مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه معارف الکتاب و السنه . فارسی

عنوان و نام پدیدآور : دانشنامه قرآن و حدیث فارسی - عربی/ محمدی ری شهری با همکاری جمعی از پژوهشگران ؛ ترجمه حمیدرضا شیخی.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳ -

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : پژوهشکده علوم و معارف حدیث؛ ۹۹ .

شابک : ۱۵۰۰۰۰۰ ریال: دوره : 978-964-493-494-0 ؛ ج. ۴ : 978-964-493-587-9 ؛ ج. ۵: 978-964-493-588-6 ؛ ج. ۷: 978-964-493-590-9 ؛ ج. ۸: 978-964-493-591-6 ؛ ج. ۹: 978-964-493-592-3 ؛ ج. ۱۰ : 978-964-493-593-0 ؛ ج. ۱۲: 978-964-493-595-4 ؛ ج. ۱۳: 978-964-493-596-1 ؛ ج. ۱۴: 978-964-493-597-8 ؛ ج. ۱۵ : 978-964-493-598-5 ؛ ج. ۱۶: 978-964-493-599-2

یادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد چهارم .

یادداشت : این کتاب با حمایت و مشارکت معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی چاپ شده است .

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : شیخی، حمیدرضا، ۱۳۳۷ -، مترجم

شناسه افزوده : ایران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. معاونت امور فرهنگی

رده بندی کنگره : BP۱۳۶/۹/م۳۴د۲ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۲۷۴۷۸۷۷

اشاره

الفصل الثالث عشر : حرف ذات برکة۱۳ / ۱الزِّراعَةرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اُطلُبُوا الرِّزقَ فی خَبایَا الأَرضِ ـ یَعنی فِی الحَرثِ وَالزِّراعَةِ ـ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما مِن مُسلِمٍ یَغرِسُ غَرسا أو یَزرَعُ زَرعا ، فَیَأکُلُ مِنهُ طَیرٌ أو إنسانٌ أو بَهیمَةٌ ، إلّا کانَ لَهُ بِهِ صَدَقَةٌ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن زَرَعَ زَرعا فَأَکَلَ مِنهُ الطَّیرُ أوِ العافِیَةُ ، کانَ لَهُ بِهِ صَدَقَةٌ . ⁽³⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :قَدِمَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله المَدینَةَ فَقالَ : یا مَعشَرَ قُرَیشٍ ، إنَّکُم تُحِبُّونَ الماشِیَةَ فَأَقِلّوا مِنها ، فَإِنَّکُم بِأَقَلِّ الأَرضِ مَطَرا ، وَاحتَرِثوا ؛ فَإِنَّ الحَرثَ مُبارَکٌ ؛ وأَکثِروا فیهِ مِنَ الجَماجِمِ . ⁽⁴⁾

.

ادامه عنوان برکت

فصل سیزدهم : شغل های بابرکت

۱۳ / ۱ کشاورزی

فصل سیزدهم : شغل های بابرکت۱۳ / ۱کشاورزیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :روزی را در نهفته های زمین بجویید . ⁽¹⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ مسلمانی نیست که نهالی بنشاند یا زراعتی بکارد و پرنده ای یا انسانی یا حیوانی از آن بخورد، مگر این که آن برای او صدقه شمرده می شود.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس کِشتی بکارد و پرنده یا جنبده ای از آن بخورد ، آن برای او صدقه ای خواهد بود.

امام زین العابدین علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به مدینه آمد. آن گاه فرمود: «ای گروه قریش! شما دام، دوست دارید . از آن بکاهید ؛ چرا که شما در سرزمینی کم باران هستید ، و به کشاورزی بپردازید؛ چرا که کشاورزی ، برکت است ، و جمجمه ها ⁽²⁾را در آن [مزارع] زیاد کنید» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :مَن وَجَدَ ماءً وتُرابا ثُمَّ افتَقَرَ ؛ فَأَبعَدَهُ اللّهُ . ⁽¹⁾

بحار الأنوار :قیلَ لِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله : أیُ أموالِنا أفضَلُ؟ قالَ : الحَرثُ . ⁽²⁾

الإمام الباقر علیه السلام :کانَ أبی یَقولُ : خَیرُ الأَعمالِ الحَرثُ ؛ تَزرَعُهُ فَیَأکُلُ مِنهُ البَرُّ وَالفاجِرُ ، أمَّا البَرُّ فَما أکَلَ مِن شَیءٍ اِستَغفَرَ لَکَ ، وأَمَّا الفاجِرُ فَما أکَلَ مِنهُ مِن شَیءٍ لَعَنَهُ ، ویَأکُلُ مِنهُ البَهائِمُ وَالطَّیرُ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :الکیمِیاءُ الأَکبَرُ الزِّراعَةُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :الزّارِعونَ کُنوزُ الأَنامِ ، یَزرَعونَ طَیِّبا أخرَجَهُ اللّهُ عز و جل ، وهُم یَومَ القِیامَةِ أحسَنُ النّاسِ مَقاما ، وأَقرَبُهُم مَنزِلَةً ، یُدعَونَ المُبارَکینَ . ⁽⁵⁾

کتاب من لا یحضره الفقیه :سُئِلَ عَلِیٌّ علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «وَ عَلَی اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ» ⁽⁶⁾، قالَ : الزّارِعونَ . ⁽⁷⁾

تهذیب الأحکام عن یزید بن هارون الواسطیّ :سَأَلتُ جَعفَرَ بنَ مُحَمَّدٍ علیه السلام عَنِ الفَلّاحینَ ، فَقالَ : هُمُ الزّارِعونَ کُنوزَ اللّهِ فی أرضِهِ ، وما فِی الأَعمالِ شَیءٌ أحَبُّ إلَی اللّهِ مِنَ الزِّراعَةِ ، وما بَعَثَ اللّهُ نَبِیّا إلّا زارِعا ، إلّا إدریسَ علیه السلام کانَ خَیّاطا . ⁽⁸⁾

راجع : میزان الحکمة: ج ۵ ص ۴۸۰ (غرس الشجر) .

.

امام علی علیه السلام :هر کس آب و خاکی بیابد و سپس تهی دست بمانَد ، خدایش دور کند!

بحار الأنوار:به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله گفتند: کدام یک از دارایی های ما ، برتر است؟ فرمود: «کِشت ها».

امام باقر علیه السلام :پدرم می فرمود : «کشاورزی، بهترینِ کارهاست . دانه را می کاری و نیکوکار و بدکار ، از آن می خورند : نیکوکار ، هر مقدار که چیزی بخورد ، برای تو آمرزش می طلبد ، و بدکار ، هر آنچه او از آن می خورد، لعنتش می کند . و چارپایان و پرندگان هم از آن می خورند» .

امام صادق علیه السلام :کشاورزی، بزرگ ترین کیمیاگری است.

امام صادق علیه السلام :کشاورزان، گنجینه های مردم اند . چیز پاکیزه ای می کارند که خداوند ، آن را رویانده است. آنان در روز قیامت، جایگاهی بهتر از همه دارند ، منزلتشان از همه به خدا نزدیک تر است و آنان را «مبارک» می خوانند.

کتاب من لایحضره الفقیه :از علی علیه السلام در باره سخن خداوند: «توکّل کنندگان ، بر خداوند ، توکّل کنند» پرسیدند . فرمود: «کشاورزان [ ، مقصودند] ».

تهذیب الأحکامـ به نقل از یزید بن هارون واسطی ـ :از امام صادق علیه السلام در باره کشاورزان پرسیدم . فرمود: «آنان ، کِشتگرانِ گنج های خدا در زمین او هستند . نزد خدا، هیچ یک از اعمال، محبوب تر از کشاورزی نیست و خداوند، هیچ پیامبری را برنینگیخت ، مگر آن که کشاورز بود ، جز ادریس علیه السلام که خیّاط بود».

ر . ک : میزان الحکمة : ج ۵ ص ۴۸۰ (درختکاری) .

.

۱۳ / ۲التِّجارَةرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ البَرَکَةَ فِی التِّجارَةِ ، ولا یُفقِرُ اللّهُ صاحِبَها إلّا تاجِرا حالِفا . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الخَیرُ عَشَرَةُ أجزاءٍ ، أفضَلُهَا التِّجارَةُ ؛ إذا أخَذَ الحَقَّ وأَعطَی الحَقَّ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :البَرَکَةُ عَشَرَةُ أجزاءٍ ، تِسعَةُ أعشارِها فِی التِّجارَةِ ، وَالعُشرُ الباقی فِی الجُلودِ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :اِتَّجِروا بارَکَ اللّهُ لَکُم ؛ فَإِنّی قَد سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : الرِّزقُ عَشَرَةُ أجزاءٍ ، تِسعَةُ أجزاءٍ فِی التِّجارَةِ وواحِدَةٌ فی غَیرِها . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :تَعَرَّضوا لِلتِّجارَةِ ؛ فَإِنَّ فیها غِنیً لَکُم عَمّا فی أیدِی النّاسِ . ⁽⁵⁾

.

۱۳ / ۲ تجارت

۱۳ / ۲تجارتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برکت در تجارت (داد و ستد) است و خداوند، تجارت پیشه را تهی دست نمی کند، مگر آن را که اهل سوگند خوردن باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خیر ، ده بخش است. برترینِ آنها ، تجارت است، هر گاه به حق داد و ستد کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برکت، ده بخش است : نُه دهم آن، در تجارت است و یک دهم باقی مانده، در پرورش گوسفند. ⁽¹⁾

امام علی علیه السلام :تجارت کنید تا خداوند به شما برکت دهد ؛ زیرا من از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می فرمود : «روزی ، ده بخش است : نُه بخش ، در تجارت است و یک بخش، در غیر آن».

امام علی علیه السلام :به سراغ داد و ستد بروید ، که برای شماست در آن، بی نیازی از آنچه در دست مردم است.

.

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ تِسعَةَ أعشارِ الرِّزقِ فِی التِّجارَةِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :التِّجارَةُ تَزیدُ فِی العَقلِ . ⁽²⁾

۱۳ / ۳تِجارَةُ البَزِّرسول اللّه صلی الله علیه و آله :عَلَیکَ بِالبَزِّ ؛ فَإِنَّ فیهِ تِسعَةَ أعشارِ البَرَکَةِ . ⁽³⁾

دعائم الإسلام عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :أنَّهُ استَحَبَّ تِجارَةَ البَزِّ وکَرِهَ تِجارَةَ الحِنطَةِ ؛ وذلِکَ لِما فیها مِنَ الحُکرَةِ المُضِرَّةِ بِالمُسلِمینَ ، فَإِن لَم یَکُن ذلِکَ فَلَیسَ التِّجارَةُ بِها مُحَرَّمَةً . ⁽⁴⁾

تاریخ بغداد عن أبی هریرة :سَأَلَ رَجُلٌ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله : بِمَ تَأمُرُنی أن أتَّجِرَ؟ قالَ : عَلَیکَ بِالبَزِّ ، ثُمَّ سَأَ لَهُ : بِمَ تَأمُرُنی أن أتَّجِرَ؟ ثَلاثا ، قالَ : عَلَیکَ بِالبَزِّ ؛ فَإِنَّ صاحِبَ البَزِّ یُعجِبُهُ أن یَکونَ النّاسُ بِخَیرٍ وفی خِصبٍ . ⁽⁵⁾

۱۳ / ۴الخِیاطَةرسول اللّه صلی الله علیه و آله :عَمَلُ الأَبرارِ مِن رِجالِ اُمَّتِیَ الخِیاطَةُ . ⁽⁶⁾

.

۱۳ / ۳ بزّازی

۱۳ / ۴ خیّاطی

امام صادق علیه السلام :نُه دهم روزی، در داد و ستد است .

امام صادق علیه السلام :تجارت، عقل را می افزاید.

۱۳ / ۳بزّازی ⁽¹⁾پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بزّازی کن، که نُه دهم برکت ، در آن است .

دعائم الإسلامـ در باره پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ :ایشان بزّازی را دوست می داشت و از تجارت گندم، خوشش نمی آمد؛ چرا که در آن، احتکاری است که برای مسلمانان، زیانبار است، که اگر آن (احتکار) نباشد، تجارت با آن، حرام نیست.

تاریخ بغدادـ به نقل از ابو هریره ـ:مردی از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله پرسید : مرا دستور می دهی که چه چیزی داد و ستد کنم؟ فرمود: «بزّازی کن». سپس پرسید: مرا دستور می دهی که چه چیزی داد و ستد کنم؟ (سه بار). فرمود: «بزّازی کن؛ چرا که پارچه فروش، دوست دارد که مردم در خیر و فراوانیِ نعمت باشند».

۱۳ / ۴خیّاطیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خیّاطی ، کار مردان نیک امّت من است.

.

الزهد لابن حنبل عن سعید بن المسیّب :إنَّ لُقمانَ الحَکیمَ کانَ خَیّاطا . ⁽¹⁾

قصص الأنبیاء عن وهب بن مُنبه :أنزَلَ اللّهُ عَلی إدریسَ ثَلاثینَ صَحیفَةً . وهُوَ أوَّلُ مَن خَطَّ بِالقَلَمِ ، وأَوَّلُ مَن خاطَ الثِّیابَ ولَبِسَها ، وکانَ مَن کانَ قَبلَهُ یَلبَسونَ الجُلودَ . وکانَ کُلَّما خاطَ سَبَّحَ اللّهَ وهَلَّلَهُ وکَبَّرَهُ ووَحَّدَهُ ومَجَّدَهُ . ⁽²⁾

۱۳ / ۵الغَزلرسول اللّه صلی الله علیه و آله :عَمَلُ الأَبرارِ مِنَ النِّساءِ المِغزَلُ . ⁽³⁾

الکافی عن اُمّ الحسن النخعیّة :مَرَّ بی أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام فَقالَ : أیُّ شَیءٍ تَصنَعینَ یا اُمَّ الحَسَنِ؟ قُلتُ : أغزِلُ ، فَقالَ : أما إنَّهُ أحَلُّ الکَسبِ ـ أو مِن أحَلِّ الکَسبِ ـ . ⁽⁴⁾

تفسیر العیّاشی عن محمّد بن خالد الضبّی :مَرَّ إبراهیمُ النَّخَعِیُّ عَلَی امرَأَةٍ وهِیَ جالِسَةٌ عَلی بابِ دارِها بُکرَةً ، وکانَ یُقالُ لَها : اُمُّ بَکرٍ ، وفی یَدِها مِغزَلٌ تَغزِلُ بِهِ ، فَقالَ : یا اُمَّ بَکرٍ ، أما کَبِرتِ ؟! ألَم یَأنِ لَکِ أن تَضَعی هذَا المِغَزَلَ؟! فَقالَت : وکَیفَ أضَعُهُ وسَمِعتُ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ أمیرَ المُؤمِنینَ علیه السلام یَقولُ : هُوَ مِن طَیِّباتِ الکَسبِ؟! ⁽⁵⁾

.

۱۳ / ۵ ریسندگی

الزهد، ابن حنبلـ به نقل از سعید بن مُسَیّب ـ :لقمان حکیم، خیّاط بود.

قصص الأنبیاءـ به نقل از وهب بن مُنبه ـ :خداوند، سی صحیفه (نوشته) را بر ادریس علیه السلام نازل کرد . او اوّلین کسی بود که با قلم، خط نگاشت و نخستین کسی بود که جامه دوخت و آن را پوشید و پیش از او، مردم ، پوست می پوشیدند . وی، هر گاه می دوخت، خدا را تسبیح می گفت و ستایش می نمود و او را به یگانگی و عظمت می ستود.

۱۳ / ۵ریسندگیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ریسندگی ، کار زنانِ نیک است.

الکافیـ به نقل از اُمّ الحسن نخعی ـ :امیر مؤمنان علیه السلام بر من گذشت و پرسید: «اُمّ الحسن! چه می کنی؟» . گفتم: می ریسم . فرمود: «آگاه باش که ریسندگی ، حلال ترین کسب است» یا فرمود : «از حلال ترین کسب هاست» .

تفسیر العیّاشیـ به نقل از محمّد بن خالد ضبّی ـ :ابراهیم نخعی، بر زنی به نام ام بکر گذشت که صبح زود ، جلوی خانه اش نشسته بود و در دستش دوکی بود و با آن نخ می ریسید . گفت: ای اُمّ بکر! پیر نشدی؟ آیا وقت آن نشده که این دوک را کنار بگذاری؟ گفت: چگونه کنار بگذارم، که از علی بن ابی طالب، امیر مؤمنان علیه السلام ، شنیدم که می فرمود : «آن ، از پاکیزه ترین کسب هاست»؟!

.

۱۳ / ۶تِلکَ الاُمورُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ثَلاثٌ فیهِنَّ البَرَکَةُ : البَیعُ إلی أجَلٍ ، وَالمُقارَضَةُ ، وأخلاطُ البُرِّ بِالشَّعیرِ لِلبَیتِ لا لِلبَیعِ . ⁽¹⁾

.

۱۳ / ۶ و این چند کار

۱۳ / ۶و این چند کارپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در سه چیز، برکت است: فروشِ مدّت دار (نسیه دادن جنس تا وقت مقرّر) ، وام دادن ، و آمیختن گندم و جو برای [ مصرف در ]خانه و نه برای فروش.

.

الفصل الرابع عشر : دور بعض الأذکار والعبادات والأدعیة فی البرکة۱۴ / ۱الاِستِغفارالکتاب«وَ أَنِ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُواْ إِلَیْهِ یُمَتِّعْکُم مَّتَاعًا حَسَنًا إِلَی أَجَلٍ مُّسَمًّی وَ یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ» . ⁽¹⁾

«وَیَاقَوْمِ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُواْ إِلَیْهِ یُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَیْکُم مِّدْرَارًا وَ یَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلَی قُوَّتِکُمْ وَ لَا تَتَوَلَّوْاْ مُجْرِمِینَ» . ⁽²⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن لَزِمَ الاِستِغفارَ جَعَلَ اللّهُ لَهُ مِن کُلِّ ضیقٍ مَخرَجا ، ومِن کُلِّ هَمٍّ فَرَجا ، ورَزَقَهُ مِن حَیثُ لا یَحتَسِبُ . ⁽³⁾

.

فصل چهاردهم : تأثیر برخی از ذکرها و عبادت ها و دعاها در برکت

۱۴ / ۱ استغفار

فصل چهاردهم : تأثیر برخی از ذکرها و عبادت ها و دعاها در برکت۱۴ / ۱استغفارقرآن«و این که از پروردگارتان آمرزش بخواهید و به سوی او باز گردید ، تا شما را به بهره ای نیکو تا زمانی معیّن، بهره مند سازد و به هر صاحب فضلی، پاداش نیکی اش را بدهد» .

«و ای قوم من! از پروردگارتان آمرزش بخواهید و به سوی او باز گردید تا باران رحمتش را از آسمان بر شما فراوان ببارد و نیرویی بر نیروی شما بیفزاید، و هرگز گنهکارانه، روی گردان نشوید» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که پیوسته آمرزش خواه باشد، خداوند برای او در هر تنگنایی، راهی برای بیرون آمدن، و در هر اندوهی، گشایشی قرار می دهد، و از آن جا که او نمی پندارد، روزی اش می دهد.

.

عنه صلی الله علیه و آله :أکثِرُوا الِاستِغفارَ تَجلِبُوا الرِّزقَ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی خُطبَةٍ لَهُ ـ :قَد جَعَلَ اللّهُ سُبحانَهُ الاِستِغفارَ سَبَبا لِدُرورِ الرِّزقِ ، ورَحمَةِ الخَلقِ ، فَقالَ سُبحانَهُ : « اسْتَغْفِرُواْ رَبَّکُمْ إِنَّهُ کَانَ غَفَّارًا ... » ⁽²⁾، فَرَحِمَ اللّهُ امرَأً اِستَقبَلَ تَوبَتَهُ ، وَاستَقالَ خَطیئَتَهُ ، وبادَرَ مَنِیَّتَهُ . ⁽³⁾

الفرج بعد الشدّة عن أیّوب بن العبّاس بن الحسن :إنَّ أعرابِیّا شَکا إلی أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام شَکوی لَحِقَتهُ ، وضیقا فِی الحالِ ، وکَثرَةً مِنَ العِیالِ ، فَقالَ لَهُ : عَلَیکَ بِالاِستِغفارِ ؛ فَإِنَّ اللّهَ عز و جل یَقولُ : « اسْتَغْفِرُواْ رَبَّکُمْ إِنَّهُ کَانَ غَفَّارًا » . فَمَضَی الرَّجُلُ وعادَ إلَیهِ فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إنّی قَدِ استَغفَرتُ اللّهَ کَثیرا وما أری فَرَجا مِمّا أنَا فیهِ! فَقالَ : لَعَلَّکَ لا تُحسِنُ الاِستِغفارَ! قالَ : عَلِّمنی ، فَقالَ : أخلِص نِیَّتَکَ وأَطِع رَبَّکَ وقُل : «اللّهُمَّ إنّی أستَغفِرُکَ مِن کُلِّ ذَنبٍ قَوِیَ عَلَیهِ بَدَنی بِعافِیَتِکَ ، أو نالَتهُ قُدرَتی بِفَضلِ نِعمَتِکَ ، أو بَسَطتُ إلَیهِ یَدی بِسابِغِ رِزقِکَ ، أوِ اتَّکَلتُ فیهِ عِندَ خَوفی مِنهُ عَلی أمانِکَ ووَثِقتُ فیهِ بِحِلمِکَ ، وعَوَّلتُ فیهِ عَلی کَرَمِ عَفوِکَ ، اللّهُمَّ إنّی أستَغفِرُکَ مِن کُلِّ ذَنبٍ خِفتُ ⁽⁴⁾فیهِ أمانَتی ، أو بَخَستُ فیهِ نَفسی ، أو قَدَّمتُ فیهِ لَذّاتی ، أو آثَرتُ فیهِ شَهوَتی ، أو سَعَیتُ فیهِ لِغَیری ، أوِ استَغوَیتُ إلَیهِ مَن تَبِعَنی ، أو غَلَبتُ فیهِ بِفَضلِ حیلَتی ، أو أحَلتُ فیهِ عَلی مَولایَ فَلَم یُعاجِلنی عَلی فِعلی ؛ إذ کُنتَ سُبحانَکَ کارِها لِمَعصِیَتی غَیرَ مُریدِها مِنّی ، لکِن سَبَقَ عِلمُکَ فِیَ بِاختِیاری وَاستِعمالِ مُرادی وإیثاری ، فَحَلُمتَ عَنّی ولَم تُدخِلنی فیهِ جَبرا ، ولَم تَحمِلنی عَلَیهِ قَهرا ، ولَم تَظلِمنی شَیئا ، یا أرحَمَ الرّاحِمینَ . یا صاحِبی فی شِدَّتی ، یا مُؤنِسی فی وَحدَتی ، یا حافِظی فی غُربَتی ، یا وَلِیِّی فی نِعمَتی . یا کاشِفَ کُربَتی ، یا مُستَمِعَ دَعوَتی ، یا راحِمَ عَبرَتی ، یا مُقیلَ عَثرَتی . یا إلهی بِالتَّحقیقِ،یا رُکنِیَ الوَثیقَ،یا جاری لِلضّیقِ ، یا مَولایَ الشَّفیقَ، یا رَبَّ البَیتِ العَتیقِ ، أخرِجنی مِن حَلقِ المَضیقِ إلی سَعَةِ الطَّریقِ ، بِفَرَجٍ مِن عِندِکَ قَریبٍ وَثیقٍ،وَاکشِف عَنّی کُلَّ شِدَّةٍ وضیقٍ،وَاکفِنی ما اُطیقُ وما لا اُطیقُ . اللّهُمَّ فَرِّج عَنّی کُلَّ هَمٍّ وغَمٍّ ، وأَخرِجنی مِن کُلِّ حُزنٍ وکَربٍ ، یا فارِجَ الهَمِّ وکاشِفَ الغَمِّ ، ویا مُنزِلَ القَطرِ ، ویا مُجیبَ دَعوَةِ المُضطَرِّ ، یا رَحمانَ الدُّنیا وَالآخِرَةِ ورَحیمَهُما ، صَلِّ عَلی خِیَرَتِکَ مِن خَلقِکَ وعَلی آلِهِ الطَّیِّبینَ الطّاهِرینَ ، وفَرِّج عَنّی ما ضاقَ بِهِ صَدری ، وعیلَ مِنهُ صَبری ، وقَلَّت فیهِ حیلَتی ، وضَعُفَت لَهُ قُوَّتی ، یا کاشِفَ کُلِّ ضُرٍّ وبَلِیَّةٍ ، ویا عالِمَ کُلِّ سِرٍّ وخَفِیَّةٍ ، یا أرحَمَ الرّاحِمینَ ، « وَ أُفَوِّضُ أَمْرِی إِلَی اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِیرُ بِالْعِبَادِ » ⁽⁵⁾، وما تَوفیقی إلّا بِاللّهِ ، عَلَیهِ تَوَکَّلتُ وهُوَ رَبُّ العَرشِ العَظیمِ» . قالَ الأَعرابِیُ : فَاستَغفَرتُ بِذلِکَ مِرارا ، فَکَشَفَ اللّهُ عَنِّیَ الغَمَّ وَالضّیقَ ، ووَسَّعَ عَلَیَ فِی الرِّزقِ ، وأَزالَ المِحنَةَ . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بسیار استغفار کنید تا روزی را فراهم آورید.

امام علی علیه السلامـ در یکی از سخنرانی های ایشان ـ :خداوند سبحان، استغفار را مایه فراوانیِ روزی و رحمت مردم قرار داده و فرموده است: «از پروردگارتان آمرزش بخواهید؛ همانا او بسیار آمرزنده است...» . پس، رحمت خدا بر کسی باد که به توبه اش روی آورد و از خطایش پوزش طلبد و پیش از مرگش کاری بکند .

الفرج بعد الشدّةـ به نقل از ایّوب بن عبّاس بن حسن ـ :بادیه نشینی از رنجی که داشت و از تنگنای زندگی و فراوانی اهل و عیال، به امیر مؤمنان علیه السلام شِکوه کرد. امام علیه السلام فرمود: «استغفار کن؛ چرا که خداوند می فرماید: «از پروردگارتان آمرزش بخواهید؛ همانا او بسیار آمرزنده است» ». آن مرد رفت و بار دیگر آمد و گفت: ای امیر مؤمنان! من بسیار استغفار کردم؛ ولی در کارم گشایشی ندیدم. فرمود: «شاید استغفار کردن نمی دانی». گفت: مرا بیاموز. فرمود: «نیّت خویش را خالص کن و از پروردگارت فرمان برداری کن و بگو: خدایا! از هر گناهی که بدنم با عافیت بخشیِ تو، بر انجام دادن آن ، نیرو یافته است، و از هر گناهی که به فضل نعمت تو، بر آن ، توان یافته ام، یا در سایه روزیِ فراوان تو، به آن دست گشوده ام، یا در انجام دادن آن به بردباری و امان تو ـ آن گاه که از آن ترس داشتم ـ اعتماد کرده و به بزرگواری و عفو تو تکیه داشته ام، از تو آمرزش می خواهم . خداوندا! از هر گناهی که در آن ، نسبت به امانتم خیانت کرده ام، ⁽¹⁾یا جان خود را ارزان فروخته ام، یا کامیابی هایم را مقدّم داشته و خواسته دلم را برگزیده ام، یا برای دیگری سخن چینی کرده ام، یا پیروان خودم را به گم راهی کشانده ام، یا به کمک نیرنگ خویش، چیرگی یافته ام، یا بر مولای خودم ، نیرنگ زده ام و او هم در کیفر من ، شتاب نکرده است، از تو آمرزش می خواهم؛ چرا که تو ـ ای خدای سبحان ـ نافرمانی ام را خوش نمی داشتی و آن را از من نمی خواستی ؛ لیکن پیش تر می دانستی که من با اختیار و اراده و گزینش خودم ، آن را انجام می دهم. پس با من بردباری ورزیدی و مرا به اجبار، به آن وا نداشتی و آن را به زور، بر من تحمیل نکردی و هیچ ستمی به من نکردی، ای مهربان ترینِ مهربانان! ای همراه من در گرفتاری ام، ای مونس من در تنهایی ام، ای نگهبان من در غربتم، ای صاحب من در نعمتم، ای زداینده رنجم، ای شنوای دعایم، ای ترحّم کننده بر اشکم ، ای بخشاینده لغزشم، ای خدای راستینِ من، ای تکیه گاه استوارم، ای همسایه تنگنایم، ای مولای مهربانم، ای خدای خانه عتیق (کعبه)! مرا با گشایشی نزدیک و استوارْ از سوی خودت، از کام تنگنایی ، به وسعت راه ، برون آر، و هر سختی و تنگنایی را از من ، برطرف ساز، و نسبت به آنچه در توان من یا بیرون از توان من است، کفایتم کن! خدایا! هر اندوه و غمی را از من برطرف ساز و هر غصّه و رنجی را از من برون آر، ای زداینده اندوه و برطرف سازنده غم! ای فرستنده باران، ای پاسخگوی دعای گرفتار، ای بخشاینده و مهربانِ دنیا و آخرت! بر برگزیده خود از آفریده هایت و بر دودمان پاک او، درود فرست و از من، اندوهی را که سینه ام را تنگ کرده و صبرم را به پایان آورده و چاره ام را کاسته و توانم بر آن ناتوان شده، برطرف ساز، ای زداینده هر رنج و بلا، ای دانای هر راز و پنهان، ای مهربان ترینِ مهربانان! «و همه کارم را به خدا وا می گذارم؛ همانا خداوند به بندگان ، بیناست» «و توفیقم جز از سوی خدا نیست» . «بر او تکیه کرده ام و او پروردگار عرش عظیم است» ». آن بادیه نشین گفت: با این دعا، بارها از خداوند ، آمرزش خواستم. پس اندوه و تنگناییِ مرا زدود و روزی ام را افزود و رنجم را برطرف ساخت.

.

الإمام الصادق علیه السلامـ لِسُفیانَ حینَ سَأَ لَهُ أن یُعَلِّمَهُ ما لَم یَفقَه ـ :یا أبا عَبدِ اللّهِ ، إذا جاءَکَ ما تُحِبُّ فَأَکثِر مِنَ الحَمدِ ، وإذا جاءَکَ ما تَکرَهُ فَأَکثِر مِن «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» ، وإذَا استَبطَأتَ الرِّزقَ فَأَکثِر مِنَ الاِستِغفارِ . ⁽¹⁾

.

امام صادق علیه السلامـ خطاب به سفیان، آن گاه که از ایشان درخواست کرد که به او چیزی بیاموزد که نمی دانسته است ـ :ای ابو عبد اللّه ! هر گاه چیزی برایت پیش آمد که دوست داری، خدا را زیاد ستایش کن، و هرگاه چیزی برایت پیش آمد که دوست نداری، زیاد «لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إلّا باللّه » بگو ، و اگر روزی ات به تأخیر افتاد، زیاد استغفار کن.

.

۱۴ / ۲التَّسمِیَةرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا قالَ العَبدُ : «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ» قالَ اللّهُ ـ جَلَّ جَلالُهُ ـ : بَدَأَ عَبدی بِاسمی ، وحَقٌّ عَلَیَّ أن اُتَمِّمَ لَهُ اُمورَهُ ، واُبارِکَ لَهُ فی أحوالِهِ . ⁽¹⁾

۱۴ / ۳التَّحمیدُ وَالصَّلاةُ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آلهرسول اللّه صلی الله علیه و آله :کُلُّ أمرٍ ذی بالٍ لا یُبدَأُ فیهِ بِحَمدِ اللّهِ وَالصَّلاةِ عَلَیَّ فَهُوَ أقطَعُ أبتَرُ ، مَمحوقٌ مِن کُلِّ بَرَکَةٍ . ⁽²⁾

۱۴ / ۴الصَّلاةرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الصَّلاةُ مِن شَرائِعِ الدّینِ ، وفیها مَرضاةُ الرَّبِّ عز و جل ، فَهِیَ مِنهاجُ الأَنبِیاءِ . ولِلمُصَلّی حُبُّ المَلائِکَةِ ، وهُدیً ، وإیمانٌ ، ونورُ المَعرِفَةِ ، وبَرَکَةٌ فِی الرِّزقِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ثَلاثٌ لَو یَعلَمُ النّاسُ ما فیهِنِّ ما اُخِذنَ إلّا بِسَهمَةٍ ؛ حِرصا عَلی ما فیهِنَّ مِنَ الخَیرِ وَالبَرَکَةِ : التَّأذینُ بِالصَّلاةِ ، وَالتَّهجیرُ بِالجَماعاتِ ، وَالصَّلاةُ فی أوَّلِ الصُّفوفِ . ⁽⁴⁾

.

۱۴ / ۲ بسم اللَّه گفتن

۱۴ / ۳ حمد گفتن و صلوات فرستادن

۱۴ / ۴ نماز

۱۴ / ۲بسم اللّه گفتنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه بنده بگوید: بسم اللّه الرحمن الرحیم، خدای متعال می گوید : «بنده من با نام من آغاز کرد. بر من است که کارهایش را به انجام رسانم و او را در همه حال، برکت دهم».

۱۴ / ۳حمد گفتن و صلوات فرستادنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر امر مهمّی که با حمد خداوند و درود فرستادن بر من آغاز نشود ، بریده و ناقص و تهی از هر برکت است.

۱۴ / ۴نمازپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نماز، از آیین های دین است و رضای پروردگار، در آن است و آن، راه پیامبران است. برای نمازگزار ، محبّت فرشتگان، هدایت، ایمان، فروغ معرفت، و برکت در روزی است.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه کار است که اگر مردم می دانستند چه [ثوابی] در آنهاست، آن سه کار جز با قرعه افکندن ، به دست نمی آمد ⁽¹⁾، به شوق خیر و برکتی که در آنهاست: اذان گفتن برای نماز ، شتافتن به سوی [نماز] جماعت، و [ خواندن ]نماز در صف اوّل .

.

الکافی عن إسحاق بن یزید :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : جُعِلتُ فِداکَ ، یَسبِقُنِی الإِمامُ بِالرَّکعَةِ فَتَکونُ لی واحِدَةٌ ولَهُ ثِنتانِ ؛ فَأَتَشَهَّدُ کُلَّما قَعَدتُ؟ فَقالَ : نَعَم ؛ فَإِنَّمَا التَّشَهُّدُ بَرَکَةٌ . ⁽¹⁾

۱۴ / ۵صَلاةُ اللَّیلِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :صَلاةُ اللَّیلِ مَرضاةٌ لِلرَّبِّ ، وحُبُّ المَلائِکَةِ ، وسُنَّةُ الأَنبِیاءِ ، ونورُ المَعرِفَةِ ، وأَصلُ الإِیمانِ ، وراحَةُ الأَبدانِ ، وکَراهِیَةٌ لِلشَّیطانِ ، وسِلاحٌ عَلَی الأَعداءِ ، وإجابَةٌ لِلدُّعاءِ ، وقَبولُ الأَعمالِ ، وبَرَکَةٌ فِی الرِّزقِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :صَلاةُ اللَّیلِ تُحَسِّنُ الوَجهَ ، وتُحَسِّنُ الخُلُقَ ، وتُطَیِّبُ الرّیحَ ، وتُدِرُّ الرِّزقَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :کَذَبَ مَن زَعَمَ أنَّهُ یُصَلّی بِاللَّیلِ ویَجوعُ بِالنَّهارِ! إنَّ اللّهَ تَعالی ضَمِنَ بِصَلاةِ اللَّیلِ قوتَ النَّهارِ . ⁽⁴⁾

.

۱۴ / ۵ نماز شب

الکافیـ به نقل از اسحاق بن یزید ـ :به امام صادق علیه السلام گفتم : امامِ جماعت، از من یک رکعت ، جلوتر است، [بدین ترتیب که ]رکعت اوّل من و رکعت دوم اوست . آیا هر گاه نشستم ، تشهّد بخوانم؟ فرمود: «آری ، همانا تشهّد ، برکت است».

۱۴ / ۵نماز شبپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نماز شب، [موجب] رضایت پروردگار ، دوستی با فرشتگان، سنّت پیامبران ، فروغ معرفت ، ریشه ایمان ، آسایش بدن ها، مایه ناراحتی شیطان ، سلاحی بر ضدّ دشمنان ، و مایه اجابت دعا و قبولی اعمال و برکت در روزی است.

امام صادق علیه السلام :نماز شب ، چهره را زیبا ، اخلاق را نیکو ، بو را خوش ، و روزی را سرشار می کند.

امام صادق علیه السلام :دروغ می گوید آن که می گوید نماز شب می خواند و با این حال ، در روز ، گرسنه است ؛ چرا که خدای متعال به سبب نماز شب ، روزیِ روز را تضمین کرده است.

.

۱۴ / ۶الحَجّرسول اللّه صلی الله علیه و آله :حُجّوا تَستَغنوا . ⁽¹⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :حُجّوا وَاعتَمِروا ؛ تَصِحَّ أبدانُکُم ، وتَتَّسِع أرزاقُکُم . ⁽²⁾

راجع : ص هذه الموسوعة : ج ۱۲ ص ۳۸۴ (البرکة / الفصل الثالث : ما یوجب برکة العمر / نیّة الحجّ بعد الرجوع من مکّة) . الخیر والبرکة فیالکتاب والسنّة: ص ۱۴۸ (الفصل الثانی : أسباب البرکة / ما یوجب برکة العمر / استمرار الحجّ والعمرة) .

۱۴ / ۷الدُّعاءُ لِبَرَکَةِ المَنزِلِالکتاب« وَ قُل رَّبِّ أَنزِلْنِی مُنزَلًا مُّبَارَکًا وَأَنتَ خَیْرُ الْمُنزِلِینَ » . ⁽³⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ لِعَلِیٍّ علیه السلام ـ :یا عَلِیُ ، إذا نَزَلتَ مَنزِلاً فَقُل : اللّهُمَّ أنزِلنی مُنزَلاً مُبارَکا وأَنتَ خَیرُ المُنزِلینَ . ⁽⁴⁾

.

۱۴ / ۶ حج

۱۴ / ۷ دعای برکت منزل

۱۴ / ۶حجپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :حج بگزارید تا بی نیاز شوید.

امام زین العابدین علیه السلام :حج و عمره بگزارید تا بدن هایتان سالم و روزی هایتان افزون گردد.

ر . ک : همین دانش نامه : ج ۱۲ ص ۳۸۵ (برکت / فصل سوم : آنچه موجب برکت عمر است / نیّت دوباره به حج رفتن بعد از برگشتن) . و خیر و برکت از نگاه قرآن و حدیث : ص ۱۴۹ (فصل سوم : اسباب نیکی / ریشه های عملی و اخلاقی / استمرار حج و عمره .

۱۴ / ۷دعای برکت منزلقرآن«و بگو : پروردگارا! مرا در منزلگاهی خجسته فرود آور ، و تو بهترینِ فرود آورندگانی» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ به امام علی علیه السلام ـ :ای علی! هر گاه در جایی فرود آمدی ، بگو : «خدایا! مرا در منزلگاهی خجسته فرود آور ، و تو بهترینِ فرود آورندگانی» .

.

۱۴ / ۸الدُّعاءُ لِبَرَکَةِ الرِّزقِالکتاب«إِذْ قَالَ الْحَوَارِیُّونَ یَاعِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَن یُنَزِّلَ عَلَیْنَا مَائِدَةً مِّنَ السَّمَاءِ قَالَ اتَّقُواْ اللَّهَ إِن کُنتُم مُّؤْمِنِینَ * قَالُواْ نُرِیدُ أَن نَّأْکُلَ مِنْهَا وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا وَنَعْلَمَ أَن قَدْ صَدَقْتَنَا وَنَکُونَ عَلَیْهَا مِنَ الشَّاهِدِینَ * قَالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنزِلْ عَلَیْنَا مَائِدَةً مِّنَ السَّمَاءِ تَکُونُ لَنَا عِیدًا لِّأَوَّلِنَا وَءَاخِرِنَا وَءَایَةً مِّنکَ وَارْزُقْنَا وَأَنتَ خَیْرُ الرَّازِقِینَ» . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ أنزَلَ مائِدَةً عَلی عیسی علیه السلام ، وبارَکَ لَهُ فی أربَعَةِ أرغِفَةٍ وسُمَیکاتٍ حَتّی أکَلَ وشَبِعَ مِنها أربَعَةُ آلافٍ وسَبعُمِئَةٍ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :اللّهُمَّ اغفِر لی ذَنبی ، ووَسِّع لی فی رِزقی ، وبارِک لی فی ما رَزَقتَنی . ⁽³⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، وَامنَعنی مِنَ السَّرَفِ ، وحَصِّن رِزقی مِنَ التَّلَفِ ، ووَفِّر مَلَکَتی بِالبَرَکَةِ فیهِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فی مُناجاتِهِ ـ :اللّهُمَّ رَبَّ العالَمینَ ، وأَحکَمَ الحاکِمینَ ، وأَرحَمَ الرّاحِمینَ ، أسأَ لُکَ مِنَ الشَّهادَةِ أقسَطَها ... ومِنَ الزِّیاداتِ أتَمَّها ، ومِنَ البَرَکاتِ أعَمَّها ، ومِنَ الصّالِحاتِ أعظَمَها . ⁽⁵⁾

.

۱۴ / ۸ دعای برکت روزی

۱۴ / ۸دعای برکت روزیقرآن«آن گاه که حواریان گفتند : ای عیسی بن مریم! آیا پروردگارت می تواند از آسمان ، مائده ای (طعامی) بر ما فرود آورد؟ گفت : «اگر ایمان دارید ، از خدا پروا کنید» . گفتند : می خواهیم از آن بخوریم و دل هایمان اطمینان یابد و بدانیم که به ما راست گفته ای و از گواهانِ بر آن باشیم . عیسی بن مریم گفت : «خدایا ، پروردگارا! بر ما طعامی از آسمان فرو فرست تا برای اوّل و آخر ما ، عید باشد و نشانه ای از تو ؛ و ما را روزی بده ، و تو بهترینِ روزی دهندگانی»» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، سفره ای بر عیسی علیه السلام فرو فرستاد و به چهار گرده نان و چند ماهی کوچک او چندان برکت داد که چهار هزار و هفتصد نفر ، از آن خوردند و سیر شدند.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خدایا! گناهانم را بیامرز و روزی ام را وسعت بخش و در آنچه به من روزی داده ای، برکت قرار بده .

امام زین العابدین علیه السلام :خدایا! بر محمّد و خاندان او درود فرست و مرا از اسراف ، دور بدار و روزیِ مرا از تلف شدن ، نگه دار و دارایی ام را با برکت دادن در آن ، افزون بگردان .

