مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه الامام علی بن ابی طالب فی الکتاب و السنته و التاریخ. فارسی.

عنوان و نام پدیدآور : دانش نامه امیرالمؤمنین علیه السلام بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ / محمدی ری شهری، با همکاری محمد کاظم طباطبایی، محمود طباطبایی نژاد ؛ ترجمه ی مهدی مهریزی.

مشخصات نشر : قم : موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸x-

مشخصات ظاهری : ج.: نقشه (رنگی).

شابک : ۳۰۰۰۰ریال: دوره : 964-7489-11-0

یادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد پنجم، ۱۳۸۲.

یادداشت : مترجم جلد هشتم، نهم و یازدهم کتاب حاضر محمدعلی سلطانی می باشد.

یادداشت : مترجم جلد دوم و دوازدهم کتاب حاضر عبدالهادی مسعودی می باشد.

یادداشت : ج. ۲، ۸ ، ۹، ۱۱ و ۱۲ (چاپ اول: ۱۴۲۴ق. = ۱۳۸۲).

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ ق.

شناسه افزوده : طباطبائی، سیدمحمدکاظم، ۱۳۴۴ -

شناسه افزوده : طباطبائی نژاد، محمود، ۱۳۴۰ -

شناسه افزوده : مهریزی، مهدی، ۱۳۴۱ -، مترجم

شناسه افزوده : موسسه علمی - فرهنگی دارالحدیث. سازمان چاپ و نشر

رده بندی کنگره : BP۳۷/۳۵/م۴د۲ ۱۳۰۰ی

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۵۱

شماره کتابشناسی ملی : ۲۰۹۲۷۳۰

اشاره

الفصل الثانی : عهد عمر بن الخطّاب۲ / ۱مَکانَةُ عُمَرَ عِندَ أبی بَکرٍ۸۰۸۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تاریخ الإسلام عن أبی بکر :وَاللّهِ ، ما عَلی ظَهرِ الأَرضِ رَجُلٌ أحَبُّ إلَیَّ مِن عُمَرَ . ⁽¹⁾۸۰۸۸.امام علی علیه السلام ( ـ در ضمن وصیّت به فرزندش حسن علیه السلام ـ ) غریب الحدیث :قالَ أبو عُبَیدٍ فی حَدیثِ أبی بَکرٍ : وَاللّهِ ، إنَّ عُمَرَ لَأَحَبُّ النّاسِ إلَیَّ . ⁽²⁾۸۰۸۷.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تاریخ دمشق عن نافع :إنَّ أبا بَکرٍ أقطَعَ الأَقرَعَ بنَ حابِسٍ وَالزِّبرِقانِ قَطیعَةً وکَتَبَ لَهُما کِتابا . فَقالَ لَهُما عُثمانُ : أشهِدا عُمَرَ ؛ فَإِنَّهُ حِرزُکُما وهُوَ الخَلیفَةُ بَعدَهُ . قالَ : فَأَتَیا عُمَرَ ، فَقالَ لَهُما : مَن کَتَبَ لَکُما هذَا الکِتابَ ؟ قالا : أبو بَکرٍ . قالَ : لا وَاللّهِ ولا کَرامَةَ ! وَاللّهِ ، لَیُفلَقَنَّ وُجوهُ المُسلِمینَ بِالسُّیوفِ وَالحِجارَةِ ثُمَّ تَکونُ لَکُما هذا ! قالَ : فَتَفَلَ فیهِ فَمَحاهُ . فَأَتَیا أبا بَکرٍ فَقالا : ما نَدری أنتَ الخَلیفَةُ أم عُمَرُ ! قالَ : ثُمَّ أخبَراهُ ، فَقالَ : فَإِنَّا لا نُجیزُ إلّا ما أجازَهُ عُمَرُ . ⁽³⁾.

فصل دوم : روزگار عمر بن خطّاب

۲ / ۱ منزلت عمر در نزد ابو بکر

فصل دوم : روزگار عمر بن خطّاب۲ / ۱منزلت عمر در نزد ابو بکر۸۰۸۸.الإمامُ علیٌّ علیه السلام ( ـ فِیما أوصَی ابنَهُ الحسنَ علیه السلام ـ ) تاریخ الإسلامـ به نقل از ابو بکر ـ: به خدا سوگند ، بر روی زمین ، مردی محبوب تر از عمر ، نزد من نیست .۸۰۸۷.عنه صلی الله علیه و آله :غریب الحدیث :ابو عبید از ابو بکر چنین نقل می کند : به خدا سوگند ، عمر ، محبوب ترینِ مردم در نزد من است .۸۰۸۶.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :تاریخ دمشقـ به نقل از نافع ـ: ابو بکر به اقرع بن حابس و زِبْرِقان ، دو قطعه زمین بخشید و نوشته ای هم برایشان نوشت .

عثمان به آن دو گفت : عمر را گواه بگیرید که او حافظ شما و خلیفه بعدی است . پس ، نزد عمر آمدند و او به آنها گفت : چه کسی این نوشته را برای شما نوشته است؟

گفتند : ابو بکر .

گفت : نه . به خدا سوگند [ که کار درستی نیست] و این کار ، بزرگواری و کرامت نیست . به خدا سوگند ، [ نمی توان پذیرفت که] صورت های مسلمانان ، با شمشیر و سنگ ، شکاف بردارد ، آن گاه ، این [ زمین ]برای شما باشد! پس ، آب دهان بر آن انداخت و نوشته را محو کرد .

آن دو نزد ابو بکر آمدند و گفتند : ما نمی دانیم که تو خلیفه ای یا عمر! سپس ماجرا را باز گفتند .

ابو بکر گفت : ما چیزی را جز آنچه عمر اجازه دهد ، اجازه نمی دهیم .

.

۸۰۸۵.امام صادق علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ یَصِفُ استِعمالَ عُمَرَ بنِ الخَطّابِ ـ: ولَولا خاصَّةٌ ما کان بَینَهُ [أبی بَکرٍ ]وبَینَ عُمَرَ ، لَظَنَنتُ أنَّهُ لا یَدفَعُها عَنّی . ⁽¹⁾۲ / ۲اِستِعمالُ عُمَرَ بنِ الخَطّابِ۸۰۸۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تاریخ الیعقوبی :اِعتَلَّ أبو بَکرٍ فی جُمادَی الآخِرَةِ سَنَةَ (۱۳) . فَلَمَّا اشتَدَّت بِهِ العِلَّةُ عَهِدَ إلی عُمَرَ بنِ الخَطّابِ ، فَأَمَرَ عُثمانَ أن یَکتُبَ عَهدَهُ ، وکَتَبَ :

بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ . هذا ما عَهِدَ أبو بَکرٍ خَلیفَةُ رَسولِ اللّهِ إلَی المُؤمِنینَ وَالمُسلِمینَ : سَلامٌ عَلَیکُم ، فَإِنّی أحمَدُ إلَیکُمُ اللّهَ ؛ أمّا بَعدُ فَإِنّی قَدِ استَعمَلتُ عَلَیکُم عُمَرَ بنَ الخَطّابِ ، فَاسمَعوا وأطیعوا ، وإنّی ما ألَوتُکُم ⁽²⁾نُصحا . وَالسَّلامُ . ⁽³⁾۸۰۸۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تاریخ الطبری عن محمّد بن إبراهیم بن الحارث :دَعا أبو بَکرٍ عُثمانَ خالِیا ⁽⁴⁾، فَقالَ : اُکتُب :

بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ . هذا ما عَهِدَ أبو بَکرٍ بنُ أبی قُحافَةَ إلَی المُسلِمینَ ؛ أمّا بَعدُ .

قالَ : ثُمَّ اُغمِیَ عَلَیهِ ، فَذَهَبَ عَنهُ ، فَکَتَبَ عُثمانُ : أمّا بَعدُ ؛ فَإِنّی قَدِ استَخلَفتُ عَلَیکُم عُمَرَ بنَ الخَطّابِ ، ولَم آلُکُم خَیرا مِنهُ .

ثُمَّ أفاقَ أبو بَکرٍ فَقالَ : اِقرَأ عَلَیَّ ، فَقَرأَ عَلَیهِ ، فَکَبَّرَ أبو بَکرٍ وقالَ : أراکَ خِفتَ أن یَختَلِفَ النّاسُ إنِ افتُلِتَت ⁽⁵⁾نَفسی فی غَشیَتی ! قالَ : نَعَم . قالَ : جَزاکَ اللّهُ خَیرا عَنِ الإِسلامِ وأهلِهِ ! وأقَرَّها أبو بَکرٍ مِن هذَا المَوضِعِ . ⁽⁶⁾.

۲ / ۲ به خلافت رساندن عمر بن خطّاب

۸۰۸۵.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در توصیف به خلافت رسیدن عمر بن خطّاب ـ: و اگر ارتباط ویژه ابو بکر با عمر نبود ، امیدی داشتم که خلافت را از من نراند .۲ / ۲به خلافت رساندن عمر بن خطّاب۸۰۸۲.عنه صلی الله علیه و آله :تاریخ الیعقوبی :ابو بکر ، در جمادی دوم سال سیزدهم هجرت ، بیمار شد و چون بیماری اش شدّت گرفت ، به عمر بن خطّاب [ برای خلافت آینده ]سفارش کرد .

او به عثمان ، فرمان داد که وصیّتش [ به مسلمانان ]را بنویسد و وی چنین نوشت : «به نام خداوند بخشنده مهربان . این ، چیزی است که ابو بکر ، جانشین پیامبر خدا ، برای مؤمنان و مسلمانان به یادگار می نهد . سلام علیکم! من نیز چون شما خدا را می ستایم . امّا بعد ، من ، عمر بن خطّاب را بر شما گماردم . پس بشنوید و فرمان برید . و من ، در خیرخواهی برای شما ، کوتاهی و سستی نکردم . و السلام!» .۸۰۸۱.عنه صلی الله علیه و آله :تاریخ الطبری به نقل از محمّد بن ابراهیم بن حارث :ابو بکر ، عثمان را در خلوت فرا خواند و گفت : بنویس : «به نام خداوند بخشنده مهربان . این ، سفارشی است که ابو بکر بن ابی قُحافه به مسلمانان می کند . امّا بعد» .

سپس به حالت اغما افتاد و از حال رفت . پس ، عثمان نوشت : «امّا بعد ، من عمر بن خطّاب را جانشین خود در میان شما می سازم و بهتر از او برایتان نیافتم» .

پس ، ابو بکر به هوش آمد و گفت : برایم بخوان . او [ نیز ]خواند .

ابو بکر ، صدایش را به تکبیر بلند کرد و گفت : چنین می بینم که ترسیدی من در بیهوشی ام ناگهان بمیرم و مردم ، دچار اختلاف شوند .

عثمان گفت : آری .

گفت : خدا تو را از طرف اسلام و مسلمانان ، پاداش نیکو دهاد! و این چنین ، کار او را تأیید نمود .

.

۸۰۸۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تاریخ المدینة عن أسلَم :کَتَبَ عُثمانُ عَهدَ الخَلیفَةِ بَعدَ أبی بَکرٍ ، وأمَرَهُ ألّا یُسَمِّیَ أحَدا ، وتَرَکَ اسمَ الرَّجُلِ ، فَاُغمِیَ عَلی أبی بَکرٍ إغماءَةً ، فَأَخَذَ عُثمانُ العَهدَ فَکَتَبَ فیهِ اسمَ عُمَرَ . قالَ : فَأَفاقَ أبو بَکرٍ فَقالَ : أرِنِی العَهدَ ، فَإِذا فیهِ اسمُ عُمَرَ . قالَ : مَن کَتَبَ هذا ؟ فَقالَ عُثمانُ : أنَا . فَقالَ : رَحِمَکَ اللّهُ وجَزاکَ خَیرا ! فَوَاللّهِ لَو کَتَبتَ نَفسَکَ لَکُنتَ لِذلِکَ أهلاً . ⁽¹⁾۸۰۷۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تاریخ الطبری عن قیس :رَأَیتُ عُمَرَ بنَ الخَطّابِ وهُوَ یَجلِسُ وَالنّاسُ مَعَهُ ، وبِیَدِهِ جَریدَةٌ ، وهُوَ یَقولُ : أیُّهَا النّاسُ ! اسمَعوا وأطیعوا قَولَ خَلیفَةِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؛ إنَّهُ یَقولُ : إنّی لَم آلُکُم نُصحا . قالَ : ومَعَهُ مَولیً لِأَبی بَکرٍ یُقالُ لَهُ شَدیدٌ ، مَعَهُ الصَّحیفَةُ الَّتی فیهَا استِخلافُ عُمَرَ . ⁽²⁾۸۰۷۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الإمامة والسیاسةـ فی ذِکرِ کِتابَةِ استِخلافِ عُمَرَ ـ: خَرَجَ عُمَرُ بِالکِتابِ وأعلَمَهُم ، فَقالوا : سَمعا وطاعَةً ، فَقالَ لَهُ رَجُلٌ : ما فِی الکِتابِ یا أبا حَفصٍ ؟ قالَ : لا أدری ، ولکِنّی أوَّلُ مَن سَمِعَ وأطاعَ. قالَ: لکِنّی وَاللّهِ أدری ما فیهِ ؛ أمَّرتَهُ عامَ أوَّلٍ ، وأمَّرَکَ العامَ ! ⁽³⁾۸۰۷۷.امام کاظم علیه السلام :شرح نهج البلاغة :إنَّ أبا بَکرٍ لَمّا نَزَلَ بِهِ المَوتُ دَعا عَبدَ الرَّحمنِ بنَ عَوفٍ ، فَقالَ : أخبِرنی عَن عُمَرَ . فَقالَ : إنَّهُ أفضَلُ مَن رَأیُکَ فیهِ ، إلّا أنَّ فیهِ غِلظَةً . فَقالَ أبو بَکرٍ : ذاکَ لِأَنَّهُ یَرانی رَقیقا ، ولَو قَد أفضَی الأَمرُ إلَیهِ لَتَرَکَ کَثیرا مِمّا هُوَ عَلَیهِ ، وقَد رَمَقتُهُ ؛ إذا أنَا غَضِبتُ عَلی رَجُلٍ أرانِی الرِّضی عَنهُ ، وإذا لِنتُ لَهُ أرانِی الشِّدَّةَ عَلَیهِ .

ثُمَّ دَعا عُثمانَ بنَ عَفّانَ فَقالَ : أخبِرنی عَن عُمَرَ ، فَقالَ : سَریرَتُهُ خَیرٌ مِن عَلانِیَتِهِ ، ولَیسَ فینا مِثلُهُ . فَقالَ لَهُما : لا تَذکُرا مِمّا قُلتُ لَکُما شَیئا ، ولَو تَرَکتُ عُمَرَ لَما عَدَوتُکَ یا عُثمانُ ، وَالخِیَرَةُ لَکَ ألّا تَلِیَ مِن اُمورِهِم شَیئا ، ولَوَدَدتُ أنّی کُنتُ مِن اُمورِکُم خِلوا ، وکُنتُ فیمَن مَضی مِن سَلَفِکُم .

ودَخَلَ طَلحَةُ بنُ عُبَیدِ اللّهِ عَلی أبی بَکرٍ فَقالَ : إنَّهُ بَلَغَنی أنَّکَ یا خَلیفَةَ رَسولِ اللّهِ استَخلَفتَ عَلَی النّاسِ عُمَرَ ، وقَد رَأَیتَ ما یَلقی النّاسُ مِنهُ وأنتَ مَعَهُ ، فَکَیفَ بِهِ إذا خَلا بِهِم ! وأنتَ غَدا لاقٍ رَبَّکَ ؛ فَیَسأَلُکَ عَن رَعِیَّتِکَ .

فَقالَ أبو بَکر : أجلِسونی ، ثُمَّ قالَ : أ بِاللّهِ تُخَوِّفُنی؟ ! إذا لَقیتُ رَبّی فَسَأَلَنی قُلتُ : استَخلَفتُ عَلَیهِم خَیرَ أهلِکَ .

فَقالَ طَلحَةُ : أ عُمَرُ خَیرُ النّاسِ یا خَلیفَةَ رَسولِ اللّهِ ؟ ! فَاشتَدَّ غَضَبُهُ وقالَ : إی وَاللّهِ ، هُوَ خَیرُهُم وأنتَ شَرُّهُم ! أما وَاللّهِ لَو وَلَّیتُکَ لَجَعَلتَ أنفَکَ فی قَفاکَ ، ولَرَفَعتَ نَفسَکَ فَوقَ قَدرِها ، حَتّی یَکونَ اللّهُ هُوَ الَّذی یَضَعُها ! أتَیتَنی وقَد دَلَکتَ عَینَکَ ؛ تُریدُ أن تَفتِنَنی عَن دینی ، وتُزیلَنی عَن رَأیی ! قُم ، لا أقامَ اللّهُ رِجلَیکَ ! أما وَاللّهِ لَئِن عِشتُ فُواقَ ناقَةٍ ⁽⁴⁾وبَلَغَنی أنَّکَ غَمَصتَهُ ⁽⁵⁾فیها أو ذَکَرتَهُ بِسوءٍ لَاُلحِقَنَّکَ بِمَحمَضاتِ قُنَّةَ ⁽⁶⁾، حَیثُ کُنتُم تُسقَونَ ولا تَروَونَ ، وتَرعَونَ ولا تَشبَعونَ ، وأنتُم بِذلِکَ بَجِحونَ ⁽⁷⁾راضونَ فَقامَ طَلحَةُ فَخَرَجَ . ⁽⁸⁾.

۸۰۷۶.امام صادق علیه السلام :تاریخ المدینةـ به نقل از اسلم ـ: عثمان ، عهدنامه جانشین ابو بکر را نوشت و ابو بکر به او فرمان داد که از کسی نام نبرد و نام خلیفه را وا گذارد . سپس کاملاً بیهوش شد. عثمان،عهدنامه را برداشت و نام عمر را در آن نوشت.

ابو بکر که به هوش آمد ، گفت : عهدنامه را به من نشان بده . چون نام عمر را در آن دید ، گفت : چه کسی این را نوشت؟

عثمان گفت : من .

گفت: خدا رحمتت کند و به تو پاداش خیر دهد! به خدا سوگند ، اگر [ نام ]خودت را می نوشتی ، شایسته آن بودی .۸۰۸۰.عنه صلی الله علیه و آله :تاریخ الطبریـ به نقل از قیس ـ: عمر بن خطّاب را دیدم که نشسته و مردم ، همراهش بودند و در دستش ، شاخه نخلی داشت و می گفت : ای مردم! گوش کنید و از گفته [ ابو بکر ، ]خلیفه پیامبر خدا ، اطاعت کنید . او می گوید : من ، در خیرخواهی برای شما کوتاهی نکردم .

شدید (غلام ابو بکر) هم با او بود و صحیفه ای را که در آن به جانشینی عمر وصیّت شده بود ، همراه داشت ⁽¹⁾.۸۰۷۹.عنه صلی الله علیه و آله :الإمامة و السیاسةـ درباره نوشتن جانشینی عمر ـ: عمر ، با نوشته بیرون آمد و به آنان خبر [ وصیّت ابو بکر را ]داد .

گفتند : گوش به فرمانیم .

مردی به عمر گفت : ای ابو حفص! چه چیز در این نوشته است؟

گفت : نمی دانم ؛ ولی من ، نخستین کسی هستم که گوش می دهم و فرمان می برم .

آن مرد گفت : امّا من می دانم چه چیزْ در آن است . بار اوّل ، تو او را امیر کردی و این بار ، او تو را!۸۰۷۸.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :شرح نهج البلاغة :چون مرگ ابو بکر فرا رسید ، او عبد الرحمان بن عوف را فرا خواند و گفت : مرا از عمر آگاه کن .

گفت : او بهتر از آن است که در نظر توست ، جز آن که در او درشتی ای هست .

ابو بکر گفت : این از آن روست که مرا نرم می بیند و اگر حکومت به او برسد ، بسیاری از درشتی هایش را کنار می نهد . من او را زیر نظر داشته ام . هر گاه که بر کسی خشم می گیرم ، او خشنودی اش را به من نشان می دهد و هر گاه با کسی نرمی می کنم ، او شدّتش را به من نشان می دهد .

سپس عثمان بن عفّان را فرا خواند و گفت : مرا از عمر آگاه کن .

گفت : باطنش از ظاهرش بهتر است و مانند او در میان ما نیست .

ابو بکر به هر دو گفت : از آنچه برای شما گفتم ، به کسی چیزی نگویید . ای عثمان! اگر عمر را انتخاب نمی کردم ، از تو نمی گذشتم [ و تو را تعیین می نمودم] ؛ ولی به صلاح توست که سرپرستی هیچ یک از کارهای آنان (مسلمانان) را به عهده نگیری ، که خود نیز دوست داشتم از کارهایتان جدا و بر کنار و [ بلکه] در زمره پیشینیان درگذشته شما می بودم .

طلحة بن عبید اللّه بر ابو بکر وارد شد و گفت : به من خبر رسیده که تو ـ ای خلیفه پیامبر خدا! ـ عمر را بر مردمْ خلیفه کرده ای ، با آن که دیده ای مردم از او چه می کشند ، [ آن هم ] در حالی که تو هنوز هستی . پس او در زمانی که با مردمْ تنها شود ، چگونه خواهد بود؟! تو فردا پروردگارت را دیدار می کنی و [ او ]درباره مردمِ تحت سرپرستی ات می پرسد .

ابو بکر گفت : مرا بنشانید . سپس گفت : آیا مرا از خدا می ترسانی؟ هنگامی که پروردگارم را دیدار کنم و از من سؤال کند، می گویم: بهترینِ مردمان را بر آنان خلیفه کردم.

طلحه گفت : ای خلیفه پیامبر خدا! آیا عمر ، بهترینِ مردم است؟

خشم ابو بکر ، شدّت گرفت و گفت : آری . به خدا که او بهترین آنان است و تو بدترینِ آنانی! بدان که اگر حکومت را به تو بسپارم ، بینی ات را در پشتت می نهی (تکبّر می ورزی) و خود را بیش از اندازه بالا می بری ، تا آن جا که فقط خدا می تواند پایینت کشد!

نزد من آمده ای و چشمانت را نرم و فروهشته کرده ای تا مرا در دینم به فتنه اندازی و مرا از نظرم برگردانی! برخیز ، خدا پاهایت را استوار ندارد!

بدان که به خدا سوگند ، اگر به اندازه میان دو شیر دوشیدن شتر ، زنده بمانم و به من برسد که عمر را کوچک شمرده و یا از او به بدی یاد کرده ای ، تو را به چراگاه قُنَّه ⁽²⁾می فرستم ؛ جایی که بنوشید ؛ ولی سیراب نشوید ، و بچرید ؛ ولی سیر نشوید و به همان هم شادمان و خشنود باشید .

طلحه برخاست و بیرون رفت . .

. .

. .

۲ / ۳مَوْقِفُ الإِمامِ مِن خِلافَتِهِ۸۰۷۵.إرشاد القلوب :الإمام علیّ علیه السلامـ فی ذِکرِ السَّقیفَةِ ومابَعدَها ـ: فَرَأَیتُ أنَّ الصَّبرَ عَلی هاتا أحجی ⁽¹⁾، فَصَبَرتُ وفِی العَینِ قَذیً ، وفِی الحَلقِ شَجا ، أری تُراثی ⁽²⁾نَهبا ، حَتّی مَضَی الأَوَّلُ لِسَبیلِهِ ، فَأَدلی بِها إلی فُلانٍ بَعدَهُ .

شَتّانَ ما یَومِی عَلی کورِها

ویَومُ حَیّانَ أخی جابِرِ ⁽³⁾

فَیا عَجَبا ! ! بَینا هُوَ یَستَقیلُها فی حَیاتِهِ إذ عَقَدَها لِاخَرَ بَعدَ وَفاتِهِ ـ لَشَدَّ ما تَشَطَّرا ضَرعَیها ! ـ فَصَیَّرَها فی حَوزَةٍ خَشناءَ یَغلُظُ کَلمُها ⁽⁴⁾، ویَخشُنُ مَسُّها ، ویَکثُرُ العِثارُ فیها ، وَالاِعتِذارُ مِنها ، فَصاحِبُها کَراکِبِ الصَّعبَةِ إن أشنَقَ لَها خَرَمَ ، وَإن أسلَسَ لَها تَقَحَّم ⁽⁵⁾فَمُنِیَ النّاسُ ـ لَعَمرُ اللّهِ ـ بِخَبطٍ وشِماسٍ ⁽⁶⁾، وتَلَوُّنٍ وَاعتِراضٍ . ⁽⁷⁾.

۲ / ۳ موضع امام در برابر خلافت عمر

۲ / ۳موضع امام در برابر خلافت عمر۸۰۷۵.إرشاد القلوب :امام علی علیه السلامـ درباره سقیفه و ماجراهای پس از آن ـ: و چنین دیدم که صبر بر این امر ، شایسته تر است . پس با خاری بر دیدگان و گلویی گرفته از استخوان ، صبر کردم . می دیدم که میراثم به تاراج می رفت ، تا آن که اوّلی به راه خود رفت و خلافت را پس از خود به فلان سپرد :

چه قدر تفاوت است میان اکنون که [ آواره] بر پشت شترم

و روزی که با حیّان ، برادر جابر ، غنوده بودم! ⁽¹⁾

شگفتا که او (ابو بکر) در حیاتش می خواست تا وی را از خلافتْ معاف دارند ؛ امّا برای پس از وفاتش ، آن را به دیگری سپرد!

چه سفت و محکم به پستان خلافت چسبیدند و آن را میان خود قسمت کردند [ ، دوشیدند و نوشیدند] !

سپس آن را به جایی ناهموار و جان فرسا و پر گزند در آورد و در اختیار کسی قرار داد که پی در پی می لغزید و پوزش می طلبید و همراهش [ نیز] سواری را می مانْد که بر مَرکبی چموش است [ که] اگر مهارش را محکم کِشد ، بینی اش پاره گردد و اگر رهایش کند ، بجَهد و سرنگونش سازد .

به خدا سوگند ، مردم [ در نتیجه کارهای او ]به انحراف و چموشی و رنگ به رنگ شدن و کجروی دچار گشتند .

.

۲ / ۴اِستِشارَةُ عُمَرَ الإِمامَ فِی المُعضِلاتِ۸۰۷۲.امام صادق علیه السلام :تاریخ الإسلام عن عمر :أعوذُ بِاللّهِ مِن مُعضِلَةٍ لَیسَ لَها أبو حَسَنٍ ! ⁽¹⁾۸۰۷۱.امام صادق علیه السلام :المستدرک علی الصحیحین عن عمر :أعوذُ بِاللّهِ أن أعیشَ فی قَومٍ لَستَ فیهِم یا أبا حَسَنٍ . ⁽²⁾۸۰۷۰.امام زین العابدین علیه السلام :فضائل الصحابة عن سعید بن المُسَیّب :کانَ عُمَرُ یَتَعَوَّذُ بِاللّهِ مِن مُعضِلَةٍ لَیسَ لَها أبو حَسَنٍ . ⁽³⁾.

۲ / ۴ مشورت عمر با امام در مشکلات

۲ / ۴مشورت عمر با امام در مشکلات۸۰۷۲.عنه علیه السلام :تاریخ الإسلامـ به نقل از عمر ـ: من ، از مشکلی که ابو الحسن [ علی ]برای [ حلّ ]آن نباشد ، به خدا پناه می برم .۸۰۷۱.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :المستدرک علی الصحیحینـ به نقل از عمر ـ: ای ابو الحسن! من از زندگی با کسانی که تو در میانشان نباشی ، به خدا پناه می برم .۸۰۷۰.الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :فضائل الصحابةـ به نقل از سعید بن مُسَیَّب ـ: عمر از مشکلی که ابو الحسن برای [ حلّ ]آن نبود ، به خدا پناه می بُرد .

.

۸۰۶۹.عنه صلی الله علیه و آله :الکافی عن عمر :لَولا عَلِیٌّ لَهَلَکَ عُمَرُ ! ⁽¹⁾بیانکان الإمام علیّ علیه السلام یقدّم آراءه الاستشاریّة فی المیادین العلمیّة أو فی المشاکل السیاسیّة بعدما یحرز أنّها تعود بالفائدة علی المُجتَمع الإسلامی ، ولا یبدی رأیه إذا عاد بالنفع الشخصی علی الخلیفة ولم یَعُد علی المُجتَمع بشیء . یَقولُ ابنُ عَبّاسٍ : خَرَجتُ مَعَ عُمَرَ إلَی الشّامِ فی إحدی خَرَجاتِهِ ، فَانفَرَدَ یَوما یَسیرُ عَلی بَعیرِهِ فَاتَّبَعتُهُ ، فَقالَ لی : یَابنَ عَبّاسٍ ، أشکو إلَیکَ ابنَ عَمَّکَ ! سَأَلتُهُ أن یَخرُجَ مَعی فَلَم یَفعَل . ⁽²⁾

راجع : ج ۸ ص ۵۵۰ (علیّ عن لسان أصحاب النبیّ / عمر بن الخطّاب) .

۲ / ۵اِستِنجادُ عُمَرَ بِرَأیِ الإِمامِ۲ / ۵ ـ ۱مَبدَأُ التَّاریخِ۸۰۶۴.سنن أبی داوود به نقل از قیس بن سعد :المستدرک علی الصحیحین عن سعید بن المُسَیَّب:جَمَعَ عُمَرُ النّاسَ فَسَأَلَهُم : مِن أیِّ یَومٍ یُکتَبُ التَّأرِیخُ ؟ فَقالَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ : مِن یَومَ هاجَرَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله وتَرَکَ أرضَ الشِّرکِ . فَفَعَلَهُ عُمَرُ . ⁽³⁾.

