِ ، غَذّانا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِعِلمِ اللّهِ تَبارَکَ وتَعالی ، فَعَلَّمَنا تَأویلَ القُرآنِ ، ومُشکِلاتِ الأَحکامِ ، لَنَا العِزَّةُ الغَلباءُ وَالکَلِمَةُ العَلیاءُ ، وَالفَخرُ وَالسَّناءُ . ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلام :ما یَستَطیعُ أحَدٌ أن یَدَّعِیَ أنَّ عِندَهُ جَمیعَ القُرآنِ کُلَّهُ ظاهِرَهُ وباطِنَهُ غَیرَ الأَوصِیاءِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مَا ادَّعی أحَدٌ مِنَ النّاسِ أ نَّهُ جَمَعَ القُرآنَ کُلَّهُ کَما اُنزِلَ إلّا کَذّابٌ ، وما جَمَعَـهُ وحَفِظَهُ کَما نَزَّلَهُ اللّهُ تَعالی إلّا عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام وَالأَئِمَّةُ علیهم السلام مِن بَعدِهِ . ⁽³⁾

تفسیر العیّاشی عن الفضیل بن یسار :سَأَلتُ أبا جَعفَرٍ علیه السلام عَن هذِهِ الرِّوایَةِ : «ما فِی القُرآنِ آیَةٌ إلّا ولَها ظَهرٌ وبَطنٌ ، وما فیهِ حَرفٌ إلّا ولَهُ حَدٌّ ، ولِکُلِّ حَدٍّ مُطَّلَعٌ» ، ما یَعنی بِقَولِهِ : لَها ظَهرٌ وبَطنٌ ؟ قالَ : ظَهرُهُ وبَطنُهُ تَأویلُهُ ، مِنهُ ما مَضی ومِنهُ ما لَم یَکُن بَعدُ ، یَجری کَما تَجرِی الشَّمسُ وَالقَمَرُ ، کُلَّما جاءَ مِنهُ شَیءٌ وَقَعَ ، قالَ اللّهُ تَعالی : «وَمَا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّا سِخُونَ فِی الْعِلْمِ» ⁽⁴⁾، نَحنُ نَعلَمُهُ . ⁽⁵⁾

.

امام حسن علیه السلامـ در مجلس معاویه ـ :من پسر بهترین کنیزان [خدا] و سَرور زنانم . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ما را با علم خداوند ـ تبارک و تعالی ـ تغذیه کرده است و تأویل قرآن و احکام دشوار را به ما آموخته است . سترگ ترین ارجمندی و والاترین کلمه و افتخار و بلندی، از آنِ ماست .

امام باقر علیه السلام :هیچ کس نمی تواند ادّعا کند که همه قرآن اعمّ از ظاهر و باطن آن را می داند ، مگر اوصیا .

امام باقر علیه السلام :کسی از مردم ادّعا نکرده است که همه قرآن را چنان که فرو آمده، گرد آورده است، مگر آن که دروغ می گوید. قرآن را آن گونه که خداوند متعال فرو فرستاده، گرد نیاورده و حفظ نکرده، مگر علی بن ابی طالب علیه السلام و امامان پس از او.

تفسیر العیّاشیـ به نقل از فضیل بن یسار ـ :از امام باقر علیه السلام در باره این حدیث : «در قرآن آیه ای نیست، مگر آن که پیدایی دارد و پنهانی و حرفی در آن نیست، مگر آن که نهایتی دارد و هر نهایتی را آغازی است» پرسیدم که: مفهوم پیدا و پنهان چیست؟ امام علیه السلام فرمود: «پیدا و پنهان آن، همان تأویل آن است، چه رویدادهایی که گذشته است و چه آنچه هنوز تحقّق نیافته است.این تأویل، جریان دارد، همچون جریان خورشید و ماه. هر گاه چیزی از آن بیاید، واقع می گردد . خداوند متعال می فرماید: «و تأویلش را [کسی] جز خدا و ریشه داران در دانش نمی داند» . ما آن را می دانیم».

.

الکافی عن أبی الصّباح :وَاللّهِ ، لَقَد قالَ لی جَعفَرُ بنُ مُحَمَّدٍ علیه السلام : إنَّ اللّهَ عَلَّمَ نَبِیَّهُ التَّنزیلَ وَالتَّأویلَ ، فَعَلَّمَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَلِیّا علیه السلام ، قالَ : وعَلَّمَنا وَاللّهِ . ⁽¹⁾

الإمام الهادی علیه السلامـ فی زِیارَةِ صاحِبِ الأَمرِ ـ :اللّهُمَّ وصَلِّ عَلَی الأَئِمَّةِ الرّاشِدینَ ، وَالقادَةِ الهادینَ ، وَالسّادَةِ المَعصومینَ ، الأَتقِیاءِ الأَبرارِ ، مَأوَی السَّکینَةِ وَالوَقارِ ، خُزّانِ العِلمِ ، ومُنتَهَی الحِلمِ وَالفَخارِ ، وساسَةِ العِبادِ ، وأرکانِ البِلادِ ، وأدِلَّةِ الرَّشادِ ، الأَلِبّاءِ الأَمجادِ ، العُلَماءِ بِشَرعِکَ الزُّهّادِ ، مَصابیحِ الظُّلَمِ ، ویَنابیعِ الحِکَمِ ، وأولِیاءِ النِّعَمِ ، وعِصَمِ الاُمَمِ ، قُرَناءِ التَّنزِیل وآیاتِهِ ، واُمَناءِ التَّأویلِ ووُلاتِهِ ، وتَراجِمَةِ الوَحیِ ودَلالاتِهِ . ⁽²⁾

راجع : ص ۳۰ (أهل البیت علیهم السلام / الفصل الرابع / الراسخون فی العلم) .

۴ / ۲ ـ ۳اِسمُ اللّهِ الأَعظَمُالإمام الباقر علیه السلام :إنَّ اسمَ اللّهِ الأَعظَمَ عَلی ثَلاثَةٍ وسَبعینَ حَرفا ، وکانَ عِندَ آصَفَ مِنها حَرفٌ واحِدٌ فَتَکَلَّمَ بِهِ فَخَسَفَ بِالأَرضِ ما بَینَهُ وبَینَ سَریرِ بِلقیسَ ، حَتّی تَناوَلَ السَّریرَ بِیَدِهِ ، ثُمَّ عادَتِ الأَرضُ کَما کانَت أسرَعَ مِن طَرفَةِ عَینٍ . ونَحنُ عِندَنا مِنَ الاِسمِ الأَعظَمِ اثنانِ وسَبعونَ حَرفا ، وحَرفٌ واحِدٌ عِندَ اللّهِ عز و جل استَأثَرَ بِهِ فی عِلمِ الغَیبِ عِندَهُ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ . ⁽³⁾

.

۴ / ۲ - ۳ نام اعظم خدا

الکافیـ به نقل از ابو الصباح ـ :به خدا سوگند ، امام صادق علیه السلام به من فرمود : «خداوند، تنزیل و تأویل را به پیامبرش آموخت و پیامبر صلی الله علیه و آله آن را به علی علیه السلام آموخت و او ـ به خدا سوگند ـ آن را به ما آموخت» .

امام هادی علیه السلامـ در زیارت صاحب الأمر ـ :بار الها! بر امامانِ راست رو و جلوداران هدایتگر و سَروران معصوم و پرهیزگاران نیک که جایگاه آرامش و وقار و گنجوران علم و پایان بردباری و بالیدن، و گردانندگان بندگان و پایه های بلاد و ره نمایان راست رفتاری و خردمندان بزرگوار و عالمان شریعت تو که تقواپیشه اند و چراغ های تاریکی و سرچشمه های حکمت و صاحبان نعمت و نگاه دارنده امّت ها و همسنگ های قرآن و آیات آن و معتمدان در تأویل و عهده داران آن و بازگو کنندگان وحی و ره نمودهای آن اند، درود فرست.

ر.ک : ص ۳۱ (اهل بیت علیهم السلام / فصل چهارم / راسخان در دانش).

۴ / ۲ ـ ۳نام اعظم خداامام باقر علیه السلام :نام اعظم خداوند ، هفتاد و سه حرف دارد و آصف، تنها یک حرف از آن را می دانست که آن را به زبان راند و زمین ، آنچه را میان او و تخت بلقیس بود ، فرو برد تا جایی که آصف با دست خود، تخت را بر گرفت و سپس زمین در مدّتی کمتر از یک چشم بر هم زدن به وضع نخست خود باز گشت، و هفتاد و دو حرف از اسم اعظم نزد ماست و یک حرف ، نزد خداوند عز و جل که آن را در علم غیبش به خود اختصاص داده است و نیرو و توانی نیست، مگر از سوی خدای والا و بزرگ .

.

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ عیسَی بنَ مَریَمَ علیه السلام اُعطِیَ حَرفَینِ کانَ یَعمَلُ بِهِما ، واُعطِیَ موسی أربَعَةَ أحرُفٍ ، واُعطِیَ إبراهیمُ ثَمانِیَةَ أحرُفٍ ، واُعطِیَ نوحٌ خَمسَةَ عَشَرَ حَرفا ، واُعطِیَ آدَمُ خَمسَةً وعِشرینَ حَرفا ، وإنَّ اللّهَ تَعالی جَمَعَ ذلِکَ کُلَّهُ لُِمحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله . وإنَّ اسمَ اللّهِ الأَعظَمَ ثَلاثَةٌ وسَبعونَ حَرفا ، اُعطِیَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله اِثنَینِ وسَبعینَ حَرفا وحُجِبَ عَنهُ حَرفٌ واحِدٌ . ⁽¹⁾

الإمام الهادی علیه السلام :اِسمُ اللّهِ الأَعظَمُ ثَلاثَةٌ وسَبعونَ حَرفا ، کانَ عِندَ آصَفَ حَرفٌ فَتَکَلَّمَ بِهِ فَانخَرَقَت لَهُ الأَرضُ فیما بَینَهُ وبَینَ سَبَأٍ ، فَتَناوَلَ عَرشَ بِلقیسَ حَتّی صَیَّرَهُ إلی سُلَیمانَ علیه السلام ، ثُمَّ انبَسَطَتِ الأَرضُ فی أقَلَّ مِن طَرفَةِ عَینٍ ، وعِندَنا مِنهُ اثنانِ وسَبعونَ حَرفا ، وحَرفٌ عِندَ اللّهِ مُستَأثَرٌ بِهِ فی عِلمِ الغَیبِ . ⁽²⁾

۴ / ۲ ـ ۴جَمیعُ اللُّغاتِالمناقب لابن شهرآشوبـ فی أحوالِ الإِمامِ عَلِیٍّ علیه السلام ـ :رُوِیَ أ نَّهُ قالَ علیه السلام لِابنَةِ یَزدَجِردَ : مَا اسمُکِ ؟ قالَت : جَهان بانویَه . فَقالَ : بَل شَهرَبانویَه ، وأجابَها بِالعَجَمِیَّةِ . ⁽³⁾

الاختصاص عن سماعة بن مهران عن شیخ من أصحابنا عن أبی جعفر علیه السلام ، قال :جِئنا نُریدُ الدُّخولَ عَلَیهِ ، فَلَمّا صِرنا فِی الدِّهلیزِ سَمِعنا قِراءَةً سُریانِیَّةً بِصَوتٍ حَسَنٍ ، یَقرَأُ ویَبکی حَتّی أبکی بَعضَنا . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۲ - ۴ آشنایی با همه زبان ها

امام صادق علیه السلام :به عیسی بن مریم علیه السلام دو حرف داده شد که به وسیله آن دو ، عمل می کرد و به موسی علیه السلام ، چهار حرف و به ابراهیم علیه السلام ، هشت حرف و به نوح علیه السلام ، پانزده حرف و به آدم علیه السلام بیست و پنج حرف . خداوند ـ تبارک و تعالی ـ همه اینها را برای محمّد صلی الله علیه و آله گرد آورده است و اسم اعظم خداوند ، هفتاد و سه حرف است که هفتاد و دو حرف از آن را به محمّد داده اند و یک حرف را از او ممنوع داشته اند .

امام هادی علیه السلام :اسم اعظم خداوند ، هفتاد و سه حرف دارد که آصف، تنها یک حرف از آن را می دانست و آن را بر زبان جاری ساخت و زمینِ میان او و سبأ شکافته شد و او تخت بلقیس را بر گرفت و آن را به سلیمان علیه السلام رساند . سپس زمین در مدّتی کمتر از یک چشم بر هم زدن، هموار گشت ، و هفتاد و دو حرفِ آن، نزد ماست و خداوند ، یک حرف را در علم غیب به خود، اختصاص داده است .

۴ / ۲ ـ ۴آشنایی با همه زبان هاالمناقب، ابن شهرآشوبـ در احوال امام علی علیه السلام ـ :روایت شده است که امام علیه السلام از دختر یزدگرد پرسید : «نامت چیست؟». گفت : جهان بانویه . امام علیه السلام به فارسی فرمود : «بلکه شهربانویه» .

الاختصاصـ به نقل از سماعة بن مهران، از یکی از مشایخ شیعه ـ :آمدیم تا خدمت امام باقر علیه السلام برسیم . چون به دالان رسیدیم ، خواندنی با صدای خوب و غمگین به زبان سریانی شنیدیم. ایشان چیزی را می خواند و می گریست، تا جایی که برخی از ما نیز گریستند .

.

المناقب لابن شهرآشوب عن موسی بن أکیل النّمیریّ :جِئنا إلی بابِ دارِ أبی جَعفَرٍ علیه السلام نَستَأذِنُ عَلَیهِ ، فَسَمِعنا صَوتا حَزینا یَقرَأُ بِالعِبرانِیَّةِ ، فَدَخَلنا عَلَیهِ وسَأَلنا عَن قارِئِهِ فَقالَ : ذَکَرتُ مُناجاةَ إیلِیا فَبَکَیتُ مِن ذلِکَ . ⁽¹⁾

الخرائج والجرائح عن أحمد بن قابوس عن أبیه عن الإمام الصادق علیه السلام ، قال :دَخَلَ عَلَیهِ قَومٌ مِن أهلِ خُراسانَ ، فَقالَ ـ ابتِداءً قَبلَ أن یُسأَلَ ـ : مَن جَمَعَ مالاً یَحرُسُهُ عَذَّبَهُ اللّهُ عَلی مِقدارِهِ ، فَقالوا لَهُ ـ بِالفارِسِیَّةِ ـ : لا نَفهَمُ بِالعَرَبِیَّةِ ، فَقالَ لَهُم : «هر که درم اندوزد جزایش دوزخ باشد» . ⁽²⁾

الکافی عن أبی بصیر :قُلتُ لِأَبِی الحَسَنِ علیه السلام : جُعِلتُ فِداکَ ، بِمَ یُعرَفُ الإِمامُ ؟ فَقالَ : بِخِصالٍ : أمّا أوَّلُها فَإِنَّهُ بِشَیءٍ قَد تَقَدَّمَ مِن أبیهِ فیهِ بِإِشارَةٍ إلَیهِ لِتَکونَ عَلَیهِم حُجَّةً ، ویُسأَلُ فَیُجیبُ ، وإن سُکِتَ عَنهُ ابتَدَأَ ، ویُخبِرُ بِما فی غَدٍ ، ویُکَلِّمُ النّاسَ بِکُلِّ لِسانٍ . ثُمَّ قالَ لی : یا أبا مُحَمَّدٍ ، اُعطیکَ عَلامَةً قَبلَ أن تَقومَ ، فَلَم ألبَث أن دَخَلَ عَلَینا رَجُلٌ من أهِل خُراسانَ ، فَکَلَّمَهُ الخُراسانِیُّ بِالعَرَبِیَّةِ ، فَأَجابَهُ أبُو الحَسَنِ علیه السلام بِالفارِسیَّةِ ، فَقالَ لَهُ الخُراسانِیُّ : وَاللّهِ ، جُعِلتُ فِداکَ ما مَنَعَنی أن اُکَلِّمَکَ بِالخُراسانِیَّةِ غَیرُ أنّی ظَنَنتُ أنَّکَ لاتُحسِنُها ! فَقالَ : سُبحانَ اللّهِ ! إذا کُنتُ لا اُحسِنُ اُجیبُکَ فَما فَضلی عَلَیکَ ؟! ثُمَّ قالَ لی : یا أبا مُحَمَّدٍ ، إنَّ الإِمامَ لا یَخفی عَلَیهِ کَلامُ أحَدٍ مِنَ النّاسِ ولا طَیرٍ ولا بَهیمَةٍ ولا شَیءٍ فیهِ الرّوحُ ، فَمَن لَم یَکُن هذِهِ الخِصالُ فیهِ فَلَیسَ هُوَ بِإِمامٍ . ⁽³⁾

.

المناقب، ابن شهرآشوبـ به نقل از موسی بن اَکیل نُمَیری ـ :به درِ خانه امام باقر علیه السلام آمدیم تا اجازه ورود بگیریم . در این هنگام ، صدای حزینی را شنیدیم که به عبرانی می خواند . پس بر ایشان وارد شدیم و از صاحب این صدا پرسش کردیم . فرمود : «مناجات ایلیا را به یاد آوردم و از آن به گریه افتادم» .

الخرائج و الجرائحـ به نقل از احمد بن قابوس، از پدرش ـ :گروهی از مردم خراسان بر امام علیه السلام صادق وارد شدند . پیش از این که آنها چیزی بپرسند ، ایشان فرمود : «هر که مالی جمع کند و آن را نگه دارد ، خداوند به همان مقدار کیفرش می کند» . آنها به فارسی گفتند : ما عربی نمی فهمیم . امام علیه السلام به زبان فارسی فرمود : «هر که دِرَم اندوزد ، جزایش دوزخ باشد» .

الکافیـ به نقل از ابو بصیر ـ :به امام کاظم علیه السلام گفتم : فدایت گردم! امام چگونه شناخته می شود؟ فرمود : «با ویژگی هایی . نخستین آنها، این است که پیش تر در موردی، از پدر او اشاره ای به او شده تا همین اشاره بر مردم حجّت باشد . از او می پرسند و او پاسخ می دهد و اگر در موردی خاموشی ورزند ، او سخن آغاز می کند (پاسخ سؤالی را که در ذهن دارند ، می دهد) و خبر از فردا می دهد و با مردم با هر زبانی سخن می گوید» . سپس به من فرمود : «ای ابو محمّد! پیش از آن که بلند شَوی ، نشانه ای را به آگاهی تو می رسانم» . طولی نکشید که مردی از اهالی خراسان بر ما وارد شد . او با امام علیه السلام با زبان عربی سخن گفت و امام علیه السلام به فارسی پاسخ او را داد . مرد خراسانی به امام گفت : قربانت گردم! به خدا سوگند ، آنچه مانع از این شد که با تو به زبان خراسانی سخن بگویم ، این بود که گمان می کردم تو زبان خراسانی را نیکو نمی دانی . امام علیه السلام فرمود : «سبحان اللّه ! اگر من نمی توانستم به خوبی پاسخ تو را بدهم ، دیگر فضل من بر تو در چه بود؟» . سپس به من فرمود : «ای ابو محمّد! سخن هیچ یک از مردم یا پرنده یا چرنده و نه هیچ جانداری بر امام، پوشیده نیست . هر که این ویژگی ها را نداشته باشد ، امام نیست» .

.

عیون أخبار الرضا علیه السلام عن أبی الصّلت الهرویّ :کانَ الرِّضا علیه السلام یُکَلِّمُ النّاسَ بِلُغاتِهِم ، وکانَ وَاللّهِ أفصَحَ النّاسِ وأعلَمَهُم بِکُلِّ لِسانٍ ولُغَةٍ ، فَقُلتُ لَهُ یَوما : یَابنَ رَسولِ اللّهِ ، إنّی لَأَعجَبُ مِن مَعرِفَتِکَ بِهذِهِ اللُّغاتِ عَلَی اختِلافِها ! فَقالَ : یا أبَا الصَّلتِ ، أنَا حُجَّةُ اللّهِ عَلی خَلقِهِ ، وما کانَ اللّهُ لِیَتَّخِذَ حُجَّةً عَلی قَومٍ وهُوَ لا یَعرِفُ لُغاتِهِم ، أوَما بَلَغَکَ قَولُ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام : اُوتینا فَصلَ الخِطابِ ؟! فَهَل فَصلُ الخِطابِ إلّا مَعرِفَةُ اللُّغاتِ ؟ ! ⁽¹⁾

إعلام الوری عن أبی هاشم الجعفریّ :کُنتُ بِالمَدینَةِ حینَ مَرَّ بِها بُغاءٌ أیّامَ الواثِقِ فی طَلَبِ الأَعرابِ ، فَقالَ أبُو الحَسَنِ علیه السلام : اُخرجوا بِنا حَتّی نَنظُرَ إلی تَعبِیَةِ ⁽²⁾هذَا التُّرکِیِّ ، فَخَرَجنا فَوَقَفنا ، فَمَرَّت بِنا تَعبِیَتُهُ ، فَمَرَّ بِنا تُرکِیٌّ فَکَلَّمَهُ أبُو الحَسَنِ علیه السلام بِالتُّرکِیَّةِ ، فَنَزَلَ عَن فَرَسِهِ فَقَبَّلَ حافِرَ دابَّتِهِ. قالَ: فَحَلَّفتُ التُّرکِیَّ وقُلتُ لَهُ: ما قالَ لَکَ الرَّجُلُ؟ قالَ: هذا نَبِیٌّ ؟ قُلتُ: لَیسَ هذا بِنَبِیٍّ، قالَ: دَعانی بِاسمٍ سُمّیتُ بِهِ فی صِغَری فی بِلادِ التُّرکِ ما عَلِمَهُ أحَدٌ إلَی السّاعَةِ ! ⁽³⁾

.

عیون أخبار الرضا علیه السلامـ به نقل از ابو صلت هروی ـ :امام رضا علیه السلام به زبان های مختلف مردم، سخن می گفت . به خدا سوگند ، در هر زبان و گویشی، فصیح ترین و داناترینِ مردم بود . روزی به ایشان گفتم : ای پسر پیامبر خدا! من از آشنایی شما با این زبان های گونه گون، تعجّب می کنم . امام علیه السلام فرمود : «ای ابو صلت! من حجّت خدا بر خلق اویم و خداوند ، حجّتی را بر مردم نمی گیرد که زبان های ایشان را نداند . آیا این سخن امیر مؤمنان علیه السلام به تو نرسیده که : به ما سخن انجامین و فصل الخطاب داده شده است ؟ و آیا فصل الخطاب ، چیزی جز دانستن زبان هاست؟!» .

اِعلام الوریـ به نقل از ابو هاشم جعفری ـ :هنگامی که بُغا ⁽¹⁾در جستجوی بادیه نشینان ، در روزگار واثق از مدینه عبور کرد ، من در مدینه بودم . امام ابو الحسن [هادی] علیه السلام فرمود : «برویم تا آرایش جنگی این تُرک را ببینیم» . پس رفتیم و به نظاره ایستادیم و لشکرِ او از جلوی ما رژه رفت . در این هنگام ، ترکی از جلوی ما گذشت و ابو الحسن علیه السلام با زبان ترکی با او سخن گفت . او از اسبش فرود آمد و سُم مرکب امام علیه السلام را بوسید . من آن تُرک را سوگند دادم و به او گفتم : این مرد به تو چه گفت؟ او پاسخ داد : آیا این مرد ، پیامبر است؟ گفتم : نه ، او پیامبر نیست . او گفت : این مرد، مرا به اسمی خواند که در کودکی در سرزمین تُرکان (توران) با آن اسم مرا می خواندند و تا این ساعت ، هیچ کس از آن آگاهی نداشت .

.

بصائر الدرجات عن علیّ بن مهزیارـ فی ذِکرِ الإِمامِ الهادی علیه السلام ـ :دَخَلتُ عَلَیهِ فَابتَدَأَنی وکَلَّمَنی بِالفارِسِیَّةِ . ⁽¹⁾

الاختصاص عن علیّ بن مهزیار :أرسَلتُ إلی أبِی الحَسَنِ الثّالِثِ علیه السلام غُلامی ـ وکانَ صِقلابِیّا ـ ⁽²⁾فَرَجَعَ الغُلامُ إلَیَّ مُتَعَجِّبا ، فَقُلتُ لَهُ : ما لَکَ یا بُنَیَّ ؟ قالَ : وکَیفَ لا أتَعَجَّبُ ؟! ما زالَ یُکَلِّمُنی بِالصِّقلابِیَّةِ کَأَنَّهُ واحِدٌ مِنّا ، فَظَنَنتُ أنَّهُ إنَّما أرادَ بِهذَا اللِّسانِ کی لا یَسمَعَ بَعضُ الغِلمانِ ما دارَ بَینَهُم . ⁽³⁾

الکافی عن أبی حمزة نصیر الخادم :سَمِعتُ أبا مُحَمَّدٍ [العَسکَرِیَّ علیه السلام ] غَیرَ مَرَّةٍ یُکَلِّمُ غِلمانَهُ بِلُغاتِهِم : تُرکٍ ورومٍ وصَقالِبَةَ ، فَتَعَجَّبتُ مِن ذلِکَ وقُلتُ : هذا وُلِدَ بِالمَدینَةِ ولَم یَظهَر لِأَحَدٍ حَتّی مَضی أبُو الحَسَنِ علیه السلام ولا رَآهُ أحَدٌ ، فَکَیفَ هذا ؟ اُحَدِّثُ نَفسی بِذلِکَ ، فَأَقبَلَ عَلَیَّ فَقالَ : إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی بَیَّنَ حُجَّتَهُ مِن سائِرِ خَلقِهِ بِکُلِّ شَیءٍ ، ویُعطیهِ اللُّغاتِ ومَعرِفَةَ الأَنسابِ والآجالِ وَالحَوادِثِ ، ولَولا ذلِکَ لَم یَکُن بَینَ الحُجَّةِ وَالَمحجوجِ فَرقٌ . ⁽⁴⁾

.

بصائر الدرجاتـ به نقل از علی بن مهزیار، در یادکرد امام هادی علیه السلام ـ :بر امام علیه السلام وارد شدم و ایشان بدون مقدّمه سخن آغاز کرد و به زبان فارسی با من سخن گفت .

الاختصاصـ به نقل از علی بن مهزیار ـ :غلامم را که از اسلاوها بود ، به سوی امام هادی علیه السلام فرستادم . غلام با تعجّب به سوی من باز گشت . به او گفتم : فرزندم! چه شده است؟ گفت : چگونه تعجّب نکنم؟! او چنان به اسلاوی با من سخن می گفت که گویی یکی از ماست و من گمان بردم که ایشان با سخن گفتن به این زبان می خواسته است بعضی از غلامان ، گفتگوی آنان را نفهمند .

الکافیـ به نقل از ابو حمزه نصیر، خادم امام عسکری علیه السلام ـ :بارها شنیدم که امام عسکری علیه السلام با غلام های خود به زبان های ایشان اعم از ترکی ، رومی و اسلاوی سخن می گوید . من شگفت زده شدم و گفتم : این مرد در مدینه زاده شده است و تا رحلت امام هادی علیه السلام خود را ننموده است و هیچ کس او را ندیده است. چگونه چنین چیزی ممکن است؟ با خود، سخن می گفتم که ایشان به سوی من آمد و فرمود : «خداوند ـ تبارک و تعالی ـ حجّت خود را با همه چیز ، از دیگر خلایقش متمایز کرده و آشنایی به زبان های گوناگون و نَسَب ها و لحظات وفات و رویدادها را بدو بخشیده است و اگر چنین نمی بود ، میان حجّت و کسی که حجّت برای او تعیین شده است ، تفاوتی نبود» .

.

۴ / ۲ ـ ۵مَنطِقُ الطَّیرِ وکُلِّ دابَّةٍالإمام علیّ علیه السلام :عُلِّمنا مَنطِقَ الطَّیرِ کَما عُلِّمَهُ سُلَیمانُ بنُ داوودَ ، وکُلِّ دابَّةٍ فی بَرٍّ أو بَحرٍ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :عُلِّمنا مَنطِقَ الطَّیرِ ، واُوتینا مِن کُلِّ شَیءٍ ، إنَّ هذا لَهُوَ الفَضلُ العَظیمُ . ⁽²⁾

بصائر الدرجات عن علیّ بن أبی حمزة :دَخَلَ رَجُلٌ مِن مَوالی أبِی الحَسَنِ علیه السلام فَقالَ : جُعِلتُ فِداکَ ، اُحِبُّ أن تَتَغَدّی عِندی ، فَقامَ أبُو الحَسَنِ علیه السلام حَتّی مَضی مَعَهُ فَدَخَلَ البَیتَ ، فَإِذا فِی البَیتِ سَریرٌ ، فَقَعَدَ عَلَی السَّریرِ ، وتَحتَ السَّریرِ زَوجُ حَمامٍ ، فَهَدَرَ الذَّکَرُ عَلَی الاُنثی . وذَهَبَ الرَّجُلُ لِیَحمِلَ الطَّعامَ فَرَجَعَ وأبُو الحَسَنِ علیه السلام یَضحَکُ ، فَقالَ : أضحَکَ اللّهُ سِنَّکَ ، مِمَّ ضَحِکتَ ؟ فَقالَ : إنَّ هذَا الحَمامَ هَدَرَ عَلی هذِهِ الحَمامَةِ فَقالَ لَها : یا سَکَنی وعِرسی ، وَاللّهِ ما عَلی وَجهِ الأَرضِ أحَدٌ أحَبُّ إلَیَّ مِنکِ ، ما خَلا هذَا القاعِدَ عَلَی السَّریرِ ، قالَ : قُلتُ : جُعِلتُ فِداکَ وتَفهَمُ کَلامَ الطَّیرِ ؟ فَقالَ : نَعَم ، عُلِّمنا مَنطِقَ الطَّیرِ ، واُوتینا مِن کُلِّ شَیءٍ . ⁽³⁾

الثاقب فی المناقب عن علیّ بن أسباط :خَرَجتُ مَعَ أبی جَعفَرٍ [الجَوادَ] علیه السلام مِنَ الکوفَةِ وهُوَ راکِبٌ عَلی حِمارٍ ، فَمَرَّ بِقَطیعِ غَنَمٍ ، فَتَرَکَت شاةٌ الغَنَمَ وعَدَت إلَیهِ وهِیَ تَرغو ، فَاحتَبَسَ علیه السلام وأمَرَنی أن أدعُوَ الرّاعِیَ إلَیهِ ، فَفَعَلتُ . فَقالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : أیُّهَا الرّاعی ، إنَّ هذِهِ الشّاةَ تَشکوکَ وتَزعُمُ أنَّ لَها رَجَلَینِ ⁽⁴⁾وأنَّکَ تَحیفُ عَلَیها بِالحَلبِ ، فَإِذا رَجَعَت إلی صاحِبِها بِالعَشِیِّ لَم یَجِد مَعَها لَبَنا ، فَإِن کَفَفتَ مِن ظُلمِها ، وإلّا دَعَوتُ اللّهَ تَعالی أن یَبتُرَ عُمُرَکَ . فَقالَ الرّاعی : إنّی أشهَدُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ ، وأشهَدُ أنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ ، وأنَّکَ وَصِیُّهُ ، أسأَلُکَ لَمّا أخبَرتَنی مِن أینَ عَلِمتَ هذَا الشَّأنَ ؟ فَقالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : نَحنُ خُزّانُ اللّهِ عَلی عِلمِهِ وغَیبِهِ وحِکمَتِهِ ، وأوصِیاءُ أنبِیائِهِ ، وعِبادٌ مُکرَمونَ . ⁽⁵⁾

.

۴ / ۲ - ۵ آشنایی با زبان پرندگان و هر جانور دیگر

۴ / ۲ ـ ۵آشنایی با زبان پرندگان و هر جانور دیگرامام علی علیه السلام :ما همچون سلیمان بن داوود ، با زبان پرندگان و هر جانورِ خشکی یا دریایی آشنایی یافته ایم .

امام علی علیه السلام :ما با زبان پرندگان آشنایی یافته ایم و از هر چیزی بهره برده ایم که این خود، فضلی بزرگ است .

بصائر الدرجاتـ به نقل از علی بن ابی حمزه ـ :مردی از وابستگان امام ابو الحسن[کاظم] علیه السلام خدمت ایشان رسید و گفت : فدایت گردم! دوست دارم با من غذا بخوری . امام ابو الحسن علیه السلام با او به راه افتاد تا به خانه رسیدند . در خانه ، تختی بود. امام علیه السلام بر تخت نشست . زیر تخت، یک جفت کبوتر بود . کبوتر نر با ماده بغبغو می کرد . آن مرد برای آوردن طعام، بیرون رفت و وقتی باز گشت ، امام علیه السلام را دید که می خندد . گفت : خداوند بر لب و دندانت خنده بنشاند! برای چه می خندی؟ امام علیه السلام فرمود : «این کبوتر نر برای ماده خود، آواز می خوانْد و به او می گفت : آرام دلم ! عروسم ! به خدا سوگند ، نزد من هیچ کس در زمین، محبوب تر از تو نیست، مگر آن که بر این تخت نشسته است». گفتم : قربانت گردم! مگر تو سخن پرندگان را می فهمی؟ فرمود : «آری . زبان پرندگان را به ما آموخته اند و از هر چیزی بهره ای داریم» .

الثاقب فی المناقبـ به نقل از علی بن اسباط ـ :با امام جواد علیه السلام ـ در حالی که بر الاغی سوار بود ـ از کوفه خارج شدیم . امام علیه السلام به گلّه گوسفندی رسید . گوسفندی گلّه را ترک کرد و در حالی که ضجّه می زد ، به سوی امام علیه السلام دوید . امام علیه السلام او را نگاه داشت و به من دستور داد چوپان را به سوی او بخوانم . من نیز چنین کردم . امام علیه السلام به او فرمود : «ای چوپان! این گوسفند از تو می نالد و ادّعا می کند که دو مرد را مأمور [دوشیدن شیر] او کرده ای و در دوشیدن شیر بر او ستم می کنی و وقتی شامگاه به سوی صاحبش می رود ، دیگر در او شیر نمی یابد . اگر از ستمِ بر او دست شستی ، چه بهتر، و گرنه ، از خدا می خواهم عمر تو را کوتاه کند» . چوپان گفت : گواهی می دهم خدایی جز خدای یکتا نیست و محمّد، پیامبر خداست و تو جانشین اویی . از تو می خواهم به من بگویی از کجا این مقام را یافته ای؟ امام جواد علیه السلام فرمود : «ما گنجوران علم و غیب و حکمت خدا و جانشینان پیامبران او و بندگانی ارجمندیم» .

.

دلائل الإمامة عن عبد اللّه بن سعید :قالَ لی مُحَمَّدُ بنُ عَلِیِّ بنِ عُمَرَ التَّنوخِیُّ : رَأَیتُ مُحَمَّدَ بنَ عَلِیٍّ [الجواد] علیه السلام وهُوَ یُکَلِّمُ ثَورا فَحَرَّکَ الثَّورُ رأسَهُ ، فَقُلتُ : لا ، ولکِن تَأمُرُ الثَّورَ أن یُکَلِّمَکَ . فَقالَ : وعُلِّمنا مَنطِقَ الطَّیرِ ، واُوتینا مِن کُلِّ شَیءٍ . ثُمَّ قالَ لِلثَّورِ : قُل : «لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ» ، فَقالَ . ثُمَّ مَسَحَ بِکَفِّهِ عَلی رَأسِهِ . ⁽¹⁾

۴ / ۲ ـ ۶ما کانَ وما یَکونُالإمام علیّ علیه السلام :لَولا آیَةٌ فی کِتابِ اللّهِ لَأَخبَرتُکُم بِما کانَ وبِما یَکونُ وما هُوَ کائِنٌ إلی یَومِ القِیامَةِ ، وهِیَ هذِهِ الآیَةُ : «یَمْحُواْ اللَّهُ مَا یَشَآءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِندَهُ أُمُّ الْکِتَابِ» ⁽²⁾. ⁽³⁾

.

۴ / ۲ - ۶ آگاهی از آنچه بوده و خواهد بود

دلائل الإمامةـ به نقل از عبد اللّه بن سعید ـ :محمّد بن علی بن عمر تَنوخی به من گفت : امام جواد علیه السلام را دیدم که با گاوی سخن می گفت و آن گاو، سرش را تکان می داد. به ایشان گفتم :نه؛ بلکه [اگر راست می گویی ،] دستور بده گاو با تو سخن بگوید . فرمود : «زبان پرندگان را به ما آموخته اند و ما از هر چیزی بهره داریم» . امام علیه السلام سپس به گاو گفت : «بگو : لا إله إلّا اللّه وحده لا شریک له» . گاو ، آن را گفت و سپس امام علیه السلام با دست خود ، سر او را نوازش داد .

۴ / ۲ ـ ۶آگاهی از آنچه بوده و خواهد بودامام علی علیه السلام :اگر یک آیه در کتاب خدا نبود ، من در باره آنچه بوده و هست و تا روز رستاخیز خواهد بود ، آگاهتان می کردم و آن آیه شریف ، این است : «خدا آنچه را بخواهد ، محو یا اثبات می کند و اصل کتاب، نزد اوست» .

.

الإمام الصادق علیه السلام :اللّهُمَّ یامَن أعطانا عِلمَ ما مَضی وما بَقِیَ ، وجَعَلَنا وَرَثَةَ الأَنبِیاءِ ، وخَتَمَ بِنَا الاُمَمَ السّالِفَةَ ، وخَصَّنا بِالوَصِیَّةِ . ⁽¹⁾

الکافی عن معاویة بن وهب :اِستَأذَنتُ عَلی أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام فَقیلَ لی : اُدخُل ، فَدَخلتُ فَوَجَدتُهُ فی مُصَلّاهُ فی بَیتِهِ ، فَجَلَستُ حَتّی قَضی صَلاتَهُ ، فَسَمِعتُهُ وهُوَ یُناجی رَبَّهُ ویَقولُ : یا مَن خَصَّنا بِالکَرامَةِ ، وخَصَّنا بِالوَصِیَّةِ ، ووَعَدَنَا الشَّفاعَةَ ، وأعطانا عِلمَ ما مَضی وما بَقِیَ ، وجَعَلَ أفئِدَةً مِنَ النّاسِ تَهوی إلَینا ، اِغفِر لی ولِاءِخوانی ولِزُوّارِ قَبرِ أبی عَبدِ اللّهِ الحُسَینِ علیه السلام . ⁽²⁾

الکافی عن سیف التّمّار :کُنّا مَعَ أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام جَماعَةً مِنَ الشّیعَةِ فِی الحِجرِ... . فَقالَ : ورَبِّ الکَعبَةِ ، ورَبِّ البَنِیَّةِ ـ ثَلاثَ مَرّاتٍ ـ لَو کُنتُ بَینَ موسی وَالخِضرِ علیهماالسلاملَأَخبَرتُهُما أنّی أعلَمُ مِنهُما ، ولَأَنبَأتُهُما بِما لَیسَ فی أیدیهِما ، لِأَنَّ موسی وَالخِضرَ علیهماالسلاماُعطِیا عِلمَ ما کانَ ولَم یُعطَیا عِلمَ ما یَکونُ وما هُوَ کائِنٌ حَتّی تَقومَ السّاعَةُ ، وقَد وَرِثناهُ مِن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وِراثَةً . ⁽³⁾

.

امام صادق علیه السلام :بار خدایا! ای کسی که آگاهی از گذشته و آینده را به ما بخشیده و ما را وارثان پیامبران قرار داده و امّت های گذشته را با ما به پایان برده و ما را به جانشینی، اختصاص داده است!

الکافیـ به نقل از معاویة بن وهب ـ :برای رسیدن به خدمت امام صادق علیه السلام اجازه ورودخواستم . به من گفته شد وارد شوم . من وارد شدم و امام علیه السلام را در مصلّای خانه اش دیدم . نشستم تا ایشان نمازش را به جای آورد . شنیدم که ایشان در مناجات با خدای خود ، فرمود : «ای کسی که ما را به کرامت و وصایت، اختصاص داده و شفاعت را به ما وعده کرده و آگاهی از گذشته و آینده را به ما بخشیده و دل هایی از مردم را چنان قرار داده است که به سوی ما جذب شوند ! من و برادرانم و زائران حرم ابا [عبد اللّه ]الحسین علیه السلام را بیامرز» .

الکافیـ به نقل از سیف تمّار ـ :در حِجر با گروهی از شیعیان ، همراه امام صادق علیه السلام بودیم ... که فرمود : «به پروردگار کعبه و پروردگار خانه خدا سوگند ( سه بار ) ، اگر میان موسی علیه السلام و خضر علیه السلام بودم ، به آن دو می گفتم که از ایشان داناترم و آنها را از چیزهایی می آگاهاندم که آنها بدان دسترس نداشتند ؛ چرا که به موسی و خضر، آگاهیِ از گذشته داده شده بود و آگاهی از وضع موجود و آینده تا روز رستاخیز نیافته بودند ، در حالی که ما آن را به کمال از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به ارث برده ایم» .

.