امام زین العابدین علیه السلامـ در مناجات خویش ـ :خدایا ، ای پروردگار جهانیان، ای برترینِ داوران ، و ای مهربان ترینِ مهربانان! از گواهی، عادلانه ترینش را ... و از افزوده ها ، کامل ترینش را ، و از برکت ها ، فراگیرترینش را ، و از کارهای شایسته ، بزرگ ترینش را از تو می خواهم.

.

الإمام الصادق علیه السلامـ فی دُعائِهِ عِندَ زِیارَةِ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ـ :... اللّهُمَّ وأَوسِع لِفَقیرِنا مِن سَعَتِکَ ما قَضَیتَ عَلی نَفسِکَ ، وَالهُدی ما أبقَیتَنا ، وَالکَرامَةَ ما أحیَیتَنا ، وَالکَرامَةَ إذا تَوَفَّیتَنا ، وَالحِفظَ فی ما یَبقی مِن عُمُرِنا ، وَالبَرَکَةَ فی ما رَزَقتَنا . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ بَعدَ الصَّلاةِ الکامِلَةِ ـ :اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وما قَسَمتَ لی مِن قِسمٍ أو رَزَقتَنی مِن رِزقٍ فَاجعَلهُ حَلالاً طَیِّبا ، واسِعا مُبارَکا ، قَریبَ المَطلَبِ ، سَهلَ المَأخَذِ ، فی یُسرٍ مِنکَ وعافِیَةٍ ، وسَلامَةٍ وسَعادَةٍ ، إنَّکَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ . ⁽²⁾

۱۴ / ۹الدُّعاءُ لِبَرَکَةِ الزَّواجِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا زُفَّت إلَی الرَّجُلِ زَوجَتُهُ واُدخِلَت إلَیهِ فَلیُصَلِّ رَکعَتَینِ ، وَلیَمسَح عَلی ناصِیَتِها ، ثُمَّ لیَقُل : اللّهُمَّ بارِک لی فی أهلی وبارِک لَها فِیَ ، وما جَمَعتَ بَینَنا فَاجمَع بَینَنا فی خَیرٍ ویُمنٍ وبَرَکَةٍ ، وإذا جَعَلتَها فُرقَةً فَاجعَلها فُرقَةً إلی کُلِّ خَیرٍ . ثُمَّ لیَقُل : الحَمدُ للّهِِ الَّذی هَدی ضَلالَتی ، وأَغنی فَقری ، ونَعَشَ خُمولی ، وأَعَزَّ ذِلَّتی ، وآوی عَیلَتی ، وزَوَّجَ عُزبَتی ، وأَخدَمَ مِهنَتی ، وآنَسَ وَحشَتی ، ورَفَعَ خَسیسَتی ؛ حَمدا کَثیرا طَیِّبا مُبارَکا عَلی ما أعطَیتَ یا رَبِّ ، وعَلی ما قَسَمتَ ، وعَلی ما أکرَمتَ . ⁽³⁾

.

۱۴ / ۹ دعای برکت ازدواج

امام صادق علیه السلامـ در دعای خویش به هنگام زیارت امیر مؤمنان علیه السلام ـ :پروردگارا! از گشایش خویش ، آنچه را بر خود حتمی ساخته ای ، برای فقیرِ ما گشایش بخش ، و تا ما را باقی داشته ای ، هدایتمان کن ، و ما را با کرامت، زنده بدار ، و ما را با کرامت ، بمیران ، و ما را در باقی مانده عمرمان نگه دار ، و در آنچه روزی مان داده ای، برکت قرار بده .

امام صادق علیه السلامـ در دعای پس از نماز کامل ـ :خدایا! بر محمّد و خاندان محمّد ، درود فرست و آنچه را برایم تقسیم کرده ای یا روزی نموده ای ، حلال و پاک و فراوان و بابرکت و دست یافتنی و آسان به دست آمدنی قرار بده ، به همراه آسانی و عافیت و تن درستی و سعادت از سوی خود ؛ همانا تو بر هر چیز ، توانایی.

۱۴ / ۹دعای برکت ازدواجپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :[در شب زفاف،] هر گاه همسرِ کسی را نزد او فرستادند ، دو رکعت نماز بخواند و دست بر پیشانی زن بکشد و بگوید : «خدایا! برای من در همسرم و برای همسرم در من ، برکت قرار ده و تا آن گاه که میان ما را جمع می کنی ، با خیر و خُجستگی و برکت باشد ، و اگر میان ما جدایی انداختی ، جدایی را به سوی هر نیکی قرار بده» . سپس بگوید : «سپاس ، خدایی را که از گم راهی ، هدایتم نمود ، فقرم را برطرف ساخت ، بی حالیِ مرا نشاط بخشید ، ذلّتم را عزّت قرار داد ، از تنگ دستی پناهم داد ، مرا از بی همسری در آورد ، حرفه ای را به خدمت من گماشت ، تنهایی ام را مونس بخشید ، و پستی ام را رفعت بخشید ؛ سپاسی فراوان ، پاک و خجسته برای آنچه عطا کردی ـ ای پروردگار من ـ و برای آنچه قسمت (روزی) نمودی و برای آنچه کرامت بخشیدی».

.

الکافی عن أبی عبد اللّه البرقیّ رفعه :لَمّا زَوَّجَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فاطِمَةَ علیهاالسلام قالوا : بِالرِّفاءِ وَالبَنینَ ، فَقالَ : لا بَل عَلَی الخَیرِ وَالبَرَکَةِ . ⁽¹⁾

عمل الیوم واللیلة للنسائی عن ابن بریدة عن أبیه :إنَّ نَفَرا مِنَ الأَنصارِ قالوا لِعَلِیٍ علیه السلام : عِندَکَ فاطِمَةُ؟ فَدَخَلَ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَسَلَّمَ عَلَیهِ ، فَقالَ : ما حاجَةُ ابنِ أبی طالِبٍ؟ قالَ : ذَکَرتُ فاطِمَةَ بِنتَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، قالَ : مَرحَبا وأَهلاً ، لَم یَزِدهُ عَلَیها ، فَخَرَجَ إلَی الرَّهطِ مِنَ الأَنصارِ یَنتَظِرونَهُ ، فَقالوا : ما وَراءَکَ؟ قالَ : ما أدری ، غَیرَ أنَّهُ قالَ لی : مَرحَبا وأَهلاً ، قالوا : یَکفیکَ مِن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله إحداهُما ؛ قَد أعطاکَ الأَهلَ وأَعطاکَ الرُّحبَ . فَلَمّا کانَ بَعدَ ذلِکَ بَعدَما زَوَّجَهُ قالَ : یا عَلِیُّ ، إنَّهُ لابُدَّ لِلعُرسِ مِن وَلیمَةٍ . قالَ سَعدٌ : عِندی کَبشٌ ، وجَمَعَ لَهُ رَهطٌ مِنَ الأَنصارِ آصُعا مِن ذُرَةٍ . قالَ : فَلَمّا کانَ لَیلَةُ البِناءِ قالَ : لا تُحدِث شَیئا حَتّی تَلقانی ، فَدَعَا النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله بِماءٍ فَتَوَضَّأَ مِنهُ ثُمَّ أفرَغَهُ عَلی عَلِیٍ ، فَقالَ : اللّهُمَّ بارِک فیهِما ، وبارِک عَلَیهِما ، وبارِک لَهُما فی شِبلِهِما . ⁽²⁾

الکافی عن أبی بصیر :قالَ لی أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : إذا تَزَوَّجَ أحَدُکُم کَیفَ یَصنَعُ؟ قُلتُ : لا أدری ، قالَ : إذا هَمَّ بِذلِکَ فَلیُصَلِّ رَکعَتَینِ ویَحمَدِ اللّهَ ، ثُمَّ یَقولُ : اللّهُمَّ إنّی اُریدُ أن أتَزَوَّجَ ، فَقَدِّر لی مِنَ النِّساءِ أعَفَّهُنَّ فَرجا ، وأَحفَظَهُنَّ لی فی نَفسِها وفی مالی ، وأَوسَعَهُنَّ رِزقا ، وأَعظَمَهُنَّ بَرَکَةً . ⁽³⁾

.

الکافیـ به نقل از ابو عبد اللّه برقی ـ :چون پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فاطمه علیهاالسلام را به همسری داد ، گفتند : با سازش و با اولاد باشد! فرمود : «نه ؛ بلکه [بگویید :] با خیر و با برکت باشد!».

عمل الیوم و اللیلة ، نساییـ به نقل از ابو بریده ، از پدرش ـ :گروهی از انصار به علی علیه السلام گفتند : آیا فاطمه نزد توست؟ [علی علیه السلام ] نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و سلام داد . پیامبر صلی الله علیه و آله پرسید : «پسر ابو طالب ، چه کار دارد؟» . گفت : [ برای ازدواج، ]به یاد فاطمه دختر پیامبر خدا ، افتادم. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «خوش آمدی!» و بیش از آن نفرمود . علی علیه السلام نزد آن گروه از انصار که منتظرش بودند ، باز گشت. گفتند : چه خبر؟ گفت : نمی دانم ، جز این که به من فرمود : «خوش آمدی!» . گفتند : از پیامبر خدا ، یکی از این دو برای تو بس است . او به تو ، هم همسر داده و هم گشایش. پس از آن ، آن هنگام که پیامبر صلی الله علیه و آله علی علیه السلام را همسر می داد ، فرمود : «ای علی! برای عروسی ، مهمانی لازم است» . سعد گفت : من قوچی دارم . نیز گروهی از انصار ، چند صاع ⁽¹⁾ذرّت فراهم آوردند. چون شب عروسی شد ، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «کاری نکن ، تا مرا دیدار کنی» و آن گاه آبی طلبید و با آن ، وضو گرفت . سپس آن را به روی علی علیه السلام ریخت و چنین دعا کرد : «خدایا! بر این دو ، مبارک گردان . بر این دو ، مبارک گردان ، و برای این دو و فرزندانشان مبارک گردان» .

الکافیـ به نقل از ابو بصیر ـ :امام صادق علیه السلام به من فرمود : «وقتی یکی از شما ازدواج می کند ، چه می کند؟» . گفتم : نمی دانم . فرمود : «هر گاه به ازدواج تصمیم گرفت ، دو رکعت نماز بخواند و خدا را سپاس گوید . سپس بگوید : خداوندا! من می خواهم ازدواج کنم . از زنان ، آن را که پاک دامن تر ، خودنگهدارتر ، مال نگهدارتر ، خوش روزی تر ، و بابرکت تر است ، برایم مقدّر ساز » .

.

۱۴ / ۱۰الدُّعاءُ لِبَرَکَةِ الصَّبِیِّسنن أبی داود عن عائشة :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یُؤتی بِالصِّبیانِ ، فَیَدعو لَهُم بِالبَرَکَةِ . ⁽¹⁾

فضائل الصحابة لابن حنبل عن مدرک أبی الحجّاج :رَأَیتُ عَلِیّا لَهُ وَفرَةٌ ، واُتِیَ بِصَبِیٍ فَبَرَکَ عَلَیهِ ومَسَحَ عَلی رَأسِهِ . ⁽²⁾

۱۴ / ۱۱الدُّعاءُ لِبَرَکَةِ الزَّرعِالإمام الصادق علیه السلام :إذا أرَدتَ أن تَزرَعَ زَرعا فَخُذ قَبضَةً مِنَ البَذرِ وَاستَقبِلِ القِبلَةَ وقُل : «أَفَرَءَیْتُم مَّا تَحْرُثُونَ * ءَأَنتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ» ⁽³⁾ثَلاثَ مَرّاتٍ ، ثُمَّ تَقولُ : «بَلِ اللّهُ الزّارِعُ» ثَلاثَ مَرّاتٍ ، ثُمَّ قُل : «اللّهُمَّ اجعَلهُ حَبّا مُبارَکا وَارزُقنا فیهِ السَّلامَةَ» ثُمَّ انثُرِالقَبضَةَ الَّتی فی یَدِکَ فِی القَراحِ . ⁽⁴⁾

۱۴ / ۱۲الدُّعاءُ لِبَرَکَةِ الیَومِرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ کانَ یَقولُ عِندَ استیقاظِهِ مِن نَومِهِ ـ :اللّهُمَّ إنّی أسأَ لُکَ خَیرَ هذَا الیَومِ ونورَهُ ، وهُداهُ وبَرَکَتَهُ ، وطَهورَهُ ومُعافاتَهُ ، اللّهُمَّ إنّی أسأَ لُکَ خَیرَهُ وخَیرَ ما فیهِ ، وأَعوذُ بِکَ مِن شَرِّهِ وشَرِّ ما بَعدَهُ . ⁽⁵⁾

.

۱۴ / ۱۰ دعای برکت کودک

۱۴ / ۱۱ دعای برکت کِشت

۱۴ / ۱۲ دعای برکت روز

۱۴ / ۱۰دعای برکت کودکسنن أبی داوودـ به نقل از عایشه ـ :کودکان را نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله می آوردند . ایشان برای آنان دعا می کرد که برکت یابند .

فضائل الصحابة، ابن حنبلـ به نقل از مُدرک (پدر حَجّاج) ـ :علی علیه السلام را دیدم که موی سرش تا گوشش رسیده بود . کودکی را نزد او آوردند . او تبرّکش نمود و بر سرش دست کشید.

۱۴ / ۱۱دعای برکت کِشتامام صادق علیه السلام :هر گاه خواستی زراعت کنی ، مشتی از بذر را بگیر ، رو به قبله بِایست و سه بار بگو : «آیا آنچه را کِشت می کنید، ملاحظه کرده اید؟ آیا شما آن را [ بی یاری ما ]می کارید ، یا ماییم که زراعت می کنیم؟» . آن گاه سه بار می گویی : «بلکه خداست که می کارد». سپس بگو : «خدایا! آن را دانه ای بابرکت قرار ده و به ما در آن ، سلامت بخش» . آن گاه آن مشت [بذر] را که در دست توست ، به مزرعه بیفشان.

۱۴ / ۱۲دعای برکت روزپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ وقتی از خواب بیدار می شد، این دعا را می خوانْد ـ :پروردگارا ! از تو خیر و روشنی ، و هدایت و برکت ، و پاکی و عافیتِ این روز را می طلبم . خدایا! از تو خیرِ این روز و خیر آنچه را در آن است ، می خواهم و از شرّ این روز و شرّ آنچه پس از آن است ، به تو پناه می برم .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ لِعَمّارٍ السّاباطِیِّ ـ :تَقولُ إذا طَلَعَ الفَجرُ : الحَمدُ للّهِِ فالِقِ الإِصباحِ ، سُبحانَ رَبِّ المَساءِ وَالصَّباحِ ، اللّهُمَّ صَبِّح آلَ مُحَمَّدٍ بِبَرَکَةٍ وعافِیَةٍ ، وسُرورٍ وقُرَّةِ عَینٍ ، اللّهُمَّ إنَّکَ تُنَزِّلُ بِاللَّیلِ وَالنَّهارِ ما تَشاءُ ، فَأَنزِل عَلَیَ وعَلی أهلِ بَیتی مِن بَرَکَةِ السَّماواتِ وَالأَرضِ ، رِزقا حَلالاً ، طَیِّبا واسِعا ، تُغنینی بِهِ عَن جَمیعِ خَلقِکَ . ⁽¹⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :اللّهُمَّ ولِکُلِّ مُتَوَسِّلٍ ثَوابٌ ، ولِکُلِّ ذی شَفاعَةٍ حَقٌّ ، فَأَسأَ لُکَ بِمَن جَعَلتَهُ إلَیکَ سَبَبی ، وقَدَّمتَهُ أمامَ طَلِبَتی ، أن تُعَرِّفَنی بَرَکَةَ یَومی هذا وعامی هذا وشَهری هذا . ⁽²⁾

۱۴ / ۱۳الدُّعاءُ لِبَرَکَةِ الشَّهرِالإمام علیّ علیه السلام :إذا رَأَیتَ الهِلالَ فَلا تَبرَح وقُل : اللّهُمَّ إنّی أسأَ لُکَ خَیرَ هذَا الشَّهرِ ، وفَتحَهُ ونورَهُ ونَصرَهُ وبَرَکَتَهُ وطَهورَهُ ورِزقَهُ ، وأَسأَ لُکَ خَیرَ ما فیهِ وخَیرَ ما بَعدَهُ ، وأَعوذُ بِکَ مِن شَرِّ ما فیهِ وشَرِّ ما بَعدَهُ ، اللّهُمَّ أدخِلهُ عَلَینا بِالأَمنِ وَالإِیمانِ ، وَالسَّلامَةِ وَالإِسلامِ ، وَالبَرَکَةِ وَالتَّوفیقِ لِما تُحِبُّ وتَرضی . ⁽³⁾

.

۱۴ / ۱۳ دعای برکت ماه

امام صادق علیه السلامـ به عمّار ساباطی ـ :وقتی صبح دمید ، می گویی : «سپاس ، خدایی را که شکافنده صبح است . منزّه است پروردگار شام و بامداد . خدایا! بامدادِ خاندان محمّد را با برکت و عافیت و خوشی و چشم روشنی، قرار بده . خدایا! تو در شب و روز ، آنچه می خواهی ، فرو می فرستی . پس بر من و خانواده ام، از برکت آسمان ها و زمین ، روزی ای حلال و پاک و گسترده نازل بگردان که مرا به سبب آن ، از همه آفریده هایت بی نیاز سازی» .

امام کاظم علیه السلام :خدایا! هر توسّل جویی ، پاداشی دارد و هر صاحب شفاعتی ، حقّی . تو را می خوانم ، به حقّ آن کسی که او را برای من وسیله (دستاویز) قرار داده ای و او را در پیشگاه خواسته ام مقدّم داشته ای، که برکت امروز و امسال و این ماه را به من بشناسانی .

۱۴ / ۱۳دعای برکت ماهامام علی علیه السلام :هر گاه ماه نو را دیدی ، همان دم بگو : «پروردگارا ! از تو ، خیر و گشایش و روشنی و یاری و برکت و پاکی و روزیِ این ماه را می خواهم ، و از تو ، خیر آنچه را در این ماه و پس از آن است ، می طلبم ، و از شرّ این ماه و آنچه پس از آن است ، به تو پناه می برم. خدایا! آن را با ایمنی ، ایمان ، تن درستی ، اسلام ، برکت ، و توفیق بر آنچه دوست داری و می پسندی ، بر ما وارد کن» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ إذا رَأَی الهِلالَ ـ :اللّهُمَّ بارِک لَنا فی شَهرِنا هذَا الدّاخِلِ . ⁽¹⁾

شعب الإیمان عن أنس :کانَ النَّبِیُ صلی الله علیه و آله إذا دَخَلَ رَجَبٌ قالَ : اللّهُمَّ بارِک لَنا فی رَجَبٍ وشَعبانَ ، وبَلِّغنا رَمَضانَ . ⁽²⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ مِن دُعائِهِ إذا نَظَرَ إلَی الهِلالِ ـ :أسأَلُ اللّهَ رَبّی ورَبَّکَ ، وخالِقی وخالِقَکَ ، ومُقَدِّری ومُقَدِّرَکَ ، ومُصَوِّری ومُصَوِّرَکَ ، أن یُصَلِّیَ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، وأَن یَجعَلَکَ هِلالَ بَرَکَةٍ لا تَمحَقُهَا الأَیّامُ ... هِلالَ سَعدٍ لا نَحسَ فیهِ ، ویُمنٍ لا نَکَدَ مَعَهُ . ⁽³⁾

۱۴ / ۱۴الدُّعاءُ لِبَرَکَةِ القَضاءِ وَالقَدَرِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اللّهُمَّ اجعَلنی أخشاکَ حَتّی کَأَنّی أراکَ أبَدا حَتّی ألقاکَ ، وأَسعِدنی بِتَقواکَ ولا تُشقِنی بِمَعصِیَتِکَ ، وخِر لی فی قَضائِکَ وبارِک لی فی قَدَرِکَ ، حَتّی لا اُحِبَّ تَعجیلَ ما أخَّرتَ ولا تَأخیرَ ما عَجَّلتَ . ⁽⁴⁾

.

۱۴ / ۱۴ دعای برکت قضا و قدر

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ وقتی ماه نو را می دید ـ :خدایا! این ماه را که بر ما وارد می شود ، برایمان مبارک گردان .

شعب الإیمانـ به نقل از اَنَس ـ :هر گاه ماه رجب وارد می شد ، پیامبر صلی الله علیه و آله می فرمود : «خدایا! رجب و شعبان را بر ما مبارک کن و ما را به رمضان برسان» .

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعاهای ایشان ، وقتی به ماه نو می نگریست ـ :از پروردگار من و پروردگار تو ، از پروردگار من و آفریدگار تو ، از تقدیرگر من و تقدیرگر تو ، و از تصویرگر من و تصویرگر تو می خواهم که بر محمّد و خاندان او درود فرستد و تو را هلال برکتی قرار دهد که [گذشتِ] روزها آن [برکت] را نابود نمی سازند ... ؛ هلال میمنتی که رنج و بدبختی با آن نیست ، و هلال سعادتی که نُحوستی در آن نیست .

۱۴ / ۱۴دعای برکت قضا و قدرپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خدایا! مرا چنان کن که از تو بترسم ، تا آن جا که گویا تو را می بینم ، همیشه تا هنگامی که دیدارت می کنم ؛ و مرا با پروامندی از خودت ، سعادتمند کن و با نافرمانی ات ، به شقاوتم میفکن ؛ و در حکم خویش برایم خوبی را برگزین و در تقدیر خود ، برایم مبارکی قرار بده ، تا دوست نداشته باشم که آنچه تو به تأخیرش انداخته ای ، پیش افتد و نه آنچه تو پیش افکنده ای ، به تأخیر افتد .

.

الإمام الباقر علیه السلام :إذا خَرَجتَ مِن بَیتِکَ فَقُل : ... اللّهُمَّ بارِک لَنا فی قَدَرِکَ ، ورَضِّنا بِقَضائِکَ ، حَتّی لا نُحِبَّ تَعجیلَ ما أخَّرتَ ولا تَأخیرَ ما عَجَّلتَ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ مِن دُعائِهِ یَومَ عَرَفَةَ ـ :اللّهُمَّ بارِک لی فی قَدَرِکَ ، ورَضِّنی بِقَضائِکَ ، اللّهُمَّ افتَح مَسامِعَ قَلبی لِذِکرِکَ ، وَارزُقنی شُکرا وتَوفیقا وعِبادةً وخَشیَةً ، یارَبَّ العالَمینَ . ⁽²⁾

.

امام باقر علیه السلام :هر گاه از خانه ات بیرون رفتی ، بگو : « ... پروردگارا! تقدیرت را بر ما مبارک گردان و ما را به قضای خویش راضی ساز ، تا دوست نداشته باشیم که آنچه تو به تأخیر انداخته ای ، پیش افتد و نه آنچه تو پیش افکنده ای ، به تأخیر افتد».

امام صادق علیه السلامـ در دعای روز عَرَفه ـ :خدایا! تقدیرت را بر من ، مبارک گردان ، و مرا به قضای خویش راضی ساز . خدایا! گوش های دلم را به یاد خودت باز کن ، و مرا شکرگزاری و توفیق و عبادت و خشیت ، روزی گردان ، ای پروردگار جهانیان!

.

الفصل الخامس عشر : نماذج من برکات الدّعاء۱۵ / ۱بَرَکاتُ دُعاءِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آلهالمناقب لابن شهرآشوب :مَرَّ النَّبِیُ صلی الله علیه و آله بِعَبدِ اللّهِ بنِ جَعفَرٍ وهُوَ یَصنَعُ شَیئا مِن طینٍ مِن لُعَبِ الصِّبیانِ ، فَقالَ : ما تَصنَعُ بِهذا؟ قالَ : أبیعُهُ . قالَ : ما تَصنَعُ بِثَمَنِهِ؟ قالَ : أشتَری رُطَبا فَآکُلُهُ . فَقالَ لَهُ النَّبِیُ صلی الله علیه و آله : اللّهُمَّ بارِک لَهُ فی صَفقَةِ یَمینِهِ . فَکانَ یُقالُ : مَا اشتَری شَیئا قَطُّ إلّا رَبِحَ فیهِ ، فَصارَ أمرُهُ إلی أن یُمَثَّلَ بِهِ ، فَقالوا : عَبدُ اللّهِ بنُ جَعفَرٍ الجَوادُ ، وکانَ أهلُ المَدینَةِ یَتَدایَنونَ بَعضُهُم مِن بَعضٍ إلی أن یَأتِیَ عَطاءُ عَبدِ اللّهِ بنِ جَعفَرٍ . ⁽¹⁾

سنن أبی داود عن حکیم بن حزام :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله بَعَثَ مَعَهُ بِدینارٍ یَشتَری لَهُ اُضحِیَّةً،فَاشتَراها بِدینارٍ وباعَها بِدینارَینِ،فَرَجَعَ فَاشتَری اُضحِیَّةً بِدینارٍ وجاءَ بِدینارٍ إلَی النَّبِیِ صلی الله علیه و آله ، فَتَصَدَّقَ بِهِ النَّبِیُ صلی الله علیه و آله ودَعا لَهُ أن یُبارَکَ لَهُ فی تِجارَتِهِ . ⁽²⁾

.

فصل پانزدهم : نمونه های از برکات دعا

۱۵ / ۱ برکت های دعای پیامبرصلی الله علیه وآله

فصل پانزدهم : نمونه های از برکات دعا۱۵ / ۱برکت های دعای پیامبر صلی الله علیه و آلهالمناقب ، ابن شهرآشوب :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بر عبد اللّه بن جعفر گذشت که با گِل ، اسباب بازی کودکانه می ساخت . فرمود : «با این ، چه می کنی؟» . گفت : آن را می فروشم . فرمود : «با پول آن ، چه می کنی؟» . گفت : خرما می خرم و می خورم . پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود : «خدایا ! در کسب و کار او برکت قرار ده» . گفته می شد : او هرگز چیزی نخرید ، مگر این که در آن ، سود برد و کارش به آن جا رسید که ضرب المثل شد و می گفتند : عبد اللّه بن جعفرِ بخشنده . مردم مدینه از یکدیگر وام می گرفتند ، تا آن گاه که عطای عبد اللّه بن جعفر [از بیت المال] برسد .

سنن أبی داوودـ در باره حکیم بن حزام ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، دیناری به او داد تا برای ایشان یک قربانی بخرد . او قربانی را به یک دینار خرید و آن را به دو دینار فروخت و برگشت . دوباره یک قربانی به یک دینار خرید و دینار دیگر را برای پیامبر صلی الله علیه و آله آورد . پیامبر خدا هم آن را صدقه داد و برای او دعا کرد که در تجارتش برکت یابد.

.

مسند ابن حنبل عن أبی عمرة الأنصاری :کُنّا مَعَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فی غُزاةٍ ، فَأَصابَ النّاسَ مَخمَصَةٌ، فَاستَأذَنَ النّاسُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله فی نَحرِ بَعضِ ظُهورِهِم، وقالوا : یُبَلِّغُنَا اللّهُ بِهِ ، فَلَمّا رَأی عُمَرُ بنُ الخَطّابِ أنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله قَد هَمَّ أن یَأذَنَ لَهُم فی نَحرِ بَعضِ ظَهرِهِم قالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، کَیفَ بِنا إذا نَحنُ لَقینَا القَومَ غَدا جِیاعا أرجالاً؟ ولکِن إن رَأَیتَ یا رَسولَ اللّهِ أن تَدعُوَ لَنا بِبَقایا أزوادِهِم فَتَجمَعَها ثُمَّ تَدعُوَ اللّهَ فیها بِالبَرَکَةِ ؛ فَإِنَّ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ سَیُبَلِّغُنا بِدَعوَتِکَ ـ أو قالَ : سَیُبارِکُ لَنا فی دَعوَتِکَ ـ فَدَعَا النَّبِیُ صلی الله علیه و آله بِبَقایا أزوادِهِم ، فَجَعَلَ النّاسُ یَجیؤونَ بِالحَثیَةِ مِنَ الطَّعامِ وفَوقَ ذلِکَ ، وکانَ أعلاهُم مَن جاءَ بِصاعٍ مِن تَمرٍ فَجَمَعَها رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله . ثُمَّ قامَ فَدَعا ما شاءَ اللّهُ أن یَدعُوَ ، ثُمَّ دَعَا الجَیشَ بِأَوعِیَتِهِم فَأَمَرَهُم أن یَحتَثوا ، فَما بَقِیَ فِی الجَیشِ وِعاءٌ إلّا مَلَؤوهُ وبَقِیَ مِثلُهُ ، فَضَحِکَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله حَتّی بَدَت نَواجِذُهُ ، فَقالَ : أشهَدُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وأَنّی رَسولُ اللّهِ ، لا یَلقَی اللّهَ عَبدٌ مُؤمِنٌ بِهِما إلّا حُجِبَت عَنهُ النّارُ یَومَ القِیامَةِ . ⁽¹⁾

الإمام الکاظم علیه السلامـ فی بَیانِ مُعجِزاتِ النَّبِیِ صلی الله علیه و آله لِنَفَرٍ مِنَ الیَهودِ ـ :إنَّهُ نَزَلَ بِاُمِّ شَریکٍ ، فَأَتَتهُ بِعُکَّةٍ فیها سَمنٌ یَسیرٌ ، فَأَکَلَ هُوَ وأَصحابُهُ ، ثُمَّ دَعا لَها بِالبَرَکَةِ ، فَلَم تَزَلِ العُکَّةُ تَصُبُّ سَمنا أیّامَ حَیاتِها . ⁽²⁾

المستدرک علی الصحیحین عن هشام بن حبیش بن خویلد :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله خَرَجَ مِن مَکَّةَ مُهاجِرا إلَی المَدینَةِ وأَبو بَکرٍ ومَولی أبی بَکرٍ عامِرُ بنُ فُهَیرَةَ ودَلیلُهُمَا اللَّیثِیُ عَبدُ اللّهِ بنُ اُرَیقِطٍ ، مَرّوا عَلی خَیمَتَی اُمِّ مَعبَدٍ الخُزاعِیَّةِ ، وکانَتِ امرَأَةً بَرزَةً جَلدَةً تَحتَبی بِفِناءِ الخَیمَةِ ثُمَّ تَسقی وتُطعِمُ ، فَسَأَلوها لَحما وتَمرا لِیَشتَروا مِنها ، فَلَم یُصیبوا عِندَها شَیئا مِن ذلِکَ ، وکانَ القَومُ مُرمِلینَ مُسنِتینَ ، فَنَظَرَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إلی شاةٍ فی کِسرِ الخَیمَةِ ، فَقالَ : ما هذِهِ الشّاةُ یا اُمَّ مَعبَدٍ؟ قالَت : شاةٌ خَلَّفَهَا الجَهدُ عَنِ الغَنَمِ ، قالَ : هَل بِها مِن لَبَنٍ؟ قالَت : هِیَ أجهَدُ مِن ذلِکَ ، قالَ : أتَأذَنینَ لی أن أحلُبَها؟ قالَت : بِأَبی أنتَ واُمّی إن رَأَیتَ بِها حَلَبا فَاحلُبها . فَدَعا بِها رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَمَسَحَ بِیَدِهِ ضَرعَها وسَمَّی اللّهَ تَعالی ودَعا فی شاتِها فَتَفاجَت عَلَیهِ ودَرَّت فَاجتَرَّت ، فَدَعا بِإِناءٍ یُربِضُ الرَّهطَ ، فَحَلَبَ فیهِ ثَجّا حَتّی عَلاهُ البَهاءُ ، ثُمَّ سَقاها حَتّی رَوِیَت وسَقی أصحابَهُ حَتّی رَووا وشَرِبَ آخِرُهُم حَتّی أراضوا . ثُمَّ حَلَبَ فیهِ الثّانِیَةَ عَلی هِدَةٍ ⁽³⁾حَتّی مَلَأَ الإِناءَ ، ثُمَّ غادَرَهُ عِندَها ، ثُمَّ بایَعَها وَارتَحَلوا عَنها . فَقَلَّ ما لَبِثَت حَتّی جاءَها زَوجُها أبو مَعبَدٍ لِیَسوقَ أعنُزا عِجافا ؛ یَتَساوَکنَ هِزالاً ؛ مُخُّهُنَّ قَلیلٌ ، فَلَمّا رَأی أبو مَعبَدٍ اللَّبَنَ أعجَبَهُ ، قالَ : مِن أینَ لَکِ هذا یا اُمَّ مَعبَدٍ وَالشّاءُ عازِبٌ حائِلٌ ، ولا حَلوبَ فِی البَیتِ؟ قالَت : لا وَاللّهِ إلّا أنَّهُ مَرَّ بِنا رَجُلٌ مُبارَکٌ مِن حالِهِ کَذا وکَذا . ⁽⁴⁾

.

مسند ابن حنبلـ به نقل از ابو عمره انصاری ـ :در جنگی با پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بودیم . مردم ، دچار گرسنگی شدند . از پیامبر خدا اجازه خواستند تا بعضی از شترانِ خود را ذبح کنند و گفتند : خداوند ، با آنها ما را سیر می کند . عمر بن خطّاب ، چون دید پیامبر خدا تصمیم دارد که به آنان اجازه دهد تا بعضی شترانشان را ذبح کنند ، گفت : ای پیامبر خدا ! چگونه خواهد شد ، اگر فردا گرسنه و پیاده با دشمن ، رو به رو شویم؟! ای پیامبر خدا ! اگر صلاح بدانید ، باقی مانده توشه خود را بیاورند و آنها را جمع کنید و دعا کنید که خدا به آنها برکت دهد ، خدای متعال با دعای شما ما را سیر خواهد کرد ـ یا گفت : با دعای شما برای ما برکت خواهد داد ـ . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود تا باقی مانده توشه هایشان را بیاورند . مردم ، مشت مشت یا بیشتر ، غذا می آوردند . بیشترین مقداری که کسی آورد ، یک صاع خرما بود. پیامبر خدا همه آنها را جمع کرد . سپس برخاست و دعا کرد . آن گاه سپاهیان را فرا خواند تا ظرف های خود را بیاورند و دستور داد که آنها را پر کنند . در سپاه ، هیچ ظرفی نماند ، مگر این که آن را پر کردند ، و [ باز ]به همان اندازه ماند. پیامبر خدا ، چنان خندید که دندان های آسیایش پیدا شد . آن گاه فرمود : «گواهی می دهم که معبودی جز خدا نیست و من ، فرستاده خدایم . هیچ بنده ای نیست که خدا را با این دو (توحید و نبوّت) دیدار کند ، مگر آن که روز قیامت ، آتش دوزخ از او دور می شود».

امام کاظم علیه السلامـ در بیان معجزات پیامبر صلی الله علیه و آله برای گروهی از یهود ـ :ایشان به خانه اُمّ شریک رفت . وی ظرفی آورد که اندکی روغن در آن بود. پیامبر صلی الله علیه و آله و اصحابش از آن خوردند . سپس پیامبر صلی الله علیه و آله برای آن زن دعا کرد که برکت یابد . آن زن تا زنده بود ، آن ظرف ، از روغن پر می شد.

المستدرک علی الصحیحینـ به نقل از هشام بن حبیش بن خویلد ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به قصد هجرت به مدینه ، از مکّه خارج شد . ایشان به همراه ابو بکر و غلامش (عامر بن فُهَیره) و راه نمای آن دو (عبد اللّه بن اُرَیقِطِ لیثی) بر خَیمَتا اُمّ مَعبَد خُزاعی ، گذر کردند . او زنی عاقل و قوی بود و جلوی در خیمه می نشست و به دیگران آب و غذا می داد . از او پرسیدند که آیا گوشت و خرما دارد تا از وی بخرند . [ولی] از اینها چیزی نزد او نبود . آنان هم توشه خود را تمام کرده بودند . پیامبر خدا به گوسفندی که کنار خیمه بود ، نگاه کرد و فرمود : «اُمّ معبد! این گوسفند چیست؟» . گفت : گوسفندی است که ناتوانی ، آن را از گوسفندان دیگر ، جا گذاشته است. [پیامبر صلی الله علیه و آله ] پرسید : «شیر دارد؟» . گفت : او ناتوان تر از این است . فرمود : «اجازه می دهی آن را بدوشم؟» . گفت : پدر و مادرم فدایت! اگر در آن شیری دیدی ، بدوش. پیامبر خدا آن گوسفند را خواست . دست خود را بر پستانش کشید و نام خدا را برد و برای گوسفند دعا کرد . گوسفند ، پاهای خود را [به نشانه شیر دادن] از هم گشاد و شیر از پستانش جاری شد و شروع به نشخوار کرد . [پیامبر صلی الله علیه و آله ]ظرفی طلبید که آن عدّه را سیر می کرد . آن گاه شیر فراوانی از آن دوشید ، تا آن که از ظرف ، بالا آمد . از آن شیر ، به آن زن نوشانید و به اصحاب خود هم نوشاند تا همه سیراب شدند. [ پیامبر صلی الله علیه و آله ، گوسفند را] دوباره دوشید تا آن ظرف را پر کرد . سپس آن را پیش زن گذاشت و بهای آن را پرداخت . آن گاه از آن جا کوچ کردند. چیزی نگذشت که شوهر آن زن ، ابو مَعبَد ، آمد تا چند بُز نحیف را که از شدّت لاغری ، نای راه رفتن نداشتند و مغز استخوانشان اندک بود ، برای چَرا ببرد . چون شیر را دید ، شگفت زده گفت : اُمّ معبد! این شیر از کجاست؟ گوسفندها که در صحرایند و هنوز نزاییده اند و در خیمه هم گوسفند شیردهی نیست ! [اُمّ معبد ]گفت : بله ، به خدا! مردی بر ما گذر کرد که پُربرکت بود و چنین و چنان بود.

.

الخرائج والجرائح عن جعیل الأشجعیّ :غَزَوتُ مَعَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فی بَعضِ غَزَواتِهِ فَقالَ : سِر یا صاحِبَ الفَرَسِ ، فَقُلتُ : یا رَسولَ اللّهِ ، عَجفاءُ ضَعیفَةٌ ، فَرَفَعَ مِخفَقَةً مَعَهُ فَضَرَبَها ضَربا خَفیفا وقالَ : اللّهُمَّ بارِک لَهُ فیها . قالَ : لَقَد رَأَیتُنی ما اُمسِکُ رَأسَها أن تَقَدَّمَ النّاسَ ، ولَقَد بِعتُ مِن بَطنِها بِاثنَی عَشَرَ ألفا . ⁽¹⁾

.

الخرائج و الجرائحـ به نقل از جعیل اشجعی ـ :در یکی از غزوات ، همراه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بودم . [به من ]فرمود : «ای صاحب اسب! حرکت کن و بشتاب» . گفتم : ای پیامبر خدا! لاغر و ناتوان است . ایشان با شلّاقی که در دست داشت ، آهسته بر آن زد و گفت : «خدایا! او را در این اسب ، برکت بده» . دیدم که نمی توانم سر او را مهار کنم تا از دیگران جلو نزند، و از زاد و ولد آن ، دوازده هزار کسب کردم.

.

إعلام الوری :قالَ عَبدُ اللّهِ بنُ جَعفَرٍ : ... أتانا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله وأَنَا اُساوِمُ شاةَ أخٍ لی ، فَقالَ : اللّهُمَّ بارِک لَهُ فی صَفقَتِهِ . قالَ عَبدُ اللّهِ : فَما بِعتُ شَیئا ولَا اشتَرَیتُ شَیئا إلّا بورِکَ لی فیهِ . ⁽¹⁾

۱۵ / ۲بَرَکَةُ دُعاءِ الإِمامِ الرِّضا علیه السلامعیون أخبار الرضا علیه السلام عن محمّد بن الولید بن یزید الکرمانیّ عن أبی محمّد المصریّ :قَدِمَ أبُو الحَسَنِ الرِّضا علیه السلام ، فَکَتَبتُ إلَیهِ أسأَ لُهُ الإِذنَ فِی الخُروجِ إلی مِصرَ أتَّجِرُ إلَیها ، فَکَتَبَ إلَیَ : أقِم ما شاءَ اللّهُ . قالَ : فَأَقَمتُ سَنَتَینِ ، ثُمَّ قَدِمَ الثّالِثَةُ فَکَتَبتُ إلَیهِ أستَأذِنُهُ، فَکَتَبَ إلَیَ : اُخرُج مُبارَکا لَکَ صُنعُ اللّهِ لَکَ ؛ فَإِنَّ الأَمرَ یَتَغَیَّرُ . قالَ : فَخَرَجتُ فَأَصَبتُ بِها خَیرا ، ووَقَعَ الهَرجُ بِبَغدادَ ، فَسَلِمتُ مِن تِلکَ الفِتنَةِ . ⁽²⁾

.

۱۵ / ۲ برکت دعای امام رضاعلیه السلام

إعلام الوری :عبد اللّه بن جعفر می گوید : ... پیامبر خدا صلی الله علیه و آله پیش ما آمد ، در حالی که من مشغول فروش گوسفندی برای برادرم بودم . فرمود : «خدایا! در معامله اش برکت قرار بده» . از آن پس ، چیزی نفروختم و چیزی نخریدم ، مگر آن که برایم برکت داشت .

۱۵ / ۲برکت دعای امام رضا علیه السلامعیون أخبار الرضا علیه السلامـ به نقل از محمّد بن ولید بن یزید کرمانی ، از ابو محمّد مصری ـ :امام رضا علیه السلام آمد . نامه ای به او نوشتم و اجازه خواستم که برای تجارت به مصر بروم . برایم نوشت : «مدّتی بمان». دو سال ماندم و سال سوم آمد . نامه نوشتم و از او اجازه خواستم . برایم نوشت : «برو ؛ این سفر برای تو مبارک باشد و خدا برای تو [ خیر] بسازد! همانا وضع ، دگرگون می شود» . من رفتم و در مصر ، به خیر رسیدم . در بغداد ، آشوب شد و بدین سان ، از آن فتنه ، سالم ماندم.

.

