مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه معارف الکتاب و السنه . فارسی

عنوان و نام پدیدآور : دانشنامه قرآن و حدیث فارسی - عربی/ محمدی ری شهری با همکاری جمعی از پژوهشگران ؛ ترجمه حمیدرضا شیخی.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳ -

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : پژوهشکده علوم و معارف حدیث؛ ۹۹ .

شابک : ۱۵۰۰۰۰۰ ریال: دوره : 978-964-493-494-0 ؛ ج. ۴ : 978-964-493-587-9 ؛ ج. ۵: 978-964-493-588-6 ؛ ج. ۷: 978-964-493-590-9 ؛ ج. ۸: 978-964-493-591-6 ؛ ج. ۹: 978-964-493-592-3 ؛ ج. ۱۰ : 978-964-493-593-0 ؛ ج. ۱۲: 978-964-493-595-4 ؛ ج. ۱۳: 978-964-493-596-1 ؛ ج. ۱۴: 978-964-493-597-8 ؛ ج. ۱۵ : 978-964-493-598-5 ؛ ج. ۱۶: 978-964-493-599-2

یادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد چهارم .

یادداشت : این کتاب با حمایت و مشارکت معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی چاپ شده است .

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : شیخی، حمیدرضا، ۱۳۳۷ -، مترجم

شناسه افزوده : ایران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. معاونت امور فرهنگی

رده بندی کنگره : BP۱۳۶/۹/م۳۴د۲ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۲۷۴۷۸۷۷

اشاره

الفصل الثالث : مبادئ البغض۳ / ۱الشَّیطانُالکتاب«إِنَّمَا یُرِیدُ الشَّیْطَانُ أَن یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِی الْخَمْرِ وَالْمَیْسِرِ وَیَصُدَّکُمْ عَن ذِکْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنتُم مُّنتَهُونَ » . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ الشَّیطانَ قَد أیِسَ أن یَعبُدَهُ المُصَلّونَ فی جَزیرَةِ العَرَبِ ، ولکِن فِی التَّحریشِ بَینَهُم ⁽²⁾. ⁽³⁾

.

ادامه عنوان کینه ( / نفرت)

اشاره

فصل سوم : خاستگاه های کینه

۳ / ۱ شیطان

فصل سوم : خاستگاه های کینه۳ / ۱شیطانقرآن«همانا شیطان می خواهد با شراب و قمار ، میانِ شما دشمنی و کینه ایجاد کند و شما را از یاد خدا و از نماز ، باز دارد . پس آیا شما دست بر می دارید ؟» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شیطان ، از این که نمازگزاران جزیرة العربْ او را بپرستند ، نومید شد ؛ امّا در به جان هم انداختن آنان ، امیدوار است .

.

الإمام الباقر علیه السلام :اِعلَم أنَّ الإِلفَ مِنَ اللّهِ ، وَالفِرکَ ⁽¹⁾مِنَ الشَّیطانِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إنَّ الشَّیطانَ یُغری بَینَ المُؤمِنینَ ما لَم یَرجِع أحَدُهُم عَن دینِهِ ، فَإِذا فَعَلوا ذلِکَ استَلقی عَلی قَفاهُ وتَمَدَّدَ ، ثُمَّ قالَ : فُزتُ . فَرَحِمَ اللّهُ امرَأً ألَّفَ بَینَ وَلِیَّینِ لَنا . یا مَعشَرَ المُؤمِنینَ! تَأَ لَّفوا وتَعاطَفوا . ⁽³⁾

۳ / ۲التَّوارُثُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الوُدُّ یُتَوارَثُ ، وَالبُغضُ یُتَوارَثُ . ⁽⁴⁾

۳ / ۳الجَهلُالإمام الصادق علیه السلامـ فی بَیانِ جُنودِ العَقلِ وَالجَهلِ ـ :الحُبُّ ، وضِدُّهُ البُغضُ . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۲ ارث بردن

۳ / ۳ نادانی

امام باقر علیه السلام :بدان که اُلفت [و دوستی] از جانب خداست و کینه [و نفرت] ، از جانب شیطان است .

امام باقر علیه السلام :شیطان ، همواره میان مؤمنان ، اختلاف افکنی می کند و تا زمانی که یکی از آنان از دینش بر نگردد [به این کار خود ، ادامه می دهد] . همین که چنین کردند ، به پشتْ دراز می کشد و به استراحت می پردازد و می گوید : «موفّق شدم !» . پس رحمت خدا بر آن کس که میان دو تن از دوستان ما دوستی افکنَد ! ای گروه مؤمنان! با یکدیگر دوست و مهربان باشید .

۳ / ۲ارث بردنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مِهر و کین ، هر دو ، ارث بُرده می شوند .

۳ / ۳نادانیامام صادق علیه السلامـ در بیان لشکریان خِرد و نادانی ـ :دوستی ، که ضدّ آن ، دشمنی است .

.

الإمام علیّ علیه السلام :أجهَلُ النّاسِ المُغتَرُّ بِقَولِ مادِحٍ مُتَمَلِّقٍ ؛ یُحَسِّنُ لَهُ القَبیحَ ، ویُبَغِّضُ إلَیهِ النَّصیحَ . ⁽¹⁾

۳ / ۴الکُفرُ« وَقَالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ وَلُعِنُواْ بِمَا قَالُواْ بَلْ یَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ یُنفِقُ کَیْفَ یَشَاءُ وَلَیَزِیدَنَّ کَثِیرًا مِّنْهُم مَّا أُنزِلَ إِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ طُغْیَانًا وَکُفْرًا وَأَلْقَیْنَا بَیْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ کُلَّمَا أَوْقَدُواْ نَارًا لِّلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَیَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَسَادًا وَاللَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُفْسِدِینَ » . ⁽²⁾

« وَمِنَ الَّذِینَ قَالُواْ إِنَّا نَصَارَی أَخَذْنَا مِیثَاقَهُمْ فَنَسُواْ حَظًّا مِّمَّا ذُکِّرُواْ بِهِ فَأَغْرَیْنَا بَیْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَسَوْفَ یُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِمَا کَانُواْ یَصْنَعُونَ » . ⁽³⁾

راجع : ص ۴۲ (من ینبغی بغضه / الکافر) .

۳ / ۵التَّکاثُرُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا تُفتَحُ الدُّنیا عَلی أحَدٍ ، إلّا ألقَی اللّهُ عز و جل بَینَهُمُ العَداوَةَ وَالبَغضاءَ إلی یَومِ القِیامَةِ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۴ کفر

۳ / ۵ دنیا دوستی

امام علی علیه السلام :نادان ترینِ مردم ، کسی است که فریفته سخنان ستاینده چاپلوسی شود که زشت را در نظر او زیبا می نمایانَد و راه نمای خیرخواه را منفور او می سازد .

۳ / ۴کفر«و یهود گفتند: «دست خدا ، بسته است» . دست های خودشان بسته باد و به [ سزای ] آنچه گفتند ، از رحمت خدا ، دور شوند ! بلکه هر دو دست او ، گشاده است . هر گونه بخواهد ، می بخشد . و قطعاً آنچه از جانب پروردگارت به سوی تو فرود آمده ، بر سرکشی و کفر بسیاری از ایشان ، خواهد افزود و تا روز قیامت ، میانشان دشمنی و کینه افکندیم . هر بار که آتشی برای پیکار بر افروختند ، خدا ، آن را خاموش ساخت . [آنها] در زمین ، برای فساد می کوشند ؛ و خدا ، فسادگران را دوست نمی دارد» .

«و از کسانی که گفتند: «ما نصرانی هستیم» ، از ایشان [ نیز ] پیمان گرفتیم ؛ ولی بخشی از آنچه را بدان اندرز داده شده بودند ، فراموش کردند ، و ما [ هم ] تا روز قیامت ، میانشان دشمنی و کینه افکندیم . و به زودی ، خدا ، آنان را از آنچه می ساخته اند (می کرده اند) ، خبر می دهد» .

ر . ک : ص ۴۳ (کسانی که سزاوار دشمنی اند / کافر) .

۳ / ۵دنیا دوستیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دنیا به روی هیچ کس ، باز نمی شود ، مگر آن که خداوند عز و جلمیانشان تا روز قیامت ، دشمنی و کینه می افکَنَد .

.

حلیة الأولیاء عن الحسن :جاءَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إلی أهلِ الصُّفَّةِ ⁽¹⁾فَقالَ : کَیفَ أصبَحتُم ؟ قالوا : بِخَیرٍ . فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : أنتُمُ الیَومَ خَیرٌ ، وإذا غُدِیَ عَلی أحَدِکُم بِجَفنَةٍ ⁽²⁾وریحَ بِاُخری ، وسَتَرَ أحَدُکُم بَیتَهُ کَما تُستَرُ الکَعبَةُ . فَقالوا : یا رَسولَ اللّهِ ، نُصیبُ ذلِکَ ونَحنُ عَلی دینِنا ؟ قالَ : نَعَم . قالوا : فَنَحنُ یَومَئِذٍ خَیرٌ ؛ نَتَصَدَّقُ ونُعتِقُ . فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : لا ، بَل أنتُمُ الیَومَ خَیرٌ ؛ إنَّکُم إذا أصَبتُموها تَحاسَدتُم وتَقاطَعتُم وتَباغَضتُم . ⁽³⁾

المستدرک علی الصحیحین عن أبی حرب بن أبی الأسود عن طلحة البصری :... فَنَزَلتُ الصُّفَّةَ ، فَکانَ یُجری عَلَینا مِن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله کُلَّ یَومٍ مُدٌّ مِن تَمرٍ بَینَ اثنَینِ ، ویَکسونَا الخُنُفَ ⁽⁴⁾، فَصَلّی بِنا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بَعضَ صَلاةِ النَّهارِ ، فَلَمّا سَلَّمَ ناداهُ أهلُ الصُّفَّةِ یَمینا وشِمالاً : یا رَسولَ اللّهِ! أحرَقَ بُطونَنَا التَّمرُ ، وتَخَرَّقَت عَنَّا الخُنُفُ . فَمالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إلی مِنبَرِهِ فَصَعِدَ . فَحَمِدَ اللّهَ وأَثنی عَلَیهِ ، ثُمَّ ذَکَرَ الشِّدَّةَ ما لَقِیَ مِن قَومِهِ ، حَتّی قالَ : ولَقَد أتی عَلَیَّ وعَلی صاحِبی بِضعَ عَشرَةَ وما لی ولَهُ طَعامٌ إلَا البَریرُ ⁽⁵⁾... . فَقَدِمنا عَلی إخوانِنا هؤُلاءِ مِنَ الأَنصارِ ، وعِظَمُ طَعامِهِمُ التَّمرُ ، فَواسَونا فیهِ . وَاللّهِ! لَو أجِدُ لَکُمُ الخُبزَ وَاللَّحمَ لَأَشبَعتُکُم مِنهُ ، ولکِن عَسی أن تُدرِکوا زَمانا حَتّی یُغدی عَلی أحَدِکُم بِجَفنَةٍ ویُراحُ عَلَیهِ بِاُخری . قالَ : فَقالوا : یا رَسولَ اللّهِ ، أنَحنُ الیَومَ خَیرٌ أم ذاکَ الیَومَ ؟ قالَ : بَل أنتُمُ الیَومَ خَیرٌ ، أنتُمُ الیَومَ مُتَحابّونَ ، وأَنتُم یَومَئِذٍ یَضرِبُ بَعضُکُم رِقابَ بَعضٍ ـ أراهُ قالَ : ـ مُتَباغِضونَ . ⁽⁶⁾

.

حلیة الأولیاءـ به نقل از حسن ⁽¹⁾ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نزد اهل صُفّه ⁽²⁾آمد و فرمود : «در چه حالید ؟» . گفتند : در خوبی . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «شما امروز ، در وضعیّت بهتری هستید . آن گاه که برای هر یک از شما ، صبح ، یک کاسه غذا آورده شود و شب ، یک کاسه و هر یک از شما ، خانه اش را مانند کعبه ، با پرده بپوشانَد» . اهل صُفّه گفتند : ای پیامبر خدا ! زمانی که به این نعمت ها می رسیم ، دین خود را هم داریم ؟ فرمود : «آری» . گفتند : پس آن روز ، وضعیّت بهتری داریم ، صدقه می دهیم و برده ، آزاد می کنیم . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «نه ؛ بلکه امروز ، در وضعیّت بهتری هستید ؛ زیرا زمانی که به آنها (دنیا) دست یابید ، نسبت به یکدیگر ، حسادت خواهید ورزید و از یکدیگر خواهید بُرید و میانتان کینه و دشمنی خواهد افتاد» .

المستدرک علی الصحیحینـ به نقل از ابو حرب بن ابو اَسوَد ، از طلحه بصری ـ :... من در صُفّه ، ساکن شدم . به هر دو نفر از ما ، یک مُدّ ⁽³⁾خرما از طرف پیامبر خدا صلی الله علیه و آله جیره روزانه داده می شد و جامه هایی از بدترین نوع کَتان ، به ما می پوشاندند . روزی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نمازی را با ما خواند و چون سلام داد ، اهالی صُفّه ، از راست و چپ ، صدا زدند : ای پیامبر خدا ! خرما ، شکم های ما را سوزانْد و این جامه های کَتانی ما ، پاره پاره شده است . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به طرف منبرش رفت و بر منبر شد و حمد و ثنای الهی را به جا آورد . سپس از سختی هایی که از جانب قومش دیده بود ، یاد کرد تا آن که فرمود : «ده روز بر من و همسفرم گذشت و در این مدّت ، تنها غذای من و او ، میوه درخت اَراک بود ... . پس از آن ، بر این برادران انصاریِ خود ، وارد شدیم و قوتِ غالبشان خرما بود که ما را در آن با خود ، شریک ساختند . به خدا سوگند ، اگر نان و گوشت می داشتم ، شما را از آن ، سیر می کردم ؛ امّا زمانی فرا می رسد که برای هر یک از شما ، صبح ، کاسه ای غذا آورده شود و شب ، کاسه ای» . صُفّه نشینان گفتند : ای پیامبر خدا ! آیا ما امروز ، بهتریم یا آن روز ؟ فرمود : «امروز ، بهترید . شما امروز ، دوستِ یکدیگرید ، در حالی که آن روز ، بعضی از شما ، گردنِ بعضی دیگر را می زند» و فکر می کنم که فرمود : «در حالی که با یکدیگر کینه توزی می کنید» .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ یُحَذِّرُ مِنَ الفِتَنِ ـ :یَتَوارَثُهَا الظَّلَمَةُ بِالعُهودِ ، أوَّلُهُم قائِدٌ لِاخِرِهِم ، وآخِرُهُم مُقتَدٍ بِأَوَّلِهِم . یَتَنافَسونَ فی دُنیا دَنِیَّةٍ ، ویَتَکالَبونَ عَلی جیفَةٍ مُریحَةٍ ، وعَن قَلیلٍ یَتَبَرَّأُ التّابِعُ مِنَ المَتبوعِ ، وَالقائِدُ مِنَ المَقودِ ، فَیَتَزایَلونَ بِالبَغضاءِ ، ویَتَلاعَنونَ عِندَ اللِّقاءِ . ⁽¹⁾

۳ / ۶البُخلُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :البَخیلُ مُبَغَّضٌ فِی السَّماواتِ ، مُبَغَّضٌ فِی الأَرضِ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :البُخلُ یوجِبُ البَغضاءَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الجَوادُ مَحبوبٌ مَحمودٌ وإن لَم یَصِل مِن جودِهِ إلی مادِحِهِ شَیءٌ ، وَالبَخیلُ ضِدُّ ذلِکَ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۶ بخل

امام علی علیه السلامـ در بر حذر داشتن از فتنه ها ـ :ستمگران ، این فتنه را با پیمان [و سفارش ]از یکدیگر به ارث می بَرَند . اوّلینِ آنها ، پیشوایِ آخرین آنهاست و آخرینشان ، پیرو اوّلینشان . بر سرِ دنیای پَست ، با یکدیگر رقابت می کنند و برای مُرداری گندیده ، به جان هم می افتند و دیری نمی پاید که پیرو ، از پیروی شده ، بیزاری می جوید و راهبر ، از رهرو . با کنیه [و دشمنی ]از یکدیگر جدا می شوند و هنگام رو در رو شدن ، یکدیگر را لعنت می کنند .

۳ / ۶بخلپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :انسان بخیل ، در آسمان ها و در زمین ، منفور است .

امام علی علیه السلام :بخل ، موجب [نفرت و] دشمنی می شود .

امام علی علیه السلام :انسان بخشنده را دوست دارند و می ستایند ، اگر چه از بخشش او چیزی به ستاینده اش نرسد و [برای] انسان بخیل ، برعکسِ این است .

.

عنه علیه السلام :جودُ الرَّجُلِ یُحَبِّبُهُ إلی أضدادِهِ ، وبُخلُهُ یُبَغِّضُهُ إلی أولادِهِ . ⁽¹⁾

الأمالی للطوسی عن صفوان الجمّال :دَخَلَ المُعَلَّی بنُ خُنَیسٍ عَلی أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام یُوَدِّعُهُ وقَد أرادَ سَفَرا ، فَلَمّا وَدَّعَهُ قالَ : یا مُعَلَّی اعزِز بِاللّهِ یُعزِزکَ . قالَ : بِماذا یَابنَ رَسولِ اللّهِ ؟ قالَ : یا مُعَلّی ، خَفِ اللّهَ تَعالی یَخَف مِنکَ کُلُّ شَیءٍ . یا مُعَلّی ، تَحَبَّب إلی إخوانِکَ بِصِلَتِهِم ؛ فَإِنَّ اللّهَ جَعَلَ العَطاءَ مَحَبَّةً وَالمَنَع مَبغَضَةً ، فَأَنتُم وَاللّهِ إن تَسأَلونی واُعطِیَکُم فَتُحِبّونی أحَبُّ إلَیَّ مِن ألّا تَسأَلونی فَلا اُعطِیَکُم فَتُبغِضونی ، ومَهما أجرَی اللّهُ عز و جل لَکُم مِن شَیءٍ عَلی یَدَیَّ فَالمَحمودُ اللّهُ تَعالی ، ولا تَبعُدونَ مِن شُکرِ ما أجرَی اللّهُ لَکُم عَلی یَدَیَّ . ⁽²⁾

۳ / ۷الإِساءَةُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :جُبِلَتِ ⁽³⁾القُلوبُ عَلی حُبِّ مَن أحسَنَ إلَیها، وبُغضِ مَن أساءَ إلَیها. ⁽⁴⁾

.

۳ / ۷ بدی کردن

امام علی علیه السلام :بخشندگیِ مرد ، او را نزد دشمنانش [هم] محبوب می سازد و بخلش ، وی را [حتّی ]نزد فرزندانش منفور می گردانَد .

الأمالی ، طوسیـ به نقل از صفوان جمّال ـ :مُعلَّی بن خُنَیس ـ که آهنگ سفر داشت ـ برای خداحافظی ، خدمت امام صادق علیه السلام رسید . امام علیه السلام بعد از خداحافظی کردن به او فرمود : «ای مُعلّی! از خدا ، عزّت بجوی تا به تو عزّت ببخشد» . گفت : چگونه ، ای پسر پیامبر خدا ؟ فرمود : «ای معلّی! از خداوند متعال بترس تا همه چیز ، از تو بترسد . ای مُعلّی! با نیکی کردن به برادرانت ، خود را محبوبِ آنان گردان ؛ چرا که خداوند ، داد و دَهِش را [موجب ]دوستی قرار داده است و بخل ورزی را [موجب] دشمنی . به خدا سوگند ، اگر شما از من چیزی بخواهید و من به شما عطا کنم و در نتیجه ، مرا دوست بدارید ، این نزد من ، خوش تر از آن است که از من نخواهید و من هم به شما چیزی ندهم و در نتیجه ، مرا دشمن بدارید . هر چیزی که خداوند عز و جل از طریق من به شما برساند ، ستوده شده واقعی خداوند متعال است و شما از شکرگزاری خدا ، به واسطه آنچه با دستان من به شما می رساند ، دور نیستید» . ⁽¹⁾

۳ / ۷بدی کردنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دل ها ، بر دوست داشتن کسی که به آنها نیکی کند ، و بر نفرت از کسی که به آنها بدی روا دارد ، سرشته شده است .

.

الإمام الصادق علیه السلام :جُبِلَتِ القُلوبُ عَلی حُبِّ مَن یَنفَعُها ، وبُغضِ مَن أضَرَّ بِها . ⁽¹⁾

۳ / ۸سوءُ الخُلُقِالإمام علیّ علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لِابنِهِ مُحَمَّدِ بنِ الحَنَفِیَّةِ ـ :مَن أساءَ خُلُقَهُ عَذَّبَ نَفسَهُ ، وکانَتِ البِغضَةُ أولی بِهِ . ⁽²⁾

۳ / ۹سوءُ الظَّنِّعیسی علیه السلام :بِحَقٍّ أقولُ لَکُم : یا عَبیدَ الدُّنیا! إنَّ أحَدَکُم یُبغِضُ صاحِبَهُ عَلَی الظَّنِّ ، ولا یُبغِضُ نَفسَهُ عَلَی الیَقینِ . بِحَقٍّ أقولُ لَکُم : إنَّ أحَدَکُم لَیَغضَبُ إذا ذُکِرَ لَهُ بَعضُ عُیوبِهِ وهِیَ حَقٌّ ، ویَفرَحُ إذا مُدِحَ بِما لَیسَ فیهِ . ⁽³⁾

۳ / ۱۰العُجبُالإمام علیّ علیه السلام :ثَمَرَةُ العُجبِ ⁽⁴⁾البَغضاءُ . ⁽⁵⁾

مصباح الشریعةـ فیما نَسَبَهُ إلَی الإِمامِ الصّادِقِ علیه السلام ـ :المُتَقَرِّی بِلا عِلمٍ کَالمُعجَبِ بِلا مالٍ ولا مُلکٍ ؛ یُبغِضُ النّاسَ لِفَقرِهِ ، ویُبغِضونَهُ لِعُجبِهِ . ⁽⁶⁾

.

۳ / ۸ بداخلاقی

۳ / ۹ بدگمانی

۳ / ۱۰ خودشیفتگی

امام صادق علیه السلام :دل ها ، بر دوست داشتن کسی که به آنها سود برساند ، و نفرت از کسی که به آنها زیان برساند ، سرشته شده اند .

۳ / ۸بداخلاقیامام علی علیه السلامـ در سفارش ایشان به فرزندش محمّد بن حنفیه ـ :کسی که اخلاقش بد باشد ، خودش را عذاب می دهد و جا دارد که از او متنفّر باشند .

۳ / ۹بدگمانیعیسی علیه السلام :به درستی برایتان بگویم : ای بندگان دنیا! بعضی از شما ، دیگری را به صِرف گمانْ دشمن می دارد ، ولی با وجود یقین [به بدی خویش] ، از خود نفرت به دل نمی گیرد . به درستی برایتان بگویم : بعضی از شما ، هر گاه عیبی از او که حقیقت دارد ، برایش گفته شود ، خشمگین می شود ؛ لیکن هر گاه او را به چیزی که در او نیست ، بستایند ، شاد می گردد .

۳ / ۱۰خودشیفتگیامام علی علیه السلام :نتیجه خودشیفتگی ، نفرت است .

مصباح الشریعةـ در سخنی که به امام صادق علیه السلام نسبت داده شده است ـ :قرآن آموزِ ⁽¹⁾بی بهره از علم ، همانند خودشیفته بی مال و مَنال است ، به خاطر فقرش ، مردم را دشمن می دارد و مردم ، او را به خاطر خودپسندی اش ، دشمن می دارند .

.

۳ / ۱۱الکِبرُالإمام علیّ علیه السلام :فَاللّهَ اللّهَ فی کِبرِ الحَمِیَّةِ ⁽¹⁾وفَخرِ الجاهِلِیَّةِ ؛ فَإِنَّهُ مَلاقِحُ الشَّنَآنِ ⁽²⁾، ومَنافِخُ الشَّیطانِ ، الَّتی خَدَعَ بِهَا الاُمَمَ الماضِیَةَ ، وَالقُرونَ الخالِیَةَ . ⁽³⁾

۳ / ۱۲الحَسَدُالإمام علیّ علیه السلام :الحاسِدُ یُظهِرُ وُدَّهُ فی أقوالِهِ ، ویُخفی بُغضَهُ فی أفعالِهِ ؛ فَلَهُ اسمُ الصَّدیقِ وصِفَةُ العَدُوِّ . ⁽⁴⁾

راجع : ص ۳۲ (آثار البغض / زوال الدولة) .

۳ / ۱۳النَّمیمَةُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ثَلاثَةٌ لَعَنَهُمُ اللّهُ تَعالی : رَجُلٌ رَغِبَ عَن والِدَیهِ ، ورَجُلٌ سَعی بَینَ رَجُلٍ وَامرَأَةٍ یُفَرِّقُ بَینَهُما ثُمَّ یَخلُفُ عَلَیها مِن بَعدِهِ ، ورَجُلٌ سَعی بَینَ المُؤمِنینَ بِالأَحادیثِ لِیَتَباغَضوا ویَتَحاسَدوا . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۱۱ تکبّر

۳ / ۱۲ حسادت

۳ / ۱۳ سخن چینی

۳ / ۱۱تکبّرامام علی علیه السلام :زنهار ، زنهار از تکبّر قبیله ای و فخرفروشی های جاهلی ؛ زیرا که اینها ، تخم کین می افشانند و شیطان ، از طریق آنها [در آتش دشمنی و اختلاف ]می دَمَد . او از همین راه ، امّت های گذشته و نسل های پیشین را فریب داد .

۳ / ۱۲حسادتامام علی علیه السلام :حسود ، دوستی اش را در گفته هایش آشکار می سازد و دشمنی اش را در کردارهایش ، پنهان می سازد . پس او نامِ دوست دارد و صفتِ دشمن .

ر . ک : ص ۳۳ (زوال دولت) .

۳ / ۱۳سخن چینیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه کس را خداوند متعال ، لعنت کرده است : مردی که به پدر و مادرش پشت کند ؛ مردی که میان زن و مردی سخن چینی کند تا آنها را از هم جدا سازد و سپس ، خود جای آن مرد را برای آن زن بگیرد ؛ و مردی که میان مؤمنان ، سخن چینی کند تا این که نسبت به یکدیگر ، دشمنی و حسادت ورزند .

.

۳ / ۱۴المِراءُالإمام الصادق علیه السلام :لا تُمارِیَنَّ حَلیما ولا سَفیها ؛ فَإِنَّ الحَلیمَ یَقلیکَ ⁽¹⁾، وَالسَّفیهَ یُؤذیکَ . ⁽²⁾

۳ / ۱۵کَثرَةُ العِتابِالإمام علیّ علیه السلام :لا تُکثِرَنَّ العِتابَ ؛ فَإِنَّهُ یورِثُ الضَّغینَةَ ⁽³⁾، ویَجُرُّ إلَی البِغضَةِ ، وکَثرَتُهُ مِن سوءِ الأَدَبِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :لا تُکثِرِ العِتابَ ؛ فَإِنَّهُ یورِثُ الضَّغینَةَ ، ویَجُرُّ إلَی البِغضَةِ . وَاستَعتِب مَن رَجَوتَ إعتابَهُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :لا تُعاتِبِ الجاهِلَ فَیَمقُتَکَ ، وعاتِبِ العاقِلَ یُحبِبکَ . ⁽⁶⁾

.

۳ / ۱۴ ستیزه جویی

۳ / ۱۵ گِله گزاری زیاد

۳ / ۱۴ستیزه جوییامام صادق علیه السلام :هرگز با خردمند و نابخرد ، ستیزه مکن ؛ که خردمند ، دشمنت می دارد و نابخرد ، آزارت می رساند .

۳ / ۱۵گِله گزاری زیادامام علی علیه السلام :زیاد[سرزنش] و گِله گزاری مکن ، که این کار ، کینه می آورد و به نفرت [و دشمنی ]می انجامد ، و بسیاریِ این کار ، از بی ادبی است .

امام علی علیه السلام :زیاد [سرزنش و] گله گزاری مکن ؛ زیرا این کار ، کینه می آورد و به نفرت [و دشمنی ]می انجامد . از کسی گِله کن که امید پوزش خواهی او را داری .

امام علی علیه السلام :نادان را سرزنش مکن ، که دشمنت می شود ، و خردمند را سرزنش کن تا دوست تو شود .

.

۳ / ۱۶تَناکُرُ الأَرواحِالمناقب لابن شهر آشوب :سَأَ لَهُ [أبا بَکرٍ] نَصرانِیّانِ : مَا الفَرقُ بَینَ الحُبِّ وَالبُغضِ ومَعدِنُهُما واحِدٌ ؟ ومَا الفَرقُ بَینَ الرُّؤیَا الصّادِقَةِ وَالرُّؤیَا الکاذِبَةِ ومَعدِنُهُما واحِدٌ ؟ فَأَشارَ إلی عُمَرَ ، فَلَمّا سَأَلاهُ أشارَ إلی عَلِیٍّ علیه السلام ، فَلَمّا سَأَلاهُ عَنِ الحُبِّ وُالبُغضِ قالَ علیه السلام : إنَّ اللّهَ تَعالی خَلَقَ الأَرواحَ قَبلَ الأَجسادِ بِأَلفَی عامٍ فَأَسکَنَهَا الهَواءَ ، فَمَهما تَعارَفَ هُناکَ اعتَرَفَ ⁽¹⁾هاهُنا ، ومَهما تَناکَرَ هُناکَ اختَلَفَ هاهُنا . ⁽²⁾

الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ العِبادَ إذا ناموا خَرَجَت أرواحُهُم إلَی السَّماءِ ، فَما رَأَتِ الرّوحُ فِی السَّماءِ فَهُوَ الحَقُّ ، وما رَأَت فِی الهَواءِ فَهُوَ الأَضغاثُ . ألا وإنَّ الأَرواحَ جُنودٌ مُجَنَّدَةٌ ، فَما تَعارَفَ مِنهَا ائتَلَفَ ، وما تَناکَرَ مِنهَا اختَلَفَ ، فَإِذا کانَتِ الرّوحُ فِی السَّماءِ تَعارَفَت وتَباغَضَت ، فَإِذا تَعارَفَت فِی السَّماءِ تَعارَفَت فِی الأَرضِ ، وإذا تَباغَضَت فِی السَّماءِ تَباغَضَت فِی الأَرضِ . ⁽³⁾

راجع : ص ۷۲ (ما ینبغی عند البغض / اتّقاء من یبغضه القلب) والمحبّة فی الکتاب والسنّة : (الفصل الثالث : أسباب المحبّة / تناسب الأرواح) .

۳ / ۱۷السَّفَهُالإمام علیّ علیه السلام :کَثرَةُ السَّفَهِ توجِبُ الشَّنَآنَ ، وتَجلِبُ البَغضاءَ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۱۶ ناسازگاری میان ارواح

۳ / ۱۷ سبُکسری

۳ / ۱۶ناسازگاری میان ارواحالمناقب ، ابن شهرآشوب :دو نصرانی ، از او (ابو بکر) پرسیدند : فرق میان دوستی و دشمنی چیست ، با آن که خاستگاه هر دو ، یکی است ؟ و فرق میان خواب راست و خواب دروغ چیست ، در حالی که منشأ هر دو ، یکی است ؟ ابو بکر به عمر اشاره کرد [ ؛ یعنی از او بپرسید] . چون از او پرسیدند ، او نیز به علی علیه السلام اشاره کرد . چون از علی علیه السلام درباره دوستی و دشمنی پرسیدند ، فرمود : «خداوند متعال ، دو هزار سال پیش از آفریدن بدن ها ، ارواح را آفرید و آنها را در هوا ، سُکنا داد . پس ارواحی که در آن جا از یکدیگر شناخت دارند [و الفت یافته اند] ، در این جا نیز چنین می شود و آنها که در آن جا از همدیگر شناخت ندارند [و الفت نیافته اند] ، در این جا نیز ناسازگارند» .

امام باقر علیه السلام :بندگان ، هر گاه بخوابند ، ارواحشان به سوی آسمانْ روانه می شود . پس آنچه روح در آسمان ببیند ، آن ، حقیقت دارد [و رؤیای صادق است] ، و آنچه در هوا ببیند ، آن ، خواب پریشان است . بدانید که ارواح ، لشکریانی صف آرایی شده هستند . پس آنهایی که [در عالم ارواح ، در یک صف بوده و ]یکدیگر را شناخته اند ، [در این عالم] با هم اُلفت می گیرند ، و آنهایی که یکدیگر را نشناخته اند [و هم صف نبوده اند] ، از هم جدا می شوند . پس ارواح ، در آسمان با هم آشنا [و دوست] یا دشمن می شوند . اگر در آسمان با یکدیگر آشنا شوند ، در زمین هم آشنا باشند ، و اگر در آسمان با هم دشمن شوند ، در زمین نیز دشمن هم باشند .

ر . ک : ص ۷۳ (برحذر بودن از کسی که دل ، او را دشمن می دارد) و دوستی در قرآن و حدیث : (فصل سوم : اسباب محبّت / تناسب ارواح) .

۳ / ۱۷سبُک سریامام علی علیه السلام :سبک سریِ بسیار ، موجب دشمنی می شود و باعث نفرت [ـِ دیگران ]می گردد .

.

عنه علیه السلام :إیّاکَ وَالسَّفَهَ ، فَإِنَّهُ یوحِشُ الرِّفاقَ . ⁽¹⁾

۳ / ۱۸أکلُ مالِ الیَتیمِالإمام الرضا علیه السلامـ مِن کِتابِهِ إلی مُحَمَّدِ بنِ سِنانٍ فی عِلَّةِ تَحریمِ أکلِ مالِ الیَتیمِ ـ :... مَعَ ما فی ذلِکَ مِن طَلَبِ الیَتیمِ بِثَأرِهِ إذا أدرَکَ ، ووُقوعِ الشَّحناءِ وَالعَداوَةِ وَالبَغضاءِ حَتّی یَتَفانَوا . ⁽²⁾

۳ / ۱۹تِلکَ الخِصالُالکتاب« إِنَّمَا یُرِیدُ الشَّیْطَانُ أَن یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِی الْخَمْرِ وَالْمَیْسِرِ وَیَصُدَّکُمْ عَن ذِکْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنتُم مُّنتَهُونَ » . ⁽³⁾

الحدیثالإمام الصادق علیه السلام :ثَلاثَةٌ مَکسَبَةٌ لِلبَغضاءِ : النِّفاقُ ، وَالظُّلمُ ، وَالعُجبُ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۱۸ خوردن مال یتیم

۳ / ۱۹ و این چند خصلت

امام علی علیه السلام :زنهار از سَبُک سری ، که آن ، رفیقان را می رمانَد !

۳ / ۱۸خوردن مال یتیمامام رضا علیه السلامـ از نامه ایشان به محمّد بن سنان ، در بیان علّت تحریم خوردن مال یتیم ـ :... علاوه بر اینها [که گفته شد] ، خوردن مال یتیم ، باعث می شود که وقتی یتیم به سنّ بلوغ رسید و بزرگ شد ، در صدد انتقام گیری بر آید و میان آنان ، کینه و دشمنی و نفرت به وجود آید تا جایی که یکدیگر را از بین ببرند .

۳ / ۱۹و این چند خصلتقرآن«همانا شیطان می خواهد با شراب و قمار ، میانِ شما دشمنی و کینه ایجاد کند و شما را از یاد خدا و از نماز ، باز دارد . پس آیا شما دست برمی دارید ؟» .

حدیثامام صادق علیه السلام :سه چیز ، کینه [و دشمنی] ایجاد می کند : نفاق ، ستم کردن و خودپسندی .

.

الفَصلُ الرّابع : آثار البغض۴ / ۱ضَنکُ المَعیشَةِالإمام علیّ علیه السلام :ضاقَتِ الدُّنیا عَلَی المُتَباغِضینَ . ⁽¹⁾

۴ / ۲الإِغراءُ إلَی الباطِلِالإمام علیّ علیه السلام :مَن أحَبَّکَ نَهاکَ ، ومَن أبغَضَکَ أغراکَ . ⁽²⁾

۴ / ۳البُعدُ مِنَ اللّهِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا ظَهَرَ القَولُ وخُزِنَ العَمَلُ ، وَائتَلَفَتِ ⁽³⁾الأَلسِنَةُ وتَباغَضَتِ القُلوبُ ، وقَطَعَ کُلُّ ذی رَحِمٍ رَحِمَهُ ، فَعِندَ ذلِکَ لَعَنَهُمُ اللّهُ وأَصَمَّهُم وأَعمی أبصارَهُم . ⁽⁴⁾

.

فصل چهارم : آثار کین ورزی

۴ / ۱ تنگ شدن زندگی

۴ / ۲ تشویق کردن به باطل

۴ / ۳ دوری از خداوند عزّوجلّ

فصل چهارم : آثار کین ورزی۴ / ۱تشویق شدن زندگیامام علی علیه السلام :دنیا بر کینه ورزان ، تنگ می شود .

۴ / ۲تشویق کردن به باطلامام علی علیه السلام :کسی که دوستت دارد ، تو را [از باطل] نهی می کند و آن که دشمنت دارد ، تو را [به باطل] تشویق می کند .

۴ / ۳دوری از خداوندپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه گفتار ، آشکار شود و کردار ، نهان گردد و زبان ها با هم باشند و دل ها ، کینه ورز شوند و هر خویشاوندی ، از خویشاوندش بِبُرد ، در آن هنگام ، خداوند ، آنها را از رحمت خود ، دور می سازد و کر و کورشان می گردانَد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :أبغَضُ خَلیقَةِ اللّهِ إلَی اللّهِ یَومَ القِیامَةِ الکَذّابونَ ، وَالمُستَکبِرونَ ، وَالَّذینَ یُکثِرونَ البَغضاءَ لِاءِخوانِهِم فی صُدورِهِم فَإِذا لَقوهُم تَخَلَّقوا لَهُم ، وَالَّذینَ إذا دُعوا إلَی اللّهِ ورَسولِهِ کانوا بِطاءً ، وإذا دُعوا إلَی الشَّیطانِ وأَمرِهِ کانوا سِراعا . ⁽¹⁾

۴ / ۴زَوالُ الدَّولَةِالإمام علیّ علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ :الاِستِئثارُ یوجِبُ الحَسَدَ ، وَالحَسَدُ یوجِبُ البِغضَةَ ، وَالبِغضَةُ توجِبُ الاِختِلافَ ، وَالاِختِلافُ یوجِبُ الفُرقَةَ ، وَالفُرقَةُ توجِبُ الضَّعفَ ، وَالضَّعفُ یوجِبُ الذُّلَّ ، وَالذُّلُّ یوجِبُ زَوالَ الدَّولَةِ وذَهابَ النِّعمَةِ . ⁽²⁾

۴ / ۵زَوالُ الدّینِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ألا إنَّ فِی التَّباغُضِ الحالِقَةَ ، لا أعنی حالِقَةَ الشَّعرِ ولکِن حالِقَةَ الدّینِ . ⁽³⁾

.

۴ / ۴ زوال دولت

۴ / ۵ از بین رفتن دین

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در روز قیامت ، منفورترین خلق خدا در نزد خداوند ، دروغگویان و گردن فرازان و کسانی هستند که سینه های خود را نسبت به برادرانشان ، پُر از نفرت [و کین] می سازند ؛ ولی در هنگام رو به رو شدن با آنان ، خلافش را وانمود می کنند ؛ و نیز کسانی که هر گاه به سوی خدا و پیامبرش فرا خوانده شوند ، کُنْدی می ورزند و چون به [راهِ] شیطان و فرمان او خوانده شوند ، می شتابند .

۴ / ۴زوال دولتامام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ :انحصارطلبی و خودخواهی ، موجب حسادت می شود و حسادت ، موجب [کینه و] نفرت می گردد و نفرت ، موجب ناسازگاری می شود و ناسازگاری ، موجب پراکندگی [و جدایی] است و جدایی ، موجب ناتوانی می شود و ناتوانی ، موجب خواری می گردد و خواری ، موجب زوال دولت و از بین رفتن نعمت .

۴ / ۵از بین رفتن دینپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آگاه باشید که در کین ورزی به یکدیگر ، زُدودن است . مقصود ، زُدودن مو نیست ؛ بلکه زُدودن [و ریشه کن شدن] دین است .

.

الإمام علیّ علیه السلام :لا تَباغَضوا ؛ فَإِنَّهَا الحالِقَةُ . ⁽¹⁾

راجع : هذه الموسوعة : ج۱۳ ص ۵۰۶ ح ۱۲ و ص ۵۰۸ ح ۱۴ .

.

امام علی علیه السلام :با هم دشمنی نکنید ؛ زیرا این کار ، بنیادبرانداز است .

ر . ک : همین دانش نامه : ج ۱۳ ص ۵۰۷ ح ۱۲ و ص ۵۰۹ ح ۱۴ .

.

الفصل الخامس : علاج البغض۵ / ۱الهَدِیَّةُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الهَدِیَّةُ تورِثُ المَوَدَّةَ ، وتُجَدِّدُ الاُخُوَّةَ ، وتُذهِبُ الضَّغینَةَ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :تَهادَوا تَحابّوا ، تَهادَوا ؛ فَإِنَّها تَذهَبُ بِالضَّغائِنِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :تَهادَوا ؛ فَإِنَّ الهَدِیَّةَ تُذهِبُ وَحرَ ⁽³⁾الصَّدرِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :تَهادَوا ؛ فَإِنَّ الهَدِیَّةَ تُضَعِّفُ الحُبَّ ، وتَذهَبُ بِغَوائِلِ ⁽⁵⁾الصَّدرِ . ⁽⁶⁾

.