الکافی عن الحارث بن المغیرة :قالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : إنّی لَأَعلَمُ ما فِی السَّماواتِ وما فِی الأَرضِ ، وأعلَمُ ما فِی الجَنَّةِ ، وأعلَمُ ما فِی النّارِ ، وأعلَمُ ما کانَ وما یَکونُ . ثُمَّ مَکَثَ هُنَیئَةً فَرَأی أنَّ ذلِکَ کَبُرَ عَلی مَن سَمِعَهُ مِنهُ ، فَقالَ : عَلِمتُ ذلِکَ مِن کِتابِ اللّهِ عز و جل ، إنَّ اللّهَ عز و جل یَقولُ : فیهِ تِبیانُ کُلِّ شَیءٍ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :قَد وَلَدَنی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله وأنَا أعلَمُ کِتابَ اللّهِ وفیهِ بَدءُ الخَلقِ ، وما هُوَ کائِنٌ إلی یَومِ القِیامَةِ ، وفیهِ خَبَرُ السَّماءِ وخَبَرُ الأَرضِ ، وخَبَرُ الجَنَّةِ وخَبَرُ النّارِ ، وخَبَرُ ما کانَ وخَبَرُ ما هُوَ کائِنٌ ، أعلَمُ ذلِکَ کَما أنظُرُ إلی کَفّی ، إنَّ اللّهَ یَقولُ : فیهِ تِبیانُ کُلِّ شَیءٍ . ⁽³⁾

الإمام الرضا علیه السلام :أوَلَیسَ اللّهُ یَقولُ : «عَالِمُ الْغَیْبِ فَلَا یُظْهِرُ عَلَی غَیْبِهِ أَحَدًا * إِلَّا مَنِ ارْتَضَی مِن رَّسُولٍ» ⁽⁴⁾؟ فَرَسولُ اللّهِ عِندَ اللّهِ مُرتَضیً ، ونَحنُ وَرَثَةُ ذلِکَ الرَّسولِ الَّذی أطلَعَهُ اللّهُ عَلی ما شاءَ مِن غَیبِهِ ، فَعَلَّمَنا ما کانَ وما یَکونُ إلی یَومِ القِیامَةِ . ⁽⁵⁾

عیون أخبار الرضا علیه السلام عن عبد اللّه بن محمّد الهاشمیّ :دَخَلتُ عَلَی المَأمونِ یَوما ، فَأَجلَسَنی وأخرَجَ مَن کانَ عِندَهُ ، ثُمَّ دَعا بِالطَّعامِ فَطَعِمنا ، ثُمَّ طَیَّبَنا ، ثُمَّ أمَرَ بِسِتارَةٍ فَضُرِبَت ، ثُمَّ أقبَلَ عَلی بَعضِ مَن کانَ فِی السِّتارَةِ فَقالَ : بِاللّهِ لَمّا رَثَیتَ لَنا مَن بِطوسَ ! فَأَخَذتُ أقولُ : سَقیًا بِطوسَ ومَن أضحی بِها قَطَنا ⁽⁶⁾مِن عِترَةِ المُصطَفی أبقی لَنا حَزَنًا قالَ : ثُمَّ بَکی ، وقالَ لی : یا عَبدَ اللّهِ ، أیَلومُنی أهلُ بَیتی وأهلُ بَیتِکَ أن نَصَبتُ أبَا الحَسَنِ الرِّضا عَلَما ؟! فَوَاللّهِ لَاُحَدِّثُکَ بِحَدیثٍ تَتَعَجَّبُ مِنهُ . جِئتُهُ یَوما فَقُلتُ لَهُ : جُعِلتُ فِداکَ ، إنَّ آباءَکَ موسَی بنَ جَعفَرٍ ، وجَعفَرَ بنَ مُحَمَّدٍ ، ومُحَمَّدَ بنَ عَلِیٍّ ، وعَلِیَّ بنَ الحُسَینِ علیه السلام کانَ عِندَهُم عِلمُ ما کانَ وما هُوَ کائِنٌ إلی یَومِ القِیامَةِ ، وأنتَ وَصِیُّ القَومِ ووارِثُهُم ، وعِندَکَ عِلمُهُم ، وقَد بَدَت لی إلَیکَ حاجَةٌ . قالَ : هاتِها . فَقُلتُ : هذِهِ الزّاهِرِیَّةُ خطتنی ⁽⁷⁾، ولا اُقَدِّم عَلَیها مِن جَوارِیَّ ، قَد حَمَلَت غَیرَ مَرَّةٍ وأسقَطَت ، وهِیَ الآنَ حامِلٌ ، فَدُلَّنی عَلی ما تَتَعالَجُ بِهِ فَتَسلَمُ . فَقالَ : لا تَخَف مِن إسقاطِها ، فَإِنَّها تَسلَمُ وتَلِدُ غُلاما أشبَهَ النّاسِ بِاُمِّهِ ، ویَکونُ لَهُ خِنصِرٌ زائِدَةٌ فی یَدِهِ الُیمنی لَیسَت بِالمُدَلّاةِ ، وفی رِجلِهِ الیُسری خِنصِرٌ زائِدَةٌ لَیسَت بِالمُدَلّاةِ . فَقُلتُ فی نَفسی : أشهَدُ أنَّ اللّهَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ . فَوَلَدَتِ الزّاهِرِیَّةُ غُلاما أشبَهَ النّاسِ بِاُمِّهِ ، فی یَدِهِ الُیمنی خِنصِرٌ زائِدَةٌ لَیسَت بِالمُدَلّاةِ ، وفی رِجلِهِ الیُسری خِنصِرٌ زائِدَةٌ لَیسَت بِالمُدَلّاةِ ، عَلی ما کانَ وَصَفَهُ لِیَ الرِّضا ، فَمَن یَلومُنی عَلی نَصبی إیّاهُ عَلَما ؟! ⁽⁸⁾

.

الکافیـ به نقل از حارث بن مغیره ـ :امام صادق علیه السلام فرمود : «بدون تردید ، من به آنچه در آسمان ها و زمین و بهشت و دوزخ است و آنچه تحقّق یافته و تحقّق خواهد یافت ، آگاهی دارم». ایشان سپس لحظه ای درنگ کرد و چون دید این سخن بر شنوندگان گران آمده ، فرمود : «این را من از کتاب خداوند عز و جل یافته ام؛ چرا که خداوند می فرماید : در آن ، بیان هر چیزی هست» .

امام صادق علیه السلام :من ، فرزند پیامبر خدا صلی الله علیه و آله هستم . من از کتاب خدا آگاهی دارم ؛ کتابی که آغاز آفرینش و آنچه تا روز رستاخیز وجود می یابد و خبر آسمان ها و زمین و بهشت و دوزخ و خبر گذشته و حال ، در آن نهفته است . اینها را مانندِ کف دستم می شناسم . خداوند می فرماید : در آن (قرآن)، بیان هر چیزی هست.

امام رضا علیه السلام :آیا چنین نیست که خداوند می فرماید : «او دانای غیب است و غیب خود را بر هیچ کس آشکار نمی سازد ، مگر بر آن پیامبری که از او خشنود باشد» ؟ و پیامبر صلی الله علیه و آله است که خدا از او خشنود است و ما وارثان آن پیامبریم؛ همو که خداوند ، او را بر هر چه از غیبش خواست ، آگاه نمود و او ما را از آنچه بوده و تا روز رستاخیز خواهد بود ، آگاه کرده است .

عیون أخبار الرضا علیه السلامـ به نقل از عبد اللّه بن محمّد هاشمی ـ :روزی بر مأمون وارد شدم . او مرا نشاند و هر که را نزدش بود ، بیرون کرد . سپس دستور داد خوراک بیاورند و با هم غذایی خوردیم و عطر زدیم . سپس دستور داد پرده ای بیاویزند . پرده آویخته شد . او به یکی از کسانی که در این سوی پرده بودند ، روی کرد و گفت : بر آن که در توس خفته ، برای ما مرثیه ای نخواندی! در این هنگام من شروع کردم و چنین خواندم : سیراب باد توس و آن که در آن اقامت دارد و از خاندان مصطفی است و برای ما اندوه گذارده است ! او گریست و به من گفت : ای عبد اللّه ! آیا خانواده من و خانواده تو ، مرا سرزنش می کنند که ابو الحسن رضا را به ریاست منصوب کردم؟! به خدا سوگند ، به تو حدیثی می گویم که از آن شگفت زده می شوی : روزی خدمت او رسیدم و گفتم : فدایت گردم! پدران تو: موسی بن جعفر و جعفر بن محمّد و محمّد بن علی و علی بن الحسین، از آنچه بود و تا روز قیامت خواهد بود ، آگاهی داشتند و تو جانشین و وارث ایشان هستی و علم آنها نزد توست . اینک ، مرا به تو نیازی افتاده است . گفت : «نیازت را بگو» . گفتم : این «زاهریه» دل مرا ربوده است و هیچ یک از کنیزکانم را بر او مقدّم نمی دارم . او بارها از من حامله شده است ؛ ولی هر بار جنین را سقط می کند . او هم اینک ، بار دیگر حامله است . مرا به راهی ره نمون کن که او را درمان کند و او سلامت خویش را باز یابد . گفت : «از سقط آن نترس . او سلامت خود را می یابد و کودکی می زاید که شبیه ترین مردم به مادر خود است و در دست راستش انگشت کوچک زائدی دارد که آویزان نیست و در پای چپش انگشت کوچک زائدی دارد که آن هم آویزان نیست» . با خود گفتم : گواهی می دهم که خداوند بر هر چیزی تواناست . زاهریه ، همان گونه که رضا برای من توصیف کرده بود ، فرزندی به دنیا آورد که شبیه ترینِ مردم به مادر خود بود و در دست راستش انگشت کوچک زائدی بود که آویزان نبود ، چنان که در پای چپش نیز انگشت کوچک زائدی داشت که آویزان نبود . پس چه کسی مرا برای منصوب کردن او به ریاست، نکوهش می کند؟!

.

. .

. .

۴ / ۲ ـ ۷المَنایا والبَلایاالإمام علیّ علیه السلام :إنّا أهلُ بَیتٍ عُلِّمنا عِلمَ المَنایا وَالبَلایا وَالأَنسابِ . وَاللّهِ ! لَو أنَّ رَجُلاً مِنّا قامَ عَلی جِسرٍ ثُمَّ عُرِضَت عَلَیهِ هذِهِ الاُمَّةُ لَحَدَّثَهُم بِأَسمائِهِم وأنسابِهِم . ⁽¹⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :عِندَنا عِلمُ المَنایا وَالبَلایا ، وفَصلُ الخِطابِ ، وأنسابُ العَرَبِ ، ومَولِدُ الإِسلامِ . ⁽²⁾

الکافی عن إسحاق بن عمّار :سَمِعتُ العَبدَ الصّالِحَ یَنعی إلی رَجُلٍ نَفسَهُ ، فَقُلتُ فی نَفسی : وإنَّهُ لَیَعلَمُ مَتی یَموتُ الرَّجُلُ مِن شیعَتِهِ ؟! فَالتَفَتَ إلَیَّ شِبهَ المُغضَبِ ، فَقالَ : یا إسحاقُ ، قَد کانَ رُشَیدٌ الهَجَرِیُّ ⁽³⁾یَعلَمُ عِلمَ المَنایا وَالبَلایا ، وَالإِمامُ أولی بِعِلمِ ذلِکَ . ثُمَّ قالَ : یا إسحاقُ ، اِصنَع ما أنتَ صانِعٌ ، فَإِنّ عُمُرَکَ قَد فَنِیَ ، وإنَّکَ تَموتُ إلی سَنَتَینِ ، وإخوَتُکَ وأهلُ بَیتِکَ لا یَلبَثونَ بَعدَکَ إلّا یَسیرا حَتّی تَتَفَرَّقَ کَلِمَتُهُم ، ویَخونَ بَعضُهُم بَعضا حَتّی یَشمَتَ بِهِم عَدُوُّهُم ، فَکانَ هذا فینَفسِکَ ؟ فَقُلتُ : فَإِنّی أستَغفِرُ اللّهَ بِما عَرَضَ فی صَدری . فَلَم یَلبَث إسحاقُ بَعدَ هذَا الَمجلِسِ إلّا یَسیرا حَتّی ماتَ ، فَما أتی عَلَیهِم إلّا قَلیلٌ حَتّی قامَ بَنو عَمّارٍ بِأَموالِ النّاسِ فَأَفلَسوا . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۲ - ۷ آگاهی از مرگ و میرها و بلایا

۴ / ۲ ـ ۷آگاهی از مرگ و میرها و بلایاامام علی علیه السلام :ما خاندانی هستیم که آگاهی از مرگ و میرها و بلاها و نَسَب ها را به ما آموخته اند . به خدا سوگند ، اگر کسی از ما بر سر پُلی بایستد و این امّت، همگی بر او عرضه شوند ، اسم و نسب همه ایشان را به آنها می گوید .

امام زین العابدین علیه السلام :آگاهی از مرگ و میرها و بلاها و سخن انجامین و نَسَب های عرب و زادگاه اسلام، نزد ماست .

الکافیـ به نقل از اسحاق بن عمّار ـ :شنیدم که عبد صالح (امام کاظم علیه السلام ) خبر مرگ مردی را بدو می دهد . با خود گفتم : او می داند شیعه او کِی می میرد؟! ایشان با چهره ای تقریباً خشمگین به من نگریست و فرمود : «ای اسحاق! رُشَید هَجَری از مرگ و میرها و بلاها آگاهی داشت. امام که به داشتن این علم، سزاوارتر است!» . سپس فرمود : «ای اسحاق! کارهای خود را بکن که عمرت تمام شده است و تا دو سال دیگر خواهی مُرد و طولی نمی کشد که پس از تو برادران و خانواده ات پراکنده می شوند و به یکدیگر خیانت می ورزند، تا جایی که دشمنانشان شاد می شوند . آیا این ، از خاطرت گذر کرده بود؟». گفتم : از آنچه در دلم گذشت ، از خداوند، طلب آمرزش می کنم . پس از این مجلس ، طولی نکشید که اسحاق مُرد و اندکی بعد ، خاندان عمّار ، دست نیاز به سوی اموال مردم بردند و کارشان به ورشکستگی کشید .

.

الإمام الرضا علیه السلامـ فیما کَتَبَ إلی عَبدِاللّهِ بنِ جُندَبٍ ـ :أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله کانَ أمینَ اللّهِ فی خَلقِهِ ، فَلَمّا قُبِضَ صلی الله علیه و آله کُنّا أهلَ البَیتِ وَرَثَتَهُ ، فَنَحنُ اُمَناءُ اللّهِ فی أرضِهِ ، عِندَنا عِلمُ البَلایا وَالمَنایا ، وأنسابُ العَرَبِ ، ومَولِدُ الإِسلامِ . ⁽¹⁾

۴ / ۲ ـ ۸ما فِی الأَرضِ والسَّماءِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما یَنقَلِبُ جَناحُ طائِرٍ فِی الهَواءِ إلّا وعِندَنا فیهِ عِلمٌ . ⁽²⁾

الکافی عن أبی حمزة :سَمِعتُ أبا جَعفَرٍ علیه السلام یَقولُ : لا وَاللّهِ! لا یَکونُ عالِمٌ جاهِلاً أبَدا ، عالِما بَشَیءٍ جاهِلاً بِشَیءٍ . ثُمَّ قالَ : اللّهُ أجَلُّ وأعَزُّ وأکرَمُ مِن أن یَفرِضَ طاعَةَ عَبدٍ یَحجُبُ عَنهُ عِلمَ سَمائِهِ وأرضِهِ . ثُمَّ قالَ : لا یَحجُبُ ذلِکَ عَنهُ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ اللّهَ أجَلُّ وأعظَمُ مِن أن یَحتَجَّ بِعَبدٍ مِن عِبادِهِ ثُمَّ یُخفِیَ عَنهُ شَیئا مِن أخبارِ السَّماءِ وَالأَرضِ . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۲ - ۸ آگاهی از هر آنچه در زمین و آسمان است

امام رضا علیه السلامـ در نامه ای به عبد اللّه بن جندب ـ :امّا پس از سپاس خداوند ، محمّد صلی الله علیه و آله ، امینِ خدا در میان مردم بود و چون رحلت نمود ، ما اهل بیت ، وارثان او گشتیم و اینک ماییم امینان خدا بر زمین، و آگاهی از مرگ و میرها و بلاها و نَسَب های عرب و زادگاه اسلام ، در میان ماست .

۴ / ۲ ـ ۸آگاهی از هر آنچه در زمین و آسمان استپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بال پرنده ای در آسمان به هم نمی خورد ، مگر این که ما از آن آگاهیم .

الکافیـ به نقل از ابو حمزه ـ :از امام باقر علیه السلام شنیدم که می فرمود : «نه ! به خدا سوگند ، هرگز نمی شود عالِمی جاهل باشد و نسبت به چیزی ، علم و به چیزی دیگر ، جهل داشته باشد» . سپس فرمود : «خداوند، بزرگ تر و گرامی تر و ارجمندتر از آن است که فرمانبریِ بنده ای را واجب کند که بر آسمان و زمینش آگاه نباشد» و سپس فرمود که اینها بر او پوشیده نیست .

امام صادق علیه السلام :همانا خداوند ، برتر و بزرگ تر از آن است که بنده ای از بندگانش را حجّت قرار دهد و سپس چیزی از اخبار آسمان و زمین را بر او پوشیده بدارد .

.

عنه علیه السلام :اللّهُ أکرَمُ وأرحَمُ وأَرأَفُ بِعِبادِهِ مِن أن یَفرِضَ طاعَةَ عَبدٍ عَلی العِبادِ ، ثُمَّ یَحجُبُ عَنهُ خَبَرَ السَّماءِ صَباحا ومَساءً . ⁽¹⁾

۴ / ۲ ـ ۹ما یُحدِثُ اللّهُ عز و جل بِاللَّیلِ والنَّهارِالکافی عن سلمة بن محرز :سَمِعتُ أبا جَعفَرٍ علیه السلام یَقولُ : إنَّ مِن عِلمِ ما اُوتینا تَفسیرَ القُرآنِ وأحکامَهُ ، وعِلمَ تَغییرِ الزَّمانِ وحَدَثانِهِ . إذا أرادَ اللّهُ بِقَومٍ خَیرا أسمَعَهُم ، ولَو أسمَعَ مَن لَم یَسمَع لَوَلّی مُعرِضا کَأَن لَم یَسمَع . ثُمَّ أمسَکَ هُنَیئَةً . ثُمَّ قالَ : ولَو وَجَدنا أوعِیَةً أو مُستَراحا لَقُلنا ، وَاللّهُ المُستعانُ . ⁽²⁾

مختصر بصائر الدرجات عن ضریس :کُنتُ أنَا وأبو بَصیرٍ عِندَ أبی جَعفَرٍ علیه السلام فَقالَ لَهُ أبو بَصیرٍ : بِمَ یَعلَمُ عالِمُکُم ؟ قالَ : إنَّ عالِمَنا لا یَعلَمُ الغَیبَ ، ولَو وَکَلَهُ اللّهُ إلی نَفسِهِ لَکانَ کَبَعضِکُم ، ولکِن یُحَدَّثُ فِی السّاعَةِ بِما یَحدُثُ بِاللَّیل ، وفِی السّاعَةِ بِما یَحدُث بِالنَّهارِ ، الأَمرِ بَعدَ الأَمرِ ، وَالشَّیءِ بَعدَ الشَّیءِ بِما یَکونُ إلی یَومِ القِیامَةِ . ⁽³⁾

بصائر الدرجات عن حمران بن أعین :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : عِندَکُمُ التَّوراةُ وَالإِنجیلُ وَالزَّبورُ وما فِی الصُّحُفِ الاُولی صُحُفِ إبراهیمَ وموسی ؟ قالَ : نَعَم ، قُلتُ : إنَّ هذا لَهُوَ العِلمُ الأَکبَرُ ! قالَ : یا حُمرانُ ، لَو لَم یَکُن غَیرُ ما کانَ ، ولکِن ما یُحدِثُ اللّهُ بِاللَّیلِ وَالنَّهارِ عِلمُهُ عِندَنا أعظَمُ . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۲ - ۹ آگاهی از آنچه خداوند، در شب و روز پدید می آورد

امام صادق علیه السلام :خداوند ، کریم تر و مهربان تر و دلسوزتر از آن است که فرمانبریِ بنده ای از بندگانش را واجب گرداند و صبح و شام ، خبر آسمان بر او پوشیده مانَد .

۴ / ۲ ـ ۹آگاهی از آنچه خداوند، در شب و روز ، پدید می آوردالکافیـ به نقل از سَلَمة بن مُحْرِز ـ :از امام باقر علیه السلام شنیدم که می فرمود : «از جمله علومی که به ما داده شده ، تفسیر قرآن و احکام آن و علم تغییر زمان و رخدادهای آن است . هر گاه خدا برای قومی اراده خیر کند ، آنها را می شنواند و اگر آن را به گوش کسی برساند که نمی شنود ، او روی بر می گرداند ، چنان که گویی اصلاً نشنیده است» . آن گاه امام علیه السلام لحظه ای خاموش ماند و سپس فرمود : «ما اگر رازنگهدار یا فرد مورد اعتمادی را می یافتیم ، البته [حقایق را] می گفتیم و خداست که همه از او کمک می خواهند» .

مختصر بصائر الدرجاتـ به نقل از ضریس ـ :من و ابو بصیر در خدمت امام باقر علیه السلام بودیم . ابو بصیر به ایشان گفت : عالِم شما، چگونه شناخته می شود؟ فرمود : «عالِم ما، غیب نمی داند و اگر خدا او را به خود وا نهد ، همچون یکی از شما خواهد بود ؛ لیکن او در هر لحظه ، از آنچه در شب یا روز ، یکی پس از دیگری رخ می دهد و از هر آنچه تا روز رستاخیز پیش می آید ، سخن می گوید» .

بصائر الدرجاتـ به نقل از حُمران بن اَعیَن ـ :به امام صادق علیه السلام گفتم : تورات و انجیل و زبور و آنچه در صحف نخستین (صحف ابراهیم و موسی) است ، نزد شماست؟ امام علیه السلام فرمود : «آری» . گفتم : این، همان علم بزرگ تر است ! فرمود : «ای حُمران! اگر به همین منحصر می شد ، آری ؛ امّا علمِ به آنچه خداوند در شب و روز پدید می آورَد ، نزد ما بزرگ تر است» .

.

الاختصاص عن محمّد بن مسلم :قُلتُ لِأَبی عَبدِاللّهِ علیه السلام : کَلامٌ قَد سَمِعتُهُ مِن أبِی الخَطّابِ ، فَقالَ : اِعرِضهُ عَلَیَّ ، فَقُلتُ : یَقولُ : إنَّکُم تَعلَمونَ الحَلالَ وَالحَرامَ وفَصلَ ما بَینَ النّاسِ . فَسَکَتَ ، فَلَمّا أرَدتُ القِیامَ أخَذَ بِیَدی فَقالَ علیه السلام : یا مُحَمَّدُ ، کَذا عِلمُ القُرآنِ وَالحَلالِ وَالحَرامِ یَسیرٌ فی جَنبِ العِلمِ الَّذی یَحدُثُ فِی اللَّیلِ وَالنَّهارِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :ما مِن لَیلَةٍ تَأتی عَلَینا إلّا وأخبارُ کُلِّ أرضٍ عِندَنا ، وما یَحدُثُ فیها ، وأخبارُ الجِنِّ ، وأخبارُ أهلِ الهَوی مِنَ المَلائِکَةِ . ⁽²⁾

۴ / ۳مَبادِئُ عُلومِهِم۴ / ۳ ـ ۱تَعلیمُ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آلهالإمام علیّ علیه السلام :کُنتُ إذا سَأَلتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله أعطانی ، وإذا سَکَتُّ ابتَدَأَنی . ⁽³⁾

.

۴ / ۳ سرچشمه های علوم اهل بیت علیهم السلام

۴ / ۳ - ۱ آموزش پیامبرصلی الله علیه وآله

الاختصاصـ به نقل از محمّد بن مسلم ـ :به امام صادق علیه السلام گفتم : سخنی از ابو خطّاب شنیده ام . فرمود : «آن را بر من عرضه کن» . گفتم : او می گوید : شما حلال و حرام و چگونگی فیصله دادن به آنچه در میان مردم است را می دانید . امام علیه السلام سکوت کرد و چون خواستم برخیزم ، دست مرا گرفت و فرمود : «ای محمّد! آگاهی از قرآن و حلال و حرام ، در کنار علمی که در شب و روز پدید می آید ، ناچیز است» .

امام صادق علیه السلام :شبی نیست که بر ما بگذرد و اخبار همه زمین و آنچه در آن رخ می دهد و اخبار جن و فرشتگان شیفته ، نزد ما نباشد .

۴ / ۳سرچشمه های علوم اهل بیت علیهم السّلام۴ / ۳ ـ ۱آموزش پیامبر صلی الله علیه و آلهامام علی علیه السلام :هر گاه از پیامبر صلی الله علیه و آله نکته ای طلب می کردم ، در اختیار من می نهاد و اگر سکوت می کردم ، ایشان سخن آغاز می نمود .

.

الطبقات الکبری عن محمّد بن عمر بن علیّ علیه السلام :إنَّهُ قیلَ لِعَلِیٍّ علیه السلام : ما لَکَ أکثَرُ أصحابِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله حَدیثا ؟ فَقالَ : إنّی کُنتُ إذا سَأَلتُهُ أنبَأَنی ، وإذا سَکَتُّ ابتَدَأَنی . ⁽¹⁾

المناقب لابن المغازلی عن اُمّ سلمة :کانَ جَبرَئیلُ یُمِلُّ عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، ورَسولُ اللّهِ یُمِلُّ عَلی عَلِیٍّ علیه السلام . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :لَیسَ کُلُّ أصحابِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله مَن کانَ یَسأَلُهُ ویَستَفهِمُهُ ، حَتّی إن کانوا لَیُحِبّونَ أن یَجیءَ الأَعرابِیُّ وَالطّارِئُ فَیَسأَلَهُ علیه السلام حَتّی یَسمَعوا . وکانَ لا یَمُرُّ بی مِن ذلِکَ شَیءٌ إلّا سَأَلتُهُ عنهُ وحَفِظتُهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا قالَ لَهُ بَعضُ أصحابِهِ : لَقَد اُعطیتَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ عِلمَ الغَیبِ ! فَضَحِکَ عَلَیهِ السَّلامُ وقالَ لِلرَّجُلِ ، وکانَ کَلِبیّا ـ :یا أخا کَلبٍ ، لَیسَ هُوَ بِعِلمِ غَیبٍ ، وإنَّما هُوَ تَعَلُّمٌ مِن ذی عِلمٍ . وإنَّما عِلمُ الغَیبِ عِلمُ السّاعَةِ ، وما عَدَّدَهُ اللّهُ سُبحانَهُ بِقَولِهِ : «إِنَّ اللَّهَ عِندَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَ یَعْلَمُ مَا فِی الْأَرْحَامِ وَ مَا تَدْرِی نَفْسٌ مَّاذَا تَکْسِبُ غَدًا وَ مَا تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ ...» ⁽⁴⁾، فَیَعلَمُ اللّهُ سُبحانَهُ ما فِی الأَرحامِ مِن ذَکَرٍ أو اُنثی ، وقَبیحٍ أو جَمیلٍ ، وسَخِیٍّ أو بَخیلٍ ، وشَقِیٍّ أو سَعیدٍ ، ومَن یَکونُ فِی النّارِ حَطَبا ، أو فِی الجِنانِ لِلنَّبِیّینَ مُرافِقا . فَهذا عِلمُ الغَیبِ الَّذی لا یَعلَمُهُ أحَدٌ إلَا اللّهُ ، وما سِوی ذلِکَ فَعِلمٌ عَلَّمَهُ اللّهُ نَبِیَّهُ فَعَلَّمَنیهِ ، ودَعا لی بِأَن یَعِیَهُ صَدری ، وتَضطَمَّ عَلَیهِ جَوانِحی . ⁽⁵⁾

.

الطبقات الکبریـ به نقل از محمّد بن عمر بن علی علیه السلام ـ :به علی علیه السلام گفته شد : چگونه است که در میان یاران پیامبر صلی الله علیه و آله ، تو بیش از همه حدیث می دانی؟ فرمود : «زیرا هر گاه از او پرسش می کردم ، مرا آگاه می ساخت و هر گاه خاموشی می گزیدم ، او سخن آغاز می کرد» .

المناقب، ابن مغازلیـ به نقل از امّ سلمه ـ :جبرئیل بر پیامبر صلی الله علیه و آله و پیامبر صلی الله علیه و آله بر علی علیه السلام املا می کرد .

امام علی علیه السلام :چنین نبود که همه اصحاب پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از ایشان بپرسند و برای فهم آن، کنجکاوی نمایند . حتّی دوست داشتند بادیه نشین و غریبی از راه برسد و از ایشان بپرسد تا آنان بشنوند ؛ ولی در این باب چیزی بر من نگذشت ، مگر این که از ایشان پرسیدم و آن را حفظ کردم .

امام علی علیه السلامـ در پاسخ یکی از اصحابش از قبیله کلب، که گفت : ای امیر مؤمنان! خداوند به تو علم غیب عطا فرموده است ، پس از آن که خنده ای کرد ـ :ای مرد کلبی! آنچه گفتم ، علم غیب نیست ؛ بلکه آموختنی است از صاحب دانش . دانش غیب ، منحصر است به دانستن وقت قیامت و آنچه خداوند سبحان در گفتارش شمرده است : «خداست که می داند قیامت چه وقت می آید . اوست که باران می باراند و از آنچه در رحِم هاست ، آگاه است و هیچ کس نمی داند فردا چه چیز به دست خواهد آورد و کسی نمی داند در کدام زمین خواهد مرد...» . پس خداوند سبحان می داند آنچه در رحِم هاست، پسر است یا دختر ، زشت است یا نیکو ، بخشنده است یا بخیل ، بدبخت است یا نیک بخت، و می داند چه کسی هیزمِ آتش دوزخ و چه کسی در بهشت با پیامبران همراه است . پس اینها ـ که شمرده شد ـ ، علم غیب است که هیچ کس آن را نمی داند، مگر خدا ؛ لیکن جز اینها علمی هست که خداوند به پیامبر خود آموخت و او هم به من یاد داد و دعا نمود که سینه من آن را نگاه دارد و دنده هایم احاطه اش نماید .

.

عنه علیه السلامـ فی صِفَةِ آلِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ :هُم مَوضِعُ سِرِّهِ ، ولَجَأُ أمرِهِ ، وعَیبَةُ عِلمِهِ ، ومَوئِلُ حُکمِهِ ، وکُهوفُ کُتُبِهِ ، وجِبالُ دینِهِ ، بِهِم أقامَ انحِناءَ ظَهرِهِ ، وأذهَبَ ارتِعادَ فَرائِصِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إنّا أهلُ بَیتٍ مِن عِلمِ اللّهِ عُلِّمنا ، وبِحُکمِ اللّهِ حَکَمنا ، وبِقَولِ صادِقٍ أخَذنا ، فَإِن تَتَّبِعوا آثارَنا تَهتَدوا بِبَصائِرِنا . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ عِلمَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام مِن عِلمِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَعَلِمناهُ نَحنُ فیما عَلِمناهُ . ⁽³⁾

۴ / ۳ ـ ۲اُصولُ العلِمِالإمام علیّ علیه السلام :عِندَنا أهلَ البَیتِ مَفاتیحُ العِلمِ ، وأبوابُ الحِکمَةِ ، وضِیاءُ الأَمرِ ، وفَصلُ الخِطابِ . ⁽⁴⁾

الإمام الباقر علیه السلام :لو کُنّا نُفتِیالنّاسَ بِرَأیِنا وهَوانا لَکُنّا مِنَ الهالِکینَ ، ولکِنّا نُفتیهِم بِآثارٍ مِن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله واُصولِ عِلمٍ عِندَنا نَتَوارَثُها کابِرا ⁽⁵⁾عَن کابِرٍ ، نَکنِزُها کَما یَکنِزُ هؤُلاءِ ذَهَبَهُم وفِضَّتَهُم . ⁽⁶⁾

.

۴ / ۳ - ۲ اصول علم

امام علی علیه السلامـ در توصیف خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله ـ :خاندان پیامبر ، جایگاه راز او (خدا) و پناه فرمان او و خزانه دانش او و مرجع حکمت های او و حافظان کتاب های اویند و مانند کوه هایی برای دین او (پیامبر صلی الله علیه و آله ) اند . پیامبر صلی الله علیه و آله به کمک آنها پشتش را راست کرد و لرزش بدنش را زایل نمود .

امام علی علیه السلام :ما خاندانی هستیم که از علم خدا آموزش دیده ایم و با حکمت خدا صاحب حکمت شده ایم و سخن راست را گرفته ایم . پس اگر از ما پیروی کنید ، با بصیرت ره می یابید .

امام صادق علیه السلام :علمِ علی بن ابی طالب علیه السلام ، از علم پیامبر خداست . پس آنچه را می دانیم ، او به ما آموخته است .

۴ / ۳ ـ ۲اصول علمامام علی علیه السلام :کلیدهای دانش و درهای حکمت و روشنی امر و فصل الخطاب، نزد ماست .

امام باقر علیه السلام :اگر ما بر اساس نظر و هوس خود فتوا می دادیم ، بدون تردید نابود می شدیم . ما برای مردم بر اساس اخبارِ مانده از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و اصولِ علمی ای که نزد ماست و آنها را از بزرگی به بزرگ دیگر، به ارث برده ایم، فتوا می دهیم. ما آنها (اصول علمی) را می اندوزیم ، همچنان که این جماعت ، زر و سیمشان را می اندوزند .

.

الإمام الصادق علیه السلام :لَولا أنَّ اللّهَ فَرَضَ طاعَتَنا ووَلایَتَنا وأمَرَ مَوَدَّتَنا ما أوقَفناکُم عَلی أبوابِنا ، ولا أدخَلناکُم بُیوتَنا ، إنّا وَاللّهِ ما نَقولُ بِأَهوائِنا ، ولا نَقولُ بِرَأیِنا ، ولا نَقولُ إلّا ما قالَ رَبُّنا ، واُصولٌ عِندَنا نَکنِزُها کَما یَکنِزُ هؤُلاءِ ذَهَبَهُم وفِضَّتَهُم . ⁽¹⁾

الاختصاص عن محمّد بن مسلم :قالَ أبو عَبدِاللّهِ علیه السلام : إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله قَد أنالَ فِی النّاسِ وأنالَ وأنالَ ـ یُشیرُ کَذا وکَذا ـ وعِندَنا أهلَ البَیتِ اُصولُ العِلمِ وعُراهُ ، وضِیاؤُهُ وأواخیهِ ⁽²⁾. ⁽³⁾

۴ / ۳ ـ ۳کُتُبُ الأَنبِیاءِ علیهم السلامالإمام الصادق علیه السلام :ألواحُ موسی علیه السلام عِندَنا ، وعَصا موسی عِندَنا ، ونَحنُ وَرَثَةُ النَّبِیّینَ . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۳ - ۳ کتاب های پیامبران

امام صادق علیه السلام :اگر نبود این که خداوند ، فرمانبری از ما و ولایت ما و دوستی ما را واجب کرده است ، ما شما را بر درهای خانه مان نمی ایستاندیم و به سرایمان واردتان نمی کردیم . به خدا سوگند ، ما از سر هوس، سخن نمی گوییم، و نظر خود را بیان نمی داریم، و نمی گوییم ، مگر آنچه خدای ما گفته است، و اصولی نزد ماست که آنها را می اندوزیم ، چنان که این جماعت ، زر و سیم خود را می اندوزند .

الاختصاصـ به نقل از محمّد بن مسلم ـ :امام صادق علیه السلام فرمود : «همانا پیامبر خدا صلی الله علیه و آله علوم را در میان مردم پراکنْد و پراکنْد و پراکنْد» با دست خود ، مرتّب اشاره می نمود [و در ادامه فرمود:] «ولی اصول علم و دستاویزهای آن و پرتو و بندهای آن [که موجب حفظ آن است]، نزد ما اهل بیت است» .

۴ / ۳ ـ ۳کتاب های پیامبرانامام صادق علیه السلام :ده فرمان موسی و عصای او نزد ماست و ما، وارثان پیامبران هستیم .

.

الکافی عن أبی بصیر عن الإمام الصادق علیه السلام ، قال :قالَ علیه السلام لی : یا أبا مُحَمَّدٍ ، إنَّ اللّهَ عز و جللَم یُعطِ الأَنبِیاءَ شَیئا إلّا وقَد أعطاهُ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله . قالَ : وقَد أعطی مُحَمَّدا جَمیعَ ما أعطَی الأَنبِیاءَ ، وعِندَنَا الصُّحُفُ الَّتی قالَ اللّهُ عز و جل : «صُحُفِ إِبْرَاهِیمَ وَ مُوسَی» ⁽¹⁾. قُلتُ : جُعِلتُ فِداکَ ، هِیَ الأَلواحُ ؟ قالَ : نَعَم . ⁽²⁾

الإمام الکاظم علیه السلامـ لِمَن سَأَلَهُ : أنّی لَکُمُ التَّوراةُ وَالإِنجیلُ وکُتُبُ الأَنبِیاءِ ؟ ـ :هِیَ عِندَنا وِراثَةٌ مِن عِندِهِم ، نَقرَؤُها کَما قَرَؤوها ، ونَقولُها کما قالوا ، إنَّ اللّهَ لا یَجعَلُ حُجَّةً فی أرضِهِ یُسأَلُ عَن شَیءٍ فَیَقولُ : لا أدری . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله اُفضِیَت إلَیهِ صُحُفُ إبراهیمَ وموسی علیهماالسلامفَائتَمَنَ عَلَیها عَلِیّا علیه السلام ، ثُمَّ ائتَمَنَ عَلَیها عَلِیٌّ علیه السلام الحَسَنَ علیه السلام ، ثُمَّ ائتَمَنَ عَلَیها الحَسَنُ علیه السلام الحُسَینَ علیه السلام أخاهُ ، وَائتَمَنَ الحُسَینُ علیه السلام عَلَیها عَلِیَّ بنَ الحُسَینِ علیه السلام ، ثُمَّ ائتَمَنَ عَلَیها عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیه السلام مُحَمَّدَ بنَ عَلِیٍّ علیه السلام ، وَائتَمَنَنی عَلَیها أبی فَکانَت عِندی ، وقَد ائتَمَنتُ ابنی هذا عَلَیها عَلی حَداثَتِهِ وهِیَ عِندَهُ . ⁽⁴⁾

الکافی عن عبد اللّه بن سنان عن الإمام الصادق علیه السلام :أنَّهُ سَأَلَهُ علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «وَ لَقَدْ کَتَبْنَا فِی الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّکْرِ» ⁽⁵⁾مَا الزَّبورُ ومَا الذِّکرُ؟ قال علیه السلام : الذِّکرُ عِندَ اللّهِ ⁽⁶⁾، وَالزَّبورُ الَّذی اُنزِلَ عَلی داوودَ علیه السلام ، وکُلُّ کِتابٍ نَزَلَ فَهُوَ عِندَ أهلِ العِلمِ ، ونَحنُ هُم . ⁽⁷⁾

.

الکافیـ به نقل از ابو بصیر ـ :امام صادق علیه السلام به من فرمود : «ای ابو محمّد! همانا خداوند عز و جل به پیامبران چیزی نداده است که به محمّد صلی الله علیه و آله نداده باشد . خداوند، هر آنچه به پیامبران بخشیده ، به محمّد صلی الله علیه و آله نیز بخشیده است و نزد ماست صحفی که خداوند در باره آن می فرماید : «صُحُف ابراهیم و موسی» » . گفتم : قربانت گردم! همان لوح ها؟ فرمود : «آری» .

امام کاظم علیه السلامـ در جواب کسی که از ایشان پرسید : تورات ، انجیل و کتب پیامبران از کجا به شما رسیده است ؟ ـ :این کتاب ها از ایشان (پیامبران) به ما به ارث رسیده است . ما هم آنها را می خوانیم، چنان که ایشان می خوانده اند ، و به آنها اعتقاد داریم ، چنان که آنها اعتقاد داشته اند . خداوند ، در زمین حجّتی قرار نمی دهد که در باره مسئله ای از او پرسش کنند و او بگوید : نمی دانم .

امام صادق علیه السلام :صحف ابراهیم و موسی علیهماالسلام به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله رسید و پیامبر صلی الله علیه و آله ، آنها را نزد علی علیه السلام به امانت نهاد و علی علیه السلام آنها را به حسن علیه السلام و حسن علیه السلام به برادرش حسین علیه السلام و حسین علیه السلام به علی بن الحسین علیه السلام و علی بن الحسین علیه السلام به محمّد بن علی علیه السلام و پدرم به من امانت داد و آنها نزد من بود و من آنها را نزد فرزندم که هنوز کودک است ، به امانت نهادم و آنها هم اینک نزد اوست .

الکافیـ به نقل از عبد اللّه بن سنان ـ :از امام صادق علیه السلام در باره آیه شریف : «و پس از ذکر در زبور نوشتیم» و این که «زبور» چیست و «ذکر» چیست ، پرسش کردم . فرمود : «ذکر ، نزد خداست و زبور ، همان کتابی است که بر داوود نازل شد و هر کتابی که نازل شود ، نزد اهل علم است و ماییم اهل علم» .

.

۴ / ۳ ـ ۴کِتابُ الإِمامِ عَلِیٍّ علیه السلامالإمامة والتبصرة عن اُمّ سلمة :أقعَدَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَلِیّا علیه السلام فی بَیتِهِ ، ثُمَّ دَعا بِجِلدِ شاةٍ ، فَکَتَبَ فیهِ حَتّی أکارِعِهِ . ⁽¹⁾

أدب الإملاء والاستملاء للسمعانی عن اُمّ سلمة :دَعا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِأَدیمٍ وعَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام عِندَهُ ، فَلَم یَزَل رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یُملی وعَلِیٌّ علیه السلام یَکتُبُ ، حَتّی مَلَأَ بَطنَ الأَدیمِ وظَهرَهُ وأکارِعَهُ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :دَعا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَلِیّا علیه السلام ودَعا بِدَفتَرٍ ، فَأَملی عَلَیهِ رَسولُ اللّهِ صَلَّی اللّهُ عَلَیهِما بَطنَهُ . ⁽³⁾

الإمام الحسن علیه السلام :إنَّ العِلمَ فینا ، ونَحنُ أهلُهُ ، وهُوَ عِندَنا مَجموعٌ کُلُّهُ بِحَذافیرِهِ ، وإنَّهُ لا یَحدُثُ شَیءٌ إلی یَومِ القِیامَةِ حَتّی أرشُ الخَدشِ إلّا وهُوَ عِندَنا مَکتوبٌ بِإِملاءِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وخَطِّ عَلِیٍّ علیه السلام بِیَدِهِ . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۳ - ۴ کتاب امام علی علیه السلام

۴ / ۳ ـ ۴کتاب امام علی علیه السلامالإمامة و التبصرةـ به نقل از امّ سلمه ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله علی علیه السلام را در خانه اش نشاند و دستور داد پوست گوسفندی بیاورند و همه آن گوسفند را تا پاچه هایش نوشت .

أدب الإملاء و الاستملاءـ به نقل از امّ سلمه ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله دستور داد پوستی بیاورند و علی بن ابی طالب علیه السلام نیز حضور داشت. پیامبر علیه السلام همچنان می گفت و علی علیه السلام می نوشت تا شکم و پشت و پاچه های پوست ، پُر از نوشته شد .

امام صادق علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله علی علیه السلام را فرا خواند و دستور داد دفتری بیاورند و آن قدر بر علی املا کرد که شکم آن (پوست) ، پُر شد .

امام حسن علیه السلام :علم در میان ماست و ما اهل آنیم و همه آن ، نزد ماست و تا روز رستاخیز ، حتّی دیه خراشی تعلّق نخواهد گرفت ، مگر آن که با املای پیامبر صلی الله علیه و آله و دست خطّ علی علیه السلام ، نزد ما نوشته موجود است .

.