۱۵ / ۳بَرَکَةُ دُعاءِ صاحِبِ الزَّمانِ علیه السلامالغیبة للطوسی عن محمّد بن علیّ بن الحسین وأخیه الحسین بن علیّ :حَدَّثَنا أبو جَعفَرٍ مُحَمَّدُ بنُ عَلِیٍّ الأَسوَدُ قالَ : سَأَلَنی عَلِیُ بنُ الحُسَینِ بنِ موسی بنِ بابَوَیهِ بَعدَ مَوتِ مُحَمَّدِ بنِ عُثمانَ العَمرِیِ قدس سره أن أسأَلَ أبَا القاسِمِ الرّوحِیَ ـ قَدَّسَ اللّهُ روحَهُ ـ أن یَسأَلَ مَولانا صاحِبَ الزَّمانِ علیه السلام أن یَدعُوَ اللّهَ أن یَرزُقَهُ وَلَدا ذَکَرا . قالَ : فَسَأَلتُهُ فَأَنهی ذلِکَ ، ثُمَّ أخبَرَنی بَعدَ ذلِکَ بِثَلاثَةِ أیّامٍ أنَّهُ قَد دَعا لِعَلِیِ بنِ الحُسَینِ رحمه اللهفَإِنَّهُ سَیولَدُ لَهُ وَلَدٌ مُبارَکٌ یَنفَعُ اللّهُ بِهِ، وبَعدَهُ أولادٌ . قالَ أبو جَعفَرٍ مُحَمَّدُ بنُ عَلِیٍ الأَسوَدُ : وسَأَلتُهُ فی أمرِ نَفسی أن یَدعُوَ لی أن اُرزَقَ وَلَدا ذَکَرا ، فَلَم یُجِبنی إلَیهِ ، وقالَ لی : لَیسَ إلی هذا سَبیلٌ . قالَ : فَوُلِدَ لِعَلِیِ بنِ الحُسَینِ رَضِیَ اللّهُ عَنهُ تِلکَ السَّنَةَ (ابنُهُ) مُحَمَّدُ بنُ عَلِیٍ وبَعدَهُ أولادٌ ، ولَم یولَد لی . ⁽¹⁾

.

۱۵ / ۳ برکت دعای امام زمان علیه السلام

۱۵ / ۳برکت دعای امام زمان علیه السلامالغیبة ، طوسیـ به نقل از محمّد بن علی بن حسین (شیخ صدوق) و برادرش حسین بن علی ـ :ابو جعفر ، محمّد بن علی اسود ، برایم نقل کرد که : علی بن حسین بن موسی بن بابویه ، پس از درگذشت محمّد بن عثمان عَمْری ، از من خواست که از ابو القاسم روحی ـ که خداوند ، روحش را رستگار نماید ـ بخواهم که از مولایمان ، صاحب الزمان علیه السلام ، بخواهد که دعا کند تا خداوند به او پسری روزی نماید . از او خواستم . او هم انجام داد . سه روز پس از آن ، به من خبر داد که ایشان برای علی بن حسین دعا کرده است و به زودی ، صاحب فرزندی بابرکت خواهد شد که خدا به سبب آن ، سود می رساند و پس از او نیز فرزندانی خواهند بود . ابو جعفر ، محمّد بن علی اسود ، می گوید : از او در باره خودم درخواست کردم که برایم دعا کند تا صاحب پسری شوم . پاسخ مثبت به من نداد و گفت: «برای اجابت این درخواست، راهی نیست». همان سال برای علی بن حسین ، پسرش محمّد بن علی و پس از او فرزندانی به دنیا آمدند ؛ امّا برای من فرزندی به دنیا نیامد .

.

الفصل السادس عشر : ما یوجب زوال البرکة۱۶ / ۱فَسادُ النِّیَّةِالإمام علیّ علیه السلام :عِندَ فَسادِ النِّیَّةِ تَرتَفِعُ البَرَکَةُ . ⁽¹⁾

راجع : هذه الموسوعة : ج ۱۲ ص ۳۹۸ (البرکة / الفصل الخامس : ما یوجب البرکة من الأخلاق / حسن النیّة) .

۱۶ / ۲الأَعمالُ السَّیِّئَةُالکتاب«ذَلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّرًا نِّعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَی قَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمْ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ» . ⁽²⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أربَعَةٌ لا تَدخُلُ بَیتا واحِدَةٌ مِنهُنَّ إلّا خَرِبَ ولَم یُعمَر بِالبَرَکَةِ : الخِیانَةُ ، وَالسَّرِقَةُ ، وشُربُ الخَمرِ ، وَالزِّنا . ⁽³⁾

.

فصل شانزدهم : آنچه موجب زوال برکت است

۱۶ / ۱ فساد نیّت

۱۶ / ۲ کارهای بد

فصل شانزدهم : آنچه موجب زوال برکت است۱۶ / ۱فساد نیّتامام علی علیه السلام :هر گاه نیّتْ فاسد باشد ، برکت برداشته می شود.

ر . ک : همین دانش نامه : ج ۱۲ ص ۳۹۹ (برکت / فصل پنجم / خویی هایی که موجب برکت اند / نیّت نیک) .

۱۶ / ۲کارهای بدقرآن«این ، بِدان جهت است که خداوند، هرگز نعمتی را که به گروهی بخشیده است، تغییر نمی دهد ، تا آن که آنان آنچه را در خودشان است، تغییر دهند؛ و همانا خداوند، شنوای داناست» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چهار چیزند که یکی از آنها وارد هیچ خانه ای نمی شود، مگر آن که [آن خانه ]خراب می شود و هرگز با برکت، آباد نمی گردد : خیانت، دزدی، شرابخواری و زنا.

.

الإمام علیّ علیه السلام :ما زالَت نِعمَةٌ عَن قَومٍ ولا غَضارَةُ عَیشٍ إلّا بِذُنوبٍ اِجتَرَحوها ؛ إنَّ اللّهَ لَیسَ بِظَلّامٍ لِلعَبیدِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :ما أنعَمَ اللّهُ عَلی عَبدٍ نِعمَةً فَظَلَمَ فیها إلّا کانَ حَقیقا أن یُزیلَها عَنهُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :البَغیُ یُزیلُ النِّعَمَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :سَفکُ الدِّماءِ بِغَیرِ حَقِّها یَدعو إلی حُلولِ النِّقمَةِ ، وزَوالِ النِّعمَةِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فِی الاِستِسقاءِ ـ :ألا وإنَّ الأَرضَ الَّتی تُقِلُّکُم وَالسَّماءَ الَّتی تُظِلُّکُم مُطیعَتانِ لِرَبِّکُم ، وما أصبَحَتا تَجودانِ لَکُم بِبَرَکَتِهِما تَوَجُّعا لَکُم ، ولا زُلفَةً إلَیکُم ، ولا لِخَیرٍ تَرجُوانِهِ مِنکُم ، ولکِن اُمِرَتا بِمَنافِعِکُم فَأَطاعَتا ، واُقیمَتا عَلی حُدودِ مَصالِحِکُم فَقامَتا . إنَّ اللّهَ یَبتَلی عِبادَهُ عِندَ الأَعمالِ السَّیِّئَةِ بِنَقصِ الثَّمَراتِ ، وحَبسِ البَرَکاتِ ، وإغلاقِ خَزائِنِ الخَیراتِ ؛ لِیَتوبَ تائِبٌ ، ویُقلِعَ مُقلِعٌ ، ویَتَذَکَّرَ مُتَذَکِّرٌ، ویَزدَجِرَ مُزدَجِرٌ . وقَد جَعَلَ اللّهُ سُبحانَهُ الاِستِغفارَ سَبَبا لِدُرورِ الرِّزقِ ورَحمَةِ الخَلقِ ، فَقالَ سُبحانَهُ : «فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّکُمْ إِنَّهُ کَانَ غَفَّارًا * یُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَیْکُم مِّدْرَارًا * وَ یُمْدِدْکُم بِأَمْوَالٍ وَ بَنِینَ وَ یَجْعَل لَّکُمْ جَنَّاتٍ وَ یَجْعَل لَّکُمْ أَنْهَارًا» ⁽⁵⁾. فَرَحِمَ اللّهُ امرَأً اِستَقبَلَ تَوبَتَهُ ، وَاستَقالَ خَطیئَتَهُ ، وبادَرَ مَنِیَّتَهُ! ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلام :هرگز نعمت و طراوت زندگی، از مردمی زایل نمی شود ، مگر به سبب گناهانی که انجام داده اند. خداوند، هرگز به بندگان ، ستم نمی کند.

امام علی علیه السلام :خداوند، به هر بنده ای نعمتی دهد و او در آن ستم کند (به حقوق دیگران تجاوز کند)، سزاوار باشد که نعمت را از او زایل کند .

امام علی علیه السلام :ستم (تجاوز)، نعمت ها را از بین می برد.

امام علی علیه السلام :به ناحق ریختن خون ها، موجب فرود آمدن عذاب و از بین رفتن نعمت است .

امام علی علیه السلامـ در دعای باران ـ :آگاه باشید! زمینی که شما را بر پشت دارد و آسمانی که بر شما سایه می افکند، فرمانبر پروردگار شمایند و اگر برکت خود را به شما می بخشند ، از روی همدردی با شما، یا منزلت یافتن در نزد شما و یا به خاطر خیری که از شما امید دارند، نیست؛ بلکه مأمور شده اند تا به شما سود برسانند، پس اطاعت می کنند؛ و بر مرزهای منافع شما برافراشته شده اند، پس برپایند. خداوند، بندگانش را ، آن گاه که کارهای بد می کنند، به کاهش میوه ها و حبس برکت ها و بستن گنجینه های خیرات مبتلا می کند ، تا توبه کننده توبه کند و دست کِشنده [ ، از بدی ]دست بکشد و پند گیرنده ، پند پذیرد و ترک کننده ، ترک کند . خدای متعال، استغفار را سبب فراوان شدن روزی و رحمت خلق قرار داده و فرموده است: «پس گفتم: از پروردگارتان آمرزش بخواهید؛ همانا او بسیار آمرزنده است . آسمان را بر شما [ به صورت باران ]فرو می ریزد و با اموال و فرزندان ، شما را یاری می رساند و برایتان باغ هایی قرار می دهد و برایتان نهرهایی قرار می دهد» . پس رحمت خدا بر آن که به توبه اش روی آورد و از خطایش پوزش بطلبد و نسبت به مرگ خویش ، پیش دستی کند!

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ الرَّجُلَ لَیُحرَمُ الرِّزقَ بِالذَّنبِ یُصیبُهُ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :مُداوَمَةُ المَعاصی تَقطَعُ الرِّزقَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :اِحذَرُوا الذُّنوبَ ؛ فَإِنَّ العَبدَ لَیُذنِبُ فَیُحبَسُ عَنهُ الرِّزقُ . ⁽³⁾

الکافی عن الفضیل عن الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ الرَّجُلَ لَیُذنِبُ الذَّنبَ فَیُدرَأُ عَنهُ الرِّزقُ . وتَلا هذِهِ الآیَةَ «إِذْ أَقْسَمُواْ لَیَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِینَ * وَ لَا یَسْتَثْنُونَ * فَطَافَ عَلَیْهَا طَـائِفٌ مِّن رَّبِّکَ وَ هُمْ نَائِمُونَ» ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ المُؤمِنَ لَیَنوِی الذَّنبَ فَیُحرَمُ رِزقَهُ . ⁽⁶⁾

الإمام علیّ علیه السلام :اللّهُمَّ وأَستَغفِرُکَ لِکُلِّ ذَنبٍ یَدعو إلَی الغَیِّ ، ویُضِلُّ عَنِ الرُّشدِ ، ویُقِلُّ الرِّزقَ ، ویَمحُو البَرَکَةَ ، ویُخمِلُ الذِّکرَ ؛ فَصَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، وَاغفِرهُ لی ، یا خَیرَ الغافِرینَ . ⁽⁷⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همانا آدمی به سبب گناهی که مرتکب می شود، از روزی، محروم می گردد.

امام علی علیه السلام :استمرار بر گناهان، روزی را قطع می کند.

امام علی علیه السلام :از گناهان بپرهیزید؛ چرا که بنده گناه می کند، پس روزی اش حبس می شود.

الکافیـ به نقل از فُضَیل ـ :امام باقر علیه السلام فرمود : «همانا آدمی گناه می کند ، در نتیجه روزی از او دور داشته می شود» و آن گاه این آیه را خواند : «آن گاه که سوگند خوردند که صبحگاهان برخیزند و میوه باغ را برچینند ؛ ولی «إن شاء اللّه » نگفتند . پس، در حالی که خوابیده بودند ، بلایی از سوی پروردگار ، بر آن باغ به گردش در آمد» .

امام صادق علیه السلام :همانا مؤمن، نیّت گناه می کند ، و بر اثر آن از روزی اش محروم می شود .

امام علی علیه السلام :خداوندا! از تو برای هر گناهی که به گم راهی ، فرا می خواند و از راه هدایت به بیراهه می برد و روزی را می کاهد و برکت را از بین می برد و یاد گمنامی می آورد ، آمرزش می طلبم . پس بر محمّد و خاندانش درود فرست و آن گناهِ مرا بیامرز ، ای بهترینِ آمرزندگان!

.

عنه علیه السلام :إذا ظَهَرَتِ الجِنایاتُ ارتَفَعَتِ البَرَکاتُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ مِنِ استِغفارِهِ فی سَحَرِ کُلِّ لَیلَةٍ بَعدَ رَکعَتَیِ الفَجرِ ـ :اللّهُمَّ وأَستَغفِرُکَ لِکُلِّ ذَنبٍ یَمحَقُ الحَسَناتِ ، ویُضاعِفُ السَّیِّئاتِ . ⁽²⁾

۱۶ / ۳تَرکُ الأَمرِ بِالمَعروفِ وَالنَّهیِ عَنِ المُنکَرِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا یَزالُ النّاسُ بِخَیرٍ ما أمَروا بِالمَعروفِ ونَهَوا عَنِ المُنکَرِ وتَعاوَنوا عَلَی البِرِّ وَالتَّقوی ، فَإِذا لَم یَفعَلوا ذلِکَ نُزِعَت مِنهُمُ البَرَکاتُ ، وسُلِّطَ بَعضُهُم عَلی بَعضٍ ، ولَم یَکُن لَهُم ناصِرٌ فِی الأَرضِ ولا فِی السَّماءِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أیُّهَا النّاسُ ، إنَّ اللّهَ یَقولُ : لَتَأمُرُنَّ بِالمَعروفِ ولَتَنهَوُنَّ عَنِ المُنکَرِ قَبلَ أن تُجدِبوا ؛ فَتَستَسقونَ فَلا تُسقَونَ . أیُّهَا النّاسُ ، إنَّ اللّهَ یَقولُ : لَتَأمُرُنَّ بِالمَعروفِ ولَتَنهَوُنَّ عَنِ المُنکَرِ قَبلَ أن تَدعوا فَلا یُستَجابَ لَکُم . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا تَرَکُوا [ أی اُمَّةُ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ] الأَمرَ بِالمَعروفِ وَالنَّهیَ عَنِ المُنکَرِ حُرِمَت بَرَکَةَ الوَحیِ . ⁽⁵⁾

.

۱۶ / ۳ ترک امر به معروف و نهی از منکر

امام علی علیه السلام :هر گاه بزهکاری ها ، آشکار شوند، برکت ها برداشته می شوند.

امام علی علیه السلامـ از استغفارش در سحرگاه هر شب، پس از دو رکعتِ فجر ـ :خدایا! از تو برای هر گناهی که خوبی ها را نابود می سازد و بدی ها را چند برابر می کند، آمرزش می طلبم.

۱۶ / ۳ترک امر به معروف و نهی از منکرپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مردم، همواره در نیکی اند، تا وقتی که امر به معروف و نهی از منکر می کنند و یکدیگر را در نیکی و تقوا ، یاری می رسانند . آن گاه که چنین نکنند، برکت ها از آنان جدا می شود و برخی بر برخی دیگر مسلّط می گردند ، و هیچ یاوری، نه در زمین و نه در آسمان، نخواهند داشت.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای مردم! خداوند می فرماید: «حتما امر به معروف و نهی از منکر کنید، پیش از آن که دچار خشک سالی شوید . و هر چه طلب باران کنید ، بارانی به شما داده نشود» . ای مردم! خداوند می فرماید : «حتما امر به معروف و نهی از منکر کنید ، پیش از آن که [چنان شود که ]دعا کنید و دعایتان مستجاب نگردد».

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :[امّت محمّد صلی الله علیه و آله ] هر گاه امر به معروف و نهی از منکر را ترک کنند، از برکت وحی ، محروم می شوند.

.

عنه صلی الله علیه و آله :إذا عَظَّمَت اُمَّتِیَ الدُّنیا نُزِعَت مِنها هَیبَةُ الإِسلامِ ، وإذا تَرَکَتِ الأَمرَ بِالمَعروفِ وَالنَّهیَ عَنِ المُنکَرِ حُرِمَت بَرَکَةَ الوَحیِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :أیُّما ناشٍ نَشَأَ فی قَومِهِ ثُمَّ لَم یُؤَدَّب عَلی مَعصِیَتِهِ ، کانَ اللّهُ عز و جل أوَّلُ ما یُعاقِبُهُم فیهِ أن یَنقُصَ مِن أرزاقِهِم . ⁽²⁾

۱۶ / ۴سَبُّ المُسلِمِالکافی عن أحمد بن أحمد عن بعض رجاله ⁽³⁾:الکافی عن أحمد بن أحمد عن بعض رجاله ⁽⁴⁾: مَن فَحَشَ عَلی أخیهِ المُسلِمِ ، نَزَعَ اللّهُ مِنهُ بَرَکَةَ رِزقِهِ ، ووَکَلَهُ إلی نَفسِهِ ، وأَفسَدَ عَلَیهِ مَعیشَتَهُ . ⁽⁵⁾

۱۶ / ۵القَضاءُ بِالجَورِالکافی عن ابن محبوب عن أبی ولّاد الحنّاطـ فی حَدیثٍ أخبَرَ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام بِقَضاءٍ لَم یَرضَ بِهِ الإِمامُ فَقالَ علیه السلام ـ :فی مِثلِ هذَا القَضاءِ وشِبهِهِ ، تَحبِسُ السَّماءُ ماءَها وتَمنَعُ الأَرضُ بَرَکَتَها . ۶

.

۱۶ / ۴ دشنام دادن به مسلمان

۱۶ / ۵ داوری به ستم

امام صادق علیه السلام :هر کس که در میان قوم خود ، بزرگ شود و به خاطر گناهش ادب نشود، اوّلین عقوبت خدا بر آنان، این است که از روزی های آنان می کاهد.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه امّت من، دنیا را بزرگ بشمارند، هیبت (شُکوه) اسلام از آنان گرفته می شود و هر گاه امر به معروف و نهی از منکر را ترک کنند، از برکت وحی، محروم می شوند.

۱۶ / ۴دشنام دادن به مسلمانالکافیـ به نقل از احمد بن احمد ، از یکی از استادانش [ ، از یکی از امامان علیهم السلام ] ⁽¹⁾ـ :هر کس به برادر مسلمانش دشنام دهد، خداوند ، برکت روزی اش را از او می گیرد و او را به خودش وا می گذارد و زندگی اش را برایش تباه می کند.

۱۶ / ۵داوری به ستمالکافیـ به نقل از ابن محبوب ، از ابو ولّاد حنّاط، در حدیثی که امام صادق علیه السلام را به قضاوتی خبر داد که امام علیه السلام آن را نپسندید ـ :پس فرمود : «در مثل این داوری و همانند آن است که آسمان، آب خود را، و زمین، برکت خود را دریغ می کند!» .

.

۱۶ / ۶الاِستِخفافُ بِالصَّلاةِرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی بَیانِ ما یُصیبُ المُتَهاوِنَ بِصَلاتِهِ ـ :أمَّا اللَّواتی تُصیبُهُ فی دارِ الدُّنیا : فَالاُولی : یَرفَعُ اللّهُ البَرَکَةَ عَن عُمُرِهِ ، ویَرفَعُ اللّهُ البَرَکَةَ مِن رِزقِهِ ، ویَمحُو اللّهُ عز و جل سیماءَ الصّالِحینَ مِن وَجهِهِ ، وکُلُّ عَمَلٍ یَعمَلُهُ لا یُؤجَرُ عَلَیهِ ، ولا یَرتَفِعُ دُعاؤُهُ إلَی السَّماءِ ، وَالسّادِسَةُ : لَیسَ لَهُ حَظٌّ فی دُعاءِ الصّالِحینَ . ⁽¹⁾

۱۶ / ۷الاِستِخفافُ بِصَلاةِ الجُمُعَةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اِعلَموا أنَّ اللّهَ قَد فَرَضَ عَلَیکُمُ الجُمُعَةَ ، فَمَن تَرَکَها فی حَیاتی وبَعدَ مَماتی ولَهُم إمامٌ عادِلٌ ؛ اِستِخفافا بِها وجُحودا لَها ، فَلا جَمَعَ اللّهُ شَملَهُ ، ولا بارَکَ لَهُ فی أمرِهِ ، ألا ولا صَلاةَ لَهُ ! ألا ولا زَکاةَ لَهُ ! ألا ولا حَجَّ لَهُ ! ألا ولا صَومَ لَهُ ! ألا ولا بَرَکَةَ لَهُ حَتّی یَتوبَ ! ⁽²⁾

.

۱۶ / ۶ سبک شمردن نماز

۱۶ / ۷ سبک شمردن نماز جمعه

۱۶ / ۶سبک شمردن نمازپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در بیان آنچه به سبُک شمارنده نماز می رسد ـ :امّا پیامدهای دنیوی سبک شمردن نماز ، نخست، آن که: خداوند، برکت را از عمرش بر می دارد . خداوند، برکت را از روزی اش بر می دارد و خداوند عز و جل ، نشانِ صالحان را از چهره اش می زداید و هر عملی را که انجام می دهد ، پاداش نمی یابد ، و دعایش به آسمان، بالا نمی رود ، و ششم، آن که: در دعای صالحان ، بهره ای نخواهد داشت .

۱۶ / ۷سبک شمردن نماز جمعهپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بدانید که خداوند، نماز جمعه را بر شما واجب ساخته است . پس هر کس در زمان حیات من و پس از مرگ من، از روی سبک شمردن و یا انکار ، آن را ترک کنند ، با وجود این که پیشوای عادلی دارند ، خداوند، جمع او را جمع نمی کند ، و در کارش به او برکت نمی دهد ، و نه نمازش پذیرفته است، نه زکات او ، نه حج او ، نه روزه او ، و نه [ زندگی او] برکتی خواهد داشت ، تا آن که توبه کند.

.

۱۶ / ۸کُفرانُ النِّعمَةِالکتاب«وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً قَرْیَةً کَانَتْ ءَامِنَةً مُّطْمَئِنَّةً یَأْتِیهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِّن کُلِّ مَکَانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِمَا کَانُواْ یَصْنَعُونَ» . ⁽¹⁾

«أَلَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُواْ نِعْمَتَ اللَّهِ کُفْرًا وَ أَحَلُّواْ قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ» . ⁽²⁾

«سَلْ بَنِی إِسْرَاءِیلَ کَمْ ءَاتَیْنَاهُم مِّنْ ءَایَةِ بَیِّنَةٍ وَمَن یُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقَابِ» . ⁽³⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :سَبَبُ زَوالِ النِّعَمِ الکُفرانُ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :مَن عَظُمَت عَلَیهِ النِّعمَةُ اشتَدَّت مَؤونَةُ النّاسِ عَلَیهِ ، فَإِن هُوَ قامَ بِمَؤونَتِهِمِ اجتَلَبَ زِیادَةَ النِّعمَةِ عَلَیهِ مِنَ اللّهِ ، وإن لَم یَفعَل فَقَد عَرَّضَ النِّعمَةَ لِزَوالِها . ⁽⁵⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ للّهِِ أقواما یَختَصُّهُم بِالنِّعَمِ لِمَنافِعِ العِبادِ ، ویُقِرُّها فیهِم ما بَذَلوها ؛ فَإِذا مَنَعوا نَزَعَها عَنهُم فَحَوَّلَها إلی غَیرِهِم . ⁽⁶⁾

.

۱۶ / ۸ ناسپاسی نعمت

۱۶ / ۸ناسپاسی نعمتقرآن«و خداوند ، مَثَلی زد، [اهالیِ] آبادی ای را که ایمن و آسوده بودند و روزیِ آنان ، از هر جا، فراوان می آمد . پس به نعمت های خدا ناسپاسی کردند . خدا هم جامه گرسنگی و ترس را به خاطر کارهایشان، بر آنان چشاند» .

«آیا ننگریستی به آنان که نعمت خدا را با ناسپاسی تغییر دادند و قوم خود را به سرای هلاکت نشاندند؟» .

«از بنی اسرائیل بپرس که: چه قدر به آنان نشانه روشن دادیم؟! هر کس نعمت خدا را ـ پس از آن که به او رسید ـ تغییر دهد، پس خداوند، سخت کیفر است » .

حدیثامام علی علیه السلام :ناسپاسی ، سبب نابودی نعمت هاست.

امام صادق علیه السلام :هر که نعمت بر او بزرگ (بسیار) باشد ، نیاز مردم به او نیز زیاد خواهد شد . پس اگر به رفع نیاز آنان برخیزد ، از سوی خدا افزایش نعمت را برای خود فراهم آورده است؛ و اگر چنین نکند ، نعمت را در معرض زوال ، قرار داده است.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند، گروه هایی دارد که برای سود[رسانی به] بندگان، نعمت ها را به آنان ارزانی می دارد و تا وقتی از آن نعمت ها ببخشند ، آنها را برایشان نگه می دارد. پس هر گاه از بخشش دریغ کنند، خداوند ، نعمت ها را از آنان گرفته، به دیگران می دهد.

.

۱۶ / ۹الخِیانَةرسول اللّه صلی الله علیه و آله :تُرفَعُ البَرَکَةُ مِنَ البَیتِ إذا کانَت فیهِ الخِیانَةُ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یَدُ اللّهِ فَوقَ أیدِی المُشتَرِکَینِ ما لَم یَخُن أحَدُهُما صاحِبَهُ ؛ فَإِذا خانَ أحَدُهُما رَفَعَ اللّهُ یَدَهُ عَن أیدیهِما ، وذَهَبَتِ البَرَکَةُ مِنهُما . ⁽²⁾

۱۶ / ۱۰الزِّنارسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا عَلِیُّ ، فِی الزِّنا سِتُّ خِصالٍ : ثَلاثٌ مِنها فِی الدُّنیا وثَلاثٌ مِنها فِی الآخِرَةِ .فَأَمَّا الَّتی فِی الدُّنیا : فَیَذهَبُ بِالبَهاءِ ، ویُعَجِّلُ الفَناءَ ، ویَقطَعُ الرِّزقَ؛ وأَمَّا الَّتی فِی الآخِرَةِ : فَسوءُ الحِسابِ ، وسَخَطُ الرَّحمنِ ، وخُلودُ النّارِ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :الذُّنوبُ ... الَّتی تَحبِسُ الرِّزقَ الزِّنا . ⁽⁴⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :اِتَّقِ الزِّنا ؛ فَإِنَّهُ یَمحَقُ ⁽⁵⁾الرِّزقَ ویُبطِلُ الدّینَ . ⁽⁶⁾

.

۱۶ / ۹ خیانت

۱۶ / ۱۰ زنا

۱۶ / ۹خیانتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برکت از خانه ای که در آن خیانت باشد ، برداشته می شود.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دست خدا روی دستِ دو شریک است، تا وقتی که یکی از آن دو به دیگری خیانت نکند . پس هر گاه یکی از آن دو ، خیانت کند ، خداوند ، دست خود را از روی دست آنان بر می دارد و برکت ، از هر دو می رود.

۱۶ / ۱۰زناپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای علی! زنا ، شش اثر دارد ؛ سه تا در دنیا و سه تا در آخرت . آنچه در دنیاست : شُکوه را می بَرَد ، نابودی را شتاب می دهد ، و روزی را قطع می کند. و آنچه در آخرت است: بدی (سختی) حساب، خشم خداوند، و جاودانگی در آتش .

امام صادق علیه السلام :گناهی که ... جلوی روزی را می گیرد، زناست.

امام کاظم علیه السلام :از زنا بپرهیز ، که روزی را می کاهد و دین را خراب می کند.

.

أبو الحسن علیه السلام :إیّاکَ وَالزِّنا! فَإِنَّهُ یَمحَقُ البَرَکَةَ ، ویُهلِکُ الدّینَ . ⁽¹⁾

۱۶ / ۱۱الکَذِبرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الکَذِبُ یَنقُصُ الرِّزقَ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :اِعتِیادُ الکَذِبِ یورِثُ الفَقرَ . ⁽³⁾

۱۶ / ۱۲المالُ الحَرامُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا یَکسِبُ عَبدٌ مالاً مِن حَرامٍ فَیُنفِقُ مِنهُ فَیُبارَکَ لَهُ فیهِ ، ولا یَتَصَدَّقُ بِهِ فَیُقبَلَ مِنهُ ، ولا یُترَکُ خَلفَ ظَهرِهِ إلّا کانَ زادَهُ إلَی النّارِ . ⁽⁴⁾

أبو الحسن علیه السلام :إنَّ الحَرامَ لا یَنمی ، وإن نَمی لا یُبارَکُ لَهُ فیهِ ، وما أنفَقَهُ لَم یُؤجَر عَلَیهِ ، وما خَلَّفَهُ کانَ زادَهُ إلَی النّارِ . ⁽⁵⁾

الإمام الصادق علیه السلام :کَثرَةُ السُّحتِ یَمحَقُ الرِّزقَ . ⁽⁶⁾

.

۱۶ / ۱۱ دروغ

۱۶ / ۱۲ مال حرام

امام هادی علیه السلام :از زنا بپرهیز ، که برکت را می برد و دین را تباه می سازد.

۱۶ / ۱۱دروغپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دروغ، روزی را کم می کند.

امام علی علیه السلام :عادت به دروغگویی ، تهی دستی می آورد.

۱۶ / ۱۲مال حرامپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه بنده، مالی را از حرام به دست آورد ، چنانچه از آن ، انفاق کند، برایش در آن برکت قرار داده نمی شود ، و چنانچه از آن ، صدقه دهد، از او قبول نمی شود ، و چنانچه بعد از او باقی بماند ، ره توشه او به جهنّم خواهد بود.

امام هادی علیه السلام :همانا حرام، افزایش نمی یابد و اگر افزایش یابد، برکتی در آن نیست ، و اگر آن را انفاق کند، پاداشی نمی برد ، و آنچه بر جای می گذارد ، توشه اش به سوی آتش خواهد بود .

امام صادق علیه السلام :زیاد شدن کسب حرام، روزی را نابود ( / بی برکت) می سازد.

.

۱۶ / ۱۳الإِسرافالإمام علیّ علیه السلام :لا غِنی مَعَ إسرافٍ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :الإِسرافُ یُفنِی الکَثیرَ ، الاِقتِصادُ یُنمِی الیَسیرَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :القَصدُ مَثراةٌ ، وَالسَّرَفُ مَتواةٌ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :کَثرَةُ السَّرَفِ تُدَمِّرُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :کَم تَرَفٍ ⁽⁵⁾مِن سَرَفٍ! ⁽⁶⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ مَعَ الإِسرافِ قِلَّةَ البَرَکَةِ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :إنَّ السَّرَفَ یورِثُ الفَقرَ ، وإنَّ القَصدَ یُورِثُ الغِنی . ⁽⁸⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :مَن بَذَّرَ وأَسرَفَ زالَت عَنهُ النِّعمَةُ . ⁽⁹⁾

۱۶ / ۱۴البُخلالکتاب«وَ أَمَّا مَن بَخِلَ وَ اسْتَغْنَی * وَ کَذَّبَ بِالْحُسْنَی * فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْعُسْرَی * وَ مَا یُغْنِی عَنْهُ مَالُهُ إِذَا تَرَدَّی» . ⁽¹⁰⁾

.

۱۶ / ۱۳ اسراف

۱۶ / ۱۴ بُخل

۱۶ / ۱۳اسرافامام علی علیه السلام :با اسراف ، بی نیازی نخواهد بود.

امام علی علیه السلام :اسراف ، فراوان را نابود می کند [و] میانه روی، اندک را افزایش می دهد.

امام علی علیه السلام :میانه روی ، افزایش دهنده است و اسراف، نابود کننده .

امام علی علیه السلام :اسرافِ فراوان ، [ زندگی را] نابود می سازد.

امام علی علیه السلام :ای بسا بیماری که ریشه در اسراف (زیاده روی در خوراک) دارد.

امام صادق علیه السلام :اسراف ، با کم برکتی همراه است .

امام صادق علیه السلام :اسراف ، تهی دستی می آورد و میانه روی، بی نیازی می بخشد.

امام کاظم علیه السلام :هر کس ولخرجی و اسراف کند ، نعمت از او زایل می شود.

۱۶ / ۱۴بُخلقرآن«و امّا کسی که بخل ورزد و احساس بی نیازی کند و وعده نیک[ خدا] را دروغ پندارد ، سختی را برایش فراهم می سازیم و مالش برای او کارساز نیست ، آن گاه که نابود گردد» .

.

الحدیثالکافی عن سعد بن طریف عن الإمام الباقر علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ عز و جل : «وَ أَمَّا مَن بَخِلَ وَ اسْتَغْنَی» ـ قالَ :بَخِلَ بِما آتاهُ اللّهُ عز و جل . «وَ کَذَّبَ بِالْحُسْنَی» بِأَنَّ اللّهَ یُعطی بِالواحِدَةِ عَشَرَةً إلی مِئَةِ ألفٍ فَما زادَ . «فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْعُسْرَی» قالَ : لا یُریدُ شَیئا مِنَ الشَّرِّ إلّا یَسَّرَهُ لَهُ . «وَ مَا یُغْنِی عَنْهُ مَالُهُ إِذَا تَرَدَّی» قالَ : أمَا وَاللّهِ ما هُوَ تَرَدّی فی بِئرٍ ولا مِن جَبَلٍ ولا مِن حائِطٍ ، ولکِن تَرَدّی فی نارِ جَهَنَّمَ . ⁽¹⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما مَحَقَ الإِیمانَ مَحقَ الشُّحِّ شَیءٌ ... إنَّ لِهذَا الشُّحِّ دَبیبا کَدَبیبِ النَّملِ ، وشُعَبا کَشُعَبِ الشِّرکِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما مَحَقَ الإِسلامَ مَحقَ الشُّحِّ شَیءٌ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَنعُ الخُبزِ یَمحَقُ البَرَکَةَ . ⁽⁴⁾

۱۶ / ۱۵مَنعُ الزَّکاةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا مَنَعُوا الزَّکاةَ مَنَعَتِ الأَرضُ بَرَکَتَها مِنَ الزَّرعِ وَالثِّمارِ وَالمَعادِنِ کُلِّها . ⁽⁵⁾

.

۱۶ / ۱۵ ندادن زکات

حدیثالکافیـ به نقل از سعد بن طریف ، از امام باقر علیه السلام ـ : «و امّا کسی که بخل ورزد و احساس بی نیازی کند» ، [ یعنی ]نسبت به آنچه خداوند به او داده است، بخل ورزد . «و وعده نیک [خدا ]را دروغ پندارد» ، [یعنی : آنچه را] خدا وعده داده است که در مقابل یکی ، ده تا صد هزار و بیشتر ، پاداش می دهد . «سختی را برایش فراهم می سازیم» ، [ یعنی] : هیچ بدی را اراده نمی کند، مگر آن که برایش آسان می سازد . «و مالش برای او کارساز نیست، آن گاه که نابود گردد» . به خدا سوگند ، مقصود [از نابود گشتن]، افتادن در چاه یا افتادن از کوه یا دیوار نیست؛ بلکه افتادن در آتش دوزخ است.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ چیز ، همانند بخل ، ایمان را نابود نمی سازد ... . این بخل را حرکتی همچون حرکت مورچه و شعبه هایی همچون شعبه های شرک است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ چیز ، همانند بخل ، اسلام را از بین نبرده است.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دریغ کردن نان [ از نیازمندان] ، برکت را از بین می برد.

۱۶ / ۱۵ندادن زکاتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه [مردم] زکات ندهند ، زمین ، برکت خود را از زراعت و میوه ها و معادن، از همه اینها ، بر می گیرد .

.

۱۶ / ۱۶مَنعُ حَقِّ المُسلِمِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن حَبَسَ عَن أخیهِ المُسلِمِ شَیئا مِن حَقِّهِ ، حَرَّمَ اللّهُ عَلَیهِ بَرَکَةَ الرِّزقِ إلّا أن یَتوبَ . ⁽¹⁾

۱۶ / ۱۷غِشُّ المُسلِمِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن غَشَّ أخاهُ المُسلِمَ ، نَزَعَ اللّهُ عَنهُ بَرَکَةَ رِزقِهِ . ⁽²⁾

۱۶ / ۱۸الخُضوعُ لِصاحِبِ الدُّنیاالإمام الصادق علیه السلام :مَن خَضَعَ لِصاحِبِ سُلطانٍ ولِمَن یُخالِفُهُ عَلی دینِهِ طَلَبا لِما فی یَدَیهِ مِن دُنیاهُ ، أخمَلَهُ اللّهُ عز و جل ، ومَقَّتَهُ عَلَیهِ ، ووَکَلَهُ إلَیهِ ؛ فَإِن هُوَ غَلَبَ عَلی شَیءٍ مِن دُنیاهُ فَصارَ إلَیهِ مِنهُ شَیءٌ نَزَعَ اللّهُ عز و جل البَرَکَةَ مِنهُ . ⁽³⁾

۱۶ / ۱۹الاِبتِعادُ عَنِ العُلَماءِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :سَیَأتی زَمانٌ عَلَی النّاسِ یَفِرّونَ مِنَ العُلَماءِ کَما یَفِرُّ الغَنَمُ عَنِ الذِّئبِ ، فَإِذا کانَ کَذلِکَ ابتَلاهُمُ اللّهُ تَعالی بِثَلاثَةِ أشیاءَ : الأَوَّلُ : یَرفَعُ البَرَکَةَ مِن أموالِهِم ، وَالثّانی : سَلَّطَ اللّهُ عَلَیهِم سُلطانا جائِرا ، وَالثّالِثُ : یَخرُجونَ مِنَ الدُّنیا بِلا إیمانٍ . ⁽⁴⁾

.

۱۶ / ۱۶ ندادن حقّ مسلمانان

۱۶ / ۱۷ فریب دادن مسلمان

۱۶ / ۱۸ فروتنی در برابر دنیاداران

۱۶ / ۱۹ دوری از دانشمندان

۱۶ / ۱۶ندادن حقّ مسلمانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس چیزی از حقّ برادر مسلمانش را نگه دارد [و به او ندهد] ، خداوند ، برکت روزی را بر او حرام می کند، مگر آن که توبه کند.

۱۶ / ۱۷فریب دادن مسلمانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس برادر مسلمانش را بفریبد ، خداوند، برکت روزی اش را از او می گیرد.

۱۶ / ۱۸فروتنی در برابر دنیادارانامام صادق علیه السلام :هر کس در برابر یک قدرتمند و یا کسی که با او در دینش مخالف است ، فروتنی کند تا از دنیایی که در دست اوست، به دست آورد ، خداوند ، او را بی نام و نشان می کند و نزد آن شخص منفورش می گرداند و او را به همان شخص وا می گذارد ، و اگر به چیزی از دنیای او هم دست یافت و چیزی به دستش رسید ، خداوند ، برکت را از آن می گیرد .

۱۶ / ۱۹دوری از دانشمندانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زمانی بر مردم خواهد آمد که آنان از عالمان می گریزند ، آن گونه که گوسفند از گرگ می گریزد . هر گاه چنین شد، خداوند ، آنان را به سه چیز مبتلا می سازد : یکم : برکت را از اموالشان بر می دارد؛ دوم : حاکمی ستمگر را بر آنان مسلّط می سازد؛ و سوم : از دنیا، بی ایمان خارج می شوند.

.

۱۶ / ۲۰تَعَلُّمُ العِلمِ رِیاءًرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن تَعَلَّمَ العِلمَ رِیاءً وسُمعَةً یُریدُ بِهِ الدُّنیا ، نَزَعَ اللّهُ بَرَکَتَهُ ، وضَیَّقَ عَلَیهِ مَعیشَتَهُ ، ووَکَلَهُ اللّهُ إلی نَفسِهِ ، ومَن وَکَلَهُ اللّهُ إلی نَفسِهِ فَقَد هَلَکَ . ⁽¹⁾

۱۶ / ۲۱الحَلفُ عِندَ الْبَیعِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الحَلفُ مَنفَقَةٌ لِلسِّلعَةِ ، مَمحَقَةٌ لِلبَرَکَةِ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :بیعوا ولا تَحلِفوا ؛ فَإِنَّ الیَمینَ تُنفِقُ السِّلعَةَ وتَمحَقُ البَرَکَةَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إیّاکُم وَالحَلفَ! فَإِنَّهُ یُنفِقُ السِّلعَةَ ، ویَمحَقُ البَرَکَةَ . ⁽⁴⁾

.

۱۶ / ۲۰ علم آموزی ریایی

۱۶ / ۲۱ سوگند خوردن به هنگام فروش

۱۶ / ۲۰علم آموزی ریاییپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس از روی ریا یا شهرت طلبی و به قصد دنیاخواهی علم بیاموزد ، خداوند، برکتش را از آن می گیرد ، زندگی اش را بر او تنگ می سازد و او را به حال خودش وا می گذارد ، و هر کس که خدا او را به حال خودش وا گذارد ، هلاک شده است .

۱۶ / ۲۱سوگند خوردن به هنگام فروشپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سوگند خوردن ، به کالا رونق می بخشد ؛ امّا برکت را از بین می برد.

امام علی علیه السلام :داد و ستد کنید و سوگند نخورید؛ چرا که سوگند خوردن، کالا را رونق می بخشد ، امّا برکت را از بین می برد.

امام علی علیه السلام :از سوگند خوردن بپرهیزید؛ چرا که کالا را رونق می بخشد و برکت را از بین می برد.

.

الکافی عن أبی حمزة رفعه :قامَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام عَلی دارِ ابنِ أبی مُعَیطٍ ، وکانَ یُقامُ فیهَا الإِبِلُ ، فَقالَ : یا معاشِرَ السَّماسِرَةِ ، أقِلُّوا الأَیمانَ! فَإِنَّها مَنفَقَةٌ لِلسِّلعَةِ ، مَمحَقَةٌ لِلرِّبحِ . ⁽¹⁾

۱۶ / ۲۲تَرکُ البَسمَلَةِ عِندَ الأَکلِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :کُلُّ طَعامٍ لا یُذکَرُ اسمُ اللّهِ عَلَیهِ فَإِنَّما هُوَ داءٌ ولا بَرَکَةَ فیهِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا وُضِعَتِ المائِدَةُ حَفَّتها أربَعَةُ آلافِ مَلَکٍ ، فَإِذا قالَ العَبدُ : بِسمِ اللّهِ ، قالَتِ المَلائِکَةُ : بارَکَ اللّهُ عَلَیکُم فی طَعامِکُم ، ثُمَّ یَقولونَ لِلشَّیطانِ : اُخرُج یا فاسِقُ ، لا سُلطانَ لَکَ عَلَیهِم . ⁽³⁾

۱۶ / ۲۳بَیعُ العَقارِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اللّهُمَّ مَن باعَ رِباعَهُ فَلا تُبارِک لَهُ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا یُبارَکُ فی ثَمَنِ أرضٍ ولا دارٍ لا یُجعَلُ فی أرضٍ ولا دارٍ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن باعَ دارا ولَم یَشتَرِ بِثَمَنِها دارا ، لَم یُبارَک لَهُ فیها أو فی شَیءٍ مِن ثَمَنِها . ⁽⁶⁾

.