فصل پنجم : درمان کینه

۵ / ۱ هدیه دادن

فصل پنجم : درمان کینه۵ / ۱هدیه دادنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هدیه دادن ، محبّت می آورد و برادری را تازه می گردانَد و کینه را می بَرَد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :به یکدیگر ، هدیه بدهید تا نسبت به هم محبّت بورزید . هدیه دادن ، کینه ها را از بین می برد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :به یکدیگر ، هدیه بدهید ؛ زیرا هدیه دادن ، کینه سینه را می بَرَد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :به یکدیگر ، هدیه بدهید ؛ زیرا هدیه دادن ، محبّت را دوچندان می سازد و [کدورت ها و] کینه سینه را از بین می بَرَد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :یا أهلَ القَرابَةِ ، تَزاوَروا ولا تَتَحاوَروا ⁽¹⁾، وتَهادَوا ؛ فَإِنَّ الزِّیارَةَ تَزیدُ فی المَوَدَّةِ ، وَالمُحاوَرَةَ تُحدِثُ القَطیعَةَ ، وَالهَدِیَّةَ تُزیلُ الشَّحناءَ . ⁽²⁾

۵ / ۲لینُ الکَلامِ وبَذلُ السَّلامِالإمام علیّ علیه السلام :عَوِّد لِسانَکَ لینَ الکَلامِ ، وبَذلَ السَّلامِ ؛ یَکثُر مُحِبّوکَ ، ویَقِلَّ مُبغِضوکَ . ⁽³⁾

۵ / ۳وِلایَةُ أهلِ البَیتِ علیهم السّلامرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا عَلِیُّ ، إنَّ بِنا خَتَمَ اللّهُ الدّینَ ، کَما بِنا فَتَحَهُ ، وبِنا یُؤَلِّفُ اللّهُ بَینَ قُلوبِکُم بَعدَ العَداوَةِ وَالبَغضاءِ . ⁽⁴⁾

۵ / ۴الدُّعاءُالإمام علیّ علیه السلام :اللّهُمَّ وأَستَغفِرُکَ لِکُلِّ ذَنبٍ یُبَغِّضُنی إلی عِبادِکَ ، ویُنَفِّرُ عَنّی أولِیاءَکَ ، أو یوحِشُ مِنّی أهلَ طاعَتِکَ ، لِوَحشَةِ المعاصی ورُکوبِ الحَوبِ ⁽⁵⁾، وکَآبَةِ الذُّنوبِ ، فَصَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ وَاغفِرهُ لی یا خَیرَ الغافِرینَ . ⁽⁶⁾

.

۵ / ۲ نرمش در گفتار و سلام کردن

۵ / ۳ ولایت اهل بیت علیهم السلام

۵ / ۴ دعا

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای خویشان یکدیگر! به دیدار هم بروید و با یکدیگر ، بگومگو نکنید و به همدیگر ، هدیه بدهید ؛ زیرا به دیدار هم رفتن ، محبّت را افزون می کند و بگومگو کردن ، جدایی می آورد و هدیه دادن ، کینه ها [و کدورت ها] را می زُداید .

۵ / ۲نرمش در گفتار و سلام کردنامام علی علیه السلام :زبانت را به نرم گویی و سلام کردنِ بی دریغ ، عادت بده تا دوستانت افزون شوند و دشمنانت کم شوند .

۵ / ۳ولایت اهل بیت علیهم السّلامپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای علی! خداوند ، دین را به ما ختم کرد ، همچنان که آن را با ما آغاز نمود . به برکت وجود ماست که خدا ، میان دل های شما ، پس از دشمنی و کینه ، الفت برقرار می سازد .

۵ / ۴دعاامام علی علیه السلام :بار خدایا! از تو آمرزش می طلبم، برای هر آن گناهی که مرا نزد بندگانت، مبغوض می گردانَد و دوستانت را از من می رمانَد ، یا اهل طاعت تو را که از نافرمانی و ارتکاب گناه و افسردگی [ناشی از ]گناه گریزان اند ، می گریزانَد . پس بر محمّد و خاندان محمّد ، درود فرست و این گناهانم را بر من ببخشای ، ای بهترینِ آمرزندگان !

.

الإمام زین العابدین علیه السلام :اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وأَبدِلنی مِن بِغضَةِ أهلِ الشَّنَآنِ المَحَبَّةَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ لَکَ قَلبی ولِسانی ، وبِکَ نَجاتی وأَمانی ، وأَنتَ العالِمُ بِسِرّی وإعلانی ؛ فَأَمِت قَلبی عَنِ البَغضاءِ ، وأَصمِت لِسانی عَنِ الفَحشاءِ . ⁽²⁾

۵ / ۵تِلکَ الخِصالُالإمام الصادق علیه السلام :تَحتاجُ الإِخوَةُ فیما بَینَهُم إلی ثَلاثَةِ أشیاءَ ، فَإِنِ استَعمَلوها وإلّا تَبایَنوا وتَباغَضوا ، وهِیَ : التَّناصُفُ ، وَالتَّراحُمُ ، ونَفیُ الحَسَدِ . ⁽³⁾

.

۵ / ۵ و این چند خصلت

امام زین العابدین علیه السلام :بار خدایا! بر محمّد و خاندان محمّد ، درود فرست و کینه توزی کینه توزان را [نسبت به من] به دوستی تبدیل کن .

امام زین العابدین علیه السلام :بار خدایا! دل و زبان من ، از آنِ توست و نجات و آسایش من ، در دست توست . تو به نهان و آشکار من ، دانایی . پس دلم را از [کینه و ]نفرت بمیران و زبانم را از ناسزاگویی ، خاموش گردان .

۵ / ۵و این چند خصلتامام صادق علیه السلام :برادران ، در میان خود ، به سه چیز نیازمندند که اگر آنها را به کار بندند ، دوستی می پاید ، وگر نه میانشان جدایی و دشمنی می افتد . آن سه چیز ، عبارت اند از : انصاف داشتن با یکدیگر ، مهربانی با همدیگر ، و حسادت نورزیدن نسبت به هم .

.

الفصل السادس : إرشادات فی البغض۶ / ۱مَن یَنبَغی بُغضُهُأ ـ الکافِرُالکتاب«قَدْ کَانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْرَاهِیمَ وَالَّذِینَ مَعَهُ إِذْ قَالُواْ لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَءَاؤُاْ مِنکُمْ وَ مِمَّا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ کَفَرْنَا بِکُمْ وَ بَدَا بَیْنَنَا وَ بَیْنَکُمُ الْعَدَاوَةُ وَ الْبَغْضَاءُ أَبَدًا حَتَّی تُؤْمِنُواْ بِاللَّهِ وَحْدَهُ إِلَّا قَوْلَ إِبْرَاهِیمَ لِأَبِیهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَکَ وَ مَا أَمْلِکُ لَکَ مِنَ اللَّهِ مِن شَیْ ءٍ رَّبَّنَا عَلَیْکَ تَوَکَّلْنَا وَ إِلَیْکَ أَنَبْنَا وَإِلَیْکَ الْمَصِیرُ» . ⁽¹⁾

«یَاأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لَا تَتَّخِذُواْ بِطَانَةً مِّن دُونِکُمْ لَا یَأْلُونَکُمْ خَبَالًا وَدُّواْ مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ قَدْ بَیَّنَّا لَکُمُ الْایَاتِ إِن کُنتُمْ تَعْقِلُونَ * هَاأَنتُمْ أُوْلَاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلَا یُحِبُّونَکُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْکِتَاتِ کُلِّهِ اوَإِذَا لَقُوکُمْ قَالُواْ ءَامَنَّا وَإِذَا خَلَوْاْ عَضُّواْ عَلَیْکُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَیْظِ قُلْ مُوتُواْ بِغَیْظِکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ» . ⁽²⁾

.

فصل ششم : برخی از آداب دشمنی

۶ / ۱ کسانی که سزاوار دشمنی اند

الف - کافر

فصل ششم : برخی از آداب دشمنی۶ / ۱کسانی که سزاوار دشمنی اندالف ـ کافرقرآن«قطعاً برای شما در [ پیروی از ] ابراهیم و کسانی که با اویند ، سرمشقی نیکوست ، آن گاه که به قوم خود گفتند: «ما از شما و از آنچه به جای خدا می پرستید ، بیزاریم . به شما ، کفر می ورزیم و میان ما و شما ، دشمنی و کینه همیشگی پدیدار شده ، تا وقتی که فقط به خدا ایمان آورید» . جز [ در ] سخن ابراهیم [ که ] به [ نا ] پدر[ ی ] خود [ گفت: ] «حتماً برای تو ، آمرزش خواهم خواست ، با آن که در برابر خدا ، اختیار چیزی را برای تو ندارم .» . ای پروردگار ما! بر تو اعتماد کردیم و به سوی تو ، باز گشتیم و فرجام به سوی توست» .

«ای کسانی که ایمان آورده اید ! از غیر خودتان ، [ دوست و ] همراز مگیرید . [ آنان ] از هیچ نابه کاری ای در حقّ شما کوتاهی نمی ورزند . آرزو دارند که در رنج بیفتید . دشمنی ، از لحن و سخنشان ، آشکار است و آنچه سینه هایشان نهان می دارد ، بزرگ تر است . در حقیقت ، ما نشانه ها[ ی دشمنی آنان ]را برای شما بیان کردیم ، اگر بیندیشید . هان ! شما کسانی هستید که آنان را دوست دارید ، و [ حال آن که ] آنان ، شما را دوست ندارند ، و شما به همه کتاب ها[ ی خدا ] ایمان دارید . و چون با شما برخورد کنند می گویند: «ایمان آوردیم» ، و چون [ با هم ]خلوت کنند ، از شدّت خشم بر شما ، سرانگشتان خود را می گَزَند . بگو: «به خشم خود بمیرید» که خداوند ، به راز درون سینه ها ، داناست » .

.

«إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُواْ یُنَادَوْنَ لَمَقْتُ اللَّهِ أَکْبَرُ مِن مَّقْتِکُمْ أَنفُسَکُمْ إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَی الْاءِیمَانِ فَتَکْفُرُونَ » . ⁽¹⁾

«هُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلَائِفَ فِی الْأَرْضِ فَمَن کَفَرَ فَعَلَیْهِ کُفْرُهُ وَ لَا یَزِیدُ الْکَافِرِینَ کُفْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ إِلَّا مَقْتًا وَ لَا یَزِیدُ الْکَافِرِینَ کُفْرُهُمْ إِلَّا خَسَارًا » . ⁽²⁾

الحدیثالإمام الصادق علیه السلامـ فی تَبیینِ الوَجهِ الخامِسِ مِن وُجوهِ الکُفرِ فی کِتابِ اللّهِ عز و جل ـ :. . . الوَجهُ الخامِسُ مِنَ الکُفرِ : کُفرُ البَراءَةِ ، وذلِکَ قَولُهُ عز و جلیَحکی قَولَ إبراهیمَ علیه السلام : «کَفَرْنَا بِکُمْ وَ بَدَا بَیْنَنَا وَ بَیْنَکُمُ الْعَدَاوَةُ وَ الْبَغْضَاءُ أَبَدًا حَتَّی تُؤْمِنُواْ بِاللَّهِ وَحْدَهُ» . ⁽³⁾

صفات الشیعة عن العلاء بن الفضیل عن الإمام الصّادق علیه السلام :مَن أحَبَّ کافِرا فَقَد أبغَضَ اللّهَ ، ومَن أبغَضَ کافِرا فَقَد أحَبَّ اللّهَ . ثُمَّ قالَ علیه السلام : صَدیقُ عَدُوِّ اللّهِ عَدُوُّ اللّهِ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :کُلُّ مَن لَم یُحِبَّ عَلَی الدّینِ ، ولَم یُبغِض عَلَی الدّینِ ، فَلا دینَ لَهُ . ⁽⁵⁾

الکافی عن فضیل بن یسار :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَنِ الحُبِّ وَالبُغضِ ، أمِنَ الإِیمانِ هُوَ؟ فَقالَ : وهَلِ الإِیمانُ إلَا الحُبُّ وَالبُغضُ؟ ثُمَّ تَلا هذِهِ الآیَةَ : «حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْاءِیمَانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ وَکَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیَانَ أُوْلَئِکَ هُمُ الرَّاشِدُونَ» ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾

.

«آنان که کافر شدند ، ندا داده می شوند که : «خشم خدا ، بزرگ تر از خشم شما به خودتان است . آن جا که به ایمان ، فرا خوانده شدید و کفر ورزیدید» » .

«اوست آن که شما را در زمین ، جانشین قرار داد . پس هر کس کافر شود ، کفرش بر ضدّ خود اوست و کفر کافران ، در نزد خدا ، جز بر خشم نمی افزاید ، و کفر کافران برای آنان ، جز خسارت به بار نمی آورد» .

حدیثامام صادق علیه السلامـ در بیان نوع پنجم از انواع کفر در کتاب خداوند عز و جل ـ :. . . گونه پنجمِ کفر ، کفر [به معنای ]بیزاری جُستن است . از این گونه است ، این فرموده خداوند عز و جلکه از قول ابراهیم علیه السلام بازگو می کند : «به شما کفر می ورزیم و میان ما و شما ، دشمنی و کینه همیشگی پدیدار شده تا وقتی که فقط به خدا ایمان آورید» .

صفات الشیعةـ به نقل از علاء بن فضیل ـ :امام صادق علیه السلام فرمود : «هر کس کافری را دوست بدارد ، در حقیقت ، خدا را دشمن داشته است و هر کس کافری را دشمن بدارد ، در حقیقت ، خدا را دوست داشته است» . سپس فرمود : «دوستِ دشمن خدا ، دشمن خداست» .

امام صادق علیه السلام :هر کسی که به خاطر دین دوستی و دشمنی نورزد ، دین ندارد .

الکافیـ به نقل از فضیل بن یسار ـ :از امام صادق علیه السلام پرسیدم : آیا مِهرورزی و دشمن داشتن ، از ایمان است ؟ فرمود : «آیا ایمان ، چیزی جز دوستی و دشمنی است ؟» . سپس این آیه را تلاوت فرمود : «خدا ، ایمان را برای شما ، دوست داشتنی گردانید و آن را در دل های شما بیاراست و کفر و پلیدکاری و سرکشی را در نظرتان ناخوشایند ساخت . آنان [ که چنین اند ] ، ره یافتگان اند» .

.

ب ـ أعداءُ اللّهِالإمام زین العابدین علیه السلامـ مِن دُعائِهِ لِوُلدِهِ ـ :اللّهُمَّ ومُنَّ عَلَیَّ بِبَقاءِ وُلدی ، وبِإِصلاحِهِم لی ، وبِإِمتاعی بِهِم . إلهِی امدُد لی فی أعمارِهِم ، وزِد لی فی آجالِهِم ، ورَبِّ لی صَغیرَهُم ، وقَوِّ لی ضَعیفَهُم ، وأَصِحَّ لی أبدانَهُم وأَدیانَهُم وأَخلاقَهُم ، وعافِهِم فی أنفُسِهِم وفی جَوارِحِهِم وفی کُلِّ ما عُنیتُ بِهِ مِن أمرِهِم ، وأَدرِر لی وعَلی یَدَیَّ أرزاقَهُم ، وَاجعَلهُم أبرارا أتقِیاءَ ، بُصَراءَ سامِعینَ مُطیعینَ لَکَ ، ولِأَولِیائِکَ مُحِبّینَ مُناصِحینَ ، ولِجَمیعِ أعدائِکَ مُعانِدینَ ومُبغِضینَ ، آمینَ . ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلام :لَو صُمتُ النَّهارَ لا اُفطِرُ ، وصَلَّیتُ اللَّیلَ لا أفتُرُ ، وأَنفَقتُ مالی فی سَبیلِ اللّهِ عِلقا عِلقا ⁽²⁾، ثُمَّ لَم تَکُن فی قَلبی مَحَبَّةٌ لِأَولِیائِهِ ولا بِغضَةٌ لِأَعدائِهِ ، ما نَفَعَنی ذلِکَ شَیئا . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :مَن أحَبَّ اللّهَ ، وأَبغَضَ عَدُوَّهُ ؛ لَم یُبغِضهُ لِوِترٍ ⁽⁴⁾وَتَرَهُ فِی الدُّنیا ، ثُمَّ جاءَ یَومَ القِیامَةِ بِمِثلِ زَبَدِ البَحرِ ذُنوبا ؛ کَفَّرَهَا اللّهُ لَهُ . ⁽⁵⁾

الإمام الرضا علیه السلام :حُبُّ أولِیاءِ اللّهِ تَعالی واجِبٌ ، وکَذلِکَ بُغضُ أعداءِ اللّهِ ، وَالبَراءَةُ مِنهُم ومِن أئِمَّتِهِم . ⁽⁶⁾

.

ب - دشمنان خدا

ب ـ دشمنان خداامام زین العابدین علیه السلام- از دعای ایشان در حقّ فرزندانش ـ :بار خدایا! بر من منّت گذار و فرزندانم را برایم باقی بدار و آنان را برایم صالح ، قرار ده و مرا از ایشان ، بهره مند گردان . معبودا ! عمرشان را برایم دراز گردان و بر زندگی شان ، بیفزای . خُردشان را برایم پرورش ده و ناتوانشان را توانا ساز و تن و دین و اخلاقشان را به سلامت دار و به جان هایشان و اندام هایشان و در همه امورشان که به من مربوط می شود ، عافیت ببخش و روزی هایشان را برای من و با دستان من ، پیوسته برسان و آنان را انسان های نیک و پرهیزگار و بینا و شنوا و فرمان بُردار خودت ، و دوستدارِ یک دلِ اولیایت و دشمنانِ سرسخت و کینه توز دشمنانت قرار ده . آمین !

امام باقر علیه السلام :اگر همه روزها را روزه بگیرم و شب ها را بی هیچ [وقفه و] سستی ای نماز بگزارم و اموالم را انبانْ انبان ، در راه خدا انفاق کنم ؛ امّا در دلم محبّت اولیای او و نفرت از دشمنانش نباشد ، آن همه ، به من هیچ سودی نمی بخشد .

امام صادق علیه السلام :هر کس خدا را دوست بدارد و با دشمن او کین ورزد و این دشمنی و کین ورزی او به خاطر جنایت و ستمی نباشد که [آن شخص] در دنیا به او کرده است (یعنی به خاطر کینه شخصی نباشد) ، چنانچه روز قیامت با گناهانی به اندازه کفِ دریا بیاید ، خداوند ، همه آنها را بر او می بخشد .

امام رضا علیه السلام :دوست داشتن اولیای خداوند متعال ، واجب است ؛ همچنین دشمن داشتن دشمنان خدا و بیزاری جستن از آنان و از پیشوایانشان .

.

ج ـ المُبتَدِعُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن أعرَضَ عَن صاحِبِ بِدعَةٍ بُغضا لَهُ فِی اللّهِ ، مَلَأَ اللّهُ قَلبَهُ أمنا وإیمانا . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أعرَضَ عَن صاحِبِ بِدعَةٍ بُغضا لَهُ ، مَلَأَ اللّهُ قَلبَهُ یَقینا ورِضا . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا رَأَیتُم صاحِبَ بِدعَةٍ فَاکفَهِرّوا ⁽³⁾فی وَجهِهِ ؛ فَإِنَّ اللّهَ یُبغِضُ کُلَّ مُبتَدِعٍ . ⁽⁴⁾

د ـ الظّالِمُالإمام الباقر علیه السلام :إنَّ الأَمرَ بِالمَعروفِ وَالنَّهیَ عَنِ المُنکَرِ سَبیلُ الأَنبِیاءِ ومِنهاجُ الصُّلَحاءِ ، فَریضَةٌ عَظیمَةٌ بِها تُقامُ الفَرائِضُ ، وتَأمَنُ المَذاهِبُ ، وتَحِلُّ المَکاسِبُ ، وتُرَدُّ المَظالِمُ ، وتُعمَرُ الأَرضُ ، ویُنتَصَفُ مِنَ الأَعداءِ ، ویَستَقیمُ الأَمرُ ؛ فَأَنکِروا بِقُلوبِکُم ، وَالفِظوا بِأَلسِنَتِکُم ، وصُکُّوا بِها جِباهَهُم ، ولا تَخافوا فِی اللّهِ لَومَةَ لائِمٍ ، فَإِنِ اتَّعَظوا وإلَی الحَقِّ رَجَعوا فَلا سَبیلَ عَلَیهِم «إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَظْلِمُونَ النَّاسَ وَ یَبْغُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ أُوْلَئِکَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ» ⁽⁵⁾هُنالِکَ فَجاهِدوهُم بِأَبدانِکُم ، وأَبغِضوهُم بِقُلوبِکُم ، غَیرَ طالِبینَ سُلطانا ، ولا باغینَ مالاً ، ولا مُریدینَ بِظُلمٍ ظَفَرا ، حَتّی یَفیئُوا إلی أمرِ اللّهِ ویَمضوا عَلی طاعَتِهِ . ⁽⁶⁾

.

ج - بدعت گذار

د - ستمگر

ج ـ بدعت گذارپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس از بدعت گذاری روی گردانَد و انگیزه اش کینه [و نفرت ]از او به خاطر خدا باشد ، خداوند ، قلب او را از آرامش و ایمان ، آکَنْده می سازد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس از سرِ کینه [و نفرت] از صاحب بدعتی (بدعت گذار / پیرو بدعت) روی گردانَد ، خداوند ، دل او را آکنده از یقین و خشنودی می سازد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه بدعت گذاری را دیدید ، به او رو تُرش کنید ؛ زیرا خداوند ، بدعت گذاران را دشمن می دارد .

د ـ ستمگرامام باقر علیه السلام :امر به معروف و نهی از منکر کردن ، راه پیامبران و روش صالحان است و [وظیفه و ]فریضه بزرگی است که به واسطه آن ، [دیگر ]فرائض بر پا می شوند و راه ها ، ⁽¹⁾امن و درآمدها ، حلال می گردند و مظالم (حقوق و اموال به ناحق گرفته شده دیگران) ، باز گردانیده می شوند ، زمینْ آباد می شود ، از دشمنانْ انتقام گرفته می شود و کارها[ی دین و دنیا] سامان می یابد . پس با دل هایتان ، انکار کنید و با زبان هایتان ، اظهار نمایید و بر پیشانی هایشانْ بکوبید و در راه خدا ، از سرزنش هیچ سرزنشگری نترسید . اگر نصیحت پذیرفتند و به راه حق ، باز گشتند که هیچ ؛ «زیرا راه [ نکوهش ] ، تنها بر کسانی است که به مردم ستم می کنند و در [ روی ]زمین ، به ناحق ، سر بر می دارند . آنان ، عذابی دردناک [ در پیش ] خواهند داشت» ، و در غیر این صورت [ ، اگر به راه نیامدند] ، با بدن هایتان با آنان جهاد کنید و در دلْ دشمنشان بدارید ، بی آن که طالب قدرتی باشید یا جویایِ مال و ثروتی یا خواهانِ پیروز شدن به ستم ، تا این که به فرمان خدا ، باز گردند و راه اطاعت از او را در پیش گیرند .

.

هـ ـ الفاسِقُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :قالَ عیسَی بنُ مَریَمَ لِلحَوارِیّینَ : تَحَبَّبوا إلَی اللّهِ وتَقَرَّبوا إلَیهِ . قالوا : یا روحَ اللّهِ ، بِماذا نَتَحَبَّبُ إلَی اللّهِ ونَتَقَرَّبُ ؟ قالَ : بِبُغضِ أهلِ المَعاصی ، وَالتَمِسوا رِضَا اللّهِ بِسَخَطِهِم . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :دارِ الفاسِقَ عَن دینِکَ ، وأَبغِضهُ بِقَلبِکَ ، وزایِلهُ بِأَعمالِکَ ، لِئَلّا تَکونَ مِثلَهُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :أفضَلُ الأَعمالِ : ... شَنَآنُ الفاسِقِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الإِیمانُ عَلی أربَعِ دَعائِمَ : عَلَی الصَّبرِ وَالیَقینِ وَالعَدلِ وَالجِهادِ ... وَالجِهادُ مِنها عَلی أربَعِ شُعَبٍ : عَلَی الأَمرِ بِالمَعروفِ ، وَالنَّهیِ عَنِ المُنکَرِ ، وَالصِّدقِ فِی المَواطِنِ ، وشَنَآنِ الفاسِقینَ ؛ فَمَن أمَرَ بِالمَعروفِ شَدَّ ظُهورَ المُؤمِنینَ ، ومَن نَهی عَنِ المُنکَرِ أرغَمَ اُنوفَ الکِافِرینَ ، ومَن صَدَقَ فِی المَواطِنِ قَضی ما عَلَیهِ ، ومَن شَنِئَ الفاسِقینَ وغَضِبَ للّهِِ غَضِبَ اللّهُ لَهُ وأَرضاهُ یَومَ القِیامَةِ . ⁽⁴⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ :أسأَ لُکَ اللّهُمَّ بِمَا استَعمَلتَ بِهِ مَن قامَ بِأَمرِکَ ، وعانَدَ عَدُوَّکَ ، وَاعتَصَمَ بِحَبلِکَ ، وصَبَرَ عَلَی الأَخذِ بِکِتابِکَ ، مُحِبّا لِأَهلِ طاعَتِکَ ، مُبغِضا لِأَهلِ مَعصِیَتِکَ . ⁽⁵⁾

.

ه - گنهکار ( / منحرف از دین)

ه ـ گنهکار ( / منحرف از دین)پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عیسی بن مریم علیه السلام به حواریان فرمود : «خود را محبوب خدا گردانید و به او تقرّب جویید» . گفتند : ای روح خدا ! به چه وسیله ، خود را محبوب خدا گردانیم و تقرّب جوییم ؟ فرمود : «با دشمن داشتن گنه پیشگان . با ناخشنودی از آنان ، خشنودی خدا را بجویید » .

امام علی علیه السلام :با شخص منحرف از دینت ، مدارا کن . در دلت ، او را دشمن بدار و با کردارهایت ، از او جدا شو تا مانند او نباشی .

امام علی علیه السلام :برترینِ اعمال ، . . . دشمن داشتن شخص گنه پیشه (/ منحرف) است .

امام علی علیه السلام :ایمان ، بر چهار ستونْ استوار است : بر شکیبایی ، یقین ، عدل و جهاد ... و جهاد ، بر چهار شاخه است : امر به معروف ، و نهی از منکر ، و پایداری [و شجاعت ]در رزمگاه ها ، و کین ورزی با گنه پیشگان ( / منحرفان ) ؛ زیرا کسی که امر به معروف کند ، پشت مؤمنان را محکم ساخته است ، و کسی که نهی از منکر کند ، بینی کافران را به خاک مالیده است ، و کسی که در رزمگاه ها پایداری کند ، وظیفه خود را انجام داده است ، و کسی که با گنه پیشگان (/ منحرفان ) ؛ کینه ورزد و برای خدا [بر آنها ]خشم گیرد ، خداوند نیز برای او خشم می گیرد و روز قیامت ، خشنودش می گردانَد .

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعا ـ :بار خدایا! از تو درخواست می کنم ، به حقّ کسی که او را به کار گرفتی ، کسی که فرمان تو را به پا داشت و با دشمنت ، دشمنی ورزید و به ریسمانت ، چنگ زد و در عمل به کتابت ، شکیبایی ورزید ودوستدارِ اهل طاعت تو بود و دشمنِ اهل معصیتت .

.

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ ارزُقنی مِن فَضلِکَ مالاً طَیِّبا کَثیرا فاضِلاً لا یُطغینی ، وتِجارَةً نامِیَةً مُبارَکَةً لا تُلهینی ، وقُدرَةً عَلی عِبادَتِکَ ، وصَبرا عَلَی العَمَلِ بِطاعَتِکَ ، وَالقَولَ بِالحَقِّ وَالصِّدقَ فِی المَواطِنِ کُلِّها ، وشَنَآنَ الفاسِقینَ . ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلام :إذا أرَدتَ أن تَعلَمَ أنَّ فیکَ خَیرا فَانظُر إلی قَلبِکَ ؛ فَإِن کانَ یُحِبُّ أهلَ طاعَةِ اللّهِ ویُبغِضُ أهلَ مَعصِیَتِهِ فَفیکَ خَیرٌ وَاللّهُ یُحِبُّکَ ، وإن کانَ یُبغِضُ أهلَ طاعَةِ اللّهِ ویُحِبُّ أهلَ مَعصِیَتِهِ فَلَیسَ فیکَ خَیرٌ وَاللّهُ یُبغِضُکَ ، وَالمَرءُ مَعَ مَن أحَبَّ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :طَلَبتُ حُبَّ اللّهِ عز و جل ، فَوَجَدتُهُ فی بُغضِ أهلِ المَعاصی . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :حُبُّ الأَبرارِ لِلأَبرارِ ثَوابٌ لِلأَبرارِ ، وحُبُّ الفُجّارِ لِلأَبرارِ فَضیلَةٌ لِلأَبرارِ ، وبُغضُ الفُجّارِ لِلأَبرارِ زَینٌ لِلأَبرارِ ، وبُغضُ الأَبرارِ لِلفُجّارِ خِزیٌ عَلَی الفُجّارِ . ⁽⁴⁾

.

امام زین العابدین علیه السلام :بار خدایا! از فضل خود ، به من مال حلالِ فراوان و افزونی که مرا به سرکشی نکشانَد ، و تجارت فزاینده و پُربرکتی که سرگرم و غافلم نسازد ، و توانایی بر عبادتت ، و شکیبایی در عمل به طاعتت ، و حق گویی ، و پایداری در رزمگاه ها ، و نفرت از گنه پیشگان (/ منحرفان ) ، روزی کن .

امام باقر علیه السلام :هر گاه خواستی بدانی که در تو خیری هست ، به دلت بنگر . اگر اهل طاعت خدا را دوست داشت و از اهل معصیت او نفرت داشت ، پس در تو خیر هست و خدا هم تو را دوست می دارد ؛ امّا اگر از اهل طاعت خدا ، نفرت داشت و اهل معصیت او را دوست داشت ، پس در تو خیری نیست و خدا هم تو را مبغوض می دارد . انسان با کسی است که دوستش دارد .

امام صادق علیه السلام :محبّت خداوند عز و جل را جُستم ، آن را در نفرت از گنهکاران یافتم .

امام صادق علیه السلام :محبّت نیکان به نیکان ، پاداشی برای نیکان است و محبّت ورزیدن بَدان به نیکان ، فضیلتی برای نیکان است . نفرت بَدان از نیکان ، زیوری برای نیکان است و نفرت نیکان از بَدان ، [مایه] خواری و رسوایی بَدان است .

.

و ـ العالِمُ غَیرُ العامِلِالکتاب«یَاأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ * کَبُرَ مَقْتًا عِندَ اللَّهِ أَن تَقُولُواْ مَا لَا تَفْعَلُونَ » . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ لِابنِ مَسعودٍ ـ :یَا بنَ مَسعودٍ ، لا تَکونَنَّ مِمَّن یَهدِی النّاسَ إلَی الخَیرِ ویَأمُرُهُم بِالخَیرِ وهُوَ غافِلٌ عَنهُ ؛ یَقولُ اللّهُ تَعالی : «أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنسَوْنَ أَنفُسَکُمْ» ⁽²⁾. . . . یَا بنَ مَسعودٍ ، لا تَکُن مِمَّن یُشَدِّدُ عَلَی النّاسِ ویُخَفِّفُ عَن نَفسِهِ ؛ یَقولُ اللّهُ تَعالی : «لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ» . ⁽³⁾

ز ـ مَن یَکرَهُ المَعروفَرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أوحَی اللّهُ عز و جل إلی ذِی القَرنَینِ : . . . مَن رَأَیتَنی کَرَّهتُ إلَیهِ المَعروفَ و بَغَّضتُ إلَی النّاسِ الطَّلَبَ إلَیهِ فَأَبغِضهُ ، و لا تَتَوَلَّهُ ؛ فَإِنَّهُ مِن شَرِّ ما خَلَقتُ . ⁽⁴⁾

ح ـ طالِبُ مَعایِبِ النّاسِالإمام علیّ علیه السلام :لِیَکُن أبغَضُ النّاسِ إلَیکَ وأَبعَدُهُم مِنکَ ، أطلَبَهُم لِمَعایِبِ النّاسِ . ⁽⁵⁾

.

و - عالم بی عمل

ز - کسی که نیکی را ناخوش می دارد

ح - عیبجوی مردمان

و ـ عالم بی عملقرآن«ای کسانی که ایمان آورده اید! چرا چیزی می گویید که انجام نمی دهید؟ نزد خدا سختْ ناپسند است که چیزی را بگویید و انجام ندهید» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ به ابن مسعود ـ :ای پسر مسعود! از کسانی نباش که مردم را به نیکی هدایت می کنند و آنان را به نیکی فرمان می دهند ، امّا خود از آن غافل اند . خداوند متعال می فرماید : «آیا مردم را به نیکی فرمان می دهید و خود را فراموش می کنید؟!» . ای پسر مسعود! از کسانی نباش که بر مردم سخت ، امّا بر خود آسان می گیرند. خداوند متعال می فرماید : «چرا آنچه را انجام نمی دهید ، می گویید؟» .

ز ـ کسی که نیکی را ناخوش می داردپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل به ذو القرنین ، وحی فرمود که : « ... هر کس را دیدی که من ، نیکی را نزد او ناخوشایند ساخته ام و درخواستِ از او را منفورِ مردمان گردانیده ام ، منفورش بدار و دوستش مگیر ؛ زیرا او از بدترینِ مخلوقاتی است که من آفریده ام» .

ح ـ عیبجوی مردمانامام علی علیه السلام :باید منفورترینِ مردمان نزد تو و دورترینشان از تو ، کسی باشد که پیش از همه ، از مردمان ، عیبجویی می کند . ⁽¹⁾

.

ط ـ أهلُ الدُّنیاالإمام علیّ علیه السلامـ فی ذِکرِ حَدیثِ مِعراجِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ :قالَ اللّهُ تَعالی : ... یا أحمَدُ ، أبغِضِ الدُّنیا وأَهلَها ، وأَحِبَّ الآخِرَةَ وأَهلَها . قالَ : یا رَبِّ ، ومَن أهلُ الدُّنیا ومَن أهلُ الآخِرَةِ؟ قالَ : أهلُ الدُّنیا مَن کَثُرَ أکلُهُ ، وضِحکُهُ ، ونَومُهُ ، وغَضَبُهُ . ⁽¹⁾

ی ـ مَن أبغَضَهُ اللّهُالإمام علیّ علیه السلام :لا یَکمُلُ إیمانُ عَبدٍ حَتّی یُحِبَّ مَن أحَبَّهُ اللّهُ سُبحانَهُ ، ویُبغِضَ مَن أبغَضَهُ اللّهُ سُبحانَهُ . ⁽²⁾

۶ / ۲ما یَنبَغی بُغضُهُأ ـ الدُّنیاتاریخ بغداد عن ربعیّ بن خراش :جاءَ رَجُلٌ إلَی النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فقال : یا رَسولَ اللّهِ ، دُلَّنی عَلی عَمَلٍ یُحِبُّنِیَ اللّهُ عَلَیهِ ویُحِبُّنِیَ النّاسُ . فَقالَ : إذا أرَدتَ أن یُحِبَّکَ اللّهَ فَأَبغِضِ الدُّنیا ، وإذا أرَدتَ أن یُحِبَّکَ النّاسُ فَما کانَ عِندَکَ مِن فُضولِها فَانبِذهُ إلَیهِم . ⁽³⁾

.

ط - اهل دنیا

ی - کسی که مبغوض خداست

۶ / ۲ چیزهایی که دشمن داشتن آنها سزاوار است

الف - دنیا

ط ـ اهل دنیاامام علی علیه السلامـ در یادکرد حدیث معراج پیامبر صلی الله علیه و آله ـ :خدای متعال فرمود : «... ای احمد! دنیا و اهل آن را دشمن بدار ، و آخرت و اهل آن را دوست بدار » . گفت : پروردگارا ! چه کسی اهل دنیا و چه کسی اهل آخرت است ؟ فرمود : «اهل دنیا ، کسی است که پُر خور و خنده و خواب و خشم باشد» .

ی ـ کسی که مبغوض خداستامام علی علیه السلام :ایمان هیچ بنده ای کامل نباشد تا آن گاه که هر کسی را که خداوند سبحان دوستش دارد ، دوست بدارد و هر کسی را که خداوند سبحان دشمن می دارد ، دشمن بدارد .

۶ / ۲چیزهایی که دشمن داشتن آنها سزاوار استالف ـ دنیاتاریخ بغدادـ به نقل از ربعیّ بن خَراش ـ :مردی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت : ای پیامبر خدا ! مرا به کاری راه نمایی فرما که به خاطر آن ، خدا و مردم ، مرا دوست بدارند . فرمود : «اگر می خواهی خدا ، تو را دوست بدارد ، دنیا را دشمن بدار ، و اگر می خواهی مردم دوستت بدارند ، مازادِ داشته هایت را به آنان بده» .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ فی وَصفِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ :ولَقَد کانَ فی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله کافٍ لَکَ فِی الاُسوَةِ ، ودَلیلٌ لَکَ عَلی ذَمِّ الدُّنیا وعَیبِها ، وکَثرَةِ مَخازیها ومَساویها ، إذ قُبِضَت عَنهُ أطرافُها ، ووُطِّئَت لِغَیرِهِ أکنافُها ⁽¹⁾، وفُطِمَ عَن رَضاعِها ، وزُوِیَ عَن زَخارِفِها . . . فَتَأَسَّ بِنَبِیِّکَ الأَطیَبِ الأَطهَرِ صلی الله علیه و آله ، فَإِنَّ فیهِ اُسوَةً لِمَن تَأَسّی ، وعَزاءً لِمَن تَعَزّی . وأحَبُّ العِبادِ إلَی اللّهِ المُتَأَسّی بِنَبِیِّهِ وَالمُقتَصُّ لِأَثَرِهِ ، قَضَمَ الدُّنیا قَضما ، ولَم یُعِرها طَرفا ، أهضَمُ أهلِ الدُّنیا کَشحا ⁽²⁾، وأخمَصُهُم ⁽³⁾مِنَ الدُّنیا بَطنا ، عُرِضَت عَلَیهِ الدُّنیا فَأَبی أن یَقبَلَها ، وعَلِمَ أنَّ اللّهَ سُبحانَهُ أبغَضَ شَیئا فَأَبغَضَهُ ، وحَقَّرَ شَیئا فَحَقَّرَهُ ، وصَغَّرَ شَیئا فَصَغَّرَهُ . ولَو لَم یَکُن فینا إلّا حُبُّنا ما أبغَضَ اللّهُ ورَسولُهُ وتَعظیمُنا ما صَغَّرَ اللّهُ ورَسولُهُ ، لَکَفی بِهِ شِقاقا لِلّهِ ومُحادَّةً ⁽⁴⁾عَن أمرِ اللّهِ . ولَقَد کانَ صلی الله علیه و آله یَأکُلُ عَلَی الأَرضِ ، ویَجلِسُ جِلسَةَ العَبدِ ، ویَخصِفُ بِیَدِهِ نَعلَهُ ، ویَرقَعُ بِیَدِهِ ثَوبَهُ ، ویَرکَبُ الحِمارَ العارِیَ ویُردِفُ خَلفَهُ ، ویَکونُ السِّترُ عَلی بابِ بَیتِهِ فَتَکونُ فیهِ التَّصاویرُ فَیَقولُ : یا فُلانَةُ ـ لِاءِحدی أزواجِهِ ـ غَیِّبیهِ عَنّی ، فَإِنّی إذا نَظَرتُ إلَیهِ ذَکَرتُ الدُّنیا وزَخارِفَها . فَأَعرَضَ عَنِ الدُّنیا بِقَلبِهِ ، وأماتَ ذِکرَها مِن نَفسِهِ ، وأحَبَّ أن تَغیبَ زینَتُها عَن عَینِهِ ، لِکَیلا یَتَّخِذَ مِنها رِیاشا ، ولا یَعتَقِدَها قَرارا ، ولا یَرجُوَ فیها مُقاما ؛ فَأَخرَجَها مِنَ النَّفسِ ، وأشخَصَها عَنِ القَلبِ ، وغَیَّبَها عَنِ البَصَرِ . وکَذلِکَ مَن أبغَضَ شَیئا أبغَضَ أن یَنظُرَ إلَیهِ وأن یُذکَرَ عِندَهُ . ⁽⁵⁾

.

امام علی علیه السلامـ در توصیف پیامبر صلی الله علیه و آله ـ :[زندگی] پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، خود ، برای تو الگویی بسنده است و دلیلی برای تو بر نکوهیدگی و عیبناکی دنیا و انبوهیِ ننگ ها و بدی های آن است ؛ چرا که دنیا ، از او گرفته شد و برای دیگران ، فراهم گشت . از شیر [مادر ]دنیا ، باز گرفته شد و از زرق و برق آن ، دور نگه داشته شد ... . پس به پیامبرت ـ که از همه پاک تر و وارسته تر است ـ تأسّی بجوی که در او الگویی است برای هر که در پیِ الگوست و [مایه] شکیبایی برای هر که خواهان شکیبایی [در برابر از دست دادن دنیا] است . محبوب ترینِ بندگان در نزد خداوند ، کسی است که به پیامبرش تأسّی بجوید و از او پیروی کند . او از دنیا چندان نخورْد که دهان را پُر کند ، و بدان چندان ننگریست که [حتّی ]گوشه چشمی بِدان افکنَد . پهلوهایش ، از همه لاغرتر و شکمش ، از همه تهی تر بود . دنیا به او پیشنهاد شد ؛ امّا از پذیرفتنش سر باز زد . دانست که خدای سبحان ، چیزی (علاقه مندی به دنیا) را دشمن می دارد ، او هم آن را دشمن گرفت ، و [دانست] چیزی را خوار می دارد ، او هم آن را خوار داشت ، و [دانست ]چیزی را خُرد می شمارد ، او هم آن را خُرد شمُرد . اگر در ما هیچ [عیبی] نبود ، جز همین که آنچه را خدا و پیامبرِ او دشمن داشته اند ، دوست داشته باشیم و آنچه را خدا و پیامبرش خُرد شمرده اند ، بزرگ شماریم ، همین ، خود برای مخالفت ما با خدا و سرپیچی از فرمانش کافی بود . او روی زمین [ـِ بدون فرش] ، غذا می خورد و چون بردگانْ می نشست و با دست خود ، کفشش را می دوخت و با دست خود ، جامه اش را وصله می زد و بر الاغ برهنه ، سوار می شد و یک نفر را هم در تَرْک خود می نشانْد . پرده ای نگارین بر درِ اتاقش آویخته دید ، به همسرش فرمود : «فلانی! این را از برابر چشم من ، دور کن ؛ زیرا هر گاه چشمم به آن می افتد ، به یاد دنیا و زیورهای آن می افتم». آری! او از صمیم دل ، از دنیا روی برتافت و یاد آن را در جان خویش میرانْد و دوست داشت که زیب و زیور دنیا ، از برابر چشمش دور باشد تا از آن ، جامه ای زیبا تهیّه نکند و دنیا را جای ماندن نداند و به اقامت در آن ، امیدوار نشود . پس دنیا را از جان خویش به در کرد و آن را از دلْ دور ساخت و از چشمش پنهان داشت . آری! این چنین است کسی که چیزی را دشمن می دارد ، از نگاه کردن به آن و از این که نام آن در حضور او برده شود ، نفرت دارد .

.

الکافی عن محمّد بن مسلم :سُئِلَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیه السلام : أیُّ الأَعمالِ أفضَلُ عِندَ اللّهِ عز و جل ؟ فَقالَ : ما مِن عَمَلٍ بَعدَ مَعرِفَةِ اللّهِ جَلَّ وعَزَّ و مَعرِفَةِ رَسولِهِ صلی الله علیه و آله ، أفضَلُ مِن بُغضِ الدُّنیا . ⁽¹⁾

عیسی علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَن عَمَلٍ یورِثُ مَحَبَّةَ اللّهِ ـ :أبغِضُوا الدُّنیا یُحبِبکُمُ اللّهُ . ⁽²⁾

راجع : ص ۶۲ ح ۱۴۶ .