العلل لابن حنبل عن عبد الرحمن بن أبی لیلی :سَألتُ الحَسَنَ بنَ عَلِیٍّ علیه السلام عَن قَولِ عَلِیٍّ فِی الخِیارِ ⁽¹⁾، فَدَعا بِرَبعَةٍ ، فَأَخرَجَ مِنها صَحیفَةً صَفراءَ مَکتوبٌ فیها قَولُ عَلِیٍّ علیه السلام فِی الخِیارِ . ⁽²⁾

الإمام الباقر علیه السلام :فی کِتابِ عَلِیٍّ علیه السلام کُلُّ شَیءٍ یُحتاجُ إلَیهِ ؛ حتَّی الخَدشِ وَالأَرشِ وَالهَرشِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لِأَمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام : اُکتُب ما اُملی عَلَیکَ ، قالَ : یا نَبِیَّ اللّهِ ، أتَخافُ عَلَیَّ النِّسیانَ ؟ فَقالَ صلی الله علیه و آله : لَستُ أخافُ عَلَیکَ النِّسیانَ ، وقَد دَعَوتُ اللّهَ لَکَ أن یُحَفِّظَکَ ولا یُنسِیَکَ ، ولکِنِ اکتُب لِشُرَکائِکَ . قالَ : قُلتُ : ومَن شُرَکائی یا نَبِیَّ اللّهِ ؟ قالَ : الأَئِمَّةُ مِن وُلدِکَ ، بِهِم تُسقی اُمَّتِی الغَیثَ ، وبِهِم یُستَجابُ دُعاؤُهُم ، وبِهِم یَصرِفُ اللّهُ عَنهُمُ البَلاءَ ، وبِهِم تَنزِلُ الرَّحمَةُ مِنَ السَّماءِ ، وهذا أوَّلُهُم ـ وأومَأَ بِیَدِهِ إلَی الحَسَنِ علیه السلام ـ ، ثُمَّ أومَأَ بِیَدِهِ إلَی الحُسَینِ علیه السلام ، ثُمَّ قالَ علیه السلام : الأَئِمَّةُ مِن وُلدِهِ . ⁽⁴⁾

رجال النجاشی عن عذافر الصّیرفی :کُنتُ مَعَ الحَکَمِ بنِ عُتَیبَةَ عِندَ أبی جَعفَرٍ علیه السلام ، فَجَعَلَ یَسأَلُهُ ، وکانَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام لَهُ مُکرِما ، فَاختَلَفا فی شَیءٍ . فَقالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : یا بُنَیَّ ، قُم فَأَخرِج کِتابَ عَلِیٍّ علیه السلام . فَأَخرَجَ کِتابا مَدروجا عَظیًما ، فَفَتَحَهُ وجَعَلَ یَنظُرُ حَتّی أخرَجَ المَسأَلَةَ ، فَقالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : هذا خَطُّ عَلِیٍّ علیه السلام وإملاءُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله . وأقبَلَ عَلَی الحَکَمِ وقالَ : یا أبا مُحَمَّدٍ ، اِذهَب أنتَ وسَلَمَةُ وأبُو المِقدامِ حَیثُ شِئتُم یَمینا وشِمالاً ، فَوَاللّهِ لا تَجِدونَ العِلمَ أوثَقَ مِنهُ عِندَ قَومٍ کانَ یَنزِلُ عَلَیهِم جَبرَئیلُ علیه السلام . ⁽⁵⁾

.

العلل، ابن حنبلـ به نقل از عبد الرحمان بن ابی لیلی ـ :از امام حسن علیه السلام در باره نظر پدرش علی علیه السلام در مسئله «خیار (حقّ به هم زدن معامله)» که از مباحث خرید و فروش و معاملات است ، پرسش شد . امام صندوقی را خواست و از میان آن ، صحیفه زردرنگی بیرون آورد که نظر علی علیه السلام در باره خیار ، در آن نوشته شده بود .

امام باقر علیه السلام :در کتاب علی علیه السلام ، هر چه بدان نیاز افتد، حتّی خراش و دیه آن و خراش ناشی از خارِش، هست .

امام باقر علیه السلام :پیامبر صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام فرمود : «آنچه را بر تو املا می کنم ، بنویس» . [پدرم] گفت : ای پیامبر خدا! بیم داری چیزی را فراموش کنم؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «از فراموشی تو نمی ترسم، که من به درگاه خداوند، دعا کرده ام که حافظه تو را قوی گرداند و از فراموشی بر کنارت دارد ! لیکن برای شریک های خود بنویس» . علی علیه السلام گفت : شریکان من، چه کسانی هستند، ای پیامبر خدا ؟ فرمود : «آن فرزندان تو که امام اند. به برکت وجود آنهاست که بر امّت من باران می بارد و در پرتو وجود آنها دعایشان مستجاب می گردد و خداوند به سبب آنها بلا را از امّتم می گرداند و به برکت وجود آنها از آسمان رحمت می بارد و این ، نخستین ایشان است» و با دست به حسن علیه السلام اشاره کرد . سپس به حسین علیه السلام اشاره کرد و فرمود : «فرزندان او، امام اند» .

رجال النجاشیـ به نقل از عذافر صیرفی ـ :به همراه حکم بن عتیبه در خدمت امام باقر علیه السلام بودیم . حکم بن عتیبه از امام علیه السلام ـ که برای ایشان جایگاه ارجمندی قائل بود ـ سؤال می کرد، تا این که در یک مورد با هم اختلاف کردند . امام باقر علیه السلام فرمود : «فرزندم! برخیز و کتاب علی علیه السلام را بیاور» . فرزند امام ، کتابِ نوشته شده بزرگی را برای ایشان آورد . امام علیه السلام آن را گشود و بدان می نگریست تا مسئله مورد نظر را از آن بیرون آورد . امام باقر علیه السلام سپس فرمود : «این، دست خطّ علی علیه السلام و املای پیامبر خدا صلی الله علیه و آله است» و به حَکَم رو کرد و فرمود : «ای ابو محمّد! تو و سلمه و ابو مقدام، به هر کجا که بروید ، ـ به خدا سوگند ـ نزد هیچ قومی علمی استوارتر از علم قومی که جبرئیل بر آنها نازل می شد ، نخواهید یافت» .

.

الإمام الباقر علیه السلام :وَجَدنا فی کِتابِ عَلِیٍّ علیه السلام : قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إذا مُنِعَتِ الزَّکاةُ مَنَعَتِ الأَرضُ بَرَکاتِها . ⁽¹⁾

تهذیب الأحکام عن محمّد بن مسلم :أقرَأَنی أبو جَعفَرٍ علیه السلام صَحیفَةَ کِتابِ الفَرائِضِ الَّتی هِیَ إملاءُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وخَطُّ عَلِیٍّ علیه السلام بِیَدِهِ ، فَإِذا فیها : إنَّ السِّهامَ لا تَعولُ . ⁽²⁾

الکافی عن أبی الجارود :قالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : إنَّ الحُسَینَ بنَ عَلِیٍّ علیه السلام لَمّا حَضَرَهُ الَّذی حَضَرَهُ ، دَعَا ابنَتَهُ الکُبری فاطِمَةَ بِنتَ الحُسَینِ علیه السلام فَدَفَعَ إلَیها کِتابا مَلفوفا ووَصِیَّةً ظاهِرَةً ، وکانَ عَلِیُّ بنُ الحُسینِ علیه السلام مَبطونا مَعَهُم لا یَرَونَ إلّا أنَّهُ لِما بِهِ ، فَدَفَعَت فاطِمَةُ الکِتابَ إلی عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ علیه السلام ، ثُمَّ صارَ وَاللّهِ ذلِکَ الکِتابُ إلَینا یا زِیادُ . قُلتُ : ما فی ذلِکَ الکِتابِ جَعَلَنِی اللّهُ فِداکَ ؟ قالَ : فیهِ واللّهِ ما یَحتاجُ إلَیهِ وُلدُ آدَمَ مُنذُ خَلَقَ اللّهُ آدَمَ إلی أن تَفنَی الدُّنیا ، وَاللّهِ إنَّ فیهِ الحُدودَ ، حَتّی إنَّ فیهِ أرشَ الخَدشِ . ⁽³⁾

.

امام باقر علیه السلام :در کتاب علی علیه السلام چنین دیده ایم که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «هر گاه از پرداخت زکات خودداری شود ، زمین از بیرون دادن برکاتش خودداری می کند» .

تهذیب الأحکامـ به نقل از محمّد بن مسلم ـ :امام باقر علیه السلام کتاب «فرائض» را که به املای پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و دست خطّ علی علیه السلام بود ، برای من قرائت کرد . در آن آمده بود : سهم ارث در میان خویشان، کاهش همگانی نمی یابد .

الکافیـ به نقل از ابو جارود ـ :امام باقر علیه السلام فرمود : «هنگامی که به حسین بن علی علیه السلام ، آن رسید که رسید ، دختر بزرگش فاطمه بنت الحسین را فرا خواند و به او کتابی سر به مُهر و وصیّتی سرگشاده سپرد و علی بن الحسین (زین العابدین) علیه السلام چنان درد شکمی داشت که گمان می کردند در خواهد گذشت . فاطمه کتاب را به علی بن الحسین علیه السلام سپرد . ای زیاد ⁽¹⁾! به خدا سوگند ، این کتاب به ما منتقل شد» . گفتم : قربانت گردم! در این کتاب، چه آمده است؟ فرمود : «به خدا سوگند، آنچه فرزندان آدم از هنگام آفرینش آدم تا پایان دنیا بدان نیاز دارند، در آن است و به خدا سوگند، حدود ، حتّی دیه خراش ، در آن آمده است» .

.

الأمالی للطوسی عن یعقوب بن میثم الّّتمارمَولی عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ علیه السلام : دَخَلتُ عَلی أبی جَعفَرٍ علیه السلام فَقُلتُ لَهُ : جُعِلتُ فَداکَ یَابنَ رَسولِ اللّهِ ، إنّی وَجَدتُ فیکُتُبِ أبی أنَّ عَلِیّا علیه السلام قالَ لِأَبی مَیثَمٍ : ... إنّی سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله وهُوَ یَقولُ : «إِنَّ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ أُوْلَئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ» ⁽¹⁾، ثُمَّ التَفَتَ إلَیَّ وقالَ : هُم وَاللّهِ أنتَ وشیعَتُکَ یا عَلِیُّ ، ومیعادُکَ ومیعادُهُمُ الحَوضُ غَدا غُرّا مُحَجَّلینَ مُکتَحِلینَ مُتَوَّجینَ . فَقالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : هکَذا هُوَ عِیاناً فی کِتابِ عَلِیٍّ علیه السلام . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ عِندَنا ما لا نَحتاجُ مَعَهُ إلَی النّاسِ ، وإنَّ النّاسَ لَیَحتاجونَ إلَینا . وإنَّ عِندَنا کِتابا إملاءُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وخَطُّ عَلِیٍّ علیه السلام ، صَحیفَةً فیها کُلُّ حَلالٍ وحَرامٍ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :دَفَعَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إلی عَلِیٍّ علیه السلام صَحیفَةً مَختومَةً بِاثنَی عَشَرَ خاتَما وقالَ : فُضَّ الأَوَّلَ وَاعمَل بِهِ ، وَادفَعها إلَی الحَسَنِ یَفُضَّ الثّانِیَ ویَعمَل بِهِ ، ویَدفَعها إلَی الحُسَینِ یَفُضَّ الثّالِثَ ویَعمَل بِما فیهِ ، ثُمَّ إلی واحِدٍ واحِدٍ مِن وُلدِ الحُسَینِ . ⁽⁴⁾

.

الأمالی، طوسیـ به نقل از یعقوب بن میثم تمّار، وابسته امام زین العابدین علیه السلام ـ :بر امام باقر علیه السلام وارد شدم و گفتم : قربانت گردم، ای پسر پیامبر خدا! در کتاب های پدرم دیده ام که علی علیه السلام به پدرم میثم فرموده است : «... از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که فرمود : «همانا کسانی که ایمان آورده اند و عمل شایسته کرده اند ، ایشان بهترین مردمان اند» . سپس به من رو کرد و فرمود : به خدا سوگند ، مقصود از ایشان، تو و شیعیان تو اَند ـ ای علی ـ و وعده تو با آنها فردا بر سر حوض [کوثر] است . شما سپیدرویانِ دست و پا سفیدِ سرمه کشیده تاجدار خواهید بود » . امام باقر علیه السلام فرمود : «این عیناً در کتاب علی علیه السلام آمده است» .

امام صادق علیه السلام :نزد ما چیزی است که ما با وجود آن ، دیگر نیازی به مردم نداریم و مردم اند که نیازمندِ مایند . نزد ما کتابی است که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله املا کرده و علی علیه السلام با خطّ خود نوشته است ؛ کتابی که هر حلال و حرامی در آن، نگاشته شده است .

امام صادق علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام کتابی داد که با دوازده مُهر ، ممهور بود و فرمود : «اوّلی را باز کن و بدان عمل کن و آن را به حسن بده تا دومی را باز کند و بدان عمل کند و آن را به حسین دهد تا سومی را باز کند و به آنچه در آن است ، عمل کند و همین طور ، یک یک به فرزندان حسین برسد» .

.

الکافی عن معلّی بن خنیس :کُنتُ عِندَ أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام إذ أقبَلَ مُحَمَّدُ بنُ عَبدِ اللّهِ ⁽¹⁾فَسَلَّمَ ثُمَّ ذَهَبَ ، فَرَقَّ لَهُ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام ودَمَعَت عَیناهُ ، فَقُلتُ لَهُ : لَقَد رَأَیتُکَ صَنَعتَ بِهِ ما لَم تَکُن تَصنَعُ ! قالَ : رَقَقتُ لَهُ لِأَ نَّهُ یُنسَبُ إلی أمرٍ لَیسَ لَهُ ، لَم أجِدهُ فی کِتابِ عَلِیٍّ علیه السلام مِن خُلَفاءِ هذِهِ الاُمَّةِ ولا مِن مُلوکِها . ⁽²⁾

الکافی عن عبد الرّحمن بن أبی عبد اللّه :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَن جَنائِزِ الرِّجالِ وَالنِّساءِ إذَا اجتَمَعَت ، فَقالَ : یُقَدَّمُ الرِّجالُ فی کِتابِ عَلِیٍّ علیه السلام . ⁽³⁾

۴ / ۳ ـ ۵مُصحَفُ فاطِمَةَ علیهاالسلامالکافی عن أبی بصیر :قالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : إنَّ عِندَنا لَمُصحَفَ فاطِمَةَ علیهاالسلام ، وما یُدریهِم ما مُصحَفُ فاطِمَةَ علیهاالسلام ؟! قُلتُ : وما مُصحَفُ فاطِمَةَ علیهاالسلام ؟ قالَ : مُصحَفٌ فیهِ مِثلُ قُرآنِکُم هذا ثَلاثَ مَرّاتٍ ، وَاللّهِ ما فیهِ مِن قُرآنِکُم حَرفٌ واحِدٌ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :مُصحَفُ فاطِمَةَ علیهاالسلام ما فیهِ شَیءٌ مِن کِتابِ اللّهِ ، وإنَّما هُوَ شَیءٌ اُلقِیَ عَلَیها بَعدَ مَوتِ أبیها صَلَّی اللّهُ عَلَیهِما . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ لِوَلیدِ بنِ صَبیحٍ ـ :یا وَلیدُ ، إنّی نَظَرتُ فی مُصحَفِ فاطِمَةَ علیهاالسلام فَلَم أجِد لِبَنی فُلانٍ فیهِ إلّا کَغُبارِ النَّعلِ . ⁽⁶⁾

.

۴ / ۳ - ۵ مُصحف فاطمه علیها السلام

الکافیـ به نقل از معلّی بن خنیس ـ :نزد امام صادق علیه السلام بودم که محمّد بن عبد اللّه آمد و سلام کرد و رفت . امام صادق علیه السلام دلش برای او سوخت و اشکش روان شد . گفتم : می بینم برای او کاری را می کنی که پیش تر نمی کردی! فرمود : «دلم برای او می سوزد ؛ زیرا به چیزی منسوب است که برای او نیست . در کتاب علی علیه السلام نام او را نه در شمار جانشینان این امّت دیده ام و نه در جرگه حاکمان آن» .

الکافیـ به نقل از عبد الرحمان بن ابی عبد اللّه ـ :از امام صادق علیه السلام در باره حُکم جنازه های زنان و مردانی پرسیدم که در کنار هم نهاده اند . فرمود : «در کتاب علی علیه السلام آمده است که جنازه مردان مقدّم می شود» .

۴ / ۳ ـ ۵مُصحف فاطمه علیهاالسلامالکافیـ به نقل از ابو بصیر ـ :امام صادق علیه السلام فرمود : «مصحف فاطمه، نزد ماست و آنها چه می دانند مصحف فاطمه چیست!». گفتم : مصحف فاطمه چیست؟ فرمود : «مصحفی است که سه برابر قرآن شما در آن است . به خدا سوگند ، از قرآنِ شما یک حرف هم در آن نیست» .

امام صادق علیه السلام :در مصحف فاطمه، چیزی از کتاب خدا نیامده است و آن کتابی است که بر فاطمه پس از مرگ پدرش صلی الله علیه و آله القا شده است .

امام صادق علیه السلامـ به ولید بن صبیح ـ :ای ولید! من در مصحف فاطمه نگریستم و برای بنی فلان، در حکومت ، بهره ای به اندازه غبار کفش نیافتم .

.

الکافی عن حمّاد بن عثمان :سَمِعتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام یَقولُ : تَظهَرُ الزَّنادِقَةُ فی سَنَةِ ثَمانٍ وعِشرینَ ومِئَةٍ ، وذلِکَ أنّی نَظَرتُ فی مُصحَفِ فاطِمَةَ علیهاالسلام . قُلتُ : وما مُصحَفُ فاطِمَةَ ؟ قالَ : إنَّ اللّهَ تَعالی لَمّا قَبَضَ نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله دَخَلَ عَلی فاطِمَةَ علیهاالسلاممِن وَفاتِهِ مِنَ الحُزنِ ما لا یَعلَمُهُ إلَا اللّهُ عز و جل ، فَأَرسَلَ اللّهُ إلَیها مَلَکا یُسَلّی غَمَّها ویُحَدِّثُها ، فَشَکَت ذلِکَ إلی أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام فَقالَ : إذا أحسَستِ بِذلِکَ وسَمِعتِ الصَّوتَ قولی لی ، فَأَعلَمَتهُ بِذلِکَ فَجَعَلَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام یَکتُبُ کُلَّ ما سَمِعَ حَتّی أثبَتَ مِن ذلِکَ مُصحَفا . ثُمَّ قالَ : أما إنَّهُ لَیسَ فیهِ شَیءٌ مِنَ الحَلالِ وَالحَرامِ ، ولکِن فیهِ عِلمُ ما یَکونُ . ⁽¹⁾

۴ / ۳ ـ ۶الجامِعَةُالکافی عن أبی بصیر :قالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : یا أبا مُحَمَّدٍ ، وإنَّ عِندَنَا الجامِعَةَ ، وما یُدریهِم مَا الجامِعَةُ ؟ قُلتُ : جُعِلتُ فِداکَ ، ومَا الجامِعَةُ ؟ قالَ : صَحیفَةٌ طولُها سَبعونَ ذِراعا بِذِراعِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وإملائِهِ مِن فَلقِ فیهِ وخَطِّ عَلِیٍّ بِیَمینِهِ ، فیها کُلُّ حَلالٍ وحَرامٍ ، وکُلُّ شَیءٍ یَحتاجُ النّاسُ إلَیهِ حَتَّی الأَرشِ فِی الخَدشِ . وضَرَبَ بِیَدِهِ إلَیَّ فَقالَ : تَأذَنُ لی یا أبا مُحَمَّدٍ ؟ قُلتُ : جُعِلتُ فِداکَ ، إنَّما أنَا لَکَ فَاصنَع ما شِئتَ ، فَغَمَزَنی بِیَدِهِ وقالَ : حَتّی أرشِ هذا ، کَأَنَّهُ مُغضَبٌ . قُلتُ : هذا وَاللّهِ العِلمُ ، قالَ : إنَّهُ لَعِلمٌ ولَیسَ بِذاکَ . ⁽²⁾

.

۴ / ۳ - ۶ جامعه

اشاره

الکافیـ به نقل از حمّاد بن عثمان ـ :از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود : «زنادقه در سال یکصد و بیست و هشت ظهور خواهند کرد . من این را با نگاه کردن به مصحف فاطمه در یافته ام» . گفتم : مصحف فاطمه چیست؟ فرمود : «هنگامی که خداوند متعال ، جان محمّد صلی الله علیه و آله را ستانْد ، فاطمه علیهاالسلام از رحلت او چنان اندوهگین شد که جز خداوند عز و جل هیچ کس از آن آگاهی نداشت . خداوند ، فرشته ای به سوی او فرستاد تا او را تسلّی دهد و با او سخن بگوید . فاطمه علیهاالسلاماین را به امیر مؤمنان علیه السلام باز گفت و علی علیه السلام به او گفت : هر گاه این تماس را احساس کردی و صدای او را شنیدی ، به من بگو . فاطمه علیهاالسلامنیز آن را به علی علیه السلام گفت و امیر مؤمنان علیه السلام آنچه را می شنید ، می نوشت، تا از اینها مصحفی ثبت کرد» . امام علیه السلام سپس فرمود : «در این مصحف ، چیزی از حلال و حرام نیامده است و تنها علمِ [پیشامدهای ]آینده در آن است» .

۴ / ۳ ـ ۶جـامـعـهالکافیـ به نقل از ابو بصیر ـ :امام صادق علیه السلام فرمود : «ای ابو محمّد! جامعه نزد ماست و آنها چه می دانند جامعه چیست؟» . گفتم : قربانت گردم! جامعه چیست؟ فرمود : «صحیفه ای است با طول هفتاد ذرع به ذرع پیامبر خدا و املای ایشان از دهان مبارکش و دست خطّ علی علیه السلام . هر حلال و حرام و هر چیزی که مردم بِدان نیاز داشته باشند حتّی دیه خراش های کوچک ، در آن آمده است» . امام علیه السلام با دستش به من زد و فرمود : «ای ابو محمّد! به من اجازه می دهی؟» . گفتم : قربانت گردم! من در اختیار تو هستم . هر چه می خواهی، بکن . امام علیه السلام همچون کسی که خشمگین است ، دست مرا نیشگون گرفت و فرمود : «حتّی دیه این» . گفتم : به خدا این، علم است . فرمود : «این، علم است ؛ ولی نه همه آن» .

.

الکافی عن أبی عبیدة :سَأَلَ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام بَعضُ أصحابِنا عَنِ الجَفرِ ، فَقالَ : هُوَ جِلدُ ثَورٍ مَملوءٌ عِلما . قالَ لَهُ : فَالجامِعَةُ ؟ قالَ : تِلکَ صَحیفَةٌ طولُها سَبعونَ ذِراعا فی عَرضِ الأَدیمِ مِثلِ فَخِذِ الفالِجِ ⁽¹⁾، فیها کُلُّ ما یَحتاجُ النّاسُ إلَیهِ ، ولَیسَ مِن قَضِیَّةٍ إلّا وهِیَ فیها ، حَتّی أرشِ الخَدشِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :ضَلَّ عِلمُ ابنِ شُبرُمَةَ ⁽³⁾عِندَ الجامِعَةِ ، إملاءِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وخَطِّ عَلِیٍّ علیه السلام بِیَدِهِ . إنَّ الجامِعَةَ لَم تَدَع لِأَحَدٍ کَلاما ، فیها عِلمُ الحَلالِ وَالحَرامِ . ⁽⁴⁾

تعلیقإنّ ما ورد فی الروایات من مواصفات الجامعة ؛ کإملاء رسول اللّه صلی الله علیه و آله ، وخطّ علیّ علیه السلام ، ومقدار طولها ، تنطبق بمجملها علی کتاب الإمام علیّ علیه السلام . وعلی هذا فإنّ الجامعة ـ کما قیل ـ ⁽⁵⁾هی نفس کتاب علیّ علیه السلام علی الظاهر ، واللّه العالم .

.

یادداشت

الکافیـ به نقل از ابو عبیده ـ :یکی از اصحاب ما از امام صادق علیه السلام در باره «جفر» پرسید . امام علیه السلام فرمود : «آن، پوست گاوی است آکنده از علم» . پرسید : «جامعه» چیست؟ امام علیه السلام فرمود : «آن صحیفه ای است به طول هفتاد ذرع و با عرضِ پوستی مثل پوست ران یک شتر سترگ . در آن، هر چه مردم بدان نیاز دارند ، یافت می شود و رویدادی نیست ، مگر آن که در آن آمده است ، حتّی دیه خراشی» .

امام صادق علیه السلام :دانشِ ابن شُبرُمه ⁽¹⁾در برابر «جامعه» ـ که به املای پیامبر صلی الله علیه و آله و دست خطّ علی علیه السلام است ـ گم است . جامعه، برای هیچ کس جای سخنی باقی نگذاشته و در آن ، علم حلال و حرام است .

یادداشتمشخّصاتی که برای «جامعه» در احادیث آمده ، همچون : املای پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، خطّ امام علی علیه السلام و بزرگی آن ، نوعاً با مشخّصات «کتاب امام علی علیه السلام » تطبیق می کند . بنا بر این ظاهراً مقصود از جامعه ، همان کتاب امام علی علیه السلام است . و اللّه العالم .

.

۴ / ۳ ـ ۷الجَفـرُالکافی عن أبی بصیر :قالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : إنَّ عِندَنَا الجَفرَ ، ومایُدریهِم مَا الجَفرُ ؟ قُلتُ : ومَا الجَفرُ ؟ قالَ : وِعاءٌ مِن أدَمٍ فیهِ عِلمُ النَّبِیّینَ وَالوَصِیّینَ ، وعِلمُ العُلَماءِ الَّذینَ مَضَوا مِن بَنی إسرائیلَ . قُلتُ : إنَّ هذا هُوَ العِلمُ . قالَ : إنَّهُ لَعِلمٌ ولَیسَ بِذاکَ . ⁽¹⁾

الکافی عن الحسین بن أبی العلاء :سَمِعتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام یَقولُ : إنَّ عِندِیَ الجَفرَ الأَبیَضَ. قُلتُ : فَأَیُّ شَیءٍ فیهِ ؟ قالَ : زَبورُ داودَ ، وتَوراةُ موسی ، وإنجیلُ عیسی ، وصُحُفُ إبراهیمَ علیهم السلام ، وَالحَلالُ وَالحَرامُ ، ومُصحَفُ فاطِمَةَ علیهاالسلام . ما أزعُمُ أنَّ فیهِ قُرآناً ، وفیهِ ما یَحتاجُ النّاسُ إلَینا ولا نَحتاجُ إلی أحَدٍ ، حَتّی فیهِ الجَلدَةُ ونِصفُ الجَلدَةِ ورُبعُ الجَلدَةِ وأرشُ الخَدشِ . ⁽²⁾

الإمام الرضا علیه السلامـ فی بَیانِ عَلاماتِ الإِمامِ ـ :یَکونُ عِندَهُ الجَفرُالأَکبَرُ وَالأَصغَرُ ـ إهابُ ماعِزٍ وإهابُ کَبشٍ ـ فیهِما جَمیعُ العُلومِ حَتّی أرشُ الخَدشِ ، وحَتَّی الجَلدَةِ ونِصفِ الجَلدَةِ وثُلُثِ الجَلدَةِ . ویَکونُ عِندَهُ مُصحَفُ فاطِمَةَ علیهاالسلام . ⁽³⁾

.

۴ / ۳ - ۷ جَفْر

اشاره

۴ / ۳ ـ ۷جَـفْــرالکافیـ به نقل از ابو بصیر ـ :امام صادق علیه السلام فرمود : «جَفْر، نزد ماست و آنها چه می دانند جفر چیست!؟» . گفتم : جفر چیست؟ فرمود : «ظرفی از چرم که علم انبیا و اوصیا و علمای درگذشته بنی اسرائیل در آن است» . گفتم : این ، همان علم است . فرمود : «البتّه این، علم است ؛ ولی همه آن نیست» .

الکافیـ به نقل از حسین بن ابی علاء ـ :از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود : «جفرِ سفید، نزد من است» . گفتم : در آن چیست؟ فرمود : «زبور داوود و تورات موسی و انجیل عیسی و صحف ابراهیم علیهم السلام و حلال و حرام و مصحف فاطمه علیهاالسلام . نمی گویم در آن، چیزی از قرآن هست ؛ [بلکه ]در آن اموری هست که مردم را نیازمند ما می کند و ما به کسی نیازی نداریم . در آن، حتّی [مجازات] یک تازیانه و نیم تازیانه و یک چهارم تازیانه و دیه خراش وجود دارد» .

امام رضا علیه السلامـ در بیان نشانه های امام ـ :جفر اکبر و اصغر (پوست بز و پوست قوچ ) نزد اوست، که در این دو، همه علوم ، حتّی دیه خراش و یک تازیانه و نیم تازیانه و یک سومِ تازیانه وجود دارد و مصحف فاطمه علیهاالسلام نزد اوست .

.

. .

جَفر چیست ؟

جَفر چیست ؟در باره این که جَفر چیست ، آرای گوناگونی هست که پرداختن به آنها در این جا ضرورتی ندارد ⁽¹⁾. آنچه از جمع بندی احادیث مختلف ـ در باره آن به عنوان یکی از مبادی علوم اوصیای پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ به دست می آید ، این است که : «جفر» اشاره به دو صندوق پوستی است که کتب مختلف پیامبران گذشته و کتبی که از پیامبر صلی الله علیه و آله و امام علی و فاطمه علیهماالسلام به اهل بیت علیهم السلام به ارث رسیده و نیز سلاح پیامبر خدا، در آنها نگهداری می شده است و به دیگر سخن ، «جفر» و نیز «جفر سفید» و «جفر سرخ» ⁽²⁾اشاره به کتاب خانه و موزه سیّار اهل بیت است که نزد ائمّه علیهم السلام دست به دست می گشته و هم اکنون نزد امام زمان علیه السلام است .

.

۴ / ۳ ـ ۸الإِلهامُالإمام الرضا علیه السلام :إنَّ العَبدَ إذَا اختارَهُ اللّهُ عز و جل لِاُمورِ عِبادِهِ شَرَحَ صَدرَهُ لِذلِکَ ، وأودَعَ قَلبَهُ یَنابیعَ الحِکمَةِ ، وألهَمَهُ العِلمَ إلهاما ، فَلَم یَعیَ بَعدَهُ بِجَوابٍ ، ولا یَحیرُ فیهِ عَنِ الصَّوابِ ، فَهُوَ مَعصومٌ مُؤَیَّدٌ ، مُوَفَّقٌ مُسَدَّدٌ ، قَد أمِنَ الخَطایا وَالزَّلَلَ وَالعِثارَ ، یَخُصُّهُ اللّهُ بِذلِکَ لِیَکونَ حُجَّتَهُ عَلی عِبادِهِ ، وشاهِدَهُ عَلی خَلقِهِ ، و «ذَلِکَ فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَن یَشَآءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ» ⁽¹⁾. ⁽²⁾

الکافی عن الحارث بن المغیرة عن الإمام الصّادق علیه السلام ، قال :قُلتُ [لَهُ علیه السلام ] : أخبِرنی عَن عِلمِ عالِمِکُم . قالَ : وِراثَةٌ من رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ومِن عَلِیٍّ علیه السلام . قُلتُ : إنّا نَتَحَدَّثُ أنَّهُ یُقذَفُ فی قُلوبِکُم ویُنکَتُ فی آذانِکُم ! قالَ : أو ذاکَ . ⁽³⁾

الأمالی للطوسی عن الحارث النّصریّ :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : الَّذی یُسأَلُ عَنهُ الإِمامُ ولَیسَ عِندَهُ فیهِ شَیءٌ ، مِن أینَ یَعلَمُهُ؟ قالَ : یُنکَتُ فِی القَلبِ نَکتا ، أو یُنقَرُ فِی الاُذُنِ نَقرا . ⁽⁴⁾

الأمالی للطوسی عن أبی بصیر :قالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : کانَ عَلِیٌّ علیه السلام مُحَدَّثاً ، وکانَ سَلمانُ مُحَدَّثاً . قُلتُ : فَما آیَةُ المُحَدَّثِ ؟ قالَ : یَأتیهِ مَلَکٌ ، فَیَنکُتُ فی قَلبِهِ کَیتَ وکَیتَ . ⁽⁵⁾

.

۴ / ۳ - ۸ الهام

۴ / ۳ ـ ۸الهامامام رضا علیه السلام :هر گاه خداوند ، بنده ای را برای امور بندگانش برگزیند ، برای این کار، سینه اش را گشاده می گرداند و چشمه های حکمت را به دل او می سپارد و علم را به کمال، بر او الهام می نماید و از این پس ، او دیگر در پاسخی درمانده نمی گردد و در [تشخیصِ ]صواب سرگشته نمی شود . او معصوم است و تأیید شده [از جانب خدا ]و توفیق یافته و ره نمون گشته و از خطا و لغزش و افتادن ، در امان است . خداوند ، او را به این امور اختصاص داده تا حجّتش بر بندگانش و گواهش بر خلقش باشد و «این، فضل خداست که به هر کس بخواهد ، می دهد و خدا صاحب فضل بزرگ است» .

الکافیـ به نقل از حارث بن مغیره ـ :[به امام صادق علیه السلام ] گفتم : مرا از علم عالِمتان آگاه گردان . فرمود : «ارثی است از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام » . گفتم : ما می گوییم که آن به دل شما الهام و در گوشتان نجوا می شود . فرمود : «این هم هست» .

الأمالی، طوسیـ به نقل از حارث نصری ـ :به امام صادق علیه السلام گفتم : اگر نکته ای از امام بپرسند و او نداند ، از کجا بدان آگاهی می یابد؟ فرمود : «به دلش الهام می گردد یا در گوشَش نجوا می شود» .

الأمالی، طوسیـ به نقل از ابو بصیر ـ :امام صادق علیه السلام فرمود : «علی علیه السلام ، محدَّث بود و سلمان هم محدَّث بود» . گفتم : نشانه محدَّث چیست؟ فرمود : «فرشته ای نزد او می آید و به دلش چنین و چنان الهام می کند» .

.

الاختصاص عن برید العجلیّ :سَأَلتُ أبا جَعفَرٍ علیه السلام عَنِ الرَّسولِ وَالنَّبِیِّ وَالمُحَدَّثِ ، فَقالَ : الرَّسولُ : الَّذی تَأتیهِ المَلائِکَةُ ویُعایِنُهُم وتُبَلِّغُهُ عَنِ اللّهِ تَعالی . وَالنَّبِیُّ : الَّذی یَری فی مَنامِهِ ، فَما رَأی فَهُوَ کَما رَأی . وَالمُحَدَّثُ : الَّذی یَسمَعُ الکَلامَ ـ کَلامَ المَلائِکَةِ ـ ویُنقَرُ فی اُذُنَیهِ ، ویُنکَتُ فی قَلبِهِ . ⁽¹⁾

الاختصاص عن الحارث بن المغیرة :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : ما عِلمُ عالِمِکُم ، أجُملَةٌ یُقذَفُ فی قَلبِهِ أو یُنکَتُ فی اُذُنِهِ ؟ فَقالَ : وَحیٌ کَوَحیِ اُمِّ موسی . ⁽²⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :مَبلَغُ عِلمِنا عَلی ثَلاثَةِ وُجوهٍ : ماضٍ وغابرٍ وحادِثٍ ، فَأَمَّا الماضی فَمُفَسَّرٌ ، وأمَّا الغابِرُ فَمَزبورٌ ، وأمَّا الحادِثُ فَقَذفٌ فِی القُلوبِ ، ونَقرٌ فِی الأَسماعِ ، وهُوَ أفضَلُ عِلمِنا ، ولا نَبِیَّ بَعدَ نَبِیِّنا . ⁽³⁾

الکافی عن المفضّل بن عمر :قُلتُ لِأَبِی الحَسَنِ علیه السلام : رُوّینا عَن أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام أنَّهُ قالَ : إنَّ عِلمَنا غابِرٌ ومَزبورٌ ونَکتٌ فِی القُلوبِ ونَقرٌ فِی الأَسماعِ . فَقالَ : أمَّا الغابِرُ فَما تَقَدَّمَ مِن عِلمِنا ، وأمَّا المَزبورُ فَما یَأتینا ، وأمَّا النَّکتُ فِی القُلوبِ فَإِلهامٌ ، وأمَّا النَّقرُ فِی الأَسماعِ فَأَمرُ المَلَکِ . ⁽⁴⁾

.

الاختصاصـ به نقل از بُرَید عجلی ـ :از امام باقر علیه السلام در باره «رسول» و «نبی» و «محدَّث» پرسش کردم . فرمود : «رسول ، کسی است که فرشتگان نزد او می آیند و او آنها را می بیند و آنها پیام خدای متعال را به او ابلاغ می کنند و نبی، کسی است که در خواب می بیند و هر آنچه در خواب دیده ، در بیداری برای او محقّق می شود و محدَّث، کسی است که سخن فرشتگان را می شنود و در گوشَش نجوا و به دلش الهام می شود» .

الاختصاصـ به نقل از حارث بن مغیره ـ :به امام صادق علیه السلام گفتم : علم عالِم شما چگونه است؟ آیا جمله ای است که در قلبش افکنده می شود یا در گوشش الهام می شود؟ فرمود : «وحیی است همچون وحی مادر موسی» .

امام کاظم علیه السلام :دانش ما به سه گونه : گذشته ، آینده و پدید شونده است . گذشته ، که تفسیر شده است و آینده ، که در «جامعه» و «مصحف» نوشته شده است و پدید شونده ، که از راه الهام به دل و تأثیرِ در گوش است و این، بهترین دانش ماست و پس از پیامبر ما، دیگر پیامبری نیست .

الکافیـ به نقل از مفضّل بن عمر ـ :به امام کاظم علیه السلام گفتم : به ما گفته اند که امام صادق علیه السلام فرموده : «علم ما ، یا به گذشته است ، یا نوشته شده است و یا به الهام به دل و یا نجوای در گوش است» . فرمود : «گذشته ، همان علم آشکار شده ماست و نوشته شده ، آن است که می آید و الهام ، که به دل می نشیند و نجوای در گوش ، که دستور فرشتگان است» .

.

۴ / ۴صِفَةُ عُلومِهِم۴ / ۴ ـ ۱یَعلَمونَ إذا شاؤواالإمام الصادق علیه السلام :إنَّ الإِمامَ إذا شاءَ أن یَعلَمَ عَلِمَ . ⁽¹⁾

الکافی عن عمّار السّاباطی :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَنِ الإِمامِ یَعلَمُ الغَیبَ ؟ فَقالَ : لا ، ولکِن إذا أرادَ أن یَعلَمَ الشَّیءَ أعلَمَهُ اللّهُ ذلِکَ . ⁽²⁾

الإمام الهادی علیه السلام :إنَّ اللّهَ لم یُظهِر عَلی غَیبِهِ أحَدا إلّا مَنِ ارتَضی مِن رَسولٍ ، فَکُلُّ ما کانَ عِندَ الرَّسولِ کانَ عِندَ العالِمِ ، وکُلُّ مَا اطَّلَعَ عَلَیهِ الرَّسولُ فَقَدِ اطَّلَعَ أوصِیاؤُهُ عَلَیهِ ، لِئَلّا تَخلُوَ أرضُهُ مِن حُجَّةٍ ، یَکونُ مَعَهُ عِلمٌ یَدُلُّ عَلی صِدقِ مَقالَتِهِ وجَوازِ عَدالَتِهِ . ⁽³⁾

۴ / ۴ ـ ۲یُبسَطُ لَهُمُ العِلمُ ویُقبَضُ عَنهُمالإمام الصادق علیه السلام :یُبسَطُ لَنا فَنَعلَمُ ، ویُقبَضُ عَنّا فَلا نَعلَمُ ، وَالإِمامُ یولَدُ وَیلِدُ ، ویَصِحُّ ویَمرَضُ ، ویَأکُلُ ویَشرَبُ ، ویَبولُ ویَتَغَوَّطُ ، ویَفرَحُ ویَحزَنُ ، ویَضحَکُ ویَبکی ، ویَموتُ ویُقبَرُ ، ویُزادُ فَیَعلَمُ . ودَلالَتُهُ فی خَصلَتَینِ : فِی العِلمِ ، وَاستِجابَةِ الدَّعوَةِ . وکُلُّ ما أخبَرَ بِهِ مِنَ الحَوادِثِ الَّتی تَحدُثُ قَبلَ کَونِها کَذلِکَ ، بِعَهدٍ مَعهودٍ إلَیهِ مِن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله تَوارَثَهُ مِن آبائِهِ علیهم السلام . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۴ چگونگی علم اهل بیت علیهم السلام

۴ / ۴ - ۱ هر گاه که بخواهند، می دانند

۴ / ۴ - ۲ علم برای اهل بیت علیهم السلام قبض و بسط می یابد

۴ / ۴چگونگی علم اهل بیت علیهم السّلام۴ / ۴ ـ ۱هر گاه که بخواهند، می دانندامام صادق علیه السلام :امام هر گاه بخواهد که بداند ، می داند .

الکافیـ به نقل از عمّار ساباطی ـ :از امام صادق علیه السلام پرسیدم : آیا امام، علم غیب می داند؟ فرمود : «نه ؛ لیکن هر گاه بخواهد بر چیزی آگاهی یابد ، خداوند، او را بِدان آگاه می گرداند» .

امام هادی علیه السلام :خداوند ، غیب خود را بر هیچ کس آشکار نمی سازد ، مگر رسولی (فرستاده ای) که [خود] برگزیند . هر آنچه نزد رسول است ، نزد عالِم نیز هست و هر چه رسول بر آن آگاهی دارد ، جانشینانش نیز بر آن آگاهی دارند تا زمین از حجّت، تهی نماند، و علمی با او همراه است که گواه درستی گفتار او و نافذ بودن عدالت اوست .

۴ / ۴ ـ ۲علم برای اهل بیت علیهم السلام قبض و بسط می یابدامام صادق علیه السلام :علم برای ما گشایش می یابد و ما آگاهی می یابیم و گرفتگی می یابد و ما آگاهی نمی یابیم . امام ، زاده می شود و از او زاده می شود و تن درستی می یابد و بیمار می شود و می خورد و می آشامد و بول و غائط می کند و شاد می شود و محزون می گردد و می خندد و می گرید و می میرد و به خاک سپرده می شود و رشد می کند و آگاهی می یابد و نشانه او، برخورداری از دو ویژگی است : برخورداری از علم و استجابت دعا. هر رویدادی که او پیش تر، از آن خبر دهد ، همان می شود و این در پرتو عهدی است که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به او سپرده و او آن را از پدرانش به ارث برده است .

.

الکافی عن معمّر بن خلّاد :سَأَلَ أبَا الحَسَنِ رَجُلٌ مِن أهلِ فارِسَ ، فَقالَ لَهُ : أتَعلَمونَ الغَیبَ ؟ فَقالَ : قالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : یُبسَطُ لَنَا العِلمُ فَنَعلَمُ ، ویُقبَضُ عَنّا فَلا نَعلَمُ . وقالَ : سِرُّ اللّهِ عز و جل أسَرَّهُ إلی جَبرَئیلَ علیه السلام ، وأسَرَّهُ جَبرَئیلُ إلی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ، وأسَرَّهُ مُحَمَّدٌ إلی مَن شاءَ اللّهُ . ⁽¹⁾

۴ / ۴ ـ ۳یَزدادُ عِلمُهُمالکافی عن زرارة :سَمِعتُ أبا جَعفَرٍ علیه السلام یَقولُ : لَولا أنّا نَزدادُ لَأَنفَدنا . قُلتُ : تَزدادونَ شَیئا لا یَعلَمُهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؟ قالَ : أما إنَّهُ إذا کانَ ذلِکَ عُرِضَ عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، ثُمَّ عَلَی الأَئِمَّةِ ثُمَّ انتَهَی الأَمرُ إلَینا . ⁽²⁾

الأمالی للطوسی عن أبی بصیر :سَمِعتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام یَقولُ : لَولا أنّا نُزاد لَأَنفَدنا ، قالَ : قُلتُ : جُعِلتُ فِداکَ ، تَزدادونَ شَیئا لَیسَ عِندَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؟ قالَ : إنَّهُ إذا کانَ ذلِکَ اُتِیَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فَاُخبِرَ ثُمَّ إلی عَلِیٍّ علیه السلام ، ثُمَّ إلی واحِدٍ بَعدَ واحِدٍ حَتّی یَنتَهِیَ إلی صاحِبِ هذَا الأَمرِ . ⁽³⁾

.