۱۶ / ۲۲ بسم اللَّه نگفتن به هنگام خوردن

۱۶ / ۲۳ فروش مِلک

الکافیـ به نقل از ابو حمزه ، که سند آن را به امام علی علیه السلام رسانده است ـ :امیر مؤمنان علیه السلام بر درِ خانه ابن ابی مُعَیط ـ که در آن، شتر برای فروش نگهداری می شد ـ ایستاد و فرمود: «ای گروه دلّالان! کم سوگند بخورید؛ چرا که سوگند خوردن کالا را می کاهد و سود را از بین می برد».

۱۶ / ۲۲بسم اللّه نگفتن به هنگام خوردنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر غذایی که نام خدا بر آن گفته نشود ، درد است و برکتی ندارد.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه سفره نهاده می شود ، چهار هزار فرشته در اطراف آن گرد می آیند . چون بنده بگوید : «بسم اللّه »، فرشتگان می گویند: «خداوند، به غذایتان برکت دهد!» . سپس به شیطان می گویند : «ای فاسق! بیرون شو . تو بر آنان، راه تسلّط نداری».

۱۶ / ۲۳فروش مِلکپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خدایا! هر که خانه مسکونی اش را می فروشد، برایش مبارک مگردان .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بهای زمین یا خانه ای که در خرید زمین یا خانه دیگر خرج نشود ، برکت ندارد.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس خانه ای بفروشد و با پول آن خانه ای نخرد، نه آن خانه برایش برکت خواهد داشت، نه بهای آن.

.

الإمام الصادق علیه السلام :مُشتَرِی العُقدَةِ مَرزوقٌ ، وبائِعُها مَمحوقٌ . ⁽¹⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :ثَمَنُ العَقارِ مَمحوقٌ ، إلّا أن یُجعَلَ فی عَقارٍ مِثلِهِ . ⁽²⁾

راجع : ص ۸ (البرکة / الفصل الثالث عشر : حِرَف ذات برکة / الزراعة) .

۱۶ / ۲۴الشِّراءُ مِنَ المُحارَفِالإمام الصادق علیه السلامـ لِلوَلیدِ بنِ صَبیحٍ ـ :یا وَلیدُ ، لا تَشتَرِ لی مِن مُحارَفٍ شَیئا ؛ فَإِنَّ خُلطَتَهُ لا بَرَکَةَ فیها . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لا تَشتَرِ مِن مُحارَفٍ ؛ فَإِنَّ صَفقَتَهُ لا بَرَکَةَ فیها . ⁽⁴⁾

۱۶ / ۲۵نَومُ الغَداةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الصُّبحَةُ تَمنَعُ الرِّزقَ . ⁽⁵⁾

.

۱۶ / ۲۴ خرید از شخص کم بخت و کم روزی

۱۶ / ۲۵ خواب صبحگاهان

امام صادق علیه السلام :کسی که باغستان می خرد، روزی می یابد و کسی که آن را می فروشد ، زیان می کند (مال باخته می گردد).

امام کاظم علیه السلام :پولِ زمین [و مِلک]، از بین می رود، مگر آن که با آن، زمینی [یا مِلکی ]مانند همان خریده شود.

ر . ک : ص ۹ (برکت / فصل سیزدهم : شغل های با برکت / کشاورزی) .

۱۶ / ۲۴خرید از شخص کم بخت و کم روزیامام صادق علیه السلامـ به ولید بن صَبیح ـ :ای ولید! برای من از آدم کم بخت و روزی ، چیزی خرید مکن؛ چرا که معامله و معاشرت با او، بی برکت است.

امام صادق علیه السلام :از آدم بی بخت و روزی ، خرید نکن ؛ چرا که داد و ستد با او ، برکت ندارد.

۱۶ / ۲۵خواب صبحگاهانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خوابِ بامدادی ، جلوی روزی را می گیرد.

.

الإمام الصادق علیه السلام :نَومَةُ الغَداةِ مَشومَةٌ تَطرُدُ الرِّزقَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «فَالْمُقَسِّمَاتِ أَمْرًا» ⁽²⁾ـ :المَلائِکَةُ تُقَسِّمُ أرزاقَ بَنی آدَمَ ما بَینَ طُلوعِ الفَجرِ إلی طُلوعِ الشَّمسِ ، فَمَن نامَ فی ما بَینَهُما نامَ عَن رِزقِهِ . ⁽³⁾

۱۶ / ۲۶السُّؤالرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما فَتَحَ رَجُلٌ بابَ مَسأَلَةٍ یُریدُ بِها کَثرَةً إلّا زادَهُ اللّهُ عز و جل بِها قِلَّةً . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن یَستَعفِف یُعِفَّهُ اللّهُ ، ومَن یَستَغنِ یُغنِهِ اللّهُ . ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلام :السُّؤالُ یُضعِفُ لِسانَ المُتَکَلِّمِ ، ویَکسِرُ قَلبَ الشُّجاعِ البَطَلِ ، ویوقِفُ الحُرَّ العَزیزَ مَوقِفَ العَبدِ الذَّلیلِ ، ویُذهِبُ بَهاءَ الوَجهِ ، ویَمحَقُ الرِّزقَ . ⁽⁶⁾

.

۱۶ / ۲۶ درخواست

امام صادق علیه السلام :خواب صبحگاهان، شوم است و روزی را می راند.

امام صادق علیه السلامـ در باره آیه : «سوگند به تقسیم کنندگان کار» ـ :فرشتگان، روزیِ آدمی زادگان را از طلوع سپیده تا طلوع آفتاب، تقسیم می کنند. پس هر کس در این فاصله بخوابد ، از روزی اش محروم می شود. ⁽¹⁾

۱۶ / ۲۶درخواستپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ مردی درِ درخواستی را به قصد افزایش مال نگشود ، مگر آن که خداوند ، به این سبب، بر تنگ دستی او افزود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس عفاف ورزد ، خداوند ، نگاهش می دارد و هر کس بی نیازی نشان دهد [ و درخواست نکند] ، خداوند ، بی نیازش می کند.

امام علی علیه السلام :درخواست ، زبان گوینده را ناتوان می کند، دلِ قهرمانِ شجاع را می شکند ، آزاده عزّتمند را در جایگاه برده خوار قرار می دهد ، آبرو را می برد، و روزی را نابود می سازد.

.

۱۶ / ۲۷الطَّعامُ الحارُّالإمام الصادق علیه السلام :الطَّعامُ الحارُّ غَیرُ ذی بَرَکَةٍ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إنَّ النَّبِیَّ اُتِیَ بِطَعامٍ حارٍّ جِدّا ، فَقالَ : ما کانَ اللّهُ عز و جل لِیُطعِمَنَا النّارَ . أقِرّوهُ حَتّی یَبرُدَ ویَمکُنَ ؛ فَإِنَّهُ طَعامٌ مَمحوقُ البَرَکَةِ . ⁽²⁾

.

۱۶ / ۲۷ غذای داغ

۱۶ / ۲۷غذای داغامام صادق علیه السلام :غذای داغ ، برکت ندارد.

امام صادق علیه السلام :نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، غذای بسیار داغی آوردند . فرمود: «خدای متعال ، چنان نیست که به ما آتش بخوراند . بگذارید تا سرد و قابل خوردن شود ؛ چون غذای داغ ، غذایی بی برکت است».

.

. .

۳۶ . برهان

اشاره

۳۶ . برهاندرآمدفصل یکم : ارزش برهانفصل دوم : ریشه برهانفصل سوم : آنچه «برهان» یا مشابه آن ، نامیده شده استفصل چهارم : ویژگی برهان های خدا

.

. .

درآمد

برهان ، در لغت

درآمدبرهان ، در لغتواژه «برهان» ، در لغت به معنای آوردن حجّت و دلیل روشن و قاطع است . صاحب بن عبّاد ، در این باره می گوید : البُرهانُ : بَیانُ الحُجَّةِ وَ إیضاحُها . ⁽¹⁾برهان ، آوردن حجّت و واضح گردانیدن آن است . همچنین اَزهَری ، به نقل از لیث ، آورده است : البُرهانُ : الحُجَّةُ وَ إیضاحُها . ⁽²⁾برهان ، حجّت و واضح گردانیدن آن است . واژه شناسان ، در ریشه شناسی «برهان» ، دچار اختلاف نظر شده اند : الف ـ برخی الف و نون آن را زاید شمرده اند و برهان را مصدر ثلاثی مجرّد از مادّه «بره» دانسته اند که بر معنای روشن و واضح ، دلالت می کند . زمخشری

.

می گوید : أبرَهَ فُلانٌ : جاءَ بِالبُرهانِ ؛ وَ «بَرهَنَ» مُوَلَّدٌ ؛ وَ البُرهانُ : بَیانُ الحُجَّةِ وَ إیضاحُها ؛ مِنَ البَرَهرَهَةِ ، وَ هِیَ البَیضاءُ مِنَ الجَواری . ⁽¹⁾أبرَهَ فُلانٌ ، یعنی : «فلانی ، برهانی را آورد» و واژه «بَرهَنَ» ، مُوَلَّد (غیر اصیل) است و بعدا ساخته شده است و برهان ، آوردن حجّت و واضح گردانیدن آن است و از واژه «بَرَهرَهَة» گرفته شده که به معنای زنان سپیدروست . ب ـ برخی آن را رباعی مجرّد و فعل آن را «بَرهَنَ» دانسته اند . جوهری ، در موضع ذکر مادّه «برهن» می گوید : البُرهانُ : الحُجَّةُ ؛ وَ قَد بَرهَنَ عَلَیهِ ، أی أقامَ الحُجَّةَ . ⁽²⁾برهان ، به معنای حجّت است و «قَد بَرهَنَ عَلَیهِ» ، یعنی : بر آن ، برهان اقامه کرد . ج ـ گروهی نیز برهان را هم جزو ثلاثی ها آورده اند و هم جزو رباعی ها . ⁽³⁾در مقام داوری و رفع اختلاف در این مقوله ، می توان گفت : «برهان» ، در اصل مصدر و از مادّه «بره» است ، به معنای «آوردن حجّت و دلیل روشن» ؛ لیکن در فرآیند کثرت استعمال و فزونیِ اُنس ذهنی میان لفظ و معنای «برهان» ، از این واژه ، فعل ثلاثی مزیدی بر وزن فَعْلَنَ ، ⁽⁴⁾«منحوت» گشت و «بَرهَنَ» به همان معنای «أبرَهَ» به کار رفته است . سپس فزونی کاربرد «بَرهَنَ» و غلبه استعمالی اش ، چنان بین این لفظ و معنا در اذهان اهل گویش تازی ، اُنس و پیوند ایجاد نمود که در کاربرد «بَرهَنَ» و مشتقّات آن ، دیگر عنایتی به مادّه «بره» نمی شد ؛ یعنی مادّه «برهن» ، خود وضع مستقلّ می یابد و حقیقت ، در معنای دلیل و برهان روشن آوردن ، می گردد . با این توجّه ، «بَرهَنَ» از وزن «فَعلَنَ» نیز به وزن «فَعلَلَ» در می آید . از شواهد این سخن ، فرآیند تاریخی کاربرد واژه های «برهان» و «برهن» و مشتقّات آنها در گویش عرب و ذکر آنها در معاجم لغوی است ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

.

. .

فرق میان «برهان» و «دلیل»

برهان ، در قرآن و حدیث

اشاره

فرق میان «برهان» و «دلیل»ابو هلال عسکری ، در بیان فرق میان برهان و دلیل ، می گوید : الفَرقُ بَینَ البُرهانِ وَالدَّلیلِ : البُرهانُ : الحُجَّةُ القاطِعَةُ المُفیدَةُ لِلعِلمِ ، وَ أَمّا ما یُفیدُ الظَّنَّ فَهُوَ الدَّلیلُ . ⁽¹⁾تفاوت میان برهان و دلیل ، این است که برهان ، به معنای حجّت قاطع و مفید برای علم است ؛ امّا آنچه برای ظن ، مفید باشد ، دلیل است . باری ! ریشه واژه «برهان» هر چه باشد ، تردیدی نیست که این واژه از نظر واژه شناسان ، به معنای دلیلی است که به روشنی و با قاطعیّت بتواند مدّعا را اثبات نماید ؛ ⁽²⁾امّا به تدریج از معنای اصلی خود ، فاصله گرفته و در اصطلاح منطق ، به نوع خاصّی از استدلال ، اطلاق شده است . ⁽³⁾

برهان ، در قرآن و حدیثدر قرآن و حدیث ، «برهان» در معنای لغوی خود ، یعنی دلیل واضح و روشن و مفیدِ برای علم ، اطلاق شده است . این واژه در قرآن ، هفت بار به صورت مفرد ⁽⁴⁾و یک بار به صورت تثنیه آمده است . ⁽⁵⁾

.

۱ . واژه های مشابه برهان در قرآن

الف - سلطان

ب - آیه

مهم ترین نکاتی که برای آشنایی با جایگاه برهان در قرآن و حدیث ، قابل توجّه اند ، عبارت اند از :

۱ . واژه های مشابه برهان ⁽¹⁾در قرآندر قرآن و حدیث ، واژه هایی وجود دارند که در معنای برهان به کار می روند . این واژه ها عبارت اند از :

الف ـ سلطانبرهان ، از آن رو که بر عقل ها و دل ها سلطه می یابد ⁽²⁾و به انسان ، قدرت مقابله با مخالفان اعتقادی را می دهد ، سلطان نامیده می شود ، مانند : «أَمْ لَکُمْ سُلْطَانٌ مُّبِینٌ . ⁽³⁾یا دلیلی آشکار [ در دست ] دارید؟»

ب ـ آیهبرهان ، دلیلی روشن و آشکار بر حقّانیت آورنده آن است و از این رو ، در برخی از موارد ، از آن به «آیه» ⁽⁴⁾تعبیر شده است ، مانند :

.

ج - حجّت

د - بیّنه

«ثُمَّ أَرْسَلْنَا مُوسَی وَ أَخَاهُ هَارُونَ بِایَاتِنَا وَسُلْطَانٍ مُّبِینٍ . ⁽¹⁾سپس موسی و برادرش هارون را با آیات خود و حجّتی آشکار ، فرستادیم» . در این آیه ، از عصای موسی علیه السلام و «ید بیضاء (دست ...)» و دیگر امور خارق العاده ای که به دست موسی علیه السلام ظاهر شد و حقّانیت او را ثابت کرد ، به «آیات» تعبیر شده است ، در حالی که در آیه ای دیگر ، از عصا و ید بیضا ، به عنوان دو برهان ، یاد گردیده است : «فَذَانِکَ بُرْهَانَانِ مِن رَّبِّکَ إِلَی فِرْعَوْنَ وَ مَلَاءِیْه . ⁽²⁾این دو [ نشانه ] ، دو برهان از جانب پروردگار توست [ که باید ]به سوی فرعون و سران [ کشور ]او [ ببری ]» .

ج ـ حجّتبرهان ، دلیل قاطع و راهی روشن برای اِحقاق حق و اِبطال باطل است . از این رو ، «حجّت» ⁽³⁾نامیده گردیده است ، مانند : «فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ . ⁽⁴⁾برهانِ رسا ، ویژه خداست» .

د ـ بیّنهبرهان ، دلیلی واضح ، روشن و آشکار برای اثبات مدّعا و تشخیص حق از باطل

.

۲ . ارزش و اهمّیت برهان

۳ . تأمّلی در آنچه برهان نامیده شده

است . از این رو ، به آن «بیّنه» ⁽¹⁾اطلاق گردیده است ، مانند : «أَفَمَن کَانَ عَلَی بَیِّنَةٍ مِّن رَّبِّهِ . ⁽²⁾آیا کسی که از جانب پروردگارش بر حجّتی روشن است ؟ » . «لِّیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَن بَیِّنَةٍ وَیَحْیَی مَنْ حَیَّ عَن بَیِّنَةٍ . ⁽³⁾تا کسی که [گم راه و] هلاک می شود ، از روی برهان ، هلاک گردد ، و کسی که زنده می شود [و هدایت می یابد] ، از روی برهان ، زنده بماند» .

۲ . ارزش و اهمّیت برهانبر اساس قرآن و احادیث نقل شده از پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت بزرگوار ایشان ، برهان ، پایه و اساس اسلام در عقیده ، اخلاق و عمل است .لذا مردم را بر مبنای برهان ، به توحید ، نبوّت ، معاد و امامت ، و همچنین به ارزش های اخلاقی و عملی دعوت می نمایند و در یک کلام ، از نظر اسلام ، برهان ، میزان و معیار سنجش حق و باطل است . اسلام ، خود بر برهان تکیه می کند و از مخالفان نیز برهان طلب می نماید . ⁽⁴⁾

۳ . تأمّلی در آنچه برهان نامیده شدهبا تأمّل در آنچه در قرآن و حدیث ، برهان نامیده شده (مانند : خودِ قرآن ، انبیا ، معجزات انبیا و اهل بیت علیهم السلام ) ، در کنار آیات و احادیثی که فطرت و عقل را معیار سنجش حق و باطل می دانند ، به این نتیجه می رسیم که از نظر اسلام ، عقل سلیم و فطرت پاک ، پایه و اساس برهان است . معجزات انبیا ، بدان جهت برهان نامیده

.

۴ . اوصاف و انواع براهان های خداوند

شده که عقل ، به روشنی دلالت آنها را بر صدق مدّعی نبوّت ، درک می کند . انبیا ، قرآن ، اسلام و اهل بیت علیهم السلام ، از آن رو ، برهان نامیده شده اند که برنامه هایی که برای زندگی ارائه می دهند ، منطبق با موازین عقلی و فطری است . همچنین نام گذاری موارد دیگری به برهان ، نشانه هماهنگی آنها با فطرت و عقل است . بر این اساس ، در اسلام ، چیزی که ضدّ عقل و فطرت باشد ، وجود ندارد و اگر چیزی به خدا و انبیا و اهل بیت علیهم السلام ، نسبت داده شود که ضدّ عقل و فطرت است ، قطعا صحیح نیست . ⁽¹⁾

۴ . اوصاف و انواع برهان های خداوندبر پایه متون حدیثی ای که در فصل چهارم آمده ، برهان های الهی با چهار صفت ، توصیف شده اند : وضوح ، بلوغ ، شمول و دوام . آنچه قابل بحث و بررسی است ، این که : آیا همه برهان های الهی ، دارای این اوصاف هستند یا ویژگی های یاد شده به نوع خاصّی از برهان های الهی اختصاص دارند؟ برای پاسخ به این سؤال ، باید گفت : برهان های الهی ، به دو دسته تقسیم می شوند : برهان های ظاهر و برهان های باطن ، چنان که از امام کاظم علیه السلام روایت شده که فرمود : إنَّ للّهِِ عَلَی النّاسِ حُجَّتَینِ : حُجَّةً ظاهِرَةً وَ حُجَّةً باطِنَةً ؛ فَأَمَّا الظّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَ الأَنبِیاءُ وَ الأَئِمَّةُ ، وَ أَمَّا الباطِنَةُ فَالعُقولُ . ⁽²⁾برای خدا بر مردم ، دو حجّت است : حجّتی بیرونی و حجّتی درونی . حجّت بیرونی ، فرستادگان و پیامبران و امامان اند ، و حجّت درونی ، خِردهایند .

.

برهان های باطنی خداوند متعال ، یعنی برهان های فطری و عقلی ، دارای همه ویژگی هایی هستند که بدانها اشاره شد ، بدین معنا که همه انسان ها در طول تاریخ ، به طور واضح و روشن ، خوب و بد را ذاتا تشخیص می داده اند و برای نمونه ، می دانسته اند که عدل ، نیکوست و ظلم ، بد است . خداوند متعال ، در قرآن کریم ، در این باره فرموده است : «وَ نَفْسٍ وَ مَا سَوَّاهَا فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْوَاهَا . ⁽¹⁾سوگند به نفْس و آن که آن را درست کرد ، سپس پلیدکاری و پرهیزگاری اش را به آن ، الهام کرد » . در حدیثی از امام صادق علیه السلام ـ که می تواند به همین موضوع اشاره داشته باشد ـ ، آمده است : ما مِن عَبدٍ إلّا وَ للّهِِ عَلَیهِ حُجَّةٌ . ⁽²⁾هیچ بنده ای نیست ، مگر آن که خدا را بر او حجّتی است . امّا برهان های ظاهری خداوند ، یعنی انبیا و اوصیای آنان ، دارای همه اوصافی که بدانها اشاره شد ، نیستند ؛ زیرا چه بسا حجّت های الهی به دلیل وجود مانع ، آشکار نباشند یا دستیابی همه مردم به آنها امکان پذیر نباشد ، چنان که امام مهدی علیه السلام قرن هاست که از دیده ها پنهان است . در این باره ، از امام علی علیه السلام روایت شده که فرمود : لا تَخلُو الأَرضُ مِن قائِمٍ للّهِِ بِحُجَّةٍ ، إمّا ظاهِرا مَشهورا ، وَ إمّا خائِفا ⁽³⁾مَغمورا ؛ لِئَلّا تَبطُلَ حُجَجُ اللّهِ وَ بَیِّناتُهُ . ⁽⁴⁾

.

۵ . آثار پیروی از برهان

الف - رهایی از خرافه پرستی

زمین ، از کسی که حجّت خدا را بر پا دارد ، خواه آشکار و شناخته یا بیمناک و گم نام ، خالی نمی مانَد تا آن که حجّت ها و گواه های خدا از بین نروند . امّا این که برهانِ پنهان و امامِ غایب ، چه سودی برای جامعه دارد ، مسئله دیگری است که توضیح آن در مبحث امامت گذشت . ⁽¹⁾نکته قابل توجّه ، این است که برهان باطنی ، یعنی برهان فطری و عقلی ، نمی تواند مبنا و معیار تکلیف الهی باشد . قرآن کریم ، تصریح می فرماید : «وَ مَا کُنَّا مُعَذِّبِینَ حَتَّی نَبْعَثَ رَسُولًا . ⁽²⁾و ما تا پیامبری برنینگیزیم، به عذاب نمی پردازیم» . این سخن ، بدین معناست که هر چند انسان ، خود می تواند اجمالاً خوب و بد را تشخیص دهد ؛ لیکن تا تکالیف الهی از طریق پیامبران یا اوصیای آنان به انسان ابلاغ نشود ، خداوند ، او را مؤاخذه نخواهد کرد .

۵ . آثار پیروی از برهانپیروی از برهان ، موجب معرفت یافتن به حقایق هستی و کامیابی مادّی و معنوی ، و دنیوی و اُخروی است . مهم ترین آثار پیروی از برهان را در این عناوین می توان خلاصه کرد :

الف ـ رهایی از خرافه پرستیقرآن کریم با دعوت کردن مردم به پیروی از برهان ، آنان را از خرافاتی مانند شرک و بت پرستی ، ⁽³⁾فرزنددار بودن خداوند متعال ، ⁽⁴⁾دخترانِ خدا خواندنِ

.

ب - رهایی از پیروی کورکورانه از دیگران

ج - دستیابی به یقین

د - برخورداری از امنیت

ه - پیروزی بر مخالفان

فرشتگان ، ⁽¹⁾گروه گرایی و نژادپرستی ⁽²⁾و... باز می دارد .

ب ـ رهایی از پیروی کورکورانه از دیگرانپیرو برهان ، نمی تواند بدون دلیل روشن ، از کسی پیروی کند . از این رو ، پیروان راستین قرآن ، هیچ گاه کورکورانه از پدر و مادر ، شخصیت های معروف ، احزاب و گروه های سیاسی و اجتماعی ، دنباله روی نخواهند کرد . ⁽³⁾

ج ـ دستیابی به یقینپیروی از برهان ، انسان را از شک ـ که آفت زندگی معنوی است ـ ، رهایی می بخشد ⁽⁴⁾و به سرمنزل یقین رسانده ، به حقایق هستی ، ره نمون می گردد . ⁽⁵⁾

د ـ برخورداری از امنیتیکی از آثار مهمّ پیروی از برهان ، احساس آرامش و امنیت روانی است که در نتیجه رسیدن به یقین ، برای انسان ، حاصل می شود و بدین سان ، اولیای الهی در هیچ شرایطی احساس ناامنی ، ترس و وحشت ندارند . ⁽⁶⁾

ه ـ پیروزی بر مخالفانپیروان برهان ، هیچ گاه در میدان مبارزه اعتقادی ، شکست نمی خورند ؛ زیرا برهان ، آنها را با حق همراه می سازد . بر پایه سنّت های ثابت الهی ، حق ، همواره بر

.

۶ . آثار مخالفت با برهان

الف - پیروی از حدس و گمان

ب - پیروی از تمایلات نفسانی

ج - سرنوشت شوم

باطلْ پیروز است و در میدان مبارزات سیاسی نیز پیروزی نهایی با پیروان برهان است . ⁽¹⁾

۶ . آثار مخالفت با برهانبر عکس آنچه گفته شد ، مخالفت با برهان ، مایه گم راهی و ناکامی مادّی و معنوی است . شماری از خطرهای بی توجّهی و مخالفت با برهان ، عبارت اند از :

الف ـ پیروی از حدس و گمانکسی که آمادگی ندارد از عقل و برهان عقلی پیروی کند ، طبعا در زندگی ، راهی جز پیروی از حدس و گمان ندارد . از این رو ، در بسیاری از آیات قرآن ، هنگامی که برهان یا علم نفی شده ، در کنار آن ، پیروی از گمان و تکیه بر تخمین ، مطرح گردیده است . ⁽²⁾

ب ـ پیروی از تمایلات نفسانیدومین خطری که در نتیجه مخالفت برهان ، دامنگیر انسان می شود ، پیروی از تمایلات نفسانی است . کسی که برهان را رها کند ، ناگزیر در دام هوس ها و خواسته های نامشروع می افتد . لذا قرآن کریم ، پیروی از هوای نفس را در کنار پیروی از گمان ، نتیجه پیروی نکردن از برهان ، شمرده است . ⁽³⁾

ج ـ سرنوشت شومقرآن کریم ، سرشار از یادآوری سرگذشت دردناک و عبرت آموز اقوامی است که در

.

برابر براهین روشن الهی ایستادند و خطرناک ترین سرنوشت ها را برای خویش ، رقم زدند . ⁽¹⁾روی گردانی اهل مَدیَن از حجّت های روشنِ شعیب علیه السلام و فرجام هلاکتبار این قوم ، از نمونه های بارز این یادآوری هاست . ⁽²⁾

.

الفصل الأوّل : قیمة البرهان۱ / ۱مَبنَی الدَّعوَةِ إلَی المَبدَأالکتاب« أَمَّن یَبْدَؤُاْ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ وَ مَن یَرْزُقُکُم مِّنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَءِلَهٌ مَّعَ اللَّهِ قُلْ هَاتُواْ بُرْهَانَکُمْ إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ » . ⁽¹⁾

« أَمِ اتَّخَذُواْ مِن دُونِهِ ءَالِهَةً قُلْ هَاتُواْ بُرْهَانَکُمْ هَذَا ذِکْرُ مَن مَّعِیَ وَ ذِکْرُ مَن قَبْلِی بَلْ أَکْثَرُهُمْ لَا یَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُم مُّعْرِضُونَ » . ⁽²⁾

« وَ مَن یَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا ءَاخَرَ لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِندَ رَبِّهِ إِنَّهُ لَا یُفْلِحُ الْکَافِرُونَ » . ⁽³⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعاءِ الجَوشَنِ الکَبیرِ ـ :یا مَن فِی الآفاقِ آیاتُهُ ، یا مَن فِی الآیاتِ بُرهانُهُ ... یا مَن سَبیلُهُ واضِحٌ لِلمُنیبینَ ، یا مَن آیاتُهُ بُرهانٌ لِلنّاظِرینَ . ⁽⁴⁾

.

فصل یکم : ارزش برهان

۱ / ۱ پایه دعوت به خدا

فصل یکم : ارزش برهان۱ / ۱پایه دعوت به خداقرآن«آیا آن کس که آفرینش موجودات را می آغازد ، سپس آنها را باز می گردانَد ، و آن کس که از آسمان و زمین به شما روزی می دهد؟ آیا معبودی با خداست؟ بگو : اگر راست می گویید ، برهان خویش را بیاورید» .

«آیا به جای خداوند ، خدایانی برای خود گرفته اند؟ بگو : برهانتان را بیاورید . این است یادکردِ هر که با من است و یادکردِ هر که پیش از من بوده است ؛ [نه!] بلکه بیشترشان ، حق را نمی شناسند و در نتیجه ، از آن روی گردان اند» .

«و هر کس با وجود خداوند ، معبود دیگری را بخواند که برای آن برهانی ندارد ، حسابش فقط با پروردگارش است . بی تردید ، کافران ، رستگار نخواهند شد» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعای «جوشن کبیر» ـ :ای آن که کران تا کران ، نشانه های [هستیِ ]اوست ! ای آن که نشانه ها[یش] ، برهان [وجود و قدرت ]اوست !... ای آن که راهش برای بازگشت کنندگان [به سویش] روشن است ! ای آن که نشانه هایش برای بینندگان ، برهان است !

.

الإمام علی علیه السلامـ فی دُعاءِ یَومِ الجُمُعَةِ ـ :سُبحانَکَ ما أعظَمَ شَأنَکَ ، وأَعلی مَکانَکَ ، وأَنطَقَ بِالصِّدقِ بُرهانَکَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ خَطَبَها حینَما سَأَ لَهُ سائِلٌ أن یَصِفَ اللّهَ تَعالی ـ :... وأَرانا مِن مَلَکوتِ قُدرَتِهِ ، وعَجائِبِ ما نَطَقَت بِهِ آثارُ حِکمَتِهِ ، وَاعتِرافِ الحاجَةِ مِنَ الخَلقِ إلی أن یُقیمَها بِمِساکِ قُوَّتِهِ ، ما دَلَّنا بِاضطِرارِ قِیامِ الحُجَّةِ لَهُ عَلی مَعرِفَتِهِ ، فَظَهَرَتِ البَدائِعُ الَّتی أحدَثَتها آثارُ صَنعَتِهِ ، وأَعلامُ حِکمَتِهِ ، فَصارَ کُلُّ ما خَلَقَ حُجَّةً لَهُ ودَلیلاً عَلَیهِ ؛ وإن کانَ خَلقا صامِتا ، فَحُجَّتُهُ بِالتَّدبیرِ ناطِقَةٌ ، ودَلالَتُهُ عَلَی المُبدِعِ قائِمَةٌ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ المُتَجَلّی لِخَلقِهِ بِخَلقِهِ ، وَالظّاهِرِ لِقُلوبِهِم بِحُجَّتِهِ ... ، قَدِ انجابَتِ السَّرائِرُ لِأَهلِ البَصائِرِ ، ووَضَحَت مَحَجَّةُ الحَقِّ لِخابِطِها ⁽³⁾، وأَسفَرَتِ السّاعَةُ عَن وَجهِها ، وظَهَرَتِ العَلامَةُ لِمُتَوَسِّمِها . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فی بَیانِ احتِجاجِ اللّهِ سُبحانَهُ عَلَی المُلحِدینَ فی دینِهِ وکِتابِهِ ـ :... وَاحتَجَّ سُبحانَهُ عَلَیهِم ، وأَوضَحَ الحُجَّةَ وأَبانَ الدَّلیلَ ، وأَثبَتَ البُرهانَ عَلَیهِم مِن أنفُسِهِم ، ومِنَ الآفاقِ ومِنَ السَّماواتِ وَالأَرضِ ، بِمُشاهَدَةِ العِیانِ ، ودَلائِلِ البُرهانِ ، وأَوضَحَ البَیانَ فی تَنزیلِ القُرآنِ ، کُلُّ ذلِکَ دَلیلٌ عَلَی الصّانِعِ القَدیمِ ، المُدَبِّرِ الحَکیمِ ، الخالِقِ العَلیمِ . ⁽⁵⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ مِن دُعائِهِ بَعدَ العَصرِ ـ :قَدَّمتُ الثِّقَةَ بِکَ وَسیلَةً فِی استِنجازِ مَوعودِکَ ... وَاستِرشادا لِبُرهانِ آیاتِکَ . ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلامـ در دعای روز جمعه ـ :پاکا تو! وه که چه بزرگ است مقام تو ، و چه بلند است پایگاه تو ، و چه راستگوست برهان تو !

امام علی علیه السلامـ از سخنانی که چون خواهنده ای از او خواست تا خدای متعال را برایش وصف کند ، آن را بیان فرمود ـ :و از مظاهر قدرت بی کرانه اش ، و نشانه های شگفت انگیز حکمتش ، و نیازمندی گویای مخلوقات به قدرت نگه دارنده اش ، به ما آن نشان داد که لاجرم ، حجّت خداوندی را تمام می کند و ما را به شناخت او ، ره نمون می شود . پس بدایعی که آثار صُنع او و نشانه های حکمتش پدید آورده اند ، آشکار است ، و آنچه آفریده ، حجّت او و دلیل و راه نمای به سوی اوست . اگر مخلوقی خاموش [و بی زبان] باشد ، تدبیر کردن آن ، خود ، حجّت گویای اوست و دلیل بر آفریننده اش .

امام علی علیه السلام :سپاس ، خدایی را که با آفرینش خود ، برای آفریدگانش آشکار گشته و با حجّت خویش ، در دل های آنان ، نمودار است ... . اسرار پنهان ، برای بینشوَرانْ هویدا شده و شاه راه حق ، برای گام زنندگان در آن ، روشن گردیده و قیامت ، پرده از رُخسارش برکشیده شده ، و نشانه های آن برای نشانه شناسان ، نمایان شده است .

امام علی علیه السلامـ در بیان حجّت آوری خداوند سبحان برای انکار کنندگان دین و کتاب او ـ :خداوند سبحان ، برای آنانْ استدلال کرد ، و حجّت روشن و دلیل آشکار آورد و از وجود خودشان ، و از عالم بیرون ، و از آسمان ها و زمین ، با مشاهدات عینی و دلایل برهان ، برایشان اقامه برهان کرد و در قرآن ، برایشان توضیحاتی آورد . همه اینها ، دلیلی است بر وجود سازنده اَزَلی و مدبّر فرزانه و آفریننده دانا .

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعای ایشان بعد از نماز عصر ـ :اعتماد به تو را وسیله ای برای تحقّق بخشیدن وعده ات ... و راه نمایی جستن از برهان نشانه هایت ، قرار داده ام .

.

عنه علیه السلام :سُبحانَکَ یا إلهی ... أکرَمتَنا بِمَعرِفَتِکَ ، وأَظهَرتَ عَلَینا حُجَّتَکَ ، وأَسبَغتَ ⁽¹⁾عَلَینا نِعمَتَکَ ، وهَدَیتَنا إلی تَوحیدِکَ ، وسَهَّلتَ لَنَا المَسلَکَ إلَی النَّجاةِ ، وحَذَّرتَنا سَبیلَ المَهلَکَةِ ، فَکانَ جَزاؤُکَ مِنّا أن کافَأناکَ عَلَی الإِحسانِ بِالإِساءَةِ ، اجتِراءً مِنّا عَلی ما أسخَطَ ، ومُسارَعَةً إلی ما باعَدَ مِن رِضاکَ ، وَاغتِباطا بِغُرورِ آمالِنا ، وإعراضا عَلی زَواجِرِ آجالِنا . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ اللّهَ احتَجَّ عَلَی النّاسِ بِما آتاهُم وعَرَّفَهُم . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إنَّ أمرَ اللّهِ کُلَّهُ عَجیبٌ ، إلّا أنَّهُ قَدِ احتَجَّ عَلَیکُم بِما قَد عَرَّفَکُم مِن نَفسِهِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :قالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : أنزَلَ اللّهُ « الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ ثُمَّ الَّذِینَ کَفَرُواْ بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ » ⁽⁵⁾. فَکانَ فی هذِهِ الآیَةِ رَدٌّ عَلی ثَلاثَةِ أصنافٍ مِنهُم ، لَمّا قالَ : « الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ » فَکانَ رَدّا عَلَی الدَّهرِیَّةِ ⁽⁶⁾الَّذینَ قالوا : إنَّ الأَشیاءَ لا بَدءَ لَها وهِیَ دائِمَةٌ ، ثُمَّ قالَ : « وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ » ، فَکانَ رَدّا عَلَی الثَّنَوِیَّةِ ⁽⁷⁾الَّذینَ قالوا : إنَّ النّورَ وَالظُّلمَةَ هُمَا المُدَبِّرانِ ، ثُمَّ قالَ : « ثُمَّ الَّذِینَ کَفَرُواْ بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ » فَکانَ رَدّا عَلی مُشرِکِی العَرَبِ الَّذینَ قالوا : إنَّ أوثانَنا آلِهَةٌ . ثُمَّ أنزَلَ اللّهُ : « قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ » إلی آخِرِها ، فَکانَ رَدّا عَلی مَنِ ادَّعی مِن دونِ اللّهِ ضِدّا أو نِدّا . قالَ : فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لِأَصحابِهِ : قولوا : « إِیَّاکَ نَعْبُدُ » أی : نَعبُدُ واحِدا لا نَقولُ کَما قالَتِ الدَّهرِیَّةُ : إنَّ الأَشیاءَ لا بَدءَ لَها وهِیَ دائِمَةٌ ، ولا کَما قالَتِ الثَّنَوِیَّةُ الَّذینَ قالوا : إنَّ النّورَ وَالظُّلمَةَ هُمَا المُدَبِّرانِ ، ولا کَما قالَ مُشرِکُو العَرَبِ : إنَّ أوثانَنا آلِهَةٌ ، فُلا نشرِکُ بِکَ شَیئا ، ولا نَدعو مِن دونِکَ إلها کَما یَقولُ هؤُلاءِ الکُفّارُ ، ولا نَقولُ کَما قالَتِ الیَهودُ وَالنَّصاری : إنَّ لَکَ وَلَدا تَعالَیتَ عَن ذلِکَ عُلُوّا کَبیرا . قالَ : فَذلِکَ قَولُهُ : « وَ قَالُواْ لَن یَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَن کَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَی » ⁽⁸⁾وقالَت طائِفَةٌ غَیرُهُم مِن هؤُلاءِ الکُفّارِ ما قالوا ، قالَ اللّهُ تَعالی : یا مُحَمَّدُ : « تِلْکَ أَمَانِیُّهُمْ » الَّتی یَتَمَنَّونَها بِلا حُجَّةٍ : « قُلْ هَاتُواْ بُرْهَانَکُمْ » وحُجَّتَکُم عَلی دَعواکُم « إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ » کَما أتی مُحَمَّدٌ بِبَراهینِهِ الَّتی سَمِعتُموها . ⁽⁹⁾

.

امام زین العابدین علیه السلام :پاکی تو ، ای معبود من ! ... ما را به شناخت خودت ، گرامی داشتی و حجّتت را به ما شناساندی و نعمت هایت بر ما سرشار ساختی و به یکتایی ات ، ره نمونمان گشتی و راه رسیدن به نجات را برایمان ، هموار ساختی و از راهی که به نابودی می انجامید ، هشدارمان دادی ؛ امّا پاداش تو از جانب ما این بود که نیکیِ تو را با بدی جبران کردیم ، بدین گونه که به آنچه تو را ناخشنود می سازد ، دست یازیدیم ، و به آنچه از خشنودی تو دور می گردانَد ، شتافتیم و به فریب آرزوهایمان ، شاد گشتیم و مرگ را که [یادش] باز دارنده [از گناه و معصیت] است ـ ، از یاد بردیم .

امام صادق علیه السلام :خداوند ، با آنچه به مردم داده (یعنی عقل و فهم) و به ایشان شناسانده (یعنی پیامبران و کتب آسمانی) ، بر آنانْ اقامه حجّت کرده است . ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام :کار خدا ، همه اش شگفت انگیز است ، جز آن که با شناختی که از خودش به شما داده ، بر شما اقامه حجّت کرده است .

امام صادق علیه السلام :امیر مؤمنان علیه السلام فرمود : «خداوند ، فرو فرستاده است : «سپاس ، خدای را که آسمان ها و زمین را آفرید و تاریکی ها و روشنایی ها را پدید آورد . با این همه ، کسانی که کفر ورزیده اند ، برای پروردگار خود ، همتا قرار می دهند» . در این آیه ، پاسخی به سه گروه از ایشان است . این که فرموده : «سپاس ، خدای را که آسمان ها و زمین را آفرید» ، پاسخ به دَهْریان است که می گویند : عالم ، آغازی ندارد و همیشگی است . سپس فرمود : «و تاریکی ها و روشنایی ها را پدید آورد» . این پاسخ ، به ثَنَویان است که می گویند : روشنایی و تاریکی ، تدبیر کننده اُمورند . سپس فرمود : «با این همه ، کسانی که به پروردگارشان کفر ورزیده اند ، برای پروردگار خود ، همتا قرار می دهند» . در این [آیه] ، پاسخی است به مشرکان عرب که می گفتند : بت های ما ، خدایان ما هستند . سپس خداوند ، «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» را تا آخرش ، نازل فرمود ، و این ، پاسخی بود به کسانی که برای خدا ، رقیب یا مانندی قائل بودند . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به یارانش فرمود : بگویید : «تو را می پرستیم» ؛ یعنی : یک خدا را می پرستیم و مانند دَهْریان نمی گوییم که : جهان ، آغازی ندارد و همیشگی است ، و نه مانند ثَنَویان که می گویند : روشنایی و تاریکی ، مدبّر عالم اند ، و نه چون مشرکان عرب که می گفتند : بت های ما ، جزو خدایان هستند . پس چیزی را شریک تو نمی سازیم و غیر از تو ، خدایی را نمی خوانیم ، چنان که این کافران می گویند ؛ و نه مانند یهود و نصارا که می گویند : تو دارای فرزند هستی ، در حالی که تو بسی والاتر و برتر از این سخنانی . خداوند می فرماید : «و گفتند : هرگز به بهشت نمی رود ، مگر کسی که یهودی یا نصرانی باشد » ، و گروه دیگری از این کافران هم سخنانی دیگر گفتند . خدای متعال فرمود : ای محمّد ! «این ، آرزوهای ایشان است» که بی دلیل ، در سر می پرورانند . «بگو : برهان خود را بیاورید» و حجّتتان را برای این ادّعایتان ، «اگر راست می گویید» ، همچنان که محمّد ، برهان های خود را که شنیدید ، آورده است » .