نکته

۲ / ۵ پذیرش آرای امام از سوی عمر

۲ / ۵ ـ ۱ مبدأ تاریخ

۸۰۶۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الکافیـ به نقل از عمر ـ: اگر علی نبود ، عمر هلاک می شد .نکتهامام علی علیه السلام هنگامی نظریّات مشورتی خود را در عرصه های علمی و یا مشکلات سیاسی ارائه می کرد که به رسیدن بهره آن به امّت مسلمان ، اطمینان داشت ؛ امّا هر گاه این بهره به اجتماع نمی رسید و تنها نصیب شخص خلیفه می شد ، آن را ابراز نمی کرد . ابن عبّاس می گوید : در یکی از سفرهای عمر به شام ، همراهش بودم . روزی با شترش تنها راه می پیمود که به دنبالش رفتم . پس به من گفت : ای ابن عبّاس! از پسر عمویت گله دارم! از او خواستم که با من بیاید ؛ ولی نیامد .

ر . ک : ج ۸ ص۵۵۱ (علی از زبان یاران پیامبر / عمر بن خطّاب) .

۲ / ۵پذیرش آرای امام از سوی عمر۲ / ۵ ـ ۱مبدأ تاریخ۸۰۵۹.امام صادق علیه السلام :المستدرک علی الصحیحینـ به نقل از سعید بن مُسَیَّب ـ:عمر ، مردم را گرد آورد و از آنان پرسید : تاریخ ، از چه روزی نوشته شود؟

علی بن ابی طالب علیه السلام فرمود : «از روزی که پیامبر خدا هجرت کرد و سرزمین شرک را ترک نمود» .

عمر نیز چنین کرد .

.

۸۰۶۰.الإمامُ الرِّضا علیه السلام :تاریخ الیعقوبی :أَرَّخَ عُمَرُ الکُتُبَ ، وأرادَ أن یَکتُبَ التَّأریخَ مُنذُ مَولِدِ رَسولِ اللّهِ ، ثُمَّ قالَ : مِنَ المَبعَثِ . فَأَشارَ عَلَیهِ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ أن یَکتُبَهُ مِنَ الهِجرَةِ ، فَکَتَبَهُ مِنَ الهِجرَةِ . ⁽¹⁾۲ / ۵ ـ ۲الخُروجُ بِنَفسِهِ إلی غَزوِ الرّومِ۸۰۵۷.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلامـ مِن کَلامٍ لَهُ وقَد شاوَرَهُ عُمَرُ بنُ الخَطّابِ فِی الخُروجِ إلی غَزوِ الرُّومِ ـ: وقَد تَوَکَّلَ اللّهُ لِأَهلِ هذَا الدّینِ بِإعزازِ الحَوزَةِ ، وسَترِ العَورَةِ ، وَالَّذی نَصَرَهُم وَهُم قَلیلٌ لا یَنتَصِرونَ ، ومَنَعَهُم وَهُم قَلیلٌ لا یَمتَنِعونَ ، حَیٌّ لا یَموتُ .

إنَّکَ مَتی تَسِر إلی هذَا العَدُوِّ بِنَفسِکَ فَتَلقَهُم بِشَخصِکَ فَتُنکَب ؛ لا تَکُن لِلمُسلِمینَ کانِفَةٌ ⁽²⁾دونَ أقصی بِلادِهِم . لَیسَ بَعدَکَ مَرجِعٌ یَرجِعونَ إلَیهِ ، فَابعَث إلَیهِم رَجُلاً مِحرَبا ، وَاحفِز مَعَهُ أهلَ البَلاءِ وَالنَّصیحَةِ ؛ فَإِن أظهَرَ اللّهُ فَذاکَ ما تُحِبُّ ، وإن تَکُنِ الاُخری کُنتَ رِدءا ⁽³⁾لِلنّاسِ ومَثابَةً لِلمُسلِمینَ . ⁽⁴⁾.

۲ / ۵ ـ ۲ رفتن شخص عمر به جنگ با رومیان

۸۰۵۶.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تاریخ الیعقوبی :عمر ، نوشته ها را تاریخدار کرد و خواست که تاریخ را از «میلاد پیامبر خدا» آغاز کند . سپس گفت : از «بعثت» . علی بن ابی طالب علیه السلام نظر داد که آن را از «هجرت» بنویسد . پس ، او هم از «هجرت» نوشت .۲ / ۵ ـ ۲رفتن شخص عمر به جنگ با رومیان۸۰۵۷.عنه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ هنگامی که عمر برای رفتن به جنگ روم ، با او مشورت کرد ـ: خدا خود ، حفظ عزّت حوزه اسلام و پنهان داشتن رخنه گاه آن [ ضعف ها و ناتوانی ها ]را به عهده گرفته است ؛ خدایی که در حال اندک بودن و بی یاوری ، مسلمانان را یاری داد و با آن که اندک و بی دفاع بودند ، از دشمن ، حفظشان نمود ؛ [ او که] زنده است و هرگز نمی میرد .

هر گاه ، تو خود به سوی دشمن روی و با آنان رو به رو شوی و سپس آسیبی ببینی ، مسلمانان تا دوردست ترین شهرهایشان ، دیگر پناهگاهی نخواهند داشت و پس از تو کسی نیست که بدو روی آورند . پس ، مردی جنگاور را به سوی آنان روانه کن و کارآزمودگان خیرخواه را با او همراه ساز .

پس اگر خدا [ پیروزی] داد ، به خواسته ات رسیده ای و اگر گونه ای دیگر شد ، تو [ همچنان ]یاور مردم و مرجع و پناه مسلمانان خواهی بود .

.

۲ / ۵ ـ ۳الخُروجُ بِنَفسِهِ إلَی غَزوِ الفُرسِ۸۰۵۴.امام رضا علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ فی کَلامٍ لَهُ وقَدِ استَشارَهُ عُمَرُ فی الشُّخوصِ لِقِتالِ الفُرسِ بِنَفسِهِ ـ:إنَّ هذَا الأَمرَ لَم یَکُن نَصرُهُ ولا خِذلانُهُ بِکَثرَةٍ ولا بِقِلَّةٍ ، وهُوَ دینُ اللّهِ الَّذی أظهَرَهُ ، وجُندُهُ الَّذی أعَدَّهُ وأمَدَّهُ ، حَتّی بَلَغَ ما بَلَغَ ، وطَلَعَ حَیثُ طَلَعَ ، ونَحنُ عَلی مَوعودٍ مِنَ اللّهِ ، وَاللّهُ مُنجِزٌ وَعدَهُ ، وناصِرٌ جُندَهُ .

ومَکانُ القَیِّمِ بِالأَمرِ مَکانُ النِّظامِ ⁽¹⁾مِنَ الخَرَزِ ؛ یَجمَعُهُ ویَضُمُّهُ ، فَإِنِ انقَطَعَ النِّظامُ تَفَرَّقَ الخَرزُ وذَهَبَ ، ثُمَّ لَم یَجتَمِع بِحَذافیرِهِ أبَدا . وَالعَرَبُ الیَومَ وإن کانوا قَلیلاً فَهُم کَثیرونَ بِالإِسلامِ ، عَزیزونَ بِالِاجتِماعِ . فَکُن قُطبا ، وَاستَدِرِ الرَّحی بِالعَرَبِ ، وأصلِهِم دونَکَ نارَ الحَربِ ؛ فَإِنَّکَ إن شَخَصتَ مِن هذِهِ الأَرضِ انتَقَضَت عَلَیکَ العَرَبُ مِن أطرافِها وأقطارِها ، حَتّی یَکونَ ما تَدَعُ وَراءَکَ مِنَ العَوراتِ أهَمَّ إلَیکَ مِمّا بَینَ یَدَیکَ .

إنَّ الأَعاجِمَ إن یَنظُروا إلَیکَ غَدا یَقولوا : هذا أصلُ العَرَبِ ، فَإِذا اقتَطَعتُموهُ استَرَحتُم ؛ فَیَکونُ ذلِکَ أشَدَّ لِکَلَبِهِم ⁽²⁾عَلَیکَ وطَمَعِهِم فیکَ . فَأَمّا ما ذَکَرتَ مِن مَسیرِ القَومِ إلی قِتالِ المُسلِمینَ ، فَإِنَّ اللّهَ سُبحانَهُ هُوَ أکرَهُ لِمَسیرِهِم مِنکَ ، وهُوَ أقدَرُ عَلی تَغیِیرِ ما یَکرَهُ ! وأمّا ما ذَکَرتَ مِن عَدَدِهِم ، فَإِنَّا لَم نَکُن نُقاتِلُ فیما مَضی بِالکَثرَةِ ، وإنَّما کُنّا نُقاتِلُ بِالنَّصرِ وَالمَعونَةِ ! ⁽³⁾۸۰۵۳.امام صادق علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ لِعُمَرَ لَمَّا استَشارَ النّاسَ فی أن یَسیرَ فیمَن مَعَهُ لِقِتالِ الفُرسِ ـ:إنَّ هذَا الأَمرَ لَم یَکُن نَصرُهُ ولا خِذلانُهُ لِکَثرَةٍ ولا قِلَّةٍ ؛ هُوَ دینُهُ الَّذی أظهَرَ ، وجُندُهُ الَّذی أعَزَّ وأیَّدَهُ بِالمَلائِکَةِ ، حتّی بَلَغَ ما بَلَغَ ، فَنَحنُ عَلی مَوعودٍ مِنَ اللّهِ ، وَاللّهُ مُنجِزٌ وَعدَهُ ، وناصِرٌ جُندَهُ .

ومَکانُکَ مِنهُم مَکانُ النِّظامِ مِنَ الخَرَزِ ؛ یَجمَعُهُ ویُمسِکُهُ ، فإِنِ انحَلَّ تَفَرَّقَ ما فیهِ وذَهَبَ ، ثُمَّ لَم یَجتَمِع بِحَذافیرِهِ أبَدا . وَالعَرَبُ الیَومَ وإن کانوا قَلیلاً فَهِیَ کَثیرٌ عَزیزٌ بِالإِسلامِ ؛ فَأَقِم ، وَاکتُب إلی أهلِ الکوفَةِ ـ فَهُم أعلامُ العَرَبِ ورُؤَساؤُهُم ـ ومَن لَم یَحفِل ⁽⁴⁾بِمَن هُوَ أجمَعُ وأحَدُّ وأجَدُّ مِن هؤُلاءِ : فَلیَأتِهِمُ الثُّلُثانِ وَلیُقِمِ الثُّلُثُ ، وَاکتُب إلی أهلِ البَصرَةِ أن یُمِدُّوهُم بِبَعضِ مَن عِندَهُم . ⁽⁵⁾.

۲ / ۵ ـ ۳ رفتن شخص عمر به جنگ با ایرانیان

۲ / ۵ ـ ۳رفتن شخص عمر به جنگ با ایرانیان۸۰۵۴.الإمامُ الرِّضا علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در سخنش در پاسخ عمر ، که درباره شرکت کردن خویش در جنگ فارس ، از ایشان مشورت خواست ـ: پیروزی و شکست این امر (اسلام) ، به فراوانی و کمی [ افراد ]نبود . اسلام ، دین خدا بود که خدا خود ، چیره اش ساخت و سپاه او بود که آماده و یاری اش نمود ، تا این که بدان جا رسید که باید می رسید و نورش بر همه جا دمید . ما به وعده خدا دل خوش داریم ، و خدا به وعده اش وفا می کند و لشکرش را نصرت می دهد .

جایگاه زمامدار این کار ، جایگاه رشته[ی تسبیح ]است که مهره ها را گرد و به هم می آورد ؛ و چون بگسلد ، مهره ها پراکنده می شوند و از میان می روند و هیچ گاه همه آنها برای بار دیگر گرد نمی آیند .

و عرب ، اگر چه امروز اندک اند ، امّا به سبب اسلام ، بسیارند و به سبب اتّحاد و اتّفاق ، نیرومند و پیروز . تو مانند میله میان سنگ آسیاب باش و آسیاب جنگ را با عرب و نه خود ، بگردان . چرا که اگر تو از این سرزمین بیرون روی ، عرب از هر سو و هر جا بر تو می شورند ، تا آن جا که نگهداری آنچه پشت سر می نهی ، از آنچه در پیش روی داری ، برایت مهم تر می گردد . عجم نیز اگر فردا تو را ببینند ، می گویند : «این ، ریشه و اصل عرب است . اگر آن را ببُرید ، آسوده می گردید» و همین موجب می شود که حرص و طمع آنان در تو ، بیشتر گردد .

امّا این که گفتی آنان ، به عزم رزم با مسلمانان به راه افتاده اند : پس [ بدان که ]ناخشنودی خدای سبحان از حرکتشان ، از [ ناخشنودی] تو بیشتر است و [ او ]بر تغییر آنچه ناپسند می دارد ، تواناتر است .

امّا آنچه از تعدادشان گفتی : ما در گذشته ، با فراوانیِ نیرو نمی جنگیدیم و تنها با نصرت و یاری [ الهی ]می رزمیدیم .۸۰۵۳.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :امام علی علیه السلامـ خطاب به عمر ، هنگامی که او از مردم ، درباره همراهی با سپاهیانی که به جنگ فارس می رفتند ، مشورت خواست ـ: این امر (اسلام) ، نه پیروزی اش به فراوانی [ افراد ]بود و نه خواری اش به کمی آنان . این ، دین خدا بود که چیره شد و سپاهی که با فرشتگان ، تأیید و نصرت یافت ، تا بدان جا رسید که باید می رسید . ما به وعده خدا دل خوش داریم ، و خدا به وعده اش وفا می کند و لشکرش را نصرت می دهد .

جایگاه تو در میان مردمان ، جایگاه رشته[ی تسبیح ]است که مهره ها را گرد می آورد و نگه می دارد و چون بگسلد ، هر چه در آن است ، پراکنده می شود و از میان می رود و هیچ گاه برای بار دیگر ، همه آنها گرد نمی آیند .

و عرب ، اگر چه امروز اندک اند ، امّا به سبب اسلام ، بسیارند و با عزّت . پس ، در جای خود بمان و به اهالی کوفه بنویس که دو سوم آنان به جنگ فارس بروند و یک سومْ باقی بمانند ؛ چرا که آنان برجستگان و سرکردگان عرب اند و گروهی یکدل تر و کاراتر و کوشاتر از آنان نیست . و به مردم بصره نیز بنویس که آنان را با بخشی از نیروهای خود ، یاری کنند .

.

۸۰۵۲.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :الإرشاد عن أبی بکر الهُذَلِیّ :سَمِعتُ رِجالاً مِن عُلَمائِنا یَقولونَ : تَکاتَبَتِ الأَعاجِمُ مِن أهلِ هَمَذانَ وأهلِ الرَّیِّ وأهلِ أصفَهانَ وقومِسَ ⁽¹⁾ونُهاوَندَ ⁽²⁾، وأرسَلَ بَعضُهُم إلی بَعضٍ أنَّ مَلِکَ العَرَبِ الَّذی جاءَ بِدینِهِم وأخرَجَ کِتابَهُم قَد هَلَکَ ـ یَعنونَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله ـ وأنَّهُ مَلَکَهُم مِن بَعدِهِ رَجُلٌ مُلکا یَسیرا ثُمَّ هَلَکَ ـ یَعنونَ أبا بَکرٍ ـ وقامَ بَعدَهُ آخَرُ قَد طالَ عُمُرُهُ حَتّی تَناوَلَکُم فی بِلادِکُم وأغزاکُم جُنودَهُ ـ یَعنونَ عُمَرَ بنَ الخَطّابِ ـ وأنَّهُ غَیرُ مُنتَهٍ عَنکُم حَتّی تُخرِجوا مَن فی بِلادِکُم مِن جُنودِهِ ، وتَخرُجوا إلَیهِ فَتَغزُوَهُ فی بِلادِهِ . فَتَعاقَدوا عَلی هذا وتَعاهَدوا عَلَیهِ .

فَلَمَّا انتَهَی الخَبَرُ إلی مَن بِالکوفَةِ مِنَ المُسلِمینَ أنهَوهُ إلی عُمَرَ بنِ الخَطّابِ، فَلَمَّا انتَهی إلَیهِ الخَبَرُ فَزِعَ عُمَرُ لِذلِکَ فَزَعا شَدیدا ، ثُمَّ أتی مَسجِدَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَصَعِدَ المِنبَرَ ، فَحَمِدَ اللّهَ وأثنی عَلَیهِ ، ثُمَّ قالَ : مَعاشِرَ المُهاجِرینَ وَالأَنصارِ ! إنَّ الشَّیطانَ قَد جَمَعَ لَکُم جُموعا ، وأقبَلَ بِها لِیُطفِئَ نورَ اللّهِ ، ألا إنَّ أهلَ هَمَذانَ وأهلَ أصفَهانَ وَالرَّیِّ وقومِسَ ونُهاوَندَ مُختَلِفَةٌ ألسِنَتُها وألوانُها وأدیانُها ، قَد تَعاهَدوا وتَعاقَدوا أن یُخرِجوا مِن بِلادِهِم إخوانَکُم مِنَ المُسلِمینَ ، ویَخرُجوا إلَیکُم فَیَغزُوَکُم فی بِلادِکُم ، فَأَشیروا عَلَیَّ وأوجِزوا ولا تُطنِبوا فِی القَولِ ، فَإِنَّ هذا یَومٌ لَهُ ما بَعدَهُ مِنَ الأَیّامِ .

فَتَکَلَّموا ، فَقامَ طَلحَةُ بنُ عُبَیدِ اللّهِ ـ وکانَ مِن خُطَباءِ قُرَیشٍ ـ فَحَمِدَ اللّهَ وأثنی عَلَیهِ ، ثُمَّ قالَ :

یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، قَد حَنَکَتکَ الاُمورُ ، وجَرَّسَتکَ ⁽³⁾الدُّهورُ ، وعَجَمَتکَ ⁽⁴⁾البَلایا ، وأحکَمَتکَ التَّجارِبُ ، وأنتَ مُبارَکُ الأَمرِ ، مَیمونُ النَّقیبَةِ ⁽⁵⁾، قَد وَلیتَ فخَبَرتَ ، وَاختَبَرتَ وخُبِرتَ ، فَلَم تَنکَشِف مِن عَواقِبِ قَضاءِ اللّهِ إلّا عَن خِیارٍ ، فَاحضَر هذَا الأَمرَ بِرَأیِکَ ولا تَغِب عَنهُ ! ثُمَّ جَلَسَ .

فَقالَ عُمَرُ : تَکَلَّموا . فَقامَ عُثمانُ بنُ عَفّانَ ، فَحَمِدَ اللّهَ وأثنی عَلَیهِ ، ثُمَّ قالَ :

أمّا بَعدُ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، فَإِنّی أری أن تُشخِصَ أهلَ الشّامِ مِن شامِهِم ، وأهلَ الیَمَنِ مِن یَمَنِهِم ، وتَسیرَ أنتَ فی أهلِ هذَینِ الحَرَمَینِ وأهلِ المِصرَینِ الکوفَةَ والبَصرَةَ ، فَتَلقی جَمعَ المُشرِکینَ بِجَمعِ المُؤمِنینَ ، فَإِنَّکَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ لا تَستَبقی مِن نَفسِکَ بَعدَ العَرَبِ باقِیَةً ، ولا تَمَتَّعُ مِنَ الدُّنیا بِعَزِیزٍ ، ولا تَلوذُ مِنها بِحَریزٍ ، فَاحضَرهُ بِرَأیِکَ ولا تَغِب عَنهُ ! ثُمَّ جَلَسَ .

فَقالَ عُمَرُ : تَکَلَّموا . فَقالَ أمیرُ المُؤمِنینَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام :

الحَمدُ للّهِِ ـ حَتّی تَمَّ التَّحمیدُ وَالثَّناءُ عَلَی اللّهِ والصَّلاةُ عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ـ ثُمَّ قالَ : أمّا بَعدُ ، فَإِنَّکَ إن أشخَصتَ أهلَ الشّامِ مِن شامِهِم سارَتِ الرَّومُ إلی ذَراریهِم ، وإن أشخَصتَ أهلَ الیَمَنِ مِن یَمَنِهِم سارَتِ الحَبَشَةُ إلی ذَراریهِم ، وإن أشخَصتَ مَن بِهذَینِ الحَرَمَینِ انتَقَضَتِ العَرَبُ عَلَیکَ مِن أطرافِها وأکنافِها ، حَتّی یَکونَ ما تَدَعُ وَراءَ ظَهرِکَ مِن عِیالاتِ العَرَبِ أهَمَّ إلَیکَ مِمّا بَینَ یَدَیکَ .

وأمّا ذِکرُکَ کَثرَةَ العَجَمِ ورَهبَتُکَ مِن جُموعِهِم ، فَإِنَّا لَم نَکُن نُقاتِل عَلی عَهدِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِالکَثرَةِ ، وإنَّما کُنّا نُقاتِلُ بِالنَّصرِ ! وأمّا ما بَلَغَکَ مِنِ اجتِماعِهِم عَلَی المَسیرِ إلَی المُسلِمینَ ، فَإِنَّ اللّهَ لِمَسیرِهِم أکرَهُ مِنکَ لِذلِکَ ، وهُوَ أولی بِتَغییرِ ما یَکرَهُ ! وإنَّ الأَعاجِمَ إذا نَظَروا إلَیکَ قالوا : هذا رَجُلُ العَرَبِ ، فَإِن قَطَعتُموهُ فَقَد قَطَعتُمُ العَرَبَ ، فَکانَ أشَدَّ لِکَلَبِهِم ، وکُنتُ قَد ألَّبتَهُم ⁽⁶⁾عَلی نَفسِکَ ، وأمَدَّهُم مَن لَم یَکُن یُمِدُّهُم . ولکِنّی أری أن تُقِرَّ هؤُلاءِ فی أمصارِهِم ، وتَکتُبَ إلی أهلِ البَصرَةِ فَلیَتَفَرَّقوا عَلی ثَلاثِ فِرَقٍ : فَلتَقُم فِرقَةٌ مِنهُم عَلی ذَراریهِم حَرَسا لَهُم ، وَلتَقُم فِرقَةٌ فی أهلِ عَهدِهِم لِئَلّا یَنتَقِضوا ، وَلتَسِر فِرقَةٌ مِنهُم إلی إخوانِهِم مَدَدا لَهُم !

فَقالَ عُمَرُ : أجَل ، هذَا الرَّأیُ ! وقَد کُنتُ اُحِبُّ أن اُتابِعَ عَلَیهِ . وجَعَلَ یُکَرِّرُ قَولَ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ویُنسِقُهُ ⁽⁷⁾؛ إعجابا بِهِ وَاختِیارا لَهُ . ⁽⁸⁾.

۸۰۵۱.عنه صلی الله علیه و آله :الإرشادـ به نقل از ابو بکر هُذَلی ـ: شنیدم که برخی از دانشمندان ما می گویند : ایرانیانِ اهل همدان و ری و اصفهان و سمنان و نهاوند ، به یکدیگر نامه نوشتند و به دنبال یکدیگر فرستادند که پادشاه عرب ، [ همان] که برایشان دین و کتاب آورْد ـ منظورشان پیامبر صلی الله علیه و آله بود ـ ، در گذشته است و پادشاه بعدی شان ـ منظورشان ابو بکر بود ـ جز اندکی نپایید و در گذشت و پس از او کسی برخاست که عمرش طولانی گشت ، تا آن که به شما در شهرهایتان دست یافت و لشکریانش با شما جنگیدند ـ منظورشان عمر بن خطّاب بود .

او از شما دست نمی کشد ، مگر آن که لشکریانش را از شهرهایتان برانید و سپس بیرون آیید و با او در شهرهای خودش بجنگید . آنان بر این امر با یکدیگر پیمان بستند و بدان متعهّد گردیدند .

چون به مسلمانان کوفه خبر رسید ، آن را برای عمر بن خطّاب فرستادند و چون خبر به عمر رسید ، به شدّت ، بی تاب شد . به مسجد پیامبر خدا آمد و بر منبر رفت و پس از حمد و ثنای الهی گفت : ای گروه مهاجر و انصار! شیطان ، گروه هایی را برایتان گرد آورده و آنان را فرستاده تا به وسیله آنان نور خدا را خاموش سازد . آگاه باشید که اهالی همدان و اصفهان و ری و سمنان و نهاوند ، با همه تفاوت هایشان در زبان و رنگ پوست و دینشان ، متعهّد شده و پیمان بسته اند که برادران مسلمان شما را از شهرهایشان بیرون کنند و به سوی شما بیایند و با شما در شهرهایتان بجنگند .

نظر خود را به من بگویید و مختصر کنید و سخن را طول مدهید که این روز ، روزهایی را پشت سر دارد [ و روزگار ، آبستن حوادثی است] .

همچنان سخن گفتند و طلحة بن عبید اللّه که از سخنوران قریش بود ، برخاست و پس از حمد و ثنای الهی گفت : ای امیر مؤمنان! کارها تو را کارآزموده و روزگارْ تو را باتجربه و بلاها تو را استوار و آزموده ها ، تو را پایدار ساخته اند و کارت فرخنده و به توفیق ، قرین است . عهده دار کار شدی و آگاه گشتی ؛ در پی آزمون بودی و آگاهی یافتی ؛ و فرجام قضای الهی جز از روی اختیار ، معلوم نخواهد گشت . بنا بر این ، خودت در این جنگ ، حاضر باش و اِعمال نظر کن و از آن ، غافل مشو! سپس نشست .

عمر گفت : [ باز هم] سخن بگویید .

عثمان بن عفّان برخاست و پس از حمد و ثنای الهی گفت : امّا بعد ، ای امیر مؤمنان! نظر من این است که اهالی شام را از شام ، و اهالی یمن را از یمن حرکت دهی و خود با اهالی این دو حرم ( مکّه و مدینه) و اهالی دو شهر کوفه و بصره به راه افتی و با همه مسلمانان ، در برابر همه مشرکان بِایستی ؛ زیرا تو ـ ای امیر مؤمنان! ـ [ چنین ]نمی خواهی که پس از نابودی عرب ، لحظه ای [ زنده] بمانی و [ نیز نمی خواهی که ]از دنیا لذّتی ببری و در آن ، پناهی بیابی . پس خودت در میدان ، حاضر شو و از آن ، غافل مشو! سپس نشست .

عمر گفت : باز هم بگویید .

امیر مؤمنان ، علی بن ابی طالب علیه السلام فرمود : «سپاس ، ویژه خداست ، تا آن جا که حمد و ستایش خدا و درود بر پیامبر خدا را به پایان رساند» . سپس فرمود : «امّا بعد ، اگر اهل شام را از شام حرکت دهی ، رومیان به خانواده های آنان حمله می کنند و اگر اهل یمن را از یمن حرکت دهی ، حبشیان به سوی خانواده های ایشان حمله می برند و اگر ساکنان این دو حرم را حرکت دهی ، عرب از هر سو و هر جا بر تو می شورند ، تا آن جا که خانواده هایی که پشت سر می نهی ، از آنچه پیش روی داری ، برایت مهم تر می گردند .

امّا این که فراوانی فارسیان را ذکر کردی و از اجتماعشان هراس داری : پس [ بدان که ]که ما در روزگار پیامبر خدا با فراوانیِ نیرو نمی جنگیدیم و تنها با نصرت الهی می رزمیدیم .

و امّا آنچه از اتّفاقشان بر حرکت به سوی مسلمانان به تو رسیده است : پس [ بدان که ]خدا بیش از تو ، از حرکت آنان ناخشنود است و او به تغییر آنچه دوست ندارد ، سزاوارتر است!

و فارسیان ، چون تو را ببینند ، می گویند : «این ، سَرور عرب است . اگر او را از پا در آورید ، عرب را از پا در آورده اید» و این ، موجب شدّت حرص آنان می شود و[ بدین ترتیب ] تو آنان را با دست خود بر ضدّ خویش تحریک کرده ای و آنانی هم که یاری شان نکرده اند ، به یاری شان می آیند .

پس ، من چنین می بینم که اینان را در شهرهایشان نگه داری و به اهالی بصره بنویسی که سه دسته شوند : یک دسته برای محافظت از خانواده هایشان بمانند ، یک دسته در برابر کسانی که با آنان پیمان بسته اند ، بِایستند تا پیمان نشکنند و دسته سوم برای یاری رساندن به برادرانشان حرکت کنند» .

عمر گفت : آری . این نظر ، درست است و من دوست دارم که از آن پیروی کنم! و پیوسته به تکرار گفته امیر مؤمنان علیه السلام پرداخت و از سر اعجاب و پذیرشش ، آن را به آهنگ و سجع ، باز می گفت . .

. .

. .

۸۰۵۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الفتوح :لَمّا سَمِعَ عُمَرُ مَقالَةَ عَلِیٍّ ـ کَرَّمَ اللّهُ وَجهَهُ ـ ومَشورَتَهُ [فی حَربِ الفُرسِ ]أقبَلَ عَلَی النّاسِ وقالَ : وَیحَکُم ! عَجَزتُم کُلُّکُم عَن آخِرِکُم أن تَقولوا کَما قالَ أبُو الحَسَنِ ! ⁽¹⁾.

۸۰۴۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الفتوح :چون عمر ، نظر علی ـ که خدا گرامی اش بدارد ـ را درباره جنگ فارس شنید ، به مردم رو کرد و گفت: وای بر شما! همه شما از اوّل تا آخر، از دادن پاسخی، آن گونه که ابو الحسن گفت ، ناتوان بودید . .