۴ / ۴ - ۳ علم اهل بیت علیهم السلام فزونی می یابد

الکافیـ به نقل از معمّر بن خلّاد ـ :مردی ایرانی از امام کاظم علیه السلام پرسید : آیا شما غیب می دانید؟ فرمود : «امام باقر علیه السلام فرموده است : علم برای ما گشایش می یابد و ما آگاهی می یابیم و گرفتگی می یابد و دیگر آگاهی نمی یابیم . خدا سرّ الهی را به جبرئیل می سپارد و جبرئیل به محمّد صلی الله علیه و آله می سپارد و محمّد به هر که خدا بخواهد» .

۴ / ۴ ـ ۳علم اهل بیت علیهم السلام فزونی می یابدالکافیـ به نقل از زراره ـ :از امام باقر علیه السلام شنیدم که می فرمود : «اگر علم ما فزونی نمی یافت ، پایان می پذیرفت» . گفتم : چیزی بر شما افزوده می شود که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آن را نمی دانست؟ فرمود : «هر گاه چنین (بنای افزایش علم) باشد ، نخست بر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سپس بر امامان عرضه می شود تا به ما می رسد» .

الأمالی، طوسیـ به نقل از ابو بصیر ـ :از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود : «اگر علم ما فزونی نمی یافت ، هر آینه پایان می پذیرفت» . گفتم : قربانت گردم! چیزی بر شما افزوده می شود که نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نیست؟ فرمود : «اگر چنین باشد ، نخست به پیامبر صلی الله علیه و آله می رسد و او آگاه می گردد و سپس به علی علیه السلام می رسد و به همین ترتیب تا به صاحب الأمر برسد .

.

الأمالی للطوسی عن عبد اللّه بن بکیر :قُلتُ لِأَبی عَبدِاللّه علیه السلام : أخبَرَنی أبو بَصیرٍ أنَّهُ سَمِعَکَ تَقولُ : «لَولا أنّا نُزادُ لَأَنفَدنا» ! قالَ : نَعَم . قُلتُ : تَزدادونَ شَیئا لَیسَ عِندَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؟ فَقالَ : لا ، إذا کانَ ذلِکَ کانَ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وَحیا وإلَینا حَدیثا . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :لَیسَ یَخرُجُ شَیءٌ مِن عِندِ اللّه عز و جل حَتّی یُبدَأَ بِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، ثُمَّ بِأَمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ، ثُمَّ بِواحِدٍ بَعدَ واحِدٍ ؛ لِکَی لا یَکونَ آخِرُنا أعلَمَ مِن أوَّلِنا . ⁽²⁾

الاختصاص عن سلیمان الدّیلمی :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام فَقُلتُ لَهُ : سَمِعتُکَ وأنتَ تَقولُ غَیرَ مَرَّةٍ : «لَولا أنّا نَزدادُ لَأَنفَدنا» ! فَقالَ : أمَّا الحَلالُ وَالحَرامُ فَقَد أنزَلَ اللّهُ عَلی نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله بِکَمالِهِ ، وما یُزادُ الإِمامُ فی حَلالٍ ولا حَرامٍ . قُلتُ لَه : فَما هذِهِ الزِّیادَةُ ؟ فَقالَ : فی سائِرِ الأَشیاءِ سِوَی الحَلالِ وَالحَرامِ . قُلتُ : تَزدادونَ شَیئا یَخفی عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ولا یَعلَمُهُ ؟ فَقالَ : لا ، إنَّما یَخرُجُ العِلمُ مِن عِندِ اللّهِ فَیَأتی بِهِ المَلَکُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَیَقولُ : یا مُحَمَّدُ ، رَبُّکَ یَأمُرُکَ بِکَذا وکَذا ، فَیَقولُ : اِنطَلِق بِهِ إلی عَلِیٍّ ، فَیَأتی بِهِ عَلِیّا علیه السلام فَیَقولُ : اِنطَلِق بِهِ إلَی الحَسَنِ ، فَلا یَزالُ هکَذا یَنطَلِقُ بِهِ إلی واحِدٍ بَعدَ واحِدٍ ، حَتّی یَخرُجَ إلَینا ، ومُحالٌ أن یَعلَمَ الإِمامُ شَیئا لَم یَعلَمهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله والإِمامُ مِن قَبلِهِ . ⁽³⁾

.

الأمالی، طوسیـ به نقل از عبد اللّه بن بکیر ـ :به امام صادق علیه السلام گفتم : ابو بصیر به من گفته که از شما شنیده است که فرموده ای : «اگر علم ما فزونی نمی یافت ، هر آینه پایان می پذیرفت» . امام علیه السلام فرمود : «آری» . من گفتم : چیزی بر شما افزوده می شود که نزد پیامبرخدا صلی الله علیه و آله نبوده است؟ فرمود : «خیر . اگر چنین (افزایش علم) باشد، [ابتدا] بر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله وحی و برای ما باز گفته می شود» .

امام صادق علیه السلام :چیزی از درگاه خداوند عز و جل صادر نمی شود ، مگر آن که نخست از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آغاز شود و سپس به امیر مؤمنان علیه السلام برسد و همین طور ، یکی پس از دیگری، تا آخرینِ ما از نخستینِ ما اعلم نباشد .

الاختصاصـ به نقل از سلیمان دیلمی ـ :به امام صادق علیه السلام گفتم : شنیده ام که بارها فرموده ای : «اگر به علم ما افزوده نمی شد ، هر آینه پایان می پذیرفت» . فرمود : «امّا علم به حلال و حرام را خداوند به کمال برای پیامبرش صلی الله علیه و آله فرو می فرستد و در حلال و حرام ، بر امام، چیزی افزوده نمی گردد» . به ایشان گفتم : پس این افزایش چیست؟ فرمود : «در امور دیگری جز حلال و حرام است» . گفتم : چیزی بر شما افزوده می شود که بر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله پوشیده مانَد و آن را نداند؟ فرمود : «نه . علم از سوی خداوند می آید و جبرئیل آن را به پیامبر خدا می رساند و می گوید : ای محمّد! خداوند به تو چنین و چنان دستور می دهد و می فرماید : آن را نزد علی ببر و او آن را نزد علی می بَرد و می فرماید : آن را به حسن بسپار و به همین ترتیب به یکی پس از دیگری تحویل داده می شود تا به ما می رسد و محال است امام ، چیزی را بداند که پیامبر و امامِ پیش از او آن را ندانسته باشند» .

.

الفصل الخامس : مذهب أهل البیت علیهم السّلام۵ / ۱تَفسیرُ الدّینِ عِندَهُمالکافی عن أبی الجارود :قُلتُ لِأَبی جَعفَرٍ علیه السلام : یَا بنَ رَسولِ اللّهِ ، هَل تَعرِفُ مَوَدَّتی لَکُم وانقِطاعی إلَیکُم ، ومُوالاتی إیّاکُم ؟ فَقالَ : نَعَم . فَقُلتُ : فَإِنّی أسأَلُکَ مَسأَلَةً تُجیبُنی فیها ، فَإِنّی مَکفوفُ البَصَرِ قَلیلُ المَشیِ ، ولا أستَطیعُ زِیارَتَکُم کُلَّ حینٍ . قالَ : هاتِ حاجَتَکَ . قُلتُ : أخبِرنی بِدینِکَ الَّذی تَدینُ اللّهَ عز و جل بِهِ أنتَ وأهلُ بَیتِکَ لِأَدینَ اللّهَ عز و جل بِهِ . قالَ : إن کُنتَ أقصَرتَ الخُطبَةَ فَقَد أعظَمتَ المَسأَلَةَ ، وَاللّهِ لَاُعطِیَنَّکَ دینی ودینَ آبائِیَ الَّذی نَدینُ اللّهَ عز و جل بِهِ : شَهادَةُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ ، وأنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وَالإِقرارُ بِما جاءَ بِهِ مِن عِندِ اللّهِ ، وَالوَلایَةُ لِوَلِیِّنا ، وَالبَراءَةُ مِن عَدُوِّنا ، وَالتَّسلیمُ لِأَمرِنا ، وَانتِظارُ قائِمِنا ، وَالاِجتِهادُ وَالوَرَعُ . ⁽¹⁾

الکافی عن أبی بصیر :کُنتُ عِندَ أبی جَعفَرٍ علیه السلام فَقالَ لَهُ سَلامٌ : إنَّ خَیثَمَةَ بنَ أبی خَیثَمَةَ یُحَدِّثُنا عَنکَ أنَّهُ سَأَلَکَ عَنِ الإِسلامِ ، فَقُلتَ لَهُ : إنَّ الإِسلامَ مَنِ استَقبَلَ قِبلَتَنا، وشَهِدَ شَهادَتَنا ، ونَسَکَ نُسُکَنا ، ووالی وَلِیَّنا ، وعادی عَدُوَّنا ، فَهُوَ مُسلِمٌ . فَقالَ : صَدَقَ خَیثَمَةُ . قُلتُ : وسَأَلَکَ عَنِ الإِیمانِ ، فَقُلتَ : الإیمانُ بِاللّهِ ، وَالتَّصدیقُ بِکِتابِ اللّهِ وأن لا یَعصِیَ اللّهَ . فَقالَ : صَدَقَ خَیثَمَةُ . ⁽²⁾

.

فصل پنجم : مکتب اهل بیت علیهم السلام

۵ / ۱ تفسیر دین در نزد اهل بیت علیهم السلام

فصل پنجم : مکتب اهل بیت علیهم السّلام۵ / ۱تفسیر دین در نزد اهل بیت علیهم السّلامالکافیـ به نقل از ابو جارود ـ :به امام باقر علیه السلام گفتم : ای فرزند پیامبر خدا! آیا می دانی که من شما را دوست دارم و خود را وقف شما کرده ام و از شما طرفداری می کنم؟ فرمود : «آری» . گفتم : اینک پرسشی دارم که می خواهم پاسخ مرا بدهی . من نابینا هستم و کم راه می روم و نمی توانم همیشه به دیدار شما بیایم . فرمود : «اینک نیازت چیست؟» . گفتم : مرا از دینی که خود و خاندانت خدای را بدان می پرستید ، آگاه کن تا من هم با آن ، خداوند عز و جل را بپرستم . فرمود : «اگر چه کوتاه سخن گفتی ، امّا مسئله مهمّی را مطرح کردی . به خدا سوگند ، دین خود و پدرانم را که با آن ، خدای عز و جل را می پرستیم، به تو عرضه می کنم : گواهی دادن به این که معبودی جز خدای یکتا نیست و محمّد صلی الله علیه و آله پیامبر خداست و اعتراف به آنچه پیامبر ، از نزد خدا آورده است و دوست داشتن ولیّ ما و بیزاری از دشمن ما و تسلیم در برابر امر ما و انتظار قائم ما و سختکوشی و پاک دامنی» .

الکافیـ به نقل از ابو بصیر ـ :در خدمت امام باقر علیه السلام بودم . سلام به ایشان گفت : خیثمة بن ابی خیثمه از طرف شما برای ما حدیثی نقل کرده که در باره اسلام از شما پرسش کرده است و شما در پاسخ به او گفته اید : «مسلمان، کسی است که رو به سوی قبله ما آورد و شهادت ما را بر زبان جاری سازد و عبادت ما را در پیش گیرد و دوستدار ما را دوست بدارد و دشمن ما را دشمن بشمارد. در این صورت است که مسلمان تلقّی می شود» . امام علیه السلام فرمود : «خیثمه راست گفته است» . گفتم : و در باره ایمان از شما پرسیده و شما پاسخ داده اید : «ایمان حقیقی، یعنی : ایمان به خدا و اعتقاد به کتاب خدا و نافرمانی نکردن از خدا» . امام علیه السلام فرمود : «خیثمه راست گفته است» .

.

الکافی عن علیّ بن حمزة عن أبی بصیر ، قال :سَمِعتُهُ یَسأَلُ أبا عَبدِاللّهِ علیه السلام فَقالَ لَهُ : جُعِلتُ فِداکَ ، أخبِرنی عَنِ الدّینِ الَّذِی افتَرَضَ اللّهُ عز و جلعَلَی العِبادِ ، ما لا یَسَعُهُم جَهلُهُ ولا یُقبَلُ مِنهُم غَیرُهُ ما هُوَ ؟ فَقالَ : أعِد عَلَیَّ ، فَأَعادَ عَلَیهِ ، فَقالَ : شَهادَةُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ ، وأنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وإقامُ الصَّلاةِ ، وإیتاءُ الزَّکاةِ ، وحِجُّ البَیتِ مَنِ استَطاعَ إلَیهِ سَبیلاً ، وصَومُ شَهرِ رَمَضانَ ، ثُمَّ سَکَتَ قَلیلاً ، ثُمَّ قالَ : وَالوَلایَةُ ـ مَرَّتَینِ ـ . ⁽¹⁾

الکافی عن عمرو بن حریث :دَخَلتُ عَلی أبی عَبدِاللّهِ علیه السلام وهُوَ فی مَنزِلِ أخیهِ عَبدِاللّهِ بنِ مُحَمَّدٍ ، فَقُلتُ لَهُ : جُعِلتُ فِداکَ ، ما حَوَّلَکَ إلی هذَا المَنزِلِ ؟ قالَ : طَلَبُ النُّزهَةِ ، فَقُلتُ : جُعِلتُ فِداکَ ، ألا أقُصُّ عَلَیکَ دینی ؟ فَقالَ : بَلی . قُلتُ : أدینُ اللّهَ بِشَهادَةِ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ ، وأنَّ مُحَمَّدا عَبدُهُ ورَسولُهُ ، وأنَّ السّاعَةَ آتِیَةٌ لا رَیبَ فیها ، وأنَّ اللّهَ یَبعَثُ مَن فِی القُبورِ ، وإقامِ الصَّلاةِ ، وإیتاءِ الزَّکاةِ ، وصَومِ شَهرِ رَمَضانَ ، وحَجِّ البَیتِ ، وَالوَلایَةِ لِعَلِیٍّ أمیرِ المُؤمِنینَ بَعدَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وَالوَلایَةِ لِلحَسَنِ وَالحُسَینِ ، وَالوَلایَةِ لِعَلِیِّ بنِ الحُسَینِ ، وَالوَلایَةِ لُِمحَمَّدِ بنِ عَلِیٍّ ولَکَ مِن بَعدِهِ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِم أجمَعینَ ، وأنَّکُم أئِمَّتی ، عَلَیهِ أحیا وعَلَیهِ أموتُ وأدینُ اللّهَ بِهِ . فَقالَ : یا عَمرُو ، هذا وَاللّهِ دینُ اللّهِ ودینُ آبائِیَ الَّذی أدینُ اللّهَ بِهِ فِی السِّرِّ وَالعَلانِیَةِ . ⁽²⁾

.

الکافیـ به نقل از علی بن حمزه ـ :شنیدم که ابو بصیر از امام صادق علیه السلام پرسید : قربانت گردم! به من بگو آن کدام دین است که خداوند عز و جل بر بندگان، فرض کرده است و ندانستن آن را بر نمی تابد و جز آن را از ایشان نمی پذیرد؟ امام علیه السلام فرمود : «سخنت را تکرار کن» . او سخنش را باز گفت . امام علیه السلام فرمود : «گواهی به این که معبودی جز خدای یکتا نیست و محمّد صلی الله علیه و آله پیامبر خداست. نیز بر پا کردن نماز و پرداخت زکات و حجّ خانه خدا ـ برای کسی که توانایی آن را دارد ـ و روزه ماه رمضان» . امام علیه السلام اندکی سکوت کرد و سپس دو بار ـ فرمود : «و ولایت» .

الکافیـ به نقل از عمرو بن حُریث ـ :بر امام صادق علیه السلام وارد شدم ، در حالی که ایشان در خانه برادرش عبد اللّه بن محمّد بود . به ایشان گفتم : قربانت گردم! چگونه شده که به این سرای آمده اید؟ فرمود : «برای آن که گوشه تنهایی بر گزینم» . گفتم : قربانت گردم! آیا دین خود را به تو باز گویم؟ فرمود : «آری» . گفتم : من خدا را می پرستم با گواهی دادن به این که معبودی جز خدای یکتا نیست و تنها اوست و انبازی ندارد و محمّد ، بنده و فرستاده اوست و رستاخیز خواهد آمد و تردیدی در آن نیست و خداوند ، هر آن که را در گور آرمیده ، بر خواهد انگیخت . نیز با بر پا داشتن نماز و پرداخت زکات و روزه ماه رمضان و حجّ خانه خدا و ولایت امیر مؤمنان پس از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و ولایت حسن و حسین و علی بن الحسین و محمّد بن علی و تو پس از او ـ که درودهای خدا بر همه آنان باد ـ و این که شما امامان من هستید. بر این آیین، زندگی می کنم و می میرم و خدا را بدان می پرستم . امام علیه السلام فرمود : «ای عمرو! به خدا سوگند ، این، دینِ خدا و دین پدران من است که خدا را در پنهان و پیدا بِدان اطاعت می کنم» .

.

المحاسن عن معاذ بن مسلم :أدخَلتُ عُمَرَ أخی عَلی أبی عَبدِاللّهِ علیه السلام فَقُلتُ لَهُ : هذا عُمَرُ أخی ، وهُوَ یُریدُ أن یَسمَعَ مِنکَ شَیئا ، فَقالَ لَهُ : سَل عَمّا شِئتَ . فَقالَ : أسأَلُکَ عَنِ الَّذی لا یَقبَلُ اللّهُ مِنَ العِبادِ غَیرَهُ ولا یَعذِرُهُم عَلی جَهلِهِ . فَقالَ : شَهادَةُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ ، وأنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وَالصَّلواتُ الخَمسُ ، وصِیامُ شَهرِ رَمَضانَ ، وَالغُسلُ مِنَ الجَنابَةِ ، وحَجُّ البَیتِ ، وَالإِقرارُ بِما جاءَ مِن عِندِ اللّهِ جُملَةً ، وَالاِئتِمامُ بِأَئِمَّةِ الحَقِّ مِن آلِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله . فَقالَ عُمَرُ : سَمِّهِم لی أصلَحَکَ اللّهُ . فَقالَ : عَلِیٌّ أمیرُ المُؤمِنینَ ، وَالحَسَنُ ، وَالحُسَینُ ، وعَلِیُّ بنُ الحُسَینِ ، ومُحَمَّدُ بنُ عَلِیٍّ علیهم السلام ، وَالخَیرُ یُعطیهِ اللّهُ مَن یَشاءُ . فَقالَ لَهُ : فَأَنتَ جُعِلتُ فِداکَ ؟ قالَ : هذَا الأَمرُ یَجری لِاخِرِنا کَما یَجری لِأَوَّلِنا . ⁽¹⁾

تحف العقول :رُوِیَ أنَّ المَأمونَ بَعَثَ الفَضلَ بنَ سَهلٍ ذَا الرِّیاسَتَینِ إلَی الرِّضا علیه السلام ، فَقالَ لَهُ : إنّی اُحِبُّ أن تَجمَعَ لی مِنَ الحَلالِ وَالحَرامِ وَالفَرائِضِ وَالسُّنَنِ ، فَإِنَّکَ حُجَّةُ اللّهِ عَلی خَلقِهِ ومَعدِنُ العِلمِ . فَدَعَا الرِّضا علیه السلام بِدَواةٍ وقِرطاسٍ ، وقالَ علیه السلام لِلفَضلِ : اُکتُب : بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ حَسبُنا شَهادَةُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ ، أحَدا صَمَدا ، لَم یَتَّخِذ صاحِبَةً ولا وَلَدا ، قَیّوما ، سَمیعا بَصیرا ، قَوِیّا قائِما ، باقِیا نورا ، عالِما لا یَجهَلُ ، قادِرا لا یَعجَزُ ، غَنِیّا لا یَحتاجُ ، عَدلاً لا یَجورُ ، خَلَقَ کُلَّ شَیءٍ ، لَیسَ کَمِثلِهِ شَیءٌ ، لا شِبهَ لَهُ ولا ضِدَّ ولا نِدَّ ولا کُفوَ . وأنَّ مُحَمَّدا عَبدُهُ ورَسولُهُ وأمینُهُ وصَفوَتُهُ مِن خَلقِهِ ، سَیِّدُ المُرسَلینَ وخاتَمُ النَّبِیّینَ ، وأفضَلُ العالَمینَ ، لا نَبِیَّ بَعدَهُ ، ولا تَبدیلَ لِمِلَّتِهِ ولا تَغییرَ . وأنَّ جَمیعَ ما جاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله أنَّهُ هُوَ الحَقُّ المُبینُ ، نُصَدِّقُ بِهِ وبِجَمیعِ مَن مَضی قَبلَهُ مِن رُسُلِ اللّهِ وأنبِیائِهِ وحُجَجِهِ . ونُصَدِّقُ بِکِتابِهِ الصّادِقِ «لَا یَأْتِیهِ الْبَاطِلُ مِن بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لَا مِنْ خَلْفِهِ تَنزِیلٌ مِّنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ» . ⁽²⁾وأنَّهُ کِتابُهُ المُهَیمِنُ عَلَی الکُتُبِ کُلِّها ، وأنَّهُ حَقٌّ مِن فاتِحَتِهِ إلی خاتِمَتِهِ ، نُؤمِنُ بِمُحکَمِهِ ومُتَشابِهِهِ ، وخاصِّهِ وعامِّهِ ، ووَعدِهِ ووَعیدِهِ ، وناسِخِهِ ومَنسوخِهِ وأخبارِهِ ، لا یَقدِرُ واحِدٌ مِنَ الَمخلوقینَ أن یَأتِیَ بِمِثلِهِ . وأنَّ الدَّلیلَ وَالحُجَّةَ مِن بَعدِهِ عَلَی المُؤمِنینَ وَالقائِمَ بِاُمورِ المُسلِمینَ ، وَالنّاطِقَ عَنِ القُرآنِ وَالعالِمَ بِأَحکامِهِ ، أخوهُ وخَلیفَتُهُ ووَصِیُّهُ ، وَالَّذی کانَ مِنهُ بِمَنزِلَةِ هارونَ مِن موسی : عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام ، أمیرُالمُؤمِنینَ ، وإمامُ المُتَّقینَ ، وقائِدُ الغُرِّ الُمحَجَّلینَ ، یَعسوبُ المُؤمِنینَ ، وأفضَلُ الوَصِیّینَ بَعدَ النَّبِیّینَ ، وبَعدَهُ الحَسَنُ وَالحُسَینُ علیهماالسلام ، واحِدا بَعدَ واحِدٍ إلی یَومِنا هذا ، عِترَةُ الرَّسولِ ، وأعلَمُهُم بِالکِتابِ وَالسُّنَّةِ ، وأعدَلُهُم بِالقَضِیَّةِ ، وأولاهُم بِالإِمامَةِ فی کُلِّ عَصرٍ وزَمانٍ ، وأنَّهُمُ العُروَةُ الوُثقی ، وأئِمَّةُ الهُدی ، وَالحُجَّةُ عَلی أهلِ الدُّنیا ، حَتّی یَرِثَ اللّهُ الأَرضَ ومَن عَلَیها وهُوَ خَیرُ الوارِثینَ . وأنَّ کُلَّ مَن خَالَفَهُم ضالٌّ مُضِلٌّ ، تارِکٌ لِلحَقِّ وَالهُدی. وأنَّهُمُ المُعَبِّرونَ عَنِ القُرآنِ ، النّاطِقونَ عَنِ الرَّسولِ بِالبَیانِ ، مَن ماتَ لا یَعرِفُهُم ولا یَتَوَلّاهُم بِأَسمائِهِم وأسماءِ آبائِهِم ماتَ میتَةً جاهِلِیَّةً . ⁽³⁾

.

المحاسنـ به نقل از معاذ بن مسلم ـ :برادرم عمر را خدمت امام صادق علیه السلام بردم و گفتم : این برادر من ، عمر است . او می خواهد از شما چیزی بشنود . امام علیه السلام به او فرمود : «در باره هر چه می خواهی ، بپرس» . عمر گفت : از شما در باره چیزی پرسش دارم که خداوند ، جز با آن ، عمل بندگان را نمی پذیرد و عذر ندانستن آن را از هیچ کس قبول نمی کند . امام علیه السلام فرمود : «گواهی به این که معبودی جز خدای یکتا نیست و محمّد صلی الله علیه و آله فرستاده خداست و نیز پرداختن به نمازهای پنجگانه و روزه ماه رمضان و غُسل جنابت و حجّ خانه خدا و اعتراف به هر آنچه از نزد خدا آمده است و پیشوا قرار دادن امامان حق از خاندان محمّد صلی الله علیه و آله » . عمر گفت : آنها را برای من نام ببرید . امام علیه السلام فرمود : «علی امیر مؤمنان ، حسن، حسین ، علی بن الحسین و محمّد بن علی و خداوند، خیر را به هر کس بخواهد ، می دهد» . او گفت : قربانت گردم! شما چه؟ امام علیه السلام فرمود : «این امر برای آخرین ما، همچون نخستین ما جریان دارد» .

تحف العقول :روایت شده است که مأمون ، فضل بن سهل (ذو الریاستین) را به سوی امام رضا علیه السلام فرستاد . او به امام علیه السلام گفت : دوست دارم حلال و حرام و فریضه ها و سنن را یک جا برای من گِرد آوری ؛ چرا که تو حجّت خدا بر مردم و کان دانشی . امام رضا علیه السلام دوات و کاغذی طلبید و به فضل فرمود: «بنویس : به نام خداوند بخشاینده مهربان . ما را همین بس که گواهی دهیم مبعودی جز خدای یکتا نیست و اوست یکتا و بی نیاز . نه همسری دارد و نه فرزندی . قائم به ذات است و شنوا و بینا ، نیرومند و برپا و پاینده و نور است . دانایی است که نادان نمی شود . توانایی است که ناتوان نمی گردد . توانگری است که نیاز نمی یابد . دادگری است که ستم نمی کند . همه چیز را او آفریده است . همچون او و شبیه او چیزی نیست . نه ضدّی دارد و نه مانند و نه همسنگی . و [گواهی دهیم به] این که محمّد ، بنده و فرستاده او و امین و برگزیده او در میان بندگانش است و سَرور رسولان و خاتم پیامبران است . او برترینِ جهانیان است که پیامبری پس از او نخواهد آمد . آیین او تحوّل و دگرگونی نمی پذیرد و هر آنچه محمّد صلی الله علیه و آله به ارمغان آورده ، حقّ آشکار است . ما هر آنچه را محمّد صلی الله علیه و آله آورده ، و [نیز ]رسولان الهی و پیامبران پیشین و حجّت های خدا را تصدیق می کنیم و کتاب صادق او را که «نه از پیش روی و نه از پس آن ، باطل بِدان راه نمی یابد از جانب خداوندی حکیم و ستودنی نازل شده است» تصدیق می کنیم . و این که قرآن ، پاسدار همه کتاب های آسمانی دیگر است و از آغاز تا انجام آن ، حقّ خالص است . به محکم و متشابه و خاص و عام و وعده و وعید و ناسخ و منسوخ و اخبار آن ایمان داریم و کسی از آفریده ها نمی تواند مانند آن را بیاورد . و این که راه نما و حجّت پس از او برای مؤمنان و عهده دار امور مسلمانان و قرآنِ گویا و دانا به احکام آن ، برادر و جانشین و وصیّ او ، و همان کسی که برای پیامبر صلی الله علیه و آله ، همچون هارون نسبت به موسی بود ، علی بن ابی طالب است؛ امیر مؤمنان و امام پرهیزگاران و جلودار سپیدرویان دست و پا سفید و راهبر مؤمنان و برترینِ جانشینان پس از هر پیامبری، و پس از او حسن و حسین علیهماالسلام ، یکی پس از دیگری تا امروز، که همه از خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله اند و به کتاب و سنّت از همه آگاه تر و در داوری از همه دادگرتر و در هر عصر و زمانی از همگان به امامت، شایسته ترند . آنها استوارترین دستاویز و امامان هدایت و حجّت اهل دنیایند تا آن گاه که خداوند ، زمین و هر آنچه را بر آن است ، به ارث بَرَد که او بهترین ارث برنده است. و این که هر کس با ایشان (اهل بیت علیهم السلام ) به مخالفت برخیزد ، گم راهِ گم راه کننده است و حق و هدایت را کنار نهاده است . تنها ایشان بیان کننده قرآن و گویندگان بیانِ نبوی هستند . هر کس بمیرد و آنها را نشناسد و مشخّصاً با نام آنها و پدرانشان ، بدیشان محبّت نورزد ، به مرگی جاهلی مرده است» .

.

. .

. .

الأمالی للصدوق عن عبد العظیم بن عبد اللّه الحسنیّ :دَخَلتُ عَلی سَیِّدی عَلِیِّ بنِ مُحَمَّدِ بنِ عَلِیِّ ابنِ موسَی بنِ جَعفَرِ بنِ مُحَمَّدِ بنِ عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ بنِ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیهم السلام ، فَلَمّا بَصُرَ بی قالَ لی : مَرحَبا بِکَ یا أبَا القاسِمِ ، أنتَ وَلِیُّنا حَقّا . قالَ : فَقُلتُ لَهُ : یَابنَ رَسولِ اللّهِ ، إنّی اُریدُ أن أعرِضَ عَلَیکَ دینی ، فَإِن کانَ مَرضِیّا ثَبَتُّ عَلَیهِ حَتّی ألقَی اللّهَ عز و جل . فَقالَ : هاتِ یا أبَا القاسِمِ . فَقُلتُ : إنّی أقولُ : إنَّ اللّهَ تَعالی واحِدٌ لَیسَ کَمِثلِهِ شَیءٌ ، خارِجٌ مِنَ الحَدَّینِ : حَدِّ الإِبطالِ وحَدِّ التَّشبیهِ ، وإنَّهُ لَیسَ بِجِسمٍ ولا صورَةٍ ولا عَرَضٍ ولا جَوهَرٍ ، بَل هُوَ مُجَسِّمُ الأَجسامِ ومُصَوِّرُ الصُّوَرِ ، وخالِقُ الأَعراضِ وَالجَواهِرِ ، ورَبُّ کُلِّ شَیءٍ ومالِکُهُ وخالِقُهُ وجاعِلُهُ ومُحدِثُهُ . وأنَّ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله عَبدُهُ ورَسولُهُ خاتَمُ النَّبِیّینَ ، فَلا نَبِیَّ بَعدَهُ إلی یَومِ القِیامَةِ ، وأنَّ شَریعَتَهُ خاتِمَةُ الشَّرائِعِ فَلا شَریعَةَ بَعدَها إلی یَومِ القِیامَةِ . وأقولُ : إنَّ الإِمامَ وَالخَلیفَةَ ووَلِیَّ الأَمرِ بَعدَهُ أمیرُ المُؤمِنینَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام ، ثُمَّ الحَسَنُ ، ثُمَّ الحُسَینُ ، ثُمَّ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ ، ثُمَّ مُحَمَّدُ بنُ عَلِیٍّ ، ثُمَّ جَعفَرُ بنُ مُحَمَّدٍ ، ثُمَّ موسَی بنُ جَعفَرٍ ، ثُمَّ عَلِیُّ بنُ موسی ، ثُمَّ مُحَمَّدُ بنُ عَلِیٍّ ، ثُمَّ أنتَ یا مَولایَ . فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : ومِن بَعدِیَ الحَسَنُ ابنی ، فَکَیفَ لِلنّاسِ بِالخَلَفِ مِن بَعدِهِ ؟ قالَ : فَقُلتُ : وکَیفَ ذاکَ یا مَولایَ ؟ قالَ : لِأَ نَّهُ لا یُری شَخصُهُ ، ولا یَحِلُّ ذِکرُهُ بِاسمِهِ ، حَتّی یَخرُجَ فَیَملَأَ الأَرضَ قِسطا وعَدلاً کَما مُلِئَت ظُلما وجَورا . قال : فَقُلتُ : أقرَرتُ . وأقولُ : إنَّ وَلِیَّهُم وَلِیُّ اللّهِ ، وعَدُوَّهُم عَدُوُّ اللّهِ ، وطاعَتَهُم طاعَةُ اللّهِ ، ومَعصِیَتَهُم مَعصِیَةُ اللّهِ . وأقولُ : إنَّ المِعراجَ حَقٌّ ، وَالمُساءَلَةَ فِی القَبرِ حَقٌّ ، وإنَّ الجَنَّةَ حَقٌّ ، وَالنّارَ حَقٌّ ، وَالصِّراطَ حَقٌّ ، وَالمیزانَ حَقٌّ ، وإنَّ السّاعَةَ آتِیَةٌ لا رَیبَ فیها ، وإنَّ اللّهَ یَبعَثُ مَن فِی القُبورِ . وأقولُ : إنَّ الفَرائِضَ الواجِبَةَ بَعدَ الوَلایَةِ : الصَّلاةُ ، وَالزَّکاةُ ، وَالصَّومُ ، وَالحَجُّ ، وَالجِهادُ ، وَالأَمرُ بِالمَعروفِ وَالنَّهیُ عَنِ المُنکَرِ . فَقالَ عَلِیُّ بنُ مُحَمَّدٍ علیه السلام : یا أبَا القاسِمِ ، هذا وَاللّهِ دینُ اللّهِ الَّذِی ارتَضاهُ لِعِبادِهِ ، فَاثبُت عَلَیهِ ثبَّتَکَ اللّهُ بِالقَولِ الثّابِتِ فِی الحَیاةِ الدُّنیا وفِی الآخِرَةِ . ⁽¹⁾

.

الأمالی، صدوقـ به نقل از عبد العظیم بن عبد اللّه حسنی ـ :بر سَرورم [امام هادی ]علی بن محمّد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمّد بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب علیهم السلام وارد شدم . چون مرا دید ، فرمود : «ای ابو القاسم! خوش آمدی . تو به راستی، دوستدار مایی» . گفتم : ای فرزند پیامبر خدا! می خواهم دینم را بر شما عرضه کنم تا اگر پسندیده است ، تا هنگام دیدار خداوند عز و جل بر آن پایداری ورزم . امام علیه السلام فرمود : «عرضه کن ، ای ابو القاسم!» . گفتم : من اعتقاد دارم که خداوند متعال، یکی است و چیزی مانند او وجود ندارد و از دو حدّ ابطال و تشبیه، بیرون است . نه جسمی دارد و نه صورتی و نه عَرَضی و نه جوهری ؛ بلکه اوست که به اجسام ، جسمیّت و به صورت ها تصویر می بخشد و عَرَض ها و جوهرها را می آفریند و پروردگار و مالک و آفریننده و پدید آورنده هر پدیده ای است ، و این که محمّد ، بنده و فرستاده او ، خاتم پیامبران است و تا روز رستاخیز ، پیامبری پس از او نخواهد بود و آیین او، آیین پایانی است که تا روز قیامت ، آیینی پس از آن نخواهد بود . من معتقدم امام و جانشین و ولیّ امر پس از او، امیر مؤمنان ، علی بن ابی طالب، سپس حسن، سپس حسین سپس علی بن الحسین، سپس محمّد بن علی، سپس جعفر بن محمّد، سپس موسی بن جعفر، سپس علی بن موسی، سپس محمّد بن علی علیهم السلام و سپس تویی ، ای سَرورم! امام هادی علیه السلام فرمود : «و پس از من، فرزندم حسن، جانشین من خواهد بود ؛ ولی جانشینِ او در میان مردم چگونه خواهد بود؟» . گفتم : چگونه خواهد بود، سَرورم؟ فرمود : «شخصِ او دیده نمی شود و روا نیست نامش برده شود تا خروج کند و زمین را همان گونه که از ظلم و ستم آکنده شده ، از داد و عدل بیاکند» . گفتم : بِدان اقرار می کنم . من معتقدم که دوستدار آنها، دوستدار خدا و دشمن آنها، دشمن خداست . فرمانبری از آنها، فرمانبری از خدا و سرکشی از آنها، سرکشی از خداست . اعتقاد دارم که معراج، حق است و سؤال و جواب در قبر، حق است و بهشت، حق است و دوزخ، حق است و رستاخیز، حق است و تردیدی در آن نیست و خداوند، هر آن که را در گور خفته ، بر خواهد انگیخت . اعتقاد دارم که فرایض واجب پس از ولایت، نماز و زکات و روزه و حج و جهاد و امر به معروف و نهی از منکرند . امام هادی علیه السلام فرمود : «ای ابو القاسم! به خدا سوگند ، این، همان دینی است که خداوند برای بندگانش برگزیده است . بر آن، پایدار باش . خداوند ، تو را در دنیا و آخرت بر این عقیده استوار، پایدار بدارد!» .

.

۵ / ۲صِفَةُ شیعَتِهِمالإمام علیّ علیه السلام :شیعَتُنَا المُتَباذِلونَ فی وَلایَتِنا ، المُتَحابّونَ فی مَوَدَّتِنا ، المُتَزاوِرونَ فی إحیاءِ أمرِنا ، الَّذینَ إن غَضِبوا لَم یَظلِموا ، وإن رَضوا لَم یُسرِفوا ، بَرَکَةٌ عَلی مَن جاوَروا ، سِلمٌ لِمَن خالَطوا . ⁽¹⁾

.

۵ / ۲ ویژگی شیعیان اهل بیت علیهم السلام

۵ / ۲ویژگی شیعیان اهل بیت علیهم السّلامامام علی علیه السلام :شیعیان ما در راه دوستی ما، به یکدیگر بخشش می کنند و در پرتو محبّت ما، یکدیگر را دوست می دارند و برای زنده نگاه داشتن یاد ما، به دیدار یکدیگر می شتابند . آنها کسانی هستند که هر گاه خشمگین می شوند ، ستم روا نمی دارند و هر گاه خشنود شوند ، زیاده روی نمی کنند . برای همسایگان خود ، مایه برکت اند و با هر که آمیزش یابند ، راه آشتی در پیش می گیرند .

.

عنه علیه السلام :شیعَتُنا هُمُ العارِفونَ بِاللّهِ ، العامِلونَ بِأَمرِ اللّهِ ، أهلُ الفَضائِلِ ، وَالنّاطِقونَ بِالصَّوابِ ، مَأکولُهُمُ القوتُ ، ومَلبَسُهُمُ الاِقتِصادُ ، ومَشیُهُمُ التَّواضُعُ ... تَحسَبُهُم مَرضی وقَد خولِطوا وما هُم بِذلِکَ ، بَل خامَرَهُم مِن عَظَمَةِ رَبِّهِم وشِدَّةِ سُلطانِهِ ما طاشَت لَهُ قُلوبُهُم وذَهَلَت مِنهُ عُقولُهُم ، فَإِذَا استَقاموا مِن ذلِکَ بادَروا إلَی اللّهِ بِالأَعمالِ الزّاکِیَةِ ، لا یَرضَونَ لَهُ بِالقَلیلِ ، ولا یَستَکثِرونَ الجَزیلَ . ⁽¹⁾

الأمالی للطوسی عن نوف بن عبداللّه البکالی :قال لی عَلِیٌّ علیه السلام : یا نَوفُ ، خُلِقنا مِن طینَةٍ طَیِّبَةٍ ، وخُلِقَ شیعَتُنا مِن طینَتِنا ، فَإِذا کانَ یَومُ القِیامَةِ اُلحِقوا بِنا . فَقُلتُ : صِف لی شیعَتَکَ یا أمیرَالمُؤمِنینَ . فَبَکی لِذِکری شیعَتَهُ ، ثُمَّ قالَ : یا نَوفُ ، شیعَتی وَاللّهِ الحُلَماءُ العُلَماءُ بِاللّهِ ودینِهِ ، العامِلونَ بِطاعَتِهِ وأمرِهِ ، المُهتَدونَ بِحُبِّهِ ، أنضاءُ عِبادَةٍ ، أحلاسُ زَهادَةٍ ⁽²⁾، صُفرُ الوُجوهِ مِنَ التَّهَجُّدِ ، عُمشُ العُیونِ مِنَ البُکاءِ ، ذُبُلُ الشِّفاهِ مِنَ الذِّکرِ ، خُمصُ البُطونِ مِنَ الطَّوی ، تُعرَفُ الرَّبّانِیَّةُ فی وُجوهِهِم ، وَالرَّهبانِیَّةُ فی سَمتِهِم . مَصابیحُ کُلِّ ظُلمَةٍ ، ورَیحانُ کُلِّ قَبیلٍ ⁽³⁾، لا یَثنونَ مِنَ المُسلِمینَ سَلَفا ، ولا یَقفونَ لَهُم خَلَفا . شُرورُهُم مَکنونَةٌ ، وقُلوبُهُم مَحزونَةٌ ، وأنفُسُهُم عَفیفَةٌ ، وحَوائِجُهُم خَفیفَةٌ ، أنفُسُهُم مِنهُم فی عَناءٍ ، وَالنّاسُ مِنهُم فی راحَةٍ ، فَهُمُ الکاسَةُ الأَلِبّاءُ ، وَالخالِصَةُ النُّجَباءُ ، وهُمُ الرَّوّاغونَ فِرارا بِدینِهِم . إن شَهِدوا لَم یُعرَفوا ، وإن غابوا لَم یُفتَقَدوا . اُولئِکَ شیعَتِیَ الأَطیَبونَ ، وإخوانِیَ الأَکرَمونَ ، ألا هاهِ شَوقا إلَیهِم ! ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلام :شیعیان ما خداشناس اند و به امر خداوند، عمل می کنند . آنها اهل فضیلت اند وسخن به درستی می گویند . خوراکشان اندک است و پوشاکشان میانه رَوی و رفتارشان به فروتنی است... . آنها را بیمار می انگاری و می پنداری که دیوانه اند ، در حالی که چنین نیست و عظمت خدایشان آنها را به بیماری افکنده و شدّت هیبت پروردگار ، دل های آنها را بی پروا و عقل هایشان را پریشان کرده است و هر گاه از اینها فارغ آیند ، با انجام اعمال نیکو ، به درگاه الهی می شتابند . آنها نه به [عملِ ]کم، راضی اند و نه اعمال زیاد را فراوان می شمارند .

الأمالی، طوسیـ به نقل از نوف بن عبد اللّه بکالی ـ :امام علی علیه السلام به من فرمود : «ای نوف! ما از سرشتی پاک، آفریده شده ایم و شیعیان ما، از سرشت ما آفریده شده اند . پس هر گاه روز رستاخیز فرا رسد ، آنها به ما می پیوندند» . گفتم : ای امیر مؤمنان! شیعه خودت را برای من توصیف کن . امام علیه السلام از این که من نام شیعه او را آوردم ، گریست و سپس فرمود : «ای نوف! به خدا سوگند ، شیعه من شکیبا و به خدا و دین، آگاه اند و به طاعت و امر او مشغول اند و در پرتو محبّت او، ره می یابند . فرسودگان عبادت و ملازمان زهدند و به خاطر شب زنده داری، چهره هایی نزار دارند . چشمانشان از گریه فرو رفته و لب هایشان از ذکر، به خشکی گراییده است . شکم هایشان از گرسنگی تو رفته و رنگ خدایی در چهره شان هویدا و پارسایی در سیمای آنها پیداست . چراغ های هر تاریکی و گُل هر قبیله و گروهی هستند . نه مسلمانان پیشین را می ستایند و نه در پی پسینیان به راه می افتند . شرّ آنها پنهان است و دل هاشان غمگین و دامنشان پاک و نیازهایشان اندک و جانشان از دست آنها در زحمت و مردم از آنها در آسایش اند . آنها با ذکاوت و خردمند و پاک و شریف اند و هنگام رهایی دادن دینشان بسیار زیرک اند . اگر در جایی حاضر شوند ، شناخته نمی شوند و اگر حضور نداشته باشند ، از غیبتشان پرسش نمی شود . اینها پاک ترین شیعیان من و ارجمندترین برادران من اند . آه که چه قدر مشتاقم آنها را ببینم!» .