.

بحار الأنوار عن صُحف إدریس علیه السلام :إنَّ فِی البَعوضَةِ الَّتی تَستَحقِرُها ، وَالذَّرَّةِ ⁽¹⁾الَّتی تَستَصغِرُها مِنَ العَظَمَةِ لِمَن تَدَبَّرَها ما فی أعظَمِ العالَمینَ ، ومِنَ اللَّطائِفِ لِمَن تَفَکَّرَ فیها ما فِی الخَلائِقِ أجمَعینَ ، ما یَخلو صَغیرٌ ولا کَبیرٌ مِن بُرهانٍ عَلَیَّ وآیَةٍ فِیَّ . ⁽²⁾

مصباح المتهجّدـ فیما یُستَحَبُّ الدُّعاءُ بِهِ قَبلَ الشُّروعِ فی نَوافِلِ الزَّوالِ ـ :وأَشهَدُ أنَّ السَّماواتِ وَالأَرَضینَ وما بَینَهُما آیاتٌ دَلیلاتٌ عَلَیکَ ، تُؤَدِّی عَنکَ الحُجَّةَ ، وتَشهَدُ لَکَ بِالرُّبوبِیَّةِ ، مَوسوماتٌ بِبُرهانِ قُدرَتِکَ ومَعالِمِ تَدبیرِکَ ، فَأَوصَلتَ إلی قُلوبِ المُؤمِنینَ مِن مَعرِفَتِکَ ما آنَسَها مِن وَحشَةِ الفِکرِ ، ووَسوَسَةِ الصَّدرِ . ⁽³⁾

.

بحار الأنوارـ به نقل از صحف ادریس علیه السلام ـ :در پشه ای که شما به آن ، با دیده حقارت می نگرید و در مورچه ای که آن را خُرد [و بی مقدار] می شمارید ، برای کسی که در عظمت آنها تدبّر کند ، چنان عظمتی است که در بزرگ ترین موجودات هستی است . برای کسی که در آنها ریزبین باشد ، به اندازه همه موجودات عالم ، از ریزبینی و دقایق برخوردارند . هیچ موجود کوچک و بزرگی از برهانِ بر [وجود ]من و نشانه ای در باره من ، خالی نیست .

مصباح المتهجّدـ در دعاهای مستحبّی پیش از شروع نافله های ظهر ـ :گواهی می دهم که آسمان ها و زمین ها و آنچه بین آنهاست ، نشانه هایی دالّ بر وجود تو هستند و از جانب تو ، حجّت می آورند و بر پروردگاری تو ، گواهی می دهند و برهان قدرت تو و علامت های تدبیر تو هستند . پس ، [از ره گذر اینها] چنان شناختی از خودت به دل های مؤمنان رساندی که آنها را از وحشت اندیشه و وسوسه سینه رهانید و آرامش بخشید .

.

۱ / ۲مَبنَی الدَّعوَةِ إلَی المَعادِالکتاب« وَ هُوَ الَّذِی یَبْدَؤُاْ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ » . ⁽¹⁾

« وَ قَالُواْ لَن یَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَن کَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَی تِلْکَ أَمَانِیُّهُمْ قُلْ هَاتُواْ بُرْهَانَکُمْ إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ » . ⁽²⁾

« وَ نَزَعْنَا مِن کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیدًا فَقُلْنَا هَاتُواْ بُرْهَانَکُمْ فَعَلِمُواْ أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَ ضَلَّ عَنْهُم مَّا کَانُواْ یَفْتَرُونَ » . ⁽³⁾

الحدیثالإمام الباقر علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : « وَ نَزَعْنَا مِن کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیدًا » ـ :مِن کُلِّ فِرقَةٍ مِن هذِهِ الاُمَّةِ إمامَها « فَقُلْنَا هَاتُواْ بُرْهَانَکُمْ فَعَلِمُواْ أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَ ضَلَّ عَنْهُم مَّا کَانُواْ یَفْتَرُونَ » . ⁽⁴⁾

راجع : ص ۱۲۰ (الفارق بین الحق والباطل) .

.

۱ / ۲ پایه دعوت به معاد

۱ / ۲پایه دعوت به معادقرآن«و اوست آن که آفرینش موجودات را می آغازد ، سپس آنها را باز می گردانَد» .

«و گفتند : «هرگز به بهشت نمی رود ، مگر کسی که یهودی یا نصرانی باشد» . این ، آرزوهای ایشان است . بگو : برهانتان را بیاورید ، اگر راست می گویید» .

«و از میان هر امّتی ، گواهی را بیرون می کشیم و می گوییم : «برهان خود را بیاورید» . پس بدانند که حق ، از آنِ خداست و آنچه بر می بافتند ، از دستشان می رود» .

حدیثامام باقر علیه السلامـ در باره سخن خداوند متعال «و از میان هر امّتی ، گواهی را بیرون می کشیم» ـ :[یعنی] از هر گروهی از این امّت ، پیشوایشان را [بیرون می کشیم] «و می گوییم : «برهان خود را بیاورید» ، پس بدانند که حق ، از آنِ خداست و آنچه بر می بافتند ، از دستشان می رود» .

ر . ک : ص ۱۲۱ (جدا سازنده حق از باطل) .

.

۱ / ۳مَبنَی الدَّعوَةِ إلَی النُّبُوَّةِالکتاب« وَمَا قَدَرُواْ اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُواْ مَا أَنزَلَ اللَّهُ عَلَی بَشَرٍ مِّن شَیْ ءٍ قُلْ مَنْ أَنزَلَ الْکِتَابَ الَّذِی جَاءَ بِهِ مُوسَی نُورًا وَهُدیً لِّلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِیسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ کَثِیرًا وَعُلِّمْتُم مَّا لَمْ تَعْلَمُواْ أَنتُمْ وَلَا ءَابَاؤُکُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِی خَوْضِهِمْ یَلْعَبُونَ » . ⁽¹⁾

« قُل لَّوْ شَاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَیْکُمْ وَ لَا أَدْرَاکُم بِهِ فَقَدْ لَبِثْتُ فِیکُمْ عُمُرًا مِّن قَبْلِهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ » . ⁽²⁾

الحدیثالطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف عن أبی رافع :لَمّا أحضَرَنی أمیرُ المُؤمِنینَ وقَد وَجَّهَ أبا موسَی الأَشعَرِیَّ فَقالَ لَهُ : اُحکُم بِکِتابِ اللّهِ ولا تُجاوِزهُ ؛ فَلَمّا أدبَرَ قالَ : کَأَنّی بِهِ وقَد خُدِعَ . قُلتُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ فَلِمَ تُوَجِّهُهُ وأَنتَ تَعلَمُ أنَّهُ مَخدوعٌ ؟ فَقالَ : یا بُنَیَ ، لَو عَمِلَ اللّهُ فی خَلقِهِ بِعِلمِهِ مَا احتَجَّ عَلَیهِم بِالرُّسُلِ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :یا أیُّهَا النّاسُ ! إلی کَم توعَظونَ ولا تَتَّعِظونَ ؟ فَکَم قَد وَعَظَکُمُ الواعِظونَ ، وحَذَّرَکُمُ المُحَذِّرونَ ، وزَجَرَکُمُ الزّاجِرونَ ، وبَلَّغَکُمُ العالِمونَ ، وعَلی سَبیلِ النَّجاةِ دَلَّکُمُ الأَنبِیاءُ وَالمُرسَلونَ ، وأَقاموا عَلَیکُمُ الحُجَّةَ ، وأَوضَحوا لَکُمُ المَحَجَّةَ فَبادِرُوا العَمَلَ . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۳ پایه دعوت به نبوّت

۱ / ۳پایه دعوت به نبوّتقرآن«و آن گاه که [یهودیان] گفتند : «خدا ، چیزی را بر بشری نازل نکرده است» ، بزرگی خدا را ـ چنان که باید ـ نشناختند . بگو : «چه کسی آن کتابی را که موسی آورده ، نازل کرده است ؛ [همان کتابی را] که برای مردم ، روشنایی و ره نمود است و آن را به صورت طومارها در می آورید ؟!» . [آنچه را] از آن [می خواهید] آشکار و بسیاری را پنهان می کنید ، در صورتی که چیزی را که نه شما می دانستید و نه پدرانتان ، [به وسیله آن] به شما آموخته شد . بگو : «خدا [همه را فرستاده] » . آن گاه بگذار تا در ژرفای [باطل] خود ، به بازی سرگرم شوند» .

«بگو : اگر خدا می خواست ، آن را بر شما نمی خواندم ، و خدا هم شما را به آن ، آگاه نمی گردانید . قطعا پیش از [آوردن] آن ، روزگاری در میان شما به سر برده ام [که درس نخوانده و خط ننوشته ام و ادّعایی نداشته ام و به ناگاه ، این کتاب ، بر زبانم جاری شده است] . پس آیا نمی اندیشید؟ » .

حدیثالطرائف فی معرفة مذاهب الطوائفـ به نقل از ابو رافع ـ :امیر مؤمنان علیه السلام مرا به حضور طلبید و ابو موسی اشعری را [برای حکمیت] فرستاد و به او فرمود : «بر اساس کتاب خدا ، داوری کن و از آن ، فراتر مرو» . چون ابو موسی رفت ، امام علیه السلام فرمود : «می بینم که فریب خورده است» . من گفتم : ای امیر مؤمنان! شما که می دانی فریبش می دهند . پس چرا او را فرستادی؟ فرمود : «پسرم! اگر خدا با خلقش به علم خود عمل می کرد ، پیامبران را به عنوان حجّت بر آنان نمی فرستاد» .

امام علی علیه السلام :ای مردم! تا کی شما را موعظه کنند و پند نگیرید؟ چه بسیار که اندرز دهندگان ، شما را اندرز دادند و هشدار دهندگان ، هشدارتان دادند و باز دارندگان ، بازتان داشتند و دانشمندان ، به شما ابلاغ کردند و پیامبران و فرستادگان [الهی] ، شما را به راه نجات ، ره نمون شدند و حجّت را بر شما تمام نمودند و راه راست را برایتان ، روشن ساختند . پس ، در عمل کردن بکوشید .

.

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل خَلَقَ النّاسَ عَلَی الفِطرَةِ الَّتی فَطَرَهُمُ اللّهُ عَلَیها ، لا یَعرِفونَ إیمانا بِشَریعَةٍ ولا کُفرا بِجُحودٍ ، ثُمَّ ابتَعَثَ اللّهُ الرُّسُلَ إلَیهِم ، یَدعونَهُم إلَی الإِیمانِ بِاللّهِ حُجَّةً للّهِِ عَلَیهِم ، فَمِنهُم مَن هَداهُ اللّهُ ومِنهُم مَن لَم یَهدِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ لِلزِّندیقِ الَّذی سَأَ لَهُ : مِن أینَ أثبَتَّ الأَنبِیاءَ والرُّسُلَ ؟ ـ :إنّا لَمّا أثبَتنا أنَّ لَنا خالِقا صانِعا مُتَعالِیا عَنّا وعَن جَمیعِ ما خَلَقَ ، وکانَ ذلِکَ الصّانِعُ حَکیما مُتَعالِیا لَم یَجُز أن یُشاهِدَهُ خَلقُهُ ، ولا یُلامِسوهُ ، فَیُباشِرَهُم ویُباشِروهُ ، ویُحاجَّهُم ویُحاجُّوهُ ، ثَبَتَ أنَّ لَهُ سُفَراءَ فی خَلقِهِ ، یُعَبِّرونَ عَنهُ إلی خَلقِهِ وعِبادِهِ ، ویَدُلُّونَهُم عَلی مَصالِحِهِم ومَنافِعِهِم وما بِهِ بَقاؤُهُم ، وفی تَرکِهِ فَناؤُهُم ، فَثَبَتَ الآمِرونَ وَالنّاهونَ عَنِ الحَکیمِ العَلیمِ فی خَلقِهِ وَالمُعَبِّرونَ عَنهُ جَلَّ وعَزَّ ، وهُمُ الأَنبِیَاءُ علیهم السلام وصَفوَتُهُ مِن خَلقِهِ ، حُکَماءَ مُؤَدَّبینَ بِالحِکمَةِ ، مَبعوثینَ بِها ، غَیرَ مُشارِکینَ لِلنّاسِ ـ عَلی مُشارَکَتِهِم لَهُم فِی الخَلقِ وَ التَّرکِیبِ ـ فی شَیءٍ مِن أحوالِهِم ، مُؤَیَّدینَ مِن عِندِ الحَکیمِ العَلیمِ بِالحِکمَةِ ، ثُمَّ ثَبَتَ ذلِکَ فی کُلِّ دَهرٍ وزَمانٍ مِمّا أتَت بِهِ الرُّسُلُ وَالأَنبِیاءُ مِنَ الدَّلائِلِ وَالبَراهینِ ، لِکَیلا تَخلُوَ أرضُ اللّهِ مِن حُجَّةٍ یَکونُ مَعَهُ عِلمٌ یَدُلُّ عَلی صِدقِ مَقالَتِهِ وجَوازِ عَدالَتِهِ . ⁽²⁾

۱ / ۴مَبنَی الدَّعوَةِ إلَی الإِمامَةِالإمام علی علیه السلامـ فی خُطبَةِ الغَدیرِ ـ :إنَّ هذا یَومٌ عَظیمُ الشَّأنِ ، فیهِ وَقَعَ الفَرَجُ ، ورُفِعَتِ الدَّرَجُ ⁽³⁾ووَضَحَتِ الحُجَجُ ... ویَومُ البُرهانِ . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۴ پایه دعوت به امامت

امام صادق علیه السلام :خداوند عز و جل مردم را بر فطرتی که در نهادشان سرشت (توحید) ، آفرید . نه ایمان به شریعتی را می شناختند و نه کفر و انکاری را . سپس خداوند ، پیامبران را به عنوان حجّت خود بر مردمان ، به سوی ایشان فرستاد تا آنها را به ایمان به خدا ، فرا خوانند . پس خدا ، برخی از ایشان را هدایت کرد و برخی شان را هدایت نکرد .

امام صادق علیه السلامـ به زندیقی که از ایشان پرسید : پیامبران و فرستادگان خداوند را از چه راهی اثبات می کنی؟ ـ :چون ثابت کردیم که برای ما ، آفریننده و سازنده ای است که از ما و از همه آنچه آفریده ، برتر است و آن سازنده ، فرزانه و والاست ، به طوری که ممکن نیست آفریدگانش ، او را ببینند یا با او در تماس باشند و در نتیجه ، بتوانند با یکدیگر ، ارتباط مستقیم و بی واسطه برقرار کنند و برای هم حجّت بیاورند ، ثابت شد که برای او در میان آفریدگانش سفیرانی است که سخنان او را برای آفریدگان و بندگانش بیان می کنند و ایشان را به مصالح و منافعشان و به عوامل ماندگاری و نابودی شان ، ره نمون می شوند . بنا بر این ، ثابت می شود که در میان آفریدگانش ، کسانی هستند که از جانب خدای فرزانه و دانا ، امر و نهی می نمایند و سخنگوی او ـ که بزرگ و عزّتمند است ـ هستند . اینان ، همان پیامبران صلی الله علیه و آله و برگزیدگان او از میان آفریدگانش هستند ؛ حکیمانی که به حکمت ، تربیت شده و به حکمت ، برانگیخته شده اند و با آن که در خلقت و ساختمان بدنی ، مانند دیگر مردمان اند ، احوالشان به کلّی با آنان ، متفاوت است و از جانب خدای فرزانه دانا با حکمت ، تأیید شده اند . سپس ، آمدن فرستادگان و پیامبران در هر عصر و زمانی ، از طریق دلایل و براهینی که آورده اند ، ثابت می شود ، تا زمین خدا از حجّتْ خالی نباشد ؛ حجّتی که با او علمی باشد که بر راست بودن گفتارش و درستی عدالتش دلالت کند .

۱ / ۴پایه دعوت به امامتامام علی علیه السلامـ در خطبه غدیر ـ :امروز ، روزی بس ارجمند است . در این روز ، گشایشْ حاصل شد ، و نوشته[ی الهی] ، بالا برده شد و حجّت ها[ ی خدا] ، آشکار شدند ... و روزِ برهان است .

.

الإمام الحسن علیه السلام :یَبعَثُ اللّهُ رَجُلاً فی آخِرِ الزَّمانِ ... یَملَأُ الأَرضَ قِسطا وعَدلاً ونورا وبُرهانا . ⁽¹⁾

۱ / ۵الفارِقُ بَینَ الحَقِّ وَالباطِلِالکتاب«وَ قَالُواْ لَن یَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَن کَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَی تِلْکَ أَمَانِیُّهُمْ قُلْ هَاتُواْ بُرْهَانَکُمْ إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ» . ⁽²⁾

«قَالُواْ اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ هُوَ الْغَنِیُّ لَهُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِی الْأَرْضِ إِنْ عِندَکُم مِّن سُلْطَانِ بِهَذَا أَتَقُولُونَ عَلَی اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ» . ⁽³⁾

«قَالَ یَاقَوْمِ أَرَءَیْتُمْ إِن کُنتُ عَلَی بَیِّنَةٍ مِّن رَّبِّی وَ ءَاتَانِی مِنْهُ رَحْمَةً فَمَن یَنصُرُنِی مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَیْتُهُ فَمَا تَزِیدُونَنِی غَیْرَ تَخْسِیرٍ» . ⁽⁴⁾

«هَؤُلَاءِ قَوْمُنَا اتَّخَذُواْ مِن دُونِهِ ءَالِهَةً لَّوْلَا یَأْتُونَ عَلَیْهِم بِسُلْطَانِ بَیِّنٍ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَی عَلَی اللَّهِ کَذِبًا» . ⁽⁵⁾

راجع : الروم : ۳۵ ، الطور : ۳۸ .

.

۱ / ۵ جدا سازنده حق از باطل

امام حسن علیه السلام :خداوند در آخرْزمان ، مردی را بر می انگیزد ... که زمین را از برابری و دادگری و روشنایی و برهان ، آکَنْده می کند .

۱ / ۵جدا سازنده حق از باطلقرآن«و گفتند : «هرگز به بهشت نمی رود ، مگر کسی که یهودی یا نصرانی باشد» . این ، آرزوهای [واهیِ ]ایشان است . بگو : اگر راست می گویید ، برهان خود را بیاورید» .

«گفتند : «خدا ، فرزندی برای خود اختیار کرده است» . منزّه است او ! او بی نیاز است ! آنچه در آسمان ها و آنچه در زمین است ، از آنِ اوست . شما را بر این [ادّعا] حجّتی نیست . آیا چیزی را که نمی دانید ، به دروغ ، بر خدا می بندید؟» .

«گفت : ای قوم من ! چه بینید اگر [در این دعوا] بر حجّتی روشن از پروردگار خود باشم و او از جانب خود ، رحمتی به من داده باشد ؟ پس اگر او را نافرمانی کنم ، چه کسی مرا در برابر خدا ، یاری می کند؟ در نتیجه ، شما جز بر زیان من نمی افزایید» .

«این قوم ما ، جز او ، معبودانی اختیار کرده اند . چرا بر [حقّانیت] آنها ، برهانی آشکار نمی آورند؟ پس کیست ستمکارتر از آن کس که بر خدا دروغ بندد؟! » .

ر . ک : روم : آیه ۳۵ ، طور : آیه ۳۸ .

.

الحدیثالإمام الصادق علیه السلام :الجِدالُ بِالَّتی هِیَ أحسَنُ قَد قَرَنَهُ العُلَماءُ بِالدّینِ ، وَالجِدالُ بِغَیرِ الَّتی هِیَ أحسَنُ مُحَرَّمٌ حَرَّمَهُ اللّهُ عَلی شیعَتِنا ، وکَیفَ یُحَرِّمُ اللّهُ الجِدالَ جُملَةً وهُوَ یَقولُ : « وَ قَالُواْ لَن یَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَن کَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَی » وقالَ اللّهُ تَعالی : « تِلْکَ أَمَانِیُّهُمْ قُلْ هَاتُواْ بُرْهَانَکُمْ إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ » فَجَعَلَ عِلمَ الصِّدقِ وَالإِیمانَ بِالبُرهانِ ، وهَل یُؤتی بِبُرهانٍ إلّا فِی الجِدالِ بِالَّتی هِیَ أحسَنُ . ⁽¹⁾

.

حدیثامام صادق علیه السلام :جدال به شیوه نیکو را ، علما با دینْ پیوند زده اند و جدال کردن به شیوه نانیکو ، حرام است و خداوند ، آن را بر پیروان ما ، تحریم کرده است . چگونه ممکن است خداوند ، جدال را به طور کلّی حرام کند ، در حالی که خود می فرماید : «و گفتند : هرگز به بهشت نمی رود ، مگر کسی که یهودی یا نصرانی باشد» و خدای متعال ، [در پاسخ آنان] فرمود : «این ، آرزوهای [ واهیِ ] آنان است . بگو : برهانتان را بیاورید ، اگر راست می گویید» . پس [خداوند] شناخت راستگویی و ایمان را در گرو آوردن برهانْ قرار داد ، و مگر برهان ، جز در جدال به شیوه نیکوتر آورده می شود؟ !

.

الفصل الثانی : أصل البرهان۲ / ۱الفِطرَةُالکتاب« فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَ لَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لَا یَعْلَمُونَ » . ⁽¹⁾

«فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْوَاهَا» . ⁽²⁾

الحدیثالمحاسن عن رفاعة عن الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : « وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِن بَنِی ءَادَمَ مِن ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَی أَنفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُواْ بَلَی » ⁽³⁾ـ :قالَ [أبو عَبدِ اللّهِ] علیه السلام : نَعَم ، للّهِِ الحُجَّةُ عَلی جَمیعِ خَلقِهِ ، أخَذَهُم یَومَ أخَذَ المیثاقَ هکَذا ـ وقَبَضَ یَدَهُ ـ . ⁽⁴⁾

.

فصل دوم : ریشه برهان

۲ / ۱ فطرت

فصل دوم : ریشه برهان۲ / ۱فطرتقرآن«پس ، روی خود را با گرایش تمام به حق ، به سوی این دین (اسلام) بگردان ؛ همان آیین فطری خدا که مردم را بر پایه آن ، سرشته است . آفرینش خدا ، تغییرپذیر نیست . این است همان دین پایدار ؛ ولی بیشتر مردم نمی دانند» .

«پس ، پلیدکاری و پرهیزگاری اش را به آن ، الهام کرد» .

حدیثالمحاسنـ به نقل از رفاعه ، در باره این سخن خداوند متعال : «و آن گاه که پروردگارت از پشت فرزندان آدم ، ذریّه آنان را بر گرفت و ایشان را بر خودشان گواه ساخت که : آیا پروردگار شما نیستم؟ گفتند : چرا » ـ :امام صادق علیه السلام فرمود : «آری ! خدا را بر همه آفریدگانش حجّت است . آنان را در آن روزِ پیمان گیری ، چنین بر گرفت» و دستش را مشت کرد .

.

الإمام الرضا علیه السلام :بِصُنعِ اللّهِ یُستَدَلُّ عَلَیهِ ، وبِالعُقولِ تُعتَقَدُ مَعرِفَتُهُ ، وبِالفِطرَةِ تَثبُتُ حُجَّتُهُ . ⁽¹⁾

راجع : هذه الموسوعة : ج ۵ ص ۱۶۴ (اللّه / الفصل الثالث : مبادئ معرفة اللّه / الفطرة) .

۲ / ۲العَقلُالکتاب« کَذَلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ ءَایَاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ » . ⁽²⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :کُن مَعَ الحَقِّ حَیثُ کانَ ، ومَیِّز مَا اشتَبَهَ عَلَیکَ بِعَقلِکَ ؛ فَإِنَّهُ حُجَّةُ اللّهِ عَلَیکَ ، ووَدیعَتُهُ ⁽³⁾فیکَ ، وبَرَکاتُهُ ⁽⁴⁾عِندَکَ . ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلام :العَقلُ رَسولُ الحَقِّ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :العَقلُ شَرعٌ مِن داخِلٍ ، وَالشَّرعُ عَقلٌ مِن خارِجٍ . ⁽⁷⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ خالِقَ الحَواسِّ جَعَلَ لَها قَلبا احتَجَّ بِهِ عَلَی العِبادِ ، وجَعَلَ لِلحَواسِّ الدَّلالاتِ عَلَی الظّاهِرِ الَّذی یُستَدَلُّ بِها عَلَی الخالِقِ سُبحانَهُ . ⁽⁸⁾

.

۲ / ۲ خِرَد

امام رضا علیه السلام :از ساخته های خدا ، به وجود او پی برده می شود و با خِردها ، به شناخت او ، باور آورده می شود و با فطرت ، حجّت او ثابت می شود .

ر . ک : همین دانش نامه : ج ۵ ص ۱۶۵ (خدا / فصل سوم : ابزارهای معرفت خدا / فطرت) .

۲ / ۲خِرَدقرآن«این گونه خداوند ، آیات خود را برای شما بیان می کند . باشد که خِرد بورزید» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :با حق باش ، هر جا که بود ، و آنچه را [از حق] بر تو مشتبه می شود ، با خِردت تشخیص ده ؛ زیرا خِرد ، حجّت خدا بر تو و ودیعه او در وجود تو و برکت های ⁽¹⁾او در نزد توست .

امام علی علیه السلام :خِرد ، فرستاده حق است .

امام علی علیه السلام :خِرد ، شریعتی درونی است و شریعت ، خِردی بیرونی .

امام صادق علیه السلام :آفریننده حواس ، برای آنها قلبی قرار داد و آن را بر بندگان ، حجّت قرار داد و حواس را راه نمای بر ظاهر (پدیده های عینی) قرار داد که از طریق آن ، به آفریدگار سبحان ، پی می توان بُرد .

.

عنه علیه السلام :حُجَّةُ اللّهِ عَلَی العِبادِ النَّبِیُّ ، وَالحُجَّةُ فیما بَینَ العِبادِ وبَینَ اللّهِ العَقلُ . ⁽¹⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :یا هِشامُ ، إنَّ للّهِِ عَلَی النّاسِ حُجَّتَینِ : حُجَّةً ظاهِرَةً وحُجَّةً باطِنَةً ؛ فَأَمَّا الظّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَالأَنبِیاءُ وَالأَئِمَّةُ علیهم السلام ، وأَمَّا الباطِنَةُ فَالعُقولُ . ⁽²⁾

الکافی عن أبی یعقوب البغدادیّ :قالَ ابنُ السِّکّیتِ لِأَبِی الحَسَنِ علیه السلام : ... تَاللّهِ ما رَأَیتُ مِثلَکَ قَطُّ ، فَمَا الحُجَّةُ عَلَی الخَلقِ الیَومَ ؟ قالَ : فَقالَ علیه السلام : العَقلُ ، یُعرَفُ بِهِ الصّادِقُ عَلَی اللّهِ فَیُصَدِّقُهُ ، وَالکاذِبُ عَلَی اللّهِ فَیُکَذِّبُهُ . قالَ : فَقالَ ابنُ السِّکّیتِ : هذا وَاللّهِ هُوَ الجَوابُ . ⁽³⁾

راجع : هذه الموسوعة : ج ۵ ص ۱۸۶ (مبادئ معرفة اللّه / العقل) و موسوعة العقائد الإسلامیة : ج ۱ ص ۲۲۳ (المعرفة / الفصل الثالث : التعقل / حجیة العقل) .

.

امام صادق علیه السلام :حجّت خدا بر بندگان ، پیامبر است و حجّتِ میان بندگان و خدا ، خِرد است .

امام کاظم علیه السلام :ای هشام! خدا را بر مردم ، دو حجّت است : حجّتی بیرونی و حجّتی درونی . حجّت بیرونی ، فرستادگان و پیامبران و امامان اند ، و حجّت درونی ، خِردهایند .

الکافیـ به نقل از ابو یعقوب بغدادی ـ:ابن سِکّیت ، به امام هادی علیه السلام گفت : ... به خدا سوگند ، هرگز مانند تویی را ندیده ام . امروز ، حجّت بر مردم چیست؟ امام علیه السلام فرمود : «خِرد . به وسیله آن ، [امامِ] راستگو ، شناخته می شود و تصدیقش می کند ، و دروغگو را می شناسد و تکذیبش می نماید» . ابن سِکّیت گفت : به خدا سوگند که پاسخ ، همین است .

ر .ک : دانش نامه عقاید اسلامی (معرفت شناسی) : ج ۱ ص ۲۹۱ (فصل سوم : خردورزی / حجّیت خرد) و همین دانش نامه : ج ۵ ص ۱۸۷ (مبانی شناخت خدا / خرد) .

.

الفصل الثالث : المسمی بالبرهان وما فی معناه۳ / ۱القُرآنُأ ـ تَسمِیَةُ القُرآنِ بِالبُرهانِالکتاب«یَاأَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَکُم بُرْهَانٌ مِّن رَّبِّکُمْ وَأَنزَلْنَا إِلَیْکُمْ نُورًا مُّبِینًا » . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی وَصِیَّتِهِ لِلأَنصارِ ـ :کِتابُ اللّهِ وأَهلُ بَیتی ، فَإِنَّ الکِتابَ هُوَ القُرآنُ ، وفیهِ الحُجَّةُ وَالنّورُ وَالبُرهانُ . ⁽²⁾

الإمام علی علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی إلیهِ مَصائِرُ الخَلقِ ، وعَواقِبُ الأَمرِ ، نَحمَدُهُ عَلی عَظیمِ إحسانِهِ ، ونَیِّرِ بُرهانِهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :أشهَدُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ ، وأَنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ ... جاءَ بِالحَقِّ مِن عِندِ الحَقِّ ، لِیُنذِرَ بِالقُرآنِ المُنیرِ ، وَالبُرهانِ المُستَنیرِ . ⁽⁴⁾

.

فصل سوم : آنچه «برهان» یا مشابه آن ، نامیده شده است

۳ / ۱ قرآن

الف - برهان نامیده شدن قرآن

فصل سوم : آنچه «برهان» یا مشابه آن ، نامیده شده است۳ / ۱قرآنالف ـ برهان نامیده شدن قرآنقرآن«ای مردم ! برای شما از جانب پروردگارتان ، برهانی آمده است و ما به سوی شما ، نوری تابناک ، فرو فرستاده ایم» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در سفارش ایشان به انصار ـ :[شما را به] کتاب خدا و اهل بیتم [سفارش می کنم] . کتاب ، همان قرآن است ، و دلیل و روشنایی و برهان ، در آن است .

امام علی علیه السلام :سپاس ، خدایی را که حرکت آفریدگان و فرجام کار ، به سوی اوست . او را بر احسان بی پایانش و برهان روشنش ، سپاس می گوییم .

امام علی علیه السلام :گواهی می دهم که معبودی جز خدای یگانه و بی انباز نیست ، و محمّد ، فرستاده خداست ... . حق را از جانب حق آورد تا با قرآنِ روشنی بخش و برهان نورانی ، [به مردمان] هشدار دهد .

.

عنه علیه السلام :ثُمَّ أنزَلَ عَلَیهِ الکِتابَ ... جَعَلَهُ اللّهُ رِیّا لِعَطَشِ العُلَماءِ ، ورَبیعا لِقُلوبِ الفُقَهاءِ ... وبُرهانا لِمَن تَکَلَّمَ بِهِ ، وشاهِدا لِمَن خاصَمَ بِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ فی صِفَةِ النَّبِیِ صلی الله علیه و آله ـ :اِبتَعَثَهُ بِالنّورِ المُضیءِ ، وَالبُرهانِ الجَلِیِّ ، وَالمِنهاجِ البادی ، وَالکِتابِ الهادی . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ بَیَّنَ فیها فَضلَ الإِسلامِ وَالقُرآنِ ـ :ثُمَّ أنزَلَ عَلَیهِ الکِتابَ ، نورا لا تُطفَأُ مَصابیحُهُ ... وفُرقانا لا یُخمَدُ بُرهانُهُ ، وتِبیانا لا تُهدَمُ أرکانُهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :بَیَّنَ اللّهُ عز و جل بَینَ الحَقِّ وَالباطِلِ فی کَثیرٍ مِن آیاتِ القُرآنِ ، ولَم یَجعَل لِلعِبادِ عُذرا فی مُخالَفَةِ أمرِهِ بَعدَ البَیانِ وَالبُرهانِ . ⁽⁴⁾

فاطمة علیهاالسلامـ فی خُطبَتِها فی حَدیثِ فَدَکَ ـ :کِتابُ اللّهِ بَیِّنَةٌ بَصائِرُهُ ، وآیٌ مُنکَشِفَةٌ سَرائِرُهُ ، وبُرهانٌ مُتَجَلِّیَةٌ ظَواهِرُهُ . ⁽⁵⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، سُبحانَکَ اللّهُمَّ وبِحَمدِکَ ... کَذلِکَ وَصَفتَ نَفسَکَ فی کِتابِکَ المَکنونِ ، المُطَهَّرِ المُنزَلِ ، البُرهانِ المُضیءِ . ⁽⁶⁾

الإمام الحسین علیه السلامـ فی خَبَرِ احتِجاجٍ دارَ بَینَ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام وبَینَ یَهودِیٍّ کانَ قَد قَرَأَ التَّوراةَ وَالإِنجیلَ وَالزَّبورَ وصُحُفَ الأَنبِیاءِ علیهم السلام وعَرَفَ دَلالاتِهِم ـ :قالَ لَهُ الیَهودِیُّ : فَإِنَّ هذا إبراهیمَ علیه السلام قَد بَهَتَ ⁽⁷⁾الَّذی کَفَرَ بِبُرهانِ نُبُوَّتِهِ ؟ قالَ لَهُ عَلِیٌّ علیه السلام : لَقَد کانَ کَذلِکَ ، ومُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله أتاهُ مُکَذِّبٌ بِالبَعثِ بَعدَ المَوتِ وهُوَ اُبَیُّ بنُ خَلَفِ الجُمَحِیُّ ، مَعَهُ عَظمٌ نَخِرٌ ، فَفَرَکَهُ ثُمَّ قالَ : یا مُحَمَّدُ « مَن یُحْیِ الْعِظَامَ وَ هِیَ رَمِیمٌ » ⁽⁸⁾فَأَنطَقَ اللّهُ مُحَمَّدا بِمُحکَمِ آیاتِهِ ، وبَهَتَهُ بِبُرهانِ نُبُوَّتِهِ ، فَقالَ : « یُحْیِیهَا الَّذِی أَنشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِکُلِّ خَلْقٍ عَلِیمٌ » ⁽⁹⁾، فَانصَرَفَ مَبهوتا . ⁽¹⁰⁾

.

امام علی علیه السلام :سپس قرآن را بر او ، فرو فرستاد ... و آن را برطرف کننده عطش دانشمندان و بهار دل های دانایانْ قرار داد ... و برهانی برای آن کس که بِدان ، سخن گوید و گواهی برای آن که به وسیله آن ، اقامه دعوا کند .

امام علی علیه السلامـ از سخنان ایشان در توصیف پیامبر صلی الله علیه و آله ـ :او را با نوری روشنگر ، برهانی آشکار ، راهی روشن و کتابی هدایتگر فرستاد .

امام علی علیه السلامـ از سخنان ایشان در بیان برتری اسلام و قرآن ـ :سپس قرآن را بر او ، فرو فرستاد ، و آن ، نوری است که چراغ هایش خاموش نمی شود ... و جدا کننده ای [بین حق و باطل] است که [نورِ] برهانش ، فرو نمی نشیند و بیان روشنی است که ارکانش فرو نمی ریزند .

امام علی علیه السلام :خداوند عز و جل در بسیاری از آیات قرآن ، حق و باطل را از هم متمایز ساخته است و پس از روشنگری و برهان ، دیگر بهانه ای برای بندگان در سرپیچی از فرمانش باقی نگذاشته است .

فاطمه علیهاالسلامـ از سخنان ایشان در حدیث فَدَک ـ :کتاب خدا ، شامل بصیرت های آشکار و آیاتی می شود که اسرار آنها پیداست ، و برهانی است که ظواهر آن ، روشن است .

امام کاظم علیه السلام :به نام خدای بخشنده مهربان . پاکی تو ـ ای خدا ـ و سپاس ، تو راست ... . این چنین ، خویشتن را در کتاب محفوظ و پاک و فرو فرستاده ات ـ که برهانی روشنگر است ـ ، وصف کرده ای .

امام حسین علیه السلامـ در خبر مباحثه ای که میان امیر مؤمنان علیه السلام و یک یهودیِ عالِم به تورات و انجیل و زبور و کتاب های پیامبران علیهم السلام و آشنا به دلایل آنان ، صورت گرفت ـ :یهودی گفت : این ابراهیم بود که با برهان نبوّتش ، آن کافر را مبهوت کرد . علی علیه السلام به او فرمود : «همین طور است . محمّد صلی الله علیه و آله نیز هنگامی که آن شخص منکرِ حیاتِ پس از مرگ ، یعنی اُبَیّ بن خَلَف جُمَحی ، نزدش آمد و استخوان پوسیده ای در دست داشت و آن را سایید و سپس گفت : ای محمّد ! «چه کسی این استخوان پوسیده را زنده می کند؟» ، خداوند ، محمّد را به آیات استوار خویش ، گویا ساخت و با برهان نبوّتش ، آن مرد را مبهوت ساخت و فرمود : «آن را همان کسی زنده می کند که نخستین بار ، پدیدش آورد . او بر هر آفرینشی ، داناست» . پس آن منکر ، بهت زده ، راه خویش را گرفت و رفت» .

.

الإمام زین العابدین علیه السلام :أشهَدُ أنَّ مُحَمَّدا نَبِیُّهُ المُرسَلُ ... بَعَثَهُ بِالأَوامِرِ الشّافِیَةِ ، وَالزَّواجِرِ النّاهِیَةِ ، وَالدَّلائِلِ الهادِیَةِ ، الَّتی أوضَحَ بُرهانَها ، وشَرَحَ بَیانَها ⁽¹⁾فی کِتابٍ مُهَیمِنٍ عَلی کُلِّ کِتابٍ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فی فَضلِ القُرآنِ ـ :وجَعَلتَهُ نورا نَهتَدی مِن ظُلَمِ الضَّلالَةِ وَالجَهالَةِ بِاتِّباعِهِ ... نورَ هُدیً لا یَطفَأُ عَنِ الشّاهِدینَ بُرهانُهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ خالِقِ أمشاجِ ⁽⁴⁾النَّسَمِ ، ومولِجِ الأَنوارِ فِی الظُّلَمِ ... أحمَدُهُ عَلی جَزیلِ إحسانِهِ ، وأَعوذُ بِهِ مِن حُلولِ خِذلانِهِ ، وأَستَهدیهِ بِنورِ بُرهانِهِ ، واُؤمِنُ بِهِ حَقَّ إیمانِهِ . ⁽⁵⁾

.

امام زین العابدین علیه السلام :گواهی می دهم که محمّد ، پیامبرِ فرستاده شده اوست ... . او را با دستورهایی شفابخش و نهی هایی باز دارنده و دلایلی هدایتگر فرستاد ؛ دلایلی که برهانِ آنها را در کتابی حاکم بر همه کتاب ها[ی دیگر آسمانی] ، روشن ساخت و به شرح و بیان آنها پرداخت .

امام زین العابدین علیه السلامـ در فضیلت قرآن ـ :آن را نوری قرار دادی که با پیروی از آن ، از تاریکی های گم راهی و نادانی بِرَهیم ... ؛ نور هدایتی که فروغ برهانش از نظر بینندگان به خاموشی نمی گراید .

امام زین العابدین علیه السلام :سپاس ، خدایی را که آفریننده جانداران از در هم آمیختن ⁽¹⁾نطفه هاست و فرو برنده روشنایی ها در دلِ تاریکی ها ... . او را بر احسان بی شمارش ، سپاس می گویم و از سلب توفیقش ، به او پناه می برم و به واسطه نور برهانش ، از او راه نمایی می جویم و به او ـ چنان که بایسته ایمان است ـ ، ایمان می آورم .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ فی وَصفِ القُرآنِ ـ :ونَوَّرَهُ بِشِفاءٍ مِنَ البَیانِ ، وضِیاءٍ مِنَ البُرهانِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ ما یُدعی بِهِ عِندَ قِراءَةِ القُرآنِ ـ :اللّهُمَّ اجعَلهُ لَنا بُرهانا عَلی رُؤوسِ المَلَأِ یَومَ یُجمَعُ فیهِ أهلُ الأَرضِ وأَهلُ السَّماءِ . ⁽²⁾

ب ـ تَسمِیَةُ القُرآنِ بِالحُجَّةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :القُرآنُ حُجَّةٌ لَکَ أو عَلَیکَ . ⁽³⁾

الإمام علی علیه السلام :... فَالقُرآنُ آمِرٌ زاجِرٌ ، وصامِتٌ ناطِقٌ ، حُجَّةُ اللّهِ عَلی خَلقِهِ ، أخَذَ عَلَیهِ میثاقَهُم ، وَارتَهَنَ عَلَیهِم أنفُسَهُم . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :... فَالقُرآنُ آمِرٌ وزاجِرٌ ، حُدَّ فیهِ الحُدودُ ، وسُنَّ فیهِ السُّنَنُ ، وضُرِبَ فیهِ الأَمثالُ ، وشُرِعَ فیهِ الدّینُ ، إعذارا مِن نَفسِهِ ، وحُجَّةً عَلی خَلقِهِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :کَفی بِالکِتابِ حَجیجا وخَصیما . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلامـ فی وَصفِ القُرآنِ ـ :... شاهِدا لِمَن خاصَمَ بِهِ ، وفَلَجا ⁽⁷⁾لِمَن حاجَّ بِهِ . ⁽⁸⁾

.

ب - حجّت نامیده شدن قرآن

امام صادق علیه السلامـ در توصیف قرآن ـ :آن را با بیانی شفابخش و برهانی پُرفروغ ، روشنایی بخشید .

امام صادق علیه السلامـ در دعای هنگام تلاوت قرآن ـ :بار خدایا ! آن را برای ما در حضور همگان ـ آن روزی که همه اهل زمین و آسمان را گِرد هم می آورند ـ ، برهان قرار ده .

ب ـ حجّت نامیده شدن قرآنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :قرآن ، حجّتی است ، به سود یا زیان تو .