۲ / ۵ ـ ۴تَقسیمُ سَوادِ الکوفَةِ۸۰۴۶.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تاریخ الیعقوبی:شاوَرَ عُمَرُ أصحابَ رَسولِ اللّهِ فی سَوادِ الکوفَةِ ، فَقالَ لَهُ بَعضُهُم : تُقَسِّمُها بَینَنا ، فَشاوَرَ عَلِیّا ، فَقالَ : إن قَسَّمتَهَا الیَومَ لَم یَکُن لِمَن یَجیءُ بَعدَنا شَیءٌ ، ولکِن تُقِرُّها فی أیدیهِم یَعمَلونَها ، فَتَکونُ لَنا ولِمَن بَعدَنا . فَقالَ : وَفَّقَکَ اللّهُ ، هذَا الرَّأیُ ! ⁽¹⁾۲ / ۵ ـ ۵حَلیُ الکَعبَةِ۸۰۴۸.عنه صلی الله علیه و آله :نهج البلاغة :رُوِی أنَّهُ ذُکِرَ عِندَ عُمَرَ بنِ الخَطّابِ فی أیّامِهِ حَلیُ الکَعبَةِ وکَثرَتُهُ ، فَقالَ قَومٌ : لَو أخَذتَهُ فَجَهَّزتَ بِهِ جُیوشَ المُسلِمینَ کانَ أعظَمَ لِلأَجرِ ، وما تَصنَعُ الکَعبَةُ بِالحَلیِ ! فَهَمَّ عُمَرُ بِذلِکَ ، وسَأَلَ عَنهُ أمیرَ المُؤمِنینَ علیه السلام ، فَقالَ علیه السلام :

إنَّ هذَا القُرآنَ اُنزِلَ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَالأَموالُ أربَعَةٌ : أموالُ المُسلِمینَ فَقَسَّمَها بَینَ الوَرَثَةِ فِی الفَرائِضِ ، وَالفَیءُ فَقَسَّمَهُ عَلی مُستَحِقِّیهِ ، وَالخُمُسُ فَوَضَعَهُ اللّهُ حَیثُ وَضَعَهُ ، وَالصَّدَقاتُ فَجَعَلَهَا اللّهُ حَیثُ جَعَلَها . وکانَ حَلیُ الکَعبَةِ فیها یَومَئِذٍ ، فَتَرَکَهُ اللّهُ عَلی حالِهِ ؛ ولَم یَترُکهُ نِسیانا ، ولَم یَخفَ عَلَیهِ مَکانا ، فَأَقِرَّهُ حَیثُ أقَرَّهُ اللّهُ ورَسولُهُ .

فَقالَ لَهُ عُمَرُ : لَولاکَ لَافتَضَحنا ! وتَرَکَ الحَلیَ بِحالِهِ . ⁽²⁾.

۲ / ۵ ـ ۴ تقسیم زمین های کوفه

۲ / ۵ ـ ۵ آراستن کعبه

۲ / ۵ ـ ۴تقسیم زمین های کوفه۸۰۴۵.امام صادق علیه السلام :تاریخ الیعقوبی :عمر درباره زمین های حاصلخیز کوفه با اصحاب پیامبر خدا مشورت کرد . برخی به او گفتند : آنها را میان ما قسمت کن .

سپس با علی علیه السلام مشورت کرد . [ علی علیه السلام ] فرمود : «اگر امروزْ آنها را تقسیم کنی ، برای افرادی که پس از ما می آیند ، چیزی نمی مانَد . آنها را به دست آنان وا گذار تا روی آن کار کنند و [ در این صورت است که ]خراج آنها ، هم برای ما می شود و هم برای آیندگان ما» .

عمر گفت : خدا تو را موفّق بدارد! این نظر ، درست است .۲ / ۵ ـ ۵آراستن کعبه۸۰۴۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نهج البلاغة :نقل شده است که در روزگار خلافت عمر بن خطّاب ، نزد وی ، از زیورهای کعبه و فراوانی آنها سخن به میان آمد . گروهی گفتند : اگر آنها را بفروشی و با آنها لشکرهای مسلمانان را تجهیز کنی ، پاداشش بیشتر است . کعبه چه نیازی به زیور دارد؟!

عمر، قصد همین کار را کرد و درباره آن از امیر مؤمنان پرسید . [ علی علیه السلام ] فرمود : «این قرآن بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد . [ در آن هنگام ،] دارایی ها چهار گونه بود :

دارایی های مسلمانان (که آن را میان وارثان و به میزان سهمی که خداوندْ معیّن کرده بود ، قسمت کرد) .

غنیمت جنگ (که آن را میان مستحقّانش قسمت نمود) ، خُمس (که خدا آن را در جایگاه آن قرار داد) .

و زکات (که خدا آن را برای مصرف های مشخّصی قرار داد) .

در آن روز زیور کعبه وجود داشت ؛ امّا خدا آن را به حال خود وا نهاد و این وا نهادن ، نه از روی فراموشی بود و نه از روی مخفی بودن آن بر خدا . پس ، تو هم آن را در جایی قرار ده که خدا و پیامبرش قرار دادند» .

عمر گفت : اگر تو نبودی ، رسوا می شدیم! و زیورها را به حال خود وا نهاد .

.

۲ / ۵ ـ ۶ما یَجوزُ لَهُ صَرفُهُ مِن بَیتِ المَالِ۸۰۴۵.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :تاریخ الطبری عن ابن عمر :جَمَعَ النّاسَ عُمَرُ بِالمَدینَةِ حینَ انتَهی إلَیهِ فَتحُ القادِسِیَّةِ ودِمَشقَ ، فَقالَ : إنّی کُنتُ امرَأً تاجِرا ، یُغنِی اللّهُ عِیالی بِتِجارَتی ، وقَد شَغَلتُمونی بِأَمرِکُم ، فَماذا تَرَونَ أنَّهُ یَحِلُّ لی مِن هذَا المالِ ؟ فَأَکثَرَ القَومُ وعَلِیٌّ علیه السلام ساکِتٌ ، فَقالَ : ما تَقولُ یا عَلِیُّ ؟ فَقالَ : ما أصلَحَکَ وأصلَحَ عِیالَکَ بِالمَعروفِ ؛ لَیسَ لَکَ مِن هذَا المالِ غَیرُهُ . فَقالَ القوَمُ : القَولُ قَولُ ابنِ أبی طالِبٍ . ⁽¹⁾راجع : ج ۸ ص ۵۵۰ (عمر بن الخطّاب) . ج ۱۱ ص ۴۸۸ (نماذج من قضایاه بعد النبیّ) .

.

۲ / ۵ ـ ۶ سهم خلیفه از بیت المال

۲ / ۵ ـ ۶سهم خلیفه از بیت المال۸۰۴۱.عنه صلی الله علیه و آله :تاریخ الطبریـ به نقل از ابن عمر ـ: پس از فتح قادسیّه و دمشق ، عمر ، مردم را در مدینه جمع کرد و گفت : من مردی تاجر بودم که خداوند ، خانواده ام را با تجارت ، بی نیاز می کرد . اکنون [ که] مرا به کار خود گمارده اید ، به نظر شما چه مقدار از بیت المال برای [ مصرف شخصیِ] من حلال است؟

حاضران پرگویی کردند ؛ امّا علی علیه السلام ساکت بود .

عمر گفت : ای علی! چه می گویی؟

فرمود : «مقداری که زندگی تو و عیالت را به سامان می آورَد و جز این،هیچ چیز از آن برای تو [حلال ]نیست».

همه گفتند : نظر ، همان نظر علی بن ابی طالب است.ر . ک : ج ۸ ص ۵۵۱ (عمر بن خطّاب) . ج ۱۱ ص ۴۸۹ (نمونه هایی از داوری های امام علی پس از پیامبر) .

.

الفصل الثالث : مبادئ خلافة عثمان۳ / ۱وَصِیَّةُ عُمَرَ بِخُصوصِ الخِلافَةِ۸۰۳۸.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :الطبقات الکبری عن المِسوَرِ بن مَخرَمَةِ :کانَ عُمَرُ بنُ الخَطّابِ وهُوَ صَحیحٌ یُسأَلُ أن یَستَخلِفَ فَیَأبی ، فَصَعِدَ یَوما المِنبَرَ فَتَکَلَّمَ بِکَلِماتٍ وقالَ : إن مُتُّ فَأَمرُکُم إلی هؤُلاءِ السِّتَّةِ الَّذینَ فارَقوا رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله وهُوَ عَنهُم راضٍ : عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ ، ونَظیرُهُ الزُّبَیرُ بنُ العَوّامِ ، وعَبدُ الرَّحمنِ بنُ عَوفٍ ، ونَظیرُهُ عُثمانُ بنُ عَفّانَ ، وطَلحَةُ بنُ عُبَیدِ اللّهِ ، ونَظیرُهُ سَعدُ بنُ مالِکٍ . ألا وإنّی اُوصیکُم بِتَقوَی اللّهِ فِی الحُکمِ ، وَالعَدلِ فِی القَسمِ . ⁽¹⁾۸۰۳۷.امام رضا علیه السلام :الکامل فی التاریخ عن عمر بن الخطّابـ قَبلَ الوَفاةِ ـ: قَد کُنتُ أجمَعتُ بَعدَ مَقالَتی لَکُم أن أنظُرَ فَاُوَلِّیَ رَجُلاً أمرَکُم ؛ هُوَ أحراکُم أن یَحمِلَکُم عَلَی الحَقِّ ـ وأشارَ إلی عَلِیٍّ ـ فَرَهَقَتنی غَشیَةٌ ، فَرَأَیتُ رَجُلاً دَخَلَ جَنَّةً ، فَجَعَلَ یَقطِفُ کُلَّ غَضَّةٍ ویانِعَةٍ ، فَیَضُمُّهُ إلَیهِ ویُصَیِّرُهُ تَحتَهُ ، فَعَلِمتُ أنَّ اللّهَ غالِبٌ عَلی أمرِهِ ومُتَوَفٍّ عُمَرَ ، فَما أرَدتُ أن أتَحَمَّلَها حَیّا ومَیِّتا .

عَلَیکُم هؤُلاءِ الرَّهطَ الَّذینَ قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إنَّهُم مِن أهلِ الجَنَّةِ . وهُم : عَلِیٌّ ، وعُثمانُ ، وعَبدُ الرَّحمنِ ، وسَعدٌ ، وَالزُّبَیرُ بنُ العَوّامِ ، وطَلحَةُ بنُ عُبَیدِ اللّهِ ؛ فَلیَختاروا مِنهُم رَجُلاً ، فَإِذا وَلَّوا والِیا فَأَحسِنوا مُؤازَرَتَهُ وأعینوهُ ... .

وما أظُنُّ یَلی إلّا أحَدُ هذَینِ الرَّجُلَینِ : عَلِیٌّ أو عُثمانُ . فَإِن وَلِیَ عُثمانُ فَرَجُلٌ فیهِ لینٌ ، وإن وَلِیَ عَلِیٌّ فَفیهِ دُعابَةٌ ، وأحری بِهِ أن یَحمِلَهُم عَلی طَریقِ الحَقِّ ... .

وقالَ لِصُهَیبٍ : صَلِّ بِالنِّاسِ ثَلاثَةَ أیّامٍ ، وأدخِل هؤلاءِ الرَّهطَ بَیتا ، وقُم عَلی رُؤوسِهِم ؛ فَإِنِ اجتَمَعَ خَمسَةٌ وأبی واحِدٌ فَاشدَخ رَأسَهُ بِالسَّیفِ ، وإنِ اتَّفَقَ أربَعَةٌ وأبَی اثنانِ فَاضرِب رَأسَیهِما ، وإن رَضِیَ ثَلاثَةٌ رَجُلاً وثَلاثَةٌ رَجُلاً فَحَکِّموا عَبدَ اللّهِ بنَ عُمَرَ ، فَإِن لَم یَرضَوا بِحُکمِ عَبدِ اللّهِ بنِ عُمَرَ فَکونوا مَعَ الَّذینَ فیهِم عَبدُ الرَّحمنِ بنِ عَوفٍ ، وَاقتُلُوا الباقینَ إن رَغِبوا عَمَّا اجتَمَعَ فیهِ النّاسُ . ⁽²⁾.

فصل سوم : زمینه های خلافت عثمان

۳ / ۱ وصیّت عمر درباره جانشین

فصل سوم : زمینه های خلافت عثمان۳ / ۱وصیّت عمر درباره جانشین۸۰۳۷.الإمامُ الرِّضا علیه السلام :الطبقات الکبریـ به نقل از مِسوَر بن مَخرَمه ـ: از عمر بن خطّاب ، زمانی که سالم بود ، خواسته می شد که جانشین تعیین کند ؛ امّا او خودداری می ورزید . روزی ، او بر منبر رفت و سخنانی گفت و از جمله گفت: اگر من مُردم، کار شما با این شش نفری است که پیامبر خدا در هنگام رحلتش از آنها خشنود بود : علی بن ابی طالب و همتایش زبیر بن عوّام ، عبد الرحمان بن عوف و مانندش عثمان بن عفّان ، طلحة بن عبید اللّه و همراهش سعد بن مالک .

هان! شما را به قضاوت پروامَدارانه و تقسیم عدالتمندانه سفارش می کنم .۸۰۳۶.الإمامُ الحسنُ علیه السلام ( ـ لرجل جاءَ إلَیهِ یَستَشِیرُهُ فی تَزویجِ ابنَتِ ) الکامل فی التاریخـ به نقل از عمر بن خطّاب ، پیش از وفاتش ـ: پس از سخنم با شما ، تصمیم گرفته بودم که با غور و بررسی ، کارتان را به کسی بسپارم که شایسته ترینِ شما در وا داشتن شما به حق است ؛ و به علی علیه السلام اشاره کرد .

[ آن گاه افزود :] امّا بیهوش شدم و در رؤیا دیدم که مردی داخل باغی شد و شروع به چیدن هر میوه رسیده و تازه ای نمود . او آنها را برای خود برمی داشت و زیرش می نهاد . پس دانستم که خداوند ، کاری را که اراده کرده ، انجام می دهد و عمَر را قبض روح می کند . پس نخواستم که در زندگی و مرگ ، بار آن را به دوش گیرم .

[ من] شما را نسبت به : علی ، عثمان ، عبد الرحمان ، سعد ، زبیر بن عوّام و طلحة بن عبید اللّه ، یعنی گروهی که پیامبر خدا آنان را بهشتی خوانْد ، سفارش می کنم . باید یکی از آنان را برگزینید و چون کسی والی شد ، نیکو یاری اش دهید و کمکش نمایید ... .

و گمان نمی کنم که جز یکی از این دو (علی یا عثمان) کس دیگری حاکم شود . پس اگر عثمانْ حاکم شود ، مردی است که در او نرمی هست و اگر علی حاکم شود ، در او شوخ طبعی هست و شایسته ترین کسی است که مردم را به حقپویی وا می دارد ... .

نیز به صهیب گفت : سه روز با مردم نماز بگزار و این گروه را داخل خانه ای کن و بالای سر آنها بِایست . اگر پنج نفر اجتماع کردند و یک نفر خودداری نمود ، سر آن یک نفر را با شمشیر بزن و اگر چهار نفر اتّفاق کردند و دو نفر خودداری نمودند ، سر آن دو نفر را بزن و اگر سه نفر به کسی و سه نفر به کسی دیگر رضایت دادند ، عبد اللّه بن عمر را داور کنید و اگر به حکم عبد اللّه بن عمر رضایت ندادند ، با کسانی باشید که عبد الرحمان بن عوف در میان آنهاست و بقیّه را ، اگر با مردم همراهی نکردند ، بکشید .

.

۸۰۳۵.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :تاریخ الیعقوبی :صَیَّرَ [عُمَرُ ]الأَمرَ شوری بَینَ سِتَّةِ نَفَرٍ مِن أصحابِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله : عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ ، وعُثمانُ بنُ عَفّانٍ ، وعَبدُ الرَّحمنِ بنُ عَوفٍ ، وَالزُّبَیرُ بنُ العَوّامِ ، وطَلحَةُ بنُ عَبدِ اللّهِ ⁽¹⁾، وسَعدُ بنُ أبی وَقَّاصٍ . وقالَ : أخرَجتُ سَعیدَ بنَ زَیدٍ لِقَرابَتِهِ مِنّی .

فَقیلَ لَهُ فی ابنِهِ عَبدِ اللّهِ بنِ عُمَرَ ، قالَ : حَسبُ آلِ الخَطّابِ ما تَحَمَّلوا مِنها ! إنَّ عَبدَ اللّهِ لَم یُحسِن یُطَلِّقُ امرَأتَهُ !

وأمَرَ صُهَیبا أن یُصَلِّیَ بِالنّاسِ حَتّی یَتَراضَوا مِنَ السِّتَّةِ بِواحِدٍ ، واستَعمَلَ أبا طَلحَةَ زَیدَ بنَ سَهلٍ الأَنصارِیَّ ، وقالَ : إن رَضِیَ أربَعَةٌ وخالَفَ اثنانِ ، فَاضرِب عُنُقَ الِاثنَینِ ، وإن رَضِیَ ثَلاثَةٌ وخَالَفَ ثَلاثَةٌ ، فَاضرِب أعناقَ الثَّلاثَةِ الَّذینَ لَیسَ فیهِم عَبدُ الرَّحمنِ ، وإن جازَتِ الثَّلاثَةُ الأَیّامِ ولَم یَتَراضَوا بِأَحَدٍ، فَاضرِب أعناقَهُم جَمیعا . ⁽²⁾.

۸۰۳۴.الإمامُ الباقرُ علیه السلام :تاریخ الیعقوبی :عمر ، خلافت را به شورایی شش نفره از اصحاب پیامبر خدا کشاند : علی بن ابی طالب علیه السلام ، عثمان بن عفّان ، عبد الرحمان بن عوف ، زبیر بن عوّام ، طلحة بن عبید اللّه و سعد بن ابی وقّاص ، و گفت : سعید بن زید را به جهت خویشی اش با من [ از شورا] بیرون کردم .

با او درباره [ شرکت دادن ]پسرش عبد اللّه بن عمر صحبت شد .

گفت : برای خاندان خطّاب ، آنچه از خلافت به دست آورده اند ، کافی است . عبد اللّه [ حتّی ]نمی تواند زنش را طلاق بدهد .

او به صُهَیب ، فرمان داد که با مردمْ نماز بگزارد تا آن شش نفر ، از میان خود ، به یک تن رضایت دهند و ابو طلحه (زید بن سهل انصاری) را بر آنان گمارد و گفت : اگر چهار نفر رضایت دادند و دو نفر مخالفت کردند ، گردن آن دو نفر را بزن و اگر سه نفر رضایت دادند و سه نفر مخالفت کردند ، گردن آن سه نفری را بزن که عبد الرحمان در میانشان نیست و اگر سه روز گذشت و به هیچ کس رضایت ندادند ، همه آنها را گردن بزن . .

۸۰۳۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :صحیح البخاری عن عمرو بن میمون :قالوا [لِعُمَرَ بَعدَ إصابَتِهِ] : أوصِ یا أمیرَ المُؤمِنینَ استَخلِف . قالَ : ما أجِدُ أحَدا أحَقَّ بِهذَا الأَمرِ مِن هؤُلاءِ النَّفَرِ ـ أوِ الرَّهطِ ـ الَّذینَ تُوُفِّیَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله وهُوَ عَنهُم راضٍ ، فَسَمّی عَلِیّا وعُثمانَ وَالزُّبَیرَ وطَلحَةَ وسَعدا وعَبدَ الرَّحمنِ ، وقالَ : یَشهَدُکُم عَبدُ اللّهِ بنُ عُمَرَ ، ولَیسَ لَهُ مِنَ الأَمرِ شَیءٌ ـ کَهَیئَةِ التَّعزِیَةِ لَهُ ـ فَإِن أصابَتِ الإِمرَةُ سَعدا فَهوَ ذاکَ ، وإلّا فَلیَستَعِن بِهِ أیُّکُم ما اُمِّرَ ، فَإِنّی لَم أعزِلهُ عَن عَجزٍ ولا خِیانَةٍ . ⁽¹⁾۳ / ۲رَأیُ عُمَرَ فیمَن رَشَّحَهُم لِلْخِلافَةِ۸۰۳۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تاریخ الیعقوبی :رُوِیَ عَنِ ابنِ عَبّاسٍ قالَ : طَرَقَنی عُمَرُ بنُ الخَطّابِ بَعدَ هَدأَةٍ مِنَ اللَّیلِ ، فَقالَ : اُخرُج بِنا نَحرُس نَواحِیَ المَدینَةِ . فَخَرَجَ ، وعَلی عُنُقِهِ دِرَّتُهُ ⁽²⁾حافِیا حَتّی أتی بَقیعَ الغَرقَدِ ⁽³⁾، فَاستَلقی عَلی ظَهرِهِ ، وجَعَلَ یَضرِبُ أخمَصَ ⁽⁴⁾قَدَمَیهِ بِیَدِهِ ، وتَأَوَّهَ صَعَدا. ⁽⁵⁾

فَقُلتُ لَهُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، ما أخرَجَکَ إلی هذَا الأَمرِ ؟ !

قالَ : أمرُ اللّهِ یَابنَ عَبّاسٍ !

قالَ : [قُلتُ :] ⁽⁶⁾إن شِئتَ أخبَرتُکَ بِما فی نَفسِکَ .

قالَ : غُص غَوّاصُ ⁽⁷⁾، إن کُنتَ لَتَقول فَتُحسِنُ !

قالَ : [قُلتُ :]ذَکَرتَ هذَا الأَمرَ بِعَینِهِ وإلی مَن تُصَیِّرُهُ .

قالَ : صَدَقتَ !

قالَ : فَقُلتُ لَهُ : أینَ أنتَ عَن عَبدِ الرَّحمنِ بنِ عَوفٍ ؟

فَقالَ :ذاکَ رَجُلٌ مُمسِکٌ ، وهذَا الأَمرُ لا یَصلَحُ إلّا لِمُعطٍ فی غَیرِ سَرَفٍ ، ومانِعٍ فی غَیرِ إقتارٍ .

قالَ : فَقُلتُ : سَعدُ بنُ أبی وَقّاصٍ ؟

قالَ : مُؤمِنٌ ضَعیفٌ .

قالَ : فَقُلتُ : طَلحَةُ بنُ عَبدِ اللّهِ ⁽⁸⁾؟

قالَ : ذاکَ رَجُلٌ یُناوِلُ لِلشَّرَفِ وَالمَدیحِ ، یُعطی مالَهُ حَتّی یَصِلَ إلی مالِ غَیرِهِ ، وفیهِ بَأوٌ ⁽⁹⁾وکِبرٌ .

قالَ : فَقُلتُ : فَالزُّبَیرُ بنُ العَوّامِ ؛ فَهُوَ فارِسُ الإِسلامِ ؟

قالَ : ذاکَ یَومٌ إنسانٌ ویَومٌ شَیطانٌ ، وعِفَّةُ نَفسٍ ، إن کانَ لَیُکادِحُ عَلی المِکیَلةِ مِن بُکرَةٍ إلَی الظُّهرِ حَتّی یَفوتَهُ الصَّلاةُ !

قالَ : فَقُلتُ : عُثمانُ بنُ عَفّانَ ؟

قالَ : إن وَلِیَ حَمَلَ ابنَ أبی مُعَیطٍ وبَنی اُمَیَّةَ عَلی رِقابِ النّاسِ ، وأعطاهُم مالَ اللّهِ ، ولَئِن وَلِیَ لَیَفعَلَنَّ وَاللّهِ ، وَلَئِن فَعَلَ لَتَسیرَنَّ العَرَبُ إلَیهِ حَتّی تَقتُلَهُ فی بَیتِهِ ! ثُمَّ سَکَتَ .

قالَ : فَقالَ : اِمضِها ، یَابنَ عَبّاسٍ ، أ تَری صاحِبَکُم لَها مَوضِعا ؟

قالَ : فَقُلتُ : وأینَ یَتَبَعَّدُ مِن ذلِکَ مَعَ فَضلِهِ وسابِقَتِهِ وقَرابَتِهِ وعِلمِهِ !

قالَ : هُوَ وَاللّهِ کَما ذَکَرتَ ، ولَو وَلِیَهُم تَحَمَّلَهُم عَلی مَنهَجِ الطَّریقِ ؛ فَأَخَذَ المَحَجَّةَ الواضِحَةَ ! إلّا أنَّ فیهِ خِصالاً : الدُّعابَةُ فِی المَجلِسِ ، وَاستِبدادُ الرَّأی ، والتَّبکیتُ ⁽¹⁰⁾لِلنّاسِ مَعَ حَداثَةِ السِّنِّ .

قالَ : قُلتُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، هَلَا استَحدَثتُم سِنَّهُ یَومَ الخَندَقِ إذ خَرَجَ عَمرُو بنُ عَبدِ وُدٍّ ، وقَد کُعِمَ ⁽¹¹⁾عَنهُ الأَبطالُ وتَأَخَّرَت عَنهُ الأَشیاخُ ! ویَومَ بَدرٍ إذ کانَ یَقُطُّ ⁽¹²⁾الأَقرانَ قَطّا ، ولا سَبَقتُموهُ بِالإِسلامِ إذ کانَ جَعَلَتهُ السّعبُ ⁽¹³⁾وقُرَیشٌ یَستَوفیکُم !

فَقالَ : إلَیکَ یَابنَ عَبّاسٍ ! أ تُریدُ أن تَفعَلَ بی کَما فَعَلَ أبوکَ وعَلِیٌّ بِأَبی بَکرٍ یَومَ دَخَلا عَلَیهِ ؟ !

قالَ : فَکَرِهتُ أن اُغضِبَهُ فَسَکَتُّ .

فَقالَ : وَاللّهِ ، یَابنَ عَبّاسٍ ، إنَّ عَلِیّا اِبنَ عَمِّکَ لَأَحَقُّ النّاسِ بِها ! ولکِنَّ قُرَیشا لا تَحتَمِلُهُ . وَلَئِن وَلِیَهُم لَیَأخُذَنَّهُم بِمُرِّ الحَقِّ لا یَجِدونَ عِندَهُ رُخصَةً ؛ وَلَئِن فَعَلَ لَیَنکُثُنَّ بَیعَتَهُ ثُمَّ لیَتَحارَبُنَّ ! ⁽¹⁴⁾.

۳ / ۲ شایستگان خلافت از دیدگاه عمر

۸۰۲۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :صحیح البخاریـ به نقل از عمرو بن میمون ـ: پس از آن که عمر مجروح شد ، به او گفتند : ای امیر مؤمنان! وصیّت کن و برای خود جانشینی تعیین نما .

گفت : برای این کار ، کسی را شایسته تر از این چند نفری نمی بینم که پیامبر خدا وفات کرد ، در حالی که از آنان خشنود بود . سپس از علی علیه السلام و عثمان و زبیر و طلحه و سعد و عبد الرحمان نام برد و گفت : عبد اللّه بن عمر ، در کنار شما حضور خواهد داشت ، بی آن که حقّ نظر داشته باشد .

عمر ، این را برای تسلّی خاطر او گفت[ ؛ چون او را از شورا بیرون نهاده بود] .

[ سپس گفت :] اگر حکومت به سعد رسید ، که هیچ! و اگر به او نرسید ، هر که امیر شد ، باید از او کمک بگیرد ؛ چرا که من او را به خاطر ناتوانی یا خیانت ، عزل نکردم .۳ / ۲شایستگان خلافت از دیدگاه عمر۸۰۳۲.عنه صلی الله علیه و آله :تاریخ الیعقوبی :از ابن عبّاس روایت شده است که گفت : پاسی از شب گذشته بود که عمر بن خطّاب درِ خانه ام را زد و گفت : با ما بیرون بیا تا از اطراف مدینه حراست کنیم .

پس ، تازیانه به گردن و پا برهنه آمد تا به گورستان غَرقَد ⁽¹⁾رسید . به پشت دراز کشید و با دستش بر گودی کف پایش می زد و سخت آه می کشید .

به او گفتم : ای امیر مؤمنان! چه چیزْ تو را به این کار وا داشته است؟

گفت : امر خدا ، ای ابن عبّاس!

گفتم : اگر می خواهی ، تو را از راز درونت خبردهم .

گفت : ای سخنور ماهر! آغاز کن که چون می گویی ، نیکو می گویی .

گفتم : خلافت را به یاد آوردی و این که آن را به سوی چه کسی بکشانی .

گفت : درست گفتی .

به او گفتم : چرا از عبد الرحمان بن عوف ، غافلی؟

گفت : او مردی خسیس است . این کار ، شایسته کسی است که عطاکننده بی اسراف و بازدارنده بی خِسّت باشد .

گفتم : سعد بن ابی وقّاص چه؟

گفت : مؤمنی ناتوان است .

گفتم : طلحة بن عبید اللّه چه؟

گفت : او مردی است به دنبال بزرگی و مدح و ثنا . مالش را می بخشد تا به مال دیگری برسد . او فخرفروش و متکبّر است .

گفتم : زبیر بن عوّام ـ که شه سوار اسلام است ـ ، چه؟

گفت : او یک روز ، انسان و یک روز ، شیطان است . او بسیار مال اندوز است و برای یک پیمانه ، از صبح تا ظهر ، جان می کَند ، تا آن جا که نمازش از دست می رود .

گفتم : عثمان بن عفّان چه؟

گفت : اگر حاکم شود ، پسر ابی مُعَیط و بنی امیّه را بر گردن مردمْ سوار می کند و مال خدا را به آنان می بخشد و به خدا سوگند ، اگر حاکم شود ، این کار را می کند و اگر بکند ، عرب به سوی او هجوم می آورند ، تا آن که او را در خانه اش بکشند! و ساکت شد .

سپس گفت : ای ابن عبّاس! [ از این حرف ها ]بگذر . آیا برای سَرورت [ علی ]جایی می بینی؟

گفتم : چرا با آن همه فضیلت و سابقه و خویشاوندی و دانش ، از خلافت ، دور باشد؟

گفت : به خدا سوگند ، او همان گونه است که گفتی و اگر حکومت مسلمانان را به عهده بگیرد ، آنان را به راه می آورد و طریق روشن را می پیماید ، جز آن که خصلت هایی دارد : شوخی در مجلس ، خود رأیی ، و توبیخ مردم با کمی سنّش .

گفتم : ای امیر مؤمنان! چرا او را در جنگ خندق ، کم سن نشمردید ، آن هنگام که برای مبارزه با عمرو بن عَبد وُد ، پا پیش نهاد ، [ عبد وُدی] که در برابرش دلاورانْ میخکوب شده و بزرگانْ پا پس کشیده بودند ، و نیز در جنگ بدر ، آن گاه که هماوردانش را دو نیمه می کرد ، و چرا در اسلام آوردن بر او پیشی نگرفتید ، هنگامی که قریشْ شما را در بر گرفته بودند؟

[ سخن که به این جا رسید ،] عمر گفت : ابن عبّاس ، بس است! آیا می خواهی با من همان کنی که پدرت و علی در روز ورود بر ابو بکر ، با او کردند؟! ⁽²⁾

ناپسند داشتم که او را خشمناک کنم . بنا بر این ، ساکت شدم .