.

صفات الشیعة عن محمّد بن الحنفیّة :لَمّا قَدِمَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام البَصرَةَ بَعدَ قِتالِ أهلِ الجَمَلِ ، دَعاهُ الأَحنَفُ بنُ قَیسٍ وَاتَّخَذَ لَهُ طَعاما ، فَبَعَثَ إلَیهِ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ وإلی أصحابِهِ ، فَأَقبَلَ ثُمَّ قالَ : یا أحنَفُ ، اُدعُ لی أصحابی ، فَدَخَلَ عَلَیهِ قَومٌ مُتَخَشِّعونَ کَأَنَّهُم شِنانٌ بَوالی . فَقالَ الأحنَفُ بنُ قَیسٍ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، ما هذَا الَّذی نَزَلَ بِهِم ؟ أمِن قِلَّةِ الطَّعامِ ، أو مِن هَولِ الحَربِ ؟! فَقالَ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ : لا یا أحنَفُ ، إنَّ اللّهَ سُبحانَهُ أحَبَّ أقواما تَنَسَّکوا لَهُ فی دارِ الدُّنیا تَنَسُّکَ مَن هَجَمَ عَلی ما عَلِمَ مِن قُربِهِم مِن یَومِ القِیامَةِ مِن قَبلِ أن یُشاهِدوها ، فَحَمَلوا أنفُسَهُم عَلی مَجهودِها . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :اِمتَحِنوا شـیعَتَنا عِندَ ثَـلاثٍ : عِندَ مَواقیتِ الصَّـلاةِ کَیفَ مُحافَظَتُهُم عَلَیها ، وعِندَ أسرارِهِم کَیفَ حِفظُهُم لَها عِندَ ⁽²⁾عَدُوِّنا ، وإلی أموالِهِم کَیفَ مُواساتُهُم لِاءِخوانِهِم فیها . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إنَّما شیعَةُ جَعفَرٍ مَن عَفَّ بَطنُهُ وفَرجُهُ ، وَاشتَدَّ جِهادُهُ ، وعَمِلَ لِخالِقِهِ ، ورَجا ثَوابَهُ ، وخَافَ عِقابَهُ . فَإِذا رَأَیتَ اُولئِکَ فَاُولئِکَ شیعَةُ جَعفَرٍ . ⁽⁴⁾

.

صفات الشیعةـ به نقل از محمّد بن حنیفه ـ :هنگامی که امیر مؤمنان علیه السلام پس از جنگ با اهل جمل به بصره آمد ، احنف بن قیس، ایشان را دعوت کرد و خوراکی برای ایشان فراهم آورد . امام علیه السلام کسی را در پی احنف و اصحابش فرستاد . احنف، حاضر شد . امام علیه السلام به او فرمود : «ای احنف! اصحاب مرا هم فرا بخوان» . پس جماعتی فروتن به مجلس آمدند که چونان مشک خشکیده بودند . احنف بن قیس گفت : ای امیر مؤمنان! این چه وضعیتی است که اینها دارند ؟ آیا این وضع، از کمی خوراک است، یا هراس از جنگ؟ امام علیه السلام فرمود : «چنین نیست ، ای احنف! خداوند سبحان، دوست دارد مردمی را که در دنیا عبادت او را چنان در پیش می گیرند که گویی پیش از دیدن روز رستاخیز ، آن را به غایت، نزدیک می شمارند و خود را برای آن به سختی می افکنند» .

امام صادق علیه السلام :شیعیان ما را در سه هنگام بیازمایید : هنگام نماز که چگونه آن را پاس می دارند و در اسرار که چگونه آن را در نزد دشمنان ما پنهان می دارند و در دارایی هاشان که چگونه برادرانشان را در آن سهیم می کنند .

امام صادق علیه السلام :شیعه جعفری، کسی است که شکم و شهوت خویش را نگاه دارد و سختکوش باشد و برای آفریدگارش کار کند و پاداشِ او را امید بَرد و از کیفر او بهراسد . هر گاه چنین کسانی را دیدی ، [بدان که] ایشان شیعیان جعفری اند .

.

عنه علیه السلام :شیعَتُنا مَن قَدَّمَ مَا استَحسَنَ ، وأمسَکَ مَا استَقبَحَ ، وأظهَرَ الجَمیلَ ، وسارَعَ بِالأَمرِ الجَلیلِ رَغبَةً إلی رَحمَةِ الجَلیلِ ، فَذاکَ مِنّا وإلَینا ومَعَنا حَیثُ ما کُنّا . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :شیعَتُنا أهلُ الوَرَعِ وَالاِجتِهادِ ، وأهلُ الوَفاءِ وَالأَمانَةِ ، وأهلُ الزُّهدِ وَالعِبادَةِ ، أصحابُ إحدی وخَمسینَ رَکعَةً فِی الیَومِ وَاللَّیلَةِ ، القائِمونَ بِاللَّیلِ ، الصّائِمونَ بِالنَّهارِ ، یُزَکّونَ أموالَهُم ، ویَحُجّونَ البَیتَ ، ویَجتَنِبونَ کُلَّ مُحَرَّمٍ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إنَّما شیعَتُنا یُعرَفونَ بِخِصالٍ شَتّی : بِالسَّخاءِ ، وَالبَذلِ لِلإِخوانِ ، وبِأَن یُصَلُّوا الخَمسینَ لَیلاً ونَهارا . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الشّیعَةُ ثَلاثٌ : مُحِبٌّ وادٌّ فَهُوَ مِنّا ، ومُتَزَیِّنٌ بِنا ونَحنُ زَینٌ لِمَن تَزَیَّنَ بِنا ، ومُستَأکِلٌ بِنَا النّاسَ ؛ ومَنِ استَأکَلَ بِنَا افتَقَرَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :اِفتَرَقَ النّاسُ فینا عَلی ثَلاثِ فِرَقٍ : فِرقَةٌ أحَبّونَا انتِظارَ قائِمِنا لِیُصیبوا مِن دُنیانا ، فَقالوا وحَفِظوا کَلامَنا وقَصَّروا عَن فِعلِنا ، فَسَیَحشُرُهُمُ اللّهُ إلَی النّارِ . وفِرقَةٌ أحَبّونا وسَمِعوا کَلامَنا ولَم یُقَصِّروا عَن فِعلِنا ، لِیَستَأکِلُوا النّاسَ بِنا ، فَیَملَأُ اللّهُ بُطونَهُم نارا ، یُسَلِّطُ عَلَیهِمُ الجوعَ وَالعَطَشَ . وفِرقَةٌ أحَبّونا وحَفِظوا قَولَنا وأطاعوا أمرَنا ولَم یُخالِفوا فِعلَنا ، فَاُولئِکَ مِنّا ونَحنُ مِنهُم . ⁽⁵⁾

.

امام صادق علیه السلام :شیعه ما، کسی است که آنچه را نیکو می دارد ، پیش می اندازد و از آنچه زشت می شمارد ، دست نگه می دارد و زیبایی را آشکار می سازد و به امید رحمت نیکوی الهی ، به انجام امر نیکو می شتابد . چنین کسی با ماست و به سوی ماست ، هر کجا که باشیم .

امام صادق علیه السلام :شیعیان ما، اهل پاک دامنی و سختکوشی و وفاداری و امانتداری و زهد و عبادت اند و در شب و روز ، پنجاه و یک رکعت نماز می گزارند و شب را به عبادت می ایستند و روز را روزه می گیرند و زکات مالشان را می پردازند و به حجّ خانه خدا می روند و از هر حرامی کناره می گیرند .

امام صادق علیه السلام :شیعیان ما با ویژگی های گوناگونی شناخته می شوند : سخاوت ، فداکاری در برابر برادران و گزاردن پنجاه رکعت نماز در شبانه روز .

امام صادق علیه السلام :شیعیان سه گروه اند : آن که دوستدار ماست و به ما مِهر می ورزد . چنین کسی از ماست ؛ آن که با ما خود را می آراید و ما موجب زیباییِ کسی هستیم که خود را با ما بیاراید؛ و آن که با نام ما مال و مردم را می ستاند و هر که با نام ما مال مردم بستاند ، تهی دست می گردد .

امام صادق علیه السلام :مردم در باره ما ، سه گروه شده اند : گروهی که به انتظار قائم ما دوستمان دارند تا از دنیای ما بهره بگیرند . آنها سخن ما را می گویند و حفظ می کنند ؛ ولی از کردار ما کوتاهی می ورزند . خداوند ، این گروه را به آتش در می اندازد . گروهی که ما را دوست دارند و سخن ما را می شنوند و از کردار ما کوتاهی نمی ورزند تا با نام ما اموال مردم را بستانند . خداوند ، شکم آنان را از آتش می آکنَد و گرسنگی و تشنگی بر ایشان حاکم می کند . گروهی که ما را دوست دارند و سخن ما را حفظ می کنند و فرمان ما می برند و با رفتار ما مخالفت نمی ورزند . آنها از مایند و ما از ایشان هستیم .

.

تحف العقول :دَخَلَ عَلَیهِ [الصّادِقِ علیه السلام ] رَجُلٌ ، فَقالَ علیه السلام لَهُ : مِمَّنِ الرَّجُلُ ؟ فَقالَ : مِن مُحِبّیکُم ومُوالیکُم ، فقال لَهُ جَعفَرٌ علیه السلام : لا یُحِبُّ اللّهَ عَبدٌ حَتّی یَتَولّاهُ ، ولا یَتَوَلّاهُ حَتّی یوجِبَ لَهُ الجَنَّةَ . ثُمَّ قالَ لَهُ : مِن أیِّ مُحِبّینا أنتَ ؟ فَسَکَتَ الرَّجُلُ ، فَسَأَلَهُ سَدیرٌ ⁽¹⁾: وکَم مُحِبّوکُم یَا بنَ رَسولِ اللّهِ؟ فَقالَ : عَلی ثَلاثِ طَبَقاتٍ : طَبَقَةٌ أحَبّونا فِی العَلانِیَةِ ولَم یُحِبّونا فِی السِّرِّ ، وطَبَقَةٌ یُحِبّونا فِی السِّرِّ ولَم یُحِبّونا فِیالعَلانِیَةِ ، وطَبَقَةٌ یُحِبّونا فِی السِّرِّ وَالعَلانِیَةِ هُمُ النَّمَطُ الأَعلی ... . وَالطَّبَقَةُ الثّانِیَةُ النَّمَطُ الأَسفَلُ ، أحَبّونا فِی العَلانِیَةِ وساروا بِسیرَةِ المُلوکِ ، فَأَلسِنَتُهُم مَعَنا وسُیوفُهُم عَلَینا . وَالطَّبَقَةُ الثّالِثَةُ الَّنمَطُ الأَوسَطُ ، أحَبّونا فِی السِّرِّ ولَم یُحِبّونا فِی العَلانِیَةِ . ولَعَمری لَئِن کانوا أحَبّونا فِی السِّرِّ دونَ العَلانِیَةِ فَهُمُ الصَّوّامونَ بِالنَّهارِ القَوّامونَ بِاللَّیلِ تَری أثَرَ الرَّهبانِیَّةِ فی وُجوهِهِم ، أهلُ سِلمٍ وَانقِیادٍ. قالَ الرَّجُلُ : فَأَنَا مِن مُحِبّیکُم فِی السِّرِّ وَالعَلانِیَةِ . قالَ جَعفَرٌ علیه السلام : إنَّ لُِمحِبّینا فِی السِّرِّ وَالعَلانِیَةِ عَلاماتٍ یُعرَفونَ بِها. قالَ الرَّجُلُ : وما تِلکَ العَلاماتُ ؟ قالَ علیه السلام : تِلکَ خِلالٌ أوَّلُها أنَّهُم عَرَفُوا التَّوحیدَ حَقَّ مَعرِفَتِهِ وأحکَموا عِلمَ تَوحیدِهِ . ⁽²⁾

.

تحف العقول :مردی خدمت امام صادق علیه السلام رسید . امام به او فرمود : «از کدام طایفه ای ؟». گفت : از دوستداران و علاقه مندان به شما هستم . امام صادق علیه السلام به او فرمود : «هیچ بنده ای خدا را دوست نمی دارد، مگر این که خداوند، او را به ولایت خود در می آورد و هر که خدا او را تحت ولایت خود در آورد ، بهشت را برایش قطعی می کند» . آن گاه به او فرمود : «تو از کدام دوستداران ما هستی؟». آن مرد، خاموش ماند . سدیر پرسید : ای فرزند پیامبر خدا! دوستداران شما چند گروه هستند؟ امام علیه السلام فرمود : «آنها سه گروه اند : گروهی که ما را در ظاهر، دوست دارند و در خفا دوستمان ندارند و گروهی که ما را در خفا دوست دارند و در ظاهر، دوست ندارند و گروهی که هم در ظاهر و هم در خفا ما را دوست دارند . اینان، طبقه والا هستند... . گروه دوم ، پایین ترین طبقه هستند که فقط در ظاهر، ما را دوست دارند و شیوه سلاطین را در پیش می گیرند ؛ یعنی زبانشان با ما و شمشیرهایشان بر ماست . گروه سوم ، طبقه میانی هستند که ما را در پنهان دوست می دارند و در آشکار دوستمان نمی دارند . به جان خودم سوگند ، آنها که ما را در پنهان، دوست می دارند و نه در ظاهر ، همانهایی هستند که روزها روزه دار و شب ها به عبادت می ایستند و رنگ خدایی را در رخسارشان می بینی و اهل سازگاری و فرمان برداری اند» . آن مرد گفت : من از آنهایی هستم که در ظاهر و خفا شما را دوست می دارم . امام صادق علیه السلام فرمود : «کسانی که ما را در ظاهر و باطن دوست دارند ، نشانه هایی دارند که بِدان شناخته می شوند» . آن مرد گفت : این نشانه ها کدام اند؟ امام علیه السلام فرمود : «صفاتی است که نخستین آنها، این است که توحید را چنان که باید ، شناخته اند و علم توحید را استوار ساخته اند» .

.

الفصل السادس : خُلق أهل البیت علیهم السّلام۶ / ۱إیثارُهُمالکتاب«وَ یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ مِسْکِینًا وَ یَتِیمًا وَ أَسِیرًا * إِنَّمَا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِیدُ مِنکُمْ جَزَآءً وَ لَا شُکُورًا» . ⁽¹⁾

«وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَ مَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» . ⁽²⁾

الحدیثالکشّاف عن ابن عبّاسـ فی بَیانِ سَبَبِ نُزول سورَةِ الإِنسانِ ـ :إنَّ الحَسَنَ وَالحُسَینَ مَرِضا ، فَعادَهُما رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فی ناسٍ مَعَهُ ، فَقالوا : یا أبَا الحَسَنِ ، لَو نَذَرتَ عَلی وَلَدِکَ . فَنَذَرَ عَلِیٌّ وفاطِمَةُ وفِضَّةُ ـ جارِیَةٌ لَهُما ـ إن بَرِئا مِمّا بِهِما أن یَصوموا ثَلاثَةَ أیّامٍ ، فَشُفِیا وما مَعَهُم شَیءٌ ، فَاستَقرَضَ عَلِیٌّ مِن شَمعونَ الخَیبَرِیِّ الیَهودِیِّ ثَلاثَ أصوُعٍ مِن شَعیرٍ ، فَطَحَنَت فاطِمَةُ صاعا وَاختَبَزَت خَمسَةَ أقراصٍ عَلی عَدَدِهِم ، فَوَضَعوها بَینَ أیدیهِم لِیُفطِروا ، فَوَقَفَ عَلَیهِم سائِلٌ فَقالَ : السَّلامُ عَلَیکُم أهلَ بَیتِ مُحَمَّدٍ ، مِسکینٌ مِن مَساکینِ المُسلِمینَ ، أطعِمونی أطعَمَکُمُ اللّهُ مِن مَوائِدِ الجَنَّةِ ، فَآثَروهُ ، وباتوا لَم یَذوقوا إلَا الماءَ ، وأصبَحوا صِیاما . فَلَمّا أمسَوا ووَضَعُوا الطَّعامَ بَینَ أیدیهِم وَقَفَ عَلَیهِم یَتیمٌ ، فَآثَروهُ . ووَقَفَ عَلَیهِم أسیرٌ فِی الثّالِثَةِ ، فَفَعَلوا مِثلَ ذلِکَ . فَلَمّا أصبَحوا أخَذَ عَلِیٌّ علیه السلام بِیَدِ الحَسَنِ وَالحُسَینِ وأقبَلوا إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَلَمّا أبصَرَهُم وهُم یَرتَعِشونَ کَالفِراخِ مِن شِدَّةِ الجوعِ قالَ : ما أشَدَّ ما یَسوؤُنی ما أری بِکُم ! وقامَ فَانطَلَقَ مَعَهُم فَرَأی فاطِمَةَ فی مِحرابِها قَدِ التَصَقَ ظَهرُها بِبَطنِها وغارَت عَیناها ، فَساءَهُ ذلِکَ ، فَنَزَلَ جَبرَئیلُ وقالَ : خُذها یا مُحَمَّدُ هَنَّأَکَ اللّهُ فی أهلِ بَیتِکَ ، فَأَقرَأَهُ السّورَةَ ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

.

فصل ششم : اخلاق اهل بیت علیهم السلام

۶ / ۱ ایثار اهل بیت علیهم السلام

فصل ششم : اخلاق اهل بیت علیهم السّلام۶ / ۱ایثار اهل بیت علیهم السّلامقرآن«و خوراک را با وجودِ دوست داشتنش به بینوا و یتیم و اسیر اطعام می کنند [و در دل می گویند]: ما فقط برای خشنودی خداوند، شما را اطعام می کنیم. از شما نه پاداشی می خواهیم و نه سپاسی» .

«و هر چند خود، نیازمندی داشته باشند، [دیگران را] بر خود ترجیح می دهند ، و کسانی که از آزمندیِ نفس خویش در امان مانند، آنان اند که رستگاران اند».

حدیثالکشّافـ به نقل از ابن عبّاس، در بیان سبب نزول سوره انسان ـ :حسن و حسین علیهماالسلام بیمار شدند و پیامبر صلی الله علیه و آله به همراه گروهی به عیادت آن دو رفت . آنها [به علی علیه السلام ] گفتند : ای ابو الحسن! خوب است که برای فرزندانت نذری کنی . علی و فاطمه و فضّه (کنیز آنها) نذر کردند که اگر حسن و حسین از بیماری خود بهبود یابند ، سه روز روزه بدارند . حسن و حسین علیهماالسلام از بیماری شفا یافتند ، در حالی که خانواده چیزی نداشت . علی علیه السلام از شمعون خیبریِ یهودی، سه صاع جو قرض گرفت و فاطمه یک صاع آن را آرد کرد و از آن ، پنج گرده نان به شمار اعضای خانواده پخت . آنها نان ها را در پیش روی خود نهادند تا افطار کنند ، که ناگهان فقیری بر در ایستاد و گفت : سلام بر شما، ای اهل بیت نبوّت! من مسکینی از مساکین مسلمانم . مرا اطعام کنید تا خدا شما را از مائده های بهشت اطعام کند . آنها او را بر خود ترجیح دادند و شب را به صبح رساندند ، در حالی که تنها آب آشامیده بودند و همچنان در حال روزه ، بام را شام کردند . چون هنگام اذان مغرب رسید و آنها نان را در پیش روی خود نهادند تا افطار کنند ، یتیمی سر رسید و آنها او را نیز بر خود ترجیح دادند و در روز سوم نیز اسیری آمد و با او نیز چنین کردند و نان خود را بدو دادند . چون صبح رسید ، علی علیه السلام دست حسن و حسین را گرفت و به سوی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به راه افتاد . هنگامی که چشم پیامبر به آنها افتاد ـ که از شدّت گرسنگی همچون جوجه به خود می لرزند ـ فرمود : «چه قدر بر من ناگوار است آنچه را در شما می بینم!» . پیامبر صلی الله علیه و آله به همراه آنها حرکت کرد تا نزد فاطمه علیهاالسلام آمد و او را در محرابش یافت که شکمش به پشتش چسبیده بود و دو چشمش فرو رفته بود . پیامبر صلی الله علیه و آله از این منظره ناراحت شد . پس جبرئیل نازل شد و گفت : ای محمّد! سوره [انسان] را بگیر . خداوند، چنین خاندانی را به تو تبریک می گوید . آن گاه، سوره [انسان] را برای او خواند .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ فی بَیانِ سَبَبِ نُزولِ قَولِهِ تَعالی : «وَ یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ مِسْکِینًا وَ یَتِیمًا وَ أَسِیرًا ...» ـ :کانَ عِندَ فاطِمَةَ علیهاالسلامشَعیرٌ فَجَعَلوهُ عَصیدَةً ، فَلَمّا أنضَجوها ووَضَعوها بَینَ أیدیهِم ، جاءَ مِسکینٌ ، فَقالَ المِسکینُ : رَحِمَکُمُ اللّهُ ، أطعِمونا مِمّا رَزَقَکُمُ اللّهُ ، فَقامَ عَلِیٌّ علیه السلام فَأَعطاهُ ثُلُثَها . فَما لَبِثَ أن جاءَ یَتیمٌ ، فَقالَ الیَتیمُ : رَحِمَکُمُ اللّهُ أطعِمونا مِمّا رَزَقَکُمُ اللّهُ ، فَقامَ عَلِیٌّ علیه السلام فَأَعطاهُ ثُلُثَها الثّانی ، فَما لَبِثَ أن جاءَ أسیرٌ ، فَقالَ الأَسیرُ : یرحَمکُمُ اللّهُ ، أطعِمونا مِمّا رَزَقَکُمُ اللّهُ ، فَقامَ عَلِیٌّ علیه السلام فَأَعطاهُ الثُّلُثَ الباقِیَ وما ذاقوها ، فَأَنزَلَ اللّهُ فیهِم هذِهِ الآیَةَ إلی قَولِهِ : «وَ کَانَ سَعْیُکُم مَّشْکُورًا» . ⁽¹⁾

.

امام صادق علیه السلامـ در توضیح سبب نزول این سخن خداوند متعال : «و خوراک را با وجودِ دوست داشتنش به بینوا و یتیم و اسیر اطعام می کنند» ـ :فاطمه علیهاالسلاممقداری جو داشت که از آن کاچی فراهم آوردند . چون آن را پختند و برای خوردن در پیش روی خود نهادند ، مسکینی بیامد و گفت : خداوند به شما رحم کند! از آنچه خداوند، روزی تان کرده ، به ما غذا بدهید . علی علیه السلام برخاست و یک سومِ خوراک را بدو داد . طولی نکشید که یتیمی آمد و گفت : خداوند به شما رحم کند! از آنچه خداوند، روزی تان کرده ، به ما غذا بدهید . علی علیه السلام برخاست و یک سومِ خوراک را بدو داد و سپس اسیری بیامد و گفت : خداوند بر شما رحم کند! از آنچه خداوند، روزی تان کرده ، به ما غذا بدهید . علی علیه السلام برخاست و یک سومِ باقی مانده خوراک را بدو داد و هیچ کدام، آن خوراک را نچشیدند . پس خداوند سبحان در حقّ آنها این آیه را نازل فرمود ، تا «و کوشش شما مقبول افتاده است» .

.

الإمام الباقر علیه السلام : «وَ یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ» یَقولُ : عَلی شَهوَتِهِم لِلطَّعامِ وإیثارِهِم لَهُ ، «مِسْکِینًا» مِن مَساکینِ المُسلِمینَ ، و «یَتِیمًا» مِن یَتامَی المُسلِمینَ ، «وَ أَسِیرًا» مِن اُسارَی المُشرِکینَ ، ویَقولونَ إذا أطعَموهُم : «إِنَّمَا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِیدُ مِنکُمْ جَزَآءً وَ لَا شُکُورًا» . قالَ : وَاللّهِ ما قالوا هذا لَهُم ، ولکِنَّهُم أضمَروهُ فی أنفُسِهِم فَأَخبَرَ اللّهُ بِإِضمارِهِم ، یَقولونَ : لا نُریدُ جَزاءً تُکافِئونَنا بِهِ ولا شُکورا تُثنونَ عَلَینا بِهِ ، ولکِنّا إنَّما أطعَمناکُم لِوَجهِ اللّهِ وطَلَبِ ثَوابِهِ . ⁽¹⁾

مجمع البیان عن ابن عبّاس :إنَّ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ علیه السلام أجَّرَ نَفسَهُ لِیَستَقِیَ نَخلاً بِشَیءٍ مِن شَعیرٍ لَیلَةً حَتّی أصبَحَ . فَلَمّا أصبَحَ وقَبَضَ الشَّعیرَ طَحَنَ ثُلُثَهُ فَجَعَلوا مِنهُ شَیئا لِیَأکُلوهُ یُقالُ لَهُ الحَریرَةُ ⁽²⁾، فَلَمّا تَمَّ إنضاجُهُ أتی مِسکینٌ فَأَخرَجوا إلَیهِ الطَّعامَ ، ثُمَّ عَمِلَ الثُّلُثَ الثّانِیَ ، فَلَمّا تَمَّ إنضاجُهُ أتی یَتیمٌ فَسَأَلَ فَأَطعَموهُ ، ثُمَّ عَمِلَ الثُّلُثَ الثّالِثَ ، فَلَمّا تَمَّ إنضاجُهُ أتی أسیرٌ مِنَ المُشرِکینَ فَسَأَلَ فَأَطعَموهُ ، وطَوَوا یَومَهُم ذلِکَ . ⁽³⁾

شواهد التنزیل عن ابن عبّاسـ فی قَولِ اللّهِ : «وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ» ـ :نَزَلَت فی عَلِیٍّ وفاطِمَةَ وَالحَسَنِ وَالحُسَینِ علیهم السلام . ⁽⁴⁾

الأمالی للطوسی عن أبی هریرة :جاءَ رَجُلٌ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَشَکا إلَیهِ الجوعَ ، فَبَعَثَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إلی بُیوتِ أزواجِهِ ، فَقُلنَ : ما عِندَنا إلَا الماءُ ، فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : مَن لِهذَا الرَّجُلِ اللَّیلَةَ ؟ فَقالَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام : أنَا لَهُ یا رَسولَ اللّهِ . وأتی فاطِمَةَ علیهاالسلامفَقالَ : ما عِندَکِ یَابنَةَ رَسولِ اللّهِ ؟ فَقالَت : ما عندَنا إلّا قوتُ الصِّبیَةِ لکِنّا نُؤثِرُ ضَیفَنا ، فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : یَابنَةَ مُحَمَّدٍ ، نَوِّمِی الصِّبیَةَ وأطفِئِی المِصباحَ ، فَلَمّا أصبَحَ عَلِیٌّ علیه السلام غَدا عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَأَخبَرَهُ الخَبَرَ ، فَلَم یَبرَح حَتّی أنزَلَ اللّهُ عز و جل : «وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَ مَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» . ⁽⁵⁾

.

امام باقر علیه السلام : «و خوراک را با وجودِ دوست داشتنش اطعام می کنند» ، یعنی : با در نظر گرفتن اشتهایشان به آن غذا و گذشتن از آن و بخشیدنش به آنان . «بینوا» ، بینوایی از مسلمانان بود . «یتیم» ، یتیمی از مسلمانان بود و «اسیر» ، اسیری از مشرکان بود. هر گاه علی علیه السلام آنها را اطعام می کرد ، می فرمود : «ما فقط برای خشنودی خداوند، شما را اطعام می کنیم. از شما نه پاداشی می خواهیم و نه سپاسی» . به خدا سوگند ، این را برای آنها نگفتند و در دلشان پنهان داشتند و خداوند از نهفته های دل آنها خبر داده است که آنها می گفتند : ما از شما پاداشی نمی خواهیم تا با آن ، هزینه ما را بپردازید و نه سپاسی که با آن ما را بستایید ؛ بلکه ما شما را به خاطر خدا و گرفتن پاداش او، اطعام می کنیم .

مجمع البیانـ به نقل از ابن عبّاس ـ :علی بن ابی طالب علیه السلام کار آب دادن شب تا صبح نخلستانی را پذیرفت تا در برابر آن ، قدری جو بگیرد . چون صبح شد و جو را گرفت ، یک سوم آن را آرد کرد و از آن حریره ای فراهم آوردند تا بخورند . چون پختن آن تمام شد ، مسکینی آمد و آنها طعام را به او دادند و یک سومِ دوم را پختند و چون پختن آن تمام شد ، یتیمی آمد و غذا خواست و او را اِطعام کردند و سپس یک سومِ آخر را پختند و چون پختن آن تمام شد ، اسیری از مشرکان آمد و غذا خواست و این بار، او را اطعام کردند و روزشان را به گرسنگی سپری نمودند .

شواهد التنزیلـ به نقل از ابن عبّاس، در باره آیه شریف : «و هر چند خود، نیازمندی داشته باشند، [دیگران را] بر خود ترجیح می دهند» ـ :این آیه در حقّ علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام نازل شده است .

الأمالی، طوسیـ به نقل از ابو هریره ـ :مردی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و از گرسنگی نالید . پیامبر صلی الله علیه و آله ، کسی را به خانه های همسرانش فرستاد و آنها در پاسخ گفتند : جز آب ، در خانه یافت نمی شود . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «چه کسی این مرد را امشب مهمان می کند؟» . علی بن ابی طالب علیه السلام گفت : من ، ای پیامبر خدا! علی علیه السلام نزد فاطمه علیهاالسلام آمد و گفت : «ای دختر پیامبر خدا! در خانه چه داری؟» . فاطمه گفت : جز غذای کودکان ، خوراکی نداریم و همان را به میهمانمان می دهیم . علی علیه السلام فرمود : «ای دختر محمّد! کودکان را بخوابان و چراغ را خاموش کن» . چون صبح شد ، علی علیه السلام به خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله رفت و ایشان را از ماجرا آگاه کرد و طولی نکشید که خداوند، این آیه : «و هر چند خود، نیازمندی داشته باشند، [دیگران را] بر خود ترجیح می دهند، و کسانی که از آزمندیِ نفس خویش در امان مانند، آنان اند که رستگاران اند» را نازل نمود .

.

الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله جالِسٌ ذاتَ یَومٍ وأصحابُهُ جُلوسٌ حَولَهُ ، فَجاءَ عَلِیٌّ علیه السلام وعَلَیهِ سَمَلُ ⁽¹⁾ثَوبٍ مُنخَرِقٍ عَن بَعضِ جَسَدِهِ ، فَجَلَسَ قَریبا مِن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَنَظَرَ إلَیهِ ساعَةً ثُمَّ قَرَأَ : «وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَ مَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» . ثُمَّ قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لِعَلِیٍّ علیه السلام : أما إنَّکَ رَأسُ الَّذینَ نَزَلَت فیهِم هذِهِ الآیَةُ وسَیِّدُهُم وإمامُهُم . ثُمَّ قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لِعَلِیٍّ : أینَ حُلَّتُکَ الَّتی کَسَوتُکَها یا عَلِیُّ ؟ فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، إنَّ بَعضَ أصحابِکَ أتانی یَشکو عُریَهُ وعُریَ أهلِ بَیتِهِ ، فَرَحِمتُهُ وآثَرتُهُ بِها عَلی نَفسی ، وعَرَفتُ أنَّ اللّهَ سَیَکسونی خَیرا مِنها ، فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : صَدَقتَ ، أما إنَّ جَبرائیلَ قَد أتانی یُحَدِّثُنی أنَّ اللّهَ (قَد) اتَّخَذَ لَکَ مَکانَها فِی الجَنَّةِ حُلَّةً خَضراءَ مِن إستَبرَقٍ ، وصِنفَتُها ⁽²⁾مِن یاقوتٍ وزَبَرجَدٍ ، فَنِعمَ الجَوازُ جَوازُ رَبِّکَ بِسَخاوَةِ نَفسِکَ ، وصَبرِکَ عَلی سَمَلَتِکَ هذِهِ المُنخَرِقَةِ ، فَأَبشِر یا عَلِیُّ . فَانصَرَفَ عَلِیٌّ علیه السلام فَرِحا مُستَبشِرا بِما أخبَرَهُ بِهِ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله . ⁽³⁾

.

امام باقر علیه السلام :روزی پیامبر صلی الله علیه و آله نشسته بود و اصحاب ایشان در محضر ایشان نشسته بودند . در این هنگام ، علی علیه السلام با جامه ای پوسیده که نقاطی از بدن ایشان را می نمود ، آمد و در نزدیکی پیامبر صلی الله علیه و آله نشست . پیامبر صلی الله علیه و آله لحظاتی به او نگریست و سپس این آیه را تلاوت فرمود : «و هر چند خود، نیازمندی داشته باشند، [دیگران را ]بر خود ترجیح می دهند، و کسانی که از آزمندیِ نفس خویش در امان مانند، آنان اند که رستگاران اند» . سپس به علی علیه السلام فرمود : «آگاه باش که تو سر و سَرور و پیشوای کسانی هستی که این آیه در باره آنها نازل شده است» . سپس فرمود : «کجاست جامه ای که بر تن تو کردم ، ای علی؟». علی علیه السلام گفت : ای پیامبر خدا! یکی از اصحاب شما نزد من آمد ، در حالی که از برهنگی خود و خانواده اش می نالید . دلم رحم آمد و ترجیح دادم آن را بدو دهم و می دانم که خداوند ، مرا با جامه ای بهتر از آن خواهد پوشاند . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «راست گفتی . جبرئیل برای من خبر آورد که خداوند به جای آن برای تو در بهشت، جامه ای سبز از استبرق، برگزیده که حاشیه های آن از یاقوت و زبرجد است . بهترین پاداش ، پاداش پروردگارت است در برابر بخشش و شکیبایی تو بر همین جامه پوسیده . پس مژده باد تو را، ای علی!» . علی علیه السلام شاد و خوش حال از خبری که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بدو داده بود ، باز گشت .

.

تفسیر الثعلبی :رَأَیتُ فی الکُتُبِ أنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله لَمّا أرادَ الهِجرَةَ خَلَّفَ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ علیه السلام بِمَکَّةَ لِقَضاءِ دُیونِهِ ورَدِّ الوَدائِعِ الَّتی کانَت عِندَهُ ، فَأمَرَهُ لَیلَةَ خَرَجَ إلَی الغارِ ـ وقَد أحاطَ المُشرِکونَ بِالدّارِ ـ أن یَنامَ عَلی فِراشِهِ صلی الله علیه و آله ، وقالَ لَهُ : اِتَّشِح بِبُردِیَ الحَضرَمِیِّ الأَخضَرِ ونَم عَلی فِراشی ، فَإِنَّهُ لا یَخلُصُ إلَیکَ مِنهُم مَکروهٌ إن شاءَ اللّهُ فَفَعَلَ ذلِکَ عَلِیٌّ ، فَأَوحَی اللّهُ تَعالی إلی جَبرَئیلَ ومیکائیلَ علیهماالسلام : إنّی قَد آخَیتُ بَینَکُما ، وجَعَلتُ عُمُرَ أحَدِکُما أطوَلَ مِن عُمُرِ الآخَرِ ، فَأَیُّکُما یُؤثِرُ صاحِبَهُ بِالبَقاءِ وَالحَیاةِ ؟ فَاختارَ کِلاهُمَا الحَیاةَ ، فَأَوحَی اللّهُ تَعالی إلَیهِما : أفَلا کُنتُما مِثلَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ ؟! آخَیتُ بَینَهُ وبَینَ مُحَمَّدٍ ، فَباتَ عَلی فِراشِهِ یَفدیهِ نَفسَهُ ویُؤثِرُهُ بِالحَیاةِ ؟! اِهبِطا إلَی الأَرضِ فَاحفَظاهُ مِن عَدُوِّهِ . فَنَزَلا ، فَکانَ جَبرَئیلُ عِندَ رَأسِ عَلِیٍّ ، ومیکائیلُ عِندَ رِجلَیهِ ، وجَبرَئیلُ یُنادی : بَخٍ بَخٍ ! مَن مِثلُکَ یَا بنَ أبی طالِبٍ فَنادی ⁽¹⁾اللّهُ عز و جلالمَلائِکَةَ ؟! وَأنزَلَ اللّهُ عز و جلعَلی رَسولِهِ صلی الله علیه و آله وهُوَ مُتَوَجِّهٌ إلَی المَدینَةِ ـ فی شَأنِ عَلِیٍّ ـ : «وَمِنَ النَّاسِ مَن یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَآءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ» ⁽²⁾. ⁽³⁾

۶ / ۲تَواضُعُهُمالمعجم الکبیر عن ابن عمر عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لَقَد هَبَطَ عَلَیَّ مَلَکٌ مِنَ السَّماءِ ما هَبَطَ عَلی نَبِیٍّ قَبلی ، ولا یَهبِطُ عَلی أحَدٍ مِن بَعدی ، وهُوَ إسرافیلُ وعِندَهُ جِبریلُ ، فَقالَ : السَّلامُ عَلَیکَ یا مُحَمَّدُ ، ثُمَّ قالَ : أنَا رَسولُ رَبِّکَ إلَیکَ ، أمَرَنی أن اُخبِرَکَ ⁽⁴⁾إن شِئتَ نَبِیّا عَبدا ، وإن شِئتَ نَبِیّا مَلِکا ؟ فَنَظَرتُ إلی جِبریلَ ، فَأَومَأَ جِبریلُ إلَیَّ أن تَواضَع ، فَقالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله عِندَ ذلِکَ : نَبِیّا عَبدا . ⁽⁵⁾

.

۶ / ۲ فروتنی اهل بیت علیهم السلام

تفسیر الثعلبی :در کتاب ها دیده ام که چون پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آهنگ هجرت کرد ، علی بن ابی طالب علیه السلام را در مکّه به جانشینی خود نهاد تا قرض های ایشان را ادا کند و امانت هایی را که نزد او بود ، به صاحبانشان بازگرداند . پیامبر صلی الله علیه و آله شبی که به غار رفت ـ در حالی که خانه را محاصره کرده بودند ـ ، به علی علیه السلام دستور داد در بستر او بیارَمد و به او فرمود : «بُردِ حضرمیِ سبز مرا بر دوش افکن و به جای من بخواب، که به خواست خداوند متعال، آسیبی از ایشان به تو نمی رسد» . علی علیه السلام نیز چنین کرد . پس خداوند متعال به جبرئیل و میکائیل وحی کرد که : «من میان شما دو نفر، برادری بر قرار کردم و عُمر یکی از شما را بیش از دیگری قرار دادم . کدام یک از شما زندگی را بر می گزیند؟» . هر دو زندگی را برگزیدند . خداوند متعال به آن دو، وحی کرد که : «آیا شما همچون علی بن ابی طالب نیستید؟! من میان او و محمّد ، برادری بر قرار کردم و علی در بستر محمّد آرمید و خود را فدای او کرد و زندگی او را بر خود ترجیح داد؟! به زمین فرود آیید و او را از دشمنش حفظ کنید» . آن دو، فرود آمدند و جبرئیل ، در کنار سر پیامبر و میکائیل ، در کنار دو پای ایشان ایستاد . جبرئیل ندا می داد : «خوشا ، خوشا ، ای علی بن ابی طالب! چه کسی همچون توست که خداوند عز و جل [با او] به فرشتگان مباهات کند؟!» و خداوند به پیامبرش که در راه مدینه بود ، این آیه را در شأن علی علیه السلام نازل فرمود : «و از میان مردم، کسی است که برای طلب خشنودی خدا جان خویش را فدا می فروشد» .

۶ / ۲فروتنی اهل بیت علیهم السّلامالمعجم الکبیرـ به نقل از عبد اللّه بن عمر ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «فرشته ای از آسمان بر من نازل شد که نه پیش از من بر پیامبری نازل شده بود و نه پس از من بر کسی نازل خواهد شد . او اسرافیل بود که جبرئیل را همراه خود داشت . گفت : درود بر تو، ای محمّد! و سپس ادامه داد : من فرستاده پروردگارت به سوی تو هستم . او به من دستور داده که تو را اگر می خواهی ، به عنوان پیامبری بنده، و اگر مایلی ، به عنوان پیامبری پادشاه برگزینم . من به جبرئیل نگریستم . جبرئیل به من اشاره کرد که فروتنی کن» . این جا بود که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «ترجیح می دهم پیامبری بنده باشم» .

.

الإمام الباقر علیه السلامـ فی ذِکرِ فَضائِلِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ـ :ولَقد أتاهُ جَبرَئیلُ علیه السلام بِمَفاتیحِ خَزائِنِ الأَرضِ ثَلاثَ مَرّاتٍ یُخَیِّرُهُ ، مِن غَیرِ أن یَنقُصَهُ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی مِمّا أعَدَّ اللّهُ لَهُ یَومَ القِیامَةِ شَیئا ، فَیَختارُ التَّواضُعَ لِرَبِّهِ جَلَّ وعَزَّ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ جَبرَئیلَ علیه السلام أتی رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَخَیَّرَهُ ، وأشارَ عَلَیهِ بِالتَّواضُعِ ، وکانَ لَهُ ناصِحا ، فَکانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یأکُلُ إکلَةَ العَبدِ ، ویَجلِسُ جِلسَةَ العَبدِ ، تَواضُعا للّهِِ تَبارَکَ وتَعالی . ⁽²⁾

الطبقات الکبری عن حمزة بن عبداللّه بن عتبة :کانَت فِی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله خِصالٌ لَیسَت فِی الجَبّارینَ ، کانَ لا یَدعوهُ أحمَرُ ولا أسوَدُ مِنَ النّاسِ إلّا أجابَهُ ، وکانَ رُبَّما وَجَدَ تَمرَةً مُلقاةً فَیَأخُذُها فَیُهوی بِها إلی فیهِ ، وإنَّهُ لَیَخشی أن تَکونَ مِنَ الصَّدَقَةِ ، وکانَ یَرکَبُ الحِمارَ عُریا لَیسَ عَلَیهِ شَیءٌ . ⁽³⁾

.

امام باقر علیه السلامـ در یادکرد فضیلت های پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ :جبرئیل ، سه بار کلیدهای خزانه های زمین را برای پیامبر صلی الله علیه و آله آورد ، بی آن که خداوند ـ تبارک و تعالی ـ از آنچه برای او در روز رستاخیز آماده کرده است ، چیزی بکاهد و پیامبر ، در برابر خداوند عز و جل ، فروتنی را برگزید .

امام صادق علیه السلام :جبرئیل ، نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمد و او را مخیّر ساخت و به او اشاره کرد تا فروتنی را برگزیند . جبرئیل ، خیرخواه پیامبر بود . پیامبر صلی الله علیه و آله برای فروتنی در برابر خداوند متعال ، همچون بندگان، غذا می خورد و همچون بندگان می نشست .