امام علی علیه السلام :قرآن ، امر کننده ای باز دارنده و خاموشی ، گویاست . حجّت خدا بر آفریدگان اوست . از ایشان ، نسبت به آن ، پیمان گرفته و جانشان را بر آنان [برای عمل به قرآن] ، در گرو گرفته است . ⁽¹⁾

امام علی علیه السلام :قرآن ، مشتمل بر اوامر و نواهی است . حدود ، در آن تعیین شده و سنّت ها ، وضع شده و مَثَل ها ، زده شده و دین ، مقرّر گشته است ، تا عذری باشد از جانب خدا و حجّتی باشد بر خلق او .

امام علی علیه السلام :کافی است که قرآن ، حجّت آور و خصم باشد .

امام علی علیه السلامـ در توصیف قرآن ـ :[قرآن] ... برای کسی که به وسیله آنْ اقامه دعوا کند ، گواه است و برای کسی که به واسطه آنْ حجّت آوری کند ، [مایه] پیروزی است .

.

عنه علیه السلام :إنَّهُ لَم یَکُن للّهِِ تَبارَکَ وتَعالی فی أرضِهِ حُجَّةٌ ولا حِکمَةٌ أبلَغُ مِن کِتابِهِ . ⁽¹⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :إنَّ اللّهَ لَم یَخلُقکُم عَبَثا ، ولَم یَترُککُم سُدیً ⁽²⁾، قَد عَرَّفَکُم نَفسَهُ ، وبَعَثَ إلَیکُم رَسولَهُ ، وأَنزَلَ عَلَیکُم کِتابَهُ ، فیهِ حَلالُهُ وحَرامُهُ وحُجَجُهُ وأمثالُهُ ، فَاتَّقُوا اللّهَ ، فَقَدِ احتَجَّ عَلَیکُم رَبُّکُم فَقالَ : « أَلَمْ نَجْعَل لَّهُ عَیْنَیْنِ * وَ لِسَانًا وَ شَفَتَیْنِ * وَ هَدَیْنَاهُ النَّجْدَیْنِ » ⁽³⁾، فَهذِهِ حُجَّةٌ عَلَیکُم . ⁽⁴⁾

الإمام الرضا علیه السلامـ فی وَصفِ القُرآنِ ـ :هُوَ حَبلُ اللّهِ المَتینُ ، وعُروَتُهُ الوُثقی ، وطَریقَتُهُ المُثلی ، المُؤَدّی إلَی الجَنَّةِ ، وَالمُنجی مِنَ النّارِ ، لا یَخلُقُ ⁽⁵⁾عَلَی الأَزمِنَةِ ، ولا یَغِثُّ ⁽⁶⁾عَلَی الأَلسِنَةِ ؛ لِأَنَّهُ لَم یُجعَل لِزَمانٍ دونَ زَمانٍ ، بَل جُعِلَ دَلیلَ البُرهانِ وَالحُجَّةَ عَلی کُلِّ إنسانٍ ، لا یَأتیهِ الباطِلُ مِن بَینِ یَدَیهِ ولا مِن خَلفِهِ ، تَنزیلٌ مِن حَکیمٍ حَمیدٍ . ⁽⁷⁾

ج ـ تَسمِیَةُ التَّوراةِ بِالبُرهانِالکافی عن علی بن عیسی رفعه :إنَّ موسی علیه السلام ناجاهُ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی فَقالَ لَهُ فی مُناجاتِهِ : یا موسی ... اُحکُم بَینَهُم بِما أنزَلتُ عَلَیکَ ، فَقَد أنزَلتُهُ [أیِ التَّوراةَ ]حُکما بَیِّنا ، وبُرهانا نَیِّرا . ⁽⁸⁾

.

ج - برهان نامیده شدن تورات

امام علی علیه السلام :برای خداوند ـ تبارک و تعالی ـ در زمینش ، حجّتی و حکمتی رساتر از کتابش نیست .

امام زین العابدین علیه السلام :خداوند ، شما را بیهوده نیافریده و بی هدف ، رهایتان نکرده است . خودش را به شما شناسانده و پیامبرش را سوی شما فرستاده و کتابش را بر شما نازل کرده که حلال و حرامش ، و حجّت ها و مَثَل هایش در آن است . پس ، از خدا پروا کنید ؛ زیرا پروردگارتان ، برای شما حجّت آورده و فرموده است : «آیا برای او دو چشم ، قرار ندادیم ، و یک زبان و دو لب ؟ و دو راه [نیک و بد] را به او نشان دادیم» . این ، حجّتی بر شماست .

امام رضا علیه السلامـ در توصیف قرآن ـ :آن ، ریسمانِ محکم خدا و دستاویز استوار و راه برتر اوست که به بهشت می کشانَد و از آتش [دوزخ ]می رهانَد و با گذر زمان ها ، کهنه نمی شود و [بر اثر تکرار] بر زبان ها ، تباه [و بی رونق ]نمی گردد ؛ چرا که قرآن ، برای زمانی خاص قرار داده نشده است ؛ بلکه راه نمای برهان و حجّتی برای همه مردمان در نظر گرفته شده است . باطل ، از پیش رو و از پشتِ سرش ، بدان راه نمی یابد . فرود آمده از سوی فرزانه ای ستوده است .

ج ـ برهان نامیده شدن توراتالکافیـ به نقل از علی بن عیسی که سند حدیث را به یکی از اهل بیت علیهم السلام رسانده است ـ :خداوند ـ تبارک و تعالی ـ در مناجاتش با موسی علیه السلام به او چنین گفت : «ای موسی ! ... در میان بنی اسرائیل ، بر اساس آنچه بر تو نازل کرده ام ، حکم کن ؛ چرا که تورات را به صورت حکمی آشکار و برهانی نورانی و روشن ، نازل کرده ام» .

.

۳ / ۲الأَنبِیاءُ علیهم السّلامأ ـ تَسمِیَةُ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله بِالبُرهانِالکتاب«یَاأَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَکُم بُرْهَانٌ مِّن رَّبِّکُمْ وَأَنزَلْنَا إِلَیْکُمْ نُورًا مُّبِینًا » . ⁽¹⁾

الحدیثتفسیر العیّاشی عن عبد اللّه بن سلیمان :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : قَولُهُ : « قَدْ جَاءَکُم بُرْهَانٌ مِّن رَّبِّکُمْ وَأَنزَلْنَا إِلَیْکُمْ نُورًا مُّبِینًا » . قالَ : البُرهانُ مُحَمَّدٌ عَلَیهِ وآلِهِ السَّلامُ ، وَالنّورُ عَلِیٌّ علیه السلام . ⁽²⁾

الدرّ المنثور عن سفیان الثوری عن أبیه عن رجل لا یحفظ اسمهـ فی قَولِهِ : « قَدْ جَاءَکُم بُرْهَانٌ مِّن رَّبِّکُمْ » ـ :قالَ : مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله ، « وَأَنزَلْنَا إِلَیْکُمْ نُورًا مُّبِینًا » قالَ : الکِتابُ . ⁽³⁾

الإمام الهادی علیه السلامـ فِی الزِّیارَةِ الجامِعَةِ ـ :... بَعیثِکَ بِالحَقِّ ، وبُرهانِکَ عَلی جَمیعِ الخَلقِ ، خاتَمِ أنبِیائِکَ ، وحُجَّتِکَ البالِغَةِ فی أرضِکَ وسَمائِکَ . ⁽⁴⁾

ب ـ تَسمِیَةُ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله بِالبَیِّنَةِالکتاب« لَمْ یَکُنِ الَّذِینَ کَفَرُواْ مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ وَ الْمُشْرِکِینَ مُنفَکِّینَ حَتَّی تَأْتِیَهُمُ الْبَیِّنَةُ » . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۲ پیامبران علیهم السلام

الف - برهان نامیده شدن پیامبرصلی الله علیه وآله

ب - دلیل روشن نامیده شدن پیامبرصلی الله علیه وآله

۳ / ۲پیامبران علیهم السّلامالف ـ برهان نامیده شدن پیامبر صلی الله علیه و آلهقرآن«ای مردم! در حقیقت ، برای شما از جانب پروردگارتان ، برهانی آمده است ، و ما به سوی شما ، نوری تابناک فرو فرستاده ایم» .

حدیثتفسیر العیّاشیـ به نقل از عبد اللّه بن سلیمان ـ :از امام صادق علیه السلام در باره آیه شریف «در حقیقت ، برای شما از جانب پروردگارتان ، برهانی آمده است ، و ما به سوی شما ، نوری تابناک فرو فرستادیم» پرسیدم . فرمود : «برهان ، محمّد است ـ که بر او و خاندانش سلام باد ـ و نور ، علی علیه السلام است» .

الدرّ المنثورـ به نقل از سفیان ثُوری ، از پدرش ، از مردی که نامش را به یاد نداشت ، در باره آیه شریف : «در حقیقت ، برای شما از جانب پروردگارتان ، برهانی آمده است» ـ :گفت : [یعنی] محمّد صلی الله علیه و آله . «و ما به سوی شما ، نوری تابناک فرو فرستادیم» ، گفت : [یعنی ]قرآن را .

امام هادی علیه السلامـ در «زیارت جامعه» ـ :فرستاده بر حقّ تو و برهان تو برای همه آفریدگان ، پایان بخش سلسله پیامبرانت ، و حجّت رسای تو در زمین و آسمانت .

ب ـ دلیل روشن نامیده شدن پیامبر صلی الله علیه و آلهقرآن«کافرانِ اهل کتاب و مشرکان ، دست بردار نبودند تا آن که دلیلی روشن برایشان بیاید» .

.

الحدیثالإمام الباقر علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : « حَتَّی تَأْتِیَهُمُ الْبَیِّنَةُ » ـ :البَیِّنَةُ مُحَمَّدٌ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله . ⁽¹⁾

ج ـ تَسمِیَةُ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله بِالحُجَّةِالإمام علیّ علیه السلام :أشهَدُ أنَّ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله عَبدُهُ ورَسولُهُ ، بَعَثَهُ بِکِتابِهِ حُجَّةً عَلی عِبادِهِ ، مَن أطاعَهُ أطاعَ اللّهَ ومَن عَصاهُ عَصَی اللّهَ صَلَّی اللّهُ عَلَیهِ وآلِهِ وسَلَّمَ کَثیرا ، إمامُ الهُدی ، وَالنَّبِیُّ المُصطَفی . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :أشهَدُ أنَّ مُحَمَّدا عَبدُهُ ورَسولُهُ الصَّفِیُّ ، وأَمینُهُ الرَّضِیُّ صلی الله علیه و آله ، أرسَلَهُ بِوُجوبِ الحُجَجِ ، وظُهورِ الفَلَجِ ، وإیضاحِ المَنهَجِ ، فَبَلَّغَ الرِّسالَةَ صادِعا بِها ، وحَمَلَ عَلَی المَحَجَّةِ دالّاً عَلَیها . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :أشهَدُ أنَّ مُحَمَّدا عَبدُهُ ورَسولُهُ ، أرسَلَهُ بِالدّینِ المَشهورِ ، وَالعَلَمِ المَأثورِ ، وَالکِتابِ المَسطورِ ، وَالنّورِ السّاطِعِ ، وَالضِّیاءِ اللّامِعِ ، وَالأَمرِ الصّادِعِ ، إزاحَةً لِلشُّبُهاتِ ، وَاحتِجاجا بِالبَیِّناتِ ، وتَحذیرا بِالآیاتِ ، وتَخویفا بِالمَثُلاتِ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ فی وَصفِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ :صَدَعَ ⁽⁶⁾بِما أمَرَهُ رَبُّهُ ، وبَلَّغَ ما حَمَّلَهُ ، حَتّی أفصَحَ بِالتَّوحیدِ دَعوَتَهُ ، وأَظهَرَ فِی الخَلقِ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ ، حَتّی خَلَصَت لَهُ الوَحدانِیَّةُ ، وصَفَت لَهُ الرُّبوبِیَّةُ ، وأَظهَرَ اللّهُ بِالتَّوحیدِ حُجَّتَهُ ، وأَعلی بِالإِسلامِ دَرَجَتَهُ . ⁽⁷⁾

.

ج - حجّت نامیده شدن پیامبرصلی الله علیه وآله

حدیثامام باقر علیه السلامـ در باره این سخن خدای متعال : «تا دلیلی روشن برایشان بیاید» ـ :دلیل روشن ، محمّد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله است .

ج ـ حجّت نامیده شدن پیامبر صلی الله علیه و آلهامام علی علیه السلام :گواهی می دهم که محمّد ، بنده و فرستاده اوست . او را با کتابش ، به عنوان حجّتی بر بندگانش فرستاد . هر که از او فرمان بَرَد ، از خدا فرمان بُرده است ، و هر که نافرمانی اش کند ، خدا را نافرمانی کرده است . سلام و درود فراوان خدا بر او و خاندانش باد ؛ او که پیشوای راه راست و پیامبرِ برگزیده[ ی خدا] است !

امام علی علیه السلام :گواهی می دهم که محمّد ، بنده او و فرستاده برگزیده و امینِ پسندیده اوست . او را با حجّت های لازم [و قانع کننده] و پیروزی آشکار ، و [برای] روشن ساختن راه فرستاد ، و او پیام خداوند را آشکارا ابلاغ کرد و با راه نمایی کردن مردم ، آنان را به راه راستْ کشاند .

امام علی علیه السلام :گواهی می دهم که محمّد ، بنده و فرستاده اوست . او را با دینِ بلندآوازه و نشانه برگزیده و کتاب نوشته و نور درخشان و پرتو تابان و فرمان آشکار فرستاد تا شُبهات را بزُداید و با دلایل روشن ، احتجاج کند و با آیات ، هشدار دهد و به وسیله کیفرها[یی که بر سر گذشتگانِ کفرپیشه آمد] ، بترساند .

امام علی علیه السلامـ در توصیف پیامبر صلی الله علیه و آله ـ :آنچه را پروردگارش به او دستور داد ، آشکارا ابلاغ نمود و پیامی را که بر دوش او نهاد ، [به مردم ]رساند ، تا این که دعوت به یکتاپرستی اش را علنی نمود و اقرار به یگانگی و بی شریک بودن خدا را در میان مردمان ، آشکار ساخت تا جایی که یگانگی برای خداوند ، خالص گشت و ربوبیّت ، منحصر به او شد و خداوند به وسیله توحید ، حجّتِ او را پیروز گردانید و به واسطه اسلام ، درجه اش را بالا بُرد .

.

عنه علیه السلام :یا أیُّهَا النّاسُ ! إنَّهُ لَم یَکُن للّهِِ سُبحانَهُ حُجَّةٌ فی أرضِهِ أوکَدُ مِن نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ، ولا حِکمَةٌ أبلَغُ مِن کِتابِهِ القُرآنِ العَظیمِ ... ⁽¹⁾

د ـ تَسمِیَةُ الأَنبِیاءِ علیهم السلام بِالحُجَّةِرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی بَعضِ خُطَبِهِ ـ :الحَمدُ للّهِِ الَّذی کانَ فی أوَّلِیَّتِهِ وَحدانِیّا ... استَتَرَ عَن خَلقِهِ ، وبَعَثَ إلَیهِمُ الرُّسُلَ لِتَکونَ لَهُ الحُجَّةُ البالِغَةُ عَلی خَلقِهِ ، ویَکونَ رُسُلُهُ إلَیهِم شُهَداءَ عَلَیهِم ، وَابتَعَثَ فیهِمُ النَّبِیّینَ مُبَشِّرینَ ومُنذِرینَ ، لِیَهلِکَ مَن هَلَکَ عَن بَیِّنَةٍ ، ویَحیی مَن حَیَّ عَن بَیِّنَةٍ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ یَذکُرُ فیها بَنی آدَمَ وما بَعَثَهُ اللّهُ إلَیهِم مِن بَیِّناتٍ وحُجَجٍ ـ :.. . فَبَعَثَ فیهِم رُسُلَهُ ، وواتَرَ ⁽³⁾إلَیهِم أنبِیاءَهُ ، لِیَستَأدوهُم میثاقَ فِطرَتِهِ ، ویُذَکِّروهُم مَنسِیَّ نِعمَتِهِ ، ویَحتَجّوا عَلَیهِم بِالتَّبلیغِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :بَعَثَ اللّهُ رُسُلَهُ بِما خَصَّهُم بِهِ مِن وَحیِهِ ، وجَعَلَهُم حُجَّةً لَهُ عَلی خَلقِهِ ، لِئَلّا تَجِبَ الحُجَّةُ لَهُم بِتَرکِ الإِعذارِ إلَیهِم . ⁽⁵⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهُ سُبحانَهُ یَحتَجُّ بِأَربَعَةِ أنفُسٍ عَلی أربَعَةِ أجناسٍ مِنَ النّاسِ : عَلَی الأَغنِیاءِ بِسُلَیمانَ ، وعَلَی الفُقَراءِ بِعیسی ، وعَلَی العَبیدِ بِیوسُفَ ، وعَلَی المَرضی بِأَیّوبَ عَلَیهِم أفضَلُ الصَّلاةِ وَالسَّلامِ . ⁽⁶⁾

.

د - حجّت نامیده شدن پیامبران

امام علی علیه السلام :ای مردم! برای خداوند سبحان در زمین ، حجّتی محکم تر از پیامبر ما ، محمّد صلی الله علیه و آله ، و حکمتی رساتر از کتابش ، قرآن بزرگ ، نیست ... .

د ـ حجّت نامیده شدن پیامبرانپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در یکی از سخنرانی های ایشان ـ :سپاس ، خدایی را که از آغاز ، یگانه بود ⁽¹⁾... . خویش را از آفریدگانش ، در پرده داشت و فرستادگان را سوی ایشان فرستاد تا حجّت رسای او بر آفریدگانش باشند و این فرستادگان بر آنها ، گواهانی بر ایشان ؛ و پیامبران را در میان آنان ، نوید دهنده و هشدار دهنده بر انگیخت ، تا آن که نابود می شود ، از روی دلیلْ نابود شود و آن که زنده می ماند ، به جهت دلیل روشن داشتن ، زنده بمانَد .

امام علی علیه السلامـ از سخنان ایشان که در آن ، از آدمیان و دلایل روشن و حجّت هایی که خداوند به سویشان فرستاده ، یاد می کند ـ :فرستادگان خود را در میان آنان بر انگیخت و پیامبرانش را پیاپی [و در فاصله های معیّن] به سویشان فرستاد تا از آنان بخواهد که پیمان الهی را که در سرشت آنان نهاده ، ادا کنند و نعمت فراموش شده او را به یادشان آورند و با رساندن پیام ، حجّت را بر آنانْ تمام کنند .

امام علی علیه السلام :خداوند ، فرستادگانش را با وحی خویش ـ که به آنان اختصاص داده ـ ، فرستاد و ایشان را حجّت خود بر آفریدگانش قرار داد تا مردم ، بهانه نیاورند که بیم داده نشده اند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند سبحان ، به چهار نفر بر چهار گروه از مردم ، احتجاج می کند : بر توانگران به سلیمان ، بر تهی دستان به عیسی ، بر بردگان به یوسف ، و بر بیماران به ایّوب ـ که برترین درود و سلام بر ایشان باد ـ .

.

۳ / ۳مُعجِزاتُ الأَنبِیاءِ علیهم السّلامأ ـ تَسمِیَةُ الإِعجازِ بِالبُرهانِالکتاب« اسْلُکْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضَاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ وَ اضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ فَذَانِکَ بُرْهَانَانِ مِن رَّبِّکَ إِلَی فِرْعَوْنَ وَ مَلَاءِیْهِ إِنَّهُمْ کَانُواْ قَوْمًا فَاسِقِینَ » . ⁽¹⁾

الحدیثالإمام الصادق علیه السلامـ فی ذِکرِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ـ :الَّذی بَعَثَهُ بِالآیاتِ المُحکَمَةِ ، وَالبَراهینِ الواضِحَةِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ لِلزِّندیقِ الَّذی سَأَ لَهُ : مِن أینَ أثبَتَّ الأَنبِیاءَ وَالرُّسُلَ ؟ ـ :ثَبَتَ ذلِکَ فی کُلِّ دَهرٍ وزَمانٍ ، مِمّا أتَت بِهِ الرُّسُلُ وَالأَنبِیاءُ مِنَ الدَّلائِلِ وَالبَراهینِ ، لِکَیلا تَخلُوَ أرضُ اللّهِ مِن حُجَّةٍ ، یَکونُ مَعَهُ عِلمٌ یَدُلُّ عَلی صِدقِ مَقالَتِهِ ، وجَوازِ عَدالَتِهِ . ⁽³⁾

.

۳ / ۳ معجزات پیامبران

الف - برهان نامیده شدن معجزه

۳ / ۳معجزات پیامبرانالف ـ برهان نامیده شدن معجزهقرآن«دست خود را در گریبانت ببر تا سپید و بی گزند ، بیرون آید ؛ و [ برای رهایی ] از این هراس ، بازویت را به [بدن] خودت بچسبان . این دو [ معجزه ] ، دو برهان از جانب پروردگار توست به سوی فرعون و سران او ؛ زیرا آنان ، قومی نافرمان اند» .

حدیثامام صادق علیه السلامـ در یادکردِ پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ :کسی است که خداوند ، او را با آیاتی محکم و برهان هایی روشن فرستاد .

امام صادق علیه السلامـ به زندیقی که از ایشان پرسید : چگونه [ضرورت وجود ]پیامبران و رسولان را اثبات می کنی؟ ـ :ثابت شد که در هر عصر و زمانی ، رسولان و پیامبران ، دلایل و برهان هایی آوردند تا زمینِ خدا از حجّتی که با خود ، دانشی گواه بر راستگویی و عادل بودنش دارد ، خالی نباشد .

.

الإمام المهدی علیه السلامـ فی وَصفِ الأَنبِیاءِ علیهم السلام ـ :بایَنَ ⁽¹⁾بَینَهُم وبَینَ مَن بَعَثَهُم إلَیهِم بِالفَضلِ الَّذی جَعَلَهُ لَهُم عَلَیهِم ، وما آتاهُم مِنَ الدَّلائِلِ الظّاهِرَةِ وَالبَراهینِ الباهِرَةِ ، وَالآیاتِ الغالِبَةِ . فَمِنهُم مَن جَعَلَ النّارَ عَلَیهِ بَردا وسَلاما وَاتَّخَذَهُ خَلیلاً ، ومِنهُم مَن کَلَّمَهُ تَکلیما وجَعَلَ عَصاهُ ثُعبانا مُبینا ، ومِنهُم مَن أحیَا المَوتی بِإِذنِ اللّهِ ، وأَبرَأَ الأَکمَهَ ⁽²⁾وَالأَبرَصَ بِإِذنِ اللّهِ ، ومِنهُم مَن عَلَّمَهُ مَنطِقَ الطَّیرِ واُوتِیَ مِن کُلِّ شَیءٍ . ثُمَّ بَعَثَ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله رَحمَةً لِلعالَمینَ ، وتَمَّمَ بِهِ نِعمَتَهُ ، وخَتَمَ بِهِ أنبِیاءَهُ ، وأَرسَلَهُ إلَی النّاسِ کافَّةً ، وأَظهَرَ مِن صِدقِهِ ما أظهَرَ ، وبَیَّنَ مِن آیاتِهِ وعَلاماتِهِ ما بَیَّنَ . ⁽³⁾

ب ـ تَسمِیَةُ الإِعجازِ بِالبَیِّنَةِ« حَقِیقٌ عَلَی أَن لَا أَقُولَ عَلَی اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ قَدْجِئْتُکُم بِبَیِّنَةٍ مِّن رَّبِّکُمْ فَأَرْسِلْ مَعِیَ بَنِی إِسْرَاءِیلَ » . ⁽⁴⁾

« وَإِلَی ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ یَاقَوْمِ اعْبُدُواْ اللَّهَ مَا لَکُم مِّنْ إِلَهٍ غَیْرُهُ قَدْ جَاءَتْکُم بَیِّنَةٌ مِّن رَّبِّکُمْ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَکُمْ ءَایَةً فَذَرُوهَا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللَّهِ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ » . ⁽⁵⁾

راجع : البقرة : ۸۷ و ۹۲ و ۲۵۳ ، آل عمران : ۱۰۵ و ۱۸۳ و ۱۸۴ ، المائدة : ۳۲ و ۱۱۰ ، الأنعام : ۱۵۷ ، الأعراف : ۸۵ و ۱۰۱ ، التوبة : ۷۰ ، یونس : ۷۴ ، هود : ۱۷ و ۲۸ و ۶۳ و ۶۴ و ۸۸ ، إبراهیم : ۹ ، النحل : ۴۴ ، طه : ۷۲ ، العنکبوت : ۳۹ ، فاطر : ۲۵ ، غافر : ۳۴ و ۵۰ و ۸۳ ، الزخرف : ۶۳ ، الحدید : ۲۵ ، الصفّ : ۶ .

ج ـ تَسمِیَةُ الإِعجازِ بِالآیَةِ« قَالَ إِن کُنتَ جِئْتَ بِآیَةٍ فَأْتِ بِهَا إِن کُنتَ مِنَ الصَّادِقِینَ * فَأَلْقَی عَصَاهُ فَإِذَا هِیَ ثُعْبَانٌ مُّبِینٌ * وَنَزَعَ یَدَهُ فَإِذَا هِیَ بَیْضَاءُ لِلنَّاظِرِینَ » . ⁽⁶⁾

.

ب - دلیل روشن نامیده شدن معجزه

ج - آیه نامیده شدن معجزه

امام مهدی علیه السلامـ در توصیف پیامبران علیهم السلام ـ :[ خداوند ، ] میان پیامبران و کسانی که پیامبران را سوی ایشان فرستاد ، با امتیازی که پیامبران را بر ایشان داد و به واسطه دلایل آشکار و برهان های روشن و نشانه های چیره گری که به آنان عطا فرمود ، متمایز ساخت . بر یکی ، آتش را سرد و بی گزند ساخت و دوست حقیقی خود ، قرارش داد . با یکی ، سخن گفت و چوب دستش را به اژدهایی نمایان ، تبدیل کرد . یکی از آنان ، به اذن خداوند ، مُردگان را زنده می ساخت و با اجازه خداوند ، کور مادرزاد و پیس را شفا می داد . به یکی ، زبانِ مرغان را آموخت و از هر چیزی به او داده شد . سپس محمّد صلی الله علیه و آله را به عنوان رحمتی برای جهانیانْ بر انگیخت و نعمتش را با او تمام کرد و سلسله پیامبرانش را بدو پایان بخشید و او را به سوی همه مردمان فرستاد و در باره حقّانیت و راستگویی او ، نشانه هایی را نمودار ساخت و آیات و علامت های بسیاری را از او نشان داد .

ب ـ دلیل روشن نامیده شدن معجزه«شایسته است که بر خدا ، جز [ سخن ] حق نگویم . من ، در حقیقت ، دلیلی روشن از سوی پروردگارتان ، برای شما آورده ام . پس فرزندان اسرائیل را همراه من بفرست» .

«و به سوی [ قوم ] ثمود ، برادرشان صالح را [ فرستادیم] . گفت : ای قوم من! خدا را بپرستید . برای شما ، هیچ معبودی جز او نیست . در حقیقت ، برای شما از جانب پروردگارتان ، دلیلی آشکار آمده است . این ، ماده شترِ خدا برای شماست که پدیده ای شگرف است . پس آن را بگذارید تا در زمین خدا بخورد و گزندی به او نرسانید ، تا [ مبادا به سبب آن ، ] شما را عذابی دردناک ، فرو گیرد» .

ر . ک : بقره : آیه ۸۷ ، ۹۲ و ۲۵۳ ، آل عمران : آیه ۱۰۵ ، ۱۸۳ ـ ۱۸۴ ، مائده : آیه ۳۲ و ۱۱۰ ، انعام : آیه ۱۵۷ ، اعراف : آیه ۸۵ و ۱۰۱ ، توبه : آیه ۷۰ ، یونس : آیه ۷۴ ، هود : آیه ۱۷ و ۲۸ و ۶۳ ـ ۶۴ و ۸۸ ، ابراهیم : آیه ۹ ، نحل : آیه ۴۴ ، طه : آیه ۷۲ ، عنکبوت : آیه ۳۹ ، فاطر : آیه ۲۵ ، غافر : آیه ۳۴ و ۵۰ و ۸۳ ، زخرف : آیه ۶۳ ، حدید : آیه ۲۵ ، صف : آیه ۶ .

ج ـ آیه نامیده شدن معجزه«[ فرعون ] گفت : «اگر معجزه ای آورده ای ، پس اگر راست می گویی ، آن را ارائه کن» . پس [ موسی ] عصایش را افکند و ناگاه ، اژدهایی آشکار شد . نیز دست خود را [ از گریبان ] بیرون کشید و ناگهان ، برای تماشاگران ، سپید [ و درخشنده ] بود» .

.

د ـ تَسمِیَةُ الإِعجازِ بِالسُّلطانِ« یَسْئلُکَ أَهْلُ الْکِتَابِ أَن تُنَزِّلَ عَلَیْهِمْ کِتَابًا مِّنَ السَّمَاءِ فَقَدْ سَأَلُواْ مُوسَی أَکْبَرَ مِن ذَ لِکَ فَقَالُواْ أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُواْ الْعِجْلَ مِن بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَیِّنَاتُ فَعَفَوْنَا عَن ذَلِکَ وَءَاتَیْنَا مُوسَی سُلْطَانًا مُّبِینًا » . ⁽¹⁾

« وَ لَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَ جَاءَهُمْ رَسُولٌ کَرِیمٌ * أَنْ أَدُّواْ إِلَیَّ عِبَادَ اللَّهِ إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ * وَ أَن لَا تَعْلُواْ عَلَی اللَّهِ إِنِّی ءَاتِیکُم بِسُلْطَانٍ مُّبِینٍ » . ⁽²⁾

۳ / ۴أهلُ بَیتِ النَّبِیِ علیهم السّلامالإمام الصادق علیه السلام :نَحنُ الحُجَّةُ البالِغَةُ عَلی مَن دونَ السَّماءِ وفَوقَ الأَرضِ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :اللّهُمَّ إنَّهُ لا بُدَّ لَکَ مِن حُجَجٍ فی أرضِکَ ، حُجَّةٍ بَعدَ حُجَّةٍ عَلی خَلقِکَ ، یَهدونَهُم إلی دینِکَ ، ویُعَلِّمونَهُم عِلمَکَ کَیلا یَتَفَرَّقَ أتباعُ أولِیائِکَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :اُخرُجوا إلَی اللّهِ بِمَا افتَرَضَ عَلَیکُم مِن حَقِّهِ ، وبَیَّنَ لَکُم مِن وَظائِفِهِ ، أنَا شاهِدٌ لَکُم وحَجیجٌ یَومَ القِیامَةِ عَنکُم . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ فی ذَمِّ العاصینَ مِن أصحابِهِ ـ :قَد دارَستُکُمُ الکِتابَ ، وفاتَحتُکُمُ الحِجاجَ ، وعَرَّفتُکُم ما أنکَرتُم ، وسَوَّغتُکُم ⁽⁶⁾ما مَجَجتُم ، لَو کانَ الأَعمی یَلحَظُ ، أوِ النّائِمُ یَستَیقِظُ . ⁽⁷⁾

.

د - سلطان نامیده شدن معجزه

۳ / ۴ خاندان پیامبرعلیهم السلام

د ـ سلطان نامیده شدن معجزه«اهل کتاب ، از تو می خواهند که کتابی را از آسمان [ یکباره ] بر آنان ، فرود آوری . البتّه از موسی ، بزرگ تر از این را خواستند و گفتند : «خدا را ، آشکارا به ما بنمای» . پس به سزای ظلمشان ، صاعقه آنان را فرو گرفت . سپس ، بعد از آن که دلایل آشکار برایشان آمد ، گوساله را [ به پرستش ]گرفتند ، و ما از آن هم در گذشتیم و به موسی ، برهانی (معجزه ای) روشن ، عطا کردیم» .

«و به یقین ، پیش از آنان ، قوم فرعون را آزمودیم ، و فرستاده ای بزرگوار ، برایشان آمد که [ به آنان گفت] : بندگان خدا را به من بسپارید ؛ زیرا من برای شما ، فرستاده ای امینم ؛ و بر خدا برتری مجویید که من برای شما ، حجّتی (معجزه ای) آشکار آورده ام» .

۳ / ۴خاندان پیامبر صلی الله علیه و آلهامام صادق علیه السلام :ما بر هر آن که در زیرِ آسمان و روی زمین است ، حجّتی رسا هستیم .

امام علی علیه السلام :خدایا ! ناگزیر ، برای تو در زمینت ، حجّت هایی لازم است ؛ حجّتی از پیِ حجّتی بر آفریدگانت ، که ایشان را به دین تو ، راه نمایی کنند و علم تو را به آنان بیاموزند تا پیروان اولیای تو ، پراکنده نشوند .

امام علی علیه السلام :شما از عهده حقوقی که خداوند برای خویش بر شما واجب کرده و وظایفی که برایتان مشخّص کرده است ، بیرون آیید من هم روز قیامت ، برای شما شهادت می دهم و از شما ، دفاع می کنم .

امام علی علیه السلامـ در نکوهش یاران نافرمانش ـ :من کتاب [خدا] را به شما آموختم و برایتان ، دلیل آوردم ( / باب احتجاج و استدلال را به روی شما گشودم) و آنچه را نمی شناختید ، به شما شناساندم و آنچه را که از دهانتان بیرون می افکندید ، به مذاق شما گوارا ساختم . ای کاش که نابینا ، بینا می گشت یا که خفته ، بیدار می شد!

.

عنه علیه السلام :إنّی لَعَلی إقامَةِ حُجَجِ اللّهِ اُقاوِلُ ، وعَلی نُصرَةِ دینِهِ اُجاهِدُ واُقاتِلُ . ⁽¹⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فی زِیارَةِ الإِمامِ عَلِیٍ علیه السلام المَعروفَةِ بِزِیارَةِ أمینِ اللّهِ ـ :ألزَمَ أعداءَکَ الحُجَّةَ فی قَتلِهِم إیّاکَ ، مَعَ ما لَکَ مِنَ الحُجَجِ البالِغَةِ عَلی جَمیعِ خَلقِهِ . ⁽²⁾

الإمام الجواد عن الإمام الصادق عن أبیه الإمام الباقر علیهم السلامـ لِرَجُلٍ سَأَ لَهُ عَن مَسائِلَ ـ :کَما أنَّ الأَمرَ لا بُدَّ مِن تَنزیلِهِ مِنَ السَّماءِ یَحکُمُ بِهِ أهلُ الأَرضِ ، کَذلِکَ لا بُدَّ مِن والٍ ، فَإِن قالوا : لا نَعرِفُ هذا ، فَقُل لَهُم : قولوا ما أحبَبتُم ، أبَی اللّهُ عَزَّ وجَلَّ بَعدَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله أن یَترُکَ العِبادَ ولا حُجَّةَ عَلَیهِم . قالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : ثُمَّ وَقَفَ [ الرَّجُلُ ] فَقالَ : هاهُنا یَابنَ رَسولِ اللّهِ بابٌ غامِضٌ ، أرَأَیتَ إن قالوا : حُجَّةُ اللّهِ : القُرآنُ ؟ قالَ : إذَن أقولُ لَهُم : إنَّ القُرآنَ لَیسَ بِناطِقٍ یَأمُرُ ویَنهی ، ولکِنَّ لِلقُرآنِ أهلٌ یَأمُرونَ ویَنهَونَ . ⁽³⁾

الإمام الباقر علیه السلامـ فی وَصفِ أهلِ البَیتِ علیهم السلام ـ :هؤُلاءِ أهلُ بَیتٍ أکرَمَهُمُ اللّهُ بِسِرِّهِ ، وشَرَّفَهُم بِکَرامَتِهِ ، وأَعَزَّهُم بِالهُدی ، وثَبَّتَهُم بِالوَحیِ ، وجَعَلَهُم أئِمَّةَ هُدیً ونوراً فِی الظُّلَمِ لِلنَّجاةِ ، وَاختَصَّهُم لِدینِهِ ، وفَضَّلَهُم بِعِلمِهِ ، وآتاهُم ما لَم یُؤتِ أحَداً مِنَ العالَمینَ ، وجَعَلَهُم عِماداً لِدینِهِ ، ومُستَودَعا لِمَکنونِ سِرِّهِ ، واُمَناءَ عَلی وَحیِهِ ، وشُهَداءَ عَلی بَرِیَّتِهِ ، وَاختارَهُمُ اللّهُ وحَباهُم ، وخَصَّهُم وَاصطَفاهُم ، وفَضَّلَهُم وَارتَضاهُم، وَانتَجَبَهُم وَانتَقاهُم ، وجَعَلَهُم لِلبِلادِ وَالعِبادِ عُمَّاراً ، وأَدِلّاءَ لِلاُمَّةِ عَلَی الصِّراطِ، فَهُم أئِمَّةُ الهُدی، وَالدُّعاةُ إلَی التَّقوی، وکَلِمَةُ اللّهِ العُلیا ، وحُجَّةُ اللّهِ العُظمی . ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلام :هر آینه ، من برای اقامه حجّت های خدا ، گفتگو می کنم و برای یاری دادن دین خدا ، جهاد و جنگ می نمایم .

امام زین العابدین علیه السلامـ در زیارت امام علی علیه السلام ، معروف به «زیارت امین اللّه » ـ :در کنار حجّت های رسایی که تو را بر همه آفریدگان اوست ، [خداوند] کشته شدنت به دست دشمنانت را نیز حجّتی [بر حقّانیت تو] علیه دشمنانت قرار داد .

امام جواد علیه السلامـ به نقل از امام صادق علیه السلام ـ :پدرم باقر علیه السلام ، در پاسخ به مردی که از ایشان سؤالاتی پرسید ، فرمود : «همان گونه که فرمان [و قانون ]باید از آسمان فرو فرستاده شود که مردم زمین ، بر اساس آنْ حکم کنند ، وجود زمامداری [از جانب خداوند ]هم لازم است . اگر گفتند : ما آن زمامدار را نمی شناسیم ، به آنها بگو : هر چه دوست دارید ، بگویید ؛ امّا خداوند عز و جل نخواسته است که بعد از محمّد صلی الله علیه و آله ، بندگان را بدون حجّتی بر ایشان ، رها کند» . [آن مرد] ایستاد و گفت : ای فرزند پیامبر خدا ! در این جا ، موضوع پیچیده ای وجود دارد . بفرما که اگر گفتند : «حجّت خدا ، [فقط] قرآن است»[ ، چه بگویم]؟ [پدرم] فرمود : «آن گاه به ایشان می گویم : قرآن ، زبان ندارد که امر و نهی کند ؛ بلکه قرآن ، اهلی دارد که آنها ، امر و نهی می کنند» .

امام باقر علیه السلامـ در توصیف اهل بیت علیهم السلام ـ :اینان ، خاندانی هستند که خداوند ، اسرار خویش را به آنان عطا فرموده و به کرامت خود ، مفتخرشان ساخته است و به هدایت ، ارجمندشان داشته و به وحی ، ثابتْ قدمشان نموده است . ایشان را پیشوایانِ هدایت و نوری در تاریکی ها ، برای نجات [بشر] قرار داده است و به دین خود ، ویژه شان گردانیده و به علم خود ، برتری شان داده و به آنها چیزی عطا کرده که به هیچ یک از مردمان نداده است . آنان را ستون دینش و سپردگاه راز نهانش و امین بر وحی اش و گواهانِ بر آفریدگانش قرار داده است . خداوند ، ایشان را انتخاب کرد و به آنان بخشید و از بندگان ویژه خود ، قرارشان داد . آنها را برگزید و برتری شان داد و پسندید . آنها را دستچین کرده ، جدا ساخت و آباد کنندگان شهرها گردانید و آنها را بندگان و راه نمایان امّت به راه راستْ قرار داد . پس ایشان ، پیشوایان هدایت و دعوتگران به پرهیزگاری و کلمه برتر خدا و بزرگ ترین حجّت خدا هستند .

.

الکافی عن منصور بن حازم :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : إنَّ اللّهَ أجَلُّ وأَکرَمُ مِن أن یُعرَفَ بِخَلقِهِ ، بَلِ الخَلقُ یُعرَفونَ بِاللّهِ ، قالَ : صَدَقتَ ، قُلتُ : إنَّ مَن عَرَفَ أنَّ لَهُ رَبّا ، فَیَنبَغی لَهُ أن یَعرِفَ أنَّ لِذلِکَ الرَّبِّ رِضا وسَخَطا ، وأَنَّهُ لا یُعرَفُ رِضاهُ وسَخَطُهُ إلّا بِوَحیٍ أو رَسولٍ ، فَمَن لَم یَأتِهِ الوَحیُ فَقَد یَنبَغی لَهُ أن یَطلُبَ الرُّسُلَ ، فَإِذا لَقِیَهُم عَرَفَ أنَّهُمُ الحُجَّةُ ، وأَنَّ لَهُمُ الطّاعَةَ المُفتَرَضَةَ . وقُلتُ لِلنّاسِ : تَعلَمونَ أنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله کانَ هُوَ الحُجَّةَ مِنَ اللّهِ عَلی خَلقِهِ ؟ قالوا : بَلی ، قُلتُ : فَحینَ مَضی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله مَن کانَ الحُجَّةَ عَلی خَلقِهِ ؟ فَقالوا : القُرآنُ . فَنَظَرتُ فِی القُرآنِ فَإِذا هُوَ یُخاصِمُ بِهِ المُرجِیُّ وَالقَدَرِیُّ وَالزِّندیقُ الَّذی لا یُؤمِنُ بِهِ ، حَتّی یَغلِبَ الرِّجالَ بِخُصومَتِهِ ، فَعَرَفتُ أنَّ القُرآنَ لا یَکونُ حُجَّةً إلّا بِقَیِّمٍ ، فَما قالَ فیهِ مِن شَیءٍ کانَ حَقّا ، فَقُلتُ لَهُم : مَن قَیِّمُ القُرآنِ ؟ فَقالوا : اِبنُ مَسعودٍ قَد کانَ یَعلَمُ وعُمَرُ یَعلَمُ ، وحُذَیفَةُ یَعلَمُ . قُلتُ : کُلَّهُ ؟ قالوا : لا! فَلَم أجِد أحَدا یُقالُ : إنَّهُ یَعرِفُ ذلِکَ کُلَّهُ إلّا عَلِیّا علیه السلام ، وإذا کانَ الشَّیءُ بَینَ القَومِ فَقالَ هذا : لا أدری ، وقالَ هذا : لا أدری ، وقالَ هذا : لا أدری ، وقال هذا : أنَا أدری ، فَأَشهَدُ أنَّ عَلِیّا علیه السلام کانَ قَیِّمَ القُرآنِ ، وکانَت طاعَتُهُ مُفتَرَضَةً ، وکانَ الحُجَّةَ عَلَی النّاسِ بَعدَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وأَنَّ ما قالَ فِی القُرآنِ فَهُوَ حَقٌّ . فَقالَ : رَحِمَکَ اللّهُ . ⁽¹⁾

.