گفت : ای ابن عبّاس! به خدا سوگند ، علی ، پسر عمویت ، سزاوارترینِ مردم به خلافت است ؛ امّا قریش ، او را تحمّل نمی کنند و چنانچه حاکم آنان گردد ، آنان را چنان به حقّ محض می گیرد که از او گریزگاهی نمی یابند و اگر چنین کند ، بیعتش را می شکنند و با وی می جنگند .

.

. .

. .

. .

. .

۸۰۳۱.عنه صلی الله علیه و آله :شرح نهج البلاغة عن ابن عبّاس :کُنتُ عِندَ عُمَرَ ، فَتَنَفَّسَ نَفَسا ظَنَنتُ أنَّ أضلاعَهُ قَدِ انفَرَجَت ، فَقُلتُ : ما أخرَجَ هذَا النَّفَسَ مِنکَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ إلّا هَمٌّ شَدیدٌ !

قالَ : إی وَاللّهِ یَابنَ عَبّاسٍ ! إنّی فَکَّرتُ فَلَم أدرِ فیمَن أجعَلُ هذَا الأَمرَ بَعدی . ثُمَّ قالَ : لَعَلَّکَ تَری صاحِبَکَ لَها أهلاً !

قُلتُ : وما یَمنَعُهُ مِن ذلِکَ مَعَ جِهادِهِ وسابِقَتِهِ وقَرابَتِهِ وعِلمِهِ !

قالَ : صَدَقتَ ! ولکِنَّهُ امرُؤُ فیهِ دُعابَةٌ .

قُلتُ : فَأَینَ أنتَ عَن طَلحَةَ ؟

قالَ : ذُو البَأوِ ، وبِإِصبَعِهِ المَقطوعَةِ !

قُلتُ : فَعَبدُ الرَّحمنِ ؟

قالَ : رَجُلٌ ضَعیفٌ ؛ لَو صارَ الأَمرُ إلَیهِ لَوَضَعَ خاتَمَهُ فی یَدِ امرَأَتِهِ !

قُلتُ : فَالزُّبَیرُ ؟

قالَ : شَکِسٌ لَقِسٌ ⁽¹⁾یُلاطِمُ فِی النَّقیع فی صاعٍ مِن بُرٍّ !

قُلتُ : فَسَعدُ بنُ أبی وَقّاصٍ ؟

قالَ : صاحِبُ سِلاحٍ ومِقنَبٍ ⁽²⁾.

قُلتُ : فَعُثمانُ ؟ قالَ : أوِّه ! ـ ثَلاثا ـ وَاللّهِ ، لَئِن وَلِیَها لَیَحمِلَنَّ بَنی أبی مُعَیطٍ عَلی رِقابِ النّاسِ ، ثُمَّ لَتَنهَضُ العَرَبُ إلَیهِ ! ....

ثُمَّ أقبَلَ عَلَیَّ بَعدَ أن سَکَتَ هُنَیهَةً ، وقالَ : أجرَؤُهُم وَاللّهِ ، إن وَلِیَها ، أن یَحمِلَهُم عَلی کِتابِ رَبِّهِم وسُنَّةِ نَبِیِّهِم صلی الله علیه و آله لَصاحِبُکَ ! أما إن وَلِیَ أمرَهُم حَمَلَهُم عَلَی المَحَجَّةِ البَیضاءِ وَالصِّراطِ المُستَقیمِ ! ⁽³⁾.

۸۰۳۰.عنه صلی الله علیه و آله :شرح نهج البلاغةـ به نقل از ابن عبّاس ـ: نزد عمر بودم . چنان نفسی کشید که پنداشتم دنده هایش از هم باز شد . گفتم : ای امیر مؤمنان! این نفَس را جز اندوهی سخت ، بیرون نداد .

گفت : آری به خدا ، ای ابن عبّاس! من بسیار اندیشیدم ؛ ولی ندانستم که پس از خود ، این امارت را برای چه کسی قرار دهم .

سپس گفت : شاید تو ، سَرورت را شایسته آن می بینی .

گفتم : با آن جهاد و سابقه و خویشی و علمش ، چه چیزی جلوی او را می گیرد؟

گفت : درست می گویی ؛ امّا او مردی شوخ طبع است .

گفتم : چرا طلحه را برنمی گزینی؟

گفت : فخرفروش است ، با آن انگشت قطع شده اش!

گفتم : عبد الرحمان [ چه] ؟

گفت : مردی ناتوان است . اگر امارت به او برسد ، مُهرش را به دست زنش می سپارد .

گفتم : و زبیر؟

گفت : بدخو و حریص است و برای یک مَن گندمِ نم کشیده ، سیلی می زند .

گفتم : سعد بن ابی وقّاص چه؟

گفت : او مرد شمشیر و اسب است [ ، نه مرد خلافت] .

گفتم : پس عثمان؟

گفت : آه ، آه ، آه! به خدا سوگند ، اگر او حکومت را به عهده بگیرد ، فرزندان ابی مُعَیط را بر دوش مردمْ سوار می کند و عرب بر او می شورند .

سپس اندکی سکوت کرد و رو به من کرد و گفت : به خدا سوگند ، کسی که جسارت آن را دارد که در صورت حاکم شدن ، ایشان را به عمل به کتاب پروردگارشان و سنّت پیامبرشان وا دارد ، همان سَرور تو [ علی] است . بدان که اگر حکومتشان را به عهده بگیرد ، آنان را بر راه روشن و صراط مستقیم می برد . .

۸۰۲۹.عنه صلی الله علیه و آله :المصنّف عن عبد الرحمن القاری :إنَّ عُمَرَ بنَ الخَطّابِ ورَجُلاً مِنَ الأَنصارِ کانا جالِسَینِ ... ثُمَّ قالَ عُمَرُ لِلأَنصارِیِّ : مَن تَرَی النّاسَ یَقولونَ یَکونُ الخَلیفَةَ بَعدی ؟

فَعَدَّدَ رِجالاً مِنَ المُهاجِرینَ ، ولَم یُسَمِّ عَلِیّا .

فَقالَ عُمَرُ : فَما لَهُم مِن أبِی الحَسَنِ ! فَوَاللّهِ إنَّهُ لَأحراهُم ، إن کان عَلَیهِم ، أن یُقیمَهُم عَلی طَریقَةٍ مِنَ الحَقِّ ! ⁽¹⁾۸۰۲۸.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :الإمامة والسیاسة عن عمر بن الخطّابـ فی قَضِیَّةِ الشّوری ـ: وَاللّهِ ، ما یَمنَعُنی أن أستَخلِفَکَ یا سَعدُ إلّا شِدَّتُکَ وغِلظَتُکَ ، مَعَ أنَّکَ رَجُلُ حَربٍ !

وما یَمنَعُنی مِنکَ یا عَبدَ الرَّحمنِ إلّا أنَّکَ فِرعَونُ هذِهِ الاُمَّةِ !

وما یَمنَعُنی مِنکَ یا زُبَیرُ إلّا أنَّکَ مُؤمِنُ الرِّضی ، کافِرُ الغَضَبِ !

وما یَمنَعُنی مِن طَلحَةَ إلّا نَخوَتُهُ ⁽²⁾وکِبرُهُ ، ولَو وَلِیَها وَضَعَ خاتَمَهُ فی إصبَعِ امرَأَتِهِ !

وما یَمنَعُنی مِنکَ یا عُثمانُ إلّا عَصَبِیَّتُکَ وحُبُّکَ قَومَک وأهلَکَ !

وما یَمنَعُنی مِنکَ یا عَلِیُّ إلّا حِرصُکَ عَلَیها ! وإنَّکَ أحرَی القَومِ ، إن وُلّیتَها ، أن تُقیمَ عَلَی الحَقِّ المُبینِ ، وَالصِّراطِ المُستَقیمِ . ⁽³⁾۸۰۲۷.امام رضا علیه السلام :الطبقات الکبری عن عمرو بن میمون :شَهِدتُ عُمَرَ یَومَ طُعِنَ ... ثُمَّ قالَ : اُدعوا لی عَلِیّا ، وعُثمانَ ، وطَلحَةَ ، وَالزُّبَیرَ ، وعَبدَ الرَّحمنِ بنِ عَوفٍ ، وسَعدا ؛ فَلَم یُکَلِّم أحَدا مِنهُم غَیرَ عَلِیٍّ وعُثمانَ .

فَقالَ : یا عَلِیُّ ، لَعَلَّ هؤُلاءِ القَومَ یَعرِفونَ لَکَ قَرابَتَکَ مِنَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، وصِهرَکَ ، وما آتاکَ اللّهُ مِنَ الفِقهِ وَالعِلمِ ، فَإِن وَلیتَ هذَا الأَمرَ فَاتَّقِ اللّهَ فیهِ !

ثُمَّ دَعا عُثمانَ فَقالَ : یا عُثمانُ ، لَعَلَّ هؤُلاءِ القَومَ یَعرِفونَ لَکَ صِهرَکَ مِن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وسِنَّکَ وشَرَفَکَ ، فَإِن وَلیتَ هذَا الأَمرَ فَاتَّقِ اللّهَ ، ولا تَحمِلَنَّ بَنی أبی مُعَیطٍ عَلی رِقابِ النّاسِ !

ثُمَّ قالَ : اُدعوا لی صُهَیبا ، فَدُعِیَ ، فَقالَ : صَلِّ بِالنّاسِ ثَلاثا ، وَلیَخلُ هؤُلاءِ القَومُ فی بَیتٍ ، فَإِذَا اجتَمَعوا عَلی رَجُلٍ ، فَمَن خالَفَهُم فَاضرِبوا رَأسَهُ .

فَلَمّا خَرَجوا مِن عِندِ عُمَرَ ، قالَ عُمَرُ : لو وَلَّوها الأَجلَحَ ⁽⁴⁾سَلَکَ بِهِمُ الطَّریقَ ! فَقالَ لَهُ ابنُ عُمَرَ : فَما یَمنَعُکَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ؟ قالَ : أکرَهُ أن أتَحَمَّلَها حَیّا ومَیِّتا . ⁽⁵⁾.

۸۰۲۶.امام کاظم علیه السلام :المصنَّفـ به نقل از عبد الرحمان قاری ـ: عمر بن خطّاب با مردی از انصار نشسته بود ... . به وی گفت : مردم ، چه کسی را جانشین من می دانند؟ او چند تن از مهاجران را شمرد ؛ ولی نامی از علی علیه السلام نبرد .

عمر گفت : پس چرا به ابو الحسن توجّه ندارند؟ به خدا سوگند ، او سزاوارترینِ آنهاست . اگر او سرپرست آنها باشد ، در راه حق ، برپایشان می دارد .۸۰۲۵.امام صادق علیه السلام :الإمامة و السیاسةـ به نقل از عمر بن خطّاب ، درباره ماجرای شورا ـ: ای سعد! به خدا سوگند ، هیچ چیز ، جز تندی و درشتی ات مرا از این که تو را جانشین خود سازم ، باز نمی دارد . افزون بر این ، تو مرد جنگی [ و نه مرد خلافت] .

و ای عبد الرحمان! چیزی مانع [ جانشینی] تو نیست ، جز آن که [ در تکبّر ، ]فرعون این امّت هستی .

و ای زبیر! چیزی مانع تو نیست ، جز آن که در حال خشنودی ، مؤمنی و در حال خشم ، کافر .

و چیزی مانع طلحه نیست ، جز خودپسندی و تکبّرش و این که اگر حاکم شود ، مُهرش را در انگشت زنش قرار می دهد .

و ای عثمان! چیزی مرا از تو باز نمی دارد ، جز تعصّب و محبّت تو به قوم و خاندانت(بنی امیّه) .

و ای علی! چیزی مرا از تو باز نمی دارد ، جز آزمندی ات به خلافت ؛ امّا اگر حکومت به تو سپرده شود ، تو شایسته ترین فرد قوم برای برپا داشتن آشکار حق و راه مستقیم هستی .۸۰۲۴.امام علی علیه السلام :الطبقات الکبریـ به نقل از عمرو بن میمون ـ: روزی که عمرْ زخم خورد ، او را دیدم ... . او گفت : علی ، عثمان ، طلحه ، زبیر ، عبد الرحمان بن عوف و سعد را به نزد من بخوانید . امّا تنها با علی علیه السلام و عثمان سخن گفت .

او به علی علیه السلام گفت : شاید این قوم ، خویشاوندی نسبی و سببی ات را با پیامبر صلی الله علیه و آله و آنچه را خداوند از فقه و علم به تو داده است ، قدر بدانند . پس اگر این حکومت را به عهده گرفتی ، در آن از خدا پروا کن .

سپس عثمان را فرا خواند و گفت : ای عثمان! شاید این قوم ، خویشاوندی سببی ات با پیامبر صلی الله علیه و آله و نیز سن و بزرگی ات را قدر بدانند . اگر این حکومت را به عهده گرفتی ، در آن از خدا پروا کن و فرزندان ابی مُعَیط را بر گردن مردم ، سوار مکن .

سپس گفت : صُهَیب را برایم فرا بخوانید . صهیب ، فرا خوانده شد . [ به او ]گفت : سه روز با مردم نماز بگزار . [ نیز ]باید این شش نفر در خانه ای ، خلوت کنند و چون بر مردی اتّفاق کردند ، هر کس را که با آنها مخالفت کرد ، گردن بزنید .

چون از نزد عمر بیرون رفتند ، عمر گفت : اگر حکومت را به مردی که موی جلوی سرش ریخته (یعنی علی) بسپارند ، آنان را به راه [ مستقیم ]می برد .

پسر عمر به او گفت : پس چه چیزْ تو را [ از معرّفی او ]باز می دارد؟

گفت : ناپسند می دارم که بار خلافت را در زندگی و مرگ به دوش گیرم . .

۳ / ۳ما جَری فِی الشّوری۸۰۲۵.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :صحیح البخاری عن عمرو بن میمون :لَمّا فُرِغَ مِن دَفنِهِ [أی عُمَرَ ]اجتَمَعَ هؤُلاءِ الرَّهطُ ، فَقالَ عَبدُ الرَّحمنِ : اِجعَلوا أمرَکُم إلی ثَلاثَةٍ مِنکُم .

فَقالَ الزُّبَیرُ : قَد جَعَلتُ أمری إلی عَلِیٍّ ، فَقالَ طَلحَةُ : قَد جَعَلتُ أمری إلی عُثمانَ ، وقالَ سَعدٌ : قَد جَعَلتُ أمری إلی عَبدِ الرَّحمنِ بنِ عَوفٍ .

فَقالَ عَبدُ الرَّحمنِ : أیُّکُما تَبَرَّأَ مِن هذَا الأَمرِ فَنَجعَلُهُ إلَیهِ وَاللّهُ عَلَیهِ وَالإِسلامُ لِیَنظُرَنَّ أفضَلَهُم فی نَفسِهِ ؟ فَاُسکِتَ الشَّیخانُ .

فَقالَ عَبدُ الرَّحمنِ : أفَتَجعَلونَهُ إلَیَّ وَاللّهُ عَلَیَّ ألّا آلُوَ عَن أفضَلِکُم ؟ قالا : نَعَم .

فَأَخَذَ بِیَدِ أحَدِهِما فَقالَ : لَکَ قَرابَةٌ مِن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وَالقِدَمُ فِی الإِسلامِ ما قَد عَلِمتَ ، فَاللّهُ عَلَیکَ لَئِن أمَّرتُکَ لَتَعدِلَنَّ ، ولَئِن أمَّرتُ عُثمانَ لَتَسمَعَنَّ وَلَتُطیعَنَّ .

ثُمَّ خَلا بِالآخَرِ فَقالَ لَهُ مِثلَ ذلِکَ . فَلَمّا أخَذَ المیثاقَ قالَ : اِرفَع یَدَکَ یا عُثمانُ ، فَبایَعَهُ ، فَبایَعَ لَهُ عَلِیٌّ ، ووَلِجَ أهلُ الدّارِ فَبایَعوهُ . ⁽¹⁾.

۳ / ۳ آنچه در شورا گذشت

۳ / ۳آنچه در شورا گذشت۸۰۲۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :صحیح البخاریـ به نقل از عمرو بن میمون ـ: چون از دفن عمر فارغ شدند ، این گروه ، جمع شدند و عبد الرحمان گفت : رأیتان را در سه نفر قرار دهید . زبیر گفت : رأیم را به علی واگذار کردم .

طلحه گفت : رأیم را به عثمان وا نهادم .

وسعد گفت: رأیم را به عبد الرحمان بن عوف واگذاردم.

عبد الرحمان گفت : کدام یک از شما دو نفر (علی و عثمان) از این امر (خلافت) ، دوری می جوید تا کار تعیین را به او وا گذاریم و خدا و اسلام نیز بر او شاهد باشند تا با بررسی ، برترین را شناسایی کند؟

آن دو بزرگ ، ساکت ماندند .

عبد الرحمان گفت : آیا [ داوری را ]برای من قرار می دهید و خدا نیز بر من شاهد باشد که در تعیین برترینِ شما کوتاهی نکنم ؟

آن دو گفتند : آری ، باشد .

[ عبد الرحمان ] دست یکی از آنها [ یعنی علی] را گرفت و گفت : تو با پیامبر خدا خویش هستی و در اسلام ، سابقه داری ، آن گونه که خود می دانی . پس ، خدا بر تو شاهد باشد که اگر تو را امیر ساختم ، عدالت بورزی و اگر عثمان را امیر ساختم ، گوش دهی و فرمان ببری .

سپس با دیگری خلوت کرد و مانند آن را به او گفت و چون پیمان گرفت ، گفت : عثمان! دستت را بالا بیاور . پس با او بیعت کرد و علی علیه السلام هم با او بیعت نمود و اهل خانه هم داخل شده ، با او بیعت نمودند .

.

۸۰۲۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تاریخ الطبری :خَرَجَ عَبدُ الرَّحمنِ بنُ عَوفٍ وعَلَیهِ عِمامَتُهُ الَّتی عَمَّمَهُ بِها رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، مُتَقَلِّدا سَیفَهُ ، حَتّی رَکِبَ المِنبَرَ ، فَوَقَفَ وُقوفا طَویلاً ، ثُمَّ دَعا بِما لَم یَسمَعهُ النّاسُ ، ثُمَّ تَکَلَّمَ فَقالَ : أیُّهَا النّاسُ ! إنّی قَد سَأَلتُکُم سِرّا وجَهرا عَن إمامِکُم فَلَم أجِدکُم تَعدِلونَ بِأَحَدِ هذَینِ الرَّجُلَینِ : إمّا عَلِیٌّ وإمّا عُثمانُ ، فَقُم إلَیَّ یا عَلِیُّ !

فَقامَ إلَیهِ عَلِیٌّ فَوَقَفَ تَحتَ المِنبَرِ ، فَأَخَذَ عَبدُ الرَّحمنِ بِیَدِهِ فَقالَ : هَل أنتَ مُبایِعی عَلی کِتابِ اللّهِ وسُنَّةِ نَبِیِّهِ وفِعلِ أبی بَکرٍ وعُمَرَ ؟

قالَ : اللّهُمَّ لا ، ولکِن عَلی جَهدی مِن ذلِکَ وطاقَتی . فَأَرسَلَ یَدَهُ .

ثُمَّ نادی فَقالَ : قُم إلَیَّ یا عُثمانُ ! فَأَخَذَ بِیَدِهِ ـ وهُوَ فی مَوقِفِ عَلِیٍّ الَّذی کانَ فیهِ ـ فَقالَ : هَل أنتَ مُبایِعی عَلی کِتابِ اللّهِ وسُنَّةِ نَبِیِّهِ وفِعلِ أبی بَکرٍ وعُمَرَ ؟

قالَ : اللّهُمَّ نَعَم .

فَرَفَعَ رَأسَهُ إلی سَقفِ المَسجِدِ ویَدُهُ فی یَدِ عُثمانَ ، ثُمَّ قالَ : اللّهُمَّ اسمَع وَاشهَد ! اللّهُمَّ إنّی قد جَعَلتُ ما فی رَقَبَتی مِن ذاکَ فی رَقَبَةِ عُثمانَ .

وَازدَحَم النّاسُ یُبایِعونَ عُثمانَ حَتّی غَشوهُ عِندَ المِنبَرِ ، فَقَعَدَ عَبدُ الرَّحمنِ مَقعَدَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله مِنَ المِنبَرِ ، وأقعَدَ عُثمانَ عَلَی الدَّرَجَةِ الثّانِیَةِ ، فَجَعَلَ النّاسُ یُبایِعونَهُ ، وتَلَکَّأَ عَلِیٌّ ، فَقالَ عَبدُ الرَّحمنِ : «فَمَن نَّکَثَ فَإِنَّمَا یَنکُثُ عَلَی نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفَی بِمَا عَـهَدَ عَلَیْهُ اللَّهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْرًا عَظِیمًا» ⁽¹⁾.

فَرَجَعَ عَلِیٌّ یَشُقُّ النّاسَ حَتّی بایَعَ وهُوَ یَقولُ : خُدعَةٌ وأیُّما خُدعَةٍ ! ! ⁽²⁾.

۸۰۲۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تاریخ الطبری :عبد الرحمان بن عوف ، در حالی که عمامه ای را که پیامبر خدا بر سرش نهاده بود ، بر سر داشت و شمشیرش را حمایل کرده بود ، بیرون آمد و بر منبر رفت و مدّت درازی نشست و سپس به گونه ای که کسی نمی شنید، دعا کرد و پس از آن ، به سخنرانی پرداخت و گفت : ای مردم! من از شما در نهان و آشکار ، درباره پیشوایتان پرسش نمودم و کسی را نیافتم که او را با این دو (علی و عثمان) برابر بدانید . ای علی! برخیز و به سوی من بیا .

علی علیه السلام برخاست و پایین منبر ایستاد . عبد الرحمانْ دست او را گرفت و گفت : آیا تو با من ، بر اساس کتاب خدا وسنّت پیامبرش و راه و روش ابو بکر و عمر،بیعت می کنی؟

علی علیه السلام فرمود : «خدا گواه است که نه ؛ بلکه به اندازه توانایی ام بر آن می پذیرم» .

او دست علی علیه السلام را رها کرد . سپس ندا داد و گفت : ای عثمان! به سوی من برخیز . پس ، دست عثمان را گرفت و او در همان جا ایستاد که علی علیه السلام ایستاد .

[عبد الرحمان] گفت : آیا تو با من،بر اساس کتاب خدا و سنّت پیامبرش و راه و روش ابو بکر و عمر،بیعت می کنی؟

گفت : خدا گواه است که آری .

پس [ عبد الرحمان] ، سرش را به سوی سقف مسجد بلند کرد و در همان حال که دستش در دست عثمان بود ، گفت : خدایا! بشنو و شاهد باش . خدایا! آنچه در این امر بر گردن من بود ، به عهده عثمان نهادم .

مردم در بیعت با عثمان ، ازدحام کردند ، تا آن جا که او را در کنار منبر از دیده ها پنهان ساختند .

عبد الرحمان در جایگاه پیامبر صلی الله علیه و آله بر منبر نشست و عثمان را بر پلّه دوم نشاند و مردم به بیعت با او آغاز کردند .

علی علیه السلام درنگ کرد . عبد الرحمان [ این آیه را ]خواند : «هر کس پیمان بشکند ، به زیان خود می شکند و هر کس به عهدش با خدا وفا کند ، به زودی ، خدا پاداشی بزرگ به او می دهد» .

علی علیه السلام باز گشت و از میان مردم ، راه باز کرد و بیعت نمود ، در حالی که می فرمود : «نیرنگ بود و چه نیرنگی!» . .

۸۰۱۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الکامل فی التاریخ :لَمّا دُفِنَ عُمَرُ ، جَمَعَ المِقدادُ أهلَ الشّوری ... فَقالَ عَبدُ الرَّحمنِ : أیُّکُمُ یُخرِجُ مِنها نَفسَهُ ویَتَقَلَّدُها عَلی أن یُوَلِّیَها أفضَلَکُم ؟ فَلَم یُجِبهُ أحَدٌ .

فَقالَ : فَأَنا أنخَلِعُ مِنها ، فَقالَ عُثمانُ : أنَا أوَّلُ مَن رَضِیَ ، فَقالَ القَومُ : قَد رَضینا ، وعَلِیٌّ ساکِتٌ .

فَقالَ : ما تَقولُ یا أبَا الحَسَنِ ؟

قالَ : أعطِنی مَوثِقا لَتُؤثِرَنَّ الحَقَّ ، ولا تَتَّبِعُ الهَوی ، ولا تَخُصُّ ذا رَحِمٍ ، ولا تَألُو الاُمَّةَ نُصحا .

فَقالَ : أعطونی مَواثیقَکُم عَلی أن تَکونوا مَعی عَلی مَن بَدَّلَ وغَیَّرَ ، وأن تَرضَوا مَنِ اختَرتُ لَکُم ؛ وعَلَیَّ میثاقُ اللّهِ ألّا أخُصَّ ذا رَحِمٍ لِرَحِمِهِ ، ولا آلُوَ المُسلِمینَ . فَأَخَذَ مِنهُم میثاقا ، وأعطاهُم مِثلَهُ ....

ودارَ عَبدُ الرَّحمنِ لَیالِیَهُ یَلقی أصحابَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ومَن وافَی المَدینَةَ مِن اُمَراءِ الأَجنادِ وأشرافِ النّاسِ یُشاوِرُهُم ، حَتّی إذا کانَ اللَّیلَةُ الَّتی صَبیحَتُها تَستَکمِلُ الأَجَلَ أتی مَنزِلَ المِسوَرِ بنِ مَخرَمَةَ فَأَیقَظَهُ ، وقالَ لَهُ : لَم أذُق فی هذِهِ اللَّیلَةِ کَبیرَ غُمضٍ ⁽¹⁾! اِنطَلِق فَادعُ الزُّبَیرَ وسَعدا . فَدَعاهُما ، فَبَدَأَ بِالزُّبَیرِ فَقالَ لَهُ : خَلِّ بَنی عَبدِ مَنافٍ وهذَا الأَمرَ . قالَ : نَصیبی لِعَلِیٍّ . وقالَ لِسَعدٍ : اِجعَل نَصیبَکَ لی . فَقالَ : إنِ اختَرتَ نَفسَکَ فَنَعَم ، وإنِ اختَرتَ عُثمانَ فَعَلِیٌّ أحَبُّ إلَیَّ ... .

فَلَمّا صَلّوُا الصُّبحَ جَمَعَ الرَّهطَ ، وبَعَثَ إلی مَن حَضَرَهُ مِن المُهاجِرینَ وأهلِ السّابِقَةِ وَالفَضلِ مِنَ الأَنصارِ وإلی اُمَراءِ الأَجنادِ ، فَاجتَمَعوا حَتَّی التَجَّ ⁽²⁾المَسجِدُ بِأَهلِهِ ، فَقالَ : أیُّهَا النّاسُ ! إنَّ النّاسَ قَد أجمَعوا أن یَرجِعَ أهلُ الأَمصارِ إلی أمصارِهِم ، فَأَشیروا عَلَیَّ .

فَقالَ عَمّارٌ : إن أرَدتَ ألّا یَختَلِفَ المُسلِمونَ فَبایِع عَلِیّا . فَقالَ المِقدادُ بنُ الأَسوَدِ : صَدَقَ عمّارٌ ! إن بایَعتَ عَلِیّا قُلنا : سَمِعنا وأطَعنا .

قالَ ابنُ أبی سَرحٍ : إن أرَدتَ ألّا تَختَلِفَ قُرَیشٌ فَبایِع عُثمانَ . فَقالَ عَبدُ اللّهِ بنُ أبی رَبیعَةَ : صَدَقَ ! ⁽³⁾إن بایَعتَ عُثمانَ قُلنا : سَمِعنا وأطَعنا .

فَشَتَمَ ⁽⁴⁾عَمّارٌ ابنَ أبی سَرحٍ وقالَ : مَتی کُنتَ تَنصَحُ المُسلِمینَ ! !

فَتَکَلَّمَ بَنو هاشِمٍ وبنو اُمَیَّةَ ، فَقالَ عَمّارٌ : أیُّهَا النّاسُ ! إنَّ اللّهَ أکرَمَنا بِنَبِیِّهِ وأعَزَّنا بِدینِهِ ، فَأَنّی تَصرِفونَ هذَا الأَمرَ عَن أهلِ بَیتِ نَبِیِّکُم ؟ ! فَقالَ رَجُلٌ مِن بَنی مَخزومٍ : لَقَد عَدَوتَ طَورَکَ یَابنَ سُمَیَّةَ ! وما أنتَ وتَأمیرُ قُرَیشٍ لِأَنفُسِها ! !

فَقالَ سَعدُ بنُ أبی وَقّاصٍ : یا عَبدَ الرَّحمنِ ، افرُغ قَبلَ أن یَفتَتِنَ النّاسُ .

فَقالَ عَبدُ الرَّحمنِ : إنّی قَد نَظَرتُ وشاوَرتُ ، فَلا تَجعَلُنَّ ـ أیُّهَا الرَّهطُ ـ عَلی أنفُسِکُم سَبیلاً . ودَعا عَلِیّا وقالَ : عَلَیکَ عَهدُ اللّهِ ومیثاقُهُ لَتَعمَلَنَّ بِکِتابِ اللّهِ وسُنَّةِ رَسولِهِ وسیرَةِ الخَلیفَتَینِ مِن بَعدِهِ .

قالَ : أرجو أن أفعَلَ ؛ فَأَعمَلَ بِمَبلَغِ عِلمی وطاقَتی .

ودَعا عُثمانَ فَقالَ لَهُ مِثلَ ما قالَ لِعَلِیٍّ ، فَقالَ : نَعَم نَعمَلُ .

فَرَفَعَ رَأسَهُ إلی سَقفِ المَسجِدِ ویَدُهُ فی یَدِ عُثمانَ فَقالَ : اللّهُمَّ اسمَع واشهَد ! اللّهُمَّ إنّی قَد جَعَلتُ ما فی رَقَبَتی مِن ذلِکَ فی رَقَبَةِ عُثمانَ . فَبایَعَهُ .