ب ـ المالُالإمام علیّ علیه السلام :إذا أحَبَّ اللّهُ سُبحانَهُ عَبدا ، بَغَّضَ إلَیهِ المالَ وقَصَّرَ مِنهُ الآمالَ . ⁽³⁾

ج ـ الأَمَلُالإمام علیّ علیه السلام :لَو رَأَی العَبدُ الأَجَلَ ومَصیرَهُ ، لَأَبغَضَ الأَمَلَ وغُرورَهُ . ⁽⁴⁾

.

ب - مال

ج - آرزو

الکافیـ به نقل از محمّد بن مسلم ـ :از امام زین العابدین علیه السلام سؤال شد : کدام کار ، نزد خدا برتر است ؟ فرمود : «بعد از شناخت خداوند عز و جل و شناخت پیامبر او ، هیچ عملی برتر از مبغوض داشتن دنیا نیست» .

عیسی علیه السلامـ در پاسخ به سؤال از عملی که دوستی خدا را به بار می آورد ـ :دنیا را دشمن بدارید تا خدا ، شما را دوست بدارد .

ر . ک : ص ۶۳ ح ۱۴۶ .

ب ـ مالامام علی علیه السلام :هر گاه خدا ، بنده ای را دوست داشته باشد ، مال و ثروت را منفورِ او می گردانَد و آرزوهایش را کوتاه می سازد .

ج ـ آرزوامام علی علیه السلام :اگر بنده ، اَجَل و فرجام آن را ببیند ، بی گمان ، آرزو و فریبِ آن را دشمن می دارد .

.

عنه علیه السلام :لَو رَأَی العَبدُ أجَلَهُ وسُرعَتَهُ إلَیهِ ، لَأَبغَضَ الأَمَلَ ، وتَرَکَ طَلَبَ الدُّنیا . ⁽¹⁾

د ـ ما أبغَضَهُ اللّهُ عز و جل ورَسولُهُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اُوصیکُم أن تُحِبّوا ما أحَبَّ اللّهُ ، وتُبغِضوا ما أبغَضَ اللّهُ . ⁽²⁾

کنزالعمال عن خالد بن الولید :جاءَ رَجُلٌ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقالَ : ... اُحِبُّ أن أکونَ مِن أحِبّاءِ اللّهِ ورَسولِهِ . قالَ : أحِبَّ ما أحَبَّ اللّهُ ورَسولُهُ ، وأَبغِض ما أبغَضَ اللّهُ ورَسولُهُ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :هؤُلاءِ أنبِیاءُ اللّهِ وأَصفِیاؤُهُ وأَولِیاؤُهُ ، تَنَزَّهوا عَنِ الدُّنیا ، وزَهِدوا فیما زَهَّدَهُمُ اللّهُ جَلَّ ثَناؤُهُ فیهِ مِنها ، وأَبغَضوا ما أبغَضَ ، وصَغَّروا ما صَغَّرَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ لا تُحَبِّب إلَیَّ ما أبغَضتَ ، ولا تُبَغِّض إلَیَّ ما أحبَبتَ . ⁽⁵⁾

راجع : ص ۵۸ ح ۱۳۷ .

.

د - چیزهایی که مبغوض خدا و پیامبر او هستند

امام علی علیه السلام :اگر بنده ، اَجَل خود و سرعت آمدن آن به سوی خود را ببیند ، بی گمان ، آرزو را دشمن می دارد و دنیاطلبی را ترک می کند .

د ـ چیزهایی که مبغوض خدا و پیامبر او هستندپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :به شما سفارش می کنم که آنچه را خدا دوست می دارد ، دوست بدارید و آنچه را مبغوض خداست ، دشمن بدارید .

کنز العمّالـ به نقل از خالد بن ولید ـ :مردی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت : . . . دوست دارم که از دوستان خدا و پیامبر او باشم . فرمود : «آنچه را خدا و پیامبرش دوست دارند ، دوست بدار و آنچه را که مبغوض خدا و پیامبر اوست ، دشمن بدار» .

امام علی علیه السلام :این پیامبران خدا و برگزیدگان و اولیای او ، از دنیا وارسته اند ، و به آنچه از دنیا که خداوند متعال ، آنان را به زُهد بدان فرا خوانده ، زُهد ورزیده اند و آنچه را او دشمن داشته ، دشمن داشته اند و آنچه را او کوچک شمرده ، کوچک [و بی مقدار ]شمرده اند .

امام علی علیه السلام :بار خدایا! آنچه را مبغوض توست ، محبوب من مگردان و آنچه را محبوب توست ، مبغوض من مدار .

ر . ک : ص ۵۹ ح ۱۳۷ .

.

۶ / ۳ما یَنبَغی عِندَ البُغضِأ ـ تَجَنَّبُ الظُّلمِالکتاب«یَاأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ کُونُواْ قَوَّامِینَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلَا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَئانُ قَوْمٍ عَلَی أَلَّا تَعْدِلُواْ اعْدِلُواْ هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَی وَ اتَّقُواْ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ » . ⁽¹⁾

«وَلَا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَئانُ قَوْمٍ أَن صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَن تَعْتَدُواْ » . ⁽²⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :المُؤمِنُ لا یَحیفُ ⁽³⁾عَلی مَن یُبغِضُ ، ولا یَأثَمُ فیمَن یُحِبُّ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لِمَعقِلِ بنِ قَیسٍ حینَ أنفَذَهُ إلَی الشّامِ ـ :فَإِذا لَقیتَ العَدُوَّ فَقِف مِن أصحابِکَ وَسَطا ، ولا تَدنُ مِنَ القَومِ دُنُوَّ مَن یُریدُ أن یُنشِبَ الحَربَ ، ولا تَبَاعَد عَنهُم تَباعُدَ مَن یَهابُ البَأسَ حَتّی یَأتِیَکَ أمری . ولا یَحمِلَنَّکُم شَنَآنُهُم عَلی قِتالِهِم قَبلَ دُعائِهِم وَالإِعذارِ إلَیهِم . ⁽⁵⁾

.

۶ / ۳ آنچه در دشمنی ، سزاوار است

الف - اجتناب از ستم کردن

۶ / ۳آنچه در دشمنی ، سزاوار استالف ـ اجتناب از ستم کردنقرآن«ای کسانی که ایمان آورده اید ! برای خدا ، قیام کنید و به عدالت ، گواهی دهید و مبادا دشمنی با گروهی ، باعث شود که عدالتْ پیشه نکنید . عدالت بورزید که به پرهیزگاری نزدیک تر است ، و از خدا پروا کنید ، که خداوند به آنچه می کنید ، داناست» .

«مبادا دشمنی با قومی که شما را از ورود به مسجد الحرام ، باز داشتند ، وا دارد که تجاوز ، پیشه کنید» .

حدیثامام علی علیه السلام :مؤمن ، به کسی که دشمنش می دارد ، ستم نمی کند و به خاطر کسی که دوست دارد ، مرتکب گناه نمی شود .

امام علی علیه السلامـ در سفارش ایشان به مَعقِل بن قیس ، آن گاه که او را به سوی [لشکر ]شام ، روانه کرد ـ :هر گاه با دشمن رو به رو شدی ، در میانه یارانت بِایست . نه به دشمن ، نزدیک شو ، همانند کسی که می خواهد [آتش ]جنگ را شعله ور کند ، و نه از آنان به سان کسی که از جنگ می ترسد ، فاصله بگیر تا آن که فرمان من به تو برسد . کینه و دشمنی شما با آنان ، وادارتان نکند که پیش از فرا خواندن آنان [به راه حق] و تمام کردن حجّت بر ایشان ، با آنها بجنگید .

.

ب ـ تَجَنُّبُ الإِفراطِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أحبِب حَبیبَکَ هَونا ما ⁽¹⁾، عَسی أن یَکونَ بَغیضَکَ یَوما ما ، وأَبغِض بَغیضَکَ هَونا ما ، عَسی أن یَکونَ حَبیبَکَ یَوما ما . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ قَوما أحَبّوا قَوما حَتّی هَلَکوا فی مَحَبَّتِهِم ، فَلا تَکونوا کَهُم . وإنَّ قَوما أبغَضوا قَوما حَتّی هَلَکوا فی بُغضِهِم ، فَلا تَکونوا کَهُم . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی صِفَةِ المُؤمِنِ ـ :لا یَغرَقُ فی بُغضِهِ ، ولا یَهلِکُ فی مَحَبَّتِهِ . ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام :لا یَکُن حُبُّکَ کَلَفا ⁽⁵⁾، ولا بُغضُکَ تَلَفا ؛ أحبِب حَبیبَکَ هَونا ما ، وأَبغِض بَغیضکَ هَونا ما . ⁽⁶⁾

.

ب - اجتناب از زیاده روی

ب ـ اجتناب از زیاده رویپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دوستت را در حدّ اعتدال ، دوست بدار ؛ زیرا ممکن است که روزی دشمن تو شود ، و دشمنت را در حدّ اعتدال دشمن بدار ؛ زیرا ممکن است که روزی دوست تو شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عدّه ای ، عدّه ای را چنان دوست داشتند که در دوستی آنان به هلاکت در افتادند . شما از این عدّه مباشید . عدّه ای هم عدّه ای را چنان دشمن داشتند که در دشمنی و نفرت از آنان ، به هلاکت در افتادند . از این عدّه هم نباشید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در ویژگی های مؤمن ـ :نه در کین ورزی اش غرق می شود ، نه در مهرورزی اش [چنان افراط و غلوّ می کند که] هلاک شود .

امام علی علیه السلام :نه دوست داشتنت ، سودایی باشد ، نه دشمنی ات ، نابود کننده ؛ بلکه دوست خود را در حدّ اعتدال، دوست بدار و دشمنت را در حدّ اعتدال، دشمن بدار .

.

ج ـ تَجَنُّبُ هَجرِ المُؤمِنِ ۱رسول اللّه صلی الله علیه و آله :أیُّما مُسلِمَینِ تَهاجَرا فَمَکَثا ثَلاثا لا یَصطَلِحانِ ، إلّا کانا خارِجَینِ مِنَ الإِسلامِ ، ولَم یَکُن بَینَهُما وِلایَةٌ ، فَأَیُّهُما سَبَقَ إلی کَلامِ أخیهِ ، کانَ السّابِقَ إلَی الجَنَّةِ یَومَ الحِسابِ . ⁽¹⁾

.

ج - اجتناب از قهر کردن با مؤمن

ج ـ اجتناب از قهر کردن با مؤمنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر دو مسلمان با هم قهر کنند و تا سه روز آشتی نکنند ، هر دو از اسلام ، خارج می شوند و میانشان ، هیچ پیوند دینی ای نیست ، و هر کدام از آنها در صحبت کردن[و آشتی] با برادرش پیشی گیرد،در روز حسابرسی، زودتر به بهشت می رود.

.

عنه صلی الله علیه و آله :لا هِجرَةَ فَوقَ ثَلاثٍ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

تاریخ دمشق عن أنس :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : لا هِجرَةَ بَینَ المُسلِمینَ فَوقَ ثَلاثَةِ أیّامٍ ـ أو ثَلاثِ لَیالٍ ـ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إذا أبغَضتَ فَلا تَهجُر . ⁽⁴⁾

الکافی عن علی بن حدید عن عمّه مرازم بن حکیم :کانَ عِندَ أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام رَجُلٌ مِن أصحابِنا یُلَقَّبُ شَلقانَ ⁽⁵⁾، وکانَ قَد صَیَّرَهُ فی نَفَقَتِهِ ، وکانَ سَیِّئَ الخُلُقِ ، فَهَجَرَهُ . ⁽⁶⁾فَقالَ لی یَوما : یا مُرازِمُ ، وتُکَلِّمُ عیسی؟ فَقُلتُ : نَعَم ، فَقالَ : أصَبتَ ، لاخَیرَ فِی المُهاجَرَةِ . ⁽⁷⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بیش از سه روز ، نباید قهر کرد . ⁽¹⁾

تاریخ دمشقـ به نقل از اَنَس ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «قهر کردن دو مسلمان با یکدیگر بیش از سه روز روا نیست یا [فرمود] : «سه شب» .

امام علی علیه السلام :هر گاه [کسی را] دشمن داشتی ، [با وی] قهر مکن .

الکافیـ به نقل از علی بن حدید ، از عمویش مُرازِم بن حکیم ـ :مردی از شیعیان ، [به نام عیسی و] ملقّب به شَلْقان ، ⁽²⁾در خانه امام صادق علیه السلام بود و امام علیه السلام خرجیِ او را می داد(/ او را ناظر مخارج خود قرار داده بود ) . وی مردی بداخلاق بود . لذا [من] با او قهر کرد[م] . ⁽³⁾روزی امام علیه السلام به من فرمود : «ای مُرازِم ! آیا با عیسی صحبت می کنی [و آشتی کرده ای] ؟» . گفتم : آری . فرمود : «کار درستی می کنی . قهر کردن ، خوب نیست» .

.

د ـ اِتِّقاءُ مَن یُبغِضُهُ القَلبُالإمام علیّ علیه السلام :اِتَّقوا مَن تُبغِضُهُ قُلوبُکُم . ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلام :لَمَّا احتُضِرَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام جَمَعَ بَنیهِ حَسَنا وحُسَینا وَابنَ الحَنَفِیَّةِ وَالأَصاغِرَ مِن وُلدِهِ ، فَوَصّاهُم : ... یا بَنِیَّ ، إنَّ القُلوبَ جُنودٌ مُجَنَّدَةٌ ، تَتَلاحَظُ بِالمَوَدَّةِ وتَتَناجی بِها ، وکَذلِکَ هِیَ فِی البُغضِ ؛ فَإِذا أحبَبتُمُ الرَّجُلَ مِن غَیرِ خَیرٍ سَبَقَ مِنهُ إلَیکُم فَارجوهُ ، وإذا أبغَضتُمُ الرَّجُلَ مِن غَیرِ سوءٍ سَبَقَ مِنهُ إلَیکُم فَاحذَروهُ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ :اِحذَر مَن تُبغِضُهُ ؛ فَإِنَّ بُغضَکَ لَهُ یَدعوکَ إلَی الضَّجَرِ بِهِ ، وقَلیلُ الغَضَبِ کَثیرٌ فی أذَی النَّفسِ وَالعَقلِ ، وَالضَّجَرُ مُضَیِّقٌ لِلصَّدرِ ، مُضعِفٌ لِقُوَی العَقلِ . ⁽³⁾

۶ / ۴فَضلُ الصَّبرِ عَلی بُغضِ الأَشرارِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :سَیَأتی عَلَی النّاسِ زَمانٌ لایُنالُ المُلکُ فیهِ إلّا بِالقَتلِ وَالتَّجَبُّرِ ، ولَا الغِنی إلّا بِالغَصبِ وَالبُخلِ ، ولَا المَحَبَّةُ إلّا بِاستِخراجِ الدّینِ وَاتِّباعِ الهَوی ؛ فَمَن أدرَکَ ذلِکَ الزَّمانَ فَصَبَرَ عَلَی الفَقرِ وهُوَ یَقدِرُ عَلَی الغِنی ، وصَبَرَ عَلَی البِغضَةِ وهُوَ یَقدِرُ عَلَی المَحَبَّةِ ، وصَبَرَ عَلَی الذُّلِّ وهُوَ یَقدِرُ عَلَی العِزِّ ، آتاهُ اللّهُ ثَوابَ خَمسینَ صِدّیقا مِمَّن صَدَّقَ بی . ⁽⁴⁾

.

د - برحذر بودن از کسی که دل ، او را دشمن می دارد

۶ / ۴ ارزش شکیبایی در برابر کین ورزی بَدان

د ـ برحذر بودن از کسی که دل ، او را دشمن می داردامام علی علیه السلام :برحذر باشید از کسی که دل هایتان ، او را دشمن می دارد .

امام باقر علیه السلام :چون امیر مؤمنان علیه السلام به حال احتضار افتاد ، فرزندانش حسن علیه السلام و حسین علیه السلام و ابن حنفیه و فرزندان کوچک ترش را جمع کرد و به آنان ، چنین سفارش فرمود : « ... فرزندان عزیزم! دل ها [به سان ]سپاهیانی صف آرایی شده هستند . از روی محبّت به یکدیگر می نگرند و با همدیگر ، نجوا می کنند . در کین و نفرت نیز این گونه اند . پس هر گاه شخصی را بدون داشتن سابقه نیکی نسبت به شما دوست داشتید ، به وی امیدوار باشید ، و هر گاه کسی را بدون آن که پیش تر از او به شما بدی رسیده باشد ، دشمن داشتید ، از وی بر حذر باشید» .

امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ :از کسی که دشمنش می داری ، بر حذر باش ؛ زیرا نفرت تو از او ، تو را به رنجش و خشم نسبت به وی می کشانَد . اندکیْ خشم ، برای آزردن جان و خِرد ، بسیار است . رنجش و خشم ، سینه را تنگ و قوای خِرد را ناتوان می سازد .

۶ / ۴ارزش شکیبایی در برابر کین ورزی بَدانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :به زودی زمانی بر مردم می آید که در آن ، حکومت ، جز با کشتار و خودکامگی ، و ثروت ، جز با غصب و بخل ورزی ، و محبوبیت ، جز با کنار گذاشتن دین و پیروی از هوس ، به دست نمی آید . پس هر کس آن زمان را در یابد و با آن که می تواند ثروتمند شود ، بر ناداریِ خویش شکیبایی کند و با آن که می تواند محبوبیت به دست آورد ، بر نفرت و کین [مردم ]شکیبایی ورزد و با آن که می تواند قدرت به چنگ آورد ، بر خواری [و بر کناری از قدرت ]شکیبایی نماید ، خداوند ، ثواب پنجاه صدّیق از صدّیقانی که مرا تصدیق کرده اند ، به او عطا خواهد کرد .

.

الإمام الباقر صلی الله علیه و آلهـ فی کِتابِهِ إلی سَعدِ الخَیرِ ـ :اِعلَم ـ رَحِمَکَ اللّهُ ـ ، أنَّهُ لا تُنالُ مَحَبَّةُ اللّهِ إلّا بِبُغضِ کَثیرٍ مِنَ النّاسِ ، ولا وِلایَتُهُ إلّا بِمُعاداتِهِم ، وفَوتُ ذلِکَ قَلیلٌ یَسیرٌ لِدَرکِ ذلِکَ مِنَ اللّهِ لِقَومٍ یَعلَمونَ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :کانَ المَسیحُ علیه السلام یَقولُ لِأَصحابِهِ : إن کُنتُم أحِبّائی وإخوانی ، فَوَطِّنوا أنفُسَکُم عَلَی العَداوَةِ وَالبَغضاءِ مِنَ النّاسِ ، فَإِن لَم تَفعَلوا فَلَستُم بِإِخوانی . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إنَّ الحَوارِیّینَ شَکَوا إلی عیسی ما یَلقَونَ مِنَ النّاسِ وشِدَّتَهُم عَلَیهِم ، فَقالَ : إنَّ المُؤمِنینَ لَم یَزالوا مُبغَضینَ ، وإیمانُهُم کَحَبَّةِ القَمحِ ؛ ما أحلی مَذاقَها ، وأَکثَرَ عَذابَها ! ⁽³⁾

.

امام باقر علیه السلامـ در نامه اش به سعد الخیر ـ :خدایت رحمت کند ! بدان که محبّت خدا را به دست نمی توان آورد ، مگر از طریق کین ورزی با بسیاری از مردمان ، و به دوستی و ولایت او نمی توان رسید ، مگر با دشمنی کردن با آنان . این از دست دادن [مردم ]در مقابل رسیدن به دوستی خدا ، در نظر کسانی که [به ارزش کار ]آگاه اند ، بسیار ناچیز است .

امام صادق علیه السلام :مسیح علیه السلام به یارانش می فرمود : «اگر شما [به راستی] دوستان و برادران من هستید ، پس خویشتن را برای دشمنی و کین ورزی از جانب مردم ، آماده سازید ، ⁽¹⁾که اگر چنین نکنید ، برادران من نیستید» .

امام صادق علیه السلام :حواریان ، از آزارها و رنج هایی که از مردم می دیدند ، به عیسی علیه السلام شِکوه کردند . عیسی علیه السلام فرمود : «مؤمنان ، همیشه مبغوض بوده اند و ایمان آنان ، همانند دانه گندم است که طعمش بس شیرین [و لذیذ ]است ؛ امّا عذابِ بسیار می کِشد» .

.

. .

۴۱ . اشک ریختن

اشاره

۴۱ . اشک ریختندرآمدفصل یکم : گریه نکوهیدهفصل دوم : گریه پسندیدهفصل سوم : خاستگاه های گریه پسندیدهفصل چهارم : خشکیدگی چشمفصل پنجم : آثار گریستن از ترس خدافصل ششم : اوقات و حالات شایسته برای گریستن یا وانمود کردن به آنفصل هفتم : گریستن پیامبران علیهم السلام و اولیا و مؤمنانفصل هشتم : گریه کردن بر مردگانفصل نهم : گریه کردن کودکفصل دهم : گریه کردن موجودات دیگر

.

درآمد

بکاء ، در لغت

تفاوت اشک و گریه

درآمدبُکاء ، در لغتکلمه «بکاء» مصدر است از ریشه «بکی» به معنای گریستن و اشک ریختن . ابن منظور در این باره می گوید : البُکاءُ یُقصَرُ وَ یُمَدُّ ، قالَهُ الفَرّاءُ و غَیرُهُ ، إذا مَدَدتَ أرَدتَ الصَّوتَ الَّذی یَکونُ مَعَ البُکاءِ ، و إذا قَصَرتَ أرَدتَ الدُّموعَ و خُروجَها . ⁽¹⁾بکاء ، به گفته فرّاء و دیگران ، با الف مقصور و ممدود ، هر دو آمده است . با الف ممدود (بُکاء)، به معنای صدایی است که با گریه همراه باشد ، و با الف مقصور (بُکا)، به معنای اشک و خارج شدن آن است . بنا بر این نظریّه ، «بُکاء»، به معنای گریه صدادار و «بُکا» به معنای گریه بی صداست .

تفاوت اشک و گریهنکته قابل توجّه، این که هر اشک ریختنی، گریه نیست . برای روشن شدن تفاوت اشک و گریه ، آشنایی با انواع طبیعی اشک در انسان ، مفید است .

.

انواع اشک

انواع اشکاشک چشم، به سه نوع تقسیم شده است : ۱ . اشک پایه (Basal tears) در چشمان پستانداران سالم ، قرنیه پیوسته (در طول ۲۴ ساعت) توسّط اشک های پایه، خیس و تغذیه می گردد . این اشک، موجب لغزنده شدن چشم ها و شستشوی آنها از ذرّات خارجی می گردد . مایع اشک، حاوی : آب، موسین، چربی ها، لیزوزیم، لاکتوفرین، لیپوکالین، ایمنوگلوبولین ها، گلوکز، سدیم کلراید، کلراید پتاسیم، آنتی اکسیدان ها و برخی ویتامین هاست . ۲ . اشک واکُنشی (Reflex tears) هر چیزی که موجب تحریک و یا خشک شدن چشم شود ، می تواند تولید این نوع اشک را افزایش دهد . این نوع اشک، به طور غیر ارادی و در پاسخ به موادّ محرّک چشم، مانند: ذرّات خارجی ، گرد و غبار ، آلرژن ها ، پاتوژن ها و موادّ محرّک دیگری همچون: بخارات پیاز ، گاز اشک آور و افشانه فلفل، ترشّح می گردد . این اشک ها سعی می کنند که موادّ محرّک و آزار دهنده را از چشم ها پاک کنند . باد شدید و نور شدید خورشید نیز می تواند باعث تولید اشک واکُنشی (رفلکس) گردند . ۳ . اشک احساسی یا گریه (Emotional tears / Crying) این اشک، هنگام احساساتی شدن انسان ها (استرس هیجانی) و یا به هنگام احساس درد فیزیکی (جسمی) ، ترشّح می گردد . آغازگرهای هیجانیِ این نوع اشک معمولاً خشم ، اندوه ، شادی ، ترس ، شوخ طبعی و ناکامی اند . ترکیبات شیمیایی این نوع اشک با ترکیبات دو اشک قبلی، متفاوت است و اشک احساسی، هورمون ها و پروتئین های بیشتری دارد . ⁽¹⁾

.

بکاء در قرآن و حدیث

۱ . گریه ، نیاز فطری

روشن است آنچه در این مبحث بررسی می گردد، اشک به معنای سوم یعنی اشک احساسی یا گریه است .

بکاء ، در قرآن و حدیثکلمه «بکاء» در قرآن و حدیث ، نه تنها در مورد انسان ، بلکه در مورد فرشتگان ، شیطان ، زمین ، آسمان ، کوه ها ، جنبدگان ، پرندگان و ... به کار رفته است و این، نشان می دهد که مفهوم این کلمه در متون اسلامی، گسترده تر از مفهوم لغوی آن در مورد انسان است . برای آشنایی با موضوع گریه از منظر قرآن و حدیث ، پیش از طرح متن آیات و احادیث ، این نکات قابل توجّه اند :

۱ . گریه ، نیاز فطریگریه مانند خنده ، از نیازهای طبیعی انسان است و ریشه در خلقت و طبیعت بشر دارد. از این رو، خداوند متعال، این دو پدیده را مستقیما به خود، نسبت می دهد : « وَ أَنَّهُ هُوَ أَضْحَکَ وَ أَبْکَی . ⁽¹⁾و اوست که می خنداند و می گریاند» . این سخن، بدان معناست که خداوند متعال در نظام تکوین، انسان را به گونه ای آفریده که می تواند شادی خود را با خنده، و اندوه خود را با گریه ابراز نماید . بنا بر این ، انسان برای برخورداری از یک زندگی سالم و طبیعی، همان طور که به خنده نیاز دارد ، نیازمند گریه است . ⁽²⁾در حدیثی از امام کاظم علیه السلام آمده که :

.

۲ . فواید گریه کردن

کانَ یَحیَی بنُ زَکَرِیّا علیهماالسلام یَبکی و لا یَضحَکُ ، و کانَ عیسَی بنُ مَریَمَ علیهماالسلامیَضحَکُ و یَبکی ، و کانَ الَّذی یَصنَعُ عیسی علیه السلام أفضَلَ مِنَ الَّذی کانَ یَصنَعُ یَحیی علیه السلام . ⁽¹⁾یحیی بن زکریّا علیه السلام اهل گریه بود و هیچ گاه نمی خندید ؛ ولی عیسی بن مریم علیه السلام ، هم خنده می کرد و هم گریه ، و کاری که عیسی علیه السلام می کرد، برتر از کاری بود که یحیی علیه السلام می کرد . طبق این حدیث ، گریه از خوف خدا خوب است؛ امّا اگر در مواردی که انسان باید اظهار شادی کند، با خنده همراه نباشد ، به گونه ای نقص محسوب می گردد . عکس این مطلب نیز صادق است و به عبارت دیگر، انسان کامل ، هم می خندد و هم می گرید ، چنان که عیسی علیه السلام این گونه بود و پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله و اهل بیت آن بزرگوار نیز چنین بوده اند .

۲ . فواید گریه کردنبا در نظر گرفتن نیاز طبیعی انسان به گریه ، بدیهی است که تأمین این نیاز برای جسم و جان ، مفید و سازنده است ، که با پیشرفت علم ، بشر، بیش از پیش با فواید تأمین این نیاز آشنا می گردد . بر اساس برخی از گزارش ها آنچه تاکنون در مورد فواید گریه کشف گردیده، عبارت است از : الف ـ هنگامی که ما دچار استرس (فشار روانیِ) هیجانی می شویم ، مغز و بدن ما شروع به تولید ترکیبات شیمیایی و هورمون های خاصّی می کند . گریه کردن کمک می کند تا این ترکیبات شیمیایی که نیازی به آنها نیست، از بدن خارج شوند . ب ـ اشک های احساسی در واقع، موادّ سمّی ای را که در پی استرس هیجانی در خون جمع می شوند، از بدن دفع می کند .

.

ج ـ اشک های احساسی، سطح منگنز بدن را کاهش می دهند . این موادّ معدنی بر روی خلق و خو تأثیر مستقیم دارند . د ـ اشک احساسی نسبت به اشک پایه و واکُنشی، ۲۴ % پروتئین آلبومین بیشتری دارد . ه ـ گریه مانند ادرار و تعریق، موجب حذف موادّ سمی و زائد بدن می شود . و ـ گریه یک مکانیسم رایگان ، طبیعی و قدرتمند برای کنار آمدن با درد ، استرس و اندوه است . ز ـ هورمون هایی که پس از استرس در بدن انباشته می شوند، چنانچه به حدّ سمّی برسند، موجب تضعیف سیستم ایمنی بدن و دیگر فرآیندهای بیولوژیکی می شوند . اشک های احساسی به عنوان دریچه اطمینان برای قلب، عمل می کنند . ح ـ ترکیباتی که حین استرس در بدن جمع می شوند، با اشک خارج می گردند . همین امر، موجب کاهش استرس می گردد . این مواد، شامل: آندورفین ، (enilahpekne-enicul) که در کنترل درد مؤثّر است ، پرولاکتین که در تنظیم تولید شیر نقش دارد ، و آدرنوکورتیکوتروپین (HTCA) که یک نشانگر مهمّ استرس است ، میباشند . سرکوب گریه و اشک، موجب افزایش استرس می گردد . ط ـ گریه، نه تنها موجب ارتقای سطح سلامت فرد می شود، بلکه در افزایش حسّ تعلّق در گروه نیز تأثیر گذار است و موجب افزایش حضور و دخالت دیگران در تأمین رفاه فرد می شود . اشک ها، روشی مؤثّر در ایجاد ارتباط اند و در برانگیختن حسّ همدردی و دلسوزی، از هر ابزار دیگری، سریع تر عمل می کنند . گریه، به گونه مؤثری، بازگوکننده آن است که شما در مورد یک دل مشغولی خاص ، صادق و بی ریا و یا در

.

کنارْ آمدن با آن مشکل، مضطربید . ی ـ گریه، عملی طبیعی ، سالم و شفابخش است . ک ـ گریه در جلوگیری از بیماری های مربوط به استرس یا کاهش آنها، مؤثّر است . ل ـ خنده و گریه، دو ابزار کارآمد در کاهش استرس و رهایی از احساسات منفی اند . م ـ هنگامی که گریه سرکوب می شود ، هیجانات ، رها نمی شوند و خصایص شخصیتی مخرّب ، همچون پرخاشگری، بروز می کنند . ن ـ به باور دانشمندان، جلوگیری از گریه، کار معقولی نیست ، چنان که گریستن فوری پس از مورد انتقاد قرار گرفتن ، مشاجره با دوستان و مواجه شدن با ناکامی های کوچک، امری غیر طبیعی و نیازمند مراجعه به روان شناس است ؛ چراکه معمولاً علّت اصلی این نوع گریه ها، اعتماد به نفس پایین یا مشکلات روانی مزمن در فرد است . س ـ انسان ها پس از گریه کردن به علّت دفع موادّ انباشته شده ـ که توضیح آنها آمد ـ از لحاظ جسمی و روانی، احساس بهتری پیدا می کنند و به قول معروف، سبک و خالی می شوند . ع ـ گریه، یک ابزار برای برقراری ارتباط و یک زبان جهانی برای درخواست کمک و حمایت اجتماعی است . ف ـ گریه به آزادسازی آندورفین ها به درون جریان خون کمک می کند . آندورفین ها ترکیبات شیمیایی ای هستند که باعث بهبود خُلق و خو و تسکین درد می شوند . گفتنی است که آنچه در برخی از احادیث در مورد نقش گریه در آرامش روانی افراد مصیبت زده آمده، مؤیّد این نظریّه است .

.

۳ . گریه مفید و نیکو

نکته قابل توجّه، این که وقتی اندوه به نهایت برسد، انسان دیگر نمی تواند گریه کند، چنان که در حکمت های منسوب به امام علی علیه السلام آمده است : إذا تَناهَی الغَمُّ انقَطَعَ الدَّمعُ . ⁽¹⁾هر گاه غم به اوج رسد ، اشک قطع می شود . بر این اساس ، پیش از این که آن اندوه به این مرحله خطرناک برسد ، باید با گریه درمانی از شدّت آن کاسته گردد . کلینی رحمه الله از منصور صیقل ، نقل می کند که از اندوه شدیدی که بر اثر مرگ فرزندم به من دست داد و می ترسیدم در اثر آن، عقلم را از دست بدهم ، به امام صادق علیه السلام شکایت بردم . فرمود : إذا أصابَکَ مِن هذا شَی ءٌ فَأَفِض مِن دُموعِکَ فَإِنَّهُ یَسکُنُ عَنکَ . ⁽²⁾هر گاه چنین حالتی به تو دست داد ، اشک بریز ؛ زیرا این کار، تو را آرام می کند .

۳ . گریه مفید و نیکوگریه کردن، یک نیاز طبیعی است؛ ولی این، بدان معنا نیست که انسان حق دارد این نیاز را از هر طریقی تأمین نماید ، چنان که تأمین سایر نیازها نیز همین گونه است . از این رو، اسلام ـ که دین فطرت است ـ راه تأمین این نیاز را نشان داده و راه های انحرافی را نیز مشخّص کرده است . آنچه در فصل نخست این مَدخَل ، تحت عنوان «گریه نکوهیده» ⁽³⁾آمده (مانند : گریه ناشی از فریبکاری ، جهل و زبونی و ...)، در واقع، اشاره به همان راه های انحرافی است و آنچه در فصل دوم با عنوان «گریه پسندیده» ⁽⁴⁾ذکر شده (مانند : گریه

.

۴ . خاستگاه گریه مفید و سازنده

بر ضعف ها و لغزش ها ، گریه بر از دست دادن پدر ، مادر ، فرزند ، دوستان و...)، اشاره به راه های صحیح بهره وری از فواید گریه است و بدین سان، پیروان اسلام علاوه بر فواید مادّی و دنیوی گریه ، از برکات معنوی و اخروی آن نیز بهره مند می گردند .

۴ . خاستگاه گریه مفید و سازندهخاستگاه گریه مفید و سازنده ، علم و ایمان است . هر چه معرفت انسان نسبت به حقایق هستی بیشتر شود و ایمان او به عالمِ پس از مرگ قوی تر گردد ، ارزش اخلاقی و عملی در زندگی او، جایگاه بیشتری می یابد و جان از لطافت بیشتری برخوردار می گردد . گریه های اولیای الهی و در رأس آنها خاتم انبیا ، ⁽¹⁾ریشه در علم و ایمان و لطافت جان آنها دارد ، چنان که در اندرزهای پیامبر صلی الله علیه و آله به ابو ذر آمده است : یا أبا ذرٍّ ! مَن اُوتِیَ مِنَ العِلمِ ما لا یُبکیهِ ، لَحَقیقٌ أن یَکونَ قَد اُوتِیَ عِلما لا یَنفَعُهُ ، لِأَنَّ اللّهَ نَعَتَ العُلَماءَ فَقالَ عز و جل : «إِنَّ الَّذِینَ أُوتُواْ الْعِلْمَ مِن قَبْلِهِ إِذَا یُتْلَی عَلَیْهِمْ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا * وَ یَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِن کَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًا * وَ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ یَبْکُونَ وَ یَزِیدُهُمْ خُشُوعًا» ⁽²⁾. ⁽³⁾ای ابو ذر! به هر کس علمی داده شده باشد که او را نمی گریاند ، بی گمان، علمی ناسودمند به او داده شده است ؛ زیرا خداوند عز و جل در وصف دانشمندان فرموده است : «همانا کسانی که پیش تر دانش داده شده اند ، هر گاه قرآن بر ایشان تلاوت شود ، سجده کنان با صورت، به خاک می افتند و می گویند : «منزّه است پروردگار ما . وعده پروردگار ما قطعی است» و به رو در می افتند و می گریند و بر خشوعشان افزوده می شود» .

.

۵ . خاستگاه گریه نکوهیده

۶ . درمان خشکی چشم

و بدین سان ، مرواریدهای زیبای سرد و گرم اشک، به هنگام شادی و غم، بر گونه انسان هایی که از لطافت جان برخوردارند، می غلطند .

۵ . خاستگاه گریه نکوهیدهگریه نکوهیده ، ریشه در جهل و ذلّت و زبونی نفس و آلودگی های اخلاقی و عملی دارد . انسان های آلوده به دلیل آن که دچار بیماری قساوت قلب هستند ، نمی توانند گریه سودمند داشته باشند و تنها، فریبکاری و یا ناکامی های زندگی می تواند اشک آنها را جاری نماید .

۶ . درمان خشکی چشمخشکی چشم ، گاه ناشی از بیماری های جسمی است . در این صورت، بیمار باید برای درمان به چشم پزشک مراجعه نماید . شاید آنچه در برخی از احادیث آمده که خوردن عدس برای درمان خشکی چشم مفید است ، ناظر به درمان این گونه بیماران باشد؛ ولی خشکی چشم، گاه ، ناشی از آلودگی های اخلاقی و عملی است ، که در این صورت ، راه علاج آن ، توبه و استغفار است . گفتنی است که در کنار توبه و استغفار ، خدمت به خلق نیز در لطافت جان و برخورداری از گریه مفید و سازنده ، کارساز است ، چنان که در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمده است : مَن فَطَّرَ صائِما فی رَمَضانَ مِن کَسبٍ حَلالٍ ، صَلَّت عَلَیهِ المَلائِکَةُ لَیالِیَ رَمَضانَ کُلَّها ، و صافَحَهُ جِبریلُ علیه السلام لَیلَةَ الفِطرِ ، و مَن صافَحَهُ جِبریلُ تَکثُرُ دُموعُهُ و یَرِقُّ قَلبُهُ . ⁽¹⁾هر کس در ماه رمضان، روزه داری را از درآمد حلال، افطاری دهد ، فرشتگان در

.

تمام شب های ماه رمضان بر او درود می فرستند و در شب فطر، جبرئیل علیه السلام با او دست می دهد و هر کس جبرئیل با او دست دهد، اشک هایش بسیار و دلش نازک می شود . نکته قابل توجّه در این حدیث شریف، این است که دعا و نزدیکی فرشتگان به انسان و مصافحه بزرگِ آنان (یعنی جبرئیل) با وی نیز در لطافت جان و جاری شدن اشک ، نقشی مؤثّر دارد ، و نکته مهمّ دیگر نیز این است که نزدیک شدن فرشتگان به انسان، در اثر نزدیک شدن انسان ها به یکدیگر در ماه خداست.

.

الفَصلُ الأَوَّل : البکاء المذموم۱ / ۱بُکاءُ الخادِعِ وَالمُنافِقِالکتاب«وَ جَاءُو أَبَاهُمْ عِشَاءً یَبْکُونَ» . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :بُکاءُ المُؤمِنِ مِن قَلبِهِ ، وبُکاءُ المُنافِقِ مِن هامَتِهِ ⁽²⁾. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :المُنافِقُ یَملِکُ عَینَیهِ ، یَبکی کَما شاءَ . ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی وَصفِ أهلِ النِّفاقِ ـ :... لَهُم بِکُلِّ طَریقٍ صَریعٌ ، وإلی کُلِّ قَلبٍ شَفیعٌ ، ولِکُلِّ شَجوٍ ⁽⁵⁾دُموعٌ . ⁽⁶⁾

.

فصل یکم : گریه نکوهیده

۱ / ۱ گریه فریبکار و منافق

فصل یکم : گریه نکوهیده۱ / ۱گریه فریبکار و منافققرآن«و شامگاهان ، گریان، نزد پدر خود آمدند» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :گریه مؤمن، از دل اوست و گریه منافق، از سَرَش (چشمش) .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :منافق ، چشمانش در اختیار اوست . هر طور [و هر زمان] که بخواهد، گریه می کند .

امام علی علیه السلامـ در بیان صفات منافقان ـ :آنان در هر راهی، زمین خورده ای دارند ، و برای رخنه در هر دلی، وسیله ای ، و برای هر غم و اندوهی، اشک هایی [دروغین] .

.

۱ / ۲بُکاءُ المُبتَدِعِ وَالفاجِرِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن عَمِلَ فی بِدعَةٍ خَلّاهُ الشَّیطانُ وَالعِبادَةَ ، وأَلقی عَلَیهِ الخُشوعَ وَالبُکاءَ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا تَمَّ فُجورُ العَبدِ مَلَکَ عَینَیهِ ، فَبَکی مِنهُما ما شاءَ . ⁽²⁾

۱ / ۳بُکاءُ الکاذِبِالإمام زین العابدین علیه السلام :لَیسَ الخَوفُ مَن بَکی وجَرَت دُموعُهُ ، ما لَم یَکُن لَهُ وَرَعٌ ⁽³⁾یَحجُزُهُ عَن مَعاصِی اللّهِ ، وإنَّما ذلِکَ خَوفٌ کاذِبٌ . ⁽⁴⁾

عدّة الداعی :فیما أوحَی اللّهُ تَعالی إلی داوودَ علیه السلام : ... کَم رَکعَةٍ طَویلَةٍ فیها بُکاءٌ بِخَشیَةٍ قَد صَلّاها صاحِبُها لاتُساوی عِندی فَتیلاً ⁽⁵⁾؛ حینَ نَظَرتُ فی قَلبِهِ فَوَجَدتُهُ إن سَلَّمَ مِنَ الصَّلاةِ وبَرَزَت لَهُ امرَأَةٌ وعَرَضَت عَلَیهِ نَفسَها أجابَها ، وإن عامَلَهُ مُؤمِنٌ خاتَلَهُ ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾

.

۱ / ۲ گریه بدعت گذار و تباهکار

۱ / ۳ گریه دروغگو

۱ / ۲گریه بدعت گذار و تباهکارپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس به بدعتی عمل کند (/ بدعتی بگزارد)، شیطان، او را با عبادت، تنها می گذارد و خشوع و گریه را [هم] بر او مسلّط می کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه تباهکاریِ بنده به اوج رسد ، اختیاردار چشمان خود می گردد، به طوری که با آنها هر اندازه بخواهد، می گرید .

۱ / ۳گریه دروغگوامام زین العابدین علیه السلام :ترس از خدا آن نیست که کسی بگرید و اشک هایش جاری شود، ولی پارسایی و ورعی که او را از معاصی خدا باز دارد ، در او نباشد . این ، در حقیقت ، ترسی دروغین است .

عدّة الداعی :از جمله چیزهایی که خدای بزرگ به داوود علیه السلام وحی فرمود ، این بود : « . . . ای بسا رکعتی طولانی که نمازگزار خوانده و در آن از روی خداتَرسی گریسته است ؛ امّا در نزد من به اندازه رشته میان هسته خرمایی، ارزش ندارد؛ زیرا به دل او نگریستم و چنانش یافتم که اگر نمازش را سلام گوید و زنی در برابرش نمایان شود و خود را به او عرضه کند ، می پذیرد و [یا] اگر مؤمنی با او معامله کند، آن مؤمن را می فریبد» .