الطبقات الکبریـ به نقل از حمزة بن عبد اللّه بن عتبه ـ :پیامبر صلی الله علیه و آله صفاتی داشت که در زورگویان نبود . اگر سرخ و سیاهی او را دعوت می کرد ، می پذیرفت و گاه که خرمای به کنار افتاده ای می یافت ، آن را در دهان می نهاد و تنها از این می ترسید که صدقه باشد . او بر الاغِ کاملاً برهنه سوار می شد .

.

الطبقات الکبری عن یزید بن عبداللّه بن قسیط :کانَ أهلُ الصُّفَّةِ ناسا مِن أصحابِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله لا مَنازِلَ لَهُم ، فَکانوا یَنامونَ عَلی عَهدِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فِیالمَسجِدِ ویَظَلّونَ فیهِ ما لَهُم مَأویً غَیرُهُ ، فَکانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَدعوهُم إلَیهِ بِاللَّیلِ إذا تَعَشّی فَیُفَرِّقُهُم عَلی أصحابِهِ ، وتَتَعَشّی طائِفَةٌ مِنهُم مَعَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، حَتّی جاءَ اللّهُ تَعالی بِالغِنی . ⁽¹⁾

سنن أبی داود عن أبی ذرّ :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَجلِسُ بَینَ ظَهرَی ⁽²⁾أصحابِهِ ، فَیَجیءُ الغَریبُ فَلا یَدری أیُّهُم هُوَ حَتّی یَسأَلَ . فَطَلَبنا إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله أن نَجعَلَ لَهُ مَجلِسا یَعرِفُهُ الغَریبُ إذا أتاهُ ، فَبَنَینا لَهُ دُکّانا مِن طینٍ ، کانَ فَجَلَسَ عَلَیهِ . ⁽³⁾

سنن ابن ماجة عن أبی مسعود :أتَی النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله رَجُلٌ فَکَلَّمَهُ ، فَجَعَلَ تَرعَدُ فَرائِصُهُ ، فَقالَ لَهُ : هَوِّن عَلَیکَ فَإِنّی لَستُ بِمَلِکٍ ، إنَّما أنَا ابنُ امرَأَةٍ تَأکُلُ القَدیدَ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

سنن أبی داود عن مطرف عن أبیه :اِنطَلَقتُ فی وَفدِ بَنی عامِرٍ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَقُلنا : أنتَ سَیِّدُنا ، فَقالَ : السَّیِّدُ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی . قُلنا : وأفضَلُنا فَضلاً ، وأعظَمُنا طَولاً ، فَقالَ : قولوا بِقَولِکُم أو بَعضِ قَولِکُم ولا یَستَجرِیَنَّکُمُ الشَّیطانُ . ⁽⁶⁾

.

الطبقات الکبریـ به نقل از یزید بن عبد اللّه بن قسیط ـ :اهل صُفّه (سکّونشینان) ، جماعتی از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله بودند که خانه ای نداشتند و در زمان پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در مسجد می خوابیدند و چون مأوایی نداشتند ، در آن جا به سر می بردند . پیامبر خدا هنگام شام ، آنها را فرا می خواند و در میان اصحابش تقسیمشان می کرد و گروهی از آنها نیز با پیامبر صلی الله علیه و آله شام می خوردند، تا وقتی که خداوند ، توانگری را به ارمغان آورد .

سنن أبی داوودـ به نقل از ابو ذر ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در میان یارانش می نشست و هر گاه بیگانه ای می آمد ، نمی فهمید کدام پیامبر است تا این که می پرسید . از پیامبر صلی الله علیه و آله خواستیم که جایگاهی برایش درست کنیم تا اگر بیگانه ای آمد ، او را بشناسد . بدین ترتیب ، سکّویی از گِل برای او ساختیم، که بر آن نشست .

مسند ابن ماجةـ به نقل از ابو مسعود ـ :مردی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و هنگام صحبت با ایشان بدنش می لرزید . پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود : «آرام باش . من که پادشاه نیستم ؛ بلکه پسرِ زنی هستم که گوشت نمک سود می خورد» .

سنن أبی داوودـ به نقل از مطرّف، از پدرش ـ :با هیئت نمایندگی بنی عامر ، خدمت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله رسیدیم . گفتیم : تو سَرور مایی . فرمود : «سَرور ، خداوند ـ تبارک و تعالی ـ است» . گفتیم : تو کاملاً از ما برتر و از ما بخشنده تری . فرمود : «هر چه می خواهید ، بگویید ؛ ولی مواظب باشید که شیطان، شما را نماینده خود قرار ندهد [و مدح و ستایش مبالغه آمیز نکنید]» .

.

الإمام الصادق علیه السلام :ما أکَلَ نَبِیُّ اللّهِ صلی الله علیه و آله وهُوَ مُتَّکِئٌ مُنذُ بَعَثَهُ اللّهُ عز و جل ، وکانَ یَکرَهُ أن یَتَشَبَّهَ بِالمُلوکِ . ونَحنُ لا نَستَطیعُ أن نَفعَلَ . ⁽¹⁾

فضائل الصحابة لابن حنبل عن زاذان :رَأَیتُ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ یُمسِکُ الشُّسوعَ بِیَدِهِ ، یَمُرُّ فِی الأَسواقِ فَیُناوِلُ الرَّجُلَ الشِّسعَ ، ویُرشِدُ الضّالَّ ویُعینُ الحَمّالَ عَلَی الحُمولَةِ ، وهُوَ یَقرَأُ هذِهِ الآیَةَ : «تِلْکَ الدَّارُ الْأَخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِینَ لَا یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا وَ الْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ» ⁽²⁾. ثُمَّ یَقولُ : هذِهِ الآیَةُ اُنزِلَت فِی الوُلاةِ وذَوِی القُدرَةِ مِنَ النّاسِ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :خَرَجَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام وهُوَ راکِبٌ ، فَمَشَوا مَعَهُ فَقالَ : ألَکُم حاجَةٌ ؟ قالوا : لا ، ولکِنّا نُحِبُّ أن نَمشِیَ مَعَکَ ، فَقالَ لَهُم : اِنصَرِفوا ؛ فَإِنَّ مَشیَ الماشی مَعَ الرّاکِبِ مَفسَدَةٌ لِلرّاکِبِ ومَذَلَّةٌ لِلماشی . ⁽⁴⁾

تفسیر الطبری :إنّ الحسن بن علیٍّ علیه السلام کانَ یَجلِسُ إلَی المَساکینِ ، ثُمَّ یَقولُ : «إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْتَکْبِرِینَ» ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

.

امام صادق علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از هنگامی که خداوند عز و جل او را به پیامبری برانگیخت ، هرگز تکیه کرده خوراکی نخورد و کراهت داشت به سلاطین مانند شود و ما توان چنین کاری نداریم .

فضائل الصحابة، ابن حنبلـ به نقل از زادان ـ :علی بن ابی طالب علیه السلام را دیدم که بند کفش را با دست خود می گرفت و از بازار می گذشت تا بند کفش را به دست صاحبش می داد و رهْ گم کرده را ره می نمود و در برداشتن بار به بارکش کمک می کرد و این آیه را تلاوت می نمود : «این، سرای آخرت را از آنِ کسانی قرار دادیم که در این جهان ، نه خواهان برتری جویی و نه خواهان فسادند ، و فرجام نیک ، از آنِ پرهیزگاران است» . سپس می فرمود : «این آیه در حقّ والیان و مردمان قدرتمند، نازل شده است» .

امام صادق علیه السلام :امیر مؤمنان علیه السلام ، سواره از خانه خارج شد و گروهی پیاده همراه او راه افتادند . فرمود : «آیا کاری دارید؟» . گفتند : نه ؛ لیکن دوست داریم با شما همراهی کنیم . به آنها فرمود : «باز گردید. پیاده رفتن به همراه سواره، موجب تباهیِ سواره و خواریِ پیاده است» .

تفسیر الطبری :حسن بن علی علیه السلام در کنار مساکین می نشست و سپس این آیه : «خداوند ، مستکبران را دوست ندارد» » را تلاوت می کرد .

.

المناقب لابن شهرآشوب :رُوِیَ أنَّهُ مَرَّ الحَسَنُ بنُ عَلِیٍّ علیه السلام عَلی فُقَراءَ وقَد وَضَعوا کُسَیراتٍ عَلَی الأَرضِ وهُم قُعودٌ یَلتَقِطونَها ویَأکُلونَها ، فَقالوا لَهُ : هَلُمَّ یَا بنَ بِنتِ رَسولِ اللّهِ إلَی الغَداءِ . قالَ : فَنَزَلَ وقالَ : «إنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ المُستَکبِرینَ» ، وجَعَلَ یَأکُلُ مَعَهُم حَتَّی اکتَفَوا وَالزّادُ عَلی حالِهِ بِبَرَکَتِهِ . ثُمَّ دَعاهُم إلی ضِیافَتِهِ وأطعَمَهُم وکَساهُم . ⁽¹⁾

تاریخ دمشق عن محمّد بن عمرو بن حزم :مَرَّ الحُسَینُ بِمَساکینَ یَأکُلونَ فِی الصُّفَّةِ ⁽²⁾فَقالوا : الغَداءَ ، فَنَزَلَ وقالَ : إنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ المُتَکَبِّرینَ ، فَتَغَدّی مَعَهُم ثُمَّ قالَ لَهُم : قَد أجَبتُکُم فَأَجیبونی . قالوا : نَعَم . فَمَضی بِهِم إلی مَنزِلِهِ ، فَقالَ لِلرَّبابِ : أخرِجی ما کُنتِ تَدَّخِرینَ . ⁽³⁾

الکافی عن أبی بصیر :دَخَلَ أبو عَبدِاللّهِ علیه السلام الحَمّامَ ، فَقالَ لَهُ صاحِبُ الحَمّامِ : اُخلیهِ لَکَ ؟ فَقالَ : لا حاجَةَ لی فی ذلِکَ ، المُؤمِنُ أخَفُّ مِن ذلِکَ . ⁽⁴⁾

المناقب لابن شهرآشوب :دَخَلَ [الرِّضا علیه السلام ] الحَمّامَ فَقالَ لَهُ بَعضُ النّاسِ : دَلِّکنی یا رَجُلُ ، فَجَعَلَ یُدَلِّکُهُ ، فَعَرَفوهُ ، فَجَعَلَ الرَّجُلُ یَستَعذِرُ مِنهُ ، وهُوَ یُطَیِّبُ قَلبَهُ ویُدَلِّکُهُ . ⁽⁵⁾

.

المناقب، ابن شهرآشوب :حسن بن علی علیه السلام بر گروهی از فقرا گذشت که تکّه های نان را بر زمین نهاده و گرد یکدیگر نشسته بودند و از آن بر می داشتند و می خوردند . این جماعت به امام علیه السلام گفتند : ای پسر دختر پیامبر خدا! بفرمایید . امام علیه السلام فرود آمد و فرمود : «خداوند ، مستکبران را دوست ندارد» و همراه آنان به خوردن نشست تا از خوردن دست کشیدند . این، در حالی بود که به برکت وجود امام علیه السلام چیزی از نان ها کم نشده بود . سپس امام علیه السلام آنها را به مهمانی دعوت کرد و اطعامشان نمود و به آنان جامه بخشید .

تاریخ دمشقـ به نقل از محمّد بن عمرو بن حزم ـ :امام حسین علیه السلام بر گروهی از مساکین گذشت که بر سکّو[ی مسجد] غذا می خوردند . آنها به امام علیه السلام ، غذا تعارف کردند . ایشان فرود آمد و فرمود : «خداوند ، متکبّران را دوست ندارد» .پس با آنها غذا خورد . سپس به آنها فرمود : «من دعوت شما را پذیرفتم ؛ شما هم دعوت مرا بپذیرید» . گفتند : باشد . امام علیه السلام آنها را با خود به منزلش برد و به رباب فرمود : «آنچه را ذخیره کرده ای ، بیرون بیاور» .

الکافیـ به نقل از ابو بصیر ـ :امام صادق علیه السلام به حمّام رفت . صاحب حمّام به ایشان گفت : آیا حمّام را قُرق کنم؟ امام علیه السلام فرمود : «نیازی به این کار نیست . کار مؤمن ، ساده تر از این امور است» .

المناقب، ابن شهرآشوب :روایت شده است که امام رضا علیه السلام به حمّام رفت . فردی به ایشان گفت : ای مرد! مرا کیسه بکش . امام علیه السلام او را کیسه کشید . مردم ، امام علیه السلام را به آن مرد معرّفی کردند . او از امام علیه السلام پوزش طلبید؛ ولی ایشان علیه السلام دل آن مرد را آرام می کرد و همچنان کیسه اش می کشید .

.

۶ / ۳عَفوُهُمرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مُروءَتُنا أهلَ البَیتِ العَفوُ عَمَّن ظَلَمَنا ، وإعطاءُ مَن حَرَمَنا . ⁽¹⁾

سنن الترمذی عن أبی عبداللّه الجدلی :سَأَلتُ عائِشَةَ عَن خُلقِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَقالَت : لَم یَکُن فاحِشا ولا مُتَفَحِّشا ولا صَخّابا ⁽²⁾فِی الأَسواقِ ، ولا یَجزی بِالسَّیِّئَةِ السَّیِّئَةَ ، ولکِن یَعفو ویَصفَحُ . ⁽³⁾

صحیح البخاری عن عبد اللّه :کَأَنّی أنظُرُ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله یَحکی نَبِیّا مِنَ الأَنبِیاءِ ، ضَرَبَهُ قَومُهُ فَأَدمَوهُ ، وهُوَ یَمسَحُ الدَّمَ عَن وَجهِهِ ویَقولُ : اللّهُمَّ اغفِر لِقَومی فَإِنَّهُم لا یَعلَمونَ . ⁽⁴⁾

الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله اُتِیَ بِالیَهودِیَّةِ الَّتی سَمَّتِ الشّاةَ لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، فَقالَ لَها: ما حَمَلَکِ عَلی ما صَنَعتِ ؟ فَقالَت : قُلتُ : إن کانَ نَبِیّا لَم یَضُرَّهُ وإن کانَ مَلِکا أرَحتُ النّاسَ مِنهُ ، قالَ : فَعَفا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَنها . ⁽⁵⁾

.

۶ / ۳ گذشت اهل بیت علیهم السلام

۶ / ۳گذشت اهل بیت علیهم السّلامپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مردانگی ما اهل بیت ، گذشت است از کسی که به ما ستم کرده و عطاست به کسی که از ما دریغ ورزیده است .

سنن الترمذیـ به نقل از ابو عبد اللّه جدلی ـ :در باره اخلاق پیامبر صلی الله علیه و آله از عایشه پرسیدم . گفت : نه زشتکار بود ، نه زشتگوی و نه در بازار ، اهل جنجال و سر و صدا بود . بدی را با بدی پاسخ نمی داد و از آن، در می گذشت و چشم می پوشید .

صحیح البخاریـ به نقل از عبد اللّه ـ :گویی به پیامبر صلی الله علیه و آله می نگرم که همچون پیامبری از پیامبران بود که قومش او را زدند و خونین اش کردند و او ـ در حالی که خون از چهره اش می زدود ـ می گفت : خدایا! از قوم من در گذر، که آنها نمی دانند .

امام باقر علیه السلام :آن زن یهودی را که گوسفندی برای پیامبر صلی الله علیه و آله مسموم کرده بود ، نزد ایشان آوردند . پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود : «چه چیز، تو را به این کار وا داشت؟» . آن زن گفت : به خود گفتم : اگر او پیامبر است ، این کار به او زیانی نمی رساند و اگر سلطان است ، مردم را از شرّ او آسوده گردانیده ام . پس پیامبر صلی الله علیه و آله از گناه او در گذشت .

.

الجمل عن معاذ بن عبد اللّه التمیمیّ :وَاللّهِ ، لَقَد رَأَیتُ أصحابَ عَلِیٍّ علیه السلام وقَد وَصَلوا إلَی الجَمَلِ ، وصاحَ مِنهُم صائِحٌ : اِعقِروهُ ، فَعَقَروهُ فَوَقَعَ ، فَنادی عَلِیٌّ علیه السلام : مَن طَرَحَ السِّلاحَ فَهُوَ آمِنٌ ، ومَن دَخَلَ بَیتَهُ فَهُوَ آمِنٌ ، فَوَاللّهِ ما رَأَیتُ أکرَمَ عَفوا مِنهُ . ⁽¹⁾

أنساب الأشراف :قامَ عَلِیٌّ علیه السلام حینَ ظَهَرَ وظَفِرَ خَطیبا فَقالَ : یا أهلَ البَصرَةِ ، قَد عَفَوتُ عَنکُم ، فَإِیّاکُم وَالفِتنَةَ ، فَإِنَّکُم أوَّلُ الرَّعِیَّةِ نَکَثَ البَیعَةَ وشَقَّ عَصَا الاُمَّةِ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ مِن کَلامِهِ بِالبَصرَةِ حینَ ظَهَرَ عَلَی القَومِ ، بَعدَ حَمدِ اللّهِ وَالثَّناءِ عَلَیهِ ـ :أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ اللّهَ ذو رَحمَةٍ واسِعَةٍ ، ومَغفِرَةٍ دائِمَةٍ ، وعَفوٍ جَمٍّ ، وعِقابٍ ألیمٍ ، قَضی أنَّ رَحمَتَهُ ومَغفِرَتَهُ وعَفوَهُ لِأَهلِ طاعَتِهِ مِن خَلقِهِ ، وبِرَحمَتِهِ اهتَدَی المُهتَدونَ ، وقَضی أنَّ نَقمَتَهُ وسَطَواتِهِ وعِقابَهُ عَلی أهلِ مَعصِیَتِهِ مِن خَلقِهِ ، وبَعدَ الهُدی وَالبَیِّناتِ ما ضَلَّ الضّالّونَ . فَما ظَنُّکُم ـ یا أهلَ البَصرَةِ ـ وقَد نَکَثتُم بَیعَتی وظاهَرتُم عَلَیَّ عَدُوّی؟ فَقامَ إلَیهِ رَجُلٌ فَقالَ : نَظُنُّ خَیرا ، ونَراکَ قَد ظَفِرتَ وقَدَرتَ ، فَإِن عَاقَبتَ فَقَدِ اجتَرَمنا ذلِکَ ، وإن عَفَوتَ فَالعَفوُ أحَبُّ إلَی اللّهِ . فَقالَ : قَد عَفَوتُ عَنکُم ، فَإِیّاکُم وَالفِتنَةَ ، فَإِنَّکُم أوَّلُ الرَّعِیَّةِ نَکَثَ البَیعَةَ وشَقَّ عَصا هذِهِ الاُمَّةِ . ثُمَّ جَلَسَ لِلنّاسِ فَبایَعوهُ . ⁽³⁾

.

الجملـ به نقل از معاذ بن عبد اللّه تمیمی ـ :به خدا سوگند ، اصحاب علی علیه السلام را دیدم که [در جنگ جمل] به شتر، رسیده بودند و کسی فریاد زد : شتر را پِی کنید و آنها شتر را پِی کردند و آن بر زمین افتاد و علی علیه السلام ندا در داد : «هر که سلاح بر زمین افکند ، در امان خواهد بود و هر که به خانه خود برود ، در امان خواهد بود» . به خدا سوگند! با گذشت تر از علی ندیده ام .

أنساب الأشراف :هنگامی که علی علیه السلام [بر اصحاب جمل] چیرگی یافت ، برخاست و چنین خطبه خواند : «ای اهل بصره! از شما در گذشتم؛ لیکن از فتنه کناره بگیرید، که شما ، نخستین مردمانی هستید که بیعت شکستید و اجتماع امّت را پراکندید» .

الإرشادـ در بیان سخنان امام علی علیه السلام در بصره ، هنگام چیرگی بر آنان ـ :پس از سپاس و ستایش خداوند، فرمود : «امّا بعد ، همانا خداوند ، رحمتی گسترده و آمرزشی پیوسته و گذشتی فراوان و کیفری دردناک دارد و حُکم کرده است که رحمت و آمرزش و گذشتش برای اهل اطاعت از خَلق او باشد ـ و ره یافتگان، در پرتو رحمت او ره یافته اند ـ و حُکم کرده است که انتقام و هیبت و کیفرش بر اهل سرکشی از خَلق او باشد و دیگر پس از هدایت و دلایل آشکار ، گم راهان، گم راه نمی شوند. ای اهل بصره! اینک ، گمان شما چیست که بیعت مرا شکستید و دشمنم را یاری رساندید؟» . مردی برخاست و گفت : گمان خیر داریم و تو را می بینیم که چیرگی و توانایی یافته ای . اگر ما را به کیفر رسانی ، آن ، مقتضای جُرم ما خواهد بود و اگر در گذری ، پس در نزد خدا، گذشت، محبوب تر است . علی علیه السلام فرمود : «از شما در گذشتم ؛ لیکن از فتنه بر کنار باشید که شما نخستین مردمانی هستید که بیعت شکستید و اجتماع امّت را پراکندید» . آن گاه امام علیه السلام در برابر مردم نشست و آنها با او بیعت کردند .

.

الإمام زین العابدین علیه السلام :دَخَلتُ عَلی مَروانَ بنِ الحَکَمِ فَقالَ : ما رَأَیتُ أحَدا أکرَمَ غَلَبَةً مِن أبیکَ ، ما هُوَ إلّا أن وَلِیَنا یَومَ الجَمَلِ ، فَنادی مُنادیهِ : لا یُقتَلُ مُدبِرٌ ، ولا یُذَفَّفُ ⁽¹⁾عَلی جَریحٍ . ⁽²⁾

شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدیدـ فی صِفَةِ عَلِیٍّ علیه السلام ـ :وأمَّا الحِلمُ وَالصَّفحُ فَکانَ أحلَمَ النّاسِ عَن ذَنبٍ ، وأصفَحَهُم عَن مُسیءٍ . وقَد ظَهَرَ صِحَّةُ ما قُلناهُ یَومَ الجَمَلِ ، حَیثُ ظَفِرَ بِمَروانَ بنِ الحَکَمِ ـ وکانَ أعدَی النّاسِ لَهُ ، وأشَدَّهُم بُغضا ـ فَصَفَحَ عَنهُ . وکانَ عَبدُ اللّهِ بنُ الزُّبَیرِ یَشتِمُهُ عَلی رُؤوسِ الأَشهادِ ، وخَطَبَ یَومَ البَصرَةِ فَقالَ : قَد أتاکُمُ الوَغدُ اللَّئیمُ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ . وکانَ عَلِیٌّ علیه السلام یَقولُ : ما زالَ الزُّبَیرُ رَجُلاً مِنّا أهلَ البَیتِ حَتّی شَبَّ عَبدُاللّهِ . فَظَفِرَ بِهِ یَومَ الجَمَلِ ، فَأَخَذَهُ أسیرا ، فَصَفَحَ عَنهُ ، وقالَ : «اِذهَب فَلا أرَیَنَّکَ» ، لَم یَزِدهُ عَلی ذلِکَ . وظَفِرَ بِسَعیدِ بنِ العاصِ بَعدَ وَقعَةِ الجَمَلِ بِمَکَّةَ ـ وکانَ لَهُ عَدُوّا ـ فَأَعرَضَ عَنهُ ، ولَم یَقُل لَهُ شَیئا . وقَد عَلِمتُم ما کانَ مِن عائِشَةَ فی أمرِهِ ، فَلَمّا ظَفِرَ بِها أکرَمَها ، وبَعَثَ مَعَها إلَی المَدینَةِ عِشرینَ امرَأَةً مِن نِساءِ عَبدِالقَیسِ عَمَّمَهُنَّ بِالعَمائِمِ وقَلَّدَهُنَّ بِالسُّیوفِ ، فَلَمّا کانَت بِبَعضِ الطَّریقِ ذَکَرَتهُ بِما لا یَجوزُ أن یُذکَرَ بِهِ ، وتَأَفَّفَت وقالَت : هَتَکَ سِتری بِرِجالِهِ وجُندِهِ الَّذینَ وَکَّلَهُم بی . فَلَمّا وَصَلَتِ المَدینَةَ ألقَی النِّساءُ عَمائِمَهُنَّ ، وقُلنَ لَها : إنَّما نَحنُ نِسوَةٌ . وحارَبَهُ أهلُ البَصرَةِ ، وضَرَبوا وَجهَهُ ووُجوهَ أولادِهِ بِالسُّیوفِ ، وشَتَموهُ ولَعَنوهُ ، فَلَمّا ظَفِرَ بِهِم رَفَعَ السَّیفَ عَنهُم ، ونادی مُنادیهِ فی أقطارِ العَسکَرِ : ألا لا یُتبَعُ مُوَلٍّ ، ولا یُجهَزُ عَلی جَریحٍ ، ولا یُقتَلُ مُستَأسَرٌ ، ومَن ألقی سِلاحَهُ فَهُوَ آمِنٌ ، ومَن تَحَیَّزَ إلی عَسکَرِ الإِمامِ فَهُوَ آمِنٌ . ولَم یَأخُذ أثقالَهُم ، ولا سَبی ذَرارِیَهُم ، ولا غَنِمَ شَیئا مِن أموالِهِم ، ولَو شاءَ أن یَفعَلَ کُلَّ ذلِکَ لَفَعَلَ ، ولکِنَّهُ أبی إلَا الصَّفحَ وَالعَفوَ ، وتَقَیَّلَ سُنَّةَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَومَ فَتحِ مَکَّةَ ، فَإِنَّهُ عَفا وَالأَحقادُ لم تَبرُد ، وَالإِساءَةُ لَم تُنسَ . ⁽³⁾

.

امام زین العابدین علیه السلام :بر مروان بن حَکَم وارد شدم . او گفت : به هنگام چیرگی ، کسی را از پدر تو کریم تر نیافتم . او همان کسی بود که در جنگ جمل ، ما را تعقیب می کرد و منادی اش ندا در می داد که : هیچ گریزنده ای کشته نخواهد شد و هیچ زخم خورده ای از پای در نخواهد آمد .

شرح نهج البلاغة، ابن ابی الحدیدـ در توصیف امام علی علیه السلام ـ :در بردباری و گذشت از جُرم ، بردبارترینِ مردم ، و نسبت به بدکار ، با گذشت ترینِ ایشان بود . درستیِ سخن ما ، در جنگ جمل آشکار شده است ، آن گاه که به مروان بن حَکَم ـ که دشمن ترین و کینه توزترین دشمن او بود ـ دست یافت و از او در گذشت . عبد اللّه بن زبیر ، او را در برابر همه دشنام داد و در هنگام اشغال بصره سخنرانی کرد و گفت : فرومایه دون پایه ، علی بن ابی طالب ، به سوی شما آمده است ، در حالی که علی علیه السلام می گفت : «زبیر ، همچنان از ما اهل بیت بود، تا آن که عبد اللّه ، جوان گشت» . [علی علیه السلام ]در جنگ جمل بر او چیره شد و او را به اسارت گرفت و از او در گذشت و به او فرمود : «برو تا دیگر تو را نبینم» و بر این، سخنی نیفزود . علی علیه السلام پس از جنگ جمل ، در مکّه به سعید بن عاص ـ که دشمن ایشان بود ـ دست یافت و از او روی بر تافت و سخنی بدو نگفت . از رفتار عایشه در کار علی علیه السلام آگاهی دارید ؛ امّا چون بر او چیرگی یافت ، گرامی اش داشت و به همراه بیست زن از زنان عبد القیس ـ که [چون مردان] بر سر آنان عمامه نهاده و شمشیر به میانشان بسته بود ـ ، راهی مدینه اش کرد . چون بخشی از راه را پیمودند ، عایشه سخنانی را بر زبان آورد که نباید و آه و ناله سر داد و گفت : پرده مرا با مردان و سربازانی که بر من گماشت ، درید . چون به مدینه رسیدند ، زنان ، عمامه از سر انداختند و به او گفتند : ما زن هستیم . اهل بصره با علی علیه السلام به جنگ برخاستند و با شمشیر به صورت او و فرزندانش نواختند و دشنامش دادند و نفرینش کردند ؛ ولی چون حضرت علیه السلام بر آنان چیرگی یافت ، شمشیر از آنان بر گرفت و منادی او در همه اردوگاه ندا در داد که : هان! هیچ گریزنده ای پیگرد نمی شود و هیچ زخم خورده ای از پای در نخواهد آمد و جان هیچ تسلیم شده ای ستانده نمی شود . هر که سلاح بر زمین نهد ، در امان است و هر که به اردوی امام بگراید ، در امان است و بارش گرفته نمی شود و فرزندانش اسیر نمی شوند و چیزی از اموال آنها به غنیمت گرفته نمی شود . در حالی که اگر می خواست ، می توانست همه آنها را انجام دهد ؛ لیکن جز گذشت و عفو را نپسندید . او به سنّت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در روز فتحِ مکّه همانندی جُست ؛ چرا که پیامبر صلی الله علیه و آله در حالی گذشت کرد که هنوز کینه ها سرد و بدرفتاری فراموش نشده بود .

.

الإمام الحسن علیه السلام :اُخِذَ ابنُ مُلجَمٍ فَاُدخِلَ عَلی عَلِیٍّ علیه السلام ، فَقالَ : أطیبوا طَعامَهُ وألینوا فِراشَهُ ، فَإِن أعِش فَأَنَا وَلِیُّ دَمی ؛ عَفوٌ أو قِصاصٌ ، وإن مِتُّ فَأَلحِقوهُ بی اُخاصِمهُ عِندَ رَبِّ العالَمینَ . ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ عَلِیّا علیه السلام قالَ فِی ابنِ مُلجَمٍ بَعدَما ضَرَبَهُ : أطعِموهُ وَاسقوهُ ، أحسِنوا إسارَهُ ، فَإِن عِشتُ فَأَنَا وَلِیُّ دَمی ، أعفو إن شِئتُ وإن شِئتُ استَقَدتُ ، وإن مِتُّ فَقَتَلتُموهُ فَلا تُمَثِّلوا . ⁽²⁾

.

امام حسن علیه السلام :ابن ملجم، دستگیر و به حضور علی علیه السلام برده شد . فرمود : «خوراکش را نیکو و بسترش را نرم گردانید . اگر زنده ماندم، که صاحبِ خون ، خودم هستم ؛ بخواهم در می گذرم یا قصاص می کنم، و اگر مُردم ، او را به من مُلحق کنید که نزد خداوندِ جهانیان از او دادخواهی می کنم» .

امام باقر علیه السلام :علی علیه السلام پس از ضربت خوردن به دست ابن ملجم ، در حقّ وی فرمود : «به او خوراک دهید و سیرابش گردانید و در اسارتش نیکو رفتار کنید . اگر زنده ماندم، که صاحب خون ، خودم هستم ؛ اگر خواستم از او در می گذرم و اگر خواستم قصاص می کنم، و اگر مُردم و او را کشتید ، اندامش را مُثله نکنید» .

.

کشف الغمّةـ فی ذِکرِ شَیءٍ مِن فَضائِلِ الإمامِ الحُسَینِ علیه السلام ـ :جَنی لَهُ غُلامٌ جِنایَةً توجِبُ العِقابَ عَلَیهِ ، فَأَمَرَ بِهِ أن یُضرَبَ ، فَقالَ : یا مَولایَ «وَالْکَاظِمِینَ الْغَیْظَ» ، قالَ : أخلوا عَنهُ . فَقالَ : یا مَولایَ «وَالْعَافِینَ عَنِ النَّاسِ» ، قالَ : قَد عَفَوتُ عَنکَ . قالَ : یا مَولایَ «وَاللَّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ» ⁽¹⁾، قالَ : أنتَ حُرٌّ لِوَجهِ اللّهِ ، ولَکَ ضِعفُ ما کُنتُ اُعطیکَ . ⁽²⁾

تاریخ الطبری عن عدیّ بن حرملةـ فی خَبَرِ التحاقِ الحُرِّ بنِ یَزیدَ الرِّیاحِیِّ بِرَکبِ الحُسَینِ علیه السلام یَومَ عاشوراء ـ :ثُمَّ ضَرَبَ فَرَسَهُ فَلَحِقَ بِحُسَینٍ علیه السلام فَقالَ لَهُ : جَعَلَنِی اللّهُ فِداکَ یَابنَ رَسولِ اللّهِ ، أنَا صاحِبُکَ الَّذی حَبَستُکَ عَنِ الرُّجوعِ ، وسایَرتُکَ فِی الطَّریقِ ، وجَعجَعتُ بِکَ فی هذَا المَکانِ . وَاللّهِ الَّذی لا إلهَ إلّا هُوَ ما ظَنَنتُ أنَّ القَومَ یَرُدّونَ عَلَیکَ ما عَرَضتَ عَلَیهِم أبَدا ... وإنّی قَد جِئتُکَ تائِبا مِمّا کانَ مِنّی إلی رَبّی ، ومُواسِیا لَکَ بِنَفسی حَتّی أموتَ بَینَ یَدَیکَ ، أ فَتَری ذلِکَ لی تَوبَةً ؟ قالَ : نَعَم ، یَتوبُ اللّهُ عَلَیکَ ، ویَغفِرُ لَکَ ، مَا اسمُکَ ؟ قالَ : أنَا الحُرُّ بنُ یَزیدَ . قالَ : أنتَ الحُرُّ کَما سَمَّتکَ اُمُّکَ ، أنتَ الحُرُّ إن شاءَ اللّهُ فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ ، اِنزِل . قالَ : أنَا لَکَ فارِسا خَیرٌ مِنّی راجِلاً ، اُقاتِلُهُم عَلی فَرَسی ساعَةً ، وإلَی النُّزولِ ما یَصیرُ آخِرُ أمری . قالَ الحُسَینُ : فَاصنَع یَرحَمکَ اللّهُ ما بَدا لَکَ . ⁽³⁾

الإرشاد عن عبد الرزّاق :سَمِعتُ عَبدَ الرَّزّاقِ یَقولُ : جَعَلَت جارِیَةٌ لِعَلِیِّ بنِ الحُسَینِ علیهماالسلام تَسکُبُ عَلَیهِ الماءَ لِیَتَهَیَّأَ لِلصَّلاةِ ، فَنَعِسَت فَسَقَطَ الإبریقُ مِن یَدِ الجارِیَةِ فَشَجَّهُ ، فَرَفَعَ رَأسَهُ إلَیها ، فَقالَت لَهُ الجارِیَةُ : إنَّ اللّهَ عز و جلیَقولُ : «وَالْکَاظِمِینَ الْغَیْظَ» ، قالَ : قَد کَظَمتُ غَیظی . قالَت : «وَالْعَافِینَ عَنِ النَّاسِ» ، قالَ لَها : عَفَا اللّهُ عَنکِ . قالَت : «وَاللَّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ» . قالَ : اِذهَبی فَأَنتِ حُرَّةٌ . ⁽⁴⁾

.

کشف الغمّةـ در یاد کرد برخی از فضایل امام حسین علیه السلام ـ :یکی از غلامان ایشان مرتکب جرمی شد که کیفر داشت . امام علیه السلام دستور داد او را بزنند . او گفت : سَرورم! «و آنان که خشم خویش را فرو می خورند» . امام علیه السلام فرمود : «از او دست بدارید» . او گفت : سَرورم! «و از خطای مردم در می گذرند» . امام علیه السلام فرمود : «از تو در گذشتم» . او گفت : سَرورم! «و خدا نیکوکاران را دوست می دارد» . امام علیه السلام فرمود : «تو در راه خدا آزادی و از آنِ تو باد دو برابر آنچه به تو می دادم» .

تاریخ الطبریـ به نقل از عدی بن حرمله ، در یادکرد پیوستن حرّ بن یزید ریاحی به کاروان امام حسین علیه السلام در روز عاشورا ـ :آن گاه اسبش را هی کرد و به حسین علیه السلام پیوست و به ایشان گفت: خداوند ، مرا فدای تو کند ، ای فرزند پیامبر خدا! منم آن همراه تو که جلوی بازگشت تو را گرفتم و در راه، گام به گامِ تو آمدم و در این مکان ، تو را باز داشتم . به خدایی که جز او معبودی نیست، سوگند که هرگز گمان نمی کردم این جماعت، پیشنهاد تو را رد کنند... . من در حالی به سوی تو آمدم که از آنچه از من سر زد ، به خدایم توبه می کنم و با جانم به تو یاری می رسانم تا آن که در برابرت جان دهم . آیا این عملِ مرا توبه می بینی؟ امام علیه السلام فرمود : «آری . خداوند بر تو می بخشد و تو را می آمرزد . نامت چیست؟» . گفت : حرّ بن یزید . فرمود : «تو حر (آزاده) هستی ، همان گونه که مادرت نامیدت . تو به خواست خدا در این سرا و آن سرا آزادی . پیاده شو» . او گفت : ای امام! اگر سواره باشم ، برای تو بهتر از آنم که پیاده باشم . ساعتی با اسبم با آنها پیکار خواهم کرد و فرود آمدن من ، پایان کار من خواهد بود . امام علیه السلام فرمود : «رحمت خدا بر تو باد! هر چه می خواهی ، بکن» .

الإرشادـ به نقل از عبد الرزّاق ـ :کنیز زین العابدین علیه السلام بر ایشان آب می ریخت تا ایشان برای نماز آماده شود . ناگهان آبریزْ از دست کنیز بیفتاد و ایشان را مجروح کرد . امام زین العابدین علیه السلام سرش را به طرف آن کنیزک بلند کرد . کنیزک گفت : خداوند عز و جلمی فرماید : «آنان که خشم خود را فرو می خورند» . امام علیه السلام به او فرمود : «خشمم را فرو خوردم». کنیزک گفت : «و از خطای مردم در می گذرند» . امام علیه السلام فرمود : «خداوند از تو در گذرد!» . او گفت : «و خدا نیکوکاران را دوست دارد» . امام علیه السلام فرمود : «برو که آزادی» .

.

۶ / ۴سیرَتُهُم فِی العِبادَةِ۶ / ۴ ـ ۱إخلاصُهُم فِی العِبادَةِالإمام علیّ علیه السلام :ما عَبَدتُکَ طَمَعا فی جَنَّتِکَ ، ولا خَوفا مِن نارِکَ ، ولکِن وَجَدتُکَ أهلاً لِلعِبادَةِ فَعَبَدتُکَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إنَّ قَوما عَبَدُوا اللّهَ رَغبَةً فَتِلکَ عِبادَةُ التُّجّارِ ، وإنَّ قَوما عَبَدُوا اللّهَ رَهبَةً فَتِلکَ عِبادَةُ العَبیدِ ، وإنَّ قَوما عَبَدُوا اللّهَ شُکرا فَتِلکَ عِبادَةُ الأَحرارِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ العُبّادَ ثَلاثَةٌ : قَومٌ عَبَدُوا اللّهَ عز و جل خَوفا فَتِلکَ عِبادَةُ العَبیدِ ، وقَومٌ عَبَدُوا اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی طَلَبَ الثَّوابِ فَتِلکَ عِبادَةُ الاُجَراءِ ، وقَومٌ عَبَدُوا اللّهَ عز و جلحُبّا لَهُ فَتِلکَ عِبادَةُ الأَحرارِ ، وهِیَ أفضَلُ العِبادَةِ . ⁽³⁾

.

۶ / ۴ شیوه اهل بیت علیهم السلام در عبادت

۶ / ۴ - ۱ اخلاص اهل بیت علیهم السلام در عبادت

۶ / ۴شیوه اهل بیت علیهم السّلام در عبادت۶ / ۴ ـ ۱اخلاص اهل بیت علیهم السلام در عبادتامام علی علیه السلام :خدایا! تو را نه به آزِ بهشتت پرستیدم و نه از هراسِ دوزخت ؛ لیکن تو را شایسته پرستش یافتم و پرستیدمَت .

امام علی علیه السلام :جماعتی خدا را از سر امید پرستیدند، که این ، پرستش بازرگانان است و جماعتی از سرِ ترس، که این ، پرستش بردگان است و جماعتی او را از سرِ سپاس پرستیدند، که این ، پرستش آزادگان است .

امام صادق علیه السلام :بندگان ، سه گروه اند : گروهی خدا را از سرِ هراس می پرستند، که این ، پرستش بردگان است و گروهی در جستجوی پاداش، که این ، پرستش مزدوران است و گروهی خداوند را به سبب محبّت به او می پرستند، که این ، پرستش آزادگان و برترین پرستش است .

.

تنبیه الخواطر :قالَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیه السلام : إنّی لأَکرَهُ أن أعبُدَ اللّهَ لا غَرَضَ لی إلّا ثَوابَهُ ، فَأَکونَ کَالعَبدِ الطَّمِعِ المُطیعِ ، إن طَمِعَ عَمِلَ وإلّا لَم یَعمَل . وأکرَهُ أن أعبُدَهُ إلّا لِخَوفِ عِقابِهِ ، فَأَکونَ کَالعَبدِ السَّوءِ إن لَم یَخَف لَم یَعمَل . قیلَ : فَلِمَ تَعبُدُهُ ؟ قالَ : لِما هُوَ أهلُهُ ؛ بِأَیادیهِ عَلَیَّ وإنعامِهِ . ⁽¹⁾

۶ / ۴ ـ ۲اِجتِهادُهُم فِی العِبادَةِالإمام الباقر علیه السلام :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله عِندَ عائِشَةَ لَیلَتَها ، فَقالَت : یا رَسولَ اللّهِ ، لِمَ تُتعِبُ نَفسَکَ وقَد غَفَرَ اللّهُ لَکَ ما تَقَدَّمَ مِن ذَنبِکَ وما تَأَخَّرَ؟ فَقالَ : یا عائِشَةُ ، ألا أکونُ عَبدا شَکورا ؟! قالَ : وکانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقومُ عَلی أطرافِ أصابِعِ رِجلَیهِ ، فَأَنزَلَ اللّهُ سُبحانَهُ وتَعالی : «طه * مَآ أَنزَلْنَا عَلَیْکَ الْقُرْءَانَ لِتَشْقَی» . ⁽²⁾

صحیح البخاری عن عروة عن عائشة :أنَّ نَبِیَّ اللّهِ صلی الله علیه و آله کانَ یَقومُ مِنَ اللَّیلِ حَتّی تَتَفَطَّرَ قَدَماهُ ، فَقالَت عائِشَةُ : لِمَ تَصنَعُ هذا یا رَسولَ اللّهِ وقَد غَفَرَ اللّهُ لَکَ ما تَقَدَّمَ مِن ذَنبِکَ وما تَأَخَّرَ ؟ قالَ : أفَلا اُحِبُّ أن أکونَ عَبدا شَکورا ؟ ! ⁽³⁾

.

۶ / ۴ - ۲ سختکوشی اهل بیت علیهم السلام در عبادت

تنبیه الخواطر :امام زین العابدین علیه السلام فرمود: «من خوش نمی دارم خدا را چنان بپرستم که مقصودی جز پاداش نداشته باشم تا چونان برده ای باشم آزمند و تسلیم که اگر طمع ورزد ، می کوشد و گر نه، نه، و خوش نمی دارم خدا را چنان بپرستم که [مقصودی ]جز هراسِ از کیفر او در سر نداشته باشم تا چونان برده بدکاری باشم که اگر نهراسد ،گامی بر نمی دارد» . به امام علیه السلام گفته شد : پس چرا خدا را می پرستی؟ فرمود : «چون او با نواختن و نعمت دادن به من ، شایسته عبادت است» .