فَقالَ عَلِیٌّ : لَیسَ هذَا أوَّلَ یَومٍ تَظاهَرتُم فیهِ عَلَینا ! «فَصَبْرٌ جَمِیلٌ وَ اللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَی مَا تَصِفُونَ» ⁽⁵⁾، وَاللّهِ ما وَلَّیتَ عُثمانَ إلّا لِیَرُدَّ الأَمرَ إلَیکَ ! ! وَاللّهُ کُلَّ یَومٍ فی شَأنٍ .

فَقالَ عَبدُ الرَّحمنِ : یا عَلِیُّ ، لا تَجعَل عَلی نَفسِکَ حُجَّةً وسَبیلاً . فَخَرَجَ عَلِیٌّ وهُوَ یَقولُ : سَیَبلُغُ الکِتابُ أجَلَهُ !

فَقالَ المِقدادُ : یا عَبدَ الرَّحمنِ ، أما وَاللّهِ لَقَد تَرَکتَهُ وإنَّهُ مِنَ الَّذینَ یَقضونَ بِالحَقِّ وبِهِ یَعدِلونَ !

فَقالَ : یا مِقدادُ ، وَاللّهِ لَقَدِ اجتَهَدتُ لِلمُسلِمینَ .

قالَ : إن کُنتَ أرَدتَ اللّهَ فَأَثابَکَ اللّهُ ثَوابَ المُحسِنینَ .

فَقالَ المِقدادُ : ما رَأیتُ مِثلَ ما أتی إلی أهلِ هذَا البَیتِ بَعدَ نَبِیِّهِم ! إنّی لَأَعجَبُ مِن قُرَیشٍ أنَّهُم تَرَکوا رَجُلاً ما أقولُ ولا أعلَمُ أنَّ رَجُلاً أقضی بِالعَدلِ ولا أعلَمُ مِنهُ ! ! أما وَاللّهِ لَو أجِدُ أعوانا عَلَیهِ !

فَقالَ عَبدُ الرَّحمنِ : یا مِقدادُ ، اتَّقِ اللّهَ ! فَإِنّی خائِفٌ عَلَیکَ الفِتنَةَ .

فَقالَ رَجُلٌ لِلمِقدادِ : رَحِمَکَ اللّهُ ! مَن أهلُ هذَا البَیتِ ؟ ومَن هذَا الرَّجُلُ ؟

قالَ : أهلُ البَیتِ بَنو عَبدِ المُطَّلِبِ ، وَالرَّجُلُ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ .

فَقالَ عَلِیٌّ : إنَّ النّاسَ یَنظُرونَ إلی قُرَیشٍ ، وقُرَیشٌ تَنظُرُ بَینَها فَتَقولُ : إن وَلِیَ عَلَیکُم بَنو هاشِمٍ لم تَخرُج مِنهُم أبَدا ، وما کانَت فی غَیرِهِم تَداوَلتُموها بَینَکُم . ⁽⁶⁾.

۸۰۲۳.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :الکامل فی التاریخ :چون عمر به خاک سپرده شد ، مقداد ، اعضای شورا را گرد آورد ... . عبد الرحمان گفت : کدام یک از شما خود را از آن (شورا) بیرون می کشد و به عهده می گیرد که آن (خلافت) را به برترینتان بسپارد؟

هیچ کس پاسخش را نداد . پس گفت : من ، خود را از آن ، کنار می کشم .

عثمان گفت : من نخستین کسی هستم که به داوریِ تو راضی می شود .

همه گفتند : ما هم راضی هستیم . و علی علیه السلام ساکت بود .

[ عبد الرحمان] گفت : ای ابو الحسن! تو چه می گویی؟

[ علی علیه السلام ] فرمود : «به من اطمینان ده که حق را برمی گزینی و از هوا و هوس ، پیروی نمی کنی و خویشانت را ویژگی نمی بخشی و از خیرخواهی برای امّت ، کوتاهی نمی ورزی» .

[ عبدالرحمان ] گفت : شما به من اطمینان دهید که در برابر کسی که [به قولش ]عمل نکند و حرفش را تغییر دهد، با من باشید و هر که را برگزیدم ، بپسندید . من نیز با خدا پیمان می بندم که به هیچ خویشاوندی،به سبب خویشاوندی اش امتیاز ندهم و برای مسلمانان کوتاهی نکنم .

پس ، از آنها تعهّد گرفت و همان گونه هم تعهّد داد ... .

عبد الرحمان ، شب ها می گشت و با اصحاب پیامبر خدا و هر یک از فرماندهان لشکر و بزرگان مردم که در مدینه می یافت ، مشورت می کرد ، تا آن که در شبی که فردایش آخرین روز مهلت بود ، به خانه مِسوَر بن مَخرَمه آمد و بیدارش کرد و به او گفت : امشب درست نخوابیده ام . برو و زبیر و سعد را فرا بخوان .

[ مسور ،] آن دو را فرا خواند . [ عبد الرحمان] از زبیر آغاز کرد و به او گفت : بنی عبد مناف را با این امر ، تنها بگذار .

گفت : رأی من با علی است .

به سعد گفت : رأیت را به من بده .

گفت : اگر خود را برمی گزینی ، باشد ؛ امّا اگر عثمان را برمی گزینی ، علی برای من محبوب تر است ... .

چون نماز صبح گزاردند، [ عبد الرحمان ] اعضای شورا را گرد آورد و به همه حاضران از مهاجران و سابقه داران و فضیلتمندانِ انصار و فرماندهان لشکر ، پیام فرستاد . [ آن قدر] گرد آمدند تا آن جا که مسجد از آنان پر شد .

آن گاه گفت : ای مردم! همه گرد آمده اند تا اهل هر شهر ، به شهرهای خود باز گردند . پس ، آرای خود را به من بگویید .

عمّار گفت : اگر می خواهی که مسلمانان دچار اختلاف نشوند ، با علی بیعت کن .

مقداد بن اَسود گفت : عمّار ، درست می گوید . اگر با علی بیعت کنی ، می گوییم : شنیدیم و فرمان بردیم!

ابن ابی سَرح گفت : اگر می خواهی که قریشْ مخالفت نکنند ، با عثمان بیعت کن .

عبد اللّه بن ابی ربیعه گفت : راست می گوید! اگر با عثمان بیعت کنی ، می گوییم : شنیدیم و فرمان بردیم!

عمّار به ابن ابی سرح دشنام داد و گفت : تو کِی خیرخواه مسلمانان بوده ای!!

بنی هاشم و بنی امیّه به گفتگو پرداختند .

عمّار گفت : ای مردم! خداوند ، ما را با پیامبرش گرامی و با دینش عزیز داشت . پس چرا این امارت را از خاندان پیامبرتان می گردانید؟!

مردی از بنی مخزوم گفت : از حدّ خود خارج شدی ، ای پسر سمیّه! تو را چه رسد که برای قریش ، امیر تعیین کنی!!

سعد بن ابی وقّاص گفت : ای عبد الرحمان! پیش از آن که مردمْ گرفتار فتنه شوند ، کار را تمام کن .

عبد الرحمان گفت : من به دقّت ، نظر کردم و مشورت نمودم . پس ای اعضای شورا ! راه [ طعنه و اعتراضی] بر ضدّ خود قرار ندهید .

[ عبد الرحمان] علی علیه السلام را فرا خواند و گفت : با خدا پیمان ببند که به کتاب خدا و سنّت پیامبرش و سیره دو جانشین او ، عمل می کنی .

فرمود : «امید دارم که انجام دهم . در حدّ علم و توانم عمل می کنم» .

[ سپس ، عبد الرحمان] عثمان را فرا خواند و آنچه را به علی علیه السلام گفته بود ، به او باز گفت و او گفت : باشد ، عمل می کنم .

پس ، عبد الرحمان ، سرش را به سوی سقف مسجد بلند کرد و در حالی که دستش در دست عثمان بود ، گفت : خدایا! بشنو و شاهد باش . خدایا! آنچه را بر عهده من بود ، بر عهده عثمان نهادم . و با او بیعت کرد .

علی علیه السلام فرمود : «این ، نخستین روزی نیست که بر ضدّ ما ، پشت به پشت هم دادید! «پس ، صبری نیکو [ باید ]و خداوند ، بر آنچه توصیف می کنید ، یاری رسان است» . به خدا سوگند ، خلافت را به عثمان نسپردی ، جز برای آن که به تو باز گردانَد! و خداوند ، هر روز در کاری است» .

عبد الرحمان گفت : ای علی! بر خودت حجّت و راه [ اعتراض] قرار مده .

علی علیه السلام بیرون رفت ، در حالی که می فرمود : «به زودی نوشته به پایانش می رسد!» .

مقداد گفت : ای عبد الرحمان! به خدا سوگند ، او را وا نهادی ، در حالی که از کسانی است که به حقْ حکم می کنند و با آن ، داد می ورزند .

[ عبد الرحمان] گفت : ای مقداد! به خدا سوگند ، من برای مسلمانان کوشیدم .

[ مقداد ] گفت : اگر به خاطر خدا انجام دادی ، خداوند به تو پاداش نیکوکاران را عطا فرماید!

مقداد افزود : من ، مانند آنچه را به اهل بیت علیهم السلامپس از پیامبرشان رسید ، ندیدم! من از قریش در شگفتم که چگونه مردی را وا نهادند که نه می گویم و نه می شناسم که کسی از او عادل تر و داناتر باشد!! هان! به خدا سوگند ، اگر یاورانی بر آن می یافتم [ ، به نفع او قیام می نمودم] !

عبد الرحمان گفت : ای مقداد! از خدا پروا کن که می ترسم دچار فتنه شوی .

مردی به مقداد گفت: خدا تو را بیامرزد! اهل بیت، چه کسانی هستند و مرد مورد اشاره تو کیست؟

گفت: اهل بیت، زادگان عبد المطّلب اند و آن مرد ، علی بن ابی طالب است .

علی علیه السلام فرمود : «مردم به قریش می نگرند . قریش[ هم ]به میان خود می نگرند و [ با خود ]می گویند : اگر بنی هاشم بر ما حکومت بیابند ، [ خلافت] هرگز از میان آنان بیرون نمی آید ؛ امّا تا آن گاه که در دست دیگران است ، در میان شما خواهد چرخید» . .

. .

. .

. .

. .

۸۰۲۲.عنه صلی الله علیه و آله :تاریخ الیعقوبی :کانَ عَبدُ الرَّحمنِ بنُ عَوفٍ الزُّهریُ ـ لَمّا تُوُفِّیَ عُمَرُ وَاجتَمَعوا لِلشّوری ـ سَأَلَهُم أن یُخرِجَ نَفسَهُ مِنها عَلی أن یَختارَ مِنهُم رَجُلاً ، فَفَعَلوا ذلِکَ ، فَأَقامَ ثَلاثَةَ أیّامٍ ، وخَلا بِعَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ ، فَقالَ : لَنا اللّهُ عَلَیکَ ، إن وُلّیتَ هذَا الأَمرَ ، أن تَسیرَ فینا بِکتابِ اللّهِ وسُنَّةِ نَبِیِّهِ وسیرَةِ أبی بَکرٍ وعُمَرَ .

فَقالَ : أسیرُ فیکُم بِکِتابِ اللّهِ وسُنَّةِ نَبِیِّهِ مَا استَطَعتُ .

فَخَلا بِعُثمانَ فَقالَ لَهُ : لَنا اللّهُ عَلَیکَ ، إن وُلّیتَ هذَا الأَمرَ ، أن تَسیرَ فینا بِکِتابِ اللّهِ وسُنَّةِ نَبِیِّهِ وسیرَةِ أبی بَکرٍ وعُمَرَ .

فَقالَ : لَکُم أن أسیرَ فیکُم بِکِتابِ اللّه وسُنَّةِ نَبِیِّهِ وسیرَةِ أبی بَکرٍ وعُمَرَ .

ثُمَّ خَلا بِعَلِیٍّ فَقالَ لَهُ مِثلَ مَقالَتِهِ الاُولی ، فَأَجابَهُ مِثلَ الجَوابِ الأَوَّلِ ؛ ثُمَّ خَلا بِعُثمانَ فَقالَ لَهُ مِثلَ المَقالَةِ الاُولی ، فَأَجابَهُ مِثلَ ما کانَ أجابَهُ ، ثُمَّ خَلا بِعَلِیٍّ فَقالَ لَهُ مِثلَ المَقالَةِ الاُولی ، فَقالَ :

إنَّ کِتابَ اللّهِ وسُنَّةَ نَبِیِّهِ لا یُحتاجُ مَعَهُما إلی إجِّیری ⁽¹⁾أحَدٍ ! أنتَ مُجتَهِدٌ أن تَزوِیَ هذَا الأَمرَ عَنّی ! !

فَخَلا بِعُثمانَ فَأَعادَ عَلَیهِ القَولَ ، فَأَجابَهُ بِذلِکَ الجَوابِ ، وصَفِقَ عَلی یَدِهِ . ⁽²⁾.

۸۰۲۱.عنه صلی الله علیه و آله :تاریخ الیعقوبی :چون عمر در گذشت و اعضای شورا گرد آمدند ، عبد الرحمان بن عوفِ زُهْری از آنان خواست تا خویشتن را از نامزدیِ خلافت ، کنار کشد و در برابر [ آن] ، او شخصی را از میان بقیّه برگزیند .

آنان چنین کردند و او سه روز درنگ کرد و با علی بن ابی طالب علیه السلام خلوت کرد و گفت : خدا را بر تو شاهد می گیریم که اگر این امر به تو سپرده شد ، در میان ما به روش کتاب خدا و سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله و سیره ابو بکر و عمر ، عمل کنی .

[ علی علیه السلام ] فرمود : «هر اندازه که بتوانم ، مطابق با کتاب خدا و سنّت پیامبرش عمل می کنم» .

عبد الرحمان با عثمان [ نیز ] خلوت کرد و به او گفت : خدا را بر تو شاهد می گیریم که اگر این امر به تو سپرده شد ، در میان ما به روش کتاب خدا و سنّت پیامبرش و سیره ابو بکر و عمر ، عمل کنی .

عثمان گفت : [ این ،] حقّ شماست که در میانتان ، مطابق با کتاب خدا و سنّت پیامبرش و سیره ابو بکر و عمر ، عمل کنم .

سپس [عبد الرحمان دوباره] با علی علیه السلام خلوت کرد و گفته نخستین خود را به او باز گفت و علی علیه السلام نیز همان پاسخ پیشینش را گفت .

سپس با عثمان خلوت کرد و گفته نخستین خود را به او باز گفت و عثمان نیز همان پاسخ پیشینش را گفت .

سپس [ عبد الرحمان برای بار سوم] با علی علیه السلام خلوت کرد و گفته نخستین خود را به او باز گفت وعلی علیه السلام نیز پاسخ داد : «بی گمان ، با بودن کتاب خدا وسنّت پیامبرش ، به سیره کس دیگری نیاز نیست . تو می کوشی که خلافت را از من دور کنی!» .

عبد الرحمان [ برای بار سوم ] با عثمان خلوت کرد و سخن را به او باز گفت و او هم همان پاسخ [ پیشینش ]را داد و عبد الرحمان دست بر دستش زد [ و با او بیعت کرد] . .

۸۰۲۰.عنه صلی الله علیه و آله :الأمالی للطوسی عن محمّد بن عمرو بن حزم :إنَّ القَومَ حینَ اجتَمَعوا لِلشّوری فَقالوا فیها ، وناجی عَبدُ الرَّحمنِ [کُلَّ] ⁽¹⁾رَجُلٍ مِنهُم عَلی حِدَةٍ ، ثُمَّ قالَ لِعَلِیٍّ علیه السلام : عَلَیکَ عَهدُ اللّهِ ومیثاقُهُ ، لَئِن وُلّیتَ لَتَعمَلَنَّ بِکِتابِ اللّهِ وسُنَّةِ نَبِیِّهِ وسیرَةِ أبی بَکرٍ وعُمَرَ .

فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : عَلَیَّ عَهدُ اللّهِ ومیثاقُهُ ، لَئِن وُلّیتُ أمرَکُم لَأَعمَلَنَّ بِکِتابِ اللّهِ وسُنَّةِ رَسولِهِ .

فَقالَ عَبدُ الرَّحمنِ لِعُثمانَ کَقَولِهِ لِعَلِیٍّ علیه السلام فَأَجابَهُ : أن نَعَم .

فَردَّ عَلَیهِمَا القَولَ ثَلاثا ، کُلُّ ذلِکَ یَقولُ عَلِیٌّ علیه السلام کَقَولِهِ ، ویُجیبُهُ عُثمانُ : أن نَعَم ، فَبایَعَ عُثمانَ عَبدُ الرَّحمنِ عِندَ ذلِکَ . ⁽²⁾۸۰۱۹.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :مسند ابن حنبل عن أبیوائل:قُلتُ لِعَبدِ الرَّحمنِ بنِ عَوفٍ : کَیفَ بایَعتُم عُثمانَ وتَرَکتُم عَلِیّا رضی الله عنه ؟ قالَ : ما ذَنبی ؟ قَد بَدَأتُ بِعَلِیٍّ فَقُلتُ : اُبایِعُکَ عَلی کِتابِ اللّهِ وسُنَّةِ رَسولِهِ ، وسیرَةِ أبی بَکرٍ وعُمَرَ . فَقالَ : فیمَا استَطَعتُ ، ثُمَّ عَرَضتُها عَلی عُثمانَ فَقَبِلَها . ۳ .

۸۰۱۸.امام رضا علیه السلام :الأمالی ، طوسی به نقل از محمّد بن عمرو بن حزم ـ :هنگامی که اعضای شورا برای مشورت گرد آمدند ، درباره خلافت به گفتگو پرداختند و عبد الرحمان با یک یک آنان ، جداگانه گفتگو کرد و سپس به علی علیه السلام گفت : عهد و پیمان خدا ، بر [ ذمّه ]تو باشد که اگر والی شدی ، به کتاب خدا و سنّت پیامبرش و سیره ابو بکر و عمر ، عمل کنی .

علی علیه السلام فرمود : «عهد و پیمان خدا ، بر [ ذمّه] من [ این چنین ]باشد که اگر عهده دار امرتان شدم ، به کتاب خدا و سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله عمل کنم» .

عبد الرحمان ، آنچه را به علی علیه السلام گفته بود ، به عثمان گفت و او پاسخ مثبت داد .

[ عبد الرحمان ، ]این سخن را سه بار بر هر دو عرضه کرد و هر بار ، علی علیه السلام پاسخ خود را می داد و عثمان هم موافقت کامل خود را ابراز می نمود . در بار سوم ، عبد الرحمان با عثمان ، بیعت کرد .۸۰۱۷.بحار الأنوار :مسند ابن حنبلـ به نقل از ابو وائل ـ: به عبد الرحمان بن عوف گفتم : چگونه با عثمان بیعت کردید و علی را وا نهادید؟

گفت : گناه من چیست؟ از علی آغاز کردم و گفتم : با تو بر کتاب خدا و سنّت پیامبرش و سیره ابو بکر و عمر بیعت می کنم . گفت : در حدّ توانم . سپس بر عثمان عرضه کردم و او آنها را پذیرفت . ⁽¹⁾.

۸۰۱۶.امام صادق علیه السلام :الأمالی للطوسی عن أبی ذرّ :إنَّ عَلِیّا علیه السلام وعُثمانَ وطَلحَةَ وَالزُّبَیرَ وعَبدَ الرَّحمنِ بنِ عَوفٍ وسَعدَ بنَ أبی وَقّاصٍ ، أمَرَهُم عُمَرُ بنُ الخَطّابِ أن یَدخُلوا بَیتا ویُغلِقوا عَلَیهِم بابَهُ ویَتَشاوَروا فی أمرِهِم ، وأجَّلَهُم ثَلاثَةَ أیّامٍ ، فَإِن تَوافَقَ خَمسَةٌ عَلی قَولٍ واحِدٍ وأبی رَجُلٌ مِنهُم ، قُتِلَ ذلِکَ الرَّجُلُ ، وإن تَوافَقَ أربَعَةٌ وأبَی اثنانِ ، قُتِلَ الاِثنانِ ، فَلَمّا تَوافَقوا جَمیعا عَلی رَأیٍ واحِدٍ ، قالَ لَهُم عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام : إنّی اُحِبُّ أن تَسمَعوا مِنّی ما أقولُ ، فَإِن یَکُن حَقّا فَاقبَلوهُ ، وإن یَکُن باطِلاً فَأَنکِروهُ . قالوا : قُل ....

فَما زالَ یُناشِدُهُم ، ویُذَکِّرُهُم ما أکرَمَهُ اللّهُ تَعالی ، وأنعَمَ عَلَیهِ بِهِ ، حَتّی قامَ قائِمُ الظَّهیرَةِ ودَنَتِ الصَّلاةُ ، ثُمَّ أقبَلَ عَلَیهِم فَقالَ : أمّا إذا أقرَرتُم عَلی أنفُسِکُم ، وبانَ لَکُم مِن سَبَبِیَ الَّذی ذَکَرتُ ، فَعَلَیکُم بِتَقوَی اللّهِ وَحدَهُ ، وأنهاکُم عَن سَخَطِ اللّهِ ، فَلا تُعرِضوا ولا تُضَیِّعوا أمری ، ورُدُّوا الحَقَّ إلی أهلِهِ ، وَاتَّبِعوا سُنَّةَ نبِیِّکُم صلی الله علیه و آله وسُنَّتی مِن بَعدِهِ ، فَإِنَّکُم إن خالَفتُمونی خالَفتُم نَبِیَّکُم صلی الله علیه و آله ، فَقَد سَمِعَ ذلِکَ مِنهُ جَمیعُکُم ، وسَلِّموها إلی مَن هُوَ لَها أهلٌ وهِیَ لَهُ أهلٌ ، أما وَاللّهِ ما أنَا بِالرّاغِبِ فی دُنیاکُم ، ولا قُلتُ ما قُلتُ لَکُمُ افتِخارا ولا تزکِیَةً لِنَفسی ، ولکِن حَدَّثتُ بِنعمَةِ رَبّی ، وأخَذتُ عَلَیکُم بِالحُجَّةِ . ثُمَّ نَهضَ إلَی الصَّلاةِ .

فَتَآمَرَ القَومُ فیما بَینَهُم وتَشاوَروا ، فَقالوا : قَد فَضَّلَ اللّهُ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ بِما ذَکَرَ لَکُم ، ولکِنَّهُ رَجُلٌ لا یُفَضِّلُ أحَدا عَلی أحَدٍ ، ویَجعَلُکُم ومَوالِیَکُم سَواءً ، وإن وَلَّیتُموهُ إیّاها ساوی بَینَ أسوَدِکُم وأبیَضِکُم ، ولَو وَضَعَ السَّیفَ عَلی أعناقِکُم ، لکِنَ وَلّوها عُثمانَ ، فَهُوَ أقدَمُکُم مَیلاً ، وألیَنُکُم عَریکَةً ⁽¹⁾، وأجدَرُ أن یَتبَعَ مَسَرَّتَکُم ، وَاللّهُ غَفورٌ رَحیمٌ . ⁽²⁾.

۸۰۱۸.الإمامُ الرِّضا علیه السلام :الأمالی ، طوسیـ به نقل از ابو ذر ـ: عمر به علی علیه السلام ، عثمان ، طلحه ، زبیر ، عبد الرحمان بن عوف و سعد بن ابی وقّاص فرمان داد که داخل خانه ای شوند و در را بر خودشان ببندند و درباره کارشان با هم مشورت کنند و سه روز به آنان مهلت داد .

[ نیز فرمان داد که] اگر پنج نفر بر یک نظر ، توافق کردند و یک نفر خودداری ورزید ، آن یک نفر کشته شود و اگر چهار نفر توافق کردند و دو نفر خودداری ورزیدند ، آن دو نفر کشته شوند .

پس چون همگی بر یک نظر توافق کردند ، علی بن ابی طالب علیه السلام به آنان فرمود : «من دوست دارم که آنچه را می گویم ، بشنوید ؛ اگر حق بود ، بپذیرید و اگر باطل بود ، انکار کنید» .

گفتند : بگو ... . پس پیوسته سوگندشان می داد و آنچه را خدای متعال بدان گرامی اش داشته و به او بخشیده بود ، به یاد آنان می آورد ، تا آن که ظهر شد و نماز ، نزدیک گشت .

سپس رو به آنان کرد و فرمود : «حال که بر ضدّ خود اقرار کردید و علّت چیزهایی که گفتم ، برایتان روشن شد ، پس تنها از خدا پروا کنید ، و شما را از خشم الهی باز می دارم .

متعرّض امر من نشوید و آن را تباه مکنید و حق را به اهلش باز گردانید و سنّت پیامبرتان را و پس از او سنّت مرا پیروی کنید که اگر با من مخالفت کنید ، با پیامبرتان مخالفت کرده اید و همه شما این را از او شنیده اید . خلافت را به کسی بسپارید که شایسته آن باشد و آن ، برازنده او .

بدانید که به خدا سوگند ، من به دنیای شما رغبت ندارم و آنچه گفتم ، از سر فخرفروشی و خودستایی نبود ؛ بلکه موهبت پروردگارم را باز گفتم و حجّت را بر شما تمام نمودم» .

سپس به نماز برخاست . اعضای شورا با هم به شور و مشورت نشستند و گفتند : خدا علی بن ابی طالب را به آنچه برایتان ذکر کرد ، برتری بخشیده است ؛ امّا او مردی است که کسی را بر کسی برتری نمی دهد و شما و بردگان آزادشده تان را یک سان قرار می دهد . اگر خلافت را به او بسپارید ، میان سیاه و سفیدتان تساوی ایجاد می کند ، حتّی اگر با شمشیر نهادن بر گردن هایتان میسّر شود . آن را به عثمان بسپارید که او توجّه بیشتری به شما دارد و نرم ترینِ شما و بهترینْ کسی است که در پی شاد کردن شماست ؛ و خدا آمرزشگر و مهربان است . .

۸۰۱۷.بحار الأنوار :تاریخ دمشق عن المنهال بن عمرو وعباد بن عبد اللّه الأسدی وعمرو بن واثِلَة :قالَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ یَومَ الشّوری : وَاللّهِ لَأَحتَجَّنَّ عَلَیهِم بِما لا یَستَطیعُ قُرَشِیُّهُم ولا عَرَبِیُّهُم ولا عَجَمِیُّهُم رَدَّهُ ، ولا یَقولُ خِلافَهُ .

ثُمَّ قالَ لِعُثمانَ بنِ عَفّانَ ولِعَبدِ الرَّحمنِ بنِ عَوفٍ وَالزُّبَیرِ ولِطَلحَةَ وسَعدٍ ، وهُم أصحابُ الشّوری وکُلُّهُم مِن قُرَیشٍ ، وقَد کانَ قَدِمَ طَلحَةُ :

أنشُدُکُم بِاللّهِ الَّذی لا إلهَ إلّا هُوَ ، أفیکُم أحَدٌ وَحَّدَ اللّهَ قَبلی ؟

قالوا : اللّهُمَّ لا .

قال : أنشُدُکُم بِاللّهِ ، هَل فیکُم أحَدٌ صَلّی للّهِِ قَبلی وصَلَّی القِبلَتَینِ ؟

قالوا : اللّهُمَّ لا .

قال : أنشُدُکُم بِاللّهِ ، أ فیکُم أحَدٌ أخو رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله غَیری ؛ إذ آخی بَینَ المُؤمِنینَ ، فَآخی بَینی وبَینَ نَفسِهِ ، وجَعَلَنی مِنهُ بِمَنزِلَةِ هارونَ مِن موسی إلّا أنّی لَستُ بِنَبِیٍّ ؟

قالوا : لا .

قالَ : أنشُدُکُم بِاللّهِ ، أ فیکُم مُطَهَّرٌ غَیری إذ سَدَّ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله أبوابَکُم وفَتَحَ بابی ، وکُنتُ مَعَهُ فی مَساکِنِهِ ومَسجِدِهِ ، فَقامَ إلَیهِ عَمُّهُ فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ غَلَّقت أبوابَنا وفَتَحتَ بابَ عَلِیٍّ ؟ قالَ : «نَعَم ، اللّهُ أمَرَ بِفَتحِ بابِهِ وسَدَّ أبوابِکُم»؟

قالوا : اللّهُمَّ لا .

قالَ : نَشَدتُکُم بِاللّهِ ، أفیکُم أحَدٌ أحَبُّ إلَی اللّهِ وإلی رَسولِهِ مِنّی ؛ إذ دَفَعَ الرّایَةَ إلَیَّ یَومَ خَیبَرَ ، فَقالَ : لَاُعطِیَنَّ الرّایَةَ إلی مَن یُحِبُّ اللّهَ ورَسولَهُ ویُحِبُّهُ اللّهُ ورَسولُهُ ، ویَومَ الطّائِرِ إذ یَقولُ : اللّهُمَّ ائتِنی بِأَحَبِّ خَلقِکَ إلَیکَ یَأکُلُ مَعی ، فَجِئتُ ، فَقالَ : اللّهُمَّ وإلی رَسولِکَ ، اللّهمّ وإلی رَسولِکَ ، غَیری ؟

قالوا : اللّهُمَّ لا .

قالَ : نَشَدتُکُم بِاللّهِ ، أفیکُم أحَدٌ قَدَّمَ بَینَ یَدَی نَجواهُ صَدَقَةً غَیری حَتّی رَفَعَ اللّهُ ذلِکَ الحُکمَ ؟

قالوا : اللّهُمَّ لا .

قالَ : نَشَدتُکُم بِاللّهِ ، أفیکُم مَن قَتَلَ مُشرِکی قُرَیشٍ وَالعَرَبِ فِی اللّهِ وفی رَسولِهِ غَیری ؟

قالوا : اللّهُمَّ لا .

قالَ : نَشَدتُکُم بِاللّهِ أفیکُم أحَدٌ دَعا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لَهُ فِی العِلمِ ، وأن یَکونَ اُذُنَهُ الواعِیَةَ مِثل ما دَعا لی ؟

قالوا : اللّهُمَّ لا .