.

۱ / ۴بُکاءُ المُدِلِّالإمام الصادق علیه السلام :أتی عالِمٌ عابِدا فَقالَ لَهُ : کَیفَ صَلاتُکَ ؟ فَقالَ : مِثلی یُسأَلُ عَن صَلاتِهِ وأَنَا أعبُدُ اللّهَ مُنذُ کَذا وکَذا ؟! قالَ : فَکَیفَ بُکاؤُکَ ؟ قالَ : أبکی حَتّی تَجرِیَ دُموعی . فَقالَ لَهُ العالِمُ : فَإِنَّ ضِحکَکَ وأَنتَ خائِفٌ أفضَلُ مِن بُکائِکَ وأَنتَ مُدِلٌّ ⁽¹⁾! إنَّ المُدِلَّ لا یَصعَدُ مِن عَمَلِهِ شَیءٌ . ⁽²⁾

۱ / ۵بُکاءُ الجاهِلِرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی جَوابِ شَمعونَ بنِ لاوِی بنِ یَهودا مِن حَوارِیِّ عیسی علیه السلام ، حینَ قالَ لَهُ : أخبِرنی عَن أعلامِ الجاهِلِ ـ :... إن فَرِحَ أسرَفَ وطَغی ، وإن حَزِنَ أیِسَ ، وإن ضَحِکَ فَهِقَ ⁽³⁾، وإن بَکی خارَ ⁽⁴⁾. یَقَعُ فِی الأَبرارِ ، ولا یُحِبُّ اللّهَ ولا یُراقِبُهُ ، ولا یَستَحیی مِنَ اللّهِ ولا یَذکُرُهُ . ⁽⁵⁾

.

۱ / ۴ گریه خودبین

۱ / ۵ گریه نادان

۱ / ۴گریه خودبینامام صادق علیه السلام :عالمی نزد عابدی رفت و به او گفت : نماز خواندنت چگونه است ؟ عابد گفت : از چون منی که سال هاست خدا را عبادت می کنم ، در باره نمازش می پرسند ؟! عالم گفت : گریه کردنت چگونه است ؟ عابد گفت : چندان می گریم که اشکم روان می شود . عالم گفت : بخندی و ترسان باشی، بِه از آن است که بگریی، ولی بر خود بنازی . شخص خودبین و نازان ، چیزی از کردارش [به درگاه خدا] بالا نمی رود .

۱ / ۵گریه نادانپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در پاسخ شمعون بن لاوی بن یهودا، از حواریان عیسی علیه السلام ، که گفت : ... مرا از نشانه های نادان خبر ده ـ :اگر شاد شود، زیاده روی و طغیان می کند و اگر اندوهگین شود، نومید می گردد . اگر بخندد، قهقهه می زند و اگر بگرید، [چون گاو ]نعره می کشد . از نیکان، بد می گوید . خدا را دوست ندارد و او را در نظر نمی آورد ، و از خدا شرم نمی کند و او را فرا یاد ندارد .

.

۱ / ۶بُکاءُ طالِبِ الدُّنیارسول اللّه صلی الله علیه و آله :حَرَّمَ اللّهُ عز و جل الفِردَوسَ عَلی عَینٍ بَکَت عَلَی الدُّنیا . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن بَکی عَلَی الجَنَّةِ دَخَلَ الجَنَّةَ ، ومَن بَکی عَلَی الدُّنیا دَخَلَ النّارَ ؛ یُرِی النّاسَ أنَّهُ یَبکی عَلَی الآخِرَةِ وهُوَ یَبکی عَلَی الدُّنیا . ⁽²⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ لَمّا نَظَرَ إلی سائِلٍ یَبکی ـ :لَو أنَّ الدُّنیا فی یَدِ هذا ، ثُمَّ سَقَطَت مِنهُ ، ما کانَ یَنبَغی أن یَبکِیَ عَلَیها . ⁽³⁾

۱ / ۷البُکاءُ الضّارُّ بمَعْنَوِیَّةِ الجَیشِنهج البلاغة :لَمّا وَرَدَ [أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام ] الکوفَةَ قادِما مِن صِفّینَ ، مَرَّ بِالشِّبامِیّینَ فَسَمِعَ بُکاءَ النِّساءِ عَلی قَتلی صِفّینَ ، وخَرَجَ إلَیهِ حَربُ بنُ شُرَحبیلَ الشِّبامِیُّ ، وکانَ مِن وُجوِهِ قَومِهِ ، فَقالَ علیه السلام لَهُ : أتَغلِبُکُم نِساؤُکُم عَلی ما أسمَعُ ؟ ألا تَنهَونَهُنَّ عَن هذَا الرَّنینِ ؟ ⁽⁴⁾

.

۱ / ۶ گریه دنیاطلب

۱ / ۷ گریه ای که به روحیّه سپاهیان ، صدمه بزند

۱ / ۶گریه دنیاطلبپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل بهشت را بر چشمی که برای دنیا بگرید، حرام کرده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس برای بهشت بگرید، به بهشت می رود و هر کس برای دنیا گریه کند، به آتش می رود . او به مردم وانمود می کند که برای آخرت می گرید، در حالی که برای دنیا گریه می کند .

امام زین العابدین علیه السلامـ چون گدایی را دید که از ناداری می گرید ـ :اگر [همه] دنیا در دست این مرد بود و از دستش می افتاد ، باز هم سزاوار نبود که بر آن بگرید .

۱ / ۷گریه ای که به روحیّه سپاهیان ، صدمه بزندنهج البلاغة :هنگامی که امیر مؤمنان علیه السلام در بازگشت از صفّین ، به کوفه رسید، بر [محلّه ]شِبامیان گذشت و شیون زنان را بر کشتگان صفّین شنید . حرب بن شُرَحبیل شِبامی ـ که از بزرگان قومش بود ـ ، به استقبال علی علیه السلام آمد . ایشان به او فرمود : «آیا زنانتان در آنچه می شنوم، بر شما چیره آمده اند ؟! چرا آنان را از این گونه شیون کردن، باز نمی دارید ؟».

.

الفَصلُ الثّانی : البکاء الممدوح۲ / ۱البُکاءُ عَلی تَفریطِ النَّفسِرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ مِن دُعاءٍ عَلَّمَهُ لِسَلمانَ رضی الله عنه ـ :فَیا حَسرَتی ، ویا نَدامَتا ، عَلی ما فَرَّطتُ فی جَنبِ رَبّی ، وکَیفَ أذکُرُ هذَا الأَمرَ ثُمَّ لا تَدمَعُ لَهُ عَینی ، ولا یَفزَعُ لِذِکرِهِ قَلبی ، ولا تَرعُدُ لَهُ فَرائِصی ⁽¹⁾، ولا أحمِلُ عَلی ثِقَلِهِ نَفسی ، ولا أقصُرُ عَلی هَوایَ وشَهَواتی؟! ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما مِن قَطرَةٍ أحَبَّ إلَی اللّهِ مِن قَطرَتَینِ : قَطرَةِ دَمٍ فی سَبیلِ اللّهِ ، وقَطرَةِ دَمعٍ فی سَوادِ اللَّیلِ مِن خَشیَةِ اللّهِ . ⁽³⁾

.

فصل دوم : گریه پسندیده

۲ / ۱ گریستن بر کوتاهی نفس

فصل دوم : گریه پسندیده۲ / ۱گریستن بر کوتاهی نفسپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعایی که به سلمان آموخت ـ:دریغا و افسوسا بر کوتاهی ای که در حقّ پروردگارم کردم ! و چگونه از این کار، یاد کنم و دیده ام آن اشک نریزد ، و دلم از یاد آن، هراسان نشود ، و بدنم به لرزه نیفتد ، و خودم را بر سنگینی آن تحمّل نکنم ⁽¹⁾و جلوی هوس و خواهش های نفسانی ام را نگیرم؟!

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ قطره ای نزد خدا محبوب تر از دو قطره نیست : قطره خونی که در راه خدا ریخته شود و قطره اشکی که در دل شب از خوف خدا فرو غلتد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :خِیارُ اُمَّتی ـ فیما أنبَأَنِیَ المَلَأُ الأَعلی ـ قَومٌ یَضحَکونَ جَهرا فی سَعَةِ رَحمَةِ رَبِّهِم عز و جل ، ویَبکونَ سِرّا مِن خَوفِ شِدَّةِ عَذابِ رَبِّهِم عز و جل . . . . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لَیسَ شَیءٌ إلّا ولَهُ شَیءٌ یَعدِلُهُ ، إلَا اللّهُ عز و جل فَإِنَّهُ لا یَعدِلُهُ شَیءٌ ، و «لا إلهَ إلَا اللّهُ» فَإِنَّهُ لا یَعدِلُها شَیءٌ ، ودَمعَةٌ مِن خَوفِ اللّهِ فَإِنَّهُ لَیسَ لَها مِثقالٌ ⁽²⁾، فَإِن سالَت عَلی وَجهِهِ لَم یَرهَقهُ ⁽³⁾قَتَرٌ ⁽⁴⁾ولا ذِلَّةٌ بَعدَها أبدَا . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یُباهِی اللّهُ تَعالَی المَلائِکَةَ بِخَمسَةٍ : بِالمُجاهِدینَ ، وَالفُقَراءِ ، وَالَّذینَ یَتَواضَعونَ للّهِِ تَعالی ، وَالغَنِیِّ الَّذی یُعطِی الفُقَراءَ کَثیرا ولا یَمُنُّ عَلَیهِم ، ورَجُلٌ یَبکی فی خَلوَةٍ مِن خَشیَةِ اللّهِ عز و جل . ⁽⁶⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إذا بَکی أحَدُکُم مِن خَشیَةِ اللّهِ فَلا یَمسَح دُموعَهُ ، وَلیَدَعها تَسیلُ عَلی خَدَّیهِ یَلقَی اللّهَ بِها . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :مِن کَرَمِ المَرءِ بُکاهُ عَلی ما مَضی مِن زَمانِهِ ، وحَنینُهُ إلی أوطانِهِ ، وحِفظُهُ قَدیمَ إخوانِهِ . ⁽⁸⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بهترین های امّت من ـ آن گونه که از عالم بالا به من خبر داده اند ـ مردمانی هستند که در گستره رحمت پروردگار توانا و بزرگشان آشکارا می خندند و از ترس عذاب سخت پروردگار توانا و بزرگشان، نهانی می گریند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ چیزی نیست، مگر این که چیزی هست که با آن برابری کند، بجز خداوند عز و جلکه هیچ چیز با آن برابری نمی کند ، و «لا إله الّا اللّه » که هیچ چیز با آن برابری نمی کند ، و قطره اشکی که از خوف خدا می ریزد که وزنی ندارد؛ امّا اگر بر چهره اش جاری شود، زان پس هرگز غبار و ذلّتی آن را نمی پوشاند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند متعال به پنج کس بر فرشتگان می نازد : به مجاهدان ، به تهی دستان ، به کسانی که برای خداوند متعال، فروتنی می کنند ، به توانگری که به تهی دستان، بسیار عطا می کند و بر ایشان منّت نمی نهد ، و به مردی که در خلوت از ترس خداوند عز و جل می گرید .

امام علی علیه السلام :هر گاه یکی از شما از ترس خدا گریست ، اشک هایش را پاک نکند ، و بگذارد بر گونه هایش جاری باشند تا با همانها خدا را دیدار کند .

امام علی علیه السلام :گریستن مرد بر زمان از دست رفته اش ، و دل تنگی او برای میهنش ، و نگهداشت برادران دیرینش، نشانه بزرگواری اوست .

.

عنه علیه السلامـ مِن خُطبَتِهِ بَعدَما بویِعَ لَهُ بِخَمسَةِ أیّامٍ ـ :اِسمَعوا وَاعقِلوا وتوبوا ، وَابکوا عَلی أنفُسِکُم ، فَـ «سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُواْ أَیَّ مُنقَلَبٍ یَنقَلِبُونَ» ⁽¹⁾. ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ یُخاطِبُ الإِنسانَ ـ :أما تَرحَمُ مِن نَفسِکَ ما تَرحَمُ مِن غَیرِکَ ، فَلَرُبَّما تَرَی الضّاحِیَ ⁽³⁾مِن حَرِّ الشَّمسِ فَتُظِلُّهُ ، أو تَرَی المُبتَلی بِأَلَمٍ یُمِضُّ جَسَدَهُ فَتَبکی رَحمَةً لَهُ ، فَما صَبَّرَکَ عَلی دائِکَ ، وجَلَّدَکَ عَلی مُصابِکَ ، وعَزّاکَ عَنِ البُکاءِ عَلی نَفسِکَ ؛ وهِیَ أعَزُّ الأَنفُسِ عَلَیکَ؟! ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :عَلَیکُم بِرَهبَةٍ تُسَکِّنُ قُلوبَکُم ، وخَشیَةٍ تُذری دُموعَکُم ، وتَقِیَّةٍ تُنجیکُم [قَبلَ] ⁽⁵⁾یَومٍ یُذهِلُکُم ویُبلیکُم ، یَومَ یَفوزُ فیهِ مَن ثَقُلَ وَزنُ حَسَنَتِهِ ، وخَفَّ وَزنُ سَیِّئَتِهِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ ـ :... فَرَحِمَ اللّهُ امرَأً راقَبَ رَبَّهُ ، وتَنَکَّبَ ذَنبَهُ ، وکابَرَ هَواهُ ، وکَذَّبَ مُناهُ . اِمرَأً زَمَّ ⁽⁷⁾نَفسَهُ مِنَ التَّقوی بِزِمامٍ ، وأَلجَمَها عَنِ خَشیَةِ رَبِّها بِلِجامٍ ، فَقادَها إلَی الطّاعَةِ بِزِمامِها ، وقَدَعَها ⁽⁸⁾عَنِ المَعصِیَةِ بِلِجامِها ... خَشوعٌ فِی السِّرِّ لِرَبِّهِ ، لَدَمعُهُ صَبیبٌ ، ولَقَلبُهُ وَجیبٌ ⁽⁹⁾. ⁽¹⁰⁾

.

امام علی علیه السلامـ از خطبه ایشان که پنج روز پس از بیعتش بیان فرمود ـ :بشنوید و در یابید و توبه کنید ، و بر خویشتن بگریید ؛ زیرا «آنان که ستم کردند، به زودی خواهند دانست به کدام بازگشتگاه بر خواهند گشت» .

امام علی علیه السلامـ به انسان ـ :چرا از آنچه برای دیگران دل می سوزانی ، برای خودت دل نمی سوزانی ؟ بسا شخصی را در آفتاب می بینی و بر او سایه می افکنی ، یا گرفتار دردی را می بینی که درد، تن او را می سوزاند و تو از سر مِهر برایش گریه می کنی . پس چه چیزی تو را بر درد خودت شکیبا ساخته ، و بر مصیبتت بردبار و توانا کرده ، و تو را از گریستن بر جان خویش ـ که عزیزترینِ جان ها برای توست ـ ، باز داشته است ؟!

امام علی علیه السلام :بر شما باد ترسی که دل هایتان را آرام می سازد ، و خشیتی که اشک هایتان را سرازیر می گرداند ، و تقوایی که شما را در روزی که مبهوتتان می کند و به رنج و فلاکتتان می افکند ، رهایی می بخشد ، روزی که در آن، هر کس وزن خوبی هایش سنگین و وزن بدی هایش سبُک باشد ، رستگار می شود .

امام علی علیه السلامـ در یکی از خطبه هایش ـ :رحمت خدا بر آن کسی که پروردگار خویش را در نظر گیرد و از گناه دوری کند ، و بر هوس خویش چیره آید ، و آرزوی خود را دروغ شمرَد ؛ آن که عنان تقوا بر نفس خویش زند ، و با لگام ترس از پروردگارش، آن را مهار کند ، و مهارش را به سوی فرمانبری بکشد ، و از نافرمانی بازش بدارد ... ، در نهان از پروردگارش بترسد ، و اشکش ریزان باشد ، و قلبش تپان .

.

عنه علیه السلام :بُکاءُ المُؤمِنِ مِن خَشیَةِ اللّهِ قُرَّةُ عَینِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :البُکاءُ سَجِیَّةُ المُشفِقینَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :کَثرَةُ البُکاءِ زینَةُ الخَوفِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ وقَد سُئِلَ عَنِ العُبودِیَّةِ فَقالَ ـ :العُبودِیَّةُ خَمسَةُ أشیاءَ : خَلاءُ البَطنِ ، وقِراءَةُ القُرآنِ ، وقِیامُ اللَّیلِ ، وَالتَّضَرُّعُ عِندَ الصُّبحِ ، وَالبُکاءُ مِن خَشیَةِ اللّهِ . ⁽⁴⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :اللّهُمَّ اجعَلنا مِمَّن دَأبُهُمُ ⁽⁵⁾الاِرتِیاحُ إلَیکَ وَالحَنینُ ، ودَهرُهُمُ الزَّفرَةُ ⁽⁶⁾وَالأَنینُ ، جِباهُهُم ساجِدَةٌ لِعَظَمَتِکَ ، وعُیونُهُم ساهِرَةٌ فی خِدمَتِکَ ، ودُموعُهُم سائِلَةٌ مِن خَشیَتِکَ ، وقُلوبُهُم مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحَبَّتِکَ ، وأَفئِدَتُهُم مُنخَلِعَةٌ مِن مَهابَتِکَ . ⁽⁷⁾

الإمام الباقر علیه السلام :مَا اغرَورَقَت ⁽⁸⁾عَینٌ بِمائِها مِن خَشیَةِ اللّهِ عز و جل إلّا حَرَّمَ اللّهُ جَسَدَها عَلَی النّارِ ، ولا فاضَت دَمعَةٌ عَلی خَدِّ صاحِبِها فَرَهِقَ وَجهَهُ قَتَرٌ ولا ذِلَّةٌ یَومَ القِیامَةِ، وما مِن شَیءٍ مِن أعمالِ الخَیرِ إلّا ولَهُ وَزنٌ أو أجرٌ إلَا الدَّمعَةُ مِن خَشیَةِ اللّهِ؛ فَإِنَّ اللّهَ یُطفِئُ بِالقَطرَةِ مِنها بِحارا مِن نارٍ یَومَ القِیامَةِ ، وإنَّ الباکِیَ لَیَبکی مِن خَشیَةِ اللّهِ فی اُمَّةٍ فَیَرحَمُ اللّهُ تِلکَ الاُمَّةَ بِبُکاءِ ذلِکَ المُؤمِنِ فیها . ⁽⁹⁾

.

امام علی علیه السلام :گریستن مؤمن از ترس خدا ، روشنایی بخش دیده اوست .

امام علی علیه السلام :گریستن ، خوی دل سوختگان است .

امام علی علیه السلام :گریستن بسیار ، زیور ترس [از خدا و قیامت] است .

امام علی علیه السلامـ در پاسخ به سؤال از بندگی ـ :بندگی، پنج چیز است : تهی داشتن شکم ، خواندن قرآن ، شب زنده داری ، دعا و زاری در صبحگاهان ، و گریستن از ترس خدا .

امام زین العابدین علیه السلام :خدایا ! ما را از کسانی قرار ده که کارشان آرام گرفتن و شوق ورزیدن به توست ، و عمرشان به آه و ناله می گذرد ، پیشانی هایشان در برابر عظمت تو به خاک افتان است ، و چشم هایشان در راهِ خدمت به تو بیدار ، و اشک هایشان از ترس تو روان ، و قلب هایشان در بند عشق و محبّت توست ، و مهابت تو دل های آنها را از جا کنده است .

امام باقر علیه السلام :هیچ چشمی از ترس خداوند عز و جل در آب خود، غرقه نشد، مگر آن که خداوند، بدنش را بر آتش حرام گردانید ، و هیچ اشکی بر رخسار صاحبش روان نشد که در روز قیامت، غبار و خواری بر آن بنشیند، و هیچ کار نیکی نیست، مگر این که برایش وزنی یا مزدی است، بجز اشکی که از ترس خدا بریزد ؛ زیرا خداوند در روز قیامت با هر قطره آن، دریاهایی از آتش را خاموش می گرداند . یک نفر در میان یک امّت، از ترس خدا گریه می کند و خداوند به سبب گریه آن مؤمن بر آن امّت رحم می آورد .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ مِن دُعاءٍ أعطاهُ إلی عَبدِ الرَّحمنِ بنِ سَیابَةَ ـ :اللّهُمَّ یا ذَا الجودِ وَالمَجدِ ، وَالثَّناءِ الجَمیلِ وَالحَمدِ ، أسأَ لُکَ مَسأَلَةَ مَن خَضَعَ لَکَ بِرَقَبَتِهِ ، ورَغِمَ لَکَ أنفُهُ ، وعَفَّرَ لَکَ وَجهَهُ ، وذَلَّلَ لَکَ نَفسَهُ ، وفاضَت مِن خَوفِکَ دُموعُهُ ، وتَرَدَّدَت عَبرَتُهُ ، وَاعتَرَفَ لَکَ بِذُنوبِهِ ، وفَضَحَتهُ عِندَکَ خَطیئَتُهُ ، وشانَتهُ ⁽¹⁾عِندَکَ جَریرَتُهُ ⁽²⁾، وضَعُفَت عِندَ ذلِکَ قُوَّتُهُ ، وقَلَّت حیلَتُهُ ، وَانقَطَعَت عَنهُ أسبابُ خَدائِعِهِ ، وَاضمَحَلَّ عَنهُ کُلُّ باطِلٍ ، وأَلجَأَتهُ ذُنوبُهُ إلی ذُلِّ مَقامِهِ بَینَ یَدَیکَ ، وخُضوعِهِ لَدَیکَ ، وَابتِهالِهِ إلَیکَ . ⁽³⁾

راجع : هذه الموسوعة : ص ۱۵ ص ۲۰۲ ح ۱۰۱۷۷ .

۲ / ۲البُکاءُ عَلی خَطایَا النَّفسِالإمام الصادق علیه السلام :کانَ فیما أوحَی اللّهُ عز و جل إلی موسَی بنِ عِمرانَ علیه السلام : یا موسی ... ولا تَضحَک مِن غَیرِ عَجَبٍ ، وَابکِ عَلی خَطیئَتِکَ یَابنَ عِمرانَ . ⁽⁴⁾

الکافی عن علیّ بن أسباط عنهم علیهم السلام :فیما وَعَظَ اللّهُ عز و جل بِهِ عیسی علیه السلام : یا عیسی! ... اِفرَح بِالحَسَنَةِ فَإِنَّها لی رِضا ، وَابکِ عَلَی السَّیِّئَةِ فَإِنَّها شَینٌ ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

.

۲ / ۲ گریستن بر خطاهای نفس

امام صادق علیه السلامـ از دعایی که آن را به عبد الرحمان بن سیابه داد ـ :ای خدایی که دارای بخشش و عظمت هستی و ای خدایی که صاحب ستایش زیبا و سپاس هستی! از تو درخواست می کنم ، چونان درخواست کردن کسی که گردنش را در برابر تو فرود آورده ، و بینی اش را در پیشگاهت به خاک [مذلّت] مالیده ، و چهره اش را برایت بر زمین ساییده ، و خویشتن را برای تو خوار و رام کرده ، و از ترس تو اشکش سرازیر شده و گریه امانش نمی دهد ، و به گناهانش در پیشگاه تو اعتراف دارد ، و خطاهایش او را در نزد تو رسوا ساخته ، و جُرمش او را در برابر تو بدنام کرده ، و نیرویش سست شده ، و چاره ای برایش نمانده ، و رشته های فریبکاری اش از هم گسیخته ، و دستش از هر باطلی کوتاه گشته ، و گناهانش او را به خوار ایستادن در برابرت و خاکساری نمودن در پیشگاهت ، و زاری کردن به درگاهت، وا داشته است .

ر . ک : همین دانش نامه : ج ۱۵ ص ۲۰۳ ح ۱۰۱۷۷ .

۲ / ۲گریستن بر خطاهای نفسامام صادق علیه السلام :از جمله چیزهایی که خداوند عز و جل به موسی بن عمران علیه السلام وحی کرد ، این بود که : «ای موسی! ... بی تعجّب مَخَند ، و بر خطاهایت گریه کن، ای پور عمران! .»

الکافیـ به نقل علی بن اسباط، از معصومان علیهم السلام ، در بیان اندرزهای خداوند عز و جل به عیسی علیه السلام ـ :ای عیسی! ... از کار نیک، شادمان شو ؛ زیرا آن، مورد رضای من است ، و بر کار بد، گریه کن ؛ زیرا آن، ننگ و زشتی است .

.

الإمام علیّ علیه السلام :قالَ عیسَی بنُ مَریَمَ علیه السلام : طوبی لِمَن کانَ صَمتُهُ فِکرا ، ونَظَرُهُ عِبَرا ، ووَسِعَهُ بَیتُهُ ، وبَکی عَلی خَطیئَتِهِ ، وسَلِمَ النّاسُ مِن یَدِهِ ولِسانِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی ذِکرِ حَدیثِ مِعراجِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ :قالَ اللّهُ عز و جل : . . . یا أحمَدُ ، إنَّ أهلَ الآخِرَةِ لا یَهنَؤُهُمُ ⁽²⁾الطَّعامُ مُنذُ عَرَفوا رَبَّهُم ، ولا یَشغَلُهُم مُصیبَةٌ مُنذُ عَرَفوا سَیِّئاتِهِم ، یَبکونَ عَلی خَطایاهُم ... مُؤنِسُهُم دُموعُهُمُ الَّتی تَفیضُ عَلی خُدودِهِم . ⁽³⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :طوبی لِشَخصٍ نَظَرَ إلَیهِ اللّهُ یَبکی عَلی ذَنبٍ مِن خَشیَةِ اللّهِ ، لَم یَطَّلِع عَلی ذلِکَ الذَّنبِ غَیرُهُ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :طوبی لِمَن مَلَکَ لِسانَهُ ، ووَسِعَهُ بَیتُهُ ، وبَکی عَلی خَطیئَتِهِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا یَکمُلُ المُؤمِنُ إیمانُهُ حَتّی یَحتَوِیَ عَلی مِئَةٍ وثَلاثِ خِصالٍ : ... ویَبکِی اللَّیلَ عَلی خَطیئَتِهِ . ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلام :عیسی بن مریم علیه السلام فرمود : خوشا کسی که سکوتش اندیشیدن باشد ، و نگاهش عبرت آموختن ، و در خانه اش بنشیند ، و بر خطاهای خویش بگرید ، و مردم از دست و زبان او آسوده باشند .

امام علی علیه السلامـ در بیان حدیث معراج پیامبر صلی الله علیه و آله ـ :[خداوند متعال فرمود :] ای احمد! آخرت گرایان از زمانی که پروردگار خویش را شناختند، غذا برایشان گوارا نمی آید ، و از آن گاه که بدی ها و گناهان خود را دانستند، هیچ گرفتاریِ دیگری آنان را به خود مشغول نمی سازد . بر خطاهای خویش می گریند ... و همدمشان اشکشان است که به گونه هایشان می ریزد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خوشا به حال شخصی که خدا او را در حالی ببیند که برای گناهی که مرتکب شده است و کسی جز او از آن گناه آگاه نیست ، از ترس خدا گریه می کند !

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خوشا به حال کسی که مالک زبان خود باشد ، خانه اش گنجایش او را داشته باشد ، و بر گناه خویش بگرید !

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ایمانِ مؤمن، کامل نیست تا آن گاه که صد و سه خصلت در او باشد : ... و نیمه های شب بر گناهان خویش بگرید .

.

عنه صلی الله علیه و آله :ثَلاثٌ مُنجِیاتٌ : تَکُفُّ لِسانَکَ ، وتَبکی عَلی خَطیئَتِکَ ، وتَلزَمُ بَیتَکَ . ⁽¹⁾

مسند ابن حنبل عن عقبة بن عامر :لَقیتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَابتَدَأتُهُ ، فَأَخَذتُ بِیَدِهِ ، قالَ : فَقُلتُ : یا رَسولَ اللّهِ ما نَجاةُ المُؤمِنِ ؟ قالَ : یا عُقبَةُ ، احرُس لِسانَکَ ، وَلیَسَعکَ بَیتُکَ ، وَابکِ عَلی خَطیئَتِکَ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :طوبی لِمَن لَزِمَ بَیتَهُ ، وأَکَلَ قوتَهُ ، وَاشتَغَلَ بِطاعَةِ رَبِّهِ ، وبَکی عَلی خَطیئَتِهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :المُؤمِنُ ... یَبکی عَلَی الذُّنوبِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :لَو تَعلَمونَ ما أعلَمُ مِمّا طُوِیَ عَنکُم غَیبُهُ ، إذا لَخَرَجتُم إلَی الصُّعُداتِ ⁽⁵⁾؛ تَبکونَ عَلی أعمالِکُم وتَلتَدِمونَ ⁽⁶⁾عَلی أنفُسِکُم ، ولَتَرَکتُم أموالَکُم لا حارِسَ لَها ولا خالِفَ عَلَیها ، ولَهَمَّت کُلَّ امرِئٍ مِنکُم نَفسُهُ ، لا یَلتَفِتُ إلی غَیرِها! ⁽⁷⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه چیز، رهایی بخش اند : زبانت را نگه داری ، بر گناهان خود بگریی ، و در خانه ات بنشینی .

مسند ابن حنبلـ به نقل از عُقبة بن عامر ـ :به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بر خوردم . پیش دستی کردم و دست ایشان را گرفتم و گفتم : ای پیامبر ! نجات مؤمن در چیست ؟ فرمود : «ای عقبه! زبانت را نگه دار ، خانه ات گنجایش تو را داشته باشد ، و بر خطاهایت گریه کن» .

امام علی علیه السلام :خوشا به حال کسی که در خانه اش بنشیند و روزی اش را بخورد ، و به طاعت پروردگارش بپردازد ، و بر خطاهایش بگرید !

امام علی علیه السلام :مؤمن... بر گناهان می گرید .

امام علی علیه السلام :اگر آنچه را که من می دانم و بر شما پوشیده است ، شما می دانستید ، بی گمان، سر به بیابان ها می گذاشتید ، و بر کردارهایتان می گریستید ، و بر سر و صورت خویش می زدید ، و دارایی هایتان را بی نگهبان و جانشین رها می کردید ، و هر یک از شما تنها به فکر خود می بود ، و به غیر خود، توجّهی نمی کرد .

.

عنه علیه السلام :جُمِعَ الخَیرُ کُلُّهُ فی ثَلاثِ خِصالٍ : النَّظَرُ ، وَالسُّکوتُ ، وَالکَلامُ . فَکُلُّ نَظَرٍ لَیسَ فیهِ اعتِبارٌ فَهُوَ سَهوٌ ، وکُلُّ کَلامٍ لَیسَ فیهِ ذِکرٌ فَهُوَ لَغوٌ ، وکُلُّ سُکوتٍ لَیسَ فیهِ فِکرَةٌ فَهُوَ غَفلَةٌ . فَطوبی لِمَن کانَ نَظَرُهُ عَبَرا ، وسُکوتُهُ فِکرا ، وکَلامُهُ ذِکرا ، وبَکی عَلی خَطیئَتِهِ ، وأَمِنَ النّاسُ شَرَّهُ . ⁽¹⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :ثَلاثٌ مُنجِیاتٌ لِلمُؤمِنِ : کَفُّ لِسانِهِ عَنِ النّاسِ وَاغتِیابِهِم ، وإشغالُهُ نَفسَهُ بِما یَنفَعُهُ لِاخِرَتِهِ ودُنیاهُ ، وطولُ البُکاءِ عَلی خَطیئَتِهِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :رَبِّ ، کَیفَ أطلُبُ شَهَواتِ الدُّنیا وأَبکی عَلی خَیبَتی فیها ، ولا أبکی وتَشتَدُّ حَسَراتی عَلی عِصیانی وتَفریطی؟! ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إنَّ لَیلَةَ الثّالِثِ وَالعِشرینَ مِن شَهرِ رَمَضانَ هِیَ لَیلَةُ الجُهَنِیِّ ⁽⁴⁾، فیها یُفرَقُ کُلُّ أمرٍ حَکیمٍ ، وفیها تُثبَتُ البَلایا وَالمَنایا وَالآجالُ وَالأَرزاقُ وَالقَضایا ، وجَمیعُ ما یُحدِثُ اللّهُ عز و جل فیها إلی مِثلِها مِنَ الحَولِ ، فَطوبی لِعَبدٍ أحیاها راکِعا وساجِدا ، ومَثَّلَ خَطایاهُ بَینَ عَینَیهِ ویَبکی عَلَیها ، فَإِذا فَعَلَ ذلِکَ رَجَوتُ أن لا یَخیبُ إن شاءَ اللّهُ . ⁽⁵⁾

.

امام علی علیه السلام :همه خوبی ها در سه چیز، جمع شده اند : نگاه و سکوت و سخن ؛ زیرا هر نگاهی که در آن عبرت آموختن نباشد، آن نگاه بیهوده است ، و هر سخنی که در آن یاد [خدا] نباشد، یاوه است ، و هر سکوتی که در آن اندیشیدن نباشد، غفلت است . پس خوشا به حال کسی که نگاهش عبرت باشد ، و سکوتش اندیشیدن ، و سخنش یاد خدا ، و بر خطاهایش بگرید ، و مردم از شرّ او در امان باشند !

امام زین العابدین علیه السلام :سه چیز، نجات دهنده مؤمن اند : باز داشتن زبانش از مردم و غیبت کردن آنها ، سرگرم کردن خود به آنچه برای آخرت و دنیایش سودمند است ، و بسیار گریستن بر خطاها و گناهانش .

امام صادق علیه السلام :پروردگارا ! چگونه من که در پی هوس های دنیوی هستم و بر ناکامی خویش در رسیدن به آنها گریه می کنم ، بر نافرمانی ها و تقصیرهایم که موجب افسوس های سخت خواهد شد ، گریه نکنم ؟!

امام صادق علیه السلام :شب بیست و سوم ماه رمضان، شب جُهَنی ⁽¹⁾است . در این شب، هر گونه کاری به نحوی استوار فیصله می یابد ، و بلاها و مرگ ها و اجل ها و روزی ها و قضاها و هر آنچه خداوند عز و جل در این شب تا چنین شبی در سال آینده پدید می آورد ، ثبت می شود . پس خوشا به حال بنده ای که این شب را با رکوع و سجود احیا بدارد ، و خطاها و گناهانش را پیش چشم خویش آورد و بر آنها بگرید ! اگر چنین کند، امیدوارم که به خواست خداوند، نومید نشود .

.

الإمام الباقر علیه السلامـ فی قِصَّةِ موسی وَالخِضرِ علیهماالسلام ـ :لَمّا فارَقَهُ موسی قالَ لَهُ موسی : أوصِنی . فَقالَ الخِضرُ : ... یَابنَ عِمرانَ ، لا تُعَیِّرَنَّ ⁽¹⁾أحَدا بِخَطیئَةٍ ، وَابکِ عَلی خَطیئَتِکَ . ⁽²⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :إلهی! قَد وَعَدتَ المُحسِنَ ظَنَّهُ بِکَ ثَوابا ، وأَوعَدتَ المُسیءَ ظَنَّهُ بِکَ عِقابا ، اللّهُمَّ وقَد أسبَلَ دَمعی حُسنُ ظَنّی بِکَ فی عِتقِ رَقَبَتی مِنَ النّارِ ، وتَغَمُّدِ زَلَلی ، وإقالَةِ ⁽³⁾عَثرَتی . ⁽⁴⁾

عیسی علیه السلام :لا تُحَدِّثوا أنفُسَکُم أنَّ آجالَکُم تَستَأخِرُ مِن أجلِ أنَّ المَوتَ لَم یَنزِل بِکُم ، فَکَأَنَّهُ قَد حَلَّ بِکُم فَأَظعَنَکُم ⁽⁵⁾، فَمِنَ الآنِ فَاجعَلُوا الدَّعوَةَ فی آذانِکُم ، ومِنَ الآنِ فَنوحوا عَلی أنفُسِکُم ، ومِنَ الآنِ فَابکوا عَلی خَطایاکُم ، ومِنَ الآنِ فَتَجَهَّزوا وخُذوا اُهبَتَکُم ، وبادِرُوا التَّوبَةَ إلی رَبِّکُم . ⁽⁶⁾

۲ / ۳البُکاءُ لِعَدَمِ الاِستِعدادِ لِلمَوتِالإمام زین العابدین علیه السلامـ فی دُعاءِ أبی حَمزَةَ ـ :وَانقُلنی إلی دَرَجَةِ التَّوبَةِ إلَیکَ ، وأَعِنّی بِالبُکاءِ عَلی نَفسی ، فَقَد أفنَیتُ بِالتَّسویفِ ⁽⁷⁾وَالآمالِ عُمری ، وقَد نَزَلتُ مَنزِلَةَ الآیِسینَ مِن خَیری . فَمَن یَکونُ أسوَأَ حالاً مِنّی إن أنَا نُقِلتُ عَلی مِثلِ حالی إلی قَبری ⁽⁸⁾لَم اُمَهِّدهُ لِرَقدَتی ، ولَم أفرُشهُ بِالعَمَلِ الصّالِحِ لِضَجعَتی! وما لی لا أبکی وما أدری إلی ما یَکونُ مَصیری ، وأَری نَفسی تُخادِعُنی ، وأَیّامی تُخاتِلُنی ⁽⁹⁾، وقَد خَفَقَت عِندَ رَأسی أجنِحَةُ المَوتِ ، فَمالی لا أبکی ؟! أبکی لِخُروجِ نَفسی ، أبکی لِظُلمَةِ قَبری ، أبکی لِضیقِ لَحدی ، أبکی لِسُؤالِ مُنکَرٍ ونَکیرٍ إیّایَ ، أبکی لِخُروجی مِن قَبری عُریانا ذَلیلاً حامِلاً ثِقلی عَلی ظَهری ، أنظُرُ مَرَّةً عَن یَمینی واُخری عَن شِمالی ، إذِ الخَلائِقُ فی شَأنٍ غَیرِ شَأنی «لِکُلِّ امْرِیءٍ مِّنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنِیه * وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ مُّسْفِرَةٌ * ضَاحِکَةٌ مُّسْتَبْشِرَةٌ * وَ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ عَلَیْهَا غَبَرَةٌ * تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ » ⁽¹⁰⁾. ⁽¹¹⁾

.

۲ / ۳ گریستن به خاطر آماده نبودن برای مرگ

امام باقر علیه السلامـ در بیان داستان موسی و خضر علیهماالسلام ـ :چون خواست از او جدا شود ، موسی علیه السلام به او گفت : مرا سفارشی کن . خضر گفت : ... ای پور عمران! هیچ کس را به واسطه خطایش سرزنش و عیبجویی مکن و بر خطای خویش گریه کن .

امام کاظم علیه السلام :معبودا ! تو آن را که به تو گمان نیک بَرَد، وعده پاداش داده ای ، و آن را که به تو بدگمان باشد، به کیفر، تهدید کرده ای . خدایا! گمان نیک من به تو که از آتش، آزادم می کنی و لغزشم را می بخشی و از من در می گذری ، اشکم را روان ساخته است .

عیسی علیه السلام :از این که مرگ هنوز به سراغ شما نیامده است ، به خود نگویید که اجل هایتان به این زودی ها نخواهد آمد ؛ زیرا گویی مرگ [دیری است] بر شما فرود آمده و شما را کوچانده است . پس ، از هم اکنون دعوت [مرگ] را آویزه گوشتان سازید ، و از هم اینک بر خود سوگواری کنید ، و از هم اینک بر خطاها و گناهان خویش بگریید ، و از هم اکنون بار بر بندید و ساز و برگ سفر فراهم آورید ، و در توبه کردن به درگاه پروردگارتان بشتابید .

۲ / ۳گریستن به خاطر آماده نبودن برای مرگامام زین العابدین علیه السلامـ در دعای ابو حمزه ـ :مرا به درجه توبه به پیشگاهت منتقل فرما ، و در گریستن بر حال خویشتن کمکم کن ؛ زیرا عمرم را به امروز و فردا کردن [برای توبه] و به آرزوها بر باد دادم ، و به جایی رسیده ام که از خیر [و اصلاح] خود، نومید گشته ام . پس کیست بد حال و روزتر از من، اگر با چنین حال وروزی به قبرم منتقل شوم ، در حالی که آن را برای خفتنم آماده نساخته ام ، و برای آرام گرفتن، فرش نکرده ام ؟! چرا گریه نکنم، در حالی که نمی دانم سرنوشتم چه خواهد بود ؟ و نَفْسم مرا می فریبد ، و روزهایم با من حیله می کنند ، و [مرغِ] مرگ بر بالای سرم بال می زند . پس چرا گریه نکنم ؟! برای رفتن جانم می گریم . برای تاریکی گورم می گریم . برای تنگی لَحدم می گریم . برای سؤال مُنکِر و نَکیر از من می گریم . برای آن گاه می گریم که برهنه و خوار و با کوله باری از گناه، از گورم بیرون می آیم و گاه به راست و گاه به چپ خویش می نگرم و خلایق، هر کس در کار خویش است. «در آن روز ، هر کسی از آنان را کاری است که او را به خود مشغول می دارد . در آن روز، چهره هایی درخشان اند ، خندان و شادان اند ، و در آن روز ، چهره هایی هستند که بر آنها غبار نشسته و آنها را تاریکی پوشانده است» و خواری .

.

۲ / ۴البُکاءُ مِن خَوفِ المَحشَرِالإمام علیّ علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ ـ :... بَقِیَ رِجالٌ غَضَّ أبصارَهُم ذِکرُ المَرجِعِ ، وأَراقَ دُموعَهُم خَوفُ المَحشَرِ ، فَهُم بَینَ شَریدٍ نادٍّ ⁽¹⁾، وخائِفٍ مَقموعٍ ، وساکِتٍ مَکعومٍ ⁽²⁾، وداعٍ مُخلِصٍ ، وثَکلانَ موجَعٍ . ⁽³⁾

.

۲ / ۴ گریستن از ترس محشر

۲ / ۴گریستن از ترس محشرامام علی علیه السلام :مردانی چند مانده اند که یاد روز بازگشت (رستاخیز)، دیدگانشان را [از دیدن حرام و لذّت های این جهانی ]فرو پوشانده و ترس از محشر، اشکشان را روان ساخته است . پس برخی از آنان، از مردم، گریزان و رمیده اند ، برخی مقهور و ترسان ، برخی خاموش و دهان بسته ، برخی از روی اخلاص به دعا نشسته ، و برخی اندوهگین و دردمندند .

.