الکافیـ به نقل از منصور بن حازِم ـ :به امام صادق علیه السلام گفتم : خدا ، بزرگ تر و ارجمندتر از آن است که به واسطه مخلوقش شناخته شود ؛ بلکه مخلوق ، به خدا شناخته می شود . فرمود : «درست است» . گفتم : کسی که بداند پروردگاری دارد ، لازم است بداند که برای آن پروردگار ، خشنودی و ناخشنودی ای است و این خشنودی و ناخشنودی او ، دانسته نمی شود ، مگر از طریق وحی یا پیامبر ، و کسی که به خودِ او وحی نمی شود ، لازم است تا در جستجوی پیامبران بر آید ؛ و چون ایشان را یافت ، در می یابد که آنان ، حجّت هستند و اطاعتشان ، واجب است . من به مردم (مخالفان) گفتم : آیا شما می دانید [و معتقدید] که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، حجّت خدا بر خلقش بود؟ آنها گفتند : آری . گفتم : پس هنگامی که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله رفت ، چه کسی حجّت بر خلقش بود؟ گفتند : قرآن . من در قرآن نگریستم و دیدم که مُرجئی و قَدَری و [حتّی] زندیق که به آن ایمان ندارد ، برای چیره آمدن بر افراد در مجادله اش ، به قرآن استدلال می کند . پس دریافتم که قرآن ، حجّت نیست ، مگر با متولّی ، و آنچه آن متولّی در باره قرآن بگوید ، همان درست است . پس به آنها گفتم : متولّیِ قرآن کیست؟ گفتند : ابن مسعود ، قرآن را می دانست . عمر هم می دانست . حُذَیفه هم می دانست . گفتم : همه آن را [می دانستند]؟ گفتند : نه . پس من هیچ کس را نیافتم که گفته شود : «او ، همه قرآن را می داند» ، مگر علی علیه السلام . هر گاه مسئله ای میان مردم به وجود می آمد ، این (ابن مسعود) می گفت : «نمی دانم» و این (عمر) می گفت : «نمی دانم» و این (حُذَیفه) می گفت : «نمی دانم» . این (علی علیه السلام ) می فرمود : «می دانم» . پس گواهی می دهم که علی ، متولّی قرآن بود و اطاعت از او ، واجب است و بعد از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، او حجّت بر مردم بود و هر چه او در باره قرآن گفته ، همان درست است . امام صادق علیه السلام فرمود : «رحمت خدا بر تو باد !» .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ فی زِیارَةِ الإِمامِ الحُسَینِ علیه السلام ـ :السَّلامُ عَلَیکَ یا وارِثَ الأَنبِیاءِ ، السَّلامُ عَلَیکَ یا وَصِیَّ الأَوصِیاءِ ، السَّلامُ عَلَیکَ وعَلی ذُرِّیَّتِکَ الَّذینَ حَباهُمُ اللّهُ بِالحُجَجِ البالِغَةِ ، وَالنّورِ وَالصِّراطِ المُستَقیمِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام : کُنّا نُجوما یُستَضاءُ بِناولِلبَرِیَّةِ نَحنُ الیَومَ بُرهانُ ⁽²⁾

الإمام الهادی علیه السلامـ فی زِیارَةِ الإِمامِ عَلِیٍّ علیه السلام یَومَ الغَدیرِ ـ :مَولایَ أنتَ الحُجَّةُ البالِغَةُ ، وَالمَحَجَّةُ ⁽³⁾الواضِحَةُ ، وَالنِّعمَةُ السّابِغَةُ ، وَالبُرهانُ المُنیرُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فی إحدَی الزِّیاراتِ الجامِعَةِ ـ :کُلَّما غابَ مِنکُم حُجَّةٌ ، أو أفَلَ مِنکُم عَلَمٌ ، أطَلعَ اللّهُ لِخَلقِهِ مِن عَقِبِ الماضی خَلَفا ، إماما ونورا هادِیا ، وبُرهانا مُبینا نَیِّرا ، داعِیا عَن داعٍ ، وهادِیا بَعدَ هادٍ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ فِی الزِّیارَةِ الجامِعَةِ الکَبیرَةِ ـ :السَّلامُ عَلَی الأَئِمَّةِ ⁽⁶⁾الدُّعاةِ ، وَالقادَةِ الهُداةِ ، وَالسّادَةِ الوُلاةِ ، وَالذّادَةِ الحُماةِ ، وأَهلِ الذِّکرِ ، واُولِی الأَمرِ ، وبَقِیَّةِ اللّهِ وخِیَرَتِهِ وحِزبِهِ ، وعَیبَةِ ⁽⁷⁾عِلمِهِ ، وحُجَّتِهِ وصِراطِهِ ، ونورِهِ وبُرهانِهِ ... أعَزَّکُم بِهُداهُ ، وخَصَّکُم بِبُرهانِهِ ، وَانتَجَبَکُم لِنورِهِ ... آیاتُ اللّهِ لَدَیکُم وعَزائِمُهُ فیکُم ، ونورُهُ وبُرهانُهُ عِندَکُم . ⁽⁸⁾

.

امام صادق علیه السلامـ در زیارت امام حسین علیه السلام ـ :سلام بر تو ، ای وارث پیامبران ! سلام بر تو ، ای وصیّ اوصیا ! سلام بر تو و بر فرزندان تو که خداوند ، حجّت های رسا و نور و راه راست را به ایشان بخشید !

امام صادق علیه السلام :ما ستارگانی هستیم که از نور ما ، راه ، جُسته می شود و برای مردمان ، امروز ، ما برهانیم .

امام هادی علیه السلامـ در زیارت امام علی علیه السلام در روز غدیر ـ :مولای من! تویی حجّت رسا و راه روشن و نعمت سرشار و برهان روشنگر .

امام هادی علیه السلامـ در یکی از زیارت های جامعه ـ :هر زمان که حجّتی از شما در گذرد یا نشانه ای از شما اُفول کند ، خداوند برای خلق خود ، از نسل آن درگذشته ، جانشینی بر می آورد که پیشوا و نوری هدایتگر و برهانی روشن و نورانی باشد که یکی از پیِ دیگری [به راه حق] دعوت می کند و یکی بعد از دیگری ، [مردمان را ]هدایت می نماید .

امام هادی علیه السلامـ در «زیارت جامعه کبیره» ـ :سلام بر پیشوایان دعوتگر ، و رهبران هدایتگر ، و سَروران حکومتگر ، و مدافعان حمایتگر [از دین خدا] ، و اهل ذکر ، و اولیای امر ، و یادگاران و برگزیدگان خدا و حزب او ، و صندوق دانش او ، و حجّت و راه او ، و نور و برهان او ... خداوند ، شما را به هدایتش ، گرامی داشت و برهانش را به شما اختصاص داد و برای نور خویش ، شما را برگزید ... . نشانه های خدا ، در نزد شماست ، و اراده و مشیّت های او [همراه] با شماست ، و نور و برهانش ، پیش شماست .

.

المزار الکبیر عن أبی جعفر محمّد بن عبد اللّه الحمیریـ فیما خَرَجَ إلَیهِ مِنَ النّاحِیَةِ المُقَدَّسَةِ فی زِیارَةِ صاحِبِ الأَمرِ علیه السلام ـ :أنتُم حُجَجُهُ وبَراهینُهُ . ⁽¹⁾

المزار الکبیر عن محمّد بن الحسین البزوفریـ فی دُعاءِ النُّدبَةِ لِصاحِبِ الزَّمانِ علیه السلام ـ :یَابنَ الآیاتِ البَیِّناتِ ، یَابنَ الدَّلائِلِ الظّاهِراتِ ، یَابنَ البَراهینِ الباهِراتِ ، یَابنَ الحُجَجِ البالِغاتِ . ⁽²⁾

۳ / ۵الإِسلامُالإمام علیّ علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی شَرَعَ الإِسلامَ فَسَهَّلَ شَرائِعَهُ لِمَن وَرَدَهُ ، وأَعَزَّ أرکانَهُ عَلی مَن غالَبَهُ ، فَجَعَلَهُ أمنا لِمَن عَلِقَهُ ، وسِلما لِمَن دَخَلَهُ ، وبُرهانا لِمَن تَکَلَّمَ بِهِ ، وشاهِدا لِمَن خاصَمَ عَنهُ ، ونورا لِمَنِ استَضاءَ بِهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فی فَضلِ الإِسلامِ ـ :هُوَ عِندَ اللّهِ وَثیقُ الأَرکانِ ، رَفیعُ البُنیانِ ، مُنیرُ البُرهانِ ، مُضیءُ النّیرانِ ، عَزیزُ السُّلطانِ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۵ اسلام

المزار الکبیرـ به نقل از ابو جعفر محمّد بن عبد اللّه حِمیَری ، در زیارت صاحب امر علیه السلام که از ناحیه مقدّسه برای او صادر شد ـ :شما ، حجّت ها و برهان های خدا هستید .

المزار الکبیرـ به نقل از محمّد بن حسین بَزوفری ، در «دعای ندبه» برای صاحبْ زمان علیه السلام ـ :ای پسر نشانه های روشن ! ای پسر دلایل آشکار ! ای پسر برهان های درخشان ! ای پسر حجّت های رسا !

۳ / ۵اسلامامام علی علیه السلام :سپاس ، خدایی را که شریعت اسلام را بر نهاد و آبشخورهای آن را برای کسی که بخواهد بِدان در آید ، آسان ساخت ، و ارکانش را در برابر کسی که بخواهد بر آن چیرگی یابد ، استوار گردانید ، و آن را برای کسی که بِدانْ چنگ زند ، وسیله ای امن قرار داد ، و برای کسی که به آن در آید ، [مایه] سلامت ، و برای کسی که با آن سخن گوید ، برهان ، و برای کسی که از آن دفاع کند ، گواه ، و برای کسی که بخواهد از آن پرتو گیرد ، روشنایی قرار داد .

امام علی علیه السلامـ در بیان فضیلت اسلام ـ :آن در نزد خداوند ، پایه هایی استوار دارد و بنایی بلند ، و برهانی روشنگر ، و آتش هایی فروزان ، و قدرتی شکست ناپذیر است .

.

فاطمة علیهاالسلامـ فی دُعائِها عَقیبَ فَریضَةِ الظُّهرِ ـ :اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ خاتَمِ النَّبِیّینَ ، ... اللّهُمَّ بَیِّض وَجهَهُ ، وأَعلِ کَعبَهُ ، وأَفلِج ⁽¹⁾حُجَّتَهُ ، وأَتمِم نورَهُ ، وثَقِّل میزانَهُ ، وعَظِّم بُرهانَهُ . ⁽²⁾

الإمام الرضا علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی شَرَعَ الإِسلامَ ⁽³⁾دینا ... وجَعَلَ فیهِ النّورَ وَالبُرهانَ ، وَالشِّفاءَ وَالبَیانَ . ⁽⁴⁾

۳ / ۶العِلمُالإمام علیّ علیه السلام :العِلمُ کُلُّهُ حُجَّةٌ إلّا ما عُمِلَ بِهِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :أیُّهَا النّاسُ ! إذا عَلِمتُم فَاعمَلوا بِما عَلِمتُم لَعَلَّکُم تَهتَدونَ ، إنَّ العالِمَ العامِلَ بِغَیرِهِ کَالجاهِلِ الحائِرِ الَّذی لا یَستَفیقُ عَن جَهلِهِ ، بَل قَد رَأَیتُ أنَّ الحُجَّةَ عَلَیهِ أعظَمُ ، وَالحَسرَةَ أدوَمُ عَلی هذَا العالِمِ المُنسَلِخِ مِن عِلمِهِ ، مِنها عَلی هذَا الجاهِلِ المُتَحَیِّرِ فی جَهلِهِ . ⁽⁶⁾

.

۳ / ۶ علم

فاطمه علیهاالسلامـ در دعایش بعد از نماز ظهر ـ :بار خدایا ! بر محمّد ، خاتم پیامبران ، درود فرست ... . بار خدایا ! او را روسپید گردان ، و مقامش را بلند دار ، و حجّتش را پیروز ساز ، و نورش را کامل و ترازویش را سنگین کن ، و برهانش را عظمت بخش .

امام رضا علیه السلام :سپاس ، خدای را که دین اسلام را بنا نهاد ... و در آن ، روشنایی و برهان ، و شفابخشی و بیانْ قرار داد .

۳ / ۶علمامام علی علیه السلام :علم ، همه اش حجّت است ، مگر آنچه که بدان عمل شود .

امام علی علیه السلام :ای مردم! چون دانا شوید ، به آنچه می دانید ، عمل کنید ، باشد که هدایت شوید . عالِمی که بر خلاف علمش عمل کند ، مانند نادانِ سرگردانی است که از [مستیِ] نادانی اش به هوش نیاید ؛ بلکه به نظر من ، حجّت بر او تمام تر است و افسوسِ چنین عالِمی که از علم خویش جدا گشته ، پایدارتر باشد تا افسوس آن نادانی که در نادانی خویش ، سرگردان است .

.

عنه علیه السلام :عِلمٌ بِلا عَمَلٍ ، حُجَّةٌ للّهِِ عَلَی العَبدِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مَن لَم یَعمَل بِالعِلمِ ، کانَ حُجَّةً عَلَیهِ ووَبالاً . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ :یا عالِمُ ، قَد قامَ عَلَیکَ حُجَّةُ العِلمِ ، فَاستَیقِظ مِن رَقدَتِکَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ أیضا ـ :مَنِ ازدادَ عِلما ، فَلیَحذَر مِن تَوکیدِ الحُجَّةِ عَلَیهِ . ⁽⁴⁾

۳ / ۷رُواةُ حَدیثِ أهلِ البَیتِ علیهم السّلامالغیبة للطوسی عن إسحاق بن یعقوب :سَأَلتُ مُحَمَّدَ بنَ عُثمانَ العَمرِیَ رحمه الله ⁽⁵⁾أن یوصِلَ لی کِتابا قَد سَأَلتُ فیهِ مَسائِلَ أشکَلَت عَلَیَّ ، فَوَرَدَ التَّوقیعُ بِخَطِّ مَولانا صاحِبِ الدّارِ علیه السلام : ... أمَّا الحَوادِثُ الواقِعَةُ ، فَارجِعوا فیها إلی رُواةِ حَدیثِنا ؛ فَإِنَّهُم حُجَّتی عَلَیکُم ، وأَنَا حُجَّةُ اللّهِ عَلَیکُم . ⁽⁶⁾

۳ / ۸الصُّلَحاءُالکافی عن إسماعیل الهاشمی :شَکَوتُ إلی أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام ما ألقی مِن أهلِ بَیتی مِنِ استِخفافِهِم بِالدّینِ . فَقالَ : یا إسماعیلُ ، لا تُنکِر ذلِکَ مِن أهلِ بَیتِکَ ، فَإِنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی جَعَلَ لِکُلِّ أهلِ بَیتٍ حُجَّةً یَحتَجُّ بِها عَلی أهلِ بَیتِهِ فِی القِیامَةِ ، فَیُقالُ لَهُم : ألَم تَرَوا فُلانا فیکُم ؟ ألَم تَرَوا هَدیَهُ فیکُم ؟ ألَم تَرَوا صَلاتَهُ فیکُم ؟ ألَم تَرَوا دینَهُ ؟ فَهَلَا اقتَدَیتُم بِهِ ؟ ! فَیَکونُ حُجَّةً عَلَیهِم فِی القِیامَةِ . ⁽⁷⁾

.

۳ / ۷ راویان حدیث اهل بیت علیهم السلام

۳ / ۸ نیکان

امام علی علیه السلام :علمِ بدون عمل ، حجّتی است برای خدا بر بنده .

امام علی علیه السلام :کسی که به علمْ عمل نکند ، آن علم ، حجّتی علیه او و [مایه] مشقّت است .

امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ :ای عالِم ! حجّتِ علم ، بر تو اقامه شده است . پس ، از خواب خود ، بیدار شو .

امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ :کسی که علمش بیشتر است ، باید از قوی تر بودن حجّت بر خود ، بر حذر باشد .

۳ / ۷راویان حدیث اهل بیت علیهم السّلامالغیبة ، طوسیـ به نقل از اسحاق بن یعقوب ـ :از محمّد بن عثمان عَمْری ⁽¹⁾خواهش کردم تا نامه مرا ـ که در آن ، مسائلی را که برایم مشکل شده بود ، پرسیده بودم ، به امام [مهدی] علیه السلام برساند . پس توقیعی (پاسخی) با دستْ خطّ مولایمان صاحب خانه علیه السلام رسید که [در آن آمده بود ] : « ... در مسائل جدیدی که پیش می آید ، به راویان حدیث ما مراجعه کنید ؛ زیرا آنان ، حجّت من بر شما هستند ، و من ، حجّت خدا بر شما هستم» .

۳ / ۸نیکانالکافیـ به نقل از اسماعیل هاشمی ـ :از این که می دیدم خانواده ام به دین ، بی توجّهی می کنند ، به امام صادق علیه السلام شکایت بردم . ایشان فرمود : «ای اسماعیل ! این رفتار خانواده ات ، تو را ناراحت نکند ؛ ⁽²⁾زیرا خداوند ـ تبارک و تعالی ـ برای هر خانواده ای ، حجّتی قرار داده است که با آن در روز قیامت ، بر خانواده او احتجاج می کند و به آنها گفته می شود : مگر فلانی را در میان خود ندیدید؟ آیا راه و روش او را در جمع خود ، مشاهده نکردید؟ آیا نماز خواندن او را در میان خود ندیدید؟ آیا دین او را ندیدید؟ پس چرا از او سرمشق نگرفتید؟! . بدین ترتیب ، آن شخص در قیامت ، علیه آنان ، حجّت است» .

.

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ الرَّجُلَ مِنکُم لَیَکونُ فِی المَحَلَّةِ فَیَحتَجُّ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ یَومَ القِیامَةِ عَلی جیرانِهِ بِهِ فَیُقالُ لَهُم : ألَم یَکُن فُلانٌ بَینَکُم ؟ ألَم تَسمَعوا کَلامَهُ ؟ ألَم تَسمَعوا بُکاءَهُ فِی اللَّیلِ ؟ فَیَکونُ حُجَّةَ اللّهِ عَلَیهِم . ⁽¹⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :المُؤمِنُ وَحدَهُ حُجَّةٌ ، وَالمُؤمِنُ وَحدَهُ جَماعَةٌ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :دُخولُ المُؤمِنِ عَلَی المُؤمِنِ تُرعَةٌ ⁽³⁾، ودُخولُ المُؤمِنِ عَلَی الکافِرِ حُجَّةٌ ، وَالمُؤمِنُ یَزهو نورُهُ لِأَهلِ السَّماءِ ! ⁽⁴⁾

الإمام العسکری علیه السلام :المُؤمِنُ بَرَکَةٌ عَلَی المُؤمِنِ ، وحُجَّةٌ عَلَی الکافِرِ . ⁽⁵⁾

۳ / ۹فُقَراءُ شیعَةِ أهلِ البیتِ علیهم السّلامالإمام علی علیه السلام :فُقَراءُ شیعَتِنا حُجَّةٌ عَلی أغنِیائِهِم . ⁽⁶⁾

.

۳ / ۹ پیروان تهی دست اهل بیت علیهم السلام

امام صادق علیه السلام :فردی از شما در محلّه ای زندگی می کند و خداوند عز و جل در روز قیامت ، با او بر همسایگانش احتجاج می کند و به ایشان گفته می شود : «آیا فلانی ، در بین شما نبود؟ آیا سخنان او را نشنیدید؟ آیا صدای گریه های شبانه او به گوش شما نرسید؟» . بدین ترتیب ، او حجّت خدا بر آنان می شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مؤمن ، به تنهایی حجّت است . مؤمن ، به تنهایی ، یک جماعت است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :وارد شدن مؤمن بر مؤمن [به منزله] بوستانی است ، و وارد شدن مؤمن بر کافر ، حجّت است . مؤمن ، نورش برای اهل آسمان می درخشد .

امام عسکری علیه السلام :مؤمن ، برای مؤمن [دیگر] ، برکت است و بر کافر ، حجّت .

۳ / ۹پیروان تهی دست اهل بیت علیهم السّلامامام علی علیه السلام :پیروان تهی دست ما ، حجّت بر توانگرانشان هستند .

.

۳ / ۱۰ما یَمنَعُ العِصیانَالکتاب« وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا لَوْلَا أَن رَّءَا بُرْهَانَ رَبِّهِ کَذَلِکَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشَاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِینَ » . ⁽¹⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : « وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ » ـ :طَمِعَت فیهِ ، فَقامَت إلی صَنَمٍ مُکَلَّلٍ بِالدُّرِّ وَالیاقوتِ ، فی ناحِیَةِ البَیتِ ، فَسَتَرَتهُ بِثَوبٍ أبیَضَ بَینَها وبَینَهُ . فَقالَ : أیُّ شَیءٍ تَصنَعینَ ؟ ! فَقالَت : أستَحی أنَا مِن إلهی أن یَرانِیَ عَلی هذِهِ السَّوءَةِ . فَقالَ یوسُفُ علیه السلام : تَستَحیینَ مِن صَنَمٍ لا یَأکُلُ ولا یَشرَبُ ، ولا أستَحی أنَا مِن إلهِیَ الَّذی هُوَ قائِمٌ عَلی کُلِّ نَفسٍ بِما کَسَبَت ؟ ثُمَّ قالَ : لا تَنالینَها مِنّی أبَدا . وهُوَ البُرهانُ ⁽²⁾. ⁽³⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ عز و جل : « لَوْلَا أَن رَّءَا بُرْهَانَ رَبِّهِ » ـ :قامَتِ امرَأَةُ العَزیزِ إلَی الصَّنَمِ فَأَلقَت عَلَیهِ ثَوبا . فَقالَ لَها یوسُفُ : ما هذا ؟ قالَت : أستَحیی مِنَ الصَّنَمِ أن یَرانا . فَقالَ لَها یوسُفُ : أتَستَحیینَ مِمَّن لا یَسمَعُ ولا یُبصِرُ ، ولا یَفقَهُ ولا یَأکُلُ ولا یَشرَبُ ، ولا أستَحیی أنَا مِمَّن خَلَقَ الإِنسانَ وعَلَّمَهُ ! فَذلِکَ قَولُهُ تَعالی : « لَوْلَا أَن رَّءَا بُرْهَانَ رَبِّهِ » . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۱۰ آنچه مانع نافرمانی می شود

۳ / ۱۰آنچه مانع نافرمانی می شودقرآن«و در حقیقت ، [ آن زن ، ] آهنگِ وی کرد و [ یوسف نیز ] اگر برهان پروردگارش را ندیده بود ، آهنگِ او می کرد . چنین [ کردیم ]تا بدی و زشتکاری را از او باز گردانیم ؛ چرا که او از بندگانِ با اخلاص ما بود» .

حدیثامام علی علیه السلامـ در باره این سخن خداوند متعال : «و در حقیقت ، [ آن زن ، ] آهنگِ وی کرد» ـ :یعنی هوسِ او (یوسف علیه السلام ) کرد . پس به سوی بتی آراسته به دُر و یاقوت ـ که در گوشه اتاق بود ـ ، رفت و آن را با پارچه ای سفید پوشاند . یوسف علیه السلام گفت : «چه می کنی؟!» . آن زن گفت : از خدایم خجالت می کشم که مرا با این وضع بد ببیند . یوسف علیه السلام گفت : «تو از بتی که نمی خورد و نمی آشامد ، شرم می کنی . من ، از خدای خود که بر کردار هر کس آگاه [و ناظر] است ، شرم نکنم؟» . سپس گفت : «هرگز به مراد خود از من ، نخواهی رسید» . این بود آن برهان [که یوسف علیه السلام دید] .

امام زین العابدین علیه السلامـ در باره سخن خداوند عز و جل : «اگر برهان پروردگارش را ندیده بود» ـ :همسر عزیز [مصر] به سوی بت رفت و پارچه ای بر آن افکند . یوسف علیه السلام به او گفت : «این ، چه کاری است؟» . زن گفت : از این که بت ، ما را ببیند ، شرم دارم . یوسف علیه السلام به او گفت : «آیا تو از چیزی که نه می شنود و نه می بیند و نه می فهمد و نه می خورد و نه می آشامد ، شرم می کنی و من ، از کسی که انسان را آفرید و به او علم آموخت ، شرم نکنم؟!» . این است معنای سخن خداوند متعال که : «اگر برهان پروردگارش را ندیده بود» .

.

تفسیر العیّاشی عن بعض أصحابنا :قالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : أیُّ شَیءٍ یَقولُ النّاسُ فی قَولِ اللّهِ جَلَّ وعَزَّ : « لَوْلَا أَن رَّءَا بُرْهَانَ رَبِّهِ » ؟ قُلتُ : یَقولونَ رَأی یَعقوبَ عاضّا عَلی إصبَعِهِ . فَقالَ : لا ، لَیسَ کَما یَقولونَ ، فَقُلتُ : فَأَیَّ شَیءٍ رَأی ؟ قالَ : لَمّا هَمَّت بِهِ وهَمَّ بِها ، قامَت إلی صَنَمٍ مَعَها فِی البَیتِ ، فَأَلقَت عَلَیهِ ثَوبا ، فَقالَ لَها یوسُفُ : ما صَنَعتِ ؟ قالَت : طَرَحتُ عَلَیهِ ثَوبا أستَحیی أن یَرانا ، قالَ : فَقالَ یوسُفُ : فَأَنتِ تَستَحینَ مِن صَنَمِکِ وهُوَ لا یَسمَعُ ولا یُبصِرُ ، ولا أستَحی أنَا مِن رَبّی ؟ ! ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :لَمّا هَمَّت بِهِ وهَمَّ بِها ، قامَت إلی صَنَمٍ فی بَیتِها ، فَأَلقَت عَلَیهِ المُلاءَةَ ⁽²⁾لَها ، فَقالَ لَها یوسُفُ : ما تَعمَلینَ ؟ قالَت : اُلقی عَلی هذَا الصَّنَمِ ثَوبا لا یَرانا فَإِنّی أستَحیی مِنهُ . فَقالَ یوسُفُ : فَأَنتِ تَستَحیینَ مِن صَنَمٍ لا یَسمَعُ ولا یُبصِرُ ، ولا أستَحیی أنَا مِن رَبّی ؟ ! فَوَثَبَ وعَدا وعَدَت مِن خَلفِهِ ، وأَدرَکَهُمَا العَزیزُ عَلی هذِهِ الحالَةِ . ⁽³⁾

عیون أخبار الرضا علیه السلام عن علیّ بن محمّد بن الجهم :حَضَرتُ مَجلِسَ المَأمونِ وعِندَهُ الرِّضا عَلِیُّ بنُ موسی علیهماالسلام ، فَقالَ لَهُ المَأمونُ : یَابنَ رَسولِ اللّهِ ، ألَیسَ مِن قَولِکَ : إنَّ الأَنبِیاءَ مَعصومونَ ؟ قالَ : بَلی ، قالَ : فَما مَعنی قَولِ اللّهِ عز و جل : « وَ عَصَی ءَادَمُ رَبَّهُ فَغَوَی » ⁽⁴⁾. . . إلی أن قالَ : فَأَخبِرنی عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : « وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا لَوْلَا أَن رَّءَا بُرْهَانَ رَبِّهِ » . فَقالَ الرِّضا علیه السلام : لَقَد هَمَّت بِهِ ، ولَولا أن رَأی بُرهانَ رَبِّهِ لَهَمَّ بِها کَما هَمَّت بِهِ ، لکِنَّهُ کانَ مَعصوما ، وَالمَعصومُ لا یَهُمُّ بِذَنبٍ ولا یَأتیهِ ، ولَقَد حَدَّثَنی أبی عَن أبیهِ الصّادِقِ علیه السلام أنَّهُ قالَ : هَمَّت بِأَن تَفعَلَ وهَمَّ بِأَن لا یَفعَلَ . فَقالَ المَأمونُ : للّهِِ دَرُّکَ ⁽⁵⁾یا أبَا الحَسَنِ . ⁽⁶⁾

.

تفسیر العیّاشیـ به نقل از یکی از راویان شیعه ـ :امام باقر علیه السلام به من فرمود : «مردم ، در باره این سخن خداوند عز و جل : «اگر برهان پروردگارش را ندیده بود» ، چه می گویند؟» . گفتم : می گویند : [پدرش] یعقوب علیه السلام را دید که انگشتش را به دندان می گزد . فرمود : «نه . چنین نیست که می گویند» . گفتم : پس چه دید؟ فرمود : «چون [زن عزیز] آهنگِ یوسف علیه السلام کرد و یوسف ، آهنگ او ، آن زن به طرف بتی که با خود در خانه داشت ، رفت و پارچه ای روی آن انداخت . یوسف علیه السلام به او گفت : چه کردی؟ . گفت : پارچه ای روی آن انداختم . شرم دارم که ما را [این چنین] ببیند . یوسف علیه السلام گفت : تو از بت خویش که نه می بیند و نه می شنود ، شرم داری و من ، از پروردگارم شرم نکنم؟! » .

امام صادق علیه السلام :چون [زن عزیز] آهنگِ یوسف علیه السلام کرد و یوسف ، آهنگِ او ، به طرف بتی که در خانه اش بود ، رفت و ملافه ای روی آن انداخت . یوسف علیه السلام به او گفت : «چه کار می کنی؟» . گفت : پارچه ای روی این بت می اندازم تا ما را نبیند ؛ زیرا من از او شرم می کنم . یوسف علیه السلام گفت : «تو از یک بت که نه می شنود و نه می بیند ، شرم می کنی و من ، از پروردگارم شرم نکنم؟!» . پس برخاست و [به طرف درِ اتاق] دوید و زلیخا هم به دنبال او دوید . در این حال ، عزیز از راه رسید .

عیون أخبار الرضا علیه السلامـ به نقل از علی بن محمّد بن جَهْم ـ :در مجلس مأمون ، حاضر شدم و علی بن موسی الرضا علیه السلام نزد او بود . مأمون به ایشان گفت : ای پسر پیامبر خدا ! مگر نمی گویی که پیامبران ، معصوم اند؟ فرمود : «چرا» . مأمون گفت : پس این سخن خداوند عز و جل که : «آدم ، پروردگارش را نافرمانی کرد و بیراهه رفت» ، چه معنایی دارد ... ؟ تا آن که گفت : مرا از این سخن خداوند عز و جل خبر ده که : «و در حقیقت ، [ آن زن ، ] آهنگِ وی کرد و [ یوسف نیز ] اگر برهان پروردگارش را ندیده بود ، آهنگِ او می کرد» . امام رضا علیه السلام فرمود : «آن زن آهنگِ یوسف علیه السلام کرد و یوسف علیه السلام هم اگر برهان پروردگارش را ندیده بود ، همانند آن زن ، آهنگِ او می کرد ؛ امّا او معصوم بود و معصوم ، نه آهنگِ گناهی را می کند و نه مرتکب آن می شود . پدرم ، از پدرش صادق علیه السلام برایم حدیث کرد که فرمود : آن زن ، تصمیم گرفت که انجام دهد و یوسف علیه السلام تصمیم گرفت که انجام ندهد » . مأمون گفت : خدایت خیر دهد ، ای ابو الحسن !

.

۳ / ۱۱الشُّهودُ فِی القَضاءِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّما أقضی بَینَکُم بِالبَیِّناتِ وَالأَیمانِ ، وبَعضُکُم ألحَنُ بِحُجَّتِهِ ⁽¹⁾مِن بَعضٍ ، فَأَیُّما رَجُلٍ قَطَعتُ لَهُ مِن مالِ أخیهِ شَیئا فَإِنَّما قَطَعتُ لَهُ بِهِ قِطعَةً مِنَ النّارِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :مَن ذَهَبَ حَقُّهُ عَلی غَیرِ بَیِّنَةٍ لَم یُؤجَر . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :أربَعَةٌ لا تُستَجابُ لَهُم دَعوَةٌ : ... ورَجُلٌ کانَ لَهُ مالٌ فَأَدانَهُ بِغَیرِ بَیِّنَةٍ ، فَیُقالُ لَهُ : ألَم آمُرکَ بِالشَّهادَةِ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۱۱ گواه در داوری

۳ / ۱۱گواه در داوریپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جز این نیست که من ، میان شما بر اساس گواهان و سوگندها ، داوری می کنم ، و بعضی از شما در استدلالش ، قوی تر از دیگری است . بنا بر این ، هر مردی که من [با توجّه به گواه و سوگند] چیزی از مال برادرش را به نفع او حکم کنم [و او بداند که حقّش نیست و بگیرد] ، در حقیقت ، تکّه ای آتش در اختیار او گذارده ام .

امام صادق علیه السلام :هر کس دلیل آشکاری (گواهی) بر نگیرد و [در نتیجه] حقّش از بین برود ، [نزد خدا هم ]مأجور نیست .

امام صادق علیه السلام :چهار نفرند که دعایشان ، مستجاب نمی شود : ... و مردی که مالی داشته باشد و آن را قرض دهد و مدرک و گواهی نگیرد ؛ زیرا به او گفته می شود : «آیا تو را به گرفتن گواه ، فرمان ندادم؟» .

.

۳ / ۱۲النَّوادِرُالإمام علی علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ ـ :فَیا لَها حَسرَةً عَلی کُلِّ ذی غَفلَةٍ ، أن یَکونَ عُمُرُهُ عَلَیهِ حُجَّةً ، أو تُؤَدِّیَهُ أیّامُهُ إلی شِقوَةٍ . ⁽¹⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فِی المُناجاةِ الإِنجیلِیَّةِ ـ :سَیِّدی أسأَ لُکَ مَسأَلَةَ مِسکینٍ ضارِعٍ ⁽²⁾، مُستَکینٍ خاضِعٍ ، أن تَجعَلَنی مِنَ الموقِنینَ خَبَرا وفَهما ، وَالمُحیطینَ مَعرِفَةً وعِلما ، إنَّکَ لَم تُنزِل کُتُبَکَ إلّا بِالحَقِّ ، ولَم تُرسِل رُسُلَکَ إلّا بِالصِّدقِ ، ولَم تَترُک عِبادَکَ هَمَلاً ولا سُدیً ، ولَم تَدَعهُم بِغَیرِ بَیانٍ ولا هُدیً ، ولَم تَرضَ مِنهُم بِالجَهالَةِ وَالإِضاعَةِ ، بَل خَلَقتَهُم لِیَعبُدوکَ ، ورَزَقتَهُم لِیَحمَدوکَ ، ودَلَلتَهُم عَلی وَحدانِیَّتِکَ لِیُوَحِّدوکَ ، ولَم تُکَلِّفهُم مِنَ الأَمرِ ما لا یُطیقونَ ، ولَم تُخاطِبهُم بِما یَجهَلونَ ، بَل هُم بِمَنهَجِکَ عالِمونَ ، وبِحُجَّتِکَ مَخصوصونَ ، أمرُکَ فیهِم نافِذٌ ، وقَهرُکَ بِنَواصیهِم آخِذٌ ، تَجتَبی مَن تَشاءُ فَتُدنیهِ ، وتَهدی مَن أنابَ إلَیکَ مِن مَعاصیکَ فَتُنجیهِ ، تَفَضُّلاً مِنکَ بِجَسیمِ نِعمَتِکَ ، عَلی مَن أدخَلتَهُ فی سَعَةِ رَحمَتِکَ ، یا أکرَمَ الأَکرَمینَ ، وأَرأَفَ الرّاحِمینَ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ اللّهَ لَم یُنعِم عَلی عَبدٍ نِعمَةً إلّا وقَد ألزَمَهُ فیهَا الحُجَّةَ مِنَ اللّهِ ؛ فَمَن مَنَّ اللّهُ عَلَیهِ فَجَعَلَهُ قَوِیّا فَحُجَّتُهُ عَلَیهِ القِیامُ بِما کَلَّفَهُ ، وَاحتِمالُ مَن هُوَ دونَهُ مِمَّن هُوَ أضعَفُ مِنهُ ؛ ومَن مَنَّ اللّهُ عَلَیهِ فَجَعَلَهُ مُوَسَّعا عَلَیهِ فَحُجَّتُهُ عَلَیهِ مالُهُ ، ثُمَّ تَعاهُدُهُ الفُقَراءَ بَعدُ بِنَوافِلِهِ ؛ ومَن مَنَّ اللّهُ عَلَیهِ فَجَعَلَهُ شَریفا فی بَیتِهِ ، جَمیلاً فی صورَتِهِ ، فَحُجَّتُهُ عَلَیهِ أن یَحمَدَ اللّهَ تَعالی عَلی ذلِکَ ، وأَن لا یَتَطاوَلَ عَلی غَیرِهِ ، فَیَمنَعَ حُقوقَ الضُّعَفاءِ لِحالِ شَرَفِهِ وجَمالِهِ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۱۲ و این چند چیز

۳ / ۱۲و این چند چیزامام علی علیه السلامـ در سفارش ایشان ـ :دریغا بر هر غافلی که عمرش بر او حجّت باشد ، یا دوران زندگانی اش ، او را به سوی بدبختی بکشانَد !

امام زین العابدین علیه السلامـ در «مناجات انجیلیه» ـ :سَرور من! از تو درخواست می کنم ، چونان درخواست کردن بینوای خوار و مستمندِ خاکسار ، که مرا از کسانی قرار دهی که به یقین ، خبر دارند و می فهمند و شناخت و دانشی فراگیر دارند ، به این که تو کتاب هایت را جز به حق ، نازل نکردی و پیامبرانت را جز با راستی نفرستادی و بندگانت را بیهوده و بی هدف ، رها ننمودی و بدون بیان و راه نمایی کردن نگذاشتی و از آنان ، نادانی و فروگذاری را نپسندیدی ؛ بلکه ایشان را آفریدی تا تو را عبادت کنند و روزی شان دادی تا تو را سپاس گویند و بر یگانگی ات ، راه نمایی شان کردی تا تو را به یگانگی بپرستند و بیش از توانشان بر آنها تکلیف نکردی ، و با آنان به آنچه نمی دانند ، سخن نگفتی ؛ بلکه بندگانت با راه تو آشنایند ، و حجّتت بر آنان ، تمام است . فرمان تو در میانشان ، روان است و زمام آنان، در دست توست. هر که را خواهی ، بر می گزینی و به خودت نزدیکش می سازی . آن را که از نافرمانی هایش به سوی تو باز گردد ، راه نمایی می کنی و نجاتش می دهی ، و این همه ، از فضل و نعمتِ عظیم تو بر کسی است که او را به گستره رحمتت ، در آورده ای ، ای کریم ترینِ کریمان و ای رئوف ترینِ مهربانان !

امام صادق علیه السلام :خدا به هیچ بنده ای ، نعمتی ارزانی نداشت ، مگر این که در آن نعمت ، حجّتی از خود بر او قرار دهد . کسی که خداوند بر او منّت گذاشته و نیرومندش گردانیده است ، حجّتش بر او این است که آنچه را به وی تکلیف کرده است ، به جا آورد و به زیردستانش که از او ناتوان ترند ، یاری رسانَد . کسی که خدا بر او منّت نهاده و بی نیازش ساخته است ، حجّت خدا بر او ، دارایی [و حقوق مالی] اوست که به تهی دستان و نیازمندان ، با اضافیِ آن مال ، رسیدگی کند . کسی که خدا به او لطف کرده و در میان خاندانش ، او را بزرگ و محترم و خوش چهره قرار داده ، حجّت خدا بر او این است که خداوند متعال را بر آن نعمت ، سپاس گوید و به [مال] دیگران ، دست اندازی نکند و به واسطه مقام و خوش نامی اش ، ناتوانان را از حقوقشان محروم نگردانَد .

.

الأمالی للطوسی عن داود بن سرحان :کُنّا عِندَ أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام إذ دَخَلَ عَلَیهِ سَدیرٌ الصَّیرَفِیُّ فَسَلَّمَ وجَلَسَ ، فَقالَ لَهُ : یا سَدیرُ ، ما کَثُرَ مالُ رَجُلٍ قَطُّ إلّا عَظُمَتِ الحُجَّةُ للّهِِ تَعالی عَلَیهِ ، فَإِن قَدَرتُم أن تَدفَعوها عَن أنفُسِکُم فَافعَلوا . فَقالَ لَهُ : یَابنَ رَسولِ اللّهِ بِماذا ؟ قالَ : بِقَضاءِ حَوائِجِ إخوانِکُم مِن أموالِکُم . ⁽¹⁾

الإمام علی علیه السلام :إنَّمَا النّاسُ رَجُلانِ : مُتَّبِعٌ شِرعَةً ، ومُبتَدِعٌ بِدعَةً ؛ لَیسَ مَعَهُ مِنَ اللّهِ سُبحانَهُ بُرهانُ سُنَّةٍ ، ولا ضِیاءُ حُجَّةٍ . ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ لِعَلِیٍّ علیه السلام ـ :مُحِبّوکَ ... یَدینونَ للّهِِ بِما أمَرَهُم بِهِ فی کِتابِهِ ، وجاءَهُم بِهِ البُرهانُ مِن سُنَّةِ نَبِیِّهِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الصَّلاةُ بُرهانٌ ، وَالصَّومُ جُنَّةٌ حَصینَةٌ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی فَضلِ الحِفاظِ عَلَی الصَّلاةِ وذَمِّ تَضییعِها ـ :مَن حافَظَ عَلَیها کانَت لَهُ نورا وبُرهانا ونَجاةً یَومَ القِیامَةِ ، ومَن لَم یُحافِظ عَلَیها لَم یَکُن لَهُ نورٌ ولا بُرهانٌ ولا نَجاةٌ ، وکانَ یَومَ القِیامَةِ مَعَ قارونَ وفِرعَونَ وهامانَ واُبَیِّ بنِ خَلَفٍ . ⁽⁵⁾

.

الأمالی ، طوسیـ به نقل از داوود بن سَرحان ـ :در محضر امام صادق علیه السلام بودیم که سَدیر صیرفی وارد شد و سلام کرد و نشست . امام علیه السلام به او فرمود : «ای سَدیر ! هرگز دارایی مردی فراوان نشد ، مگر آن که حجّت خدای متعال بر او ، بزرگ تر شد . پس اگر توانستید این حجّت را از خود بردارید ، چنین کنید» . سَدیر گفت : ای پسر پیامبر خدا ! از چه طریق؟ فرمود : «با بر آوردن نیازهای برادران خود از دارایی هایتان» .