۶ / ۴ ـ ۲سختکوشی اهل بیت علیهم السلام در عبادتامام باقر علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در شبی که باید نزد عایشه می بود ، در کنار او بود . عایشه گفت : ای پیامبر خدا! چرا خود را خسته می کنی ، در حالی که خداوند ، گناهان گذشته و آینده تو را آمرزیده است؟ فرمود : «ای عایشه! آیا نباید بنده ای شکرگزار باشم؟!» . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بر سر انگشتان پایش می ایستاد که خداوند پاک والا ، این آیه را نازل فرمود : «طه! ما قرآن را بر تو نازل نکردیم تا در رنج افتی» .

صحیح البخاریـ به نقل از عروه ، از عایشه ـ :پیامبر صلی الله علیه و آله آن قدْر شب زنده داری نمود تا دو پایش ورم کرد . به ایشان گفت[م] : ای پیامبر خدا! چرا چنین می کنی ، در حالی که خداوند، گناهان گذشته و آینده تو را آمرزیده است؟ فرمود : «آیا دوست نداشته باشم که بنده ای شکرگزار گردم؟!» .

.

الأمالی للطوسی عن بکر بن عبداللّه :إنَّ عُمَرَ بنَ الخَطّابِ دَخَلَ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وهُوَ مَوقوذٌ ـ أو قالَ : مَحمومٌ ـ فَقالَ لَهُ عُمَرُ : یا رَسولَ اللّهِ ، ما أشَدَّ وَعکَکَ ! فَقالَ : ما مَنَعَنی ذلِکَ أن قَرَأتُ اللَّیلَةَ ثَلاثینَ سورَةً فیهِنَّ السَّبعُ الطِّوالُ . فَقالَ عُمَرُ : یا رَسولَ اللّهِ ، غَفَرَ اللّهُ لَکَ ما تَقَدَّمَ مِن ذَنبِکَ وما تَأَخَّرَ وأنتَ تَجهَدُ هذَا الاِجتِهادَ ؟! فَقالَ : یا عُمَرُ ، أ فَلا أکونُ عَبدا شَکورا ؟! ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یُصَلّی مِنَ التَّطَوُّعِ مِثلَیِ الفَریضَةِ . ⁽²⁾

صحیح مسلم عن عائشة :کانَ [رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ] یُصَلّی لَیلاً طَویلاً قائِما ، ولَیلاً طَویلاً قاعِدا . ⁽³⁾

السنن الکبری للنسائی عن عائشة :قَلَّ ما کانَ یَنامُ [رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ] مِنَ اللَّیلِ لَمّا قالَ اللّهُ عز و جل لَهُ : «قُمِ الَّیْلَ إِلَّا قَلِیلاً» ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

.

الأمالی، طوسیـ به نقل از بکر بن عبد اللّه ـ :عمر بن خطّاب بر پیامبر صلی الله علیه و آله وارد شد ، در حالی که ایشان آسیب دیده بود ـ یا گفت : تبدار بود ـ . عمر گفت : ای پیامبر خدا! چه بیماری سختی داری! پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «این مانع نشد که در شب ، سی سوره از قرآن که در آن هفت سوره طوال بود، قرائت نکنم» . عمر گفت : ای پیامبر خدا! خداوند ، گناهان گذشته و آینده تو را آمرزیده است و تو چنین خود را به سختی می افکنی؟! فرمود : «ای عمر! آیا نباید بنده ای شکرگزار باشم؟!» .

امام صادق علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله دو برابرِ نماز واجب ، نماز نافله می گزارد .

صحیح مسلمـ به نقل از عایشه ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شبی طولانی را ایستاده و شبی طولانی را نشسته نماز می گزارد .

السنن الکبری، نساییـ به نقل از عایشه ـ :از هنگامی که خداوند عز و جل فرمود : «شب را زنده بدار، مگر اندکی را» ، پیامبر صلی الله علیه و آله شب ها کم می خوابید .

.

صحیح البخاری عن عائشة :کانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَذکُرُ اللّهَ عَلی کُلِّ أحیانِهِ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ فاطِمَةَ علیهاالسلام أتَتِ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله تَسأَلُهُ خادِما ، فَقالَ : ألا اُخبِرُکِ ما هُوَ خَیرٌ لَکِ مِنهُ ؟ تُسَبِّحینَ اللّهَ عِندَ مَنامِکِ ثَلاثا وثَلاثینَ ، وتَحمَدینَ اللّهَ ثَلاثا وثَلاثینَ ، وتُکَبِّرینَ اللّهَ أربَعا وثَلاثینَ . فَما تَرکتُها بَعدُ ، قیلَ : ولا لَیلَةَ صِفّینَ ؟ قالَ : ولا لَیلَةَ صِفّینَ . ⁽²⁾

الأمالی للصدوق عن عروة بن الزّبیر :کُنّا جُلوسا فی مَجلِسٍ فی مَسجِدِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَتَذاکَرنا أعمالَ أهلِ بَدرٍ وبَیعَةِ الرِّضوانِ ، فَقالَ أبُو الدَّرداءِ : یا قَومِ ، ألا اُخبِرُکُم بِأَقَلِّ القَومِ مالاً وأکثَرِهِم وَرَعا وأشَدِّهِمُ اجتِهادا فِی العِبادَةِ ؟ قالوا : مَن ؟ قالَ : عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام . ⁽³⁾

فلاح السائل عن أبی المقدام عن حبّة العرنی :بَینا أنَا ونَوفٌ نائِمَینِ فی رُحبَةِ المَسجِدِ ، إذ نَحنُ بِأَمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام فی بَقِیَّةٍ مِنَ اللَّیلِ واضِعا یَدَهُ عَلَی الحائِطِ شِبهَ الوالِهِ ، وهُوَ یَقولُ : «إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ... » ⁽⁴⁾إلی آخِرِ الآیَةِ . قالَ : ثُمَّ جَعَلَ یَقرَأُ هذِهِ الآیاتِ ویَمُرُّ شِبهَ الطائِرِ عَقلُهُ ، فَقالَ : أ راقِدٌ یا حَبَّةُ أم رامِقٌ؟ قالَ : قُلتُ : رامِقٌ ، هذا أنتَ تَعمَلُ هذَا العَمَلَ فَکَیفَ نَحنُ ؟! قالَ : فَأَرخی عَینَیهِ فَبَکی ، ثُمَّ قالَ لی : یا حَبَّةُ ، إنَّ للّهِِ مَوقِفا ، ولَنا بَینَ یَدَیهِ مَوقِفٌ لا یَخفی عَلَیهِ شَیءٌ مِن أعمالِنا . یا حَبَّةُ ، إنَّ اللّهَ أقرَبُ إلَیَّ وإلَیکَ مِن حَبلِ الوَریدِ . یا حَبَّةُ ، إنَّهُ لَن یَحجُبَنی ولا إیّاکَ عَنِ اللّهِ شَیءٌ . قالَ : ثُمَّ قالَ : أ راقِدٌ أنتَ یا نَوفُ؟ قالَ : قالَ : لا یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، ما أنَا بِراقدٍ ولَقَد أطَلتَ بُکائی هذِهِ اللَّیلَةَ . فَقالَ : یا نَوفُ ، إن طالَ بُکاؤُکَ فی هذَا اللَّیلِ مَخافَةً مِنَ اللّهِ عز و جلقَرَّت عَیناکَ غَدا بَینَ یَدَیِ اللّهِ عز و جل . یا نَوفُ ، إنَّهُ لَیسَ مِن قَطرَةٍ قَطَرَت مِن عَینِ رَجُلٍ مِن خَشیَةِ اللّهِ إلّا أطفَأَت بِحارا مِنَ النّیرانِ . یا نَوفُ ، إنَّهُ لَیسَ مِن رَجُلٍ أعظَمَ مَنزِلَةً عِندَ اللّهِ مِن رَجُلٍ بَکی مِن خَشیَةِ اللّهِ وأحَبَّ فِی اللّهِ وأبغَضَ فِی اللّهِ . یا نَوفُ ، مَن أحَبَّ فِی اللّهِ لَم یَستَأثِر عَلی مَحَبَّتِهِ ، ومَن أبغَضَ فیِ اللّهِ لَم یُنِل مُبغِضیهِ خَیراً ، عِندَ ذلِکَ استَکمَلتُم حَقائِقَ الإِیمانِ . ثُمَّ وَعَظَهُما وذَکَّرَهُما ، وقالَ فی أواخِرِهِ : فَکونوا مِنَ اللّهِ عَلی حَذَرٍ ، فَقَد أنذَرتُکُما . ثُمَّ جَعَلَ یَمُرُّ وهُوَ یَقولُ : لَیتَ شِعری فی غَفَلاتی أمُعرِضٌ أنتَ عَنّی أم ناظِرٌ إلَیَّ ؟ ! ولَیتَ شِعری فی طولِ مَنامی وقِلَّةِ شُکری فی نِعَمِکَ عَلَیَّ ما حالی ؟ قالَ : فَوَاللّهِ ما زالَ فی هذَا الحالِ حَتّی طَلَعَ الفَجرُ . ⁽⁵⁾

.

صحیح البخاریـ به نقل از عایشه ـ :پیامبر صلی الله علیه و آله در هر حال به یاد خدا بود .

امام علی علیه السلام :فاطمه علیهاالسلام نزد پیامبر صلی الله علیه و آله رفت تا از او خدمتکاری بخواهد . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «آیا آنچه را برای تو بهتر است ، به آگاهی تو برسانم؟ هنگام خوابیدن ، سی و سه بار سبحان اللّه بگو و سی و سه بار الحمد للّه بگو و سی و چهار بار اللّه أکبر بگو . من هنوز آن را ترک نکرده ام» . پرسیدند : حتّی در شب صفّین . فرمود : «حتّی در شب صفّین» .

الأمالی، صدوقـ به نقل از عروة بن زبیر ـ :در مسجد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نشسته بودیم و در باره کارهای اهل بدر و بیعت رضوان سخن می گفتیم . ابو دردا گفت : ای جماعت! آیا کسی را به شما معرّفی بکنم که دارایی اش از همه کمتر و پاک دامنی اش از همه بیشتر و در عبادت از همه سختکوش تر است؟ گفتند : او کیست؟ گفت : علی بن ابی طالب .

فلاح السائلـ به نقل از ابو المقدام، از حبّه عرنی ـ :در حالی که من و نوف در آستانه مسجد خوابیده بودیم ، در باقی مانده شب ، امیر مؤمنان علیه السلام را دیدیم که چون شیدایی دستش را بر دیوار نهاده بود و می فرمود : «همانا در آفرینش آسمان ها و زمین» تا پایان آیه . امام علیه السلام این آیات را چنان تلاوت می کرد و می گذشت که گویی هوش از سرش پریده است . آن گاه فرمود : «ای حبّه! خوابی یا بیدار؟» . گفتم : بیدار . تو که چنین می کنی، دیگر ما باید چه کنیم؟! امام علیه السلام دیده بر هم نهاد و گریست و سپس فرمود : «ای حبّه! خداوند ، جایگاهی دارد و ما در برابر او جایگاهی داریم که چیزی از اعمال ما بر او پنهان نمی مانَد . ای حبّه! خداوند از رگ گردن به من و تو نزدیک تر است . ای حبّه! هرگز چیزی من و تو را در برابر خدا پنهان نمی کند» . سپس فرمود : «ای نوف! تو خواب هستی؟» . گفت : خیر ، ای امیر مؤمنان! من خواب نیستم و امشب فراوان گریسته ام . امام علیه السلام فرمود : «ای نوف! اگر امشب از هراس خدا گریسته باشی ، فردا روز ، چشمت در برابر خداوند عز و جل روشن خواهد بود . ای نوف! قطره ای اشک از ترس خدا از دیده کسی فرو نمی غلتد ، مگر آن که دریاهایی از آتش را فرو می نشانَد . ای نوف! منزلت هیچ کس نزد خدا از کسی که از هراسِ خدا بگرید و برای خدا دوست بدارد و در راه خدا کینه ورزد، بیشتر نیست . ای نوف! هر کس در راه خدا محبّت ورزد ، چیزی را بر محبّت او ترجیح نمی دهد و هر کس در راهِ خدا کینه ورزد ، خیری به کینه توزانِ او نمی رسد . در این هنگام است که حقایق ایمان را به کمال رسانده اید» . سپس امام علیه السلام آن دو را پند و اندرز داد و در پایانِ سخن فرمود : «از خدا ترسان باشید که شما را بیم دادم» . سپس در حالی که می گذشت ، فرمود : «ای کاش می دانستم که در غفلت های خویش ، تو از من روی بر تافته ای یا بر من می نگری! و ای کاش در خواب طولانی و کمیِ سپاس گزاری ام به خاطر نعمت های تو بر خود ، می دانستم که چه وضعی دارم!» . به خدا سوگند ، امام علیه السلام همچنان در این حال بود تا سپیده دمید .

.

حلیة الأولیاء عن أبی صالح :دَخَلَ ضِرارُ بنُ ضَمرَةَ الکِنانِیُّ عَلی مُعاوِیَةَ ، فَقالَ لَهُ : صِف لی عَلِیّا ، فَقالَ : أوَ تُعفینی یا أمیرَ المُؤمِنینَ ؟ قالَ : لا اُعفیکَ . قالَ : أمّا إذ لابُدَّ ... فَأَشهَدُ بِاللّهِ لَقَد رَأَیتُهُ فی بَعضِ مَواقِفِهِ وقَد أرخَی اللَّیلُ سُدولَهُ ، وغارَت نُجومُهُ ، یَمیلُ فی مِحرابِهِ قابِضاً عَلی لِحیَتِهِ ، یَتَمَلمَلُ تَمَلمُلَ السَّلیمِ ، ویَبکی بُکاءَ الحَزینِ ، فَکَأَنّی أسمَعُهُ الآنَ وهُوَ یَقولُ : یا رَبَّنا یا رَبَّنا ـ یَتَضَرَّعُ إلَیهِ ـ ثُمَّ یَقولُ لِلدُّنیا : إلَیَّ تَغَرَّرتِ ؟ ! إلَیَّ تَشَوَّفتِ ؟ ! هَیهاتَ هَیهاتَ ، غُرّی غَیری ، قَد بَتَتُّکِ ثَلاثا ، فَعُمُرُکِ قَصیرٌ ، ومَجلِسُکِ حَقیرٌ ، وخَطَرُکِ یَسیرٌ ، آهِ آهِ مِن قِلَّةِ الزّادِ ، وبُعدِ السَّفَرِ ، ووَحشَةِ الطَّریقِ . فَوَکَفَت دُموعُ مُعاوِیَةَ عَلی لِحیَتِهِ ما یَملِکُها ، وجَعَلَ یُنَشِّفُها بِکُمِّهِ وقَدِ اختَنَقَ القَومُ بِالبُکاءِ ، فَقالَ : کَذا کانَ أبُو الحَسَنِ ؛ کَیفَ وَجدُکَ عَلَیهِ یا ضِرارُ ؟ قالَ : وَجدُ مَن ذُبِحَ واحِدُها فی حِجرِها ، لا ترَقَأُ دَمعَتُها ولا یَسکُنُ حُزنُها . ثُمَّ قامَ فَخَرَجَ . ⁽¹⁾

.

حلیة الأولیاءـ به نقل از ابو صالح ـ :ضرار بن ضمره کنانی بر معاویه وارد شد . معاویه به او گفت : علی را برای من توصیف کن . او گفت : ای امیر مؤمنان! آیا مرا معذور نمی داری؟ گفت : نه ، معذورت نمی دارم . ضرار گفت : اگر گریزی نیست... ، خدا را گواه می گیرم در برخی حالات ، در حالی که شب ، پرده خود را فکنده بود و ستارگانِ آن فرو رفته بودند ، در محرابش و در حالی که ریشش را به دست گرفته بود ، از این سو به آن سو می رفت و چونان مار گزیده ای به خود می پیچید و مانند غم زدگان می گریست و گویی هم اینک صدای او را می شنوم که می گوید : «بار الها! بار الها!» . به درگاه او زاری می کرد و سپس خطاب به دنیا می فرمود : «مرا می فریبی، یا چشم به راه من هستی؟ دور است ، دور ! دیگری را بفریب . سه باره تو را طلاق داده ام . عمر تو کوتاه و محفلَت ناچیز است و خطرت به آسانی می رسد . آه! آه! از کمیِ توشه و دوری سفر و وحشت راه» . اشک معاویه بی اختیار بر ریشش فرو ریخت و با آستینش آنها را خشک می کرد و گریه، جماعت را گلوگیر کرده بود . معاویه گفت : آری ، ابو الحسن چنین بود . ای ضرار! شور و عشقت نسبت بدو چگونه است؟ ضرار گفت : شور و عشق زنی که تنها فرزندش را در دامانش سر ببرند، که اشک از دیده اش بند نمی آید و غمش آرام نمی گیرد . سپس برخاست و بیرون رفت .

.

الإمام الحسن علیه السلام :رَأَیتُ اُمّی فاطِمَةَ علیهاالسلام قامَت فی مِحرابِها لَیلَةَ جُمعَتِها ، فَلَم تَزَل راکِعَةً ساجِدَةً حَتَّی اتَّضَحَ عَمودُ الصُّبحِ ، وسَمِعتُها تَدعو لِلمُؤمِنینَ والمُؤمِناتِ وتُسَمّیهِم وتُکثِرُ الدُّعاءَ لَهُم ولا تَدعو لِنَفسِها بِشَیءٍ ، فَقُلتُ لَها : یا اُمّاه ، لِمَ لا تَدعینَ لِنَفسِکِ کَما تَدعینَ لِغَیرِکِ ؟ فَقالَت : یا بُنَیَّ ، الجارَ ثُمَّ الدّارَ . ⁽¹⁾

المناقب لابن شهرآشوب عن الحسن البصری :ما کانَ فی هذِهِ الاُمَّةِ أعبَدُ مِن فاطِمَةَ ، کانَت تَقومُ حَتّی تَوَرَّمَت قَدَماها . ⁽²⁾

.

امام حسن علیه السلام :مادرم فاطمه علیهاالسلام را در شب جمعه در محراب دیدم که به عبادت ایستاده بود . او همچنان در رکوع بود تا روشنی بامداد بر آمد . شنیدم که او به مردان و زنان مؤمن دعا می کرد و آنها را نام می بُرد و برای آنها فراوان دعا می کرد ، در حالی که برای خود دعایی نمی کرد . به ایشان گفتم : مادر! چرا همان گونه که برای دیگران دعا می کنی ، برای خود دعا نمی کنی؟ فرمود : «فرزندم! نخست همسایه و سپس [ اهل ]خانه» .

المناقب، ابن شهرآشوبـ به نقل از حسن بصری ـ :در میان این امّت ، عابدتر از فاطمه نبوده است . او آن قدر [ برای عبادت ]می ایستاد که دو پایش ورم می کرد .

.

تاریخ الطبری عن عبد اللّه بن الزّبیرـ لَمّا سَمِعَ بِمَقتَلِ الحُسَینِ علیه السلام ـ :أمَا وَاللّهِ لَقَد قَتَلوهُ ! طَویلاً بِاللَّیلِ قِیامُهُ ، کَثیرا فِی النَّهارِ صِیامُهُ . ⁽¹⁾

تاریخ الیعقوبی :قیلَ لِعَلِیِّ بنِ الحُسَینِ علیه السلام : ما أقَلَّ وُلدَ أبیکَ! قالَ : العَجَبُ کَیفَ وُلِدتُ لَهُ ، إنَّهُ کانَ یُصَلّی فِی الیَومِ وَاللَّیلَةِ ألفَ رَکعَةٍ ، فَمَتی کانَ یَفرُغُ لِلنِّساءِ ؟ ! ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :کانَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیه السلام شَدیدَ الاِجتِهادِ فِی العِبادَةِ ؛ نَهارَهُ صائِمٌ ، ولَیلَهُ قائِمٌ ، فَأَضَرَّ ذلِکَ بِجِسمِهِ ، فَقُلتُ لَهُ : یا أبَه ⁽³⁾، کَم هذَا الدُّؤوبُ ⁽⁴⁾؟ ! فَقالَ : أتَحَبَّبُ إلی رَبّی لَعَلَّهُ یُزلِفُنی . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :کانَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیه السلام إذا أخَذَ کِتابَ عَلِیٍّ علیه السلام فَنَظَرَ فیهِ قالَ : مَن یُطیقُ هذا ؟ مَن یُطیقُ ذا ؟ قالَ : ثُمَّ یَعمَلُ بِهِ . وکانَ إذا قامَ إلَی الصَّلاةِ تَغَیَّرَ لَونُهُ حَتّی یُعرَفُ ذلِکَ فی وَجهِهِ ، وما أطاقَ أحَدٌ عَمَلَ عَلِیٍّ علیه السلام مِن وُلدِهِ مِن بَعدِهِ إلّا عَلِیَّ بنَ الحُسَینِ علیه السلام . ⁽⁶⁾

الأمالی للطوسی عن عمرو بن عبد اللّه بن هند الجملیّ عن الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ فاطِمَةَ بِنتَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ لَمّا نَظَرَت إلی ما یَفعَلُ ابنُ أخیها عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیه السلام بِنَفسِهِ مِنَ الدَّأبِ فِی العِبادَةِ أتَت جابِرَ بنَ عَبدِاللّهِ بنِ عَمرِو بنِ حِزامٍ الأَنصارِیَّ فَقالَت لَهُ : یا صاحِبَ رَسولِ اللّهِ ، إنَّ لَنا عَلَیکُم حُقوقا ، ومِن حَقِّنا عَلَیکُم أن إذا رَأَیتُم أحَدَنا یُهلِکُ نَفسَهُ اجتِهادا أن تُذَکِّروهُ اللّهَ وتَدعوهُ إلَی البُقیا عَلی نَفسِهِ ، وهذا عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ بَقِیَّةُ أبیهِ الحُسَینِ قَدِ انخَرَمَ أنفُهُ وثَفِنَت جَبهَتُهُ ورُکَبتاهُ وراحَتاهُ ، دَأبا مِنهُ لِنَفسِهِ فِی العِبادَةِ . فَأَتی جابِرُ بنُ عَبدِ اللّهِ بابَ عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ علیه السلام ، وبِالبابِ أبو جَعفَرٍ مُحَمَّدُ بنُ عَلِیٍّ علیه السلام فی اُغَیلِمَةٍ مِن بَنی هاشِمٍ قَدِ اجتَمَعوا هُناکَ ، فَنَظَرَ جابِرٌ إلَیهِ مُقبِلاً فَقالَ : هذِهِ مِشیَةُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وسَجِیَّتُهُ ، فَمَن أنتَ یا غُلامُ ؟ فَقالَ : أنَا مُحَمَّدُ بنُ عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ ، فَبَکی جابِرُ بنُ عَبدِ اللّهِ رضی الله عنه ، ثُمَّ قالَ : أنتَ وَاللّهِ الباقِرُ عَنِ العِلمِ حَقّاً ، اُدنُ مِنّی بِأَبی أنتَ واُمّی ، فَدَنا مِنهُ فَحَلَّ جابِرٌ إزارَهُ ووَضَعَ یَدَهُ فی صَدرِهِ فَقَبَّلَهُ وجَعَلَ عَلَیهِ خَدَّهُ ووَجهَهُ وقالَ لَهُ : اُقرِئُکَ عَن جَدِّکَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله السَّلامَ ، وقَد أمَرَنی أن أفعَلَ بِکَ ما فَعَلتُ ، وقالَ لی : یوشِکُ أن تَعیشَ وتَبقی حَتّی تَلقی مِن وُلدِی مَنِ اسمُهُ مُحَمَّدٌ یَبقَرُ العِلمَ بَقرا ، وقالَ لی : إنَّکَ تَبقی حَتّی تَعمی ثُمَّ یُکشَفُ لَکَ عَن بَصَرِکَ . ثُمَّ قالَ لی : اِیذَن لی عَلی أبیکَ . فَدَخَلَ أبو جَعفَرٍ عَلی أبیهِ فَأَخبَرَهُ الخَبَرَ وقالَ : إنَّ شَیخا بِالبابِ وقَد فَعَلَ بی کَیتَ وکَیتَ ، فَقالَ : یا بُنَیَّ ، ذلِکَ جابِرُ بنُ عَبدِ اللّهِ . ثُمَّ قالَ : أمِن بَین وِلدانِ أهلِکَ قالَ لَکَ ما قالَ وفَعَلَ بِکَ ما فَعَلَ؟ قالَ : نَعَم ، [قالَ :] ⁽⁷⁾إنّا للّهِِ ، إنَّهُ لَم یَقصُدکَ فیهِ بِسوءٍ ولَقَد أشاطَ بِدَمِکَ . ⁽⁸⁾ثُمَّ أذِنَ لِجابِرٍ فَدَخَلَ عَلَیهِ ، فَوَجَدَهُ فی مِحرابِهِ قَد أنضَتهُ العِبادَةُ ، فَنَهَضَ عَلِیٌّ علیه السلام فَسَأَلَهُ عَن حالِهِ سُؤالاً حَفِیّا ثُمَّ أجلَسَهُ بِجَنبِهِ ، فَأَقبَلَ جابِرٌ عَلَیهِ یَقولُ : یَا بنَ رَسولِ اللّهِ ، أماعَلِمتَ أنَّ اللّهَ تَعالی إنَّما خَلَقَ الجَنَّةَ لَکُم ولِمَن أحَبَّکُم وخَلَقَ النّارَ لِمَن أبغَضَکُم وعاداکُم ، فَما هذَا الجَهدُ الَّذی کَلَّفتَهُ نَفسَکَ ؟ قالَ لَهُ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیه السلام : یا صاحِبَ رَسولِ اللّهِ ، أما عَلِمتَ أنَّ جَدّی رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله قَد غَفَرَ اللّهُ لَهُ ما تَقَدَّمَ مِن ذَنبِهِ وما تَأَخَّرَ فَلَم یَدَعِ الاِجتِهادَ لَهُ ، وتَعَبَّدَ ـ بِأَبی هُوَ واُمّی ـ حَتَّی انتَفَخَ السّاقُ ووَرِمَ القَدَمُ ، وقیلَ لَهُ : أتَفعَلُ هذا وقَد غُفِرَ لَکَ ما تَقَدَّمَ مِن ذَنبِکَ وما تَأَخَّرَ ؟ قالَ : أفَلا أکونُ عَبدا شَکورا ؟! فَلَمّا نَظَرَ جابِرٌ إلی عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ علیه السلام ولَیسَ یُغنی فیهِ مِن قَولٍ یَستَمیلُهُ مِنَ الجَهدِ وَالتَّعَبِ إلَی القَصدِ قالَ لَهُ : یَابنَ رَسولِ اللّهِ ، البُقیا عَلی نَفسِکَ ، فَإِنَّکَ لَمِن اُسرَةٍ بِهِم یُستَدفَعُ البَلاءُ وتُستَکشَفُ اللَأواءُ ⁽⁹⁾وبِهِم تُستَمطَرُ السَّماءُ . فَقالَ : یا جابِرُ ، لا أزالُ عَلی مِنهاجِ أبَوَیَّ مُؤتَسِیا بِهِما صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِما حَتّی ألقاهُما . فَأَقبَلَ جابِرٌ عَلی مَن حَضَرَ فَقالَ لَهُم : وَاللّهِ ، ما أری فی أولادِ الأَنبِیاءِ مِثلَ عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ إلّا یوسُفَ بنَ یَعقوبَ علیهماالسلام . وَاللّهِ لَذُرِّیَّةُ عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ علیه السلام أفضَلُ مِن ذُرِّیَّةِ یوسُفَ بنِ یَعقوبَ ، إنَّ مِنهُم لَمَن یَملَأُ الأَرضَ عَدلاً کَما مُلِئَت جَورا . ⁽¹⁰⁾

.

تاریخ الطبریـ به نقل از عبد اللّه بن زبیر ، چون خبر شهادت امام حسین علیه السلام را شنید ـ :هان! به خدا سوگند ، او را کشتند ؛ کسی را که در شب ، زمانی دراز به عبادت می ایستاد و در روز ، فراوان روزه می گرفت!

تاریخ الیعقوبی :به علی بن الحسین (زین العابدین) علیه السلام گفته شد : فرزندان پدر تو، چه اندک اند! فرمود : «شگفت از آن که خودِ من، چگونه برای او زاده شدم! او در شبانه روز ، هزار رکعت نماز می گزارد . پس کِی به زنان می رسید؟!».

امام صادق علیه السلام :علی بن الحسین (زین العابدین) علیه السلام در عبادت ، سختکوش بود ، روزش را روزه می داشت و شبش را به عبادت می ایستاد . پس این کار به پیکر او آسیب رساند . به او گفتم : ای پدر! این همه تلاش برای چه؟ فرمود : «به درگاه خدایم اظهار محبّت می کنم . شاید مرا به خود، نزدیک کند» .

امام صادق علیه السلام :علی بن الحسین علیه السلام هنگامی که کتاب علی علیه السلام را ستاند ، در آن نگریست و فرمود : «چه کسی چنین توانی دارد؟ چه کسی چنین توانی دارد؟» . علی بن الحسین علیه السلام از آن پس بِدان عمل می کرد و هر گاه برای نماز بر می خاست ، رنگش دگرگون می شد تا آن جا که در چهره اش نمایان می گشت و هیچ کس در میان فرزندان علی علیه السلام ، جز علی بن الحسین علیه السلام توان عمل او را نداشت .

الأمالی، طوسیـ به نقل از عمرو بن عبد اللّه بن هند جملی، در باره امام باقر علیه السلام ـ :چون فاطمه دختر علی بن ابی طالب علیه السلام ، سختکوشیِ پسر برادرش علی بن الحسین علیه السلام را در عبادت دید ، نزد جابر بن عبد اللّه بن عمرو بن حزام انصاری آمد و به او گفت : ای صحابی پیامبر خدا! ما بر شما حقوقی داریم و از حقّ ما بر شما این است که هر گاه شما یکی از ما را دیدید که با سختکوشی ، خود را نابود می کند ، خدا را به او یاد آورید و از او بخواهید جانش را حفظ کند . این ، علی بن الحسین است که از سختکوشی در عبادت ، بینی اش ترک برداشته و پیشانی و زانوان و دو کف دستش پینه بسته است . جابر بن عبد اللّه به درِ خانه علی بن الحسین علیه السلام رفت و بر کنارِ در ، امام باقر را در میان جمعی نوجوان از بنی هاشم دید که در آن جا گرد آمده بودند . جابر در حالی که به آن سو می رفت ، بدو نگریست و گفت : این راه رفتن و خوی پیامبر خداست . ای نوجوان! تو کیستی؟ فرمود : «من محمّد بن علی بن الحسین هستم» . جابر بن عبد اللّه گریست و آن گاه گفت : به خدا ، تو به حق، شکافنده علم هستی . نزدیک من آی ، پدرم و مادرم فدای تو باد! امام علیه السلام نزدیک او رفت . جابر جامه اش را گشود و دست ایشان را بر سینه اش گذاشت و آن را بوسید و چهره اش را بر دست و چهره امام علیه السلام نهاد و به ایشان گفت : سلامِ نیایَت ، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را به تو می رسانم . او به من دستور داده است که سلامش را به تو برسانم. پیامبر صلی الله علیه و آله به من فرمود : «باشد که تو آن قدر زندگی کنی و باقی باشی تا فرزندی از فرزندان مرا دیدار کنی که نامش محمّد است و علم را به کمال می شکافد» . پیامبر صلی الله علیه و آله به من فرمود : «تو آن قدر زنده خواهی ماند که کور شوی و سپس نور به دیدگانت باز گردد» . امام باقر علیه السلام فرمود : «او به من گفت : از پدرت اجازه بگیر تا به دیدارش روم» . امام باقر علیه السلام بر پدرش وارد شد و او را آگاه کرد و فرمود : پیرمردی بر درِ خانه است که با من چنین و چنان کرد . امام [زین العابدین] علیه السلام فرمود : «فرزندم! او جابر بن عبد اللّه است» و سپس فرمود : «آیا او از میان کودکانِ خویشانت، تنها به تو چنین گفت و با تو چنین کرد؟» . امام باقر علیه السلام فرمود : «آری» . [امام زین العابدین علیه السلام فرمود :] «ما از آنِ خداییم . او قصد سویی به تو نکرده است ؛ امّا [به سبب شناساندن ارج تو] در خون تو کوشیده است» . امام زین العابدین علیه السلام به جابر اجازه داد. او وارد شد و امام علیه السلام را در محرابش دید که عبادت ، او را فرسوده است . امام علیه السلام برخاست و با گرمی از حال او پرسش کرد و او را در کنار خود نشاند . جابر به ایشان روی کرد و گفت : ای فرزند پیامبر خدا! آیا نمی دانید که خداوند ، بهشت را برای شما و دوستداران شما آفریده و آتش را برای بدخواهان و دشمنان شما خلق کرده است؟! پس این همه تلاش که خود را بدان ملزم کرده ای ، چیست؟ امام زین العابدین علیه السلام به او فرمود : «ای صحابی پیامبر خدا! آیا نمی دانی که خداوند، گناهان گذشته و آینده نیای مرا بخشوده بود ؛ ولی پیامبر صلی الله علیه و آله ، سختکوشی در راه خدا را کنار ننهاد و همچنان عبادتش می کرد ـ پدر و مادرم فدای او باد ـ تا آن که ساق و کف پاهایش ورم کرد ؟ به ایشان صلی الله علیه و آله گفته شد : آیا چنین می کنی و حال آن که خداوند ، گناهان گذشته وآینده ات را بخشوده است؟ پیامبر صلی الله علیه و آله پاسخ فرمود : آیا بنده ای شکرگزار نباشم؟! » . چون جابر به امام زین العابدین علیه السلام نگریست و دید که سخن او در منصرف کردن امام از سختکوشی و اعمال طاقت فرسا و راضی کردن ایشان به میانه روی سودی ندارد ، به ایشان گفت : ای فرزند پیامبر خدا! خود را حفظ کن که تو از خاندانی هستی که در پرتو وجود آنها بلا دفع می شود و سختی [و مشقّت] برطرف می گردد و آسمان از برای ایشان باران می بارد . امام علیه السلام فرمود : «ای جابر! من همچنان بر شیوه پدر و نیای خود خواهم بود و آن دو ـ که درودهای خدا بر آن دو باد ـ را الگوی خود می دانم تا دیدارشان کنم» . جابر ، روی به حاضران کرد و گفت : به خدا سوگند ، من در میان فرزندان پیامبران ، همچون علی بن الحسین (زین العابدین) ندیده ام ، مگر یوسف بن یعقوب علیه السلام . به خدا سوگند ، ذریّه علی بن الحسین علیه السلام از ذریّه یوسف بن یعقوب برترند . از آنهاست کسی که زمین را از داد می آکَند ، آن گونه که از ستم آکنده شده است.

.

. .

. .

الإمام الصادق علیه السلام :کانَ أبی رضی الله عنه یُصَلّی فی جَوفِ اللَّیلِ ، فَیَسجُدُ السَّجدَةَ فَیُطیلُ حَتّی نَقولُ : إنَّهُ راقِدٌ . ⁽¹⁾

.

امام صادق علیه السلام :پدرم در دل شب، نماز می گزارد و آن قدر ، سجده را طولانی می گردانْد که ما گمان می کردیم خوابیده است .

.

عنه علیه السلام :إنّی کُنتُ اُمَهِّدُ لِأَبی فِراشَهُ فَأَنتَظِرُهُ حَتّی یَأتِیَ ، فَإِذا أوی إلی فِراشِهِ ونامَ قُمتُ إلی فِراشی . وإنَّهُ أبطَأَ عَلَیَّ ذاتَ لَیلَةٍ فَأَتَیتُ المَسجِدَ فی طَلَبِهِ ، وذلِکَ بَعدَما هَدَأَ النّاسُ ، فَإِذا هُوَ فِیالمَسجِدِ ساجِدٌ ولَیسَ فِی المَسجِدِ غَیرُهُ ، فَسَمِعتُ حَنینَهُ وهُوَ یَقولُ : سُبحانَکَ اللّهُمَّ! أنتَ رَبّی حَقّا حَقّا ، سَجَدتُ لَکَ یا رَبِّ تَعَبُّدا ورِقّا ، اللّهُمَّ إنَّ عَمَلی ضَعیفٌ فَضاعِفهُ لی ، اللّهُمَّ قِنی عَذابَکَ یَومَ تَبعَثُ عِبادَکَ ، وتُب عَلَیَّ إنَّکَ أنتَ التَّوّابُ الرَّحیمُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :کانَ أبی علیه السلام کَثیرَ الذِّکرِ ، لَقَد کُنتُ أمشی مَعَهُ وإنَّهُ لَیَذکُرُ اللّهَ ، وآکُلُ مَعَهُ الطَّعامَ وإنَّهُ لَیَذکُرُ اللّهَ ، ولَقَد کانَ یُحَدِّثُ القَومَ وما یَشغَلُهُ ذلِکَ عَن ذِکرِ اللّهِ ، وکُنتُ أری لِسانَهُ لازِقا بِحَنَکِهِ یَقولُ : «لا إلهَ إلَا اللّهُ» ، وکانَ یَجمَعُنا فَیَأمُرُنا بِالذِّکرِ حَتّی تَطلُعَ الشَّمسُ ، ویَأمُرُ بِالقِراءَةِ مَن کان یَقرَأُ مِنّا ، ومَن کانَ لا یَقرَأُ مِنّا أمَرَهُ بِالذِّکرِ . ⁽²⁾

تهذیب الکمال عن یحیی بن الحسن العلویّ :کانَ موسَی بنُ جَعفَرٍ علیه السلام یُدعَی العَبدَ الصّالِحَ مِن عِبادَتِهِ وَاجتِهادِهِ . رَوی أصحابُنا أنَّهُ دَخَلَ مَسجِدَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَسَجَدَ سَجدَةً فی أوَّلِ اللَّیلِ ، فَسَمِعَ وهُوَ یَقولُ فی سُجودِهِ : «عَظُمَ الذَّنبُ عِندی فَلیَحسُنِ العَفوُ مِن عِندَکَ ، یا أهلَ التَّقوی ویا أهلَ المَغفِرَةِ» ، فَجَعَلَ یُرَدِّدُها حَتّی أصبَحَ . ⁽³⁾

الکافی عن حفص :ما رَأَیتُ أحَدا أشَدَّ خَوفا عَلی نَفسِهِ مِن موسَی بنِ جَعفَرٍ علیه السلام ولا أرجَی النّاسِ مِنهُ ، وکانَت قِراءَتُهُ حُزنا ، فَإِذا قَرَأَ فَکَأَنَّهُ یُخاطِبُ إنسانا . ⁽⁴⁾

.

امام صادق علیه السلام :من بستر پدرم را می گستردم و منتظر آمدنش می ماندم . پس هر گاه در بسترش جای می گرفت و می خوابید ، من نیز به بستر خود می رفتم . شبی او دیر کرد و من در جستجوی او به مسجد رفتم و این، در حالی بود که مردم خوابیده بودند . ناگاه او را در مسجد یافتم که به سجده رفته و در مسجد کسی جز او نبود . ناله او را شنیدم که می گفت : «پاک هستی بار الها! بی شک و تردید ، تو خدای پاک منی . خدایا! در برابر تو از سرِ تعبّد و بندگی، به سجده افتاده ام . خدایا! عمل من، ناچیز است . پس آن را برای من دو چندان کن! خدایا! مرا از عذابِ روزی که بندگانت را بر می انگیزی ، حفظ کن ، و توبه ام را بپذیر که تو توبه پذیر و مهرورزی» .

امام صادق علیه السلام :پدرم فراوان ذکر می گفت . من با او راه می رفتم ، در حالی که او ذکر خدا بر لب داشت و با او غذا می خوردم ، در حالی که او خدا را یاد می آورد . او با مردم سخن می گفت و این هم ، او را از ذکر خدا، باز نمی داشت . زبان او را می دیدم که از ذکر «لا إله إلّا اللّه » ، به سقف دهانش چسبیده بود . او ما را گرد می آورد و از ما می خواست تا بر آمدن آفتاب، ذکر بگوییم . هر که را از ما [که می توانست] قرائت کند ، دستور قرائت قرآن می داد و به هر که قرائت نمی کرد ، دستور ذکر می داد .

تهذیب الکمالـ به نقل از یحیی بن حسن علوی ـ :امام کاظم علیه السلام به سبب عبادت و سختکوشی ، «عبد صالح» نامیده می شد . اصحاب ما روایت کرده اند که ایشان داخل مسجد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شد و در آغاز شب ، سجده ای کرد و شنیده می شد که در سجده اش می فرمود : «گناه من، بزرگ گشته است . پس گذشت تو باید نیکو گردد ، ای اهل تقوا و ای اهل گذشت!» . ایشان این جمله را آن قدر تکرار کرد تا صبح شد .

الکافیـ به نقل از حفص ـ :من هیچ کس را ندیدم که از امام کاظم علیه السلام بر خویش هراسان تر باشد و در میان مردم از او امیدوارتر هم ندیدم . تلاوت قرآن او، با اندوه همراه بود و هر گاه قرآن تلاوت می کرد ، گویی با انسانی سخن می گفت .

.

عیون أخبار الرضا علیه السلام عن الثّوبانی :کانَت لِأَبِی الحَسَنِ موسَی بنِ جَعفَرٍ علیه السلام ، بِضعَ عَشرَةَ سَنَةً ، کُلَّ یَومٍ سَجدَةٌ بَعدَ انقِضاضِ الشَّمسِ إلی وَقتِ الزَّوالِ ، فَکانَ هارونُ رُبَّما صَعِدَ سَطحا یُشرِفُ مِنهُ عَلَی الحَبسِ الَّذی حَبَسَ فیهِ أبَا الحَسَنِ علیه السلام ، فَکانَ یَری أبَا الحَسَنِ علیه السلام ساجِدا ، فَقالَ لِلرَّبیعِ : یا رَبیعُ ، ما ذاکَ الثَّوبُ الَّذی أراهُ کُلَّ یَومٍ فی ذلِکَ المَوضِعِ ؟ فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، ما ذاکَ بِثَوبٍ وإنَّما هُوَ موسَی بنُ جَعفَرٍ ، لَهُ کُلَّ یَومٍ سَجدَةٌ بَعدَ طُلوعِ الشَّمسِ إلی وَقتِ الزَّوالِ . قالَ الرَّبیعُ : فَقالَ لی هارونُ : أما إنَّ هذا مِن رُهبانِ بَنی هاشِمٍ . قُلتُ : فَما لَکَ قَد ضَیَّقتَ عَلَیهِ فِی الحَبسِ ؟! قالَ : هَیهاتَ ، لابُدَّ مِن ذلِکَ ! ⁽¹⁾

عیون أخبار الرضا علیه السلام عن عبد السلام بن صالح الهرویّ :جِئتُ إلی بابِ الدّارِ الَّتی حُبِسَ فیهَا الرِّضا علیه السلام بِسَرَخسَ وقَد قُیِّدَ علیه السلام ، فَاستَأذَنتُ عَلَیهِ السَّجّانَ فَقالَ : لا سَبیلَ لَکَ إلَیهِ ، قُلتُ : ولِمَ ؟ قالَ : لِأَنَّهُ رُبَّما صَلّی فی یَومِهِ ولَیلَتِهِ ألفَ رَکعَةٍ ، وإنَّما یَنفَتِلُ مِن صَلاتِهِ ساعَةً فی صَدرِ النَّهارِ وقَبلَ الزَّوالِ وعِندَ اصفِرارِ الشَّمسِ ، فَهُوَ فی هذِهِ الأَوقاتِ قاعِدٌ فی مُصَلّاهُ ویُناجی رَبَّهُ . ⁽²⁾

۶ / ۴ ـ ۳صَلاتُهُمرسول اللّه صلی الله علیه و آله :جُعِلَ قُرَّةُ عَینی فِی الصَّلاةِ . ⁽³⁾

.