مسند ابن حنبل عن البراء بن عازب :بَینَما نَحنُ مَعَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله إذ بَصُرَ بِجَماعَةٍ فَقالَ : عَلامَ اجتَمَعَ عَلَیهِ هؤُلاءِ ؟ قیلَ : عَلی قَبرٍ یَحفِرونَهُ ، قالَ : فَفَزِعَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَبَدَرَ بَینَ یَدَی أصحابِهِ مُسرِعا حَتَّی انتَهی إلَی القَبرِ ، فَجَثا عَلَیهِ ، قالَ : فَاستَقبَلتُهُ مِن بَینِ یَدَیهِ لِأَنظُرَ ما یَصنَعُ ، فَبَکی حَتّی بَلَّ الثَری مِن دُموعِهِ ، ثُمَّ أقبَلَ عَلَینا قالَ : أی إخوانی! لِمِثلِ الیَومِ فَأَعِدّوا . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :لَمّا أن حَضَرَتِ الحَسَنَ بنَ عَلِیٍّ علیه السلام الوَفاةُ ، بَکی بُکاءً شَدیدا ، وقالَ : إنّی أقدَمُ عَلی أمرٍ عَظیمٍ وهَولٍ ⁽²⁾لَم أقدَم عَلی مِثلِهِ قَطُّ . ⁽³⁾

۲ / ۵البُکاءُ لِمَصائِبِ أهلِ البَیتِ علیهم السّلامالإمام علیّ علیه السلام :دَخَلتُ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وهُوَ یَجودُ بِنَفسِهِ ، فَبَکَیتُ ولَم أملِک نَفسی حینَ رَأَیتُهُ بِتِلکَ الحالِ یَجودُ بِنَفسِهِ ، فَقالَ لی : ما یُبکیکَ یا عَلِیُّ ؟ لَیسَ هذا أوانَ البُکاءِ ، فَقَد حانَ الفِراقُ بَینی وبَینَکَ ، فَأَستَودِعُکَ اللّهَ یا أخی ، فَقَدِ اختارَ لی رَبّی ما عِندَهُ ، وإنَّما بُکائی وغَمّی وحُزنی عَلَیکَ وعَلی هذِهِ [أی فاطِمَةَ ]أن تُضَیَّعَ بَعدی ، فَقَد أجمَعَ القَومُ عَلی ظُلمِکُم . ⁽⁴⁾

.

۲ / ۵ گریستن بر مصیبت های اهل بیت علیهم السلام

مسند ابن حنبلـ به نقل از براء بن عازب ـ :با پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بودیم که چشمش به جماعتی افتاد . فرمود : «اینان بر چه گرد آمده اند ؟». گفته شد : بر گوری که می کَنند . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله هراسان شد و پیشاپیش یارانش شتافت تا به قبر رسید و در کنار آن، زانو زد . من رو به روی ایشان ایستادم تا ببینم چه می کند . دیدم چندان گریست که زمین از اشک هایش، تر شد . آن گاه رو به ما کرد و فرمود : «ای برادران من! خود را برای چنین روزی آماده کنید» .

امام صادق علیه السلام :چون گاهِ رحلت حسن بن علی علیه السلام فرا رسید ، سخت گریست و فرمود : «من بر امری سهمگین ، و هراسی وارد می شوم که هرگز بر مانند آن وارد نشده ام» .

۲ / ۵گریستن بر مصیبت های اهل بیت علیهم السّلامامام علی علیه السلام :بر پیامبر صلی الله علیه و آله که در حال جان دادن بود . وارد شدم و با دیدن ایشان در آن حال جان دادن ، اختیارم را از دست دادم و شروع به گریه کردم . به من فرمود : «چرا گریه می کنی، ای علی ؟ اکنون، زمان گریستن نیست . زمان جدایی من از تو فرا رسیده است ، پس تو را ـ ای برادرم ـ به خدا می سپارم ؛ چرا که پروردگارم آنچه را نزد اوست، برایم برگزید . گریه و غم و اندوه من برای تو و برای این [فاطمه] است که پس از من پایمال می شود ؛ چرا که این قوم برستم بر شما هم داستان اند» .

.

عنه علیه السلام :بَینا أنَا وفاطِمَةُ وَالحَسَنُ وَالحُسَینُ عِندَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله إذِ التَفَتَ إلَینا فَبَکی ، فَقُلتُ : ما یُبکیکَ یا رَسولَ اللّهِ ؟ ... قالَ : أبکی مِن ضَربَتِکَ عَلَی القَرنِ ⁽¹⁾، ولَطمِ فاطِمَةَ خَدَّها ، وطَعنَةِ الحَسَنِ فِی الفَخِذِ وَالسَّمِّ الَّذی یُسقی ، وقَتلِ الحُسَینِ . قالَ : فَبَکی أهلُ البَیتِ جَمیعا ، فَقُلتُ : یا رَسولَ اللّهِ ، ما خَلَقَنا رَبُّنا إلّا لِلبَلاءِ . ⁽²⁾

الأمالی للطوسی عن ابن عبّاس :لَمّا حَضَرَت رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله الوَفاةُ بَکی حَتّی بَلَّت دُموعُهُ لِحیَتَهُ ، فَقیلَ لَهُ : یا رَسولَ اللّهِ ما یُبکیکَ ؟ فَقالَ : أبکی لِذُرِّیَّتی وما تَصنَعُ بِهِم شِرارُ اُمَّتی مِن بَعدی ، کَأَنّی بِفاطِمَةَ ابنَتی وقَد ظُلِمَت بَعدی ، وهِیَ تُنادی : «یا أبَتاه ، یا أبَتاه» فَلا یُعینُها أحَدٌ مِن اُمَّتی . ⁽³⁾

الأمالی للصدوق عن ابن عباس :قالَ عَلِیٌّ علیه السلام لِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله : یا رَسولَ اللّهِ ، إنَّکَ لَتُحِبُّ عَقیلاً ؟ قالَ صلی الله علیه و آله : إی وَاللّهِ ، إنّی لَاُحِبُّهُ حُبَّینِ : حُبّا لَهُ ، وحُبّا لِحُبِّ أبی طالِبٍ لَهُ ، وإنَّ وَلَدَهُ لَمَقتولٌ فی مَحَبَّةِ وَلَدِکَ ، فَتَدمَعُ عَلَیهِ عُیونُ المُؤمِنینَ ، وتُصَلّی عَلَیهِ المَلائِکَةُ المُقَرَّبونَ . ثُمَّ بَکی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله حَتّی جَرَت دُموعُهُ عَلی صَدرِهِ ، ثُمَّ قالَ : إلَی اللّهِ أشکو ما تَلقی عِترَتی مِن بَعدی . ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلام :من و فاطمه و حسن و حسین، نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نشسته بودیم که ایشان رو به ما کرد و گریست . من گفتم : ای پیامبر خدا ! چرا گریه می کنید ؟ ... فرمود : «از ضربتی که بر فرق تو زده می شود ، و از چنگی که فاطمه بر گونه خود می زند ، و از نیزه ای که بر ران حسن فرو برده می شود و شرنگی که بر او نوشانده می شود ، و از کشته شدن حسین، گریه می کنم» . پس اهل خانه همه گریستند . من گفتم : ای پیامبر خدا ! پروردگارمان ما را فقط برای رنج و بلا آفریده است .

الأمالی ، طوسیـ به نقل از ابن عبّاس ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در هنگام وفاتش گریست، چندان که اشک، محاسن او را خیس کرد . گفته شد : ای پیامبر خدا ! چرا! گریه می کنید ؟ فرمود : «برای فرزندانم و کاری که بدترین های امّتم ، پس از من با آنها می کنند، می گریم . گویا دخترم فاطمه را می بینم که پس از من به او ستم شده و فریاد آه پدر ، آه پدرِ او بلند است و هیچ کس از امّتم به یاری اش نمی شتابد» .

الأمالی ، صدوقـ به نقل از ابن عبّاس ـ :علی علیه السلام به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله گفت : ای پیامبر خدا! شما عقیل را دوست می داری ؟ فرمود : «آری، به خدا ، دو بار دوستش دارم : یکی برای خودش و یکی برای آن که ابو طالب دوستش داشت . فرزند او در راه دوستی و محبّت فرزند تو، کشته می شود ، و دیدگان مؤمنان برایش می گریند ، و فرشتگان مقرّب بر او درود می فرستند» . سپس پیامبر خدا صلی الله علیه و آله چنان گریست که اشک هایش بر سینه اش جاری شد . آن گاه فرمود : «از آنچه پس از من بر سر خاندانم می آید، به خدا شِکوه می کنم» .

.

الأمالی للطوسی عن أبی لیلی :دَفَعَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله الرّایَةَ یَومَ خَیبَرَ إلی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام ... وقالَ لَهُ : اِتَّقِ الضَّغائِنَ ⁽¹⁾الَّتی لَکَ فی صَدرِ مَن لا یُظهِرُها إلّا بَعدَ مَوتی ، أولئِکَ یَلعَنُهُمُ اللّهُ ویَلعَنُهُمُ اللّاعِنونَ . ثُمَّ بَکَی النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله ، فَقیلَ : مِمَّ بُکاؤُکَ یا رَسولَ اللّهِ ؟ قالَ : أخبَرَنی جَبرَئیلُ علیه السلام أنَّهُم یَظلِمونَهُ وَیمنَعونَهُ حَقَّهُ ، ویُقاتِلونَهُ ویَقتُلونَ وُلدَهُ ، ویَظلِمونَهُم بَعدَهُ ، وأَخبَرَنی جَبرَئیلُ علیه السلام عَنِ اللّهِ عز و جل : أنَّ ذلِکَ یَزولُ إذا قامَ قائِمُهُم ، وعَلَت کَلِمَتُهُم ، وَاجتَمَعَتِ الاُمَّةُ عَلی مَحَبَّتِهِم . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :اِعتَنَقَنِی النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله ثُمَّ أجهَشَ باکِیا ، قُلتُ : ما یُبکیکَ ؟ قالَ : ضَغائِنُ قَومٍ لا یُبدونَها لَکَ إلّا مِن بَعدی . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :بَینَما رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله آخِذٌ بِیَدی ونَحنُ نَمشی فی بَعضِ سِکَکِ ⁽⁴⁾المَدینَةِ ، إذ أتَینا عَلی حَدیقَةٍ ، فَقُلتُ : یا رَسولَ اللّهِ ، ما أحسَنَها مِن حَدیقَةٍ ! قالَ : لَکَ فِی الجَنَّةِ أحسَنُ مِنها . ثُمَّ مَرَرنا بِاُخری فَقُلتُ : یا رَسولَ اللّهِ ، ما أحسَنَها مِن حَدیقَةٍ ! قالَ : لَکَ فِی الجَنَّةِ أحسَنُ مِنها ، حَتّی مَرَرنا بِسَبعِ حَدائِقَ ، کُلُّ ذلِکَ أقولُ : ما أحسَنَها ! ویَقولُ : لَکَ فِی الجَنَّةِ أحسَنُ مِنها . فَلَمّا خَلا لَهُ الطَّریقُ اعتَنَقَنی ثُمَّ أجهَشَ باکِیا ، قالَ : قُلتُ : یا رَسولَ اللّهِ ، ما یُبکیکَ ؟ قالَ : ضَغائِنُ فی صُدورِ أقوامٍ لا یُبدونَها لَکَ إلّا مِن بَعدی . قالَ : قُلتُ : یا رَسولَ اللّهِ ، فی سَلامَةٍ مِن دینی ؟ قالَ : فی سَلامَةٍ مِن دینِکَ . ⁽⁵⁾

.

الأمالی ، طوسیـ به نقل از ابو لیلی ـ :پیامبر صلی الله علیه و آله در روز خیبر، پرچم را به علی بن ابی طالب علیه السلام داد . . . و به او فرمود : «بترس از کینه های نهفته در سینه کسانی که جز پس از مرگ من، آنها را آشکار نمی سازند . اینان را خدا و لعنت کنندگان، لعنت می کنند» . پیامبر صلی الله علیه و آله سپس گریست. گفته شد : از چه گریه می کنید، ای پیامبر خدا ؟ فرمود : «جبرئیل علیه السلام به من خبرداد که اینان به او (علی) ستم می کنند و او را از حقّش محروم می نمایند ، و با او می جنگند و فرزندانش را می کشند و پس از وی، به آنان ستم می کنند . جبرئیل علیه السلام همچنین از جانب خداوند عز و جلبه من خبرداد که : چون قائم آنان قیام کند، این وضع از بین می رود و سخنشان بالا می گیرد (فرمانشان حاکم می شود) و همه امّت، دوستدار آنان می شوند» .

امام علی علیه السلام :پیامبر صلی الله علیه و آله مرا در آغوش گرفت و ناگهان بلند بلند گریه کرد . گفتم : چه موجب شده که گریه کنید؟ فرمود : «کینه های مردمانی نسبت به تو که فقط پس از مرگ من، آنها را آشکار می کنند».

امام علی علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله دستم را گرفته بود و در یکی از کوچه های مدینه قدم می زدیم که به باغی رسیدیم . من گفتم : چه باغ زیبایی، ای پیامبر خدا! فرمود : «در بهشت از این زیباتر برای تو هست» . سپس به باغ دیگری رسیدیم و من دوباره گفتم : چه باغ زیبایی، ای پیامبر خدا! فرمود : «در بهشت از این زیباتر برای تو هست» . تا این که به هفت باغ رسیدیم و هر بار من می گفتم : «چه باغ زیبایی!» و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله می فرمود : «در بهشت از این زیباتر برای تو هست» . چون راه خلوت شد ، ایشان مرا در آغوش گرفت و بلند بلند گریه کرد . من گفتم : ای پیامبر خدا! چه چیزی موجب شد که گریه کنید ؟ فرمود : «کینه های نهفته در سینه های عدّه ای نسبت به تو که جز پس از من، آنها را نمایان نمی سازند» . گفتم : ای پیامبر خدا ! [آن زمان] من در سلامت دینی هستم ؟ فرمود : «در سلامت دینی هستی» .

.

عنه علیه السلام :کُلُّ عَینٍ یَومَ القِیامَةِ باکِیَةٌ ، وکُلُّ عَینٍ یَومَ القِیامَةِ ساهِرَةٌ ، إلّا عَینَ مَنِ اختَصَّهُ اللّهُ بِکَرامَتِهِ ، وبَکی عَلی ما یُنتَهَکُ مِنَ الحُسَینِ وآلِ مُحَمَّدٍ علیهم السلام . ⁽¹⁾

الإمام الحسین علیه السلام :ما مِن عَبدٍ قَطَرَت عَیناهُ فینا قَطرَةً ، أو دَمَعَت عَیناهُ فینا دَمعَةً ، إلّا بَوَّأَهُ ⁽²⁾اللّهُ بِها فِی الجَنَّةِ حُقُبا ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

الإمام الحسین علیه السلام :أنَا قَتیلُ العَبرَةِ ⁽⁵⁾، لا یَذکُرُنی مُؤمِنٌ إلّا بَکی . ⁽⁶⁾

کفایة الأثر عن الکمیت بن أبی المستهلّ :دَخَلتُ عَلی سَیِّدی أبی جَعفَرٍ مُحَمَّدِ بنِ عَلِیٍّ الباقِرِ علیهماالسلام ، فَقُلتُ : یَابنَ رَسولِ اللّهِ ، إنّی قَد قُلتُ فیکُم أبیاتا ، أفَتَأذَنُ لی فی إنشادِها ؟ فَقالَ علیه السلام : إنَّها أیّامُ البیضِ ، قُلتُ : فَهُوَ فیکُم خاصَّةً ، قالَ علیه السلام : هاتِ ، فَأَنشَأتُ أقولُ : أضحَکَنِی الدَّهرُ وأَبکانیوَالدَّهرُ ذو صَرفٍ ⁽⁷⁾وأَلوانِ لِتِسعَةٍ بِالطَّفِّ قَد غودِرواصاروا جَمیعا رَهنَ أکفانِ فَبَکی علیه السلام وبَکی أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام ، وسَمِعتُ جارِیَةً تَبکی مِن وَراءِ الخِباءِ ، فَلَمّا بَلَغتُ إلی قَولی : وسِتَّةٌ لا یُتَجازی بِهِمبَنو عَقیلٍ خَیرُ فِتیانِ ثُمَّ عَلِیٌّ الخَیرُ مَولاهُمُ ⁽⁸⁾ذِکرُهُم هَیَّجَ أحزانی فَبَکی ، ثُمَّ قالَ علیه السلام : ما مِن رَجُلٍ ذَکَرَنا أو ذُکِرنا عِندَهُ فَخَرَجَ مِن عَینَیهِ ماءٌ ولَو قَدرَ مِثلِ جَناحِ البَعوضَةِ ، إلّا بَنَی اللّهُ لَهُ بَیتا فِی الجَنَّةِ ، وجَعَلَ ذلِکَ (الدَّمعَ) ⁽⁹⁾حِجابا بَینَهُ وبَینَ النّارِ . ⁽¹⁰⁾

.

امام علی علیه السلام :هر چشمی در روز قیامت، گریان است ، و هیچ چشمی در روز قیامت، خواب ندارد، مگر چشمی که خداوند، آن را به کرامت خود، مخصوص گردانیده و بر بی حرمتی به حسین و خاندان محمّد گریسته است .

امام حسین علیه السلام :هیچ بنده ای نیست که چشمان او به خاطر ما قطره ای اشک بریزند ، یا دیدگانش برای ما اشکبار شود، مگر آن که خداوند، بِدان سبب، روزگارانی دراز، او را در بهشت جای می دهد .

امام حسین علیه السلام :من کشته اشکم . هیچ مؤمنی مرا یاد نمی کند، مگر آن که بگرید .

کفایة الأثرـ به نقل از کمیت بن ابی مستهل ـ :خدمت سَرورم امام محمّد باقر علیه السلام رسیدم و گفتم : ای پسر پیامبر خدا! من در باره شما چند بیتی گفته ام . آیا اجازه می دهید آنها را بخوانم ؟ فرمود : «این روزها ایّام البیض ⁽¹⁾است» . گفتم : در خصوص شماست . فرمود : «بخوان» . من شروع به خواندن کردم : روزگار، مرا خنداند و گریاند و روزگار را دگرگونی ها و رنگ هاست برای نُه تنی که در طف رها شدند و همگی گروگان کفن ها شدند. ایشان گریست و امام صادق علیه السلام نیز گریه کرد ، و صدای گریه دخترکی را در پشت پرده هم شنیدم . چون به این ابیاتم رسیدم : و شش تنی که کسی به پای آنان نمی رسد فرزندان عقیل، این بهترین شهسواران سپس علی که بهترین آقای آنهاست یاد آنان، اندوه ها را در جانم شعله ور می سازد. ایشان باز گریست و سپس فرمود : «هیچ مردی نیست که از ما یاد کند یا در حضور او از ما یاد شود و از چشمانش حتّی به اندازه بال پشه ای ، اشک بیاید، مگر آن که خداوند برای او خانه ای در بهشت بنا می کند و آن اشک را مانعی میان او و آتش قرار می دهد» .

.

الإمام الصادق علیه السلام :مَن ذَکَرَنا أو ذُکِرنا عِندَهُ ، فَخَرَجَ مِن عَینِهِ مِثلُ جَناحِ الذُّبابِ ، غَفَرَ اللّهُ لَهُ ذُنوبَهُ ولَو کانَت أکثَرَ مِن زَبَدِ البَحرِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مَن دَمَعَت عَینُهُ فینا دَمعَةً ؛ لِدَمٍ سُفِکَ لَنا ، أو حَقٍّ نُقِصناهُ ، أو عِرضٍ انتُهِکَ لَنا ، أو لِأَحَدٍ من شیعَتِنا ، بَوَّأَهُ اللّهُ تَعالی بِها فِی الجَنَّةِ حُقُبا . ⁽²⁾

.

امام صادق علیه السلام :هر کس از [مصائب] ما یاد کند یا در حضور او از [مصائب] ما یاد شود و به اندازه بال پشه ای اشک از چشمانش خارج شود ، خداوند، گناهان او را می آمرزد، اگرچه بیشتر از کف دریا باشد .

امام صادق علیه السلام :هر کس به خاطر ما ، برای خونی که از ما ریخته شده یا حقّی که از ما گرفته شده یا هتک حرمتی که به ما یا به یکی از شیعیان ما شده است ، قطره اشکی از چشمش جاری شود، خداوند متعال به سبب آن ، او را روزگاری دراز در بهشت جای می دهد .

.

عنه علیه السلام :إنَّ الأَرضَ وَالسَّماءَ لَتَبکی مُنذُ قُتِلَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام رَحمَةً لَنا ، وما بَکی لَنا مِنَ المَلائِکَةِ أکثَرُ ، وما رَقَأَت ⁽¹⁾دُموعُ المَلائِکَةِ مُنذُ قُتِلنا . وما بَکی أحَدٌ رَحمَةً لَنا ولِما لَقینا إلّا رَحِمَهُ اللّهُ قَبلَ أن تَخرُجَ الدَّمعَةُ مِن عَینِهِ ، فَإِذا سالَت دُموعُهُ عَلی خَدِّهِ ، فَلَو أنَّ قَطرَةً مِن دُموعِهِ سَقَطَت فی جَهَنَّمَ ، لَأَطفَأَت حَرَّها حَتّی لا یوجَدَ لَها حَرٌّ . ⁽²⁾

الإمام الرضا علیه السلام :مَن تَذَکَّرَ مُصابَنا فَبَکی وأَبکی ، لَم تَبکِ عَینُهُ یَومَ تَبکِی العُیونُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :یا دِعبِلُ ، مَن بَکی وأَبکی عَلی مُصابِنا ولَو واحِدا ، کانَ أجرُهُ عَلَی اللّهِ . یا دِعبِلُ ، مَن ذَرَفَت عَیناهُ عَلی مُصابِنا وبَکی لِما أصابَنا مِن أعدائِنا ، حَشَرَهُ اللّهُ مَعَنا فی زُمرَتِنا . ⁽⁴⁾

راجع : موسوعة الإمام الحسین علیه السلام : ج ۶ ص ۱۰۱ (القسم الحادی عشر: إقامة مأتم الحسین علیه السلام وذکر مصائبه والبکاء علیه) .

۲ / ۶البُکاءُ لِفَقدِ الصّالِحینَالدّعوات :قالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : یا رَبِّ ، أیُّ عِبادِکَ أحَبُّ إلَیکَ ؟ قالَ : الَّذی یَبکی لِفَقدِ الصّالِحینَ ، کَما یَبکِی الصَّبِیُّ عَلی فَقدِ أبَوَیهِ . ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله لَمّا أتاهُ جَبرَئیلُ بِنَعیِ النَّجاشِیِّ ، بَکی بُکاءَ حَزینٍ عَلَیهِ ، وقالَ : إنَّ أخاکُم أصحَمَةَ ـ وهُوَ اسمُ النَّجاشِیِّ ـ ماتَ . ⁽⁶⁾

.

۲ / ۶ گریستن برای از دست دادن نیکان

امام صادق علیه السلام :از زمانی که امیر مؤمنان علیه السلام کشته شد ، آسمان و زمین ، از سر دلسوزی بر ما ، می گریند ، و گریه ای که فرشتگان برای ما کرده اند، بیشتر بوده است ، و از زمانی که ما کشته شده ایم، اشک های فرشتگان، قطع نشده است . و هر کس از سرِ دلسوزی برای ما و برای آنچه بر سر ما آمده است، گریه کند ، پیش از آن که اشک از چشمش خارج شود ، خداوند بر او رحمت می آورد ، و چون اشکش بر گونه اش جاری گردد ، اگر قطره ای از اشک های او در جهنّم بیفتد ، گرمای آن را فرو می نشاند، به طوری که برای آن گرمایی نمی ماند .

امام رضا علیه السلام :هر کس به یاد مصیبت ما افتد و بگرید و دیگران را بگریاند ، در آن روزی که دیدگان می گریند ، دیده او گریان نخواهد بود .

امام رضا علیه السلام :ای دِعبِل! هر کس بر مصیبت ما بگرید و بگریاند حتّی یک نفر را ، اجرش با خدا خواهد بود . ای دعبل! هر کس چشمانش بر مصیبت ما اشک ریزد و برای آنچه از دشمنانمان به ما رسیده است، بگرید ، خداوند، او را با ما و در گروه ما محشور می نماید .

ر . ک : دانش نامه امام حسین علیه السلام : ج ۹ ص ۳۳۱ (بخش یازدهم : عزاداری و گریه برای امام حسین علیه السلام ) .

۲ / ۶گریستن برای از دست دادن نیکانالدعوات :پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : پروردگارا ! کدام یک از بندگانت نزد تو محبوب تر است ؟ خداوند فرمود : «آن که برای از دست دادن نیکان، چنان بگرید که کودک برای از دست دادن پدر و مادرش می گرید» .

امام علی علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله هنگامی که جبرئیل خبر مرگ نجاشی را برایش آورد ، غمگنانه بر او گریست و فرمود : «برادرتان اصحمه ـ نام نجاشی ـ مُرد» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :خالِطُوا النّاسَ مُخالَطَةً إن مِتُّم مَعَها بَکَوا عَلَیکُم . ⁽¹⁾

الکافی عن علیّ بن إبراهیم رفعه :لَمّا ماتَ ذَرُّ بنُ أبی ذَرٍّ ، مَسَحَ أبو ذَرٍّ القَبرَ بِیَدِهِ ثُمَّ قالَ : رَحِمَکَ اللّهُ یا ذَرُّ ، وَاللّهِ إن کُنتَ بی بارّا ، ولَقَد قُبِضتَ وإنّی عَنکَ لَراضٍ ، أما وَاللّهِ ما بی فَقدُکَ ⁽²⁾، وما عَلَیَّ مِن غَضاضَةٍ ⁽³⁾، ومالی إلی أحَدٍ سِوَی اللّهِ مِن حاجَةٍ ، ولَولا هَولُ المُطَّلَعِ لَسَرَّنی أن أکونَ مَکانَکَ ، ولَقَد شَغَلَنِی الحُزنُ لَکَ عَنِ الحُزنِ عَلَیکَ ، وَاللّهِ ما بَکَیتُ لَکَ ولکِن بَکَیتُ عَلَیکَ ، فَلَیتَ شِعری ما ذا قُلتَ ، وماذا قیلَ لَکَ ؟ ثُمَّ قالَ : اللّهُمَّ إنّی قَد وَهَبتُ لَهُ مَا افتَرَضتَ عَلَیهِ مِن حَقّی ، فَهَب لَهُ مَا افتَرَضتَ عَلَیهِ مِن حَقِّکَ ، فَأَنتَ أحَقُّ بِالجودِ مِنّی . ⁽⁴⁾

راجع : ص ۳۲۲ ( بکاء الأرض والسماء ) .

۲ / ۷البُکاءُ فی شِدَّةِ المُصیبَةِالکافی عن منصور الصیقل :شَکَوتُ إلی أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام وَجدا ⁽⁵⁾وَجَدتُهُ عَلَی ابنٍ لی هَلَکَ ، حَتّی خِفتُ عَلی عَقلی . فَقالَ : إذا أصابَکَ مِن هذا شَیءٌ فَأَفِض مِن دُموعِکَ ؛ فَإِنَّهُ یَسکُنُ عَنکَ . ⁽⁶⁾

.

۲ / ۷ گریستن در سختی مصیبت

امام علی علیه السلام :با مردم چنان معاشرت کنید که اگر در آن حال مُردید، بر شما بگریند .

الکافیـ به نقل از علی بن ابراهیم ، در حدیثی که آن را به معصوم علیه السلام می رساند ـ :چون ذر ، پسر ابو ذر ، مُرد ، ابو ذر قبر او را با دستش صاف و هموار کرد (/ بر روی قبرش دست کشید) و سپس گفت : خدا تو را رحمت کند، ای ذر! به خدا سوگند که تو نسبت به من نیکوکار و فرمان بردار بودی ، و در حالی از دنیا رفتی که من از تو خشنودم . به خدا سوگند که از دست دادن تو، مرا اندوهگین نساخت ، و از من چیزی نکاست ، و مرا به هیچ کس جز خدا نیازی نیست . اگر ترس از قبر (/ صحرای محشر) نبود، هر آینه خوش حال می شدم که من به جای تو بودم [و من می مردم] . اندوهِ تو، مرا از اندوه خوردن بر [فقدان] تو باز می دارد . به خدا سوگند، من بر [مرگ ]تو، گریه نکردم؛ بلکه برای [نگرانی از آینده] تو گریستم . کاش می دانستم [در پاسخ به نکیر و منکر] چه گفتی و چه به تو گفته شد ! سپس گفت : بار خدایا ! من از حقّ خودم که بر او [نسبت به من] واجب ساخته بودی، گذشتم . پس تو نیز از حقّ خودت که بر او واجب کرده بودی ، بگذر ، که تو به بخشیدن، از من سزاوارتری .

ر . ک : ص ۳۲۳ (گریه کردن زمین و آسمان) .

۲ / ۷گریستن در سختی مصیبتالکافیـ به نقل از منصور صیقل ـ :به امام صادق علیه السلام از اندوه شدیدی که برای مرگ فرزندم به من دست داده بود و می ترسیدم که [در اثر آن،] عقلم را از دست بدهم ، شکایت کردم . فرمود : «هر گاه چنین حالتی به تو دست داد ، اشک بریز ؛ زیرا با این کار ، تسکین می یابی» .

.

الإمام الصادق علیه السلام :مَن خافَ عَلی نَفسِهِ مِن وَجدٍ بِمُصیبَةٍ فَلیُفِض مِن دُموعِهِ ؛ فَإِنَّهُ یَسکُنُ عَنهُ . ⁽¹⁾

۲ / ۸البُکاءُ لِفِراقِ الأَحِبَّةِالإمام الصادق علیه السلام :قالَ سَلمانُ : عَجِبتُ بِسِتًّ ، ثَلاثٍ أضحَکَتنی وثَلاثٍ أبکَتنی ؛ فَأَمَّا الَّتی أبکَتنی : فَفِراقُ الأَحِبَّةِ مُحَمَّدٍ وحِزبِهِ ، وهَولُ المُطَّلَعِ ، وَالوُقوفُ بَینَ یَدَیِ اللّهِ عز و جل ، وأَمَّا الَّتی أضحَکَتنی : فَطالِبُ الدُّنیا وَالمَوتُ یَطلُبُهُ ، وغافِلٌ ولَیسَ بِمَغفولٍ عَنهُ ، وضاحِکٌ مِل ءَ فیهِ لا یَدری أرَضِیَ اللّهُ أم سَخِطَ . ⁽²⁾

نهج البلاغة عن نوف البکالی عن الإمام علیّ علیه السلامـ فی خُطبَةٍ لَهُ ـ :أینَ إخوانِیَ الَّذینَ رَکِبُوا الطَّریقَ ومَضَوا عَلَی الحَقِّ ؟ أینَ عَمّارٌ ؟ وأَینَ ابنُ التَّیِّهانِ ؟ وأَینَ ذُو الشَّهادَتَینِ ؟ وأَینَ نُظَراؤُهُم مِن إخوانِهِمُ الَّذینَ تَعاقَدوا عَلَی المَنِیَّةِ ، واُبرِدَ ⁽³⁾بِرُؤوسِهِم إلَی الفَجَرَةِ ؟ قالَ : ثُمَّ ضَرَبَ بِیَدِهِ عَلی لِحَیتِهِ الشَّریفَةِ الکَریمَةِ ، فَأَطالَ البُکاءَ ، ثُمَّ قالَ علیه السلام : أوِّه عَلی إخوانِیَ الَّذینَ تَلَوُا القُرآنَ فَأَحکَموهُ ، وتَدَبَّرُوا الفَرضَ فَأَقاموهُ ، أحیَوُا السُّنَّةَ وأَماتُوا البِدعَةَ ، دُعوا لِلجِهادِ فَأَجابوا ، ووَثِقوا بِالقائِدِ فَاتَّبَعوهُ . ⁽⁴⁾

.

۲ / ۸ گریستن در فراق عزیزان

امام صادق علیه السلام :هر کس از غم و اندوه مصیبتی، بر جان خویش ترسید ، اشک بریزد ؛ غمش تسکین می یابد .

۲ / ۸گریستن در فراق عزیزانامام صادق علیه السلام :سلمان گفت : از شش چیز تعجّب کردم : سه چیز مرا می خنداند و سه چیز به گریه ام می اندازد . آن سه چیز که مرا می گریاند ، فراق عزیزانم محمّد صلی الله علیه و آله و گروه اوست ، و وحشت قبر (/ قیامت) ، و ایستادن در برابر خداوند عز و جل . و آن سه چیز که موجب خنده ام می شود ، طالب دنیاست، در حالی که مرگ در طلب اوست ، و غافلی که در مورد او غفلت نمی شود ، و کسی که صدایش به خنده بلند می شود، در حالی که نمی داند آیا خدا از او خشنود است یا ناخشنود .

نهج البلاغةـ به نقل از نوف بکالی ـ :امام علی علیه السلام فرمود : «کجایند آن برادران من که گام در راه نهادند و مسیر حق را پیمودند ؟ کجاست عمّار ؟ کجاست پسر تیّهان ؟ کجاست ذو الشهادتین ؟ و کجایند برادران همتای ایشان که بر مرگ [و کشته شدن در راه حق ]هم پیمان شدند و سرهایشان نزد تبهکاران فرستاده شد ؟». ایشان سپس با دست خود بر محاسن شریف و گرامی اش زد و لختی بسیار گریست و آن گاه فرمود : «دردا و دریغا بر آن برادران من که قرآن را خواندند و استوارش ساختند ، و در باره فرایض [الهی] اندیشیدند و آنها را بر پا داشتند ، سنّت [پیامبر] را زنده کردند و بدعت را میراندند ، به جهاد فرا خوانده شدند و لبّیک گفتند ، و به رهبر خویش اعتماد کردند و از او پیروی نمودند .

.

الأمالی للمفید عن أبی جهضم الأزدی عن أبیهـ فی حَدیثِ إخراجِ عُثمانَ أبا ذَرٍّ إلَی الرَّبَذَةِ ـ :وتَقَدَّمَ أن لا یُشَیِّعَهُ أحَدٌ مِنَ النّاسِ ، فَبَلَغَ ذلِکَ أمیرَ المُؤمِنینَ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ علیه السلام ، فَبَکی حَتّی بَلَّ لِحیَتَهُ بِدُموعِهِ ، ثُمَّ قالَ علیه السلام : أهکَذا یُصنَعُ بِصاحِبِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؟! إنّا للّهِِ وإنّا إلَیهِ راجِعونَ . ثُمَّ نَهَضَ ومَعَهُ الحَسَنُ وَالحُسَینُ علیهماالسلام وعَبدُ اللّهِ بنُ العَبّاسِ وَالفَضلُ وقُثَمُ وعُبَیدُ اللّهِ ، حَتّی لَحِقوا أبا ذَرٍّ فَشَیَّعوهُ ، فَلَمّا بَصُرَ بِهِم أبو ذَرٍّ رَحِمَهُ اللّهُ حَنَّ إلَیهِم وبَکی عَلَیهِم ، وقالَ : بِأَبی وُجوهٌ إذا رَأَیتُها ذَکَرتُ بِها رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وشَمَلَتنِی البَرَکَةُ بِرُؤیَتِها ... . فَوَدَّعَهُ القَومُ ، ورَجَعوا وهُم یَبکونَ عَلی فِراقِهِ . ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلام :لَمّا حَضَرَتِ الحَسَنَ علیه السلام الوَفاةُ بَکی ، فَقیلَ لَهُ : یَابنَ رَسولِ اللّهِ ، تَبکی ومَکانُکَ مِن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله الَّذی أنتَ بِهِ ، وقَد قالَ فیکَ ما قالَ ، وقَد حَجَجتَ عِشرینَ حَجَّةً ماشِیا ، وقَد قاسَمتَ مالَکَ ثَلاثَ مَرّاتٍ حَتَّی النَّعلَ بِالنَّعلِ ؟! فَقالَ : إنَّما أبکی لِخَصلَتَینِ : لِهَولِ المُطَّلَعِ ، وفِراقِ الأَحِبَّةِ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فِی الدّیوانِ المَنسوبِ إلَیهِ فی رِثاءِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ : نَفسی عَلی زَفَراتِها مَحبوسَةٌیا لَیتَها خَرَجَت مَعَ الزَّفَراتِ ⁽³⁾لا خَیرَ بَعدَکَ فِی الحَیاةِ وإنَّماأبکی مَخافَةَ أن تَطولَ حَیاتی ⁽⁴⁾

.

الأمالی ، مفیدـ به نقل از ابو جهضم ازدی ، از پدرش ، در بیان تبعید شدن ابو ذر به ربذه به دستور عثمان ـ :و دستور داد که هیچ کس از مردم ، او را بدرقه نکند . خبر به امیر مؤمنان ، علی بن ابی طالب علیه السلام رسید . ایشان چندان گریست که محاسنش از اشک تر شد . سپس فرمود : «با [یارِ] همراه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله این گونه رفتار می شود ! انّا للّه و إنّا إلیه راجعون» . آن گاه برخاست و حسن و حسین علیهم السلام و عبد اللّه بن عبّاس و فضل و قُثَم و عبید اللّه نیز با ایشان همراه شدند تا به ابو ذر رسیدند و او را مشایعت کردند . ابو ذر ـ که خدا او را رحمت کند ـ با دیدن آنها ، مشتاقانه به سویشان شتافت و بر آنان گریست و گفت : پدرم به فدای چهره هایی که هر گاه آنها را می بینم ، به یاد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله می افتم ، و با دیدنشان برکت ، وجودم را فرا می گیرد... . پس ، آن عدّه با او خداحافظی کردند و در حالی که از فراق او می گریستند ، باز گشتند .

امام باقر علیه السلام :حسن علیه السلام چون هنگام رحلتش فرا رسید ، گریست . گفته شد : ای پسر پیامبر خدا ! شما چرا گریه می کنید، در حالی که نسبت به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله چنان جایگاهی دارید ، و در حقّ شما گفتنی ها گفته است ، و بیست مرتبه پیاده به حج رفته اید ، و سه بار دارایی خود را [میان خود و تهی دستان و نیازمندان ، به طور برابر ]تقسیم کرده اید تا جایی که کفشی دادید و کفشی برای خود نگه داشتید؟! فرمود : «برای دو چیز می گریم : برای وحشت قبر و قیامت ، و جدا شدن از عزیزان و دوستان» .

امام علی علیه السلامـ در دیوان منسوب به ایشان، در سوگ پیامبر صلی الله علیه و آله ـ :جانم زندانی نفس های خویش است و ای کاش با نفس ها خارج می شد! پس از تو در زندگی، خیری نیست ؛ بلکه از این می گریم که زندگی ام به درازا کشد .

.

۲ / ۹البُکاءُ عَلی سوءِ الخاتِمَةِصحیح البخاری عن ابن عمر :لَمّا مَرَّ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله بِالحِجرِ قالَ : لا تَدخُلوا مَساکِنَ الَّذینَ ظَلَموا أنفُسَهُم ، أن یُصیبَکُم ما أصابَهُم ، إلّا أن تَکونوا باکینَ . ثُمَّ قَنَّعَ رَأسَهُ ، وأَسرَعَ السَّیرَ ، حَتّی أجازَ الوادِیَ . ⁽¹⁾

۲ / ۱۰البُکاءُ عَلَی الدّینِ إذا وَلِیَهُ غَیرُ أهلِهِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا تَبکوا عَلَی الدّینِ إذا وَلِیَهُ أهلُهُ ، ولکِنِ ابکوا عَلَیهِ إذا وَلِیَهُ غَیرُ أهلِهِ . ⁽²⁾

.

۲ / ۹ گریستن بر بدفرجامی

۲ / ۱۰ گریستن بر دین، آن گاه که به دست نااهل می افتد

۲ / ۹گریستن بر بدفرجامیصحیح البخاریـ به نقل از ابن عمر ـ :پیامبر صلی الله علیه و آله از [وادی اصحاب] حِجر، عبور کرد و فرمود : «در سراهای کسانی که بر خویشتن ستم کردند ، وارد نشوید . مبادا بلایی که بر سر آنان آمد، بر سر شما نیز بیاید ، مگر در حال گریستن» و سپس سرش را پوشاند و به شتاب حرکت کرد تا از وادی گذشت .

۲ / ۱۰گریستن بر دین، آن گاه که به دست نااهل می افتدپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بر دین، آن گاه که در دست اهلش است ، گریه نکنید ؛ بلکه آن گاه بر آن بگریید که به دست نااهلان می افتد .

.

الفَصلُ الثّالِث : مبادئ البکاء الممدوح۳ / ۱العِلمُالکتاب«إِنَّ الَّذِینَ أُوتُواْ الْعِلْمَ مِن قَبْلِهِ إِذَا یُتْلَی عَلَیْهِمْ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا * وَ یَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِن کَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًا * وَ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ یَبْکُونَ وَ یَزِیدُهُمْ خُشُوعًا» . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا أبا ذَرٍّ ، مَن اُوتِیَ مِنَ العِلمِ ما لا یُبکیهِ ، لَحَقیقٌ أن یَکونَ قَد اُوتِیَ عِلما لا یَنفَعُهُ ؛ لِأَنَّ اللّهَ نَعَتَ العُلَماءَ فَقالَ عز و جل : «إِنَّ الَّذِینَ أُوتُواْ الْعِلْمَ مِن قَبْلِهِ إِذَا یُتْلَی عَلَیْهِمْ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا * وَ یَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِن کَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًا * وَ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ یَبْکُونَ وَ یَزِیدُهُمْ خُشُوعًا» . یا أبا ذَرٍّ ، مَنِ استَطاعَ أن یَبکِیَ فَلیَبکِ ، ومَن لَم یَستَطِع فَلیُشعِر قَلبَهُ الحُزنَ وَلیَتَباکَ . ⁽²⁾

.

فصل سوم : خاستگاه های گریه پسندیده

۳ / ۱ علم و معرفت

فصل سوم : خاستگاه های گریه پسندیده۳ / ۱علم و معرفتقرآن«بی گمان، کسانی که پیش از [ نزول ] آن ، دانش یافته اند ، چون [ این کتاب ] بر آنان خوانده شود، سجده کنان به روی ، در می افتند و می گویند: «منزّه است پروردگار ما ، که وعده پروردگار ما قطعاً انجام شدنی است» و بر روی زمین می افتند و می گریند و بر فروتنی آنها می افزاید» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای ابو ذر! به هر کس علمی داده شده که او را نمی گریاند، بی گمان، به او علمی ناسودمند داده اند ؛ چرا که خداوند عز و جل در وصف عالمان فرموده است : «کسانی که پیش از [ نزول ]آن ، دانش یافته اند ، چون [ این کتاب ]بر آنان خوانده شود، سجده کنان به روی ، در می افتند و می گویند: «منزّه است پروردگار ما ، که وعده پروردگار ما قطعاً انجام شدنی است» و بر روی زمین می افتند و می گریند و بر فروتنی آنها می افزاید» . ای ابو ذر! کسی که می تواند بگرید ، بگرید ، و کسی که نمی تواند ، دلش را اندوهگین سازد و وانمود به گریستن کند .