قالَ : نَشَدتُکُم بِاللّهِ ، هَل فیکُم أحَدٌ أقرَبُ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فِی الرَّحِمِ ، ومَن جَعَلَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله نَفسَهُ ، وأبناءَهُ أبناءَهُ ، ونِساءَهُ نِساءَهُ غَیری ؟

قالوا : اللّهُمَّ لا .

قالَ : نَشَدتُکُم بِاللّهِ ، أ فیکُم أحَدٌ کانَ یَأخُذُ الخُمُسَ مَعَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَبلَ أن یُؤمِنَ أحَدٌ مِن قَرابَتِهِ غَیری وغَیرُ فاطِمَةَ ؟

قالوا : اللّهُمَّ لا .

قالَ : نَشَدتُکُم بِاللّهِ ، أ فیکُمُ الیَومَ أحَدٌ لَهُ زَوجَةٌ مَثلُ زَوجتی فاطِمَةَ بِنتِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله سَیِّدَةِ نِساءِ عالَمِها ؟

قالوا : اللّهُمَّ لا .

قالَ : نَشَدتُکُم بِاللّهِ ، هَل فیکُم أحَدٌ لَهُ ابنانِ مِثلُ ابنَیَّ الحَسَنِ والحُسَینِ سَیِّدی شَبابِ أهلِ الجَنَّةِ ما خَلا النَّبِیِّینَ غَیری ؟

قالوا : اللّهُمَّ لا .

قالَ : نَشَدتُکُم بِاللّهِ ، أ فیکُم أحَدٌ لَهُ أخٌ کَأَخی جَعفَرٍ الطَّیّارِ فِی الجَنَّةِ ، المُزَیَّنِ بِالجَناحَینِ مَعَ المَلائِکَةِ ، غَیری ؟

قالوا : اللّهُمَّ لا .

قالَ : نَشَدتُکُم بِاللّهِ ، أ فیکُم أحَدٌ لَهُ عَمٌّ مِثلُ عَمّی أسدِ اللّهِ وأسَدِ رَسولِهِ سَیِّدِ الشُّهَداءِ حَمزَةَ غَیری ؟

قالوا : اللّهُمَّ لا .

قالَ : نَشَدتُکُم بِاللّهِ ، أ فیکُم أحَدٌ وَلِیَ غَمضَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله مَعَ المَلائِکَةِ غَیری ؟

قالوا : اللّهُمَّ لا .

قالَ : نَشَدتُکُم بِاللّهِ ، أ فیکُم أحَدٌ وَلِیَ غُسلَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله مَعَ المَلائِکَةِ یُقَلِّبونَهُ لی کَیفَ أشاءُ غَیری ؟

قالوا : اللّهُمَّ لا .

قالَ : نَشَدتُکُم بِاللّهِ ، أ فیکُم أحَدٌ کانَ آخِرُ عَهدِهِ بِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله حَتّی وَضَعَهُ فی حُفرَتِهِ غَیری ؟

قالوا : اللّهُمَّ لا .

قالَ : نَشَدتُکُم بِاللّهِ ، أ فیکُم أحَدٌ قَضی عَن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله بَعدَهُ دُیونَهُ ومَواعیدَهُ غَیری ؟

قالوا : اللّهُمَّ لا .

قالَ : وقَد قالَ اللّهُ عَزَّوجَلَّ : «وَ إِنْ أَدْرِی لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَّکُمْ وَ مَتَـعٌ إِلَی حِینٍ» ⁽¹⁾. ⁽²⁾.

۸۰۱۶.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :تاریخ دمشقـ به نقل از منهال بن عمرو و عَبّاد بن عبد اللّه اسدی و عمرو بن واثله ـ: علی بن ابی طالب علیه السلام در روز شورا فرمود : «به خدا سوگند ، بر آنان چنان احتجاج می کنم که نه قُرَشی و نه عرب و نه عجمِ آنها نتواند آن را رد کند و خلافش را بگوید» .

سپس به عثمان بن عفّان و عبد الرحمان بن عوف و زبیر و طلحه و سعد ، که اعضای شورا و همگی از قریش بودند ـ و طلحه ، آن هنگام ، رسیده بود ـ فرمود : «شما را به خدایی که خدایی جز او نیست ، سوگند می دهم : آیا کسی در میان شما هست که پیش از من به یگانگی خداوند ، اقرار کرده باشد؟» .

گفتند : خدا گواه است که نه .

فرمود : «شما را به خدا سوگند می دهم : آیا کسی در میان شما هست که پیش از من برای خدا نماز گزارده و به سوی دو قبله ، نماز خوانده باشد؟» .

گفتند : خدا گواه است که نه .

فرمود : «چون پیامبر صلی الله علیه و آله مؤمنان را با هم برادر کرد ، مرا با خود برادر نمود و [ مرا ]برای خود ، به منزله هارون برای موسی علیه السلام قرار داد ، جز آن که من پیامبر نیستم . شما را به خدا سوگند می دهم : آیا جز من ، کسی در میان شما ، برادر پیامبر خدا هست؟» .

گفتند : نه .

فرمود : «چون پیامبر خدا درِ خانه هایتان را [ که به مسجد باز می شد ،] بست و درِ خانه مرا گشود و با او در منزل و مسجدش بودم ، عمویش برخاست و به او گفت : ای پیامبر خدا! درهای خانه های ما را بستی و درِ خانه علی را گشودی! [ پیامبر خدا ]فرمود : آری . خداوند ، به گشودن درِ خانه او و بستن درهای خانه های شما فرمان داد .

شما را به خدا سوگند می دهم : آیا جز من ، در میان شما پاک و پاکیزه ای هست؟» .

گفتند : خدا گواه است که نه .

فرمود : «چون [ پیامبر خدا] پرچم را در جنگ خیبر به من سپرد ، فرمود : پرچم را به کسی می دهم که خدا و پیامبرش را دوست دارد و خدا و پیامبرش نیز او را دوست دارند و نیز ، در روز پرنده [ بریان شده ]می گفت : خدایا! محبوب ترینِ خلق خود را نزد من آر تا با من غذا بخورد . پس ، من آمدم که گفت : خدایا! محبوب ترین فردِ نزد پیامبرت [ نیز همین است] . خدایا! محبوب ترین فردِ نزد پیامبرت [ نیز همین است] .

شما را به خدا سوگند می دهم : آیا در میان شما ، محبوب تر از من در نزد خدا و پیامبر او هست؟» .

گفتند : خدا گواه است که نه .

فرمود : «شما را به خدا سوگند می دهم : آیا جز من ، کسی در میان شما هست که پیش از نجوا کردن [ با پیامبر صلی الله علیه و آله ] ، صدقه داده باشد ، تا زمانی که خداوند ، آن حُکم را برداشت؟» .

گفتند : خدا گواه است که نه .

فرمود : «شما را به خدا سوگند می دهم : آیا جز من ، کسی در میان شما هست که مشرکان قریش و عرب را به خاطر خدا و پیامبرش ، کشته باشد؟» .

گفتند : خدا گواه است که نه .

فرمود : «شما را به خدا سوگند می دهم : آیا در میان شما کسی هست که پیامبر خدا برای او همانند من ، علم خواسته باشد و [ نیز] دعا کرده باشد که گوشِ به خاطرسپارنده اش شود؟» .

گفتند : خدا گواه است که نه .

فرمود : «شما را به خدا سوگند می دهم : آیا جز من ، کسی در میان شما هست که در خویشی ، نسبی نزدیک تر از من به پیامبر خدا داشته باشد و کسی هست که پیامبر خدا ، او را جان خود و پسران او را پسران خود ، و زنان او را از خود دانسته باشد؟» .

گفتند : خدا گواه است که نه .

فرمود : «شما را به خدا سوگند می دهم : آیا جز من و فاطمه ، کسی در میان شما هست که همراه پیامبر صلی الله علیه و آله خُمس گرفته باشد ، پیش از آن که کسی از خویشان پیامبر صلی الله علیه و آله ایمان آورد؟» .

گفتند : خدا گواه است که نه .

فرمود : «شما را به خدا سوگند می دهم : آیا در این روزگار ، کسی در میان شما هست که با همسری مانند همسرم فاطمه ، دختر پیامبر خدا و سَرور زنان روزگارِ خود ، ازدواج کرده باشد؟» .

گفتند : خدا گواه است که نه .

فرمود : «شما را به خدا سوگند می دهم : آیا جز من ، کسی در میان شما هست که دو پسر مانند دو پسرم ، حسن و حسین ، داشته باشد که سَرور جوانان بهشتی ، جز پیامبران ، باشند؟» .

گفتند : خدا گواه است که نه .

فرمود : «شما را به خدا سوگند می دهم : آیا جز من ، کسی در میان شما برادری مانند جعفر دارد که آراسته به دو بال باشد و در بهشت با فرشتگان پرواز کند؟» .

گفتند : خدا گواه است که نه .

فرمود:«شما را به خدا سوگند می دهم:آیا جز من، کسی در میان شما هست که عمویی مانند عمویم حمزه داشته باشد که شیر خدا و شیر پیامبر خدا و سالار شهیدان باشد؟» .

گفتند : خدا گواه است که نه .

فرمود : «شما را به خدا سوگند می دهم : آیا جز من ، کسی در میان شما هست که همراه فرشتگان ، به خاک سپردن پیامبر خدا را عهده دار شده باشد؟» .

گفتند : خدا گواه است که نه .

فرمود : «شما را به خدا سوگند می دهم : آیا جز من ، کسی در میان شما هست که با فرشتگان ، غسل پیامبر صلی الله علیه و آله را عهده دار شده باشد ، [ در حالی که ]آن فرشتگان ، جنازه مطهّر را هر گونه که او می خواست ، برایش زیر و رو کنند؟» .

گفتند : خدا گواه است که نه .

فرمود : «شما را به خدا سوگند می دهم : آیا جز من ، کسی در میان شما هست که او آخرین دیدار را با پیامبر خدا داشته است ، تا آن هنگام که پیامبر خدا را در قبرش نهاده است؟» .

گفتند : خدا گواه است که نه .

فرمود : «شما را به خدا سوگند می دهم : آیا جز من ، کسی در میان شما هست که پس از پیامبر صلی الله علیه و آله بدهی های او را پرداخته و وعده های او را به انجام رسانده باشد؟» .

گفتند : خدا گواه است که نه .

فرمود : «و خداوند عز و جل گفته است : «و نمی دانم ؛ شاید آن برای شما آزمایشی و تا چندگاهی مایه برخورداری باشد» » . .

. .

. .

. .

. .

۸۰۱۵.مجمع البیان :شرح نهج البلاغةـ فی ذِکرِ أحداثِ البَیعَةِ یَومَ الدّارِ ـ: صَفَقَ [عَبدُ الرَّحمنِ ]عَلی یَدِ عُثمانَ وقالَ : وَاللّهِ ، ما فَعَلتَها إلّا لِأَنَّکَ رَجَوتَ مِنهُ مارَجا صاحِبُکُما مِن صاحِبِهِ ، دَقَّ اللّهُ بَینَکُما عِطرَ مَنشِمٍ ⁽¹⁾.

قیلَ : فَفَسَدَ بَعدَ ذلِکَ بَینَ عُثمانَ وعَبدِ الرَّحمن ، فَلَم یُکَلِّم أحَدُهُما صاحِبَهُ حَتّی ماتَ عَبدُ الرَّحمنِ . ⁽²⁾۸۰۱۴.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلام :یَابنَ عَوفٍ ! کَیفَ رَأَیتَ صَنیعَکَ مَعَ عُثمانَ ؟ رُبَّ واثِقٍ خَجِلَ ، ومَن لَم یَتَوَخَّ بِعَمَلِهِ وَجهَ اللّهِ عادَ مادِحُهُ مِنَ النّاسِ لَهُ ذامّا . ⁽³⁾۸۰۱۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شرح نهج البلاغة :لَمّا بَنی عُثمانُ قَصرَهُ طَمارَ بِالزَّوراءِ ⁽⁴⁾، وصَنَعَ طَعاما کَثیرا ، ودَعَا النّاسَ إلَیهِ ، کانَ فیهِم عَبدُ الرَّحمنِ ، فَلَمّا نَظَرَ لِلبِناءِ وَالطَّعامِ قالَ : یَابنَ عَفّانَ ، لَقَد صَدَّقنا عَلَیکَ ما کُنّا نُکَذِّبُ فیکَ ، وإنّی أستَعیذُ بِاللّهِ مِن بَیعَتِکَ . فَغَضِبَ عُثمانُ ، وقالَ : أخرِجهُ عَنّی یا غُلامُ ، فَأَخرَجوهُ ، وأمَرَ النّاسَ ألّا یُجالِسوهُ ، فَلَم یَکُن یَأتیهِ أحَدٌ إلَا ابنُ عَبّاسٍ ، کانَ یَأتیهِ فَیَتَعَلَّمُ مِنهُ القُرآنَ وَالفَرائِضَ . ومَرِضَ عَبدُ الرَّحمنِ فَعادَهُ عُثمانُ وکَلَّمَهُ فَلَم یُکَلِّمهُ حَتّی ماتَ . ⁽⁵⁾.

۸۰۱۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شرح نهج البلاغةـ در یادکردِ حوادث بیعت یوم الدار (روز برگزاری شورای شش نفره) ـ: چون عبد الرحمان با عثمانْ دست بیعت داد ، [ امام علی علیه السلام ]به او فرمود : «به خدا سوگند ، این کار را نکردی ، جز به همان امیدی که دوست شما (عمر) از دوستش (ابوبکر) داشت . خدا در میان شما عطر مَنْشِم ⁽¹⁾بپراکَنَد!» .

گفته اند که پس از آن ، میانه عثمان و عبد الرحمان به هم خورد و هیچ یک با دیگری سخن نگفت تا آن که عبد الرحمان درگذشت .۸۰۱۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :ای پسر عوف! نتیجه کارت را با عثمان، چگونه دیدی؟ چه بسیار اطمینان کننده ای که شرمسار می شود! هر کس کارش به خاطر خدا نباشد ، ستایشگر او در میان مردم ، به سرزنش کننده اش تبدیل می شود .۸۰۱۵.مجمع البیان :شرح نهج البلاغة :هنگامی که عثمان ، قصر مرتفعش را در زَوْراء ⁽²⁾ساخت و خوراکی فراوان آماده کرد و مردم را بدان دعوت نمود ، عبد الرحمان در میان آنان بود . چون به ساختمان و غذا نگریست ، گفت : ای پسر عفّان! آنچه را درباره تو تکذیب می کردیم ، اینک تصدیق می کنیم و من از بیعت با تو ، به خدا پناه می برم .

عثمان ، خشمناک شد و گفت : ای غلام! او را از خانه من بیرون کن .

او را بیرون کردند و عثمان به مردم فرمان داد که با او همنشین نشوند و از این رو کسی نزد او نمی آمد ، جز ابن عبّاس که [ به نزدش] می آمد و از او قرآن و واجبات را می آموخت .

چون بیمار شد ، عثمان از او عیادت کرد و با او سخن گفت؛ امّا عبد الرحمان با او هیچ سخن نگفت تا در گذشت. .

۸۰۱۴.عنه صلی الله علیه و آله :تاریخ الیعقوبی :إنَّ عُثمانَ اعتَلَّ عِلَّةً اِشتَدَّتَ بِهِ ، فَدَعا حُمرانَ بنَ أبانٍ ، وکَتَبَ عَهدا لِمَن بَعدَهُ ، وتَرَکَ مَوضِعَ الِاسمِ ، ثُمَّ کَتَبَ بِیَدِهِ : عَبد الرَّحمنِ بنِ عَوفٍ ، ورَبَطَهُ وبَعثَ بِهِ إلی اُمِّ حَبیبَةَ بِنتِ أبی سُفیانَ ، فَقَرأَهُ حُمرانُ فِی الطَّریقِ ، فَأَتی عَبدَ الرَّحمنِ فَأَخبَرَهُ .

فَقالَ عَبدُ الرَّحمنِ ، وغَضِبَ غَضَبا شَدیدا : أستَعمِلُهُ عَلانِیَةً ، ویَستَعمِلُنی سِرّا .

ونَمَی الخَبَرُ وَانتَشَرَ بِذلِکَ فِی المَدینَةِ ، وغَضِبَ بَنو اُمَیَّةَ ، فَدَعا عُثمانُ بِحُمرانَ مَولاهُ ، فَضَرَبَهُ مِئَةَ سَوطٍ ، وسَیَّرَهُ إلَی البَصرَةِ ، فَکانَ سَبَبَ العَداوَةِ بَینَهُ وبَینَ عَبدِ الرَّحمنِ بن عَوفٍ . ⁽¹⁾۳ / ۴مَعلومِیَّةُ نَتیجَةِ الشّوری قَبلَ المَشورَةِ۸۰۱۱.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :تاریخ الطبری :قالَ عَلِیٌّ لِقَومٍ کانوا مَعَهُ مِن بَنی هاشِمٍ : إن اُطیَع فیکُم قَومُکُم لَم تُؤَمَّروا أبَدا . وتَلَقّاهُ العَبّاسُ فَقالَ : عُدِلَت عَنّا ! فَقالَ : وما عِلمُکَ ؟ قالَ : قُرِنَ بی عُثمانُ ، وقالَ : کونوا مَعَ الأَکثَرِ ، فَإِن رَضِیَ رَجُلان رَجُلاً ، ورَجُلانِ رَجُلاً ، فکونوا مَعَ الَّذینَ فیهِم عَبدُ الرَّحمنِ بنُ عَوفٍ ، فَسَعدٌ لا یُخالِفُ ابنَ عَمِّهِ عَبدَ الرَّحمنِ ، وعَبدُ الرَّحمنِ صِهرُ عُثمانَ ؛ لا یَختَلِفونَ ، فَیُوَلّیها عَبدُ الرَّحمنِ عُثمانَ أو یُوَلّیها عُثمانُ عَبدَ الرَّحمنِ ، فَلَو کانَ الآخَرانِ مَعی لَم یَنفَعانی . ⁽²⁾.

۳ / ۴ معلوم بودن نتیجه شورا پیش از مشورت

۸۰۱۰.امام صادق علیه السلام :تاریخ الیعقوبی :عثمان ، بیمار شد و بیماری اش شدّت گرفت و حُمران بن اَبان را فرا خواند . پس ، عهدنامه ای برای پس از خود نوشت و جای نام [ خلیفه پس از خود ]را خالی گذارد . سپس با دست خود نوشت : «عبد الرحمان بن عوف» و آن را بست و برای امّ حبیبه ، دختر ابو سفیان ، فرستاد .

حمران ، آن را در راه خواند . پس نزد عبد الرحمان آمد و از آن آگاهش کرد .

عبد الرحمان به شدّت خشمگین شد و گفت : من او را آشکارا به خلافت می گمارم و او مرا پنهانی به خلافت می گمارد!

خبر به همگان رسید و در مدینه پخش شد و بنی امیّه خشمگین شدند . عثمان ، حمران را فرا خواند و او را صد تازیانه زد و به بصره تبعید نمود و همین ، موجب دشمنی میان او و عبد الرحمان بن عوف شد .۳ / ۴معلوم بودن نتیجه شورا پیش از مشورت۸۰۰۷.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تاریخ الطبری :علی علیه السلام به کسانی از بنی هاشم که با او بودند ، فرمود : «اگر در میان شما از قومتان (قریش) پیروی شود ، هیچ گاه اِمارت به شما نمی رسد» .

عبّاس ، او را دید . [ علی علیه السلام ] به او فرمود : «[ خلافت ]از ما گرفته شد!» .

گفت : از کجا می دانی؟

فرمود : «عثمان در کنار من قرار داده شده است و [ عمر] گفته است : با اکثریّت باشید و اگر دو نفر به یک نفر و دو نفر دیگر به شخص دیگری راضی شدند ، با دسته ای باشید که عبد الرحمان بن عوف در آنهاست .

سعد با پسر عمویش عبد الرحمان ، مخالفت نمی کند و عبد الرحمان با عثمان ، خویشاوندی سببی دارد . [ آنان] با هم مخالفت نمی کنند . پس یا عبد الرحمانْ خلافت را به عثمان می سپارد ، یا عثمان آن را به عبد الرحمان ؛ و حتّی اگر دو نفر دیگر هم با من باشند ، برای من سودی ندارد» .

.

۸۰۰۶.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الإرشاد عن أبی صادِق :لَمّا جَعَلَها عُمَرُ شوری فی سِتَّةٍ ، وقالَ : إن بایَعَ اثنانِ لِواحِدٍ ، وَاثنانِ لِواحِدٍ ، فَکونوا مَعَ الثَّلاثَةِ الَّذینَ فیهِم عَبدُ الرَّحمنِ ، وَاقتُلُوا الثَّلاثَةَ الَّذینَ لَیسَ فیهِم عَبدُ الرَّحمنِ ؛ خَرَجَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام مِنَ الدّارِ وهُو مُعتَمِدٌ عَلی یَدِ عَبدِ اللّهِ بنِ العَبّاسِ فَقالَ لَهُ : یَابنَ عَبّاسٍ ! إنَّ القَومَ قَد عادَوکُم بَعدَ نَبِیِّکُم کَمُعاداتِهِم لِنَبِیِّکُم صلی الله علیه و آله فی حَیاتِهِ ، أمَ وَاللّهِ ، لا یُنیبُ بِهِم إلَی الحَقِّ إلّا السَّیفُ .

فَقالَ لَهُ ابنُ عَبّاسٍ : وکَیفَ ذاکَ ؟

قالَ : أما سَمِعتَ قولَ عُمَرَ : إن بایَعَ اثنانِ لِواحِدٍ ، وَاثنانِ لِواحدٍ ، فَکونوا مَعَ الثَّلاثَةِ الَّذینَ فیهِم عَبدُ الرَّحمنِ ، وَاقتُلُوا الثَّلاثَةَ الَّذینَ لَیسَ فیهِم عَبدُ الرَّحمنِ ؟

قالَ ابنُ عَبّاسٍ : بَلی .

قالَ : أ فَلا تَعلَمُ أنَّ عَبدَ الرَّحمنِ ابنُ عَمِّ سَعدٍ ، وأنَّ عُثمانَ صِهرُ عَبدِ الرَّحمنِ ؟

قالَ : بَلی .

قالَ : فَإِنَّ عُمَرَ قَد عَلِمَ أنَّ سَعدا وعَبدَ الرَّحمنِ وعُثمانَ لا یَختَلِفونَ فِی الرَّأیِ ، وأنَّهُ مَن بویِعَ مِنهُم کانَ الاِثنانِ مَعَهُ ، فَأَمَرَ بِقَتلِ مَن خالَفَهُم ، ولَم یُبالِ أن یَقتُلَ طَلحَةَ إذا قَتَلَنی وقَتَلَ الزُّبَیرَ . أمَ وَاللّهِ ، لَئِن عاشَ عُمَرُ لَاُعَرِّفَنَّهُ سوءَ رَأیِهِ فینا قَدیما وحَدیثا ، ولَئِن ماتَ لَیَجمَعَنّی وإیّاهُ یَومٌ یَکونُ فیهِ فَصلُ الخِطابِ . ⁽¹⁾۸۰۱۰.عنه علیه السلام :شرح نهج البلاغة عن القطب الراوندی :إنَّ عُمَرَ لَمّا قالَ : کونوا مَعَ الثَّلاثَةِ الَّتی عَبدُ الرَّحمنِ فیها ، قالَ ابنُ عَبّاسٍ لِعَلِیٍّ علیه السلام : ذَهَبَ الأَمرُ مِنّا ، الرَّجُلُ یُریدُ أن یَکونَ الأَمرُ فی عُثمانَ .

فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : وأنَا أعلَمُ ذلِکَ ، ولکِنّی أدخُلُ مَعَهُم فِی الشّوری ؛ لِأَنَّ عُمَرَ قَد أهَّلَنِی الآنَ لِلخِلافَةِ ، وکانَ قَبلَ ذلِکَ یَقولُ : إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله قالَ : إنَّ النُّبُوَّةَ وَالإِمامَةَ لا یَجتَمِعانِ فی بَیتٍ ، فَأَنَا أدخُلُ فی ذلِکَ لِاُظهِرَ لِلنّاسِ مُناقَضَةَ فِعلِهِ لِرِوایَتِهِ . ⁽²⁾.

۸۰۰۹.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :الإرشادـ به نقل از ابو صادق ـ: چون عمر ، خلافت را در شورای شش نفری نهاد و گفت : اگر دو نفر با یک نفر و دو نفر با نفر دیگر بیعت کردند ، با آن سه نفری باشید که عبد الرحمان در میان آنهاست و آن سه نفری را که عبد الرحمان در میان آنان نیست ، [ چنانچه مخالفت ورزیدند ، ]بکشید ، امیر مؤمنان ، در حالی که بر دست عبد اللّه بن عبّاس تکیه داشت ، بیرون آمد و به او فرمود : «ای ابن عبّاس! این گروه ، پس از پیامبرتان با شما دشمنی کردند ، همان گونه که با پیامبرتان در زندگی اش به دشمنی برخاستند . آگاه باش که به خدا سوگند ، جز شمشیر ، آنان را به راه حق باز نمی گرداند» .

ابن عبّاس به او گفت : به چه دلیل [ این سخن را می گویی]؟

فرمود : «آیا سخن عمر را نشنیدی که گفت : اگر دو نفر با یک نفر و دو نفر با یک نفر دیگر بیعت کردند ، با آن سه نفری باشید که عبد الرحمان در میان آنهاست و سه نفری را که عبد الرحمان در میان آنان نیست ، [ چنانچه مخالفت ورزیدند ، ]بکشید؟» .

ابن عبّاس گفت : چرا .

فرمود : «آیا نمی دانی که عبد الرحمان ، پسر عموی سعد است و با عثمان [ نیز ]خویشاوندی سببی ⁽¹⁾دارد؟» .

گفت : چرا .

فرمود : «عمر می دانست که سعد و عبد الرحمان و عثمان ، یک نظر دارند و با هر یک از آنان که بیعت شود ، آن دو نفر دیگر با او هستند . پس به کشتن مخالفان آنها فرمان داد و باکی ندارد که وقتی من و زبیر را می کشد ، طلحه هم کشته شود .

بدان که به خدا سوگند ، اگر عمَر زنده بمانَد ، زشتی نظرش را درباره ما از گذشته تا کنون به او می فهمانم و اگر بمیرد ، روز داوری ، من و او را گرد هم می آورَد» .۸۰۰۸.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :شرح نهج البلاغةـ به نقل از قُطب راوندی ـ: چون عمر گفت : با سه نفری باشید که عبد الرحمان در میان آنهاست، ابن عبّاس به علی علیه السلام گفت : حکومت از دست ما رفت! عمر می خواهد که کار در درست عثمان باشد .

علی علیه السلام فرمود : «من نیز این را می دانم ؛ امّا همراه آنها در شورا داخل می شوم تا آشکار شود که اکنون عمر ، مرا شایسته خلافت می بیند . او پیش از این می گفت که پیامبر خدا فرموده است : نبوّت و امامت ، با هم در یک خانه جمع نمی شوند .

من در پیش دید مردم در شورا داخل می شوم تا تناقض کردارش را با روایتی که نقل کرده است ، روشن کنم» . .

۸۰۰۷.عنه صلی الله علیه و آله :تاریخ الطبری :قالَ العَبّاسُ لِعَلِیٍّ علیه السلام : لا تَدخُل مَعَهم ، قالَ : أکرَهُ الخِلافَ ، قالَ : إذا تَری ما تَکرَهُ . ⁽¹⁾۳ / ۵مَوقِفُ الإِمامِ مِن قَرارِ الشّوری۸۰۰۴.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلامـ مِن کَلامٍ لَهُ لَمّا عَزَموا عَلی بَیعَةِ عُثمانَ ـ: لَقَد عَلِمتُم أنّی أحَقُّ النّاسِ بِها مِن غَیری ، ووَاللّهِ لَاُسلِمَنَّ ما سَلِمَت اُمورُ المُسلِمینَ ، ولَم یَکُن فیها جَورٌ إلّا عَلَیَّ خاصَّةً ؛ اِلتِماسا لِأَجرِ ذلِکَ وفَضلِهِ ، وزُهدا فیما تَنافَستُموهُ مِن زُخرُفِهِ وزِبرِجِهِ . ⁽²⁾۸۰۰۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلامـ فی عُمَرَ وجَعلِهِ الخِلافَةَ فی سِتَّةِ أشخاصٍ ـ: حَتّی إذا مَضی لِسَبیلِهِ جَعَلَها فی جَماعَةٍ زَعَمَ أنّی أحَدُهُم ، فَیا للّهِِ وَلِلشّوری ! مَتَی اعتَرَضَ الرَّیبُ فِیَّ مَعَ الأَوَّلِ مِنهُم ، حَتّی صِرتُ اُقرَنُ إلی هذِهِ النَّظائِرِ !! ⁽³⁾۸۰۰۲.امام علی علیه السلام :تاریخ الطبری عن المِسوَر بن مَخرَمَة عن الإمام علیّ علیه السلامـ فی خُطبَتِهِ فی قَضِیَّةِ الشّوری ـ: الحَمدُ للّهِِ الَّذی بَعَثَ مُحَمَّدا مِنّا نَبِیّا ، وبَعَثَهُ إلَینا رَسولاً ، فَنَحنُ بَیتُ النُّبُوَّةِ ، ومَعدِنُ الحِکمَةِ ، وأمانُ أهلِ الأَرضِ ، ونَجاةٌ لِمَن طَلَبَ ، لَنا حَقٌّ إن نُعطَهُ نَأخُذهُ ، وإن نُمنَعهُ نَرکَب أعجازَ الإِبِلِ ولَو طالَ السُّری ۴ ؛ لَو عَهِدَ إلَینا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَهدا لَأَنفَذنا عَهدَهُ ، ولَو قالَ لَنا قَولاً لَجادَلنا عَلَیهِ حَتّی نَموتَ .