امام علی علیه السلام :مردم ، دو دسته اند : پیرو شریعت ، و گذارنده بدعت که با خود ، نه سنّتی [و راه و قاعده ای ]واضح از جانب خدا دارد ، و نه حجّتی روشن .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ به علی علیه السلام ـ :دوستداران تو ... از آنچه خداوند در کتابش به آنان فرمان داده است ، و از سنّت پیامبرِ او که آن را برهانی برای ایشان قرار داده است ، پیروی می کنند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نماز ، برهان است ، و روزه ، حِفاظی استوار .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در فضیلت مواظبت بر نماز و نکوهشِ کوتاهی کردن در آن ـ :کسی که بر نمازها ، مواظبت نماید ، در روز قیامت ، نمازْ برایش نور و برهان و [مایه ]نجات باشد ، و کسی که بر آنها مواظبت نکند ، او را نه نوری باشد ، نه برهانی و نه نجاتی ، و روز قیامت ، با قارون و فرعون و هامان و اُبَیّ بن خَلَف باشد .

.

مشکاة الأنوار :قالَ اللّهُ تَعالی لِموسی : هَل عَمِلتَ لی عَمَلاً قَطُّ ؟ قالَ : إلهی صَلَّیتُ لَکَ ، وصُمتُ وتَصَدَّقتُ وذَکَرتُکَ کَثیرا ! قالَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی لَهُ : أمَّا الصَّلاةُ فَلَکَ بُرهانٌ ، وَالصَّومُ جُنَّةٌ ، وَالصَّدَقَةُ ظِلٌّ ، وَالزَّکاةُ نورٌ وذِکرُکَ لی قُصورٌ ، فَأَیَّ عَمَلٍ عَمِلتَ لی ؟ ! ⁽¹⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :الصَّلاةُ نورٌ ، وَالصَّدَقَةُ بُرهانٌ ، وَالصَّبرُ ضِیاءٌ ، وَالقُرآنُ حُجَّةٌ لَکَ أو عَلَیکَ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الصَّلاةُ نورٌ ، وَالزَّکاةُ بُرهانٌ . ⁽³⁾

.

مشکاة الأنوار :خدای متعال به موسی علیه السلام فرمود : «آیا هرگز عملی را برای من انجام داده ای؟» . موسی علیه السلام گفت : معبودا ! من برای تو نماز گزاردم و روزه گرفتم و صدقه دادم ، و فراوانْ یادت کرده ام . خدای ـ تبارک و تعالی ـ به او فرمود : «امّا نماز ، برهانی است برای خودت ، و روزه ، حِفاظی [در برابر آتش دوزخ] ، و صدقه ، سایه ای [در برابر آفتاب سوزان قیامت] ، و زکات ، نوری ، و یاد کردنت از من ، کاخ هایی است [برای خودت] . پس ، چه عملی را برای من ، انجام داده ای؟» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نماز ، نور است ، و صدقه ، برهان است و شکیبایی ، روشنایی است و قرآن ، حجّت است ، به سود یا به زیان تو .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نماز ، نور است و زکات ، برهان .

.

الفصل الرابع : صفة براهین اللّه۴ / ۱التَّبیینُ وَالوُضوحُالکتاب« إِذْ أَنتُم بِالْعُدْوَةِ الدُّنْیَا وَهُم بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَی وَالرَّکْبُ أَسْفَلَ مِنکُمْ وَلَوْ تَوَاعَدتُّمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِی الْمِیعَادِ وَلَـکِن لِّیَقْضِیَ اللَّهُ أَمْرًا کَانَ مَفْعُولًا لِّیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَن بَیِّنَةٍ وَیَحْیَی مَنْ حَیَّ عَن بَیِّنَةٍ وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِیعٌ عَلِیمٌ » . ⁽¹⁾

« وَ مَا کَانَ اللَّهُ لِیُضِلَّ قَوْمَا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّی یُبَیِّنَ لَهُم مَّا یَتَّقُونَ إِنَّ اللَّهَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلِیمٌ » . ⁽²⁾

الحدیثالإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ عز و جل : « وَ مَا کَانَ اللَّهُ لِیُضِلَّ قَوْمَا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّی یُبَیِّنَ لَهُم مَّا یَتَّقُونَ » :حَتّی یُعَرِّفَهُم ما یُرضیهِ وما یُسخِطُهُ . ⁽³⁾

.

فصل چهارم : ویژگی برهان های خدا

۴ / ۱ روشنگری و وضوح

فصل چهارم : ویژگی برهان های خدا۴ / ۱روشنگری و وضوحقرآن«آن گاه که شما بر دامنه نزدیک تر[ـِ کوه ] بودید و آنان ، در دامنه دورتر[ـِ کوه ] و کاروان [تجاری قریش] ، در قسمت پایین تر از شما بودند [که توانستند بگریزند] ، و اگر با یکدیگر ، وعده گذارده بودید ، قطعاً در وعده گاه خود ، اختلاف می کردید ؛ ولی [ چنین شد ] تا خداوند ، کاری را که انجام شدنی بود ، به انجام رساند [ و ] تا کسی که هلاک [و گم راه ]می شود ، از روی دلیل و برهان ، هلاک گردد ، و کسی که زنده می شود [و هدایت می یابد] ، از روی حجّت و برهان ، زنده بماند ؛ و خداست که در حقیقت ، شنوای داناست» .

«و خدا بر آن نیست که گروهی را ، پس از آن که هدایتشان نمود ، بی راه بگذارد ، مگر آن که چیزی را که باید از آن پروا کنند ، برایشان بیان کرده باشد . همانا . خدا ، به هر چیزی داناست» .

حدیثامام صادق علیه السلامـ در باره این سخن خدای عز و جل : «و خدا بر آن نیست که گروهی را ، پس از آن که هدایتشان نمود ، بی راه بگذارد ، مگر آن که چیزی را که باید از آن پروا کنند ، برایشان بیان کرده باشد» ـ :[یعنی] آنچه را که موجب خشنودی و ناخشنودی اوست ، به ایشان بشناسانَد .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :قالَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی : یَابنَ آدَمَ ... بِسوءِ ظَنِّکَ بی قَنَطتَ ⁽¹⁾مِن رَحمَتی ، فَلِیَ الحَمدُ وَالحُجَّةُ عَلَیکَ بِالبَیانِ ، ولِیَ السَّبیلُ عَلَیکَ بِالعِصیانِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعاءِ الجَوشَنِ الکَبیرِ ـ :اللّهُمَّ إنّی أسأَ لُکَ بِاسمِکَ ... یا ذَا القُدسِ وَالسُّبحانِ ، یا ذَا الحِکمَةِ وَالبَیانِ ، یا ذَا الرَّحمَةِ وَالرِّضوانِ ، یا ذَا الحُجَّةِ وَالبُرهانِ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی لا یَموتُ ولا تَنقَضی عَجائِبُهُ ... الَّذی خَلَقَ خَلقَهُ لِعِبادَتِهِ ، وأَقدَرَهُم عَلی طاعَتِهِ بِما جَعَلَ فیهِم ، وقَطَعَ عُذرَهُم بِالحُجَجِ ، فَعَن بَیِّنَةٍ هَلَکَ مَن هَلَکَ ، وبِمَنِّهِ نَجا مَن نَجا ، وللّهِِ الفَضلُ مُبدِئا ومُعیدا . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مُعتَصَمُ السُّعَداءِ بِالإِیمانِ ، وخِذلانُ الأَشقِیاءِ بِالعِصیانِ ، مِن بَعدِ إیجابِ الحُجَّةِ عَلَیهِم بِالبَیانِ ، إذا وَضَحَ لَهُم مَنارُ الحَقِّ وسَبیلُ الهُدی . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ قَد أعذَرَ إلَیکُم بِالجَلِیَّةِ ، وَاتَّخَذَ عَلَیکُمُ الحُجَّةَ ، وبَیَّنَ لَکُم مَحابَّهُ مِنَ الأَعمالِ ، ومَکارِهَهُ مِنها ، لِتَتَّبِعوا هذِهِ وتَجتَنِبوا هذِهِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :أوصیکُم بِتَقوَی اللّهِ الَّذی أعذَرَ بِما أنذَرَ ، وَاحتَجَّ بِما نَهَجَ ، وحَذَّرَکُم عَدُوّا نَفَذَ فِی الصُّدورِ خَفِیّا . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :فَإِنَّ اللّهَ سُبحانَهُ ... ألقی إلَیکُم المَعذِرَةَ ، وَاتَّخَذَ عَلَیکُمُ الحُجَّةَ ، وقَدَّمَ إلَیکُم بِالوَعیدِ ، وأَنذَرَکُم بَینَ یَدَی عَذابٍ شَدیدٍ ، فَاستَدرِکوا بَقِیَّةَ أیّامِکُم . ⁽⁸⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ـ تبارک و تعالی ـ فرمود : «ای پسر آدم ! ... تو با بدگمانی ات به من ، از رحمتم نومید گشتی . پس مرا سپاس که با روشنگری ، مرا بر تو حجّت است ، و در برابر نافرمانی ات ، مرا بر تو راه [مؤاخذه و مجازات ]باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعای «جوشن کبیر» ـ :بار خدایا ! من به نام تو ، از تو درخواست می کنم ... ای خداوندگار تقدّس و پاکی ! ای خداوندگار حکمت و روشنگری ! ای خداوندگار مهر و خشنودی ! ای خداوندگار حجّت و برهان !

امام علی علیه السلام :سپاس ، خدای را که نمی میرد و شگفتی هایش پایان نمی گیرد ؛ ... خدایی که آفریدگانش را برای پرستشش آفرید و با آنچه در ایشان قرار داد ، بر طاعت خویش ، توانایشان ساخت و با حجّت ها ، راه بهانه را بر آنان بست . پس هر که هلاک [و دوزخی] شود ، با وجود دلایل و براهین آشکار ، هلاک گشته است و آن که نجات یابد ، به لطف او نجات یافته است و خدا را از آغاز تا پایان ، همه ، لطف و فضل است .

امام علی علیه السلام :نگهداشتِ نیک بختان ، مرهون ایمان است و محروم ماندن شوربختان از یاری خداوند ، بر اثر نافرمانی خودِ ایشان است ، پس از آن که با روشنگری ، حجّت بر آنان تمام شد ؛ زیرا چراغْ خانه حق و راه راست ، برایشان روشن گشته است .

امام علی علیه السلام :همانا خداوند ، آشکارا به شما هشدار داده و حجّت را بر شما تمام کرده و کارهایی را که برای او خوشایند و ناخوشایند است ، برایتان بیان کرده است تا به آن دسته [از کارها] عمل کنید و از این دسته ، دوری نمایید .

امام علی علیه السلام :شما را به پروا کردن از آن خدایی سفارش می کنم که با هشدارهایش جای عذری باقی نگذاشته و با نشان دادن راه ، حجّت را تمام کرده است و از دشمنی که پنهانی در سینه ها رخنه می کند ، بر حذر داشته است .

امام علی علیه السلام :خداوند سبحان ، ... جای بهانه ای برای شما نگذاشت و حجّت را بر شما تمام کرد و پیشاپیش ، شما را [از عذاب الهی] بیم داد و از عذابی سخت که پیش رو دارید ، هشدارتان داد . پس باقی مانده عمر خود را در یابید [و برای آخرت خویش ، کاری بکنید] .

.

عنه علیه السلامـ فی ذِکرِ المُلحِدینَ ـ :اِحتَجَّ سُبحانَهُ عَلَیهِم وأَوضَحَ الحُجَّةَ ، وأَبانَ الدَّلیلَ ، وأَثبَتَ البُرهانَ عَلَیهِم مِن أنفُسِهِم ، ومِنَ الآفاقِ ومِنَ السَّماواتِ وَالأَرضِ ، بِمُشاهَدَةِ العِیانِ ، ودَلائِلِ البُرهانِ ، وأَوضَحَ البَیانَ ، فی تَنزیلِ القُرآنِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :مَن شَکَّ أو ظَنَّ فَأَقامَ عَلی أحَدِهِما أحبَطَ اللّهُ عَمَلَهُ ، إنَّ حُجّةَ اللّهِ هِیَ الحُجَّةُ الواضِحَةُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :یا مَن أهلَکَ بَعدَ البَیِّنَةِ ، وأَخَذَ بَعدَ قَطعِ المَعذِرَةِ ، وأَقامَ الحُجَّةَ ، ودَرَأَ ⁽³⁾عَنِ القُلوبِ الشُّبهَةَ ، وأَقامَ الدَّلالَةَ ، وقادَ إلی مُعایَنَةِ الآیَةِ . ⁽⁴⁾

مصباح المتهجّدـ فی تَسبیحِ یَومِ الخَمیسِ ـ :سُبحانَکَ لا إلهَ إلّا أنتَ ، ما أوسَعَ حُجَّتَکَ ، وأَوضَحَ بُرهانَکَ ! ⁽⁵⁾

۴ / ۲البُلوغُالکتاب« قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاکُمْ أَجْمَعِینَ » . ⁽⁶⁾

.

۴ / ۲ رسایی

امام علی علیه السلامـ در یادکرد از کفر ورزندگان به خدا و قیامت ـ :خداوند سبحان ، برای آنانْ حجّت های روشن آورد و دلایل را بیان کرد و از وجود خودشان و از جهان بیرون و از آسمان ها و زمین ، از طریق مشاهده عینی و برهان های روشن ، برایشان برهان استوار آورد و در قرآن نازل شده ، همه چیز را برای آنان بیان کرد .

امام صادق علیه السلام :هر کس شک کند یا دچار گمان شود و بر یکی از آن دو بِایستد ، خداوند ، عمل او را باطل می گردانَد ؛ زیرا حجّت خدا ، حجّتی روشن است .

امام صادق علیه السلام :ای آن که بعد از بیان ، [بندگان گنهکار را] هلاک می کند و پس از گرفتن بهانه ها ، مؤاخذه می نماید و حجّت را تمام کرده ، شُبهه را از دل ها دور می سازد و راه را نشان داده ، به دیدن نشانه ، ره نمون شده است !

مصباح المتهجّدـ در تسبیح روز پنجشنبه ـ :منزّهی تو ! معبودی جز تو نیست . وه که چه گسترده است ، حجّت تو ! و چه روشن است ، برهان تو!

۴ / ۲رساییقرآن«بگو : برهانِ رسا ، ویژه خداست و اگر [ خدا ] می خواست ، قطعاً همه شما را هدایت می کرد» .

.

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :اُوصیکُم عِبادَ اللّهِ ! بِتَقوَی اللّهِ الَّذی ضَرَبَ الأَمثالَ ... وآثَرَکُم بِالنِّعَمِ السَّوابِغِ ، وَالرِّفَدِ الرَّوافِغِ ، وأَنذَرَکُم بِالحُجَجِ البَوالِغِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ اللّهَ حَلیمٌ ذو أناةٍ ، لا یَعجَلُ بِالعُقوبَةِ قَبلَ البَیِّنَةِ ، ولا یَأخُذُ المُذنِبَ عِندَ أوَّلِ وَهلَةٍ ، ولکِنَّهُ یَقبَلُ التَّوبَةَ ، ویَستَدیمُ الأَناةَ ، ویَرضی بِالإِنابَةِ ⁽²⁾، لِیَکونَ أعظَمَ لِلحُجَّةِ ، وأَبلَغَ فِی المَعذِرَةِ . ⁽³⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ مِن دُعائِهِ فی عیدِ الفِطرِ وَالجُمُعَةِ ـ :لَم یَهِن عَلی طولِ مُدَّتِهِم سُلطانُکَ ، ولَم یَدحَض ⁽⁴⁾لِتَرکِ مُعاجَلَتِهِم بُرهانُکَ ، حُجَّتُکَ قائِمَةٌ لا تُدحَضُ ، وسُلطانُکَ ثابِتٌ لا یَزولُ ، فَالوَیلُ الدّائِمُ لِمَن جَنَحَ ⁽⁵⁾عَنکَ ، وَالخَیبَةُ الخاذِلَةُ لِمَن خابَ مِنکَ ، وَالشَّقاءُ الأَشقی لِمَنِ اغتَرَّ بِکَ ، ما أکثَرَ تَصَرُّفَهُ فی عَذابِکَ ، وما أطوَلَ تَرَدُّدَهُ فی عِقابِکَ ، وما أبعَدَ غایَتَهُ مِنَ الفَرَجِ ، وما أقنَطَهُ مِن سُهولَةِ المَخرَجِ ! عَدلاً مِن قَضائِکَ لا تَجورُ فیهِ ، وإنصافا مِن حُکمِکَ لا تَحیفُ عَلَیهِ ، فَقَد ظاهَرتَ الحُجَجَ ، وأَبلَیتَ الأَعذارَ ، وقَد تَقَدَّمتَ بِالوَعیدِ ، وتَلَطَّفتَ فِی التَّرغیبِ ، وضَرَبتَ الأَمثالَ ، وأَطَلتَ الإِمهالَ ، وأَخَّرتَ وأَنتَ مُستَطیعٌ لِلمُعاجَلَةِ ، وتَأَنَّیتَ وأَنتَ مَلیءٌ بِالمُبادَرَةِ ، لَم تَکُن أناتُکَ عَجزا ، ولا إمهالُکَ وَهنا ، ولا إمساکُکَ غَفلَةً ، ولَا انتِظارُکَ مُداراةً ، بَل لِتَکونَ حُجَّتُکَ أبلَغَ ، وکَرَمُکَ أکمَلَ ، وإحسانُکَ أوفی ، ونِعمَتُکَ أتَمَّ ، کُلُّ ذلِکَ کانَ ولَم تَزَل ، وهُوَ کائِنٌ ولا تَزالُ ، حُجَّتُکَ أجَلُّ مِن أن توصَفَ بِکُلِّها ، ومَجدُکَ أرفَعُ مِن أن تُحَدَّ بِکُنهِهِ ، ونِعمَتُکَ أکثَرُ مِن أن تُحصی بِأَسرِها ، وإحسانُکَ أکثَرُ مِن أن تُشکَرَ عَلی أقَلِّهِ . ⁽⁶⁾

.

حدیثامام علی علیه السلام :سفارش می کنم شما را ـ ای بندگان خدا ـ به پروا از خدایی که نمونه ها آورد ... و نعمت های سرشار و عطاهای فراوانی به شما ارزانی داشت و با حجّت های رسا ، هشدارتان داد .

امام علی علیه السلام :امّا بعد ، همانا خداوند ، بردبار و شکیباست ، پیش از روشنگری به کیفر دادن نمی شتابد و گنهکار را در همان بار نخست ، مجازات نمی کند ؛ بلکه توبه را می پذیرد و بسی درنگ می کند و به بازگشت [بنده از گناه و باز آمدن به راه] ، رضایت می دهد تا حجّتش ، قوی تر و عذرش ، رساتر باشد .

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعای ایشان در عید فطر و روز جمعه ـ :از به درازا کشیدن زمان سرکشیِ سرکشان ، سلطنت تو سستی نمی گیرد و از این که در مجازات کردن آنانْ شتاب نکنی ، حجّت تو باطل نمی گردد . حجّت تو ، هماره ، بر پاست و بطلان نمی پذیرد و سلطنتت ، پیوسته بر جاست و زوال نمی گیرد . پس وایِ پاینده بر کسی است که از تو ، رُخ برتافته است و نومیدیِ شکننده ، برای کسی است که از تو نومید گردد و بدترین بدبختی ، برای کسی است که از تو غافل شود . چه بسیار کس که در عذاب تو ، دست و پا می زند ! و چه روزگارانِ درازی که در کیفر تو ، به سر می برد ! و چه دور است فاصله اش تا گشایش [و رفع گرفتاری] ! و چه نومید است از رهیدن به آسانی! و این همه ، از سرِ داوریِ عادلانه توست که در آن ، ستمی روا نمی داری ، و از روی حکمِ منصفانه توست که در آن ، از جاده عدالتْ بیرون نمی شوی ؛ چرا که تو حجّت ، از پشتِ حجّت آورده ای و عذرها را کهنه کرده ای [ ، از دیرباز ، هماره عذر و دلیل آورده ای] ، و پیشاپیش ، بیم داده ای و با لطافت ، تشویق کرده ای و مثال ها زده ای و مهلت های دراز داده ای و [مجازات و عذاب را] به تأخیر افکنده ای ، در حالی که می توانستی زود ، فرو گیری ، و درنگ ورزیده ای ، در صورتی که توانِ شتافتن را داشتی . نه درنگ کردنت ، از ناتوانی بوده ، نه مهلت دادنت از سرِ ضعف . نه خودداری کردنت ، از غفلت بوده ، نه انتظار کشیدنت ، ازروی مدارا ؛ بلکه [این همه ، برای آن بوده است] تا حجّتت ، رساتر باشد و کَرَمت ، کامل تر و احسانت ، جامع تر و لطف و نعمتت ، تمام تر ؛ و همه اینها پیوسته بوده و هست و خواهد بود . حجّت تو ، فراتر از آن است که همه اش به وصف در آید و عظمت تو ، بالاتر از آن است که بر کُنه آن ، توان رسید و نعمتت ، فراوان تر از آن است که تمام آن ، شمارش شود و احسانت ، افزون تر از آن است که کم ترین آن را سپاس توان گفت .

.

الإمام الکاظم علیه السلام :جَمیعُ اُمورِ الأَدیانِ أربَعَةٌ : أمرٌ لَا اختِلافَ فیهِ ، وهُوَ إجماعُ الاُمَّةِ عَلَی الضَّرورَةِ الَّتی یُضطَرُّونَ إلَیها ، وَالأَخبارُ المُجمَعُ عَلَیها وهِیَ الغایَةُ المَعروضُ عَلَیها کُلُّ شُبهَةٍ ، وَالمُستَنبَطُ مِنها کُلُّ حادِثَةٍ ، وأَمرٌ یَحتَمِلُ الشَّکَّ وَالإِنکارَ فَسَبیلُهُ استیضاحُ أهلِهِ لِمُنتَحِلیهِ بِحُجَّةٍ مِن کِتابِ اللّهِ مُجمَعٍ عَلی تَأویلِها ، وسُنَّةٍ مُجمَعٍ عَلَیها لَا اختِلافَ فیها ، أو قِیاسٍ تَعرِفُ العُقولُ عَدلَهُ ولا یَسَعُ خاصَّةَ الاُمَّةِ وعامَّتَهَا الشَّکُّ فیهِ وَالإِنکارُ لَهُ ، وهذانِ الأَمرانِ مِن أمرِ التَّوحیدِ فَما دُونَهُ وأَرشِ الخَدشِ فَما فَوقَهُ فَهذَا المَعروضُ الَّذییُعرَضُ عَلَیهِ أمرُ الدّینِ؛ فَما ثَبَتَ لَکَ بُرهانُهُ اصطَفَیتَهُ وما غَمَضَ عَلَیکَ صَوابُهُ نَفَیتَهُ . فَمَن أورَدَ واحِدَةً مِن هذِهِ الثَّلاثِ فَهِیَ الحُجَّةُ البالِغَةُ الَّتی بَیَّنَهَا اللّهُ فی قَولِهِ لِنَبِیِّهِ : «قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاکُمْ أَجْمَعِینَ » ⁽¹⁾، یَبلُغُ الحُجَّةُ البالِغَةُ الجاهِلَ فَیَعلَمُها بِجَهلِهِ ، کَما یَعلَمُهُ العالِمُ بِعِلمِهِ ؛ لِأَنَّ اللّهَ عَدلٌ لا یَجورُ ، یَحتَجُّ عَلی خَلقِهِ بِما یَعلَمونَ ، ویَدعوهُم إلی ما یَعرِفونَ لا إلی ما یَجهَلونَ ویُنکِرونَ . ⁽²⁾

الإمام الرضا علیه السلامـ مِن دُعائِهِ فی قُنوتِهِ ـ :یا مَن خَلَقَ فَرَزَقَ ، وأَلهَمَ فَأَنطَقَ ، وَابتَدَعَ فَشَرَعَ ، وعَلا فَارتَفَعَ ، وقَدَّرَ فَأَحسَنَ ، وصَوَّرَ فَأَتقَنَ ، وَاحتَجَّ ⁽³⁾فَأَبلَغَ ، وأَنعَمَ فَأَسبَغَ ، وأَعطی فَأَجزَلَ . ⁽⁴⁾

.

امام کاظم علیه السلام :همه امور دین ، [در] چهار امر است : امری که در آن ، اختلافی نیست و آن ، اجماع امّت بر ضرورتی است که از آن ناگزیرند و اخباری که بر آنها اتّفاق صورت می گیرد و هدف نهایی است و هر شبهه ای با آنها سنجیده می شود و هر رُخداد تازه ای ، از آنها استنباط می گردد ؛ امری که محلّ شک و انکار است و راهش ، این است که از اهل (کارشناس) آن ، برای معتقدان به آن ، توضیح می خواهند تا با دلیلی از کتاب خدا ـ که بر معنا و تفسیر آن ، اجماع است ـ و با سنّتی ـ که مقبول همگان است ـ و اختلافی در آن نیست یا با قیاسی (برهانی عقلی) که خِردها ، درستیِ آن را می دانند ، و خواص و عوام امّت ، نتوانند در آن تردید کرده یا آن را انکار کنند ، آن امر را توضیح دهند . این دو امر ، (امور دین در اصول عقاید) ، از امر توحید به پایین را و [در فروع و احکام] از دیه یک خراش تا بالاتر را شامل می شوند . این است معیار و سنجه ای که امر دین ، با آن سنجیده می شود . پس هر چه برهانش برای تو ثابت شد ، آن را می پذیری ، و هر چه درستی اش بر تو پوشیده بود ، کنار می نهی . پس هر کس [برای اثبات درستی امری از امور دین] ، یکی از این سه [ ، یعنی قرآن ، سنّت و قیاس یا برهان عقلی ]را آورد ، آن ، همان حجّت رسایی است که خداوند ، آن را خطاب به پیامبرش بیان فرموده است که : «بگو : برهانِ رسا ، ویژه خداست و اگر [ خدا ]می خواست ، قطعاً همه شما را هدایت می کرد» . این حجّت رسا ، به نادان می رسد و با وجود نادانی خود ، آن را در می یابد ، چنان که دانا با دانش خود ، آن را می شناسد ؛ چرا که خدا ، عادل است و ستم نمی کند ، و بر خلق خویش ، به آنچه می دانند ، احتجاج می نماید ، و آنان را به آنچه می شناسند و درک می کنند ، فرا می خواند ، نه به آنچه نمی دانند و انکار می کنند .

امام رضا علیه السلامـ از دعای ایشان در قنوتش ـ :ای آن که [آفریدگان را] آفرید و روزی داد ، و سخن گفتن را الهام فرمود ، و شریعت را بنا نهاد ، و خود ، بلندْمرتبه و رفعتْ جایگاه است ، و همه چیز را اندازه نیکو داد ، و استادانه صورتگری کرد ، و حجّت رسا آورد ، و نعمتِ سرشار بخشید ، و دَهِش بی شمار کرد .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ وقَد سُئِلَ عَن قَولِهِ تَعالی : «قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ » ـ :إذا کانَ یَومُ القِیامَةِ قالَ اللّهُ تَعالی : أکنُتَ عالِما ؟ فَإِن قالَ : نَعَم ، قالَ لَهُ : أفَلا عَمِلتَ بِما عَلِمتَ ؟ وإن قالَ : کُنتُ جاهِلاً ، قالَ لَهُ : أفَلا تَعَلَّمتَ ؟ فَیَخصِمُهُ ، فَتِلکَ الحُجَّةُ البالِغَةُ للّهِِ عَزَّ وجَلَّ عَلی خَلقِهِ . ⁽¹⁾

تاریخ دمشق عن أبی الدرداء :قالَ لی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : کَیفَ أنتَ یا عُوَیمِرُ إذا قیلَ لَکَ یَومَ القِیامَةِ : أعَلِمتَ أم جَهِلتَ ؟ فَإِن قُلتَ : عَلِمتُ ، قیلَ لَکَ : فَماذا عَمِلتَ فیما عَلِمتَ ؟ وإن قُلتَ : جَهِلتُ ، قیلَ لَکَ : فَما کانَ عُذرُکَ فیما جَهِلتَ ؟ ألا تَعَلَّمتَ . ⁽²⁾

۴ / ۳الشُّمولُالإمام الصادق علیه السلام :إذا نَظَرتَ فی جَمیعِ الأَشیاءِ لَم تَجِد أحَدا فی ضیقٍ ، ولَم تَجِد أحَدا إلّا وللّهِِ عَلَیهِ الحُجَّةُ . ⁽³⁾

الأمالی للطوسی عن سفیان بن عیینة :سَمِعتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام یَقولُ : ما مِن عَبدٍ إلّا وللّهِِ عَلَیهِ حُجَّةٌ ، إمّا فی ذَنبٍ اقتَرَفَهُ ، وإمّا فی نِعمَةٍ قَصَّرَ عَن شُکرِها . ⁽⁴⁾

۴ / ۴الدَّوامُالإمام الصادق علیه السلام :عاشَ نوحٌ علیه السلام بَعدَ الطّوفانِ خَمسَمِئَةِ سَنَةٍ ، ثُمَّ أتاهُ جَبرَئیلُ علیه السلام فَقالَ : یا نوحُ ، إنَّهُ قَدِ انقَضَت نُبُوَّتُکَ وَاستَکمَلتَ أیّامَکَ ، فَانظُر إلَی الاِسمِ الأَکبَرِ ومیراثِ العِلمِ وآثارِ عِلمِ النُّبُوَّةِ الَّتی مَعَکَ فَادفَعها إلَی ابنِکَ سامٍ ، فَإِنّی لا أترُکُ الأَرضَ إلّا وفیها عالِمٌ تُعرَفُ بِهِ طاعَتی ، ویُعرَفُ بِهِ هُدایَ ، ویَکونُ نَجاةً فیما بَینَ مَقبِضِ النَّبِیِّ ومَبعَثِ النَّبِیِّ الآخَرِ ، ولَم أکُن أترُکُ النّاسَ بِغَیرِ حُجَّةٍ لی ، وداعٍ إلَیَّ ، وهادٍ إلی سَبیلی ، وعارِفٍ بِأَمری ، فَإِنّی قَد قَضَیتُ أن أجعَلَ لِکُلِّ قَومٍ هادِیا ، أهدی بِهِ السُّعَداءَ ، ویَکونُ حُجَّةً لی عَلَی الأَشقِیاءِ . ⁽⁵⁾

.

۴ / ۳ فراگیری

۴ / ۴ استمرار

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ پرسشی از این سخن خدای متعال : «بگو : برهانِ رسا ، ویژه خداست » ـ :چون روز قیامت شود ، خدای متعال می فرماید : «آیا می دانستی؟» . اگر [بنده ]بگوید : «آری» ، خداوند به او می فرماید : «پس چرا به آنچه می دانستی ، عمل نکردی؟» و اگر بگوید : «نمی دانستم» ، به او می فرماید : «چرا نیاموختی؟» . بدین سان ، او را محکوم می کند . این است حجّت رسای خداوند عز و جل بر آفریدگانش .

تاریخ دمشقـ به نقل از ابو دَردا ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به من فرمود : «ای عُوَیمر! چگونه خواهی بود ، آن گاه که در روز قیامت به تو گفته شود : آیا می دانستی یا نمی دانستی؟ ؛ زیرا اگر بگویی : می دانستم ، به تو گفته می شود : پس در باره آنچه می دانستی ، چه عملکردی داری؟ و اگر بگویی : نمی دانستم ، به تو گفته می شود : چه عذری برای ندانستن داری؟ چرا نیاموختی؟ » .

۴ / ۳فراگیریامام صادق علیه السلام :اگر در همه چیز بنگری ، هیچ کس را در تنگنا نخواهی یافت ، و هیچ کس را نمی یابی ، مگر آن که خدا را بر او حجّت است .

الأمالی ، طوسیـ به نقل از سفیان بن عُیَینه ـ :از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرماید : «هیچ بنده ای نیست ، مگر آن که خدا را بر او حجّت است ، چه در گناهی که مرتکب شده ، چه در نعمتی که از شکر آن ، فروگذار کرده است» .

۴ / ۴استمرارامام صادق علیه السلام :نوح علیه السلام بعد از توفان ، پانصد سال زندگی کرد . سپس جبرئیل علیه السلام نزد او آمد و گفت [ که خداوند می فرماید ] : ای نوح! نبوّتت ، تمام شد و عمرت به سر آمد . پس ، نام اکبر (اسم اعظم) و میراث علم و آثار علم نبوّت را که با خود داری ، به فرزندت سام ، تحویل ده ؛ زیرا من ، زمین را بدون عالِمی که به واسطه او دستورهای من دانسته و راهم شناخته شود و از درگذشت یک پیامبر تا بر انگیخته شدن پیامبرِ دیگر [مایه ]نجات باشد ، و مردم را بدون حجّتی از جانب خود ، رها نمی کنم و کسی که به من دعوت کند و به راه من ، ره نمون شود و فرمان مرا بشناسد ، وا نمی گذارم ؛ زیرا من حکم کرده ام که برای هر قومی ، راه نمایی قرار دهم تا به وسیله او ، نیک بختان را هدایت کنم و حجّت من بر شوربختان باشد .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ فی إرسالِ اللّهِ تَعالَی الحُجَجَ إلی خَلقِهِ ـ :اِختارَ آدَمَ علیه السلام ... فَأَهبَطَهُ بَعدَ التَّوبَةِ لِیَعمُرَ أرضَهُ بِنَسلِهِ ، ولِیُقیمَ الحُجَّةَ بِهِ عَلی عِبادِهِ . ولَم یُخلِهِم بَعدَ أن قَبَضَهُ ، مِمّا یُؤَکِّدُ عَلَیهِم حُجَّةَ رُبوبِیَّتِهِ ، ویَصِلُ بَینَهُم وبَینَ مَعرِفَتِهِ ، بَل تَعاهَدَهُم بِالحُجَجِ عَلی ألسُنِ الخِیَرَةِ مِن أنبِیائِهِ ، ومُتَحَمِّلی وَدائِعِ رِسالاتِهِ ، قَرنا فَقَرنا حَتّی تَمَّت بِنَبِیِّنا مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله حُجَّتُهُ ، وبَلَغَ المَقطَعَ عُذرُهُ ونُذُرُهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :اِصطَفی سُبحانَهُ مِن وَلَدِهِ [آدَمَ علیه السلام ] أنبِیاءَ أخَذَ عَلَی الوَحیِ میثاقَهُم ، وعَلی تَبلیغِ الرِّسالَةِ أمانَتَهُم ، لَمّا بَدَّلَ أکثَرُ خَلقِهِ عَهدَ اللّهِ إلَیهِم فَجَهِلوا حَقَّهُ ، وَاتَّخَذُوا الأَندادَ مَعَهُ ، وَاجتالَتهُمُ ⁽²⁾الشَّیاطینُ عَن مَعرِفَتِهِ ، وَاقتَطَعَتهُم عَن عِبادَتِهِ . فَبَعَثَ فیهِم رُسُلَهُ ، وواتَرَ إلَیهِم أنبِیاءَهُ ، لِیَستَأدوهُم میثاقَ فِطرَتِهِ ، ویُذَکِّروهُم مَنسِیَّ نِعمَتِهِ ، ویَحتَجّوا عَلَیهِم بِالتَّبلیغِ ، ویُثیروا لَهُم دَفائِنَ العُقولِ ، ویُروهُم آیاتِ المَقدِرَةِ مِن سَقفٍ فَوقَهُم مَرفوعٍ ، ومِهادٍ تَحتَهُم مَوضوعٍ ، ومَعایِشَ تُحییهِم ، وآجالٍ تُفنیهِم ، وأَوصابٍ ⁽³⁾تُهرِمُهُم ، وأَحداثٍ تَتابَعُ عَلَیهِم . ولَم یُخلِ اللّهُ سُبحانَهُ خَلقَهُ مِن نَبِیٍّ مُرسَلٍ ، أو کِتابٍ مُنزَلٍ ، أو حُجَّةٍ لازِمَةٍ ، أو مَحَجَّةٍ قائِمَةٍ . رُسُلٌ لا تُقَصِّرُ بِهِم قِلَّةُ عَدَدِهِم ، ولا کَثرَةُ المُکَذِّبینَ لَهُم ، مِن سابِقٍ سُمِّیَ لَهُ مَن بَعدَهُ ، أو غابِرٍ عَرَّفَهُ مَن قَبلَهُ ، عَلی ذلِکَ نَسَلَتِ القُرونُ ، ومَضَتِ الدُّهورُ ، وسَلَفَتِ الآباءُ ، وخَلَفَتِ الأَبناءُ . ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلامـ در باره حجّت فرستادنِ خدای متعال به سوی خلقش ـ :آدم علیه السلام را برگزید ... و او را ، پس از توبه ، به زمینْ فرو فرستاد تا زمینش را با نسل او ، آباد گردانَد و به واسطه او ، بر بندگانش حجّت آورد و پس از آن که جان او را ستانْد ، آنان را از وجود آنچه حجّت پروردگاری اش را بر آنان استوار سازد و ایشان را به شناخت او برساند ، خالی نگذاشت ؛ بلکه در هر قرنی و نسلی ، با حجّت ها و برهان هایی که از زبان پیامبران برگزیده و امانتداران پیام هایش فرستاد ، به مردم رسیدگی کرد تا این که حجّت او به پیامبر ما محمّد صلی الله علیه و آله ختم شد و حجّت ها و هشدارهایش به پایان کار رسید .

امام علی علیه السلام :خدای سبحان ، از فرزندان او (آدم علیه السلام ) ، پیامبرانی را برگزید و آنان را پیماندار وحی و امانتدار رساندن پیام [خویش] قرار داد ، در آن هنگام که بیشتر خلایق ، پیمانِ خدا را پای مال کردند و حقّ او را نشناختند و برایش شریک گرفتند و اهریمنان ، ایشان را از شناخت حق ، روی گردان ساختند و از بندگی او ، جدایشان کردند . پس خداوند ، فرستادگان خود را در میان آنان بر انگیخت و پیامبرانش را پیاپی ، به سوی ایشان فرستاد تا از آنان بخواهند تا پیمان الهی را که در فطرت ایشان بود ، ادا کنند و نعمت های فراموش شده اش را به یادشان آورند و با رساندن [پیام الهی] ، حجّت را برایشان تمام کنند و خِردهای نهفته شان را پدیدار سازند و نشانه های قدرت [خویش] را نشانشان دهد ؛ از بامِ بلندِ فرازِ سرشان گرفته تا بسترِ گسترده زیر پایشان ، و [مایه های] زندگی و حیاتشان ، و اجل هایی که نابودشان می کند و بیماری هایی که پیر و فرستوده شان می سازد و پیشامدهایی که پیاپی ، بر آنان می رسد . خدای سبحان ، آفریدگان خود را از پیامبری مُرسَل یا کتابی آسمانی یا حجّتی مُتقَن یا راهی پایدار ، بی بهره نگذاشت ؛ فرستادگانی که نه اندک بودنِ شمارشان ، آنان را [از ادای رسالتشان] سست کرد ، نه فراوانیِ تکذیب کنندگانشان . برای پیامبرِ پیشین ، نام پیامبرِ پس از او برده می شد و پیامبر گذشته ، پیامبر آینده را معرّفی می کرد . بدین سان ، نسل ها گذشت و روزگاران ، سپری شد و پدران رفتند و پسران ، جای آنان را گرفتند .

.

عنه علیه السلام :لا تَخلُو الأَرضُ مِن قائِمٍ للّهِِ بِحُجَّةٍ ، إما ظاهِرا مَشهورا ، وإمّا خائِفا ⁽¹⁾مَغمورا ؛ لِئَلّا تَبطُلَ حُجَجُ اللّهِ وبَیِّناتُهُ . ⁽²⁾

الإمام الباقر علیه السلامـ لِأَبی خالِدٍ الکُناسِیِّ ـ :لَیسَ تَبقَی الأَرضُ ـ یا أبا خالِدٍ ـ یَوما واحِدا بِغَیرِ حُجَّةٍ للّهِِ عَلَی النّاسِ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :الحُجَّةُ قَبلَ الخَلقِ ، ومَعَ الخَلقِ ، وبَعدَ الخَلقِ . ⁽⁴⁾

راجع : هذه الموسوعة : ج ۶ ص ۲۳۸ (الإمامة / استمرار الإمامة) .

.

امام علی علیه السلام :زمین ، از کسی که حجّت خدا را بر پا دارد ، خواه آشکار و شناخته یا بیمناک و گم نام ، خالی نمی مانَد تا آن که حجّت ها و گواه های خدا از بین نرود .

امام باقر علیه السلامـ به ابو خالد کُناسی ـ :ای ابو خالد! زمین ، حتّی یک روز ، بدون حجّت خدا بر مردم ، باقی نمی مانَد . ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام :حجّت [خدا] ، پیش از خلق بوده و با خلق هست و پس از خلق نیز خواهد بود .

ر . ک : همین دانش نامه : ج ۶ ص ۲۳۹ (فصل سوم : تداوم جریان امامت) .

.

. .

۳۷ . بَسمَله

اشاره

۳۷ . بَسمَلهدرآمدفصل یکم : تفسیر «بسم اللّه الرحمن الرحیم»فصل دوم : ویژگی های (بسم اللّه الرحمن الرحیم)فصل سوم : جایگاه های ذکر (بسم اللّه )فصل چهارم : آثار «بسم اللّه »فصل پنجم : آداب «بسم اللّه الرحمن الرحیم»

.

درآمد

بَسْمَله ، در لغت

اشاره

درآمدبَسْمَله ، در لغتواژه «بَسْمَلة» ، مصدری است که از جمله «بسم اللّه الرحمن الرحیم» گرفته شده است و به همین جهت ، به آن ، مصدر جعلی یا مَنحوت گفته می شود ؛ مانند «حَوقَلة» که مصدر جعلی «لا حول و لا قوّة إلّا بِاللّه » است و «هَیلَلة» که مصدر جعلی «لا إله إلّا اللّه » است . بنا بر این ، معنای کلمه «بسملة» ، گفتن یا نوشتنِ ذکر «بسم اللّه الرحمن الرحیم» است . ابن سِکّیت می گوید : یُقالُ : قَد أکثَرتُ مِنَ البَسمَلَةِ ، إذا أکثَرَ مِن قَولِهِ «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ» . ⁽¹⁾گفته می شود : «من بسمله را افزودم» ؛ یعنی : «بسم اللّه الرحمن الرحیم» را بسیار گفتم . امّا مقصود ما از «بَسمَله» در این مجال ، اشاره به متونی است که در باره تفسیر «بسم اللّه الرحمن الرحیم» و ویژگی ها ، فضائل ، کاربردها و آداب گفتن این ذکر مبارک ، وارد شده است . البته پیش از آن ، توجّه به این نکات ، سودمند است :

.