.

عنه صلی الله علیه و آله :إنّی أری ما لا تَرَونَ ، وأَسمَعُ ما لا تَسمَعونَ ؛ أطَّتِ السَّماءُ ⁽¹⁾وحُقَّ لَها أن تَئِطَّ ! ما فیها مَوضِعُ أربَعِ أصابِعَ إلّا ومَلَکٌ واضِعٌ جَبهَتَهُ ساجِدا للّهِِ ، وَاللّهِ لَو تَعلَمونَ ما أعلَمُ ، لَضَحِکتُم قَلیلاً ولَبَکَیتُم کَثیرا ، وما تَلَذَّذتُم بِالنِّساءِ عَلَی الفُرُشِ ، ولَخَرَجتُم إلَی الصُّعُداتِ ⁽²⁾تَجأَرونَ إلَی اللّهِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :سُعِرَتِ ⁽⁴⁾النّارُ لِأَهلِ النّارِ ، وجاءَتِ الفِتَنُ کَقِطَعِ اللَّیلِ المُظلِمِ ، لَو تَعلَمونَ ما أعلَمُ لَضَحِکتُم قَلیلاً ولَبَکَیتُم کَثیرا . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :عُرِضَت عَلَیَّ الجَنَّةُ وَالنّارُ ، فَلَم أرَ کَالیَومِ فِی الخَیرِ وَالشَّرِّ ، ولَو تَعلَمونَ ما أعلَمُ لَضَحِکتُم قَلیلاً ولَبَکَیتُم کَثیرا . ⁽⁶⁾

صحیح مسلم عن أنس عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :وَالَّذی نَفسُ مُحَمَّدٍ بِیَدِهِ! لَو رَأَیتُم ما رَأَیتُ لَضَحِکتُم قَلیلاً ولَبَکَیتُم کَثیرا . قالوا : وما رَأَیتَ یا رَسولَ اللّهِ ؟ قالَ : رَأَیتُ الجَنَّةَ وَالنّارَ . ⁽⁷⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من چیزی را می بینم که شما نمی بینید و چیزی را می شنوم که شما نمی شنوید . آسمان نالید و حق داشت که بنالد ؛ زیرا در آن به اندازه چهار انگشت جا نیست، مگر این که در آن جا فرشته ای پیشانی اش را برای خدا به سجده نهاده است . به خدا سوگند، اگر آنچه را من می دانم، شما می دانستید، بی گمان، کم می خندیدید و بسیار می گریستید ، و از زنان در بستر، کام نمی گرفتید ، و سر به بیابان می گذاشتید و به درگاه خدا زاری و شیون می کردید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آتش برای دوزخیان، شعله ور گشته و فتنه ها چونان پاره های شب تار، از راه رسیده اند . اگر آنچه را من می دانم، شما می دانستید، بی گمان، اندک می خندیدید و بسیار می گریستید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بهشت و دوزخ به من نمایانده شدند و همانند امروز ، در خوبی و بدی ، هرگز ندیده ام . اگر آنچه را من می دانم، شما می دانستید، هر آینه اندک می خندیدید و بسیار می گریستید .

صحیح مسلمـ به نقل از اَ نَس ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «سوگند به آن که جان محمّد در دست اوست ، اگر آنچه را من دیدم، شما می دیدید، هر آینه اندک می خندیدید و فراوان می گریستید» . گفتند : شما چه دیدید، ای پیامبر خدا ؟ فرمود : «بهشت و دوزخ را دیدم» .

.

تاریخ دمشق عن أبی الدرداء :لَو تَعلَمونَ ما أنتُم لاقونَ بَعدَ المَوتِ ، ما أکَلتُم طَعاما ، ولا شَرِبتُم شَرابا عَلی شَهوَةٍ أبَدا ، ولا دَخَلتُم بَیتا تَستَظِلّونَ فی ظِلِّهِ أبَدا ، ولَبَرَزتُم إلَی الصُّعُداتِ تَلدِمونَ ⁽¹⁾صُدورَکُم ، وتَبکونَ عَلی أنفُسِکُم . ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :أیُّهَا النّاسُ! أظَلَّتکُمُ الفِتَنُ کَقِطَعِ اللَّیلِ المُظلِمِ . أیُّهَا النّاسُ! لَو تَعلَمونَ ما أعلَمُ لَبَکَیتُم کَثیرا وضَحِکتُم قَلیلاً . أیُّهَا النّاسُ ! استَعیذوا بِاللّهِ مِن عَذابِ القَبرِ ؛ فَإِنَّ عَذابَ القَبرِ حَقٌّ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یَنبَغی لِلعالِمِ أن یَکونَ قَلیلَ الضِّحکِ ، کَثیرَ البُکاءِ . ⁽⁴⁾

الإمام الحسین علیه السلام :کُنّا جُلوسا فِی المَسجِدِ ، إذ صَعِدَ المُؤَذِّنُ المَنارَةَ ، فَقالَ : «اللّهُ أکبَرُ اللّهُ أکبَرُ» ، فَبَکی أمیرُ المُؤمِنینَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام ، وبَکَینا بِبُکائِهِ . فَلَمّا فَرَغَ المُؤَذِّنُ ، قالَ : أتَدرونَ ما یَقولُ المُؤَذِّنُ ؟ قُلنا : اللّهُ ورَسولُهُ ووَصِیُّهُ أعلَمُ . فَقالَ : لَو تَعلَمونَ ما یَقولُ ، لَضَحِکتُم قَلیلاً ولَبَکَیتُم کَثیرا . ⁽⁵⁾

.

تاریخ دمشقـ به نقل از ابو دردا ـ :اگر بدانید که پس از مرگ با چه رو به رو می شوید ، هرگز از روی میل، غذا نمی خوردید ، و آشامیدنی نمی نوشیدید ، و هیچ گاه وارد خانه ای نمی شدید تا در سایه آن بیارمید ، و سر به بیابان ها می گذاشتید ، و بر سر و سینه خود می کوفتید ، و بر حال خویش می گریستید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای مردم! فتنه ها همچون پاره های شب تار، شما را در میان گرفته اند . ای مردم! اگر آنچه را من می دانم، شما بدانید، بی گمان، بسیار می گریید و اندک می خندید . ای مردم! از عذاب قبر، به خدا پناه ببرید، که عذاب قبر، حقیقت دارد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سزاوار است که عالم، کم خنده و پرگریه باشد .

امام حسین علیه السلام :در مسجد نشسته بودیم که مؤذّن به بالای گل دسته رفت و گفت : «اللّه أکبر ، اللّه أکبر» . امیر مؤمنان علی بن ابی طالب گریست و ما نیز از گریه او گریستیم . چون مؤذّن اذان را تمام کرد ، امیر مؤمنان علیه السلام فرمود : «آیا می دانید که مؤذّن چه می گوید ؟». گفتیم : خدا و پیامبرش و وصیّ او داناترند . فرمود : «اگر بدانید که چه می گوید ، هر آینه اندک می خندید و بسیار می گریید» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :البُکاءُ مِن خیفَةِ اللّهِ لِلبُعدِ عَنِ اللّهِ ، عِبادَةُ العارِفینَ . ⁽¹⁾

۳ / ۲الإِیمانُالکتاب«وَلَا عَلَی الَّذِینَ إِذَا مَا أَتَوْکَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُکُمْ عَلَیْهِ تَوَلَّواْ وَّ أَعْیُنُهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا أَلَّا یَجِدُواْ مَا یُنفِقُونَ» . ⁽²⁾

الحدیثتفسیر القمّی :جاءَ البَکّاؤونَ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وهُم سَبعَةٌ ؛ مِن بَنی عَمرِو بنِ عَوفٍ : سالِمُ بنُ عُمَیرٍ ، قَد شَهِدَ بَدرا لَا اختِلافَ فیهِ . ومِن بَنی واقِفٍ : هَرَمِیُّ بنُ عُمَیرٍ . ومِن بَنی حارِثَةَ : عُلَیَّةُ بنُ زَیدٍ ـ وهُوَ الَّذی تَصَدَّقَ بِعِرضِهِ ؛ وذلِکَ أنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله أمَرَ بِصَدَقَةٍ فَجَعَلَ النّاسُ یَأتونَ بِها ، فَجاءَ عُلَیَّةُ فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، وَاللّهِ ما عِندی ما أتَصَدَّقُ بِهِ ، وقَد جَعَلتُ عِرضی ⁽³⁾حِلّاً ، فَقالَ لَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : «قَد قَبِلَ اللّهُ صَدَقَتَکَ» ـ . ومِن بَنی مازِنِ بنِ النَّجّارِ : أبو لَیلی عَبدُ الرَّحمنِ بنُ کَعبٍ . ومِن بَنی سَلِمَةَ : عَمرُو بنُ غَنَمَةَ . ومِن بَنی زُرَیقٍ : سَلَمَةُ بنُ صَخرٍ . ومِن بَنِی العِرباضِ : ناصِرُ بنُ سارِیَةَ السُّلَمِیُّ . هؤُلاءِ جاؤوا إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَبکونَ ، فَقالوا : یا رَسولَ اللّهِ ، لَیسَ بِنا قُوَّةٌ أن نَخرُجَ مَعَکَ ! فَأَنزَلَ اللّهُ فیهِم : «لَّیْسَ عَلَی الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَی الْمَرْضَی وَلَا عَلَی الَّذِینَ لَا یَجِدُونَ مَا یُنفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُواْ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ مَا عَلَی الْمُحْسِنِینَ مِن سَبِیلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِیمٌ * وَلَا عَلَی الَّذِینَ إِذَا مَا أَتَوْکَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُکُمْ عَلَیْهِ تَوَلَّواْ وَّ أَعْیُنُهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا أَلَّا یَجِدُواْ مَا یُنفِقُونَ» ⁽⁴⁾، قالَ وإنَّما سَأَلوا هؤُلاءِ البَکّاؤونَ نَعلاً یَلبَسونَها . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۲ ایمان

امام علی علیه السلام :گریستن از ترس دوری از خدا ، عبادت عارفان است .

۳ / ۲ایمانقرآن«و [ نیز ] گناهی نیست بر کسانی که چون پیش تو آمدند تا سوارشان کنی [ و ] گفتی: «چیزی پیدا نمی کنم تا بر آن سوارتان کنم» ، بازگشتند و در اثر اندوه ، از چشمانشان اشک فرو می ریخت که [ چرا ] چیزی نمی یابند تا [ در راه جهاد ] خرج کنند» .

حدیثتفسیر القمّی :گریه کنندگان نزد پیامبر خدا آمدند . آنان، هفت نفر بودند : از بنی عمرو بن عوف : سالم بن عُمَیر ـ که به اتّفاق همگان ، در جنگ بدر شرکت داشت ـ ، از بنی واقف : هَرَمیّ بن عَمیر ، از بنی حارثه : عُلیّة بن زید ـ و او همان کسی است که آبرویش را صدقه داد و داستانش از این قرار است که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله [در جنگ تبوک ]دستور داد صدقه بدهند و مردم شروع به آوردن صدقات [و کمک های خود] کردند . عُلیّه آمد و گفت : ای پیامبر خدا ! به خدا سوگند، من چیزی ندارم که صدقه بدهم ؛ ولی آبرویم را حلال کردم ⁽¹⁾و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود : «خدا صدقه ات را پذیرفت» ـ ، از بنی مازن بن نجّار : ابو لیلی عبد الرحمان بن کعب ، از بنی سلمه : عمرو بن غنمه ، از بنی زُرَیق : سَلَمة بن صَخر ، و از بنی عِرباض : ناصر بن ساریه سُلَمی . اینان گریه کنان نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمدند و گفتند : ای پیامبر خدا ! ما توان آمدن با شما را نداریم . پس خداوند، این آیات را در باره آنان فرو فرستاد : «بر ناتوانان و بر بیماران و بر کسانی که چیزی نمی یابند [ تا در راه جهاد ] خرج کنند ـ در صورتی که برای خدا و پیامبرش خیرخواهی کنند ـ هیچ گناهی نیست ، [ و نیز ]بر نیکوکاران، ایرادی نیست ، و خدا آمرزنده مهربان است . و [ نیز ] گناهی نیست بر کسانی که چون پیش تو آمدند تا [بر مَرکبی] سوارشان کنی [ و ]گفتی: «چیزی پیدا نمی کنم تا بر آن سوارتان کنم» ، بازگشتند و در اثر اندوه ، از چشمانشان اشک فرو می ریخت که [ چرا ] چیزی نمی یابند تا [ در راه جهاد ] خرج کنند» . این گریه کنندگان، کفشی می خواستند که بپوشند [و به جنگ بروند و همان را هم پیامبر صلی الله علیه و آله نداشت که در اختیارشان بگذارد] .

.

الدرّ المنثور عن الزهری ویزید بن یسار وعبد اللّه بن أبی بکر وعاصم بن عمرو بن قتادة وغیرهم :إنَّ رِجالاً مِنَ المُسلِمینَ أتَوا رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله وهُمُ البَکّاؤونَ ، وهُم سَبعَةُ نَفَرٍ مِنَ الأَنصارِ وغَیرِهِم ؛ مِن بَنی عَمرِو بنِ عَوفٍ : سالِمُ بنُ عُمَیرٍ . ومِن بَنی حارِثَةَ : عُتبَةُ بنُ زَیدٍ . ومِن بَنی مازِنِ بنِ النَّجّارِ : أبو لَیلی عَبدُ الرَّحمنِ بنُ کَعبٍ . ومِن بَنی سَلِمَةَ : عَمرُو بنُ عَمرِو بنِ جهامِ بنِ الجمَوحِ . ومِن بَنی واقِفٍ : هَرَمِیُّ بنُ عَمروٍ . ومِن بَنی مُزَینَةَ عَبدُ اللّهِ بنُ مَعقِلٍ . ومِن بَنی فَزارَةَ : عِرباضُ بنُ سارِیَةَ . فَاستَحمَلوا رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله وکانوا أهلَ حاجَةٍ، قالَ: «لا أجِدُ ما أحمِلُکُم عَلَیهِ». ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی وَصفِ المُؤمِنینَ ـ :جَرَحَ طولُ الأَسی ⁽²⁾قُلوبَهُم ، وطولُ البُکاءِ عُیونَهُم . ⁽³⁾

.

الدرّ المنثورـ به نقل از زُهْری و یزید بن یسار و عبد اللّه بن ابی بکر و عاصم بن عمرو بن قَتاده و دیگران ـ :مردانی از مسلمانان، گریه کنان نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمدند . آنان، هفت نفر از انصار و غیر انصار بودند : سالم بن عمیر از بنی عمرو بن عوف ، عتبة بن زید از بنی حارثه ، ابو لیلی عبد الرحمان بن کعب از بنی مازن بن نجّار ، عمرو بن عمرو بن جهام بن جموح از بنی سلمه ، هَرَمی بن عمرو از بنی واقف ، عبد اللّه بن معقل از بنی مُزَینه ، و عرباض بن ساریه از بنی فزاره . این عدّه ـ که مردمانی تهی دست و نیازمند بودند ـ ، از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله خواستند که مرکبی در اختیارشان بگزارد تا به جهاد بروند . ایشان فرمود : «من مرکبی ندارم که سوارتان کنم» .

امام علی علیه السلامـ در وصف مؤمنان ـ :اندوهِ بسیار، دل های آنان را ریش کرده است ، و گریه بسیار، دیدگانشان را .

.

الفتوح :بَکَی الأَشتَرُ ، فَقالَ لَهُ عَلِیٌّ علیه السلام : ما یُبکیکَ ؟ لا أبکَی اللّهُ عَینَیکَ ⁽¹⁾! فَقالَ : أبکی یا أمیرَ المُؤمِنینَ لِأَنّی أرَی النّاسَ یُقتَلونَ بَینَ یَدَیکَ وأَنَا لا اُرزَقُ الشَّهادَةَ فَأَفوزَ بِها . فَقالَ لَهُ عَلِیٌّ علیه السلام : أبشِر بِالخَیرِ یا مالِکُ ! ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ ضِمنَ کَلامٍ لَهُ فی أوصافِ المُؤمِنینَ الکامِلینَ ـ :فَهُمُ الخَفِیُّ عَیشُهُم ⁽³⁾، المُنتَقِلَةُ دِیارُهُم مِن أرضٍ إلی أرضٍ ، الخَمیصَةُ بُطونُهُم مِنَ الصِّیامِ ، الذُّبلَةُ شِفاهُهُم مِنَ التَّسبیحِ ، العُمشُ ⁽⁴⁾العُیونِ مِنَ البُکاءِ ، الصُّفرُ الوُجوهِ مِنَ السَّهَرِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا قیلَ لَهُ : ما عَلاماتُ المُؤمِنِ ؟ ـ :أربَعَةٌ : نَومُهُ کَنَومِ الغَرقی ، وأَکلُهُ کَأَکلِ المَرضی ، وبُکاؤُهُ کَبُکاءِ الثَّکلی ، وقُعودُهُ کَقُعودِ الواثِبِ ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾

۳ / ۳رَحمَةُ اللّه عزّوجلِّرسول اللّه صلی الله علیه و آله :بُکاءُ العُیونِ ، وخَشیَةُ القُلوبِ ، مِن رَحمَةِ اللّهِ تَعالی . ⁽⁸⁾

.

۳ / ۳ رحمت خدا

الفتوح :اَشتر گریست . علی علیه السلام به او فرمود : «چرا گریه می کنی ؟ خدا دیدگانت را نگریاند!». گفت : ای امیر مؤمنان ! برای این می گریم که می بینم دیگران در رکاب تو کشته می شوند؛ امّا شهادت، روزیِ من نمی شود تا بِدان کامیاب شوم . علی علیه السلام به او فرمود : «بشارت باد تو را به خیر [و شهادت] ، ای مالک!».

امام صادق علیه السلامـ از سخنان ایشان در اوصاف مؤمنان کامل ـ :مخفیانه زندگی می کنند ، پیوسته از سرزمینی به سرزمینی منتقل می شوند ، شکم هایشان از روزه داری گود افتاده ، لب هایشان از [بسیاریِ] تسبیح خدا خشکیده ، چشمانشان از گریستن، کم سو گشته و چهره هایشان از شب زنده داری، به زردی گراییده است .

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ این سؤال که : نشانه های مؤمن چیست ؟ ـ :چهار چیز : خوابش چون خوابیدن شخص در حال غرق شدن است ، خوردنش چون خوردن شخص بیمار است ، گریه اش چون گریستن زن فرزند مرده است ، و نشستنش چون نشستن شخص آماده برخاستن است .

۳ / ۳رحمت خداپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :گریه چشم ها و بیم دل ها [از خدا] ، از رحمت خداوند متعال است .

.

۳ / ۴الرَّحمَةُصحیح البخاری عن اُسامة بن زید :أرسَلَتِ ابنَةُ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله إلَیهِ : إنَّ ابنا لی قُبِضَ فَائتِنا ، فَأَرسَلَ یُقرِئُ السَّلامَ ، ویَقولُ : إنَّ للّهِِ ما أخَذَ ولَهُ ما أعطی ، وکُلٌّ عِندَهُ بِأَجَلٍ مُسَمّیً ، فَلتَصبِر وَلتَحتَسِب . فَأَرسَلَت إلَیهِ تُقسِمُ عَلَیهِ لَیَأتِیَنَّها ، فَقامَ ومَعَهُ : سَعدُ بنُ عُبادَةَ ، ومُعاذُ بنُ جَبَلٍ ، واُبَیُّ بنُ کَعبٍ ، وزَیدُ بنُ ثابِتٍ ورِجالٌ ، فَرُفِعَ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله الصَّبِیُّ ونَفسُهُ تَتَقَعقَعُ ⁽¹⁾، قالَ : حَسِبتُهُ أنَّهُ قالَ : کَأَنَّها شَنٌّ ⁽²⁾، فَفاضَت عَیناهُ ، فَقالَ سَعدٌ : یا رَسولَ اللّهِ ، ما هذا ؟ فَقالَ : هذِهِ رَحمَةٌ جَعَلَهَا اللّهُ فی قُلوبِ عِبادِهِ ، وإنَّما یَرحَمُ اللّهُ مِن عِبادِهِ الرُّحَماءَ . ⁽³⁾

حلیة الأولیاء عن أنس :نَظَرَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إلَی ابنِهِ إبراهیمَ وهُوَ فی حِجرِهِ یَموتُ ، فَفاضَت عَیناهُ ، فَقالَ لَهُ عَبدُ الرَّحمنِ : أتَبکی یا رَسولَ اللّهِ وقَد نَهَیتَنا عَنِ البُکاءِ ؟! فَقالَ : إنّی لَم أنهَکُم عَن هذا ، إنَّ هذا رَحمَةٌ ، مَن لا یَرحَم لا یُرحَم . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۴ دل رحمی

۳ / ۴دل رحمیصحیح البخاریـ به نقل از اسامة بن زید ـ :دختر پیامبر صلی الله علیه و آله به ایشان پیغام داد که : پسرم از دنیا رفت ! بیایید . پیامبر صلی الله علیه و آله سلام فرستاد و فرمود : «از خداست آنچه می ستاند و از اوست آنچه می دهد ، و هر کسی را نزد او اجلی معیّن است . پس شکیبا باش و در راه خدا به حساب آور» . دختر پیامبر صلی الله علیه و آله کسی را نزد ایشان فرستاد و ایشان را سوگند داد که بیاید . پس پیامبر صلی الله علیه و آله به همراه سعد بن عباده و معاذ بن جبل و اُبَیّ بن کعب و زید بن ثابت و چند نفر دیگر رفتند . کودک را که ـ گمان می کنم گفت : مانند مَشک خشکیده ای ـ سینه اش صدا می کرد ، به نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آوردند . چشمان ایشان ، غرق اشک شد . سعد گفت : این اشک ها چیست ، ای پیامبر خدا ؟ فرمود : «این، رحم است که خداوند، آن را در دل های بندگانش نهاده است ، و خدا به بندگان دل رحمش رحم می کند» .

حلیة الأولیاءـ به نقل از اَ نَس ـ :پیامبر صلی الله علیه و آله به پسر خویش ابراهیم ـ که در آغوشش در حال جان کندن بود ـ ، نگریست و اشک از چشمانش سرازیر شد . عبد الرحمان گفت : ای پیامبر خدا ! شما ما را از گریستن نهی کرده اید؛ ولی خود می گریید ؟ فرمود : «من شما را از این کار نهی نکردم . این، رحم است و کسی که رحم نداشته باشد، مورد رحم [الهی ]قرار نمی گیرد» .

.

المعجم الکبیر عن أبی اُمامة :جاءَ رَجُلٌ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله حینَ تُوُفِّیَ إبراهیمُ وعَیناهُ تَدمَعانِ ، فَقالَ : یا نَبِیَّ اللّهِ ، تَبکی عَلی هذَا السَّخلِ ⁽¹⁾؟! وَالَّذی بَعَثَکَ بِالحَقِّ ، لَقَد دَفَنتُ اثنَی عَشَرَ وَلَدا فِی الجاهِلِیَّةِ ، کُلُّهُم آسَفُ مِنهُ ، کُلُّهُم أدُسُّهُ فِی التُّرابِ أحیاءً ! فَقالَ نَبِیُّ اللّهِ صلی الله علیه و آله : فَما ذاکَ بِأَن کانَتِ الرَّحمَةُ ذَهَبَت مِنکَ ؟ یَحزَنُ القَلبُ وتَدمَعُ العَینُ عَلی إبراهیمَ ، ولا نَقولُ ما یُسخِطُ الرَّبَّ ، وإنّا عَلی إبراهیمَ لَمَحزونونَ . ⁽²⁾

صحیح البخاری عن أنس :دَخَلنا مَعَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَلی أبی سَیفٍ القَینِ ، وکانَ ظِئرا ⁽³⁾لِاءِبراهیمَ علیه السلام ، فَأَخَذَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إبراهیمَ فَقَبَّلَهُ وشَمَّهُ ، ثُمَّ دَخَلنا عَلَیهِ بَعدَ ذلِکَ وإبراهیمُ یَجودُ بِنَفسِهِ ، فَجَعَلَت عَینا رَسولِ اللّه صلی الله علیه و آله تَذرِفانِ ، فَقالَ لَهُ عَبدُ الرَّحمنِ بنُ عَوفٍ : وأَنتَ یا رَسولَ اللّهِ ؟ فَقالَ : یَابنَ عَوفٍ ، إنَّها رَحمَةٌ . ثُمَّ أتبَعَها بِاُخری ، فَقالَ صلی الله علیه و آله : إنَّ العَینَ تَدمَعُ ، وَالقَلبُ یَحزَنُ ، ولا نَقولُ إلّا ما یُرضی رَبَّنا ، وإنّا بِفِراقِکَ ـ یا إبراهیمُ ـ لَمَحزونونَ . ⁽⁴⁾

المعجم الکبیر عن السائب بن یزید :إنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله لَمّا هَلَکَ ابنُهُ طاهِرٌ ، ذَرَفَت عَینُ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، فَقیلَ : یا رَسولَ اللّهِ ، بَکَیتَ ؟! فَقالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : إنَّ العَینَ تَذرِفُ ، وإنَّ الدَّمعَ یَغلِبُ ، وإنَّ القَلبَ یَحزَنُ ، ولا نَعصِی اللّهَ عز و جل . ⁽⁵⁾

.

المعجم الکبیرـ به نقل از ابو امامه ـ :هنگامی که ابراهیم [فرزند پیامبر صلی الله علیه و آله ] از دنیا رفت ، مردی نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمد و دید که ایشان اشک می ریزد . گفت : ای پیامبر خدا ! برای این بچّه، گریه می کنی ؟ سوگند به آن که تو را به حق بر انگیخت، من در جاهلیت، دوازده فرزندم را که همگی از این [فرزند شما، جوان تر و ]ترحّم انگیزتر بودند ، زنده به گور کردم . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «من چه کنم ، اگر در وجود تو رحم نبوده است ؟ دل اندوهگین می شود و چشم بر ابراهیم اشک می ریزد ؛ ولی چیزی نمی گوییم که خداوند را ناخشنود گرداند . ما برای ابراهیم اندوهگینیم» .

صحیح البخاریـ به نقل از اَنَس ـ :با پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بر ابو سیف آهنگر وارد شدیم . او شوهر دایه ابراهیم بود . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ابراهیم را گرفت و بوسید و بویید . نوبت بعد که نزد او رفتیم، ابراهیم در حال جان دادن بود . از چشمان پیامبر خدا صلی الله علیه و آله اشک سرازیر شد . عبد الرحمان بن عوف گفت : شما هم ای پیامبر خدا ؟ فرمود : «ای پسر عوف! این، دل رحمی است» و این جمله را دوباره تکرار کرد (/ باز هم اشک ریخت) و سپس فرمود : «چشم، اشک می ریزد و دل، اندوهگین می شود ؛ امّا جز آنچه پروردگار ما را خشنود سازد، سخنی بر زبان نمی آوریم . ما از فراق تو ـ ای ابراهیم ـ اندوهناکیم» .

المعجم الکبیرـ به نقل از سائب بن یزید ـ :هنگامی که فرزند پیامبر خدا ، طاهر ، از دنیا رفت، چشمان ایشان اشکبار شد . یکی گفت : ای پیامبر خدا! گریه می کنید ؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «چشم، اشک می ریزد و اشک، چیره می آید و دل، اندوهگین می شود؛ ولی بر خلاف رضای خداوند عز و جل سخنی بر زبان نمی آوریم» .

.

۳ / ۵المَحَبَّةُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :بَکی شُعَیبٌ النَّبِیُّ علیه السلام مِن حُبِّ اللّهِ حَتّی عَمِیَ ، فَرَدَّ اللّهُ إلَیهِ بَصَرَهُ وأَوحی إلَیهِ : یا شُعَیبُ ، ما هذَا البُکاءُ ؛ أشَوقا إلَی الجَنَّةِ أم خَوفا مِنَ النّارِ ؟ قالَ : إلهی وسَیِّدی ! أنتَ تَعلَمُ ، ما أبکی شَوقا إلی جَنَّتِکَ ولا خَوفا مِنَ النّارِ ، ولکِنِّی اعتَدتُ حُبَّکَ بِقَلبی ، فَإِذا نَظَرتُ إلَیکَ فَما اُبالی مَا الَّذی یُصنَعُ بی . فَأَوحَی اللّهُ إلَیهِ : یا شُعَیبُ ، إن یَکُ ذلِکَ حَقّا فَهَنیئا لَکَ لِقائی . یا شُعَیبُ ، لِذلِکَ أخدَمتُکَ موسَی بنَ عِمرانَ کَلیمی . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لَمّا جاءَهُ جَعفَرُ بنُ أبی طالِبٍ مِنَ الحَبَشَةِ ⁽²⁾، قامَ إلَیهِ وَاستَقبَلَهُ اثنَتَی عَشرَةَ خُطوَةً ، وعانَقَهُ وقَبَّلَ ما بَینَ عَینَیهِ وبَکی . وقالَ : فَما أدری بِأَیِّهِما أنَا أشَدُّ سُرورا ؛ بِقُدومِکَ یا جَعفَرُ ، أم بِفَتحِ اللّهِ عَلی یَدِ أخیکَ خَیبَرَ ؟! وبَکی فَرَحا بِرُؤیَتِهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :آخی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بَینَ أصحابِهِ ، فَقُلتُ : یا رَسولَ اللّهِ ، آخَیتَ بَینَ أصحابِکَ وَتَرَکتَنی فَردا لا أخَ لی ! فَقالَ : إنَّما أخَّرتُکَ لِنَفسی ، أنتَ أخی فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ ، وأَنتَ مِنّی بِمَنزِلَةِ هارونَ مِن موسی . فَقُمتُ وأَنَا أبکی مِنَ الجَذَلِ ⁽⁴⁾وَالسُّرورِ ، فَأَنشَأتُ أقولُ : أقیکَ بِنَفسی أیُّهَا المُصطَفَی الَّذیهَدانا بِهِ الرَّحمنُ مِن عَمَهِ الجَهلِ [إلی آخِرِ الأَبیاتِ] . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۵ محبّت

۳ / ۵محبّتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شعیب پیامبر، از محبّت خدا چندان گریست که نابینا شد . خداوند، بینایی اش را به او باز گرداند و بدو وحی فرمود : «ای شعیب! این ، گریه چیست ؟ آیا از شوق بهشت است، یا از ترس آتش ؟» . گفت : معبودا و سَرورا ! تو خود می دانی که نه از شوق بهشت تو می گریم و نه از ترس آتش ؛ بلکه دلم به محبّت تو، خو کرده است و چون به تو بنگرم ، مرا چه باک که با من چه شود ! خداوند به او وحی فرمود که : «ای شعیب! اگر به راستی چنین باشد، پس لقای من گوارایت باد ! ای شعیب! از این رو ، هم سخنم موسی بن عمران را خدمت گزار تو کردم» .

امام علی علیه السلام :هنگامی که جعفر بن ابی طالب از حبشه آمد ، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله دوازده قدم به استقبالش رفت و او را در آغوش کشید و پیشانی اش را بوسید و گریست و فرمود : «نمی دانم از کدام یک ،شادمان تر باشم ؟ از آمدن تو ـ ای جعفر ـ ، یا از این که خداوند، خیبر را به دست برادرت فتح کرد ؟». پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از دیدن او اشک شوق و شادی ریخت .

امام علی علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله یارانش را [دو به دو ،] برادرِ هم قرار داد . من گفتم : ای پیامبر خدا ! میان یارانت برادری افکندی و مرا تنها و بی برادر گذاشتی ؟ فرمود : «تو را برای خودم گذاشتم . تو در دنیا و آخرت، برادر من هستی . تو برای من، به منزله هارون برای موسی هستی» . من برخاستم و در حالی که از شادی و خوش حالی می گریستم، این ابیات را خواندم : تو را با جانم پاسداری می کنم، ای برگزیده ای که خدای مهربان به واسطه او ما را از کوری جهل، به راه آورد ! تا آخر ابیات .

.

عنه علیه السلام :لَمَّا انهَزَمَ النّاسُ یَومَ اُحُدٍ عَن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، لَحِقَنی مِنَ الجَزَعِ عَلَیهِ ما لَم أملِک نَفسی ، وکُنتُ أمامَهُ أضرِبُ بِسَیفی بَینَ یَدَیهِ ، فَرَجَعتُ أطلُبُهُ فَلَم أرَهُ ، فَقُلتُ : ما کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لِیَفِرَّ ، وما رَأَیتُهُ فِی القَتلی ، وأَظُنُّهُ رُفِعَ مِن بَینِنا إلَی السَّماءِ ، فَکَسَرتُ جَفنَ ⁽¹⁾سَیفی ، وقُلتُ فی نَفسی : لَاُقاتِلَنَّ بِهِ عَنهُ حَتّی اُقتَلَ ، وحَمَلتُ عَلَی القَومِ فَأَفرَجوا ، فَإِذا أنَا بِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله قَد وَقَعَ عَلَی الأَرضِ مَغشِیّا عَلَیهِ ، فَقُمتُ عَلی رَأسِهِ . فَنَظَرَ إلَیَّ وقالَ : ما صَنَعَ النّاسُ یا عَلِیُّ ؟ فَقُلتُ : کَفَروا یا رَسولَ اللّهِ ، ووَلَّوُا الدُّبُرَ مِنَ العَدُوِّ وأَسلَموکَ ، فَنَظَرَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إلی کَتیبَةٍ ⁽²⁾قَد أقبَلَت إلَیهِ ، فَقالَ لی : رُدَّ عَنّی یا عَلِیُّ هذِهِ الکَتیبَةَ ، فَحَمَلتُ عَلَیها بِسَیفی أضرِبُها یَمینا وشِمالاً حَتّی وَلَّوُا الأَدبارُ . فَقالَ لِیَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : أما تَسمَعُ یا عَلِیُّ مَدیحَکَ فِی السَّماءِ ؟ إنَّ مَلَکا یُقالُ لَهُ : رِضوانُ ، یُنادی : «لا سَیفَ إلّا ذُو الفَقارِ ولا فَتی إلّا عَلِیٌّ» ، فَبَکَیتُ سُرورا وحَمِدتُ اللّهَ سُبحانَهُ عَلی نِعمَتِهِ . ⁽³⁾

.

امام علی علیه السلام :در روز اُحد ، هنگامی که مردم از گرد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله پراکنده شدند ، من چنان برای ایشان نگران و بی تاب گردیدم که از خود، بی خود شده بودم . من پیشاپیش پیامبر صلی الله علیه و آله شمشیر می زدم . در جستجوی ایشان باز گشتم ؛ امّا ایشان را ندیدم . با خود گفتم : پیامبر خدا، کسی نیست که فرار کند . در میان کشتگان هم که ایشان را ندیدم . گمان بردم که از میان ما به آسمان برده شده است . پس نیام شمشیرم را شکستم و با خودم گفتم : با آن ، چندان در راه پیامبر خدا می جنگم تا کشته شوم . بر دشمن تاختم و آنها راه را باز کردند . دیدم پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بر زمین افتاده و از حال رفته است . بر بالای سرش ایستادم . نگاهی به من کرد و فرمود : «مردم چه کردند، ای علی ؟» . گفتم : کافر شدند، ای پیامبر خدا ! پشت به دشمن کردند و شما را تنها گذاشتند . پیامبر صلی الله علیه و آله چشمش به گُردانی [از دشمن] افتاد که به طرفش می آمدند . فرمود : «این گردان را از من دور کن ، ای علی!» . من با شمشیرم بر آنها تاختم و از چپ و راست، ضربه می زدم، تا این که عقب نشستند . پیامبر صلی الله علیه و آله به من فرمود : «ای علی! آیا صدای ستاینده ات را در آسمان نمی شنوی ؟ فرشته ای به نام رضوان فریاد می زند : شمشیری جز ذو الفقار نیست و جوان مردی جز علی نیست» . پس من از شادی گریستم و خداوند سبحان را بر نعمتش سپاس گفتم .

.

الإمام الباقر علیه السلامـ فی غَزوَةِ خَیبَرَ ـ :خَرَجَ البَشیرُ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله أنَّ عَلِیّا علیه السلام دَخَلَ الحِصنَ ، فَأَقبَلَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَخَرَجَ عَلِیٌّ علیه السلام یَتَلَقّاهُ ، فَقالَ صلی الله علیه و آله : قَد بَلَغَنی نَبَؤُکَ المَشکورُ ، وصَنیعُکُ المَذکورُ ، قَد رَضِیَ اللّهُ عَنکَ ، ورَضیتُ أنَا عَنکَ . فَبَکی عَلِیٌّ علیه السلام ، فَقالَ لَهُ : ما یُبکیکَ یا عَلِیُّ ؟ فَقالَ : فَرَحا بِأَنَّ اللّهَ ورَسولَهُ عَنّی راضِیانِ . ⁽¹⁾

الهدایة الکبری عن عیسی بن مهدی الجوهری :خَرَجتُ أنَا وَالحَسَنُ بنُ مَسعودٍ وَالحُسَینُ بنُ إبراهیمَ وعَتّابٌ وطالِبٌ ابنا حاتِمٍ ومُحَمَّدُ بنُ سَعیدٍ وأَحمَدُ بنُ الخَصیبِ وأَحمَدُ بنُ جنانٍ ، مِن جُنبُلا ⁽²⁾إلی سامِرّا فی سَنَةِ سَبعٍ وخَمسینَ ومِئَتَینِ ... . فَلَمّا دَخَلنا عَلی سَیِّدِنا أبی مُحَمَّدٍ الحَسَنِ علیه السلام بَدَأنا بِالبُکاءِ قَبلَ التَّهنِئَةِ ، فَجَهَرنا بِالبُکاءِ بَینَ یَدَیهِ ونَحنُ ما یُنیفُ عَن سَبعینَ رَجُلاً مِن أهلِ السَّوادِ ⁽³⁾. فَقالَ : إنَّ البُکاءَ مِنَ السُّرورِ بِنِعَمِ اللّهِ مِثلُ الشُّکرِ لَها ، فَطیبوا نَفسا وقَرّوا عَینا . ⁽⁴⁾

اُسد الغابة عن أبی رافع :أمَرَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله عَلِیّا أن یَلحَقَهُ بِالمَدینَةَ ، فَخَرَجَ عَلِیٌّ فی طَلَبِهِ بَعدَما أخرَجَ إلَیهِ أهلَهُ ، یَمشِی اللَّیلَ ویَکمُنُ النَّهارَ ، حَتّی قَدِمَ المَدینَةَ . فَلَمّا بَلَغَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قُدومُهُ ، قالَ : اُدعوا لی عَلِیّا . قیلَ : یا رَسولَ اللّهِ ، لا یَقدِرُ أن یَمشِیَ . فَأَتاهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله ، فَلَمّا رَآهُ اعتَنَقَهُ وبَکی ، رَحمَةً لِما بِقَدَمَیهِ مِنَ الوَرَمِ ، وکانَتا تَقطُرانِ دَما ، فَتَفَلَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فی یَدَیهِ ، ومَسَحَ بِهِما رِجلَیهِ ، ودَعا لَهُ بِالعافِیَةِ ، فَلَم یَشتَکِهِما حَتَّی استُشهِدَ علیه السلام . ⁽⁵⁾

.

امام باقر علیه السلامـ در جنگ خیبر ـ :پیک شادی برای پیامبر خدا صلی الله علیه و آله خبر آورد که علی علیه السلام وارد قلعه شد . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به طرف قلعه آمد و علی علیه السلام به دیدار ایشان شتافت . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «خبر تحسین انگیزت و کار به یاد ماندنی ات به من رسید . خدا از تو راضی شد و من نیز از تو راضی ام . علی علیه السلام گریست . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «چرا گریه می کنی، ای علی ؟». گفت : از شادی این که خدا و پیامبرش از من راضی اند .

الهدایة الکبریـ به نقل از عیسی بن مهدی جوهری ـ :در سال دویست و پنجاه و هفت ، من و حسن بن مسعود و حسین بن ابراهیم ، و عتّاب و طالب ، فرزندان حاتم ، و محمّد بن سعید و احمد بن خصیب و احمد بن جنان، از جُنبُلا ⁽¹⁾به سامرّا رفتیم ... . چون بر سَرورمان حسن عسکری علیه السلام وارد شدیم ، پیش از سلام و احوال پُرسی ، شروع به گریستن کردیم با آن که بیش از هفتاد نفر از اهل سواد ⁽²⁾بودیم ، در حضور وی ، صدایمان به گریه بلند شد . آن گاه فرمود : «گریه کردن از شادی به نعمت های خدا، به مثابه شکر گزاردن آنهاست . پس خرسند و شادمان باشید» .

اُسد الغابةـ به نقل از ابو رافع ـ :پیامبر صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام دستور داد که در مدینه به او ملحق شود . علی ، پس از روانه کردن خانواده پیامبر به نزد ایشان ، خود در پی پیامبر صلی الله علیه و آله [از مکّه ]خارج شد ، و شب ها راه می پیمود و روزها پنهان می شد تا آن که به مدینه رسید . چون خبر ورودش به پیامبر صلی الله علیه و آله رسید، فرمود : «علی را نزد من فرا بخوانید» . گفته شد : ای پیامبر خدا ! او قادر به راه رفتن نیست . پیامبر صلی الله علیه و آله خود نزد او آمد و با دیدن علی علیه السلام ، او را در آغوش کشید و با مشاهده پاهای ورم کرده اش که از آنها خون می چکید ، دلش بر او سوخت و گریست . سپس دستانش را با آب دهانش تر کرد و به پاهای علی علیه السلام کشید و برای بهبودی اش دعا کرد . از آن پس ، علی علیه السلام تا زمانی که به شهادت رسید، از درد پا ننالید .

.