لَن یُسرِعَ أحَدٌ قَبلی إلی دَعوَةِ حَقٍّ وصِلَةِ رَحِمٍ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، اسمَعوا کَلامی ، وعوا مَنطِقی ، عَسی أن تَرَوا هذَا الأَمرَ مِن بَعدِ هذَا المَجمَعِ تُنتَضی فیهِ السُّیوفُ ، وتُخانُ فیهِ العُهودُ ؛ حَتّی تَکونوا جَماعَةً ، ویَکونُ بَعضُکُم أئِمَّةً لِأَهلِ الضَّلالَةِ ، وشیعةً لِأَهلِ الجَهالَةِ ، ثُمَّ أنشَأَ یَقولُ :

فَإِن تکُ جاسِمٌ هَلَکَت فَإِنِّی

بِما فَعَلَت بَنو عَبدِ بنِ ضخمِ مُطیعٌ فِی الهوَاجِرِ کُلَّ عَیٍّ

بَصیرٌ بِالنّوی مِن کُلِّ نَجمِ ⁽⁴⁾.

۳ / ۵ موضع امام در برابر نتیجه شورا

۸۰۰۵.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :تاریخ الطبری :عبّاس به علی علیه السلام گفت : به شورا داخل مشو . ⁽¹⁾

فرمود : «اختلاف را ناپسند می دارم» .

گفت : پس ، چیزهایی می بینی که ناپسند می داری .۳ / ۵موضع امام در برابر نتیجه شورا۸۰۰۲.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در بخشی از سخنش ، هنگامی که اعضای شورا تصمیم به بیعت با عثمان گرفتند ـ: خوب می دانید که من از دیگران بدان (خلافت) سزاوارترم . به خدا سوگند ، تا آن گاه تسلیم هستم که کارهای مسلمانان به سلامت باشد و در آن ستمی نباشد ، مگر بر خودم ؛ و این به خاطر پاداش و فضیلت صبر و نیز بی رغبتی به زر و زیوری است که به خاطرش بر هم پیشی می گیرید .۸۰۰۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ درباره عمر و قرار دادن خلافت در میان شش نفر ـ:چون به راه خود رفت و در گذشت ، خلافت را در میان گروهی نهاد و مرا نیز یکی از آنان پنداشت . خدایا ، چه شورایی! چه وقت در برتری من بر اوّلیِ آنها (ابو بکر) تردید افتاد که اکنون با اینان برابر شمرده می شوم؟!۸۰۰۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تاریخ الطبریـ به نقل از مِسوَر بن مَخرَمه ، از امام علی علیه السلام در خطبه اش در باره ماجرای شورا ـ: «سپاس ، خدایی را که محمّد صلی الله علیه و آله را از میان ما به پیامبری بر انگیخت و او را به سوی ما فرستاد . ما خانه نبوّت و معدن حکمت و امان زمینیان و نجات هر جوینده [ نجات] هستیم .

ما حقّی داریم که اگر به ما داده شود ، آن را می گیریم و اگر از ما دریغ شود ، بر مَرکب صبر می نشینیم ، هر اندازه که به درازا کشد .

اگر پیامبر خدا به ما سفارشی کرده بود ، آن را اجرا می کردیم و اگر به ما چیزی گفته بود ، تا حدّ مرگ بر سر آن ، مبارزه می نمودیم .

پیش از من ، هیچ کس به سوی دعوت به حق و صله رحم نشتافت ؛ و هیچ جنبش و توانی جز به اراده خدا نیست .

سخنم را بشنوید و گفته ام را به خاطر بسپارید . شاید ببینید که پس از این اجتماع ، برای این خلافتْ شمشیرها کشیده شود و عهدها شکسته شود ، تا آن جا که گرد هم آیید ؛ برخی پیشوایان گم راهی و برخی پیروان نادانی» .

سپس این شعر را خوانْد :

«اگر جاسم به خاطر کارهای قبیله اش (بنی عبد بن ضخم)

از یادها رفت ، من می مانم . و از هر ناتوانی ، در سخت ترین حالت ، فرمان می برم

و می دانم که زمانه کی دگرگون می شود» .

.

۷۹۹۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلام :لَنا حَقٌّ ، فَإِن اُعطیناهُ ، وإلّا رَکِبنا أعجازَ الإِ بِلِ ، وإن طالَ السُّری . ⁽¹⁾۷۹۹۸.امام رضا علیه السلام :الإرشاد عن جُندب بن عبد اللّه :دَخَلتُ عَلی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ بِالمَدینَةِ بَعدَ بَیعَةِ النّاسِ لِعُثمانَ فَوَجَدتُهُ مُطرِقا کَئیبا ، فَقُلتُ لَهُ : ما أصابَ قَومَکَ ؟ !

قالَ : صَبرٌ جَمیلٌ .

فَقُلتُ لَهُ : سُبحانَ اللّهِ ! وَاللّهِ إنَّکَ لَصَبورٌ .

قالَ : فَأَصنَعُ ماذا ؟ !

فَقُلتُ : تَقومُ فِی النّاسِ ، وتَدعوهُم إلی نَفسِکَ ، وتُخبِرُهُم أنَّکَ أولی بِالنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله بِالفَضلِ والسّابِقَةِ ، وتَسأَ لُهُمُ النَّصرَ عَلی هؤُلاءِ المُتَمالِئینَ عَلَیکَ ⁽²⁾، فَإِن أجابَکَ عَشرَةٌ مِن مِئَةٍ شَدَدتَ بِالعَشرَةِ عَلَی المِئَةِ ، فَإِن دانوا لَکَ کانَ ذلِکَ عَلی ما أحبَبتَ ، وإن أبَوا قاتَلتَهُم ، فَإِن ظَهَرتَ عَلَیهِم فَهُوَ سُلطانُ اللّهِ الَّذی آتاهُ نَبِیَّهُ علیه السلام وکُنتَ أولی بِهِ مِنهُم ، وإن قُتِلتَ فی طَلَبِهِ قُتِلتَ شَهیدا ، وکُنتَ أولی بِالعُذرِ عِندَ اللّهِ ، وأحَقَّ بِمیراثِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله .

فَقالَ : أ تَراهُ ـ یا جُندَبُ ـ یُبایِعُنی عَشرَةٌ مِن مِئَةٍ ؟ !

قُلتُ : أرجو ذلِکَ .

قالَ : لکِنَّنی لا أرجو ولا مِن کُلِّ مِئَةٍ اثنَینِ ، وسَاُخبِرُکَ مِن أینَ ذلِکَ ، إنَّما یَنظُرُ النّاسُ إلی قُرَیشٍ ، وإنَّ قُرَیشا تَقولُ : إنَّ آلَ مُحَمَّدٍ یَرَونَ لَهُم فَضلاً عَلی سائِرِ النّاسِ ، وإنَّهُم أولِیاءُ الأَمرِ دونَ قُرَیشٍ ، وإنَّهُم إن وَلوهُ لَم یَخرُج مِنهُم هذَا السُّلطانُ إلی أحَدٍ أبَدا ، ومَتی کانَ فی غَیرِهِم تَداوَلتُموهُ بَینَکُم ، ولا ـ وَاللّهِ ـ لا تَدفَعُ قُرَیشٌ إلَینا هذَا السُّلطانَ طائِعینَ أبَدا .

فَقُلتُ لَهُ : أفَلا أرجِعُ فَاُخبِرَ النّاسَ بِمَقالَتِکَ هذِهِ ، وأدعُوَهُم إلَیکَ ؟

فَقالَ لی : یا جُندَبُ ، لَیسَ هذا زَمانَ ذاکَ .

فَرَجَعتُ بَعدَ ذلِکَ إلَی العِراقِ ، فَکُنتُ کُلَّما ذَکَرتُ لِلنّاسِ شَیئا مِن فَضائِلِ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام ومَناقِبِهِ وحُقوقِهِ زَبَرونی ونَهَرونی ، حَتّی رُفِعَ ذلِکَ مِن قَولی إلَی الوَلیدِ بنِ عُقبَةَ لَیالِیَ وَلِیَنا ، فَبَعَثَ إلَیَّ فَحَبَسَنی حَتّی کُلِّمَ فِیَّ فَخَلّی سَبیلی . ⁽³⁾.

۷۹۹۷.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :ما را حقّی است که اگر دادند ، [ می گیریم] و اگر نه ، بر ترک شتران سوار می شویم و می رانیم ، هر چند این سفرِ شبانه به درازا کشد .۷۹۹۶.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الإرشادـ به نقل از جُندَب بن عبد اللّه ـ: در مدینه و پس از بیعت مردم با عثمان ، بر علی بن ابی طالب علیه السلام وارد شدم و او را اندیشه ناک و اندوهگین دیدم . به او گفتم : قومت چه کردند؟

فرمود : «باید صبری نیکو داشت» .

به او گفتم : سبحان اللّه ! به خدا سوگند که تو صبوری .

فرمود : «[ اگر صبر نکنم ،] چه کنم؟» .

گفتم : در میان مردم برمی خیزی و آنان را به سوی خود می خوانی و به آنان خبر می دهی که تو به خاطر فضل و سابقه ات ، به پیامبر صلی الله علیه و آله نزدیک تری و از آنان بر ضدّ این گروهِ گردآمده در برابرت ، یاری می خواهی . اگر ده نفر از صد نفر به تو پاسخ مثبت دادند ، با آن ده نفر ، بر صد نفر سخت می گیری . اگر در برابرت سر فرود آوردند ، همان چیزی است که می خواهی و اگر خودداری نمودند ، با آنان می جنگی .

اگر بر آنان غلبه کردی ، همان سیطره الهی است که خدا به پیامبرش داد و تو از آنان به آن ، شایسته تری و اگر در طلبش کشته شدی ، شهید گشته ای و عذرت در پیشگاه خدا پذیرفته تر است و به میراث پیامبر خدا سزاوارتری .

فرمود : «ای جُندب! آیا [ به نظر تو] ده درصد مردم با من بیعت می کنند؟» .

گفتم : امیدوارم .

فرمود : «امّا من ، امید ندارم که حتّی دو درصد مردم ، با من همراه شوند . [ من ]تو را از علّت آن آگاه می کنم : مردم به قریش می نگرند . قریش می گوید : خاندان محمّد صلی الله علیه و آله خود را از سایر مردم برتر می دانند و خود (و نه قریش) را صاحب خلافت می دانند . اگر خلافت به آنان رسد ، هیچ گاه از میان آنان خارج نمی شود و به کس دیگری نمی رسد ؛ ولی اگر در غیر آنان باشد ، میان شما می چرخد .

به خدا سوگند ، هرگز قریش ، این حکومت و سیطره را از روی اطاعت و رضایت به ما نخواهد داد» .

به او گفتم : آیا باز نگردم تا مردم را از این سخنت آگاه کنم و آنان را به سوی تو بخوانم؟

به من فرمود : «ای جندب! اکنون زمان آن نیست» .

پس از آن به عراق باز گشتم و هر گاه که برای مردم ، چیزی از فضیلت های علی بن ابی طالب علیه السلام و مناقب و حقوق او را ذکر می کردم ، [ حاکمان عراق ،] مرا با تندی و درشتی باز می داشتند و می راندند ، تا آن که سخنانم به گوش ولید بن عُقْبه (در دوران حکومتش بر ما) رسید . او به دنبال من فرستاد و مرا زندانی نمود ، تا آن که برایم شفاعت شد و آزادم ساخت . .

. .

. .

۳ / ۶شِقشِقَةٌ هَدَرَتْ !۷۹۹۹.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَه علیه السلام ـ: أما وَاللّهِ لَقَد تَقَمَّصَها ⁽¹⁾فُلانٌ ، وإنَّهُ لَیَعلَمُ أنَّ مَحلّی مِنها مَحَلُّ القُطبِ مِنَ الرَّحا ، یَنحَدِرُ عَنِّی السَّیلُ ، ولا یَرقی إلَیَّ الطَّیرُ ؛ فَسَدَلتُ دونَها ثَوبا ، وطَوَیتُ عَنها کَشحا ، وطَفِقتُ أرتَئی بَینَ أن أصولَ بِیَدٍ جَذّاءَ ⁽²⁾، أو أصبِرَ عَلی طَخیَةٍ ⁽³⁾عَمیاءَ ، یَهرَمُ فیهَا الکَبیرُ ، ویَشیبُ فیهَا الصَّغیرُ ، ویَکدَحُ فیها مُؤمِنٌ حَتّی یَلقی رَبَّهُ !

فَرَأَیتُ أنَّ الصَّبرَ عَلی هاتا أحجی ، فَصَبَرتُ وفِی العَینِ قَذیً ⁽⁴⁾، وفِی الحَلقِ شَجا ⁽⁵⁾، أری تُراثی نَهبا ، حَتّی مَضَی الأَوَّلُ لِسَبیلِهِ ، فَأَدلی بِها إلی فُلانٍ بَعدَهُ .

ثُمَّ تَمَثَّلَ بِقَولِ الأَعشی :

شَتّانَ ما یَومی عَلی کورِها ⁽⁶⁾

ویومُ حَیَّان أخی جابِرِ

فَیاعَجَبا ! ! بَینا هُوَ یَستَقیلُها فی حَیاتِهِ إذ عَقَدَها لِاخَرَ بَعدَ وَفاتِهِ ـ لَشَدَّ ما تَشَطَّرا ضَرعَیهَا ! ـ فَصَیَّرَها فی حَوزَةٍ خَشناءَ یَغلُظُ کَلمُها ، ویَخشُنُ مَسُّها ، ویَکثُرُ العِثارُ فیها ، وَالاِعتِذارُ مِنها ، فَصاحِبُها کَراکِبِ الصَّعبَةِ إن أشنَقَ لَها خَرَمَ ، وإن أسلَسَ لَها تَقَحَّمَ ، فَمُنِیَ النّاسُ ـ لَعَمرُ اللّهِ ـ بِخَبطٍ وشِماسٍ ، وتَلَوُّنٍ وَاعتِراضٍ ؛ فَصَبَرتُ عَلی طولِ المُدَّةِ ، وشِدَّةِ المِحنَةِ ؛ حَتّی إذا مَضی لِسَبیلِهِ جَعَلَها فی جَماعَةٍ زَعَمَ أنّی أحَدُهُم ، فَیا للّهِِ وَلِلشّوری ! مَتَی اعتَرَضَ الرَّیبُ فِیَّ مَعَ الأَوَّلِ مِنهُم ، حَتّی صِرتُ اُقرَنُ إلی هذِهِ النَّظائِرِ ! لکِنّی أسفَفتُ إذ أسفّوا ، وطِرتُ إذ طاروا ؛ فَصَغا رَجُلٌ مِنهُم لِضِغنِهِ ، ومالَ الآخَرُ لِصِهرِهِ ، مَعَ هَنٍ وهَنٍ ، إلی أن قامَ ثالِثُ القَومِ نافِجا حِضنَیهِ ، بَینَ نَثیلِهِ ومُعتَلَفِهِ ، وقامَ مَعَهُ بَنو أبیهِ یَخضَمونَ مالَ اللّهِ خِضمَةَ الإِ بِلِ نِبتَةَ الرَّبیعِ ، إلی أنِ انتکَثَ عَلَیهِ فَتلُهُ ، وأجهَزَ عَلَیهِ عَمَلُهُ ، وکَبَتَ بِهِ بَطنَتُهُ !

فَما راعَنی إلّا وَالنّاسُ کَعُرفِ الضَّبُعِ إلَیَّ ، یَنثالونَ عَلَیَّ مِن کُلِّ جانِبٍ ، حَتّی لَقَد وُطِئَ الحَسَنانِ ، وشُقَّ عِطفایَ ، مُجتَمِعینَ حَولی کَرَبیضَةِ الغَنَمِ ، فَلَمّا نَهَضتُ بِالأَمرِ نَکَثَت طائِفَةٌ ، ومَرَقَت اُخری ، وقَسَطَ آخَرونَ : کَأَنَّهُم لَم یَسمَعُوا اللّهَ سُبحانَهُ یَقولُ : «تِلْکَ الدَّارُ الْأَخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِینَ لَا یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا وَ الْعَـقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ» ⁽⁷⁾بَلی ! وَاللّهِ لَقَد سَمِعوها ووَعَوهَا ، ولکِنَّهُم حَلِیَتِ الدُّنیا فی أعیُنِهِم وراقَهُم زِبرِجُها !

أما وَالَّذی فَلَقَ الحَبَّةَ ، وَبَرأَ النَّسَمَةَ ، لَولا حُضورُ الحاضِرِ ، وقِیامُ الحُجَّةِ بِوُجودِ النّاصِرِ ، وما أخَذَ اللّهُ عَلَی العُلَماءِ ألّا یُقارّوا عَلی کِظَّةِ ظالِمٍ ، ولا سَغَبِ مَظلومٍ ، لَأَلقَیتُ حَبلَها عَلی غارِبِها ، ولَسَقیتُ آخِرَها بِکَأسِ أوَّلِها ، ولَأَلفَیتُم دُنیاکُم هذِهِ أزهَدَ عِندی مِن عَفطَةِ عَنْزٍ !

قالوا : وقامَ إلَیهِ رَجُلٌ مِن أهلِ السَّوادِ عِندَ بُلوغِهِ إلی هذَا المَوضِعِ مِن خُطبَتِهِ ، فَناوَلَهُ کِتابا ـ قیلَ : إنَّ فیهِ مَسائِلَ کانَ یُریدُ الإِجابَةَ عَنها ـ فَأَقبَلَ یَنظُرُ فیهِ ، فَلَمّا فَرَغَ مِن قِراءَتِهِ ، قالَ لَهُ ابنُ عَبّاسٍ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ، لَوِ اطَّرَدَت خُطبَتُکَ مِن حَیثُ أفضَیتَ!

فَقالَ : هَیهاتَ یَابنَ عَبّاسٍ ! تِلکَ شِقشِقَةٌ هَدَرَت ثُمَّ قَرَّت !

قالَ ابنُ عَبّاسٍ : فَوَاللّهِ ، ما أسَفتُ عَلی کَلامٍ قَطُّ کَأَسَفی عَلی هذَا الکَلامِ ألّا یَکونَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام بَلَغَ مِنهُ حَیثُ أرادَ . ⁽⁸⁾.

۳ / ۶ بانگ غم

۳ / ۶بانگ غم۷۹۹۶.عنه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ در یکی از خطبه هایش ـ: هان! به خدا سوگند ، فلان شخص ، جامه خلافت به تن کرد و می دانست که موقعیّت من به خلافت ، موقعیّت مرکز آسیاب به سنگی است که گرد آن می گردد . کوهی بلند را مانم که سیلاب از ستیغم ریزان است و مرغ [ اندیشه] از رسیدن به قلّه ام ناتوان .

پس ، دامن از خلافت بر کشیدم و از آن ، روی پیچیدم و نیک اندیشیدم که یا بی یاور بستیزم و یا بر این تیرگی و ظلمت ، شکیب ورزم ؛ ظلمتی که در آن ، بزرگ سالانْ فرتوت و خُردسالانْ پیر گردند و مؤمن ، تا لحظه دیدار پروردگارش ، در آن به رنج و زحمت باشد .

دیدم شکیبایی خردمندانه تر است . پس با خاری در چشم و استخوانی در گلو و با آن که میراثم را تاراج رفته می دیدم ، شکیب ورزیدم تا آن که اوّلی به راه خود رفت [ و مُرد] و خلافت را پس از خود به فلان سپرد .

[سپس امام علیه السلام به شعر اَعشی ، تمثّل جست] :

چه قدر تفاوت است میان اکنون که [ آواره] بر پشت شترانم

و روزی که در کنار حیّان ، برادر جابر ، غنوده بودم!

شگفتا که او (ابو بکر) در حیاتش درخواست می کرد که وی را از خلافتْ معاف دارند ؛ امّا برای پس از وفاتش ، آن را به دیگری سپرد! چه سفت و محکم به پستان خلافت چسبیدند و آن را میان خود قسمت کردند [ ، دوشیدند و نوشیدند] !

سپس آن را به جایی ناهموار و جانفرسا و پر گزند درآورْد و در اختیار کسی قرار داد که پی در پی می لغزید و پوزش می طلبید و همراهش سواری را می مانْد که بر مَرکبی چموش است [ که ]اگر مهارش را محکم کِشد ، بینی اش پاره گردد و اگر رهایش کند ، بجَهد و سرنگونش سازد .

به خدا سوگند ، مردم در نتیجه [ کارهای او ]به انحراف و چموشی و رنگ به رنگ شدن و کجروی دچار گشتند و من ، با وجود آن که زمانش طولانی و آزردگی اش سخت بود ، شکیب ورزیدم ، تا آن که او (عمَر) نیز به راه خود رفت و در گذشت و خلافت را در میان گروهی نهاد و مرا یکی از آنان پنداشت .

خدایا،چه شورایی! چه وقت در برتری من بر اوّلیِ آنها (ابوبکر) تردید افتاد که اکنون با اینان برابر شمرده می شوم؟!

ولی به ناچار [ و برای حفظ اسلام ،] با آنان در فرود و اوج ، همگام و همراه شدم ؛ امّا یکی به کینه از من کناره گزید و دیگری به برادر زنش گروید و چیزهایی دیگر ، تا این که سومی (عثمان) به پا خاست و خورد و شکم را پر و تهی ساخت و خویشاوندانش به همراه او به خوردن و بُردن مال خدا برخاستند و چون شتران،که گیاهِ بهار را می خورند، آن را بلعیدند ، تا آن که رشته هایش پنبه شد و کارهایش سبب قتلش گردید و پرخوری اش سرنگونش ساخت .

ناگهان با شگفتی دیدم که مردم ، به انبوهیِ یال کفتار ، از هر سو به من هجوم آورده اند ، چندان که حسن و حسین ⁽¹⁾پایمال شدند و دو پهلوی جامه ام دریده گشت ؛ [ مردم ]چون گله گوسفند ، گرد مرا گرفتند .

آن گاه که [ بیعتشان را پذیرفتم و] به کار برخاستم ، گروهی پیمان شکستند و گروهی از دین بیرون رفتند و گروهی ستم ، پیشه کردند . گویی این سخن خدا را نشنیده بودند که می فرماید : «این سرای آخرت ، از آنِ کسانی است که برتری نمی جویند و راه تبهکاری نمی پویند؛ و فرجام [ نیک] ، از آنِ پرهیزگاران است» !

آری . به خدا سوگند ، آن را شنیدند و فهمیدند ؛ لیکن دنیا در دیده شان زیبا آمد و زینت هایش در چشمانشان بدرخشید .

هان! سوگند به خدایی که دانه را شکافت و انسان را آفرید ، اگر حضور بیعت کنندگان نبود و وجود یاوران ، حجّت را بر من تمام نمی کرد و [ نیز ]اگر خداوند از عالِمان ، پیمان نگرفته بود که شکمبارگیِ ستمگر و گرسنگی ستم دیده را بر نتابند ، افسار خلافت را بر گُرده اش می انداختم و پایانش را چون آغازش می انگاشتم و آن گاه می دیدید که دنیایتان ، نزد من ، خوار است و به اندازه آب عطسه بزی نمی ارزد» .

می گویند : چون سخن به این جا رسید ، مردی عراقی نزدیک رفت و نامه ای به امام علیه السلام داد . گفته شده که در آن ، پرسش هایی(خواسته هایی) بود که پاسخ آنها را می خواست.

پس ، امام علیه السلام بدان نگریست و چون از خواندن آن فارغ شد ، ابن عبّاس گفت : ای امیر مؤمنان! کاش دنباله سخن را ادامه دهی .

امام علیه السلام فرمود : «هیهات ، ابن عبّاس! [ چنین چیزی ناشدنی است] . آن ، شِقْشِقه ای ⁽²⁾بود که بیرون آمد و به جای خود بازگشت» .

ابن عبّاس می گوید : به خدا سوگند ، هرگز بر هیچ سخنی ، چنان که بر این سخن افسوس خوردم ، افسوس نخوردم که چرا نشد امیر مؤمنان ، سخن خود را به آن جا که می خواست ، برسانَد!

.

. .

. .

راجع : ج ۷ ص ۹۸ (خطبة الإمام بعد قتل محمّد بن أبی بکر) . و ص ۱۰۰ (رسالة الإمام المفتوحة إلی اُمّة الإسلام) .

.

ر .ک : ج ۷ ص ۹۹ (خطبه امام ، پس از کشته شدن محمّد بن ابی بکر) . و ص ۱۰۱ (نامه سرگشاده امام به امّت اسلام ، پس از اشغال مصر) .

.

. .

تحلیل وقایع شورا

تحلیل وقایع شوراجریان شکل گیری خلافت پس از پیامبر خدا ، بسی شگفت انگیز و تنبّه آفرین است . جریان سقیفه روی می دهد و از درون آن ، خلافت ابو بکر رقم می خورد و چنان ادّعا می شود که اجماع امّت ، بر آن است . ابو بکر ، عمر را بر جای خود نصب می کند و بدین سان ، شیوه «تعیین جانشین (استخلاف)» را بنیاد می نهد . اکنون عمر در واپسین روزهای زندگی و در بستر مرگ ، در اندیشه آینده جامعه اسلامی است . گزارش های تاریخی به خوبی گواه اند که عمر نیز به نوعی به «استخلاف» می اندیشد ، بدین ترتیب که او از کسانی یاد می کند که اگر می بودند ، خلافت را بدانها می سپرد ، از جمله : معاذ بن جبل ، ⁽¹⁾ابو عبیده جرّاح ، ⁽²⁾و سالم (آزاد شده حذیفه) . ⁽³⁾به هر حال ، عمر به شورا می اندیشد ؛ شورایی که بتواند آرمان ها و اهداف او را

.

فراهم آورد . در این میان ، علی علیه السلام فراموش ناشدنی است . این حقیقت از دیدگان عمر نیز به دور نیست . از این روی ، هنگامی که فردی از انصار را برای مشورت درباره جانشین ، به رایزنی می خوانَد و او از کسانی جز علی علیه السلام نام می برد ، عمَر زبان به اعتراض می گشاید که : چرا ابو الحسن نه؟! اگر او زمام امور را به دست گیرد ، مردمان را به راه حق ، هدایت خواهد کرد . ⁽¹⁾بدین سان ، عمر ، شورایی مرکّب از شش نفر می پردازد و صفات ناشایسته هر یک از آنان را بر می شمرد و از علی علیه السلام تنها بر شوخ طبعی اش تکیه می کند ، اگر چه تأکید می ورزد که اگر علی علیه السلام بر سر کار آید ، مردمان را به راه راست ، هدایت می کند . ⁽²⁾عمر ، اعضای شورایی را که باید سرنوشت خلافت را تعیین کند،مشخّص می نماید: علی علیه السلام ، عثمان بن عفّان، طلحه، زبیر ، سعد بن ابی وقّاص و عبد الرحمان بن عوف ؛ ولی خلیفه ، که نه از بنی هاشم دل خوشی دارد و نه از علی علیه السلام ، سیاستمدارتر و زیرک تر از آن است که شورا را به گونه ای شکل دهد که برآمدن علی علیه السلام از آن ، حتّی محتمل باشد . ⁽³⁾عمر ، چگونگی کار شورا و فرایند تصمیم گیری در آن را نیز روشن می سازد : آنان باید در خانه ای گرد آیند و پنجاه نفر از انصار به مراقبت از آنان بپردازند تا آنان یک نفر را برگزینند. اگر یک نفر، با گزینش پنج نفر دیگر مخالفت کند،باید گردنش

.

زده شود ؛ دو نفر نیز به همین گونه ؛ امّا اگر در یک سو سه نفر و در سوی دیگر سه نفر بودند ، باید عبد اللّه بن عمر حکمیّت کند و اگر بر آن رضایت نمی دهند ، باید سخن آن سویی پذیرفته شود که عبد الرحمان بن عوف در آن است . ⁽¹⁾صحنه سازی های خلیفه کاملاً روشن است و هوشمندان، از آغاز ، نتیجه را فهمیده اند . از این روی ، ابن عبّاس از علی علیه السلام می خواهد که وارد شورا نشود ؛ امّا امام علیه السلام پاسخ می دهد : وارد می شوم تا با پذیرفته شدن «شایستگی من برای خلافت» از ناحیه عمر ، آنچه را پیش تر گفته بود: «نبوّت و امامت در خانه ای، گرد هم نخواهند آمد» ، نقض شود . ⁽²⁾نیز با صراحت تمام ، تأکید می کند که عمر ، با این ترکیب ، خلافت را از بنی هاشم ، دور ساخت : من و عثمان در این جمع هستیم و باید از اکثریّت پیروی شود . سعد با پسر عموی خود (عبد الرحمان) مخالفت نخواهد کرد . عبد الرحمان نیز که خویشاوند عثمان است ، از او دست برنخواهد داشت . بدین ترتیب ، بر فرض که طلحه و زبیر هم با من باشند ، چون [ عبد الرحمان ]ابن عوف در آن سوست ، سودی نخواهد داشت . ⁽³⁾طلحه به نفع عثمان ، کنار می رود (بر اساس نقلی که می گوید : طلحه به شورا رسید) ، زبیر به نفع علی علیه السلام و سعد به نفع عبد الرحمان . عبد الرحمانْ اعلام می کند که خواستار خلافت نیست . او پیشنهاد می کند که یکی از دو نفرِ باقی مانده (علی علیه السلام و عثمان)حق را به دیگری وا نهد؛ولی هر دو

.

سکوت می کنند. عبد الرحمان شب ها پی در پی به رایزنی پرداخته ، با امرای لشکر و اشراف سخن می گوید (بر اساس نقل طبری) . آنان نیز او را به انتخاب عثمان ، توصیه می کنند . ⁽¹⁾پس از گذشت سه روز ، صبحگاه ، مردم در مسجد گرد می آیند . عبد الرحمان به جمع آنان آمده ، (بر اساس نقل زُهْری) به مردم می گوید : من از مردم پرسیده ام . آنان هیچ کس را با عثمان ، هم پایه نمی دانند . ⁽²⁾عمّار و مقداد ، فریاد می زنند و بر انتخاب علی علیه السلام تأکید می ورزند.گفتگو در مسجد بالا می گیرد. عمّار فریاد می زند: چرا این امر را از اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله دور می گردانید؟ ⁽³⁾عبد الرحمان بن عوف ، علی علیه السلام را مخاطب قرار می دهد و می گوید : آیا با خداوند ، پیمان می بندی که چون زمام امور را بر گرفتی ، به کتاب خدا ، سیره پیامبر خدا و شیوه دو شیخ ، عمل کنی؟ امام علیه السلام می گوید : به کتاب خداوند و سیره پیامبر خدا ، در حدّ توان ، عمل می کنم . و چون از عثمان می پرسد ، عثمان پاسخ می دهد :

.