۶ / ۴ - ۳ نماز اهل بیت علیهم السلام

عیون أخبار الرضا علیه السلامـ به نقل از ثوبانی ـ :امام کاظم علیه السلام بیش از ده سال بود که هر روز ، پس از طلوع خورشید تا وقت زوال به سجده می افتاد . گاهی هارون الرشید به بام می رفت و از آن جا به محبسی مشرِف می شد که امام کاظم علیه السلام را در آن زندانی کرده بود و او را در حال سجده می دید . روزی به ربیع گفت : ای ربیع! این جامه ای که همه روزه در آن جا می بینم ، چیست؟ ربیع گفت : یا امیر المؤمنین! این جامه نیست ؛ موسی بن جعفر است که همه روزه پس از طلوع خورشید تا هنگام زوال ، به سجده می افتد . ربیع گفت : هارون به من گفت : این مرد، از راهبان بنی هاشم است . گفتم : پس چرا در زندان ، بر او تنگ می گیری؟ گفت : هیهات! گزیری از این کار نیست .

عیون أخبار الرضا علیه السلامـ به نقل از عبد السلام بن صالح هروی ـ :در سرخس به درِ خانه ای رفتم که امام رضا علیه السلام را در آن محبوس کرده و به بندش کشیده بودند . از زندانبان اجازه ورود خواستم . او گفت : نمی توانی او را دیدار کنی . گفتم : چرا؟ گفت : زیرا او گاه ، در شبانه روز هزار رکعت نماز می گزارد . فقط در اوّل روز و قبل از زوال ظهر و هنگام زردی آفتاب ، ساعتی از نماز دست می کشد و در این هنگام ، در مصلّای خود نشسته است و با خدایش مناجات می کند .

۶ / ۴ ـ ۳نماز اهل بیت علیهم السلامپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :روشنیِ دیده من ، در نماز، نهاده شده است .

.

تاریخ بغداد عن عبد اللّه بن مسعود :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لا یَکونُ ذاکِرینَ إلّا کانَ مَعَهُم ، ولا مُصَلّینَ ⁽¹⁾إلّا کانَ أکثَرَهُم صَلاةً . ⁽²⁾

المعجم الکبیر عن فضالة بن عبید :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إذا نَزَلَ مَنزِلاً فی سَفَرٍ أو دَخَلَ بَیتَهُ لَم یَجلِس حَتّی یَرکَعَ رَکعَتَینِ . ⁽³⁾

عدّة الداعی عن عائشة :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یُحَدِّثُنا ونُحَدِّثُهُ ، فَإِذا حَضَرَتِ الصَّلاةُ فَکَأَنَّهُ لَم یَعرِفنا ولَم نَعرِفهُ . ⁽⁴⁾

سنن النسائی عن مطرّف عن أبیه :أتَیتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله وهُوَ یُصَلّی ولِجَوفِهِ أزیزٌ ⁽⁵⁾کَأَزیزِ المِرجَلِ . ⁽⁶⁾

فلاح السائل عن جعفر بن علیّ القمّیـ فی کتابِ زُهدِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ :إنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کانَ إذا قامَ إلَی الصَّلاةِ کَأَنَّهُ ثَوبٌ مُلقیً . ⁽⁷⁾

.

تاریخ بغدادـ به نقل از عبد اللّه بن مسعود ـ :ذکر گویانی نبودند ، مگر آن که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله هم همراه آنها بود و نمازگزارانی نبودند ، مگر آن که پیامبر صلی الله علیه و آله در میان آنان بیش از همه نماز می گزارْد .

المعجم الکبیرـ به نقل از فضالة بن عبید ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله هر گاه در سفر به سرایی در می آمد یا به خانه خود وارد می شد ، نمی نشست ، مگر آن که دو رکعت نماز می گزارْد .

عدّة الداعیـ به نقل از عایشه ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله با ما سخن می گفت و ما نیز با او سخن می گفتیم ؛ ولی همین که هنگام نماز می رسید ، دیگر گویی نه او ما را می شناخت و نه ما او را می شناختیم . ⁽¹⁾

سنن النسائیـ به نقل از مطرّف، از پدرش ـ :خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله رسیدم ، در حالی که مشغول نماز بود و درونش چونان دیگی در جوش بود .

فلاح السائلـ به نقل از جعفر بن علی قمی، در کتاب زهد النبیّ صلی الله علیه و آله ـ :پیامبر صلی الله علیه و آله هر گاه برای نماز بر می خاست ، گویی جامه ای بود که در گوشه ای افکنده بودند .

.

الإمام الباقر علیه السلام عن جابر بن عبد اللّه :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لا یُؤَخِّرُ الصَّلاةَ لِطَعامٍ ولا لِغَیرِهِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لا یُؤثِرُ عَلی صَلاةِ المَغرِبِ شَیئا إذا غَرَبَتِ الشَّمسُ حَتّی یُصَلِّیَها ⁽²⁾. ⁽³⁾

مسند ابن حنبل عن مطرّف بن عبد اللّه بن الشّخّیر :صَلَّیتُ أنَا وعِمرانُ بنُ حُصَینٍ بِالکوفَةِ خَلفَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ ، فَکَبَّرَ بِنا هذَا التَّکبیرَ حینَ یَرکَعُ وحینَ یَسجُدُ ، فَکَبَّرَهُ کُلَّهُ ، فَلَمَّا انصَرَفنا قالَ لی عِمرانُ : ما صَلَّیتُ مُنذُ حینٍ ـ أو قالَ : مُنذُ کَذا وکَذا ـ أشبَهَ بِصَلاةِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله مِن هذِهِ الصَّلاةِ ؛ یَعنی صَلاةَ عَلِیٍّ علیه السلام . ⁽⁴⁾

کشف الیقین :کانَ [الإمامُ عَلِیُّ علیه السلام ] یَوما فی حَربِ صِفّینَ مُشتَغِلاً بِالحَربِ وَالقِتالِ ، وکانَ مَعَ ذلِکَ بَینَ الصَّفَّینِ یُراقِبُ الشَّمسَ ، فَقالَ لَهُ ابنُ عَبّاسٍ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، ما هذَا الفِعلُ ؟ فَقالَ أنظُرُ إلَی الزَّوالِ حَتّی نُصَلِّیَ ، فَقالَ لَهُ ابنُ عَبّاسٍ : هَل هذا وَقتُ (ال)صَّلاةِ ؟! إنَّ عِندَنا لَشُغلاً بِالقِتالِ عَنِ الصَّلاةِ ! فَقالَ لَهُ علیه السلام : فَعَلی ما نُقاتِلُهُم ؟! إنَّما نُقاتِلُهُم عَلَی الصَّلاةِ . ⁽⁵⁾

.

امام باقر علیه السلامـ به نقل از جابر بن عبد اللّه ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نماز را نه برای غذا و نه برای چیز دیگری به تأخیر نمی انداخت .

امام صادق علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله هنگامی که خورشید غروب می کرد ، هیچ چیز را بر نماز مغرب ترجیح نمی داد تا آن که آن را به جای می آورد .

مسند ابن حنبلـ به نقل از مطرّف بن عبد اللّه بن شخّیر ـ :من و عمران بن حُصَین ، پشت سر علی بن ابی طالب علیه السلام در کوفه نماز گزاردیم . ایشان هنگام رکوع و سجود و همواره در طول نماز ، چنان تکبیرهایی می گفت که چون باز گشتیم ، عمران گفت : از مدّت ها پیش ـ یا گفت : از فلان وقت ـ نمازی نخوانده بودم که از این نماز ـ یعنی نماز علی علیه السلام ـ به نماز پیامبر صلی الله علیه و آله ، شبیه تر باشد.

کشف الیقین :[امام علی علیه السلام ] در جنگ صفّین که به جنگ و نبرد مشغول بود ، در میانه جنگ، خورشید را زیر نظر داشت . ابن عبّاس به او گفت : یا امیر مؤمنان! چه می کنی؟ فرمود : «می نگرم که چه هنگام ، زوال ظهر می شود تا نماز بگزاریم» . ابن عبّاس به ایشان گفت: آیا حالا وقت نماز است؟! جنگ ، ما را از نماز باز داشته است . فرمود : «ما چرا با آنها می جنگیم؟! ستیز ما با آنها بر سر نماز است» .

.

الإمام الصادق علیه السلام :کانَ عَلِیٌّ علیه السلام یَرکَعُ فَیَسیلُ عَرَقُهُ حَتّی یَطَأَ فی عَرَقِهِ مِن طولِ قِیامِهِ . ⁽¹⁾

المناقب لابن شهرآشوب :روی أنَّهُ کانَ عَلِیٌّ علیه السلام إذا حَضَرَهُ وَقتُ الصَّلاةِ تَلَوَّنَ وتَزَلزَلَ ، فَقیلَ لَهُ : ما لَکَ ؟ فَیَقولُ : جاءَ وَقتُ أمانَةٍ عَرَضَهَا اللّهُ تَعالی عَلَی السَّماواتِ وَالأَرضِ وَالجِبالِ فَـأَبَینَ أن یَحمِلنَها وحَمَلَهَا الإِنسانُ ، فی ضَعفی ، فَلا أدری اُحسِنُ إذا ما حَمَلتُ أم لا . ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :أمَّا ابنَتی فاطِمَةُ ... مَتی قامَت فی مِحرابِها بَینَ یَدَی رَبِّها جَلَّ جَلالُهُ ، زَهَرَ نورُها لِمَلائِکَةِ السَّماءِ کَما یَزهَرُ نورُ الکَواکِبِ لِأَهلِ الأَرضِ ، ویَقولُ اللّهُ عز و جللِمَلائِکَتِهِ : یا مَلائِکَتِی ، اُنظُروا إلی أمَتی فاطِمَةَ سَیِّدَةِ إمائی قائِمَةً بَینَ یَدَیَّ تَرتَعِدُ فَرائِصُها مِن خیفَتی ، وقَد أقبَلَت بِقَلبِها عَلی عِبادَتی . ⁽³⁾

عدّة الدّاعی :کانَت فاطِمَةُ علیهاالسلام تَنهَجُ فِی الصَّلاةِ مِن خیفَةِ اللّهِ تَعالی . ⁽⁴⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :إنَّ الحَسَنَ بنَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام کانَ أعبَدَ النّاسِ فی زَمانِهِ وأزهَدَهُم وأفضَلَهُم ، وکانَ إذا حَجَّ حَجَّ ماشِیا ، ورُبَّما مَشی حافِیا ، وکانَ إذا ذَکَرَ المَوتَ بَکی ، وإذا ذَکَرَ القَبرَ بَکی ، وإذا ذَکَرَ البَعثَ وَالنُّشورَ بَکی ، وإذا ذَکَرَ المَمَرَّ عَلَی الصِّراطِ بَکی ، وإذا ذَکَرَ العَرضَ عَلَی اللّهِ تَعالی ذِکرُهُ شَهَقَ شَهقَةً یُغشی عَلَیهِ مِنها ، وکانَ إذا قامَ فی صَلاتِهِ تَرتَعِدُ فَرائِصُهُ بَینَ یَدَی رَبِّهِ عز و جل ، وکانَ إذا ذَکَرَ الجَنَّةَ وَالنّارَ اضطَرَبَ اضطِرابَ السَّلیمِ ، وسَأَلَ اللّهَ تَعالی الجَنَّةَ وتَعَوَّذَ بِهِ مِنَ النّارِ . وکانَ علیه السلام لا یَقرَأُ مِن کِتابِ اللّهِ عز و جل : «یَاأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ» إلّا قالَ : «لَبَّیکَ اللّهُمَّ لَبَّیکَ» ، ولَم یُرَ فی شَیءٍ مِن أحوالِهِ إلّا ذاکِرا للّهِِ سُبحانَهُ . ⁽⁵⁾

.

امام صادق علیه السلام :علی علیه السلام آن قدر رکوع خود را ادامه می داد که عرقش روان می شد، تا جایی که در عرق خود ، گام می نهاد .

المناقب، ابن شهرآشوب :روایت شده است: هنگامی که وقت نماز می رسید ، رنگ علی علیه السلام دگرگون می شد و به لرزه می افتاد . به ایشان گفته شد : تو را چه می شود؟ فرمود : «هنگام [ ادای ]امانتی رسیده است که خداوند متعال ، آن را بر آسمان ها و زمین و کوه ها عرضه کرد و آنها از به دوش کشیدنش ابا ورزیدند و آدمی ، آن را به دوش کشید و من با ناتوانی ام نمی دانم که آیا می توانم این بار را به خوبی حمل کنم یا نه» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امّا دخترم فاطمه... آن گاه که در محرابش در برابر خداوند جلیل خود می ایستد ، نور او برای فرشتگان آسمان، چنان پیدا بود که درخشش اخترانْ برای زمینیان پیداست و خداوند ، به فرشتگانش می فرماید : ای فرشتگان من! به کنیزم فاطمه ، سَرور کنیزان من ، بنگرید که چگونه در برابر من ایستاده ، شانه هایش از بیم من ، به لرزه افتاده و از صمیم دل ، به عبادت من روی آورده است .

عدّة الداعی :فاطمه علیهاالسلام در نماز ، از ترس خدای متعال ، نفس نفس می زد .

امام زین العابدین علیه السلام :حسن بن علی بن ابی طالب علیه السلام در زمان خود، از همه عابدتر ، زاهدتر و بافضلیت تر بود و هر گاه حج می رفت ، پیاده و چه بسا پابرهنه می رفت و هر گاه مرگ و گور را به خاطر می آورْد ، می گریست و هر گاه رستاخیز و زنده شدن را از نظر می گذراند ، اشک از دیده می ریخت و هر گاه گذر از صراط را در اندیشه می آورد، گریان می شد و هر گاه عرضه [اعمال] را به خدای متعال به یاد می آورد ، فریادی می کشید که از آن ، بیهوش می شد و هر گاه به نماز بر می خاست ، شانه هایش در برابر خداوند عز و جل ، به لرزه می افتاد و هر گاه بهشت و دوزخ را به یاد می آورْد ، چونان مارْ گزیده، بی تابی می کرد و از خداوند متعال ، بهشت را طلب می کرد و از آتش دوزخ به او پناه می بُرد . او هر گاه عبارت : «ای کسانی که ایمان آورده اید!» را از قرآن می خوانْد ، می گفت : «لبّیک اللّهم لبّیک» و در هیچ حالی دیده نشد ، مگر آن که خداوند سبحان را ذکر می گفت .

.

عنه علیه السلام :کانَ الحَسَنُ بنُ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام یُصَلّی ، فَمَرَّ بَینَ یَدَیهِ رَجُلٌ فَنَهاهُ بَعضُ جُلَسائِهِ ، فَلَمَّا انصَرَفَ مِن صَلاتِهِ قالَ لَهُ : لِمَ نَهَیتَ الرَّجُلَ ؟ قالَ : یَا بنَ رَسولِ اللّهِ ، حَظَرَ ⁽¹⁾فیما بَینَکَ وبَینَ الِمحرابِ ، فَقالَ : وَیحَکَ ! إنَّ اللّهَ عز و جلأقرَبُ إلَیَّ مِن أن یَحظُرَ فیما بَینی وبَینَهُ أحَدٌ . ⁽²⁾

جامع الأخبار :کانَ الحُسَینُ بنُ عَلِیٍّ علیه السلام إذا تَوَضَّأَ تَغَیَّرَ لَونُهُ وَارتَعَدَت مَفاصِلُهُ ، فَقیلَ لَهُ فی ذلِکَ ، فَقالَ : حَقٌّ لِمَن وَقَفَ بَینَ یَدَیِ اللّهِ المَلِکِ الجَبّارِ أن یَصفَرَّ لَونُهُ وتَرتَعِدَ مَفاصِلُهُ . ⁽³⁾

.

امام زین العابدین علیه السلام :حسن بن علی بن ابی طالب علیه السلام نماز می گزارْد که مردی از برابر ایشان گذشت . یکی از هم نشینانش او را از این کار نهی کرد . چون امام علیه السلام از نمازش فارغ شد ، به آن مرد فرمود : «چرا او را باز داشتی؟». گفت : ای پسر پیامبر خدا! او میان شما و محراب حایل شد . امام علیه السلام فرمود : «وای بر تو! خداوند عز و جل به من نزدیک تر از آن است که کسی بتواند میان من و او حایل شود» .

جامع الأخبار :حسین بن علی علیه السلام هر گاه وضو می گرفت ، رنگش تغییر می کرد و بندهای بدنش به لرزه می افتاد . سبب را از ایشان جویا شدند . فرمود : «حق است بر کسی که در برابر خداوند جبّار می ایستد ، رنگش زرد شود و بندهایش به لرزه افتند» .

.

الإمام الباقر علیه السلام :کانَ أبی عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیه السلام إذا حَضَرَتِ الصَّلاةُ یَقشَعِرُّ جِلدُهُ ، ویَصفَرُّ لَونُهُ ، وتَرتَعِدُ فَرائِصُهُ ⁽¹⁾، ویَقِفُ شَعرُهُ ، ویَقولُ ودُموعُهُ تَجری عَلی خَدَّیهِ : لَو عَلِمَ العَبدُ مَن یُناجی مَا انفَتَلَ ⁽²⁾. ⁽³⁾

الإرشاد عن عبد اللّه بن محمد القرشی :کانَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیه السلام إذا تَوَضَّأَ اصفَرَّ لَونُهُ ، فَیقولُ لَهُ أهلُهُ : ما هذَا الَّذی یَغشاکَ ؟ فَیَقولُ : أتَدری لِمَن أتَأَهَّبُ لِلقِیامِ بَینَ یَدَیهِ ؟ ! ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :کانَ أبی علیه السلام یَقولُ : کانَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِما إذا قامَ فِی الصَّلاةِ کَأَنَّهُ ساقُ شَجَرَةٍ ، لا یَتَحَرَّکُ مِنهُ شَیءٌ إلّا ما حَرَّکَهُ الرّیحُ مِنهُ . ⁽⁵⁾

علل الشرائع عن أبان بن تغلب :قُلتُ لِأَبی عَبدِاللّهِ علیه السلام : إنّی رَأَیتُ عَلِیَّ بنَ الحُسَینِ علیه السلام إذا قامَ فِی الصَّلاةِ غَشِیَ لَونَهُ لونٌ آخَرُ ! فَقالَ لی : وَاللّهِ إنَّ عَلِیَّ بنَ الحُسَینِ علیه السلام کانَ یَعرِفُ الَّذی یَقومُ بَینَ یَدَیهِ . ⁽⁶⁾

.

امام باقر علیه السلام :پدرم علی بن الحسین علیه السلام به هنگام نماز ، پوست بدنش می ترنجید و رنگش زرد می شد و شانه هایش به لرزه می افتاد و موی بر تنش راست می شد و در حالی که اشکش بر گونه روان بود ، می فرمود : «اگر بنده می دانست با که مناجات می کند ، از نماز دست نمی کشید» .

الإرشادـ به نقل از عبد اللّه بن محمّد قرشی ـ :امام زین العابدین علیه السلام هر گاه وضو می گرفت ، رنگش زرد می گشت . خانواده اش به ایشان می گفتند : این، چه حالی است که شما را در بر می گیرد؟ می فرمود : «آیا می دانی آماده ایستادن در برابر چه کسی می گردم؟» .

امام صادق علیه السلام :پدرم علیه السلام می فرمود : هر گاه علی بن الحسین ـ که درودهای خدا بر آن دو باد ـ به نماز بر می خاست ، گویی ساقه درختی بود ؛ چیزی از آن حرکت نمی کرد ، مگر آنچه باد آن را به حرکت در می آوَرد» .

علل الشرائعـ به نقل از ابان بن تغلب ـ :به امام صادق علیه السلام گفتم : علی بن الحسین (زین العابدین) علیه السلام را دیدم که هنگام ایستادن به نماز ، رنگش دگرگون می گشت . امام صادق علیه السلام به من فرمود : «به خدا سوگند ، علی بن الحسین علیه السلام می دانست در برابر چه کسی ایستاده است» .

.

فلاح السائل عن أبی أیّوب :کانَ أبو جَعفَرٍ وأبو عَبدِاللّهِ علیهماالسلام إذا قاما إلَی الصَّلاةِ تَغَیَّرَت ألوانُهُما حُمرَةً ومَرَّةً صُفرَةً ، وکَأَنَّما یُناجِیانِ شَیئا یَرَیانِهِ . ⁽¹⁾

الاُصول الستّة عشر عن جابر الجعفیّ عن الإمام الصّادق علیه السلام :لَقَد صَلّی أبو جَعفَرٍ علیه السلام ذاتَ یَومٍ فَوَقَعَ عَلی رَأسِهِ شَیءٌ ، فَلَم یَنزَعهُ مِن رَأسِهِ حَتّی قامَ إلَیهِ جَعفَرٌ فَنَزَعَهُ ⁽²⁾مِن رَأسِهِ ، تَعظیما للّهِِ وإقبالاً عَلی صَلاتِهِ ، وهُوَ قَولُ اللّهِ : «أَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفًا» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

فلاح السّائل :رُوِیَ أنَّ مَولانا جَعفَرَ بنَ مُحَمَّدٍ الصّادِقَ علیه السلام کانَ یَتلُو القُرآنَ فی صَلاتِهِ فَغُشِیَ عَلَیهِ ، فَلَمّا أفاقَ سُئِلَ : مَا الَّذی أوجَبَ مَا انتَهَت حالُکَ إلَیهِ ؟ فَقالَ ما مَعناهُ : ما زِلتُ اُکَرِّرُ آیاتِ القُرآنِ حَتّی بَلَغتُ إلی حَالٍ کَأَنّی سَمِعتُها مُشافَهَةً مِمَّن أنزَلَها عَلَی المُکاشَفَةِ وَالعِیانِ ، فَلَم تَقُمِ القُوَّةُ البَشَرِیَّةُ بِمُکاشَفَةِ الجَلالَةِ الإِلهِیَّةِ . ⁽⁵⁾

۶ / ۴ ـ ۴صَلاتُهُم بِاللَّیلِالإمام الباقر والإمام الصادق علیهماالسلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ مِنَ الَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ إِدْبَارَ النُّجُومِ» ⁽⁶⁾ـ :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله کانَ یَقومُ مِنَ اللَّیلِ ثَلاثَ مَرّاتٍ ، فَیَنظُرُ فی آفاقِ السَّماءِ ویَقرَأُ الخَمسَ مِن آلِ عِمرانَ ، الَّتی آخِرُها : «إِنَّکَ لَا تُخْلِفُ الْمِیعَادَ» ⁽⁷⁾، ثُمَّ یَفتَتِحُ صَلاةَ اللَّیلِ . ⁽⁸⁾

.

۶ / ۴ - ۴ نماز شب اهل بیت علیهم السلام

فلاح السائلـ به نقل از ابو ایّوب ـ :امام باقر و امام صادق علیهماالسلام هر گاه به نماز می ایستادند ، رنگشان گاهی سرخ می شد و گاهی زرد و گویی با چیزی گفتگو می کنند که آن را می بینند .

الاُصول الستّة عشرـ به نقل از جابر جعفی ، از امام صادق علیه السلام ـ :روزی [پدرم] باقر علیه السلام نماز می گزارْد که چیزی روی سرش افتاد . ایشان آن را از سرش بر نداشت، تا آن که رفتـ[م] و آن را از سر مبارک ایشان برداشتـ[م] . این (آرامش و بی توجّهی به اطراف) ، برای بزرگداشت مقام خداوند و توجّه به نمازش بود و این، همان سخن پروردگار است : «به این دین ، با گرایش تمام به حق، روی آور» .

فلاح السائل :روایت شده است که سَرور ما امام جعفر صادق علیه السلام در نماز خود، قرآن تلاوت می کرد که بیهوش شد و چون به هوش آمد ، از ایشان پرسیده شد : چه چیز ، حال شما را چنین کرد؟ ایشان سخنی فرمود که مفهومش چنین بود : «همچنان آیات قرآن را تکرار می کردم که به حالی رسیدم که گویی به مکاشفه و بالعیان ، آن را از زبان کسی می شنیدم که نازلش کرده است . پس قدرت بشری، توان تحمّل مکاشفه هیبت الهی را نداشت» .

۶ / ۴ ـ ۴نماز شب اهل بیت علیهم السلامامام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلامـ در باره این سخن خداوند متعال : «و در پاره ای از شب و به هنگام ناپدید شدن ستارگان، تسبیح گوی» ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شبانه سه بار بر می خاست و در افق های آسمان می نگریست و پنج آیه از سوره آل عمران تلاوت می کرد که پایان آن ، «به راستی که تو خلف وعده نمی کنی» است و سپس نماز شب را آغاز می کرد .

.

صحیح مسلم عن عائشة :کانَ [رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ] یَنامُ أوَّلَ اللَّیلِ ویُحیی آخِرَهُ . ⁽¹⁾

سنن أبی داود عن عائشة :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله کانَ لا یَدَعُهُ [قِیامُ اللَّیلِ ]وکانَ إذا مَرِضَ أو کَسِلَ صَلّی قاعِدا . ⁽²⁾

تفسیر الطبری عن مجاهد :ذَکَرَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله قِیامَ اللَّیلِ فَفاضَت عَیناهُ حَتّی تَحادَرَت دُموعُهُ ، فَقالَ : «تَتَجَافَی جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

سنن أبی داود عن عبد اللّه بن عبّاس :بِتُّ لَیلَةً عِندَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، فَلَمَّا استَیقَظَ مِن مَنامِهِ أتی طَهورَهُ فَأَخَذَ سِواکَهُ فَاستاکَ ، ثُمَّ تَلا هذِهِ الآیاتِ : «إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّیْلِ وَالنَّهَارِ لَأَیَاتٍ لِّأُوْلِی الْأَلْبَابِ» ⁽⁵⁾حَتّی قارَبَ أن یَختِمَ السّورَةَ أو خَتَمَها ، ثُمَّ تَوَضَّأَ فَأَتی مُصَلّاهُ فَصَلّی رَکعَتَینِ ، ثُمَّ رَجَعَ إلی فِراشِهِ فَنامَ ما شاءَ اللّهُ ، ثُمَّ استَیقَظَ فَفَعَلَ مِثلَ ذلِکَ ، ثُمَّ رَجَعَ إلی فِراشِهِ فَنامَ ، ثُمَّ استَیقَظَ فَفَعَلَ مِثلَ ذلِکَ ، ثُمَّ رَجَعَ إلی فِراشِهِ فَنامَ ، ثُمَّ استَیقَظَ فَفَعَلَ مِثلَ ذلِکَ ، کُلُّ ذلِکَ یَستاکُ ویُصَلّی رَکعَتَینِ ، ثُمَّ أوتَرَ . ⁽⁶⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ وذَکَرَ صَلاةَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ :کانَ یُؤتی بِطَهورٍ فَیُخَمِّرُ عِندَ رَأسِهِ ، ویوضِعُ سِواکَهُ تَحتَ فِراشِهِ ، ثُمَّ یَنامُ ما شاءَ اللّهُ ، فَإِذَا استَیقَظَ جَلَسَ ، ثُمَّ قَلَّبَ بَصَرَهُ فِی السَّماءِ ، ثُمَّ تَلَا الآیاتِ مِن آلِ عِمرانَ : «إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّیْلِ وَالنَّهَارِ ...» ، ثُمَّ یَستَنُّ ویَتَطَهَّرُ ، ثُمَّ یَقومُ إلَی المَسجِدِ فَیَرکَعُ أربَعَ رَکَعاتٍ ، عَلی قَدرِ قِراءَتِهِ رُکوعُهُ ، وسُجودُهُ عَلی قَدرِ رُکوعِهِ ، یَرکَعُ حَتّی یُقالَ : مَتی یَرفَعُ رَأسَهُ ؟! ویَسجُدُ حَتّی یُقالَ : مَتی یَرفَعُ رَأسَهُ ؟! ثُمَّ یَعودُ إلی فِراشِهِ فَیَنامُ ما شاءَ اللّهُ ، ثُمَّ یَستَیقِظُ فَیَجلِسُ ، فَیَتلُو الآیاتِ مِن آلِ عِمرانَ ، ویُقَلِّبُ بَصَرَهُ فِی السَّماءِ ، ثُمَّ یَستَنُّ ویَتَطَهَّرُ ، ویَقومُ إلَی المَسجِدِ فَیُصَلّی أربَعَ رَکَعاتٍ کَما رَکَعَ قَبلَ ذلِکَ ، ثُمَّ یَعودُ إلی فِراشِهِ فَیَنامُ ما شاءَ اللّهُ ، ثُمَّ یَستَیقِظُ فَیَجلِسُ فَیَتلُو الآیاتِ مِن آلِ عِمرانَ ویُقَلِّبُ بَصَرَهُ فِی السَّماءِ ، ثُمَّ یَستَنُّ ویَتَطَهَّرُ ، ویَقومُ إلَی المَسجِدِ فَیوتِرُ ویُصَلِّی الرَّکعَتَینِ ثُمَّ یَخرُجُ إلَی الصَّلاةِ . ⁽⁷⁾

.

صحیح مسلمـ به نقل از عایشه ـ :[پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ] در آغاز شب می خوابید و پایان آن را شب زنده داری می کرد .

سنن أبی داوودـ به نقل از عایشه ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله [را عبادتِ شبانه] رها نمی کرد و هر گاه بیمار یا سنگین می شد ، نشسته نماز می گزارْد .

تفسیر الطبریـ به نقل از مجاهد ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله عبادت شبانه را یاد کرد و دو چشمش پر از اشک شد تا جایی که اشکش جاری شد و فرمود : «پهلوهایشان از خوابگاه جدا می گردد» .

سنن أبی داوودـ به نقل از عبد اللّه بن عبّاس ـ :شبی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله ماندم . پس چون از خواب بیدار شد ، ظرف آبش را آورده ، مسواکش را برداشت و مسواک کرد و این آیه را تلاوت فرمود : «همانا در آفرینش آسمان ها و زمین و آمد و شدِ شب و روز ، بی گمان، نشانه هایی برای خردمندان است» تا تقریباً یا کاملاً سوره را به پایان بُرد . سپس وضو ساخت و به مصلّای خود آمد و دو رکعت نماز گزارْد. آن گاه به بسترش باز گشت و آن قدر که خدا خواست ، آرمید . سپس از خواب بیدار شد و همچون گذشته همان کرد . آن گاه به بسترش باز گشت و خوابید . سپس بیدار شد و باز همان کارها را کرد . آن گاه به بسترش باز گشت و خوابید و در پیِ آن، بیدار شد و همان کرد که پیش تر کرده بود . او هر بار مسواک می کرد و دو رکعت نماز می گزارْد و سپس [در پایان] ، وتر به جای می آورد .

امام صادق علیه السلامـ در ذکر نماز پیامبر صلی الله علیه و آله ـ :برای پیامبر صلی الله علیه و آله ظرف آبی می آوردند . پس روی آن را می پوشاند و بالای سر خود می گذاشت و مسواکش را زیر بسترش می نهاد و قدری می آرمید . سپس بیدار می شد و می نشست و در پیِ آن، دیده در آسمان می گردانْد و این آیات را از [سوره] آل عمران، تلاوت می نمود : «همانا در آفرینش آسمان ها و زمین و آمد و شدِ شب و روز، بی گمان، نشانه هایی برای خردمندان است...» . آن گاه دندان هایش را مسواک می زد و وضو می گرفت و به مسجد می رفت و چهار رکعت نماز می گزارْد که هر رکوعش به قدر قیامش بود و هر سجودش به قدر رکوعش . رکوع او، آن قدر طول می کشید که گفته می شد : کِی قامت راست می کند؟ و سجده اش آن قدر طولانی می گشت که گفته می شد : کِی سر از سجده بر می دارد؟ او سپس به بسترش باز می گشت و قدری می آرمید . آن گاه بیدار می شد و می نشست و آیاتی از سوره آل عمران را قرائت می کرد و دیده در آسمان می گرداند . سپس مسواک می زد و وضو می گرفت و به مسجد می رفت و همانند دفعه قبل ، چهار رکعت نماز می گزارد . آن گاه به بستر بر می گشت و هر مقدار که خواست خدا بود ، می خوابید . سپس بیدار می شد و می نشست و آیات [سوره] آل عمران را تلاوت می کرد و به اطراف آسمان می نگریست. سپس مسواک می زد و وضو می گرفت و به مسجد می رفت و وَتر به جای می آورْد و دو رکعت نماز می گزارْد و آن گاه برای نماز [صبح ]بیرون می رفت .

.

المناقب لابن شهرآشوب عن الإمام علیّ علیه السلامـ أنَّهُ قالَ ـ :ما تَرَکتُ صَلاةَ اللَّیلِ مُنذُ سَمِعتُ قَولَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله : «صَلاةُ اللَّیلِ نورٌ» . فَقالَ ابنُ الکَوّاءِ : ولا لَیلَةَ الهَریرِ ؟ قالَ : ولا لَیلَةَ الهَریرِ . ⁽¹⁾

کتاب من لا یحضره الفقیه :کانَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیه السلام سَیِّدُ العابِدینَ یَقولُ : «العَفوَ العَفوَ» ثَلاثَمِئَةِ مَرَّةٍ فِی الوِترِ فِی السَّحَرِ . ⁽²⁾

عیون أخبار الرضا علیه السلام عن إبراهیم بن العبّاس :کانَ [الرِّضا] علیه السلام قَلیلَ النَّومِ بِاللَّیلِ ، کَثیرَ السَّهَرِ . ⁽³⁾

.

المناقب، ابن شهرآشوب:امام علی علیه السلام فرمود : «از هنگامی که این سخن پیامبر صلی الله علیه و آله : نماز شب ، نور است را شنیدم ، دیگر آن را ترک نکردم» . ابن کوّاء گفت : حتّی در شب هریر؟ امام علیه السلام فرمود : «حتّی در شب هریر» .

کتاب من لا یحضره الفقیه :زین العابدین علیه السلام سَرور عابدان ، در نماز وَتر، سحرگاهان، سیصد بار می فرمود : «العفو! العفو!» .

عیون أخبار الرضا علیه السلامـ به نقل از ابراهیم بن عبّاس ـ :امام رضا علیه السلام شب ، کم می خوابید و بیشتر بیدار بود .

.

الخرائج والجرائح :روی أنَّ الإِمامَ الهادِیَ علیه السلام کانَ بِاللَّیلِ مُقبِلاً عَلَی القِبلَةِ لا یَفتُرُ ساعَةً ، عَلَیهِ جُبَّةُ صوفٍ ، وسَجّادَتُهُ عَلی حَصیرٍ . ⁽¹⁾

۶ / ۴ ـ ۵صَومُهُمالکافی عن حمّاد بن عثمان عن الإمام الصادق علیه السلام ، قالَ :سَمِعتُهُ علیه السلام یَقولُ : صامَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله حَتّی قیلَ : ما یُفطِرُ ، ثُمَّ أفطَرَ حَتّی قیلَ : ما یَصومُ ، ثُمَّ صامَ صَومَ داوودَ علیه السلام ؛ یَوما ویَوما لا ⁽²⁾، ثُمَّ قُبِضَ عَلی صِیامِ ثَلاثَةِ أیّامٍ فِی الشَّهرِ ، قالَ : إنَّهُنَّ یَعدِلنَ صَومَ الشَّهرِ ویَذهَبنَ بِوَحَرِ الصَّدرِ ـ وَالوَحَرُ : الوَسوَسَةُ ـ . قالَ حَمّادٌ : فَقُلتُ : وأیُّ الأَیّامِ هِیَ ؟ قالَ علیه السلام : أوَّلُ خَمیسٍ فِی الشَّهرِ ، وأوَّلُ أربَعاءَ بَعدَ العَشرِ مِنهُ ، وآخِرُ خَمیسٍ فیهِ . فَقُلتُ : کَیفَ صارَت هذِهِ الأَیّامُ الَّتی تُصامُ ؟ فَقالَ علیه السلام : إنَّ مَن قَبلَنا مِنَ الاُمَمِ کانَ إذا نَزَلَ عَلی أحَدِهِمُ العَذابُ نَزَلَ فی هذِهِ الأَیّامِ ، فَصامَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله هذِهِ الأَیّامَ المَخوفَةَ . ⁽³⁾

صحیح مسلم عن عائشةـ حینَ سُئِلَت عَن صَومِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ـ :کانَ یَصومُ حَتّی نَقولَ : قَد صامَ ، ویُفطِرُ حَتّی نَقولَ : قَد أفطَرَ ، ولَم أرَهُ صائِما مِن شَهرٍ قَطُّ أکثَرَ مِن صِیامِهِ مِن شَعبانَ ؛ کانَ یَصومُ شَعبانَ کُلَّهُ ، کانَ یَصومُ شَعبانَ إلّا قَلیلاً . ⁽⁴⁾

.

۶ / ۴ - ۵ روزه اهل بیت علیهم السلام

الخرائج و الجرائح :روایت شده که امام هادی علیه السلام شب ، رو به قبله می نشست و ساعتی نمی آرمید . بر او جبّه ای از پشم بود و سجّاده اش بر حصیر قرار داشت .

۶ / ۴ ـ ۵روزه اهل بیت علیهم السلامالکافیـ به نقل از حمّاد بن عثمان ـ :از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود : «پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آن قدر روزه گرفت که گفته شد دیگر روزه را ترک نمی کند. سپس آن قدر روزه[ی مستحبی] نگرفت که گفته شد دیگر روزه نمی گیرد . سپس همچون داوود یک روز در میان روزه گرفت ؛ ولی بعد از آن تا آخر عمر ، سه روز از هر ماه را روزه می گرفت . پیامبر صلی الله علیه و آله می فرمود : این سه روز ، همسنگ روزه یک ماه است و وسوسه های نفسانی را دور می کند » . به امام صادق علیه السلام گفتم : این ، کدام سه روز بود؟ فرمود : «پنجشنبه آغازین هر ماه و چهارشنبه نخستِ پس از دهم ماه و آخرین پنجشنبه هر ماه» . گفتم : چرا در این روزها باید روزه گرفت؟ فرمود : «زیرا هر گاه بر یکی از امّت های پیشین ، عذابی نازل می شد ، در یکی از این روزها اتّفاق می افتاد و پیامبر صلی الله علیه و آله در این روزهای هراسناک ، روزه می گرفت» .

صحیح مسلمـ به نقل از عایشه، هنگامی که از وی پرسیده شد : پیامبر صلی الله علیه و آله چگونه روزه می گرفت ـ :پیامبر صلی الله علیه و آله آن قدر روزه می گرفت که ما می گفتیم : دیگر روزه را ترک نخواهد کرد ، و آن قدر روزه نمی گرفت که می گفتیم : دیگر روزه نخواهد گرفت . ندیدم در ماهی بیش از ماه شعبان روزه بگیرد . او همه ماه شعبان ، جز چند روزی از آن ، و بلکه همه شعبان را روزه می گرفت .

.

الإمام علیّ علیه السلام :حُبِّبَ إلَیَّ الصَّومُ بِالصَّیفِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :کانَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام یَدخُلُ إلی أهلِهِ ویَقولُ : عِندَکُم شَیءٌ وإلّا صُمتُ ؟ فَإِن کانَ عِندَهُم شَیءٌ أتَوهُ بِهِ وإلّا صامَ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :کانَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیه السلام إذا کانَ الیَومُ الَّذی یَصومُ فیهِ أمَرَ بِشاةٍ فَتُذبَحُ وتُقطَعُ أعضاءً وتُطبَخُ ، فَإِذا کانَ عِندَ المَساءِ أکَبَّ عَلَی القُدورِ حَتّی یَجِدَ ریحَ المَرَقِ وهُوَ صائِمٌ ، ثُمَّ یَقولُ : هاتُوا القِصاعَ ، اِغرِفوا لِالِ فُلانٍ ، وَاغرِفوا لِالِ فُلانٍ ، ثُمَّ یُؤتی بِخُبزٍ وتَمرٍ فَیَکونُ ذلِکَ عَشاءَهُ ، صَلَّی اللّهُ عَلَیهِ وعَلی آبائِهِ . ⁽³⁾

عیون أخبار الرضا علیه السلام عن إبراهیم بن العبّاس :کانَ [الرِّضا علیه السلام ] کَثیرَ الصِّیامِ فَلا یَفوتُهُ صِیامُ ثَلاثَةِ أیّامٍ فِی الشَّهرِ ، ویَقولُ : ذلِکَ صَومُ الدَّهرِ . ⁽⁴⁾

الإمام الباقر علیه السلامـ فی ذِکرِ فَضائِلِ أبیهِ الإمامِ زَینِ العابِدینَ علیه السلامـ ولَقَد سُئِلَت عَنهُ مَولاة لَهُ ، فَقالَت : اُطنِبُ أو أختَصِرُ ؟ فَقیلَ لَها : بَلِ اختَصِری ، فَقالَت : ما أتَیتُهُ بِطَعامٍ نَهارا قَطُّ ، وما فَرَشتُ لَهُ فِراشا بِلَیلٍ قَطُّ . ⁽⁵⁾

.

امام علی علیه السلام :روزه گرفتن در تابستان ، نزد من محبوب است .

امام صادق علیه السلام :امیر مؤمنان علیه السلام به خانه می آمد و می فرمود : «آیا چیزی نزد شما هست ، و گر نه ، روزه بگیرم» . اگر نزد آنها چیزی یافت می شد ، نزد امام علیه السلام می آوردند و در غیر این صورت ، روزه می گرفت .

امام صادق علیه السلام :علی بن الحسین (زین العابدین) علیه السلام در آن روزی که روزه می گرفت ، دستور می داد گوسفندی را سر ببرند و تکّه تکّه کنند و بپزند . چون هنگام افطار می رسید ، به دیگ ها سر می کشید تا در حالی که روزه است ، بوی آب گوشت را به مشام رسانَد . سپس می فرمود : «کاسه ها را بیاورید و برای خانواده فلانی و فلانی غذا بکشید» . سپس نان و خرمایی آورده می شد و امام علیه السلام افطار می کرد . درود خدا بر او و پدرانش باد!

عیون أخبار الرضا علیه السلامـ به نقل از ابراهیم بن عبّاس ـ :امام رضا علیه السلام فراوان روزه می گرفت و روزه سه روز در ماه را ترک نمی کرد و می فرمود : «این، روزه روزگار است» .

امام باقر علیه السلامـ در یادکرد فضیلت های پدرش امام زین العابدین علیه السلام ـ :وقتی که از کنیز ایشان در باره ایشان پرسیده شد ، گفت : به تفصیل یا به اختصار؟ به وی گفته شد : به اختصار . گفت : هرگز در روز ، برای او خوراکی نیاوردم و در شب برای او بستری نگستردم .

.