الإمام الصادق عن آبائه علیهم السلام :خَرَجَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله وعَلَیهِ خَمیصَةٌ ⁽¹⁾قَدِ اشتَمَلَ بِها ، فَقیلَ : یا رَسولَ اللّهِ مَن کَساکَ هذِهِ الخَمیصَةَ ؟ فَقالَ : کَسانی حَبیبی وصَفِیّی وخاصَّتی وخالِصَتی وَالمُؤَدّی عَنّی ووَصِیّی ووارِثی وأَخی ، وأَوَّلُ المُؤمِنینَ إسلاما ، وأَخلَصُهُم إیمانا ، وأَسمَحُ النّاسِ کَفّا ، سَیِّدُ النّاسِ بَعدی ، قائِدُ الغُرِّ ⁽²⁾المُحَجَّلینَ ، إمامُ أهلِ الأَرضِ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ ، فَلَم یَزَل یَبکی حَتَّی ابتَلَّ الحَصی مِن دُموعِهِ شَوقا إلَیهِ . ⁽³⁾

۳ / ۶التَّقویالإمام علیّ علیه السلامـ فی بَیانِ مَا استَحَقَّ بِهِ المُتَّقونَ الجَنَّةَ ـ :الَّذینَ کانَت أعمالُهُم فِی الدُّنیا زاکِیَةً ، وأَعیُنُهُم باکِیَةً ، وکانَ لَیلُهُم فی دُنیاهُم نَهارا تَخَشُّعا وَاستِغفارا ، وکانَ نَهارُهُم لَیلاً تَوَحُشّا وَانقِطاعا ، فَجَعَلَ اللّهُ لَهُمُ الجَنَّةَ مَآبا ⁽⁴⁾، وَالجَزاءَ ثَوابا . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :أیَّتُهَا النَّفسُ ! اِخلِطی لَیلَکِ ونَهارَکِ بِالذّاکِرینَ ، لَعَلَّکِ أن تَسکُنی رِیاضَ الخُلدِ مَعَ المُتَّقینَ ، وتَشَبَّهی بِنُفوسٍ قَد أقرَحَ السَّهَرُ رِقَّةَ جُفونِها ، ودامَت فِی الخَلَواتِ شِدَّةُ حَنینِها ، وأَبکَی المُستَمِعینَ عَولَةُ أنینِها ، وأَلانَ قَسوَةَ الضَّمائِرِ ضَجَّةُ رَنینِها ، فَإِنَّها نُفوسٌ قَد باعَت زینَةَ الدُّنیا ، وآثَرَتِ الآخِرَةَ عَلَی الاوُلی ، اُولئِکَ وَفدُ الکَرامَةِ ، یَومَ یَخسَرُ فیهِ المُبطِلونَ ، ویُحشَرُ إلی رَبِّهِم بِالحُسنی وَالسُّرورِ المُتَّقونَ . ⁽⁶⁾

.

۳ / ۶ پرهیزگاری

امام صادق علیه السلامـ از پدرانش علیهم السلام ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در حالی که لباس سیاه نقشداری پوشیده بود ، بیرون آمد . یکی گفت : ای پیامبر خدا ! این لباس را چه کسی بر شما پوشانده است ؟ فرمود : «عزیزم و دوست صمیمی و نزدیک و یک رنگم و آن که از جانب من [ تعهّداتم را ] می پردازد ، و جانشین و وارث و برادرم ، و نخستین مسلمان ، و خالص ترین در ایمان ، و بخشنده ترینِ مردم ، و آقای مردمان پس از من ، و جلودار روسفیدان، و پیشوای اهل زمین، علی بن ابی طالب، این را بر من پوشانده است». پیامبر صلی الله علیه و آله از شوق به او (علی علیه السلام ) پیاپی می گریست، تا جایی که ریگ ها از اشکش تر شد .

۳ / ۶پرهیزگاریامام علی علیه السلامـ در بیان آنچه پرهیزگاران به سبب آن، سزاوار بهشت شده اند ـ :آنان که کردارهایشان در دنیا پاک است ، و چشمانشان گریان ، و شبشان در دنیا به خاطر خشوع ورزیدن و استغفار کردن، روز است ، و روزشان به سبب تنهایی و بریدن [از مردم]، شب . پس خداوند، بهشت را بازگشتگاه آنان و ثواب را پاداش ایشان قرار داد .

امام علی علیه السلام :ای نفس! شب و روزت را با اهل ذکر بگذران . باشد که در بهشت های جاویدان با پرهیزگاران، هم نشین شوی ، و خود را با جان هایی همانند ساز که شب زنده داری، پلک های نازک آنان را مجروح کرده ، و در خلوت هایشان پیوسته در شوقی شدید به سر می برند ، و ناله های زارشان، شنوندگان را به گریه می اندازد ، و فریاد گریه هایشان، دل های سخت را نرم می گرداند . اینان، جان هایی هستند که زیب و زیور دنیا را فروختند ، و آخرت را بر این جهان، مقدّم داشتند . اینان در آن روزی که باطل گرایان زیان می بینند ، و پرهیزگاران با خوشی و شادی به سوی پروردگارشان محشور می شوند ، مهمانانی گرامی [در نزد خداوند] هستند .

.

۳ / ۷الزُّهدُالإمام علیّ علیه السلام :إنَّ الزّاهِدینَ فِی الدُّنیا تَبکی قُلوبُهُم وإن ضَحِکوا ، ویَشتَدُّ حُزنُهُم وإن فَرِحوا ، ویَکثُرُ مَقتُهُم أنفُسَهُم وإنِ اغتَبطَوا بِما رُزِقوا . ⁽¹⁾

۳ / ۸اِتِّباعُ أهلِ البَیتِ علیهم السّلامالإمام الحسین علیه السلام :قالَ عَلِیٌّ علیه السلام لِمَولاهُ نَوفٍ الشّامِیِّ : ... هَل تَدری مَن شیعَتی ؟ قالَ : لا وَاللّهِ . قالَ : شیعَتی ... تَجری دُموعُهُم عَلی خُدودِهِم ، یَجأَرونَ إلَی اللّهِ فی فَکاکِ رِقابِهِم . ⁽²⁾

الإرشاد :إنَّهُ [أمیرَ المُؤمِنینَ علیه السلام ] خَرَجَ ذاتَ لَیلَةٍ مِنَ المَسجِدِ ، وکانَت لَیلَةً قَمراءَ ، فَأَمَّ الجَبّانَةَ ⁽³⁾، ولَحِقَهُ جَماعَةٌ یَقفونَ أثَرَهُ ، فَوَقَفَ ثُمَّ قالَ : مَن أنتُم ؟ قالوا : نَحنُ شیعَتُکَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ . فَتَفَرَّسَ ⁽⁴⁾فی وُجوهِهِم ، ثُمَّ قالَ : فَما لی لا أری عَلَیکُم سیماءَ الشّیعَةِ ؟ قالوا : وما سیماءُ الشّیعَةِ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ؟ فَقالَ : صُفرُ الوُجوهِ مِنَ السَّهَرِ ، عُمشُ ⁽⁵⁾العُیونِ مِنَ البُکاءِ ، حُدبُ الظُّهورِ مِنَ القِیامِ ، خُمصُ البُطونِ مِنَ الصِّیامِ ، ذُبلُ الشِّفاهِ مِنَ الدُّعاءِ ، عَلَیهِم غَبَرَةُ الخاشِعینَ . ⁽⁶⁾

.

۳ / ۷ زهد

۳ / ۸ پیروی از اهل بیت علیهم السلام

۳ / ۷زهدامام علی علیه السلام :زاهدانِ به دنیا ، دل هایشان گریان است، اگرچه [در ظاهر] بخندند ، و اندوهشان سخت است ، هر چند [به ظاهر] شادند ، و از خویشتن بسی ناخرسندند، هر چند به آنچه روزی شان شده، شاد و خرسندند .

۳ / ۸پیروی از اهل بیت علیهم السّلامامام حسین علیه السلام :علی علیه السلام به یکی از یارانش به نام نَوف شامی فرمود : «... آیا می دانی شیعه من کیست ؟». نوف گفت : نه، به خدا . فرمود : «شیعه من ، ... اشک هایشان بر گونه هایشان جاری است ، و برای آزادی خود [از دوزخ] به درگاه خدا زاری می کنند» .

الإرشاد :یک شب، امیر مؤمنان علیه السلام از مسجد خارج شد . شبی مهتابی بود . آهنگ جَبّانه ⁽¹⁾کرد . عدّه ای در پی او روانه شدند . ایشان ایستاد و فرمود : «شما کیستید ؟». گفتند : ما شیعیان شما هستیم، ای امیر مؤمنان ! امام علیه السلام در چهره های آنان خیره شد و آن گاه فرمود : «پس چرا نشان شیعه را در شما نمی بینم ؟». گفتند : نشان شیعه چیست، ای امیر مؤمنان ؟ فرمود : «زردی رخسارها از شب زنده داری ، کم سویی دیدگان از گریستن ، خمیدگی پشت ها از نماز خواندن ، گود افتادن شکم ها از روزه داری ، خشکیدگی لب ها از دعا ، و بودن گَرد خاکساران بر آنها» .

.

الإمام الباقر علیه السلام :یا أبَا المِقدامِ ، إنَّما شیعَةُ عَلِیٍّ علیه السلام الشّاحِبونَ النّاحِلونَ الذّابِلونَ ، ذابِلَةٌ شِفاهُهُم ، خَمیصَةٌ بُطونُهُم ، مُتَغَیِّرَةٌ ألوانُهُم ، مُصفَرَّةٌ وُجوهُهُم ، إذا جَنَّهُمُ ⁽¹⁾اللَّیلُ اتَّخَذُوا الأَرضَ فِراشا ، وَاستَقبَلُوا الأَرضَ بِجِباهِهِم ، کَثیرٌ سُجودُهُم ، کَثیرَةٌ دُموعُهُم ، کَثیرٌ دُعاؤُهُم ، کَثیرٌ بُکاوُهُم ، یَفرَحُ النّاسُ وهُم یَحزَنونَ . ⁽²⁾

.

امام باقر علیه السلام :ای ابو مِقدام! شیعیان علی، پریده رنگ و تکیده و خشکیده اند . لبانشان خشک است ، شکم هایشان گود افتاده ، رنگ هایشان برگشته و رخسارهایشان زرد است و چون شب آنان را فرو پوشاند ، خاک را فرش خویش می سازند ، و پیشانی هایشان را بر زمین می نهند ، بسیار سجده می کنند ، بسیار اشک می ریزند ، و بسیار دعا می کنند ، و بسیار می گریند . مردم شادمانی می کنند و آنان اندوهناک اند .

.

الفَصلُ الرّابِعُ : جمود العین۴ / ۱عَوامِلُ جُمودِ العَینِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اللّهُمَّ یا خَیرَ مَن سُئِلَ ، ویا أجوَدَ مَن أعطی ، حَوِّلنا مِمّا تَکرَهُ إلی ما تُحِبُّ وتَرضی ، وإن کانَتِ القُلوبُ قاسِیَةً ، وإن کانَتِ الأَعیُنُ جامِدَةً ، وإن کُنّا أولی بِالعَذابِ ، فَأَنتَ أولی بِالمَغفِرَةِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما جَفوَةُ العُیونِ إلّا مِن کَثرَةِ الذُّنوبِ ، وما کَثرَةُ الذُّنوبِ إلّا مِن قِلَّةِ الوَرَعِ ، وما قِلَّةُ الوَرَعِ إلّا مِن کَثرَةِ الجَفاءِ ، وما کَثرَةُ الجَفاءِ إلّا مِن حُبِّ الدُّنیا . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :ما جَفَّتِ الدُّموعُ إلّا لِقَسوَةِ القُلوبِ ، وما قَسَتِ القُلوبُ إلّا لِکَثرَةِ الذُّنوبِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :سُبحانَکَ اللّهُمَّ وبِحَمدِکَ ! ما لِلعُیونِ لا تَبکی لِغَفلَةِ القُلوبِ إذا ذُکِرَت مَخافَتُکَ؟ ⁽⁴⁾

.

فصل چهارم : خشکیدگی چشم

۴ / ۱ عوامل خشکیدگی چشم

فصل چهارم : خشکیدگی چشم۴ / ۱عوامل خشکیدگی چشمپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خدایا! ای بهترین کسی که از او درخواست می شود ! و ای بخشنده ترین کسی که عطا می کند ! ما را از وضعی که خوش نمی داری، به وضعی که دوست می داری و می پسندی، منتقل گردان ، هر چند که دل ها سخت و چشم ها خشک شده اند و هر چند به عذاب، سزاوارتریم ؛ چرا که تو به آمرزیدن، سزاوارتری .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خشکی و بی عاطفگی چشم ها ، جز از بسیاری گناهان نیست ، و بسیاری گناهان، جز از کمی پارسایی نیست ، و کمی پارسایی، جز از بسیاریِ جفاکاری (از حد و مرزها گذشتن) نیست ، و بسیاری جفاکاری نیست، مگر به سبب دنیادوستی .

امام علی علیه السلام :چشم ها نخشکیدند ، مگر بر اثر سختی دل ها ، و دل ها سخت نشدند ، مگر به سبب بسیاریِ گناهان .

امام علی علیه السلام :منزّهی تو ـ ای خدا ـ ! و ستایش ، تو را ! چشم ها را چه شده است که چون ترس از تو به میان می آید ، بر اثر غفلت دل ها ، اشکی از آنها جاری نمی شود ؟!

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مِن عَلاماتِ الشَّقاءِ : جُمودُ العَینِ ، وقَسوَةُ القَلبِ ، وشِدَّةُ الحِرصِ فی طَلَبِ الدُّنیا ، وَالإِصرارُ عَلَی الذَّنبِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أربَعُ خِصالٍ مِنَ الشَّقاوَةِ : جُمودُ العَینِ ، وقَساوَةُ القَلبِ ، وبُعدُ الأَمَلِ ، وحُبُّ البَقاءِ . ⁽²⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فی مُناجاةِ الشّاکِرینَ ـ :إلهی! أشکو إلَیکَ ... عَینا عَنِ البُکاءِ مِن خَوفِکَ جامِدَةً ، وإلی ما یَسُرُّها طامِحَةً . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ مِن دُعائِهِ ـ :أعوذُ بِکَ مِن قَلبٍ لا یَخشَعُ ، ومِن عَینٍ لا تَدمَعُ . ⁽⁴⁾

۴ / ۲ما یُرَقِّقُ القَلبَ ویُکثِرُ الدَّمعَةَرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن فَطَّرَ صائِما فی رَمَضانَ مِن کَسبٍ حَلالٍ ، صَلَّت عَلَیهِ المَلائِکَةُ لَیالِیَ رَمَضانَ کُلَّها ، وصافَحَهُ جِبریلُ علیه السلام لَیلَةَ الفِطرِ ، ومَن صافَحَهُ جِبریلُ تَکثُرُ دُموعُهُ ویَرِقُّ قَلبُهُ . ⁽⁵⁾

.

۴ / ۲ آنچه دل را نازک و اشک را زیاد می کند

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خشکیدگیِ چشم ، و سختیِ دل ، و آزمندیِ شدید در طلب دنیا و پافشاری بر گناه ، از نشانه های شقاوت اند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چهار چیز ، از شقاوت است : خشکیدگی چشم ، و قساوت قلب ، و آرزوی دور و دراز ، علاقه به ماندن .

امام زین العابدین علیه السلام- در مناجات سپاس گزاران ـ :خدای من! به تو شکایت می کنم ... از چشمی که از خوف تو اشکی نمی ریزد ، و به آنچه خوشایندش است ، می نگرد .

امام صادق علیه السلام :[خدایا !] پناه می برم به تو از دلی که خشوع ندارد و از چشمی که اشک نمی ریزد .

۴ / ۲آنچه دل را نازک و اشک را زیاد می کندپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس در ماه رمضان ، روزه داری را از درآمد حلال ، افطاری دهد ، فرشتگان در تمام شب های آن ماه بر او درود می فرستند ، و در شب [عید] فطر ، جبرئیل علیه السلام با او دست می دهد ، و کسی که جبرئیل علیه السلام با وی دست دهد ، اشکش بسیار و دلش نازک می شود .

.

الإمام علیّ علیه السلام :أکلُ العَدَسِ یُرِقُّ القَلبَ ، ویُکثِرُ الدَّمعَةَ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :شَکا رَجُلٌ إلی نَبِیِّ اللّهِ صلی الله علیه و آله قَساوَةَ القَلبِ ، فَقالَ لَهُ : عَلَیکَ بِالعَدَسِ ، فَإِنَّهُ یُرِقُّ القَلبَ ویُسرِعُ الدَّمعَةَ . ⁽²⁾

.

امام علی علیه السلام :خوردن عدس ، دل را نازک و اشک را زیاد می کند .

امام صادق علیه السلام :مردی از سختیِ دل به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شِکوه کرد. پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود : «عدس بخور ؛ زیرا عدس ، دل را نازک و اشک را سرازیر می کند» .

.

الفَصلُ الخامِس : آثار البکاء من خشیة اللّه۵ / ۱تَمحیصُ الذُّنوبِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن بَکی مِن خَشیَةِ اللّهِ ، غَفَرَ اللّهُ لَهُ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن بَکی مِن ذَنبٍ غَفَرَ اللّهُ لَهُ ، ومَن بَکی [مِن] ⁽²⁾خَوفِ النّارِ أعاذَهُ اللّهُ مِنها . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ العَبدَ لَیَمرَضُ المَرَضَ فَیَرِقُّ قَلبُهُ ، فَیَذکُرُ بَعضَ ذُنوبِهِ الَّتی سَلَفَت مِنهُ ، فَیَقطُرُ مِن عَینَیهِ مِثلُ الذُّبابِ مِنَ الدَّمعِ ، فَیُطَهِّرُهُ اللّهُ عز و جل مِن ذُنوبِهِ ، فَإِن بَعَثَهُ بَعَثَهُ مُطَهَّرا ، وإن قَبَضَهُ قَبَضَهُ مُطَهَّرا . ⁽⁴⁾

جامع الأخبار عن أنس عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما مِن مُؤمِنٍ یَبکی مِن خَشیَةِ اللّهِ تَعالی إلّا غَفَرَ اللّهُ لَهُ ذُنوبَهُ ، وإن کانَت أکثَرَ مِن نُجومِ السَّماءِ ، وعَدَدِ قَطَراتِ البِحارِ . ثُمَّ قَرَأَ : «فَلْیَضْحَکُواْ قَلِیلاً وَلْیَبْکُواْ کَثِیرًا جَزَاءً بِمَا کَانُواْ یَکْسِبُونَ» ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

.

فصل پنجم : آثار گریستن از ترس خدا

۵ / ۱ پاک کردن گناهان

فصل پنجم : آثار گریستن از ترس خدا۵ / ۱پاک کردن گناهانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که از ترس خدا بگرید ، خداوند ، او را می آمرزد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس از گناهی گریه کند ، خداوند ، او را می آمرزد و هر کس از ترس آتش دوزخ بگرید ، خداوند ، او را از آن ، در پناه خود می دارد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بنده ، بیمار می شود و رقّت قلب می گیرد و به یاد بعضی از گناهان گذشته اش می افتد و به اندازه بال پشه ای از چشمانش اشکی می چکد . پس خداوند عز و جل او را از گناهانش پاک می سازد . اگر از آن بیماری بهبودش بخشد ، از گناه ، پاکش کرده ، و اگر جانش را بگیرد ، پاک از گناه ، جانش را گرفته است .

جامع الأخبارـ به نقل از اَ نَس ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «هیچ مؤمنی نیست که از ترس خداوند متعال بگرید ، مگر آن که خداوند ، گناهانش را می آمرزد ، اگر چه گناهان او بیشتر از ستارگان آسمان و شمار قطرات دریاها باشد» . ایشان سپس این آیه را خواند : «از این پس، کم می خندند و به جزای آنچه به دست می آوردند ، بسیار می گریند» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ حینَ سَأَلَهُ رَجُلٌ : مَا الَّذی یَمحو عَنِّی الخَطایا ؟ ـ :الدُّموعُ ، وَالخُضوعُ ، وَالأَمراضُ . ⁽¹⁾

ربیع الأبرار :خَطَبَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله ، فَبَکی رَجُلٌ بَینَ یَدَیهِ ، فَقالَ : لَو شَهِدَکُم کُلُّ مُؤمِنٍ کانَ عَلَیهِ مِنَ الذُّنوبِ أمثالَ الجِبالِ الرَّواسی ، لَغُفِرَ لَهُم بِبُکاءِ هذَا الرَّجُلِ ؛ وذلِکَ أنَّ المَلائِکَةَ لَهُ ⁽²⁾تَدعو لَهُ رَحمَةَ اللّهِ ، وتقَولُ : اللّهُمَّ شَفِّعِ البَکّائینَ فیمَن لا یَبکی . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :بُکاءُ العَبدِ مِن خَشیَةِ اللّهِ یُمَحِّصُ ⁽⁴⁾ذُنوبَهُ . ⁽⁵⁾

الإمام الحسین علیه السلام :إذا بَکَی العَبدُ مِن خَشیَةِ اللّهِ تَعالی ، تَحاتَّت ⁽⁶⁾عَنهُ الذُّنوبُ کَما یَتَحاتُّ الوَرَقُ ، فَیَبقی کَیَومَ وَلَدَتهُ اُمُّهُ . ⁽⁷⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :ما مِن مُؤمِنٍ ذَرَفَت عَیناهُ مِن خَشیَةِ اللّهِ ، إلّا غَفَرَ اللّهُ لَهُ . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ فِی الاِستِقالَةِ ـ :أنتَ الَّذی سَمَّیتَ نَفسَکَ بِالعَفُوِّ فَاعفُ عَنّی ، قَد تَری یا إلهی فَیضَ دَمعی مِن خیفَتِکَ ، ووَجیبَ قَلبی مِن خَشیَتِکَ . ⁽⁹⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در پاسخ این سؤال مردی که : چه چیزی گناهان مرا می زداید ؟ ـ :اشک ها و فروتنی و بیماری ها .

ربیع الأبرار :پیامبر صلی الله علیه و آله خطبه می خواند که مردی شروع به گریستن کرد . فرمود : «اگر هر مؤمنی با گناهانی به اندازه کوه های سر به آسمان کشیده در این جمع شما بود ، با گریه این مرد ، آمرزیده می شد ؛ چرا که فرشتگان برای او از خدا رحمت می طلبند و می گویند : بار خدایا ! شفاعت گریه کنندگان را در باره کسی که نمی گرید ، بپذیر» .

امام علی علیه السلام :گریستن بنده از ترس خدا ، گناهانش را پاک می کند .

امام حسین علیه السلام :هر گاه بنده از ترس خدای متعال بگرید ، گناهان ، مانند برگ درخت از او می ریزند و همانند روزی می شود که از مادرش متولّد شده است .

امام زین العابدین علیه السلام :هیچ مؤمنی نیست که چشمانش از ترس خدا بگرید ، مگر آن که خداوند ، او را می آمرزد .

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعای ایشان در طلب بخشش ـ :تو آنی که خویشتن را باگذشت نامیده ای . پس ، از من در گذر . معبود من! می بینی که چگونه از ترس تو ، اشکم روان و از ترس تو ، دلم لرزان است .

.

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ الرَّجُلَ لَیَکونُ بَینَهُ وبَینَ الجَنَّةِ أکثَرُ مِمّا بَینَ الثَّری وَالعَرشِ لِکَثرَةِ ذُنوبِهِ ، فَما هُوَ إلّا أن یَبکِیَ مِن خَشیَةِ اللّهِ عز و جل نَدَما عَلَیها ، حَتّی یَصیرَ بَینَهُ وبَینَها أقرَبُ مِن جَفنِهِ إلی مُقلَتِهِ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :البُکاءُ ثَلاثَةٌ : أحَدُها مِن خَوفِ اللّهِ ، ومِن هَربِ الخَطیئَةِ ، ومِن خَشیَةِ القَطیعَةِ ؛ فَأَمَّا الأَوَّلُ فَهُوَ کَفّارَةُ الذُّنوبِ ، وَالثّانی فَهُوَ طَهارَةُ العُیوبِ ، وَالثّالِثُ فَهُوَ الوِلایَةُ مَعَ رِضاءِ المَحبوبِ . فَثَمَرَةُ کَفّارَةِ الذُّنوبِ النَّجاةُ مِنَ العُقوباتِ ، وثَمَرَةُ طَهارَةِ العُیوبِ النَّعیمُ المُقیمُ ، وَالدَّرَجَةُ العُلیا ، وثَمَرَةُ الوِلایَةِ مَعَ رِضاءِ المَحبوبِ الرُّؤیَةُ وَالزِّیادَةُ . ⁽²⁾

۵ / ۲نورُ القَلبِالإمام علیّ علیه السلام :البُکاءُ مِن خَشیَةِ اللّهِ یُنیرُ القَلبَ ، ویَعصِمُ مِن مُعاوَدَةِ الذَّنبِ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :طَلَبتُ نورَ القَلبِ فَوَجَدتُهُ فِی التَّفَکُّرِ وَالبُکاءِ . ⁽⁴⁾

.

۵ / ۲ روشنایی دل

امام صادق علیه السلام :انسان به سبب کثرت گناهانش ، فاصله او با بهشت ، بیش از فاصله فرش تا عرش است ؛ امّا همین که بر اثر پشیمانی از آنها ، از ترس خداوند عز و جل بگرید ، فاصله اش با آن نزدیک تر از فاصله پلک او با تخم چشمش می شود .

امام علی علیه السلام :گریه بر سه گونه است : یکی از ترس خدا ، دیگری برای فرار از گناه ، و دیگر از ترس جدایی . گریه نخست، کفّاره گناهان است . دومی پاک کننده عیب هاست و سومی پیوستن است ، همراه با خشنودیِ محبوب . ثمره کفّاره گناهان ، رهیدن از کیفرهاست . ثمره پاکی از عیب ها ، نعمت جاویدان [ ــِ بهشت] و [رسیدن به ]درجه بالاست و ثمره پیوستنِ همراه با خشنودی محبوب ، دیدن است و افزونی .

۵ / ۲روشنایی دلامام علی علیه السلام :گریستن از ترس خدا ، دل را روشنایی می بخشد و از بازگشت به گناه ، مصون می دارد .

امام صادق علیه السلام :روشنایی دل را جُستم و آن را در اندیشیدن و گریستن یافتم .

.

۵ / ۳رَحمَةُ اللّه عزّوجلِّرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لَو أنَّ باکِیا بَکی فی اُمَّةٍ ، لَرَحِمَ اللّهُ تِلکَ الاُمَّةَ لِبُکائِهِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعاءٍ عَلَّمَهُ عَلِیّا علیه السلام ـ :یا مُنزِلَ البَرَکاتِ ، یا راحِمَ العَبَراتِ ، یا مُقیلَ العَثَراتِ ، یا کاشِفَ الکُرُباتِ ، یا وَلِیَّ الحَسَناتِ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :البُکاءُ مِن خَشیَةِ اللّهِ مِفتاحُ الرَّحمَةِ . ⁽³⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فی زِیارَةِ قَبرِ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ـ :اللّهُمَّ ... وعَبرَةُ مَن بَکی مِن خَوفِکَ مَرحومَةٌ . ⁽⁴⁾

الإمام العسکری علیه السلامـ مِن دُعائِهِ فِی الصَّباحِ ـ :اللّهُمَّ فَصَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، وعَجِّل فَرَجی ، وأَقِل عَثرَتی ، وَارحَم عَبرَتی . ⁽⁵⁾

.

۵ / ۳ رحمت خدا

۵ / ۳رحمت خداپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر یک نفر در میان یک امّت بگرید ، خداوند به خاطر گریه او ، بر آن امّت ، رحم می کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعایی که به علی علیه السلام آموخت ـ :ای فرو فرستنده برکت ها ! ای رحم کننده بر اشک ها ! ای بخشنده لغزش ها ! ای زداینده غم ها و رنج ها ! ای صاحب خوبی ها !

امام علی علیه السلام :گریستن از ترس خدا ، کلید رحمت است .

امام زین العابدین علیه السلامـ در زیارت قبر امیر مؤمنان علیه السلام ـ :خدایا ! ... بر اشک کسی که از ترس تو می گرید ، رحمت می آوری .

امام عسکری علیه السلامـ از دعای ایشان در صبحگاهان ـ :بار خدایا ! بر محمّد و خاندان او درود فرست ، و در گشایش کارم تعجیل فرما ، و از لغزشم در گذر ، و بر اشکم رحم آور .

.

۵ / ۴رِضوانُ اللّه عزّوجلِّالإمام الباقر علیه السلام :إنَّ إبراهیمَ النَّبِیَّ علیه السلام قالَ : إلهی! ما لِعَبدٍ بَلَّ وَجهَهُ بِالدُّموعِ مِن مَخافَتِکَ ؟ قالَ اللّهُ تَعالی : جَزاؤُهُ مَغفِرَتی ورِضوانی یَومَ القِیامَةِ . ⁽¹⁾

۵ / ۵حُبُّ اللّه عزّوجلِّرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ تَعالی یُحِبُّ کُلَّ باکٍ حَزینٍ . ⁽²⁾

مستدرک الوسائل :قالَ اللّهُ تَعالی لِداودَ علیه السلام : اُدعُنی بِهذَا الاِسمِ : یا حَبیبَ البَکّائینَ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی ذِکرِ حَدیثِ مِعراجِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ :قالَ اللّهُ تَعالی : . . . یا أحمَدُ ، لَیسَ کُلُّ مَن قالَ : «اُحِبُّ اللّهَ» أحَبَّنی ! حَتّی یَأخُذَ قوتا ، ویَلبَسَ دونا ، ویَنامَ سُجودا ، ویُطیلَ قِیاما ، ویَلزَمَ صَمتا ، ویَتَوَکَّلَ عَلَیَّ ، ویَبکِیَ کَثیرا ، ویُقِلَّ ضِحکا ، ویُخالِفَ هَواهُ ، ویَتَّخِذَ المَسجِدَ بَیتا . ⁽⁴⁾

الکافی عن أحمد بن محمّد بن أبی نصر :قُلتُ لِأَبِی الحَسَنِ [الرِّضا علیه السلام ] : جُعِلتُ فِداکَ، إنّی قَد سَأَلتُ اللّهَ حاجَةً مُنذُ کَذا وکَذا سَنَةً ، وقَد دَخَلَ قَلبی مِن إبطائِها شَیءٌ. فَقالَ علیه السلام : یا أحمَدُ ، إیّاکَ وَالشَّیطانَ أن یَکونَ لَهُ عَلَیکَ سَبیلٌ حَتّی یُقَنِّطَکَ ⁽⁵⁾! إنَّ أبا جَعفَرٍ ـ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ ـ کانَ یَقولُ : «إنَّ المُؤمِنَ یَسأَلُ اللّهَ عز و جل حاجَةً ، فَیُؤَخِّرُ عَنهُ تَعجیلَ إجابَتِهِ حُبّا لِصَوتِهِ وَاستِماعِ نَحیبِهِ» . ⁽⁶⁾

.

۵ / ۴ خشنودی خدا

۵ / ۵ دوستی خدا

۵ / ۴خشنودی خداامام باقر علیه السلام :ابراهیم پیامبر ، گفت : معبودا ! پاداش بنده ای که از ترس تو صورتش را از اشک تر کند ، چیست ؟ خدای متعال فرمود : «پاداش او ، آمرزش و خشنودی من در روز قیامت است» .

۵ / ۵دوستی خداپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند متعال ، هر گریه کننده اندوهگینی را دوست دارد .

مستدرک الوسائل :خدای متعال به داوود علیه السلام وحی فرمود که : «مرا با این نام بخوان : ای محبوب گریه کنندگان!» .

امام علی علیه السلامـ در بیان حدیث معراج پیامبر صلی الله علیه و آله ـ :خداوند متعال فرمود : «ای احمد! چنین نیست که هر کس گفت : خدا را دوست دارم ، دوستم بدارد ، مگر آن گاه که قوتی بر گیرد ، و خرقه ای در پوشد ، ⁽¹⁾و در حال سجده بخوابد ، و ساعت ها به نماز ایستد ، و خاموشی در پیش گیرد ، و بر من توکّل نماید ، و بسیار بگرید ، و خنده را کم کند ، و با هوسش بستیزد ، و مسجد را خانه خود قرار دهد .

الکافیـ به نقل از احمد بن محمّد بن ابی نصر ـ :به امام رضا علیه السلام گفتم : قربانت شوم ! من چند سال است که از خدا حاجتی خواسته ام و از تأخیر اجابتش ، در دلم شکّی افتاده است . فرمود : «ای احمد ! مبادا شیطان به تو راه پیدا کند و نومیدت گرداند . [ جدّم ]باقر علیه السلام می فرمود : گاه مؤمن از خداوند عز و جل حاجتی می خواهد و خدا ، اجابت شدن آن را به تأخیر می اندازد ؛ چون صدای او و شنیدن ناله اش را دوست دارد» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :یا أحنَفُ ، إنَّ اللّهَ سُبحانَهُ أحَبَّ أقواما ... قاموا إلی صَلاتِهِم مُعوِلینَ باکینَ تارَةً ، واُخری مُسَبِّحینَ ، یَبکونَ فی مَحاریبِهِم ویَرِنّونَ ، یَصطَفّونَ لَیلَةً مُظلِمَةً بَهماءَ یَبکونَ . ⁽¹⁾

۵ / ۶إجابَةُ الدُّعاءِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :البُکاءُ مِن خَشیَةِ اللّهِ مِفتاحُ الرَّحمَةِ ، وعَلامَةُ القَبولِ ، وبابُ الإِجابَةِ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :بُکاءُ العُیونِ وخَشیَةُ القُلوبِ بِرَحمَةِ اللّهِ عز و جل ، فَإِذا وَجَدتُموها فَاغتَنِمُوا الدُّعاءَ . ⁽³⁾

الإمام الباقر علیه السلام :اُطلُبِ الإِجابَةَ عِندَ اقشِعرارِ الجِلدِ ، وعِندَ إفاضَةِ العَبرَةِ ، وعِندَ قَطرِ المَطَرِ ، وإذا کانَتِ الشَّمسُ فی کَبِدِ السَّماءِ أو قَد زاغَت ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

.

۵ / ۶ اجابت دعا

امام علی علیه السلام :ای احنف! خداوند پاک ، مردمانی را دوست می دارد ... که برای نمازشان بر می خیزند ، گاه نالان و گریان و گاه تسبیح گویان . در محرابشان می گریند و می نالند ، و در شب تار به نماز می ایستند و اشک می ریزند .

۵ / ۶اجابت دعاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :گریستن از ترس خدا ، کلید رحمت و نشانه پذیرش و درِ اجابت است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :گریه چشم ها و ترس دل ها ، از رحمت خداوند عز و جل است . پس هر گاه این دو را [در خود] یافتید ، دعا کردن را غنیمت بشمارید .

امام باقر علیه السلام :اجابت [دعا] را در هنگام لرزیدن پوست ، و در هنگام سرازیر شدن اشک ، و در هنگام باریدن باران ، و در هنگامی که خورشید به وسط آسمان می رسد یا زوال می یابد ، بجوی .

.

عنه علیه السلام :إنَّ التَّضَرُّعَ ⁽¹⁾وَالصَّلاةَ مِنَ اللّهِ تَعالی بِمَکانٍ ، إذا کانَ العَبدُ ساجِدا للّهِِ ، فَإِن سالَت دُموعُهُ فَهُنالِکَ تَنزِلُ الرَّحمَةُ ، فَاغتَنِموا فی تِلکَ السّاعَةِ المَسأَلَةَ وطَلَبَ الحاجَةِ ، ولا تَستَکثِروا شَیئا مِمّا تَطلُبونَ ، فَما عِندَ اللّهِ أکثَرُ مِمّا تُقَدِّرونَ . ⁽²⁾

الکافی عن علیّ بن أبی حمزة :قالَ أبو عبد اللّه علیه السلام لِأَبی بَصیرٍ : إن خِفتَ أمراً یَکونُ ، أو حاجَةً تُریدُها ، فَابدَأ بِاللّهِ ومَجِّدهُ ، وأَثنِ عَلَیهِ کَما هُوَ أهلُهُ ، وصَلِّ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، وسَل حاجَتَکَ ، وتَباکَ ، ولَو مِثلَ رَأسِ الذُّبابِ ؛ إنَّ أبی علیه السلام کانَ یَقولُ : إنَّ أقرَبَ ما یَکونُ العَبدُ مِنَ الرَّبِّ عز و جل وَ هُوَ ساجِدٌ باکٍ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إذَا اقشَعَرَّ جِلدُکَ ودَمَعَت عَیناکَ ، فَدونَکَ دونَکَ ، فَقَد قُصِدَ قَصدُکَ . ⁽⁴⁾

الکافی عن إسحاق بن عمّار :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : أکونُ أدعو فَأَشتَهِی البُکاءَ ولا یَجیؤُنی ، ورُبَّما ذَکَرتُ بَعضَ مَن ماتَ مِن أهلی فَأَرِقُّ وأَبکی ، فَهَل یَجوزُ ذلِکَ ؟ فَقالَ : نَعَم فَتَذَکَّرهُم ، فَإِذا رَقَقتَ فَابکِ وَادعُ رَبَّکَ تَبارَکَ وتَعالی . ⁽⁵⁾

۵ / ۷سُرورُ القِیامَةِربیع الأبرار عن أنس :ذَکَرَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله النّارَ وبَینَ یَدَیهِ حَبَشِیٌّ اشتَدَّ بُکاؤُهُ ، فَنَزَلَ جِبریلُ فَقالَ : یا مُحَمَّدُ ، إنَّ اللّهَ عز و جل یَقولُ : وعِزَّتی وجَلالی وکَرَمی وسَعَةِ رَحمَتی ، لا تَبکی عَینُ عَبدٍ فِی الدُّنیا إلّا أکثَرتُ ضِحکَهُ فِی الآخِرَةِ . ⁽⁶⁾

.

۵ / ۷ شادمانی در روز قیامت

امام باقر علیه السلام :التماس و زاری کردن و نماز، نزد خداوند متعال، جایگاه خاصّی دارند . هر گاه بنده برای خدا در سجده باشد ، اگر اشکش جاری شد، آن هنگام، رحمت نازل می شود . پس در آن لحظه درخواست و طلب حاجت را غنیمت شمارید و چیزی را از آنچه می طلبید ، زیاد مپندارید ؛ زیرا آنچه نزد خداست، بیش از آن است که می پندارید .

الکافیـ به نقل از علی بن ابی حمزه ـ :امام صادق علیه السلام به ابو بصیر فرمود : «اگر از وقوع پیشامدی بیم داشتی ، یا حاجتی خواستی ، به نام خدا آغاز نما و او را آن گونه که سزاوارش هست ، تمجید و ثنا گو و بر پیامبر صلی الله علیه و آله صلوات فرست و حاجتت را بخواه و خود را به گریه وا دار و اگر شد ، به اندازه سر مگسی اشکی بریز . پدرم علیه السلام همیشه می فرمود : نزدیک ترین زمان بنده به پروردگار عز و جل ، زمانی است که در سجده است و می گرید .

امام صادق علیه السلام :هر زمانی که بدنت به لرزه در آمد و چشمانت اشکبار شد ، آن لحظه را غنیمت شمار؛ زیرا به تو توجّه شده است .

الکافیـ به نقل از اسحاق بن عمّار ـ :به امام صادق علیه السلام گفتم : من دعا می کنم و دلم می خواهد بگریم؛ امّا گریه ام نمی آید ، و چه بسا به یاد یکی از کسانم که مرده است، می افتم و دلم می سوزد و می گریم . آیا این جایز است ؟ فرمود : «آری ، آنها را به یاد آر و چون رقّت قلب یافتی ، گریه نما و به درگاه پروردگار بزرگ و بلندمرتبه ات دعا کن» .

۵ / ۷شادمانی در روز قیامتربیع الأبرارـ به نقل از اَ نَس ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از آتش دوزخ ، یاد می کرد . غلامی حبشی که در آن جا حاضر بود ، سخت گریست . جبرئیل فرود آمد و گفت : ای محمّد! خدای عز و جل می فرماید : به عزّت و جلالم و بخشندگی و گستردگی رحمتم سوگند، چشم هیچ بنده ای در دنیا نمی گرید مگر آن که در آخرت خنده اش را بسیار می گردانم .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :کُلُّ عَینٍ باکِیَةٌ یَومَ القِیامَةِ إلّا ثَلاثَ أعیُنٍ : عَینٌ بَکَت مِن خَشیَةِ اللّهِ ، وعَینٌ غَضَّت عَن مَحارِمِ اللّهِ ، وعَینٌ باتَت ساهِرَةً فی سَبیلِ اللّهِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :کُلُّ عَینٍ باکِیَةٌ یَومَ القِیامَةِ إلّا ثَلاثَةً : عَینٌ غَضَّت عَن مَحارِمِ اللّهِ ، وعَینٌ سَهَرَت فی طاعَةِ اللّهِ ، وعَینٌ بَکَت فی جَوفِ اللَّیلِ مِن خَشیَةِ اللّهِ . ⁽²⁾

کشف الغمّة عن یوسف بن أسباط :حَدَّثَنی أبی قالَ : دَخَلتُ مَسجِدَ الکوفَةِ فَإِذا شابٌّ یُناجی رَبَّهُ ، وهُوَ یَقولُ فی سُجودِهِ : سَجَدَ وَجهی مُتَعَفِّرا فِی التُّرابِ لِخالِقی وحُقَّ لَهُ . فَقُمتُ إلَیهِ فَإِذا هُوَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ ، فَلَمَّا انفَجَرَ الفَجرُ نَهَضتُ إلَیهِ فَقُلتُ لَهُ : یَابنَ رَسولِ اللّهِ ، تُعَذِّبُ نَفسَکَ وقَد فَضَّلَکَ اللّهُ بِما فَضَّلَکَ؟! فَبَکی ، ثُمَّ قالَ : حَدَّثَنی عَمرُو بنُ عُثمانَ عَن اُسامَةَ بنِ زَیدٍ قالَ : قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : کُلُّ عَینٍ باکِیَةٌ یَومَ القِیامَةِ إلّا أربَعَ ⁽³⁾أعیُنٍ : عَینٌ بَکَت مِن خَشیَةِ اللّهِ ، وعَینٌ فُقِئَت فی سَبیلِ اللّهِ ، وعَینٌ غَضَّت عَن مَحارِمِ اللّهِ ، وعَینٌ باتَت ساهِرَةً ساجِدَةً ، یُباهی بِهَا اللّهُ المَلائِکَةَ، یَقولُ: اُنظُروا إلی عَبدی! روحُهُ عِندی وجَسَدُهُ فی طاعَتی؛ قَد جافی ⁽⁴⁾بَدَنَهُ عَنِ المضَاجِعِ ، یَدعونی خَوفا مِن عَذابی ، وطَمَعا فی رَحمَتی ، اشهَدوا أنّی قَد غَفَرتُ لَهُ . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر چشمی در روز قیامت، گریان است، مگر سه چشم : چشمی که از ترس خدا گریسته باشد ، چشمی که از محرّمات خدا فرو هشته باشد ، و چشمی که در راه خدا شب را نخفته باشد .

امام صادق علیه السلام :هر چشمی در روز قیامت، گریان است، بجز سه چشم : چشمی که از حرام های خدا پوشیده شده باشد ، چشمی که در طاعت خدا شب را نخفته باشد ، و چشمی که در دل شب از ترس خدا گریسته باشد .

کشف الغمّةـ به نقل از یوسف بن اسباط ـ :پدرم برایم نقل کرد و گفت : به مسجد کوفه وارد شدم . دیدم جوانی با پروردگارش مناجات می کند و در سجده اش می گوید : «صورتم برای آفریدگارم به خاک سجده در افتاده است و این ، حقّ اوست» . من به طرف او رفتم . دیدم زین العابدین علیه السلام است . چون سپیده زد ، نزدیکش رفتم و گفتم : ای پسر پیامبر خدا! با این همه مقام و فضیلتی که خداوند به شما داده است ، باز خود را چنین عذاب می دهید ؟ ایشان گریست و سپس فرمود : «عمرو بن عثمان ، از اسامة بن زید برایم حدیث کرد که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : در روز قیامت ، هر چشمی گریان است ، بجز چهار چشم : چشمی که از ترس خدا گریسته باشد ، چشمی که در راه خدا از حدقه بیرون آمده باشد ، چشمی که از حرام های خدا فرو بسته شده باشد ، و چشمی که شب را در سجده بیدار مانده باشد . خداوند به چنین چشمی بر فرشتگان ، فخر می فروشد و می فرماید : بنده ام را ببینید . روحش نزد من است و جسمش در طاعت من . پیکرش را از بسترها دور کرده و از ترس عذاب من و به امید رحمتم ، مرا می خواند . گواه باشید که من او را آمرزیدم» .

.

الإمام الصادق علیه السلام :ما مِن عَینٍ إلّا وهِیَ باکِیَةٌ یَومَ القِیامَةِ ، إلّا عَینا بَکَت مِن خَوفِ اللّهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :کَم مِمَّن کَثُرَ ضِحکُهُ لاعِبا یَکثُرُ یَومَ القِیامَةِ بُکاؤُهُ ، وکَم مِمَّن کَثُرَ بُکاؤُهُ عَلی ذَنبِهِ خائِفا یَکثُرُ یَومَ القِیامَةِ فِی الجَنَّةِ سُرورُهُ وضِحکُهُ . ⁽²⁾

۵ / ۸أمنُ القِیامَةِالإمام الباقر علیه السلام :لَمّا کَلَّمَ اللّهُ موسَی بنَ عِمرانَ علیه السلام ، قالَ موسی : . . . إلهی ! ما جَزاءُ مَن دَمَعَت عَیناهُ مِن خشیَتِکَ؟ قالَ : یا موسی ، آمَنُ وَجهَهُ مِن حَرِّ النّارِ ، واُؤمِنُهُ ⁽³⁾یَومَ الفَزَعِ الأَکبَرِ . ⁽⁴⁾

.

۵ / ۸ امنیت در قیامت

امام صادق علیه السلام :هیچ چشمی نیست ، مگر آن که در روز قیامت ، گریان است ، بجز چشمی که از خوف خدا گریسته باشد .

امام صادق علیه السلام :بسا کسی که از روی لهو و لعب ، بسیار می خندد و در روز قیامت ، بسیار گریان است ، و بسا کسی که بر گناهان خویش بسیار می گرید و ترسان است ، و روز قیامت ، در بهشت ، بسیار شادمان و خندان است .

۵ / ۸امنیت در قیامتامام باقر علیه السلام :چون خدا با موسی بن عمران علیه السلام گفت ، موسی گفت : ... معبود من! پاداش کسی که چشمانش از ترس تو اشک بریزد ، چیست ؟ فرمود : «ای موسی! چهره او را از حرارت آتش نگه می دارم ، و در آن روز وحشت بزرگ ، در امانش می دارم» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن خَرَجَ مِن عَینَیهِ مِثلُ الذُّبابِ مِنَ الدَّمعِ مِن خَشیَةِ اللّهِ ، آمَنَهُ اللّهُ بِهِ یَومَ الفَزَعِ الأَکبَرِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :سَبعَةٌ یُظِلُّهُمُ اللّهُ عز و جل فی ظِلِّهِ یَومَ لا ظِلَّ إلّا ظِلُّهُ . . . ورَجُلٌ ذَکَرَ اللّهَ عز و جلخالِیا فَفاضَت عَیناهُ مِن خَشیَةِ اللّهِ عز و جل . ⁽²⁾

مستدرک الوسائل :فی بَعضِ الکُتُبِ ـ أیِ السَّماوِیَّةِ ـ : وعِزَّتی! لا یَبکِیَنَّ عَبدٌ مِن خَشیَتی ، إلّا أجَرتُهُ ⁽³⁾مِن نَقِمَتی وأَبدَلتُهُ ضِحکا . ⁽⁴⁾

۵ / ۹إطفاءُ نارِ جَهَنَّمَرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما مِن شَیءٍ إلّا لَهُ مِقدارٌ و میزانٌ ، إلَا الدَّمعَةُ فَإِنَّهُ یُطفَأُ بِها بِحارٌ مِنَ النّارِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :البُکاءُ مِن خَشیَةِ اللّهِ یُطفِئُ بِحارا مِن غَضَبِ اللّهِ . ⁽⁶⁾

.

۵ / ۹ خاموش کردن آتش جهنّم

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که به اندازه مگسی ، اشک از چشمانش خارج شود ، خداوند به سبب آن ، او را در آن روز هراس بزرگ ، آسوده خاطر و در امان می دارد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هفت نفرند که خداوند عز و جل بر آنها، در آن روزی که سایه ای جز سایه او نیست ، سایه می افکند : ... و [ از جمله آنهاست ] مردی که در خلوت خود ، خدای عز و جلرا یاد کند و از ترس خداوند عز و جل چشمانش اشکبار شود .

مستدرک الوسائل :در یکی از کتاب ها [آسمانی] آمده است : «به عزّتم سوگند ، هیچ بنده ای از ترس من گریه نمی کند ، مگر آن که او را از خشم خود ، پناه می دهم و خنده جایگزین گریه آن می کنم» .

۵ / ۹خاموش کردن آتش جهنّمپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ چیزی نیست ، مگر آن که مقدار و میزانی دارد ، بجز اشک ؛ زیرا با آن ، دریاهایی از آتش خاموش می شوند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :گریستن از ترس خدا ، دریاهایی از خشم خدا را خاموش می کند .

.

المواعظ العددیة :جاءَ رَجُلٌ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقالَ لَهُ : أتَأذَنُ لی أن أتَمَنِّیَ المَوتَ ؟ فَقالَ صلی الله علیه و آله : المَوتُ شَیءٌ لا بُدَّ مِنهُ ، وسَفَرٌ طَویلٌ یَنبَغی لِمَن أرادَهُ أن یَرفَعَ عَشرَ هَدایا ـ إلی أن قالَ صلی الله علیه و آله ـ : وهَدِیَّةُ مالِکٍ ⁽¹⁾أربَعَةُ أشیاءَ : البُکاءُ مِن خَشیَةِ اللّهِ ، وصَدَقَةُ السِّرِّ ، وتَرکُ المَعاصی ، وبِرُّ الوالِدَینِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :ما مِن شَیءٍ إلّا ولَهُ کَیلٌ ووَزنٌ ، إلَا الدُّموعُ ؛ فَإِنَّ القَطرَةَ تُطفِئُ بِحارا مِن نارٍ ، فَإِذَا اغرَورَقَتِ العَینُ بِمائِها لَم یَرهَق ⁽³⁾وَجها قَتَرٌ ⁽⁴⁾ولا ذِلَّةٌ ، فَإِذا فاضَت حَرَّمَهُ اللّهُ عَلَی النّارِ . ولَو أنَّ باکِیا بَکی فی اُمَّةٍ لَرُحِموا . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :ما مِن شَیءٍ إلّا ولَهُ کَیلٌ ووَزنٌ ، إلَا الدَّمعَةُ ؛ فَإِنَّ اللّهَ عز و جل یُطفِئُ بِالیَسیرِ مِنهَا البِحارَ مِنَ النّارِ ، فَلَو أنَّ عَبدا بَکی فی اُمَّةٍ لَرَحِمَ اللّهُ عز و جل تِلکَ الاُمَّةَ بِبُکاءِ ذلِکَ العَبدِ . ⁽⁶⁾

الدر المنثور عن أبی حازم :إنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله نَزَلَ عَلَیهِ جِبریلُ وعِندَهُ رَجُلٌ یَبکی ، فَقالَ : مَن هذا؟ قالَ : فُلانٌ . قالَ جِبریلُ : إنّا نَزِنُ أعمالَ بَنی آدَمَ کُلَّها إلَا البُکاءَ ؛ فَإِنَّ اللّهَ یُطفِئُ بِالدَّمعَةِ نُهورا مِن نیرانِ جَهَنَّمَ . ⁽⁷⁾

.

المواعظ العددیّة :مردی پیش پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمد و گفت : آیا اجازه می دهی که من آرزوی مرگ کنم؟ پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «مرگ ، چیزی است که گریزی از آن نیست ، و سفری طولانی است که هر کس خواهان آن است ، باید ده هدیه با خود ببرد» تا آن که فرمود : «و هدیه مالک، ⁽¹⁾چهار چیز است : گریستن از ترس خدا ، صدقه پنهانی ، ترک گناهان ، و خوش رفتاری با پدر و مادر» .

امام صادق علیه السلام :هیچ چیزی نیست ، مگر آن که پیمانه و وزنی دارد ، بجز اشک ؛ زیرا قطره ای اشک ، دریاهایی از آتش را فرو می نشاند . هر گاه چشم ، غرق در آب خود شود ، گرد هیچ فقر و ذلّتی بر آن نمی نشیند ، و هر گاه اشکْ سرازیر شود ، خداوند ، آن چهره را بر آتش حرام می گرداند ، و اگر گرینده ای در میان امّتی بگرید ، همه آن امّت ، مورد رحمت قرار می گیرند .

امام صادق علیه السلام :هر چیزی پیمانه و وزنی دارد ، مگر اشک ؛ چرا که خداوند عز و جل با اندکی از آن ، دریاهای آتش را خاموش می سازد ، پس اگر بنده ای در میان امّتی بگرید ، خداوند عز و جل به خاطر گریه آن بنده ، بر آن امّت ، رحم می آورد .

الدرّ المنثورـ به نقل از ابو حازم ـ :جبرئیل بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد ، و مردی نزد ایشان بود و می گریست . جبرئیل پرسید : این کیست ؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «فلان کس» . جبرئیل گفت : ما همه کردارهای آدمی زادگان را وزن می کنیم، بجز گریه را ؛ چرا که خداوند با اشک، رودهایی از آتش های دوزخ را خاموش می سازد .

.

مستدرک الوسائل :رُوِیَ أنَّ النّارَ تَزفِرُ ⁽¹⁾زَفرَةً یَومَ القِیامَةِ ، یَجثُو الخَلائِقُ عَلی رُکبَتِهِم ، فَیَجیءُ جَبرَئیلُ بِقَدَحٍ مِنَ الماءِ یَضرِبُهُ عَلی وَجهِها فَتَنصَرِفُ ، فَیَقولُ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله : یا جَبرَئیلُ ، مِن أینَ هذَا الماءُ ؟ قالَ : إنَّها مِن دُموعِ العُصاةِ . ⁽²⁾

مستدرک الوسائل :رُوِیَ أنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله إذا رَأی بُروزَ جَهَنَّمَ یَقولُ : «یا رَبِّ! اِصرِفِ النّارَ عَن اُمَّتی» ، فَلا یُصرَفُ ، حَتّی لَحِقَ بُکاءُ العاصینَ ، فَیَرجِعُ أسرَعَ مِن طَرفَةِ عَینٍ . ⁽³⁾

۵ / ۱۰النَّجاةُ مِنَ النّارِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :البُکاءُ مِن خَشیَةِ اللّهِ النَّجاةُ مِنَ النّارِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما مِن عَبدٍ اغرَورَقَت عَیناهُ بِمائِها إلّا حَرَّمَ اللّهُ ذلِکَ الجَسَدَ عَلَی النّارِ ، وما فاضَت عَینٌ مِن خَشیَةِ اللّهِ إلّا لَم یَرهَق ذلِکَ الوَجهُ قَتَرٌ ولا ذِلَّةٌ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما مِن عَبدٍ مُؤمِنٍ یَخرُجُ مِن عَینَیهِ دُموعٌ ، وإن کانَ مِثلَ رَأسِ الذُّبابِ مِن خَشیَةِ اللّهِ ، ثُمَّ تُصیبُ شَیئا مِن حُرِّ وَجهِهِ ، إلّا حَرَّمَهُ اللّهُ عَلَی النّارِ . ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :حُرِّمَتِ النّارُ عَلی عَینٍ دَمَعَت أو بَکَت مِن خَشیَةِ اللّهِ ، وحُرِّمَتِ النّارُ عَلی عَینٍ سَهَرَت فی سَبیلِ اللّهِ . ⁽⁷⁾

.

۵ / ۱۰ رهایی از آتش

مستدرک الوسائل :روایت شده است که: در روز قیامت ، آتش چنان دمی بر می آورد که خلایق به زانو در می آیند . پس جبرئیل علیه السلام قدحی آب می آورد و به صورت آن می زند و آتش پس می رود . محمّد صلی الله علیه و آله می فرماید : «ای جبرئیل! این آب از کجاست ؟». جبرئیل می گوید : این از اشک های گنهکاران است .

مستدرک الوسائل :روایت شده است که: پیامبر صلی الله علیه و آله چون پدیدار شدن دوزخ را ببیند ، می فرماید : «پروردگارا ! این آتش را از امّتم بگردان» ؛ امّا برگردانیده نمی شود تا آن که [ اشک و ] گریه گنهکاران می رسد، و آتش، سریع تر از چشم بر هم زدنی باز می گردد.

۵ / ۱۰رهایی از آتشپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :گریستن از ترس خدا ، رهیدن از آتش است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ بنده ای نیست که چشمانش پُر اشک گردد، مگر این که خداوند، آن بدن را بر آتش حرام می گرداند ، و هیچ چشمی از ترس خدا اشکبار نمی شود، مگر این که آن چهره، غبار و خواری نمی بیند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ بنده مؤمنی نیست که از چشمانش ، اگرچه به اندازه سر مگسی ، اشک از ترس خدا خارج شود و بر گونه اش بغلتد ، مگر آن که خداوند، او را بر آتش حرام می گرداند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آتش دوزخ بر چشمی که از ترس خدا اشک ریزد یا بگرید، حرام شده است . آتش بر چشمی که در راه خدا بیداری بکشد، حرام شده است .

.

عنه صلی الله علیه و آله :حُرِّمَ عَلی عَینَینِ أن تَنالَهُمَا النّارُ : عَینٌ بَکَت مِن خَشیَةِ اللّهِ ، وعَینٌ باتَت تَحرُسُ الإِسلامَ وأَهلَهُ مِن أهلِ الکُفرِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ثَلاثَةُ ⁽²⁾أعیُنٍ لا تَمَسُّهَا النّارُ : عَینٌ فُقِئَت فی سَبیلِ اللّهِ ، وعَینٌ حَرَسَت فی سَبیلِ اللّهِ ، وعَینٌ بَکَت مِن خَشیَةِ اللّهِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تَرَی النّارَ عَینٌ بَکَت مِن خَشیَةِ اللّهِ ، ولا عَینٌ سَهَرَت فی طاعَةِ اللّهِ ، ولا عَینٌ غَضَّت عَن مَحارِمِ اللّهِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن دَمَعَت عَیناهُ مِن خَشیَةِ اللّهِ ، لَن یَلِجَ النّارَ أبَدا . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا یَلِجُ النّارَ رَجُلٌ بَکی مِن خَشیَةِ اللّهِ ، حَتّی یَعودَ اللَّبَنُ فِی الضَّرعِ . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :رسیدنِ آتش به دو چشم، حرام شده است : چشمی که از ترس خدا گریسته باشد و چشمی که شب ها از اسلام و مسلمانان در برابر اهل کفر، نگهبانی کرده باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه چشم است که آتش با آنها تماس پیدا نمی کند : چشمی که در راه خدا از کاسه اش بیرون آورده شده باشد ، چشمی که در راه خدا نگهبانی داده باشد ، و چشمی که از ترس خدا گریسته باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چشمی که از ترس خدا بگرید و چشمی که شب را در طاعت خدا بیدار بماند و چشمی که از حرام های خدا پوشانده شود ، آتش دوزخ را به خود نمی بینند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که چشمانش از ترس خدا اشک بریزند ، هرگز به دوزخ نمی رود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مردی که از ترس خدا بگرید، به آتش نمی رود ، مگر آن که شیرِ دوشیده به پستان باز گردد . ⁽¹⁾

.

تاریخ بغداد عن زید بن أرقم :إنَّ رَجُلاً سَأَلَ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله : بِمَ أتَّقِی النّارَ؟ قالَ : بِدُموعِ عَینَیکَ ؛ فَإِنَّ عَینا بَکَت مِن خَشیَةِ اللّهِ لا تَأکُلُهَا النّارُ . ⁽¹⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن ذَکَرَ اللّهَ فَفاضَت عَیناهُ مِن خَشیَةِ اللّهِ حَتّی یُصیبَ الأَرضَ مِن دُموعِهِ ، لَم یُعَذِّبهُ اللّهُ تَعالی یَومَ القِیامَةِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن بَکی عَلی ذَنبِهِ حَتّی تَسیلَ دُموعُهُ عَلی لِحیَتِهِ ، حَرَّمَ اللّهُ دیباجَةَ ⁽³⁾وَجهِهِ عَلَی النّارِ . ⁽⁴⁾

الأمالی للصدوق عن عبد الرحمن بن سمرة :کُنّا عِندَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَوما ، فَقالَ : إنّی رَأَیتُ البارِحَةَ عَجائِبَ . قالَ : فَقُلنا : یا رَسولَ اللّهِ ، و ما رَأَیتَ؟! حَدِّثنا بِهِ فِداکَ أنفُسُنا وأَهلونا وأَولادُنا . فَقالَ : . . . ورَأَیتُ رَجُلاً مِن اُمَّتی قَد هَوی فِی النّارِ ، فَجاءَتهُ دُموعُهُ الَّتی بَکی مِن خَشیَةِ اللّهِ فَاستَخرَجَتهُ مِن ذلِکَ . ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلام :لَمّا کَلَّمَ اللّهُ موسی علیه السلام قالَ : إلهی! ما جَزاءُ مَن دَمَعَت عَیناهُ مِن خَشیَتِکَ؟ قالَ : یا موسی ، أقی وَجهَهُ مِن حَرِّ النّارِ . ⁽⁶⁾

.

تاریخ بغدادـ به نقل از زید بن ارقم ـ :مردی از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله پرسید : با چه چیزی خود را از آتش دوزخ نگه دارم ؟ فرمود : «با اشک چشمانت ؛ زیرا چشمی که از ترس خدا بگرید ، طعمه آتش نمی شود» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس خدا را یاد کند و چشمانش از ترس خدا اشکبار شود تا جایی که از اشک هایش بر زمین بچکد ، در روز قیامت، خداوند متعال، او را عذاب نمی کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که بر گناهانش بگرید تا اشکش بر محاسنش جاری شود ، خداوند، رخسار او را بر آتش حرام می گرداند .

فضائل الأشهر الثلاثةـ به نقل از عبد الرحمان بن سمره ـ :روزی نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بودیم که فرمود : «من دیشب ، عجایبی دیدم» . گفتیم : چه دیدی ـ ای پیامبر خدا ـ ؟ خودمان و زن و فرزندانمان فدایت شویم ! برایمان بگو . فرمود : «... مردی از امّتم را دیدم که در آتش فرو افتاد ؛ امّا اشک هایش که از ترس خدا گریسته بود، به دادش رسیدند و او را از آن بیرون کشیدند» .

امام علی علیه السلام :چون خدا با موسی علیه السلام سخن گفت ، موسی گفت : معبودا ! پاداش کسی که چشمانش از ترس تو اشک بریزد ، چیست ؟ فرمود : «ای موسی ! چهره اش را از حرارت آتش، نگه می دارم» .

.

۵ / ۱۱دَرَجاتُ الجَنَّةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا عَلِیُّ ، إنَّهُ إذا کانَ یَومُ القِیامَةِ نادی مُنادٍ مِن بُطنانِ ⁽¹⁾العَرشِ : . . . أینَ المُتَحابّونَ فِی اللّهِ ؟ أینَ المُتَباذِلونَ فِی اللّهِ؟ أینَ المُؤثِرونَ عَلی أنفُسِهِم؟ . . . أینَ الَّذینَ یَبکونَ مِن خَشیَةِ اللّهِ؟ «لَاخَوْفٌ عَلَیْکُمْ وَلَا أَنتُمْ تَحْزَنُونَ» ⁽²⁾، أینَ رُفَقاءُ النَّبِیِّ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ؟ آمِنوا وقَرُّوا عَینا «ادْخُلُواْ الْجَنَّةَ أَنتُمْ وَ أَزْوَاجُکُمْ تُحْبَرُونَ» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یا عَلِیُّ عَلَیکَ بِالبُکاءِ مِن خَشیَةِ اللّهِ ، یَبنی لَکَ بِکُلِّ قَطرَةٍ بَیتا فِی الجَنَّةِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یا عَلِیُّ ، اُوصیکَ فی نَفسِکَ بِخِصالٍ فَاحفَظها عَنّی ، ثُمَّ قالَ : اللّهُمَّ أعِنهُ ، أمَّا الاُولی : فَالصِّدقُ ، ولا تَخرُجَنَّ مِن فیکَ کَذِبَةٌ أبَدا . وَالثّانِیَةُ : الوَرَعُ ⁽⁶⁾، ولا تَجتَرِئ عَلی خِیانَةٍ أبَدا . وَالثّالِثَةُ : الخَوفُ مِنَ اللّهِ عَزَّ ذِکرُهُ کَأَنَّکَ تَراهُ . وَالرّابِعَةُ : کَثرَةُ البُکاءِ مِن خَشیَةِ اللّهِ ؛ یُبنی لَکَ بِکُلِّ دَمعَةٍ ألفُ بَیتٍ فِی الجَنَّةِ . ⁽⁷⁾

.

۵ / ۱۱ درجات بهشت

۵ / ۱۱درجات بهشتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای علی! آن گاه که روز قیامت شود ، بانگْ زننده ای از میان عرش ، صدا می زند : «... کجایند آنان که برای خدا یکدیگر را دوست می داشتند ؟ کجایند آنان که برای خدا به یکدیگر بخشش می کردند ؟ کجایند ایثارگران ؟ ... کجایند کسانی که از ترس خدا می گریستند ؟ «بیمی بر شما نیست و اندوهگین نمی شوید» . کجایند همرهانِ محمّدِ پیامبر ؟ آسوده باشید و با سُرور، «شما و همسرانتان شادمانه به بهشت درآیید» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای علی! بر تو باد گریستن از ترس خدا . به ازای هر قطره ای، خانه ای در بهشت برایت ساخته می شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :«ای علی! تو را در باره خودت به چند کار سفارش می کنم . پس آنها را از من به یاد دار» . سپس فرمود : «بار خدایا ! او را کمک کن . اوّل : راستگویی ، که هرگز از دهانت دروغی خارج نشود . دوم : پارسایی ، که هرگز بر خیانتی گستاخ نشوی . سوم : ترس از خداوند بلندنام، آن گونه که گویی او را می بینی ، و چهارم : گریستن از خوف خدا ؛ زیرا به ازای هر قطره اشکی، هزار خانه در بهشت برایت ساخته می شود» .

.

عنه صلی الله علیه و آله :مَن ذَرَفَت عَیناهُ مِن خَشیَةِ اللّهِ ، کانَ لَهُ بِکُلِّ قَطرَةٍ مِن دُموعِهِ مِثلُ جَبَلِ اُحُدٍ یَکونُ فی میزانِهِ ، وکانَ لَهُ مِنَ الأَجرِ بِکُلِّ قَطرَةٍ عَینٌ مِنَ الجَنَّةِ ، عَلی حافَتَیها ⁽¹⁾مِنَ المَدائِنِ وَالقُصورِ ما لا عَینٌ رَأَت ولا اُذُنٌ سَمِعَت ولا خَطَرَ عَلی قَلبِ بَشَرٍ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ مِن وَصایاهُ لِأَبی ذَرٍّ ـ :یا أبا ذَرٍّ ، إنَّ ربّی تَبارَکَ اسمُهُ أخبَرَنی فَقالَ : وَعِزَّتی وجَلالی ! ما أدرَکَ العابِدونَ دَرکَ البُکاءِ عِندی شَیئا ، وإنّی لَأَبنی لَهُم فِی الرَّفیقِ الأَعلی قَصرا لایُشارِکُهُم فیهِ أحَدٌ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ألا ومَن ذَرَفَت عَیناهُ مِن خَشیَةِ اللّه عز و جل ، کانَ لَهُ بِکُلِّ قَطرَةٍ قَطَرَت مِن دُموعِهِ قَصرٌ فِی الجَنَّةِ ، مُکَلَّلاً ⁽⁴⁾بِالدُّرِّ وَالجَوهَرِ ، فیهِ ما لا عَینٌ رَأَت ولا اُذُنٌ سَمِعَت ولا خَطَرَ عَلی قَلبِ بَشَرٍ . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که چشمانش از ترس خدا بگرید ، برای هر قطره ای از اشک هایش ، به اندازه کوه اُحد در ترازوی اعمالش قرار داده می شود ، و به پاداش هر قطره ای، چشمه ای در بهشت برایش خواهد بود که در دو طرف آن چشمه ، شهرها و کوشک هایی است که نه چشمی دیده و نه گوشی شنیده و نه در دل بشری ، خطور کرده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در سفارش هایش به ابو ذر ـ :ای ابو ذر! پروردگار بزرگم به من خبر داد و فرمود : به عزّت و جلالم سوگند ، عبادت کنندگان با گریستن ، به چیزی از من دست می یابند که با هیچ چیزی به آن نمی توانند برسند . ⁽¹⁾من برای آنان (گریه کنندگان) در عالم بالا قصری می سازم که هیچ کس با آنان در آن شراکت ندارد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آگاه باشید که هر کس چشمانش از ترس خدای عز و جل اشک بریزد ، در برابر هر قطره اشک او ، کاخی مروارید و گوهرنشان در بهشت برای او خواهد بود . در آن کاخ ، چیزهایی است که هیچ چشمی ندیده ، و هیچ گوشی نشنیده ، و به دل هیچ بشری خطور نکرده است .

.

الإمام الصادق علیه السلام :أوحَی اللّهُ عز و جل إلی موسی علیه السلام : إنَّ عِبادی لَم یَتَقَرَّبوا إلَیَّ بِشَیءٍ أحَبَّ إلَیَّ مِن ثَلاثِ خِصالٍ . قالَ موسی : یا رَبِّ وما هُنَّ؟ قالَ : یا موسَی! الزُّهدُ فِی الدُّنیا ، وَالوَرَعُ عَنِ المَعاصی ، وَالبُکاءُ مِن خَشیَتی . قالَ موسی : یا رَبِّ! فَما لِمَن صَنَعَ ذا؟ فَأَوحَی اللّهُ عز و جل إلَیهِ : یا موسی! أمَّا الزّاهِدونَ فِی الدُّنیا فَفِی الجَنَّةِ ، وأَمَّا البَکّاؤُونَ مِن خَشیَتی فَفِی الرَّفیعِ الأَعلی لا یُشارِکُهُم أحَدٌ ، وأَمَّا الوَرِعونَ عَن مَعاصِیَّ فَإِنّی اُفَتِّشُ النّاسَ ولا اُفَتِّشُهُم . ⁽¹⁾

مستدرک الوسائل :فِی التَّوراةِ : إذا دَمَعَت عَیناکَ فَلا تَمسَحهُما إلّا بِکَفِّکَ عَلی وَجهِکَ فَإِنَّها رَحمَةٌ ، ولا یَبکی عَبدی مِن خَشیَتی إلّا سَقَیتُهُ مِن رَحیقٍ ⁽²⁾مَختومٍ . ⁽³⁾

.

امام صادق علیه السلام :خداوند عز و جل به موسی علیه السلام وحی فرمود که : «محبوب ترین چیزها نزد من که بندگانم با آنها خود را به من نزدیک سازند ، سه چیز است» . موسی گفت : پروردگارا ! آنها چیستند ؟ فرمود : «ای موسی! زهد ورزیدن به دنیا ، خودداری از نافرمانی ها ، و گریستن از ترس من» . موسی گفت : پروردگارا ! کسی که چنین کند ، چه پاداشی دارد ؟ خداوند عز و جل به او وحی فرمود : «ای موسی! زهدورزان به دنیا ، در بهشت اند . گریه کنندگان از ترس من ، در بلندترین جایگاه اند و کسی با آنان در آن جا شراکت ندارد ، و پاداش خودداری کنندگان از نافرمانی من ، این است که من همه مردم را [در قیامت] بازخواست می کنم؛ لیکن آنان را بازخواست نمی کنم» .

مستدرک الوسائل :در تورات آمده است : «هر گاه چشمانت اشک ریختند ، آن را پاک مکن ، مگر این که آن را با دستانت بر صورت خویش بکشی ؛ چرا که اشک ، رحمت است ، و هر بنده ام که از ترس من بگرید ، او را از باده سر به مُهر می نوشانم» .

.

الفَصلُ السّادِس : ما ینبغی فیه البکاء أو التباکی من الأوقات والأحوال۶ / ۱سَوادُ اللَّیلِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما یَقطُرُ فِی الأَرضِ قَطرَةٌ أحَبُّ إلَی اللّهِ مِن قَطرَةِ دَمعٍ فی سَوادِ اللَّیلِ مِن خَشیَتِهِ ، لایَراهُ أحَدٌ إلَا اللّهُ عز و جل . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما مِن قَطرَةٍ أحَبَّ إلَی اللّهِ مِن قَطرَتَینِ : قَطرَةِ دَمٍ فی سَبیلِ اللّهِ ، وقَطرَةِ دَمعٍ فی سَوادِ اللَّیلِ مِن خَشیَةِ اللّهِ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی وَصفِهِ بَعضَ الخُلَّصِ منِ أصحابِهِ ـ :فَلَو رَأَیتَهُم فی لَیلَتِهِم ، وقَد نامَتِ العُیونُ ، وهَدَأَتِ الأَصواتُ ، وسَکَنَتِ الحَرَکاتُ مِنَ الطَّیرِ فِی الوُکورِ ، وقَد نَهنَهَهُم ⁽³⁾هَولُ یَومِ القِیامَةِ بِالوَعیدِ عَنِ الرُّقادِ ، کَما قالَ سُبحانَهُ : «أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَی أَن یَأْتِیَهُم بَأْسُنَا بَیَاتًا وَهُمْ نَائِمُونَ» ⁽⁴⁾فَاستَیقَظوا إلَیها فَزِعینَ ، وقاموا إلی صَلاتِهِم مُعوِلینَ ، باکینَ تارَةً واُخری مُسَبِّحینَ ، یَبکونَ فی مَحاریبِهِم ویَرِنّونَ ، یَصطَفّونَ لَیلَةً مُظلِمَةً بَهماءَ ⁽⁵⁾یَبکونَ . ⁽⁶⁾

.

فصل ششم : اوقات و حالات شایسته برای گریستن یا وانمود کردن به آن

۶ / ۱ تاریکی شب

فصل ششم : اوقات و حالات شایسته برای گریستن یا وانمود کردن به آن۶ / ۱تاریکی شبپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :قطره اشکی که در تاریکی شب از ترس خدا فرو می چکد و کسی جز خداوند عز و جلآن را نمی بیند ، نزد خدا محبوب تر از هر قطره ای است که بر زمین فرو می چکد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ قطره ای نزد خدا محبوب تر از دو قطره نیست : قطره خونی که در راه خدا ریخته می شود ، و قطره اشکی که در تاریکی شب از ترس خدا فرو می چکد .

امام علی علیه السلامـ در وصف برخی از یاران پاکبازش ـ :کاش آنها را در شب هنگامشان دیده بودی ، آن گاه که چشم ها می خفتند ، و صداها خاموش می شدند ، و پرندگان در آشیانه هایشان آرام می گرفتند . هراس از تهدیدهای روز رستاخیز ، آنان را از خفتن باز می داشت ، چنان که خدای پاک فرموده است : «آیا ساکنان شهرها ایمن شده اند از این که عذاب ما شامگاهان- در حالی که به خواب فرو رفته اند- به آنان برسد ؟» . پس هراسان بیدار می شدند ، و به نماز بر می خاستند، گاه نالان و گریان و گاه تسبیح گویان ، و در محراب هایشان می گریستند و زار می زدند ، و در شبی تار و سیه فام، بر دو پا می ایستادند و اشک می ریختند .

.

الإمام الباقر علیه السلام :ما مِن قَطرَةٍ أحَبَّ إلَی اللّهِ عز و جل مِن قَطرَةِ دُموعٍ فی سَوادِ اللَّیلِ ، مَخافَةً مِنَ اللّهِ لا یُرادُ بِها غَیرُهُ . ⁽¹⁾

۶ / ۲الأَسحارُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا کانَ أوَّلُ لَیلَةٍ مِن شَهرِ رَمَضانَ ، أمَرَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی سَبعَةً مِنَ المَلائِکَةِ ... مَعَ کُلِّ مَلَکٍ مِنهُم لِواءٌ مِن نورٍ ... مَعَ جَبرَئیلَ لِواءٌ مِن نورٍ یُضرَبُ فِی السَّماءِ السّابِعَةِ ، مَکتوبٌ عَلی ذلِکَ اللِّواءِ : لا إلهَ إلَا اللّهُ ، مُحَمَّدٌ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، طوبی لِاُمَّةِ مُحَمَّدٍ ؛ یُنادونَ بِالأَسحارِ بِالبُکاءِ وَالتَّضَرُّعِ ، اُولئِکَ هُمُ الآمِنونَ یَومَ القِیامَةِ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :اِحذَر دَمعَةَ المُؤمِنِ فِی السَّحَرِ ، فَإِنَّها تَقصِفُ ⁽³⁾مَن دَمَّعَها ، وتُطفِئُ بُحورَ النِّیرانِ عَمَّن دَعا بِها . ⁽⁴⁾

.

۶ / ۲ سحرگاهان

امام باقر علیه السلام :هیچ قطره ای نزد خدای عز و جل ، دوست داشتنی تر از قطره اشکی نیست که در سیاهی شب از ترس خدا ریخته شود و مراد از آن ، جز خدا نباشد .

۶ / ۲سحرگاهانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چون نخستین شب ماه رمضان فرا رسد ، خداوند ـ تبارک و تعالی ـ به هفت فرشته فرمان می دهد... . هر فرشته ای با پرچمی از نور... و جبرئیل علیه السلام نیز با پرچمی از نور ، و آن پرچم در آسمان هفتم می زده شود که بر آن، نوشته شده است : «لا إله إلّا اللّه ، محمّد رسول اللّه » . خوشا به حال امّت محمّد ، که در سحرگاهان ، فریاد گریه و زاری سر می دهند ! اینان روز قیامت ، در امان اند .

امام علی علیه السلام :از اشک مؤمن در سحرگاه بر حذر باشید ؛ زیرا این اشک ، کسی را که موجب ریخته شدنش شده است ، در هم می شکند ، و دریاهای آتش را برای کسی که با آن دعا کند ، فرو می نشاند .

.

۶ / ۳عِندَ الصَّلاةِالإمام علیّ علیه السلامـ فی بَیانِ صِفَةِ صَلاةِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ـ :إنَّهُ کانَ إذا قامَ إلَی الصَّلاةِ ، سُمِعَ لِصَدرِهِ وجَوفِهِ أزیزٌ ⁽¹⁾کَأَزیزِ المِرجَلِ ⁽²⁾عَلَی الأَثافِیِّ ⁽³⁾مِن شِدَّةِ البُکاءِ ، وقَد آمَنَهُ اللّهُ عز و جلمِن عِقابِهِ ، فَأَرادَ أن یَتَخَشَّعَ لِرَبِّهِ بِبُکائِهِ ، ویَکونَ إماما لِمَنِ اقتَدی بِهِ . ⁽⁴⁾

سنن أبی داود عن مُطَرِّف عن أبیه :رَأَیتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یُصَلّی ، وفی صَدرِهِ أزیزٌ کَأَزیزِ الرَّحی مِنَ البُکاءِ ، صلی الله علیه و آله . ⁽⁵⁾

مجمع الزوائد عن عائشة :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَبیتُ فَیُنادیهِ بِلالٌ بِالأَذانِ ، فَیَقومُ فَیَغتَسِلُ ، فَإِنّی لَأَرَی الماءَ یَنحَدِرُ عَلی خَدِّهِ وشَعرِهِ ، ثُمَّ یَخرُجُ فَیُصَلّی فَأَسمَعُ بُکاءَهُ . ⁽⁶⁾

تهذیب الأحکام عن أبی حنیفة :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَنِ البُکاءِ فِی الصَّلاةِ أیَقطَعُ الصَّلاةَ ؟ قالَ : إن بَکی لِذِکرِ جَنَّةٍ أو نارٍ فَذلِکَ هُوَ أفضَلُ الأَعمالِ فِی الصَّلاةِ ، وإن کانَ ذَکَرَ مَیِّتا لَهُ فَصَلاتُهُ فاسِدَةٌ . ⁽⁷⁾

.

۶ / ۳ هنگام نماز

۶ / ۳هنگام نمازامام علی علیه السلامـ در بیان چگونگی نماز پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ :هنگامی که به نماز می ایستاد ، از شدّت گریه ، در سینه و درونش صدای قُل قُلی چون قُل قُلِ دیگ بر روی آتش شنیده می شد ، در حالی که خداوند عز و جل او را از کیفرش در امان داشته بود . ایشان می خواست با گریه اش برای پروردگارش فروتنی نماید و [نیز ]سرمشقی باشد برای کسانی که به او اقتدا می کنند .

سنن أبی داوودـ به نقل از مطرف ، از پدرش ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را دیدم که نماز می خوانَد و از گریه اش در سینه او صدایی چون صدای دستاس شنیده می شد .

مجمع الزوائدـ به نقل از عایشه ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شب می خوابید و بلال با اذان ، او را بیدار می کرد ، و برمی خاست و غسل می کرد ، و من می دیدم که آب از صورت و موهایش می چکید . سپس بیرون می رفت و نماز می خواند و من گریه اش را می شنیدم .

تهذیب الأحکامـ به نقل از ابو حنیفه ـ :از امام صادق علیه السلام در باره گریه کردن در نماز پرسیدم که: آیا نماز را باطل می کند ؟ فرمود : «اگر بر اثر به یاد آوردن بهشت یا دوزخ بگرید ، این، برترین اعمال در نماز است ، و اگر به یاد مرده اش افتاده باشد ، نمازش باطل است» .

.

مسائل علیّ بن جعفر عن الإمام الکاظم علیه السلام ، قال :سَأَلتُهُ عَنِ الرَّجُلِ ، یَصلُحُ لَهُ أن یَقرَأَ فِی الفَریضَةِ ، فَیَمُرُّ بِالآیَةِ فیهَا التَّخویفُ فَیَبکی ویُرَدِّدُ الآیَةَ ؟ قالَ : یُرَدِّدُ القُرآنَ ما شاءَ ، وإن جاءَهُ البُکاءُ فَلا بَأسَ . ⁽¹⁾

الکافی عن سعید بیّاع السابری :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : أیَتَباکَی الرَّجُلُ فِی الصَّلاةِ ؟ فَقالَ علیه السلام : بَخٍ بَخٍ ، ولَو مِثلَ رَأسِ الذُّبابِ . ⁽²⁾

۶ / ۴عِندَ السُّجودِالکتاب«إِنَّ الَّذِینَ أُوتُواْ الْعِلْمَ مِن قَبْلِهِ إِذَا یُتْلَی عَلَیْهِمْ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا * وَ یَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِن کَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًا * وَ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ یَبْکُونَ وَ یَزِیدُهُمْ خُشُوعًا » . ⁽³⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا قَطَرَت قَطرَتانِ أحَبُّ إلَی اللّهِ مِن قَطرَةِ دَمٍ فی سَبیلِ اللّهِ ، وقَطرَةِ دَمعٍ فی سَوادِ اللَّیلِ وهُوَ ساجِدٌ ولا یَراهُ إلَا اللّهُ تَعالی . ⁽⁴⁾

.

۶ / ۴ هنگام سجده

مسائل علی بن جعفر:از امام کاظم علیه السلام پرسیدم : آیا درست است که انسان در نماز واجب ، قرآن بخواند و با رسیدن به آیه تهدیدآمیز بگرید و آیه را تکرار کند ؟ فرمود : «قرآن را هر اندازه خواست ، تکرار می کند و اگر گریه اش گرفت ، اشکالی ندارد» .

الکافیـ به نقل از سعید بَیّاع سابُری (سابُری فروش) ⁽¹⁾ـ :به امام صادق علیه السلام گفتم : آیا انسان می تواند در نماز ، خودش را به گریه بزند ؟ فرمود : «چه بهتر ، اگرچه به اندازه سر مگسی باشد» .

۶ / ۴هنگام سجدهقرآن«کسانی که پیش از [ نزول ] آن دانش یافته اند ، چون [ این کتاب ] بر آنان خوانده شود ، سجده کنان به روی در می افتند و می گویند: «منزّه است پروردگار ما ، که وعده پروردگار ما ، قطعاً انجام شدنی است» و بر روی زمین می افتند و می گریند و بر فروتنی آنها می افزاید» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ دو قطره ای بر زمین نیفتاده که نزد خدا محبوب تر از قطره خونی باشد که در راه خدا ریخته شود ، و از قطره اشکی که شخص در تاریکی شب در حال سجده فرو چکاند ، به طوری که آن را کسی جز خداوند متعال نبیند .

.

السنن الکبری عن ابن الشخیر عن أبیه :کانَ یُسمَعُ لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أزیزٌ بِالدُّعاءِ ـ وهُوَ ساجِدٌ ـ کَأَزیزِ المِرجَلِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ أبی علیه السلام کانَ یَقولُ : إنَّ أقرَبَ ما یَکونُ العَبدُ مِنَ الرَّبِّ عز و جل وهُوَ ساجِدٌ باکٍ . ⁽²⁾

۶ / ۵عِندَ قِراءَةِ القُرآنِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما مِن عَینٍ فاضَت مِن قِراءَةِ القُرآنِ ، إلّا قَرَّت ⁽³⁾یَومَ القِیامَةِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :تَعَلَّمُوا القُرآنَ ؛ فَإِنَّهُ یَأتی یَومَ القِیامَةِ صاحِبَهُ فی صورَةِ شابٍّ جَمیلٍ شاحِبِ اللَّونِ ، فَیَقولُ لَهُ القُرآنُ : أنَا الَّذی کُنتُ أسهَرتُ لَیلَکَ ، وأَظمَأتُ هَواجِرَکَ ⁽⁵⁾، وأَجفَفتُ ریقَکَ ، وأَسَلتُ دَمعَتَکَ ، أؤولُ ⁽⁶⁾مَعَکَ حَیثُما اُلتَ ، وکُلُّ تاجِرٍ مِن وَراءِ تِجارَتِهِ . ⁽⁷⁾

عنه صلی الله علیه و آله :اِقرَؤُوا القُرآنَ وَابکوا ، فَإِن لَم تَبکوا فَتَباکَوا . ⁽⁸⁾

.