بر اساس قرآن ، سنّت پیامبر خدا و شیوه دو شیخ ، عمل خواهم کرد . عبد الرحمان ، سخن خود را با علی علیه السلام تکرار می کند . علی علیه السلام سخن پیشین را تکرار و اضافه می کند : با کتاب خداوند و سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله ، نیازی به روش هیچ کس نیست . تو کوشش داری که این امر را از من دور سازی ... . ⁽¹⁾بدین سان ، عبد الرحمان ، عثمان را به خلافت برمی گزیند و بر مسند قدرت می نشاند و یک بار دیگر ، «حق» در مسلخ تزویر و فتنه ذبح می شود . و این چنین ، کسانی که سال ها به روی پیامبر خدا شمشیر کشیده اند ، فرصت می یابند تا در سایه حمایت خلیفه پیامبر ، کار دشمنی با وی را از سر گیرند . چون علی علیه السلام چنین می بیند ، خطاب به عبد الرحمان می گوید : حَبَوتَهُ حَبوَ الدَّهرِ ، لَیسَ هذا أوَّلَ یَومٍ تَظاهَرتُم فیهِ عَلَینا ، «فَصَبْرٌ جَمِیلٌ وَ اللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَی مَا تَصِفُونَ» ⁽²⁾. وَاللّهِ ما وَلَّیتَ عُثمانَ إلّا لِیَرُدَّ الأَمرَ إلَیکَ! چه بخشش ویژه ای به او (عثمان) کردی! این ، نخستین روزی نیست که بر ضدّ ما پشت به پشت هم دادید! «پس ، صبری نیکو [ باید] ؛ و خداوند ، بر آنچه توصیف می کنید ، یاری رسان است» . به خدا سوگند ، خلافت را به عثمان نسپردی ، جز برای آن که به تو باز گردانَد! ⁽³⁾و مقداد فریاد بر می آورد :

.

من ، مانند آنچه را به اهل بیت علیهم السلام پس از پیامبرشان رسید ، ندیده ام! من از قریش در شگفتم که چگونه مردی را وا نهادند که کسی را از او عادل تر و داناتر نمی دانم! هان! به خدا سوگند ، اگر یاورانی بر آن می یافتم [ ، به نفع او قیام می نمودم]! ⁽¹⁾عمّار از سرِ سوز می گوید : ای که خبر مردنِ اسلام را می دهی! برخیز و خبر کن که : نیکی مُرد و زشتی جای آن را گرفت . ⁽²⁾آیا به راستی چنین نبود و با حاکمیّت بنی امیّه ، مرگ اسلام ، فریاد زده نمی شد ؟ و آیا جاهلیّت ، احیا نمی گشت؟ خلیفه در همان شب اوّل خلافت ، برای نماز عشا به سوی مسجد می رفت و شمع به دستان ، پیشاپیش او حرکت می کردند ، که مقداد فرمود : این ، چه بدعتی است؟! ⁽³⁾برای تعمیم و تکمیل بحث ، نکاتی را می آوریم : ۱ . آوردیم که علی علیه السلام به عبد الرحمان گفت : به خدا سوگند ، خلافت را به عثمان نسپردی ، جز برای آن که به تو باز گردانَد! علی علیه السلام بر اساس شناخت ژرف خود از احوال سیاستبازان و غوغاسالاران ، چنین حقایقی را بر مَلا می کرد ، و ای کاش در آن روز ، گوش های شنوایی می بود! شاهد این سخن بلند مولا علیه السلام ، گزارشی است که مورّخان آورده اند که : چون بیماری بر عثمانْ چیره گشت ، کاتبی را فرا خواند و گفت : «عهدی برای خلافت پس از من برای عبدالرحمان بنویس» و او نوشت. ⁽⁴⁾

.

۲ . چرا امام علیه السلام شرط عبد الرحمان را نپذیرفت؟ سال ها از رحلت پیامبر خدا می گذشت . در این سال ها دگرسانی های بسیاری به وجود آمده ، حکم های فراوانی در نقض احکام صریح پیامبر صلی الله علیه و آله صادر شده و سنّت او در موارد بسیاری وارونه گشته بود . ⁽¹⁾امام علیه السلام چگونه می توانست شرط عبد الرحمان را بپذیرد و اگر می پذیرفت و بر فرض محال می توانست زمام امور را به دست گیرد ، چه سان با آن کنار می آمد؟ و با آن دگرگونی ها چه می کرد؟ آیا مردم ، آمادگی پذیرش باز گرداندن حقایق را بر مسیر اوّل داشتند؟ دوران خلافت علی علیه السلام نشان می دهد که پاسخ ، منفی است . در دوران خلافت مولا علیه السلام ، با این که مسائل بسیاری روشن شده بود و مردم ، خود ، به علی علیه السلام روی آورده بودند ، علی علیه السلام در بسیاری از تصمیم ها دچار مشکل بود . نمونه روشن آن ، «نماز تَراویح» است . ⁽²⁾اگر سؤال را از زاویه دیگر بررسی کنیم ، علی علیه السلام را در مقابل دو فرایند می بینیم : یک . پذیرش شرط و در پیِ آن ، به حکومت رسیدن علی علیه السلام ؛ دو . نپذیرفتن شرط به سبب حق نبودنش و در پیِ آن ، از دست دادن فرصت حکومتگری . چهره دیگر سؤال ، این است که اگر امام علیه السلام شرط را قبول می کرد ، آیا عبد الرحمان با وی بیعت می نمود؟ بر اساس گزارش واقعه شورا و تدبیری که برای آن اندیشیده شده بود و نیز

.

سخنانی که علی علیه السلام با عبد الرحمان داشت ، قاطعانه می توان پاسخ را منفی دانست . علی علیه السلام با ژرف نگریِ ویژه خویش دریافت که این همه ، یکسر ، تمهیداتی برای موجّه جلوه دادن تصمیمی است که از پیش ، برنامه ریزی شده بود . بدین ترتیب ، چه بسا اگر امام علیه السلام شرط را می پذیرفت ، عثمان هم می پذیرفت و این جا بود که عبد الرحمان به دستاویزی دیگر روی می آورد (به طور مثال ، آنچه پیش تر گفته بود : لشکریان و رؤسای قبایل ، تمایل به عثمان دارند ...) و نتیجه ، باز هم انتخاب عثمان بود و در این میان ، آنچه می مانْد ، صحّت بخشیدن به روش دو شیخ (ابو بکر و عمر) از سوی علی علیه السلام بود ؛ و حاشا که علی علیه السلام فریب چنین صحنه سازی ای را بخورد ؛ او که نگاهش بسی پرده های سطحی را می درَد و حقایق را می نگرد . ۳ . فرایند شورا از پیش ، روشن بود . و از این روی ، عمر فرمان داد : هر آن کس که مخالفت کند ، گردنش زده شود . چنین بود که پس از بیعت عبد الرحمان بن عوف و سایر اعضای شورا با عثمان ، علی علیه السلام همچنان ایستاده بود و بیعت نمی کرد . پس ، عبد الرحمان بن عوف بدو گفت : «بیعت کن ، وگرنه گردنت را خواهم زد» . امام علیه السلام از خانه بیرون آمد و اصحاب شورا از پی او آمدند و گفتند : بیعت کن ، وگرنه با تو می جنگیم . ⁽¹⁾چنین است که سیّد مرتضی ، با سوز می گوید : این ، چه رضایتی است ...؟! چگونه کسی که به قتل و پیکارْ تهدید می شود ، مختار است؟!

.

و چنین است که علی علیه السلام فرمود : من ، از سَرِ ناخشنودی و کراهت ، بیعت نمودم . ⁽¹⁾۴ . به وجود آوردن طمع خلافت . نکته فرجامین ، این که عمر با این کار ، آتش طمع خلافت را عملاً در جان اعضای شورا بر افروخت . شیخ مفید رحمه اللهنوشته است : سعد بن ابی وقّاص ، خود را در برابر علی علیه السلام شخصیّتی نمی دید ؛ امّا حضورش در شورا ، در او این پندار را به وجود آورد که او نیز اهلیّت خلافت دارد . ابن ابی الحدید ، همین تحلیل را از استادش نقل کرده است و طلحه نیز در بیان برابری اش با علی علیه السلام ، از جمله ، وجود خود در شورا را دلیل می آورَد . ⁽²⁾معاویه نیز به این نکته در گفتگویی اشاره دارد . ⁽³⁾به هر حال ، عمر ، با شورایی که تعیین کرد ، یک بار دیگر بر از بین بردن «حقّ خلافت» و پاس نداشتن «حرمت خلافت» همّت گماشت و بنی امیّه را یکسر بر امّتْ مسلّط ساخت ؛ کسانی را که آن همه فساد به بار آوردند . نیز با به وجود آوردن طمع خلافت در جان کسانی چون طلحه و زبیر ، عملاً زمینه درگیری های بعد را فراهم ساخت . تأکید می ورزیم که با تتبّع کامل و بررسی دقیق این واقعه ، می توان به درستیِ این تحلیل ، دست یافت ... و خداوند ، از نیّت بندگان ، آگاه است .

.

الفصل الرابع : مبادئ الثورة علی عثمان۴ / ۱التَّرف۷۹۹۱.امام علی علیه السلام :مروج الذهب :بَنی [عُثمانُ] دارَهُ فِی المَدینَةِ ، وشَیَّدَها بِالحَجَرِ وَالکِلسِ ، وجَعَلَ أبوابَها مِنَ السّاجِ وَالعَرعَرِ ، وَاقتَنی أموالاً وجِنانا وعُیونا بِالمَدینَةِ .

وذَکَرَ عَبدُ اللّهِ بنُ عُتبَةَ أنَّ عُثمانَ یَومَ قُتِلَ کانَ لَهُ ـ عِندَ خازِنِهِ ـ مِنَ المالِ خَمسونَ ومِئَةُ ألفِ دینارٍ ، وألفُ ألفِ دِرهَمٍ ، وقیمَةُ ضِیاعِهِ بِوادِی القُری وحُنَینٍ وغَیرِهِما مِئَةُ ألفِ دینارٍ ، وخَلَّفَ خَیلاً کَثیرا وإ بِلاً . ⁽¹⁾۷۹۹۰.امام علی علیه السلام :الطبقات الکبری عن عبید اللّه بن عبد اللّه بن عُتبة :کانَ لِعُثمانَ بنِ عَفّانَ عِندَ خازِنِهِ یَومَ قُتِلَ ثَلاثونَ ألفَ ألفِ دِرهَمٍ وخَمسُمِئَةِ ألفِ دِرهَمٍ ، وخَمسونَ ومِئَةُ ألفِ دینارٍ ، فَانتُهِبَت ، وذَهَبَت . وتَرَکَ ألفَ بَعیرٍ بِالرَّبَذَةِ ، وتَرَکَ صَدَقاتٍ ـ کانَ تَصَدَّقَ بِها بِبَرادیسَ وخَیبَرَ ووادِی القُری ـ قیمَةَ مِئَتَی ألفِ دینارٍ . ⁽²⁾.

فصل چهارم : موجبات شورش بر عثمان

۴ / ۱ رفاه زدگی

فصل چهارم : موجبات شورش بر عثمان۴ / ۱رفاه زدگی۷۹۹۱.عنه علیه السلام :مروج الذهب :عثمان ، خانه اش را در مدینه بنا نهاد و آن را با سنگ و آهک ، محکم ساخت و درهایی از چوب ساج ⁽¹⁾و سرو کوهی بر آن قرار داد و اموال ، چشمه های آب و باغ هایی در مدینه به چنگ آورد .

عبد اللّه بن عُتْبه می گوید : در روزی که عثمان کشته شد ، نزد خزانه دار او صد و پنجاه هزار دینار و یک میلیون درهم ، موجودی بود و ارزش املاکش در وادی القری و حُنَین و غیر آن ، صد هزار دینار بود و اسبان و شتران بسیاری بر جای نهاد .۷۹۹۰.عنه علیه السلام :الطبقات الکبریـ به نقل از عبید اللّه بن عبد اللّه بن عتبه ـ: روزی که عثمان بن عفّان کشته شد ، نزد خزانه دار او سی میلیون و پانصد هزار درهم و صد و پنجاه هزار دینار بود که [ همگی ]غارت شد و رفت . او در ربذه ⁽²⁾، هزار شتر بر جای نهاد و زمین هایی که در برادیس و خیبر ⁽³⁾و وادی القری ⁽⁴⁾بر جای نهاد و از آنها صدقه می داد ، دویست هزار دینار می ارزید .

.

۷۹۸۹.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :تاریخ الطبری عن عبد اللّه بن عامر :کُنتُ اُفطِرُ مَعَ عُثمانَ فی شَهرِ رَمَضانَ ، فَکانَ یَأتینا بِطَعامٍ هُوَ ألیَنُ مِن طَعامِ عُمَرَ ؛ قَد رَأَیتُ عَلی مائِدَةِ عُثمانَ الدَّرمَکَ الجَیِّدَ ، وصِغارَ الضَّأنِ کُلَّ لَیلَةٍ ، وما رَأَیتُ عُمَرَ قَطُّ أکَلَ مِنَ الدَّقیقِ مَنخولاً ، ولا أکَلَ مِنَ الغَنَمِ إلّا مَسانَّها ، فَقُلتُ لِعُثمانَ فی ذلِکَ ، فَقالَ : یَرحَمُ اللّهُ عُمَرَ ! ومَن یُطیقُ ما کانَ عُمَرُ یُطیقُ ! ⁽¹⁾۷۹۸۸.عنه علیه السلام ( ـ فی وصفِ المَأخُوذِینَ علی الغِرَّةِ فی حالِ الا ) أنساب الأشراف عن سُلَیم أبی عامر :رَأَیتُ عَلی عُثمانَ بُردا ثَمَنُهُ مِئَةُ دینارٍ . ⁽²⁾۷۹۸۷.امام علی علیه السلام :الطبقات الکبری عن محمّد بن ربیعة بن الحارث :کانَ أصحابُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله یُوَسِّعونَ عَلی نِسائِهِم فِی اللِّباسِ الَّذی یُصانُ ویُتَجَمَّلُ بِهِ . ثُمَّ یَقولُ : رَأَیتُ عَلی عُثمانَ مِطرَفَ خَزٍّ ثَمَنَ مِئَتَی دِرهَمٍ ، فَقالَ : هذا لِنائِلَةَ کَسَوتُها إیّاهُ ، فَأَنَا ألبِسُهُ أسُرُّها بِهِ . ⁽³⁾۷۹۸۶.امام علی علیه السلام :الصواعق المحرقة :جاءَهُ [عُثمانَ] أبو موسی بِحِلیَةِ ذَهَبٍ وفِضَّةٍ ، فَقَسَمَها بَینَ نِسائِهِ وبَناتِهِ ، وأنفَقَ أکثَرَ بَیتِ المالِ فی ضِیاعِهِ ⁽⁴⁾ودورِهِ . ⁽⁵⁾۷۹۸۵.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ( ـ وقتی که مردی در دعای خود عرض کرد : بار الها! دن ) الأخبار الموفّقیّات عن الزُّهری :لَمّا اُتِیَ عُمَرُ بِجَوهَرِ کَسری ، وَضَعَ فِی المَسجِدِ ، فَطَلَعت عَلَیهِ الشَّمسُ فَصارَ کَالجَمرِ ، فَقالَ لِخازِنِ بَیتِ المالِ : وَیحَکَ ! أرِحنی مِن هذا ، وَاقسِمهُ بَینَ المُسلِمینَ ؛ فَإِنَّ نَفسی تُحَدِّثُنی أنَّهُ سَیَکونُ فی هذا بَلاءٌ وفِتنَةٌ بَینَ النّاسِ .

فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إن قَسَمتُهُ بَینَ المُسلِمینَ لَم یَسَعهُم ، ولَیسَ أحَدٌ یَشتَریهِ ؛ لِأَنَّ ثَمَنَهُ عَظیمٌ ، ولکِن نَدَعُهُ إلی قابِلٍ ، فَعَسَی اللّهُ أن یَفتَحَ عَلَی المُسلِمینَ فَیَشتَرِیَهُ مِنهُم مَن یَشتَریهِ . قالَ : اِرفَعهُ ، فَأَدخِلهُ بَیتَ المالِ .وقُتِلَ عُمَرُ وهُوَ بِحالِهِ ، فَأَخَذَهُ عُثمانُ ـ لَمّا وُلِّیَ الخِلافَةَ ـ فَحَلّی بِهِ بَناتِهِ .

فَقالَ الزُّهِریُّ : کُلٌّ قَد أحسَنَ ؛ عُمَرُ حینَ حَرَمَ نَفسَهُ وأقارِبَهُ ، وعُثمانُ حینَ وَصَلَ أقارِبَهُ !! ⁽⁶⁾.

۷۹۸۷.عنه علیه السلام :تاریخ الطبریـ به نقل از عبد اللّه بن عامر ـ: در ماه مبارک رمضان با عثمان افطار می کردم . او برایمان خوراکی می آورد که از خوراک عمر ، چرب و نرم تر بود . در سفره عثمان ، هر شب ، آرد سفید خوب و بزغاله های کوچک می دیدم ، در حالی که هرگز ندیدم عمر ، آرد الک شده بخورد و جز گوسفند پیر .

این را به عثمان گفتم . گفت : خدا عمر را بیامرزد! طاقت چه کسی به اندازه طاقت عمر است؟۷۹۸۶.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :أنساب الأشرافـ به نقل از سلیم ، ابو عامر ـ: روپوشی بر تن عثمان دیدم که صد دینار می ارزید .۷۹۸۵.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله ( ـ لَمّا قالَ رجلٌ فی دُعائهِ : اللّهُمّ أرِنِی ال ) الطبقات الکبریـ به نقل از محمّد بن ربیعة بن حارث ـ: اصحاب پیامبر خدا ، در لباس خانه و جشن و میهمانی ، برای زنان خود ، گشایشی فراهم می کردند . ردای پر نقش و نگاری از خز بر تن عثمان دیدم که دویست درهم می ارزید و گفت : این برای همسرم نائله است که آن را بر تن وی کرده بودم و حال ، خود می پوشم تا او را بدان خوش حال کنم .۷۹۸۴.امام علی علیه السلام :الصواعق المُحرِقة :ابو موسی ، زینت آلاتی از طلا و نقره را نزد عثمان آورد و او همه را میان زنان و دخترانش تقسیم کرد . او بیشتر بیت المال را در کشتزارها و خانه های خود هزینه کرد .۷۹۸۳.امام علی علیه السلام :الأخبار الموفّقیّاتـ به نقل از زُهْری ـ: چون گوهر کسری [ پادشاه ایران ]را نزد عمر آوردند ، او آن را در مسجد نهاد ، و هنگامی که آفتاب بر آن تابید ، چون اخگر آتش درخشید . پس به مسئول بیت المال گفت : وای بر تو! مرا از این آسوده کن و آن را میان مسلمانان تقسیم کن ؛ زیرا ندای درونی ام می گوید که به زودی این ، بلا و فتنه ای میان مردم به پا می کند .

گفت : ای امیر مؤمنان! اگر آن را میان مسلمانان قسمت کنی ، به همه نمی رسد . [ اکنون نیز ]هیچ کس آن را نمی خرد ؛ چون بسیار گران است ؛ امّا آن را می گذاریم تا شاید در آینده ، خدا بر مسلمانان گشایش دهد و کسی از آنان بتواند آن را بخرد .

[ عمر] گفت : پس ، آن را بردار و به درون بیت المال ببر .

عمر کشته شد و آن گوهر به همین حالت بود و چون عثمان به خلافت رسید ، آن را گرفت و زیور دخترانش کرد .

هر دو ، نیکو عمل کردند : عمر ، آن گاه که خود و خویشانش را از آن محروم داشت و عثمان ، آن گاه که آن را به خویشانش داد (صله رحم کرد) . .

۷۹۸۲.امام علی علیه السلام ( ـ در سفارشهای خویش به فرزندش حسن علیه السلام ـ ) تاریخ الیعقوبی :کانَ عُثمانُ جَوادا وَصُولاً بِالأَموالِ ، وقَدَّمَ أقارِبَهُ وذَوی أرحامِهِ ، فَسَوّی بَینَ النّاسِ فِی الأَعطِیَةِ . وکانَ الغالِبَ عَلَیهِ مَروانُ بنُ الحَکَمِ بنِ أبِی العاصِ ، وأبو سُفیانَ بنُ حَربٍ . ⁽¹⁾۷۹۸۱.امام کاظم علیه السلام :دول الإسلامـ فِی الثَّورَةِ عَلی عُثمانَ ـ: أخَذوا یَنقِمونَ عَلی خَلیفَتِهِم عُثمانَ ؛ لِکَونِهِ یُعطِی المالَ لِأَقارِبِهِ ، ویُوَلّیهِمُ الوِلایاتِ الجَلیلَةَ ، فَتَکَلَّموا فیهِ ، وکانَ قَد صارَ لَهُ أموالٌ عَظیمَةٌ ، ولَهُ ألفُ مَملوکٍ . ⁽²⁾۴ / ۲جَعلُ المالِ دولَةً بَینَ الأَغنِیاءِ۴ / ۲ ـ ۱اِستِئثارُ عَمِّهِ الحَکَمِ بنِ أبِی العاصِ۷۹۸۰.امام زین العابدین علیه السلام :العِقد الفرید :مَمّا نَقَمَ النّاسُ عَلی عُثمانَ أنَّهُ آوی طَریدَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله الحَکَمَ ابنَ أبِی العاصِ ، ولَم یُؤوِهِ أبو بَکرٍ ولا عُمَرُ ، وأعطاهُ مِئَةَ ألفٍ . ⁽³⁾.

۴ / ۲ گردش ثروت در میان توانگران

۴ / ۲ ـ ۱ دادن امتیازاتِ ویژه به عمویش حکم بن ابی عاص

۷۹۷۹.امام علی علیه السلام :تاریخ الیعقوبی :عثمان ، بخشنده بود و با مال ، صله رحم می کرد و نزدیکان و خویشان خود را مقدّم می داشت و در عطایای [ سایر ]مردم ، مساوات را رعایت می نمود و مروان بن حکم بن ابی عاص و ابو سفیان بن حرب بر او مسلّط بودند .۷۹۷۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ( ـ در پاسخ به سؤال ابوذر از زاهدترین مردم ـ ) دول الإسلامـ درباره شورش بر عثمان ـ: آغاز به خُرده گیری بر عثمان کردند ؛ چرا که اموال را به نزدیکان خود می داد و حکومت ایالت های مهم را به آنان می سپرد . پس ، لب به اعتراض گشودند . او اموال بسیاری را از آنِ خود کرده بود و هزار برده داشت .۴ / ۲گردش ثروت در میان توانگران۴ / ۲ ـ ۱دادن امتیازاتِ ویژه به عمویش حکم بن ابی عاص۷۹۸۰.الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :العِقد الفرید :از چیزهایی که مردم را بر عثمان شوراند ، باز گرداندن رانده شده پیامبر خدا (حَکَم بن ابی عاص) بود ؛ کسی که ابو بکر و عمر نیز بازگشتش را نپذیرفته بودند . [ عثمان ،] صد هزار سکّه به او عطا کرد .

.

۷۹۷۹.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :أنساب الأشراف عن ابن عبّاس :کانَ مِمّا أنکَروا عَلی عُثمانَ أنَّهُ وَلَّی الحَکَمَ ابنَ أبِی العاصِ صَدَقاتِ قُضاعَةَ ⁽¹⁾، فَبَلَغَت ثَلاثَمِئَةِ ألفِ دِرهَمٍ ، فَوَهَبَها لَهُ حینَ أتاهُ بِها . ⁽²⁾راجع : ص ۱۳۴ (تولیة أعداء الإسلام من أقربائه علی البلاد) .

۴ / ۲ ـ ۲اِستِئثارُ ابنِ عَمِّهِ مَروانَ بنِ الحَکَمِ۷۹۷۵.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :تاریخ الیعقوبی :أغزی عُثمانُ النّاسَ إفرِیقِیَّةً ⁽³⁾سَنَةَ سَبعٍ وعِشرینَ ... وکَثُرَتِ الغَنائِمُ ، وَبَلَغَت ألفَی ألفِ دینارٍ وخَمسَمِئَةِ ألفِ دینارٍ وعِشرینَ ألفَ دینارٍ .

ورَوی بَعضُهُم : أنَّ عُثمانَ زَوَّجَ ابنَتَهُ مِن مَروانَ بنِ الحَکَمِ ، وأمَرَ لَهُ بِخُمُسِ هذَا المالِ . ⁽⁴⁾۷۹۷۴.عنه صلی الله علیه و آله :أنساب الأشراف عن عبد اللّه بن الزُّبیر :أغزانا عُثمانُ سَنَةَ سَبعٍ وعِشرینَ إفرِیقِیَّةً ، فَأَصابَ عَبدُ اللّهِ بنُ سَعدِ بنِ أبی سَرحٍ غَنائِمَ جَلیلَةً ، فَأَعطی عُثمانُ مَروانَ بنَ الحَکَمِ خُمُسَ الغَنائِمِ . ⁽⁵⁾.

۴ / ۲ ـ ۲ دادن امتیازاتِ ویژه به پسر عمویش مروان بن حَکَم

۷۹۷۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :أنساب الأشرافـ به نقل از ابن عبّاس ـ: از جمله چیزهایی که بر عثمانْ خرده گرفتند ، آن بود که گردآوری زکات قُضاعه ⁽¹⁾را به حَکَم بن ابی عاص سپرد . زکات گردآوری شده به سیصد هزار درهم رسید و چون آنها را آورد ، عثمان ، همه را به او بخشید .ر . ک : ص ۱۳۵ (حاکم کردن برخی دشمنان اسلام از میان نزدیکانش بر سرزمین های اسلامی) .

۴ / ۲ ـ ۲دادن امتیازاتِ ویژه به پسر عمویش مروان بن حَکَم۷۹۶۹.امام علی علیه السلام ( ـ در سفارش به فرزند خود حسن علیه السلام ـ ) تاریخ الیعقوبی :در سال ۲۷ هجری ، عثمان ، مردم را برای فتح افریقا گسیل داشت ... غنائم فراوانی به دست آمد که به دو میلیون و پانصد و بیست هزار دینار رسید . برخی روایت کرده اند که عثمان ، دخترش را به همسری مروان بن حکم در آورد و یک پنجم این مال را به او داد .۷۹۶۸.امام علی علیه السلام :أنساب الأشرافـ به نقل از عبد اللّه بن زبیر ـ: در سال ۲۷ هجری ، عثمان ، ما را برای جنگ به افریقا گسیل داشت . عبد اللّه بن سعد بن ابی سَرح ، به غنیمت های پر ارزشی دست یافت و عثمان ، یک پنجم (خُمس) غنیمت ها را به مروان بن حکم بخشید .

.

۷۹۶۷.امام علی علیه السلام :تاریخ أبی الفداء :أقطَعَ [عُثمانُ] مَروانَ بنَ الحَکَمِ فَدَکَ ⁽¹⁾، وهِیَ صَدَقَةُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله الَّتی طَلَبَتها فاطِمَةُ میراثا ! فَرَوی أبو بَکرٍ عَن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله : نَحنُ مَعاشِرَ الأَنبِیاءِ لا نُوَرِّثُ ، ما تَرَکناهُ صَدَقَةٌ . ولَم تَزَل فَدَکُ فی یَد مَروانَ وبَنیهِ إلی أن تَوَلّی عُمَرُ بنُ عَبدِ العَزیزِ ، فَانتَزَعَها مِن أهلِهِ ورَدَّها صَدَقَةً . ⁽²⁾۷۹۷۳.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :شرح نهج البلاغة :أمَرَ [عُثمانُ] ... لِمَروانَ بنِ الحَکَمِ بِمِئَةِ ألفٍ مِن بَیتِ المالِ ، وقَد کانَ زَوَّجَهُ ابنَتَهُ اُمَّ أبانٍ ، فَجاءَ زَیدُ بنُ أرقَمَ ـ صاحِبُ بَیتِ المالِ بِالمَفاتیحِ ، فَوَضَعَها بَین یَدَی عُثمانَ وبَکی ، فَقالَ عُثمانُ : أ تَبکی أن وَصَلتُ رَحِمی ! ! قالَ : لا ... وَاللّهِ لَو أعطَیتَ مَروانَ مِئَةَ دِرهَمٍ لَکانَ کَثیرا ! ! فَقالَ : ألقِ المَفاتیحَ یَابنَ أرقَمَ ؛ فَإِنّا سَنَجِدُ غَیرَکَ . ⁽³⁾۷۹۷۲.عنه علیه السلام :أنساب الأشراف عن اُمّ بکر بنت المِسوَر :لَمّا بَنی مَروانُ دارَهُ بِالمَدینَةِ دَعَا النّاسَ إلی طَعامِهِ ، وکانَ المِسوَرُ فیمَن دَعا ، فَقالَ مَروانُ وهُوَ یُحَدِّثُهُم : وَاللّهِ ، ما أنفَقتُ فی داری هذِهِ مِن مالِ المُسلِمینَ دِرهما فَما فَوقَهُ !

فَقالَ المِسوَرُ : لَو أکَلتَ طَعامَکَ وسَکَتَّ لَکانَ خَیرا لَکَ ! لَقَد غَزَوتَ مَعَنا إفریقِیَّةً وأنَّکَ لَأَقَلُّنا مالاً ورَقیقا وأعوانا ، وأخَفُّنا ثَقَلاً ، فَأَعطاکَ ابنُ عَفّان خُمُسَ إفریقِیَّةٍ ، وعَمِلتَ عَلَی الصَّدَقاتِ فَأَخَذت أموالَ المُسلِمینَ ! ! ⁽⁴⁾.

۷۹۷۱.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :تاریخ أبی الفداء :عثمان ، فَدَک ⁽¹⁾را به مروان بن حکم داد ، در حالی که آن ، صدقه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بود که چون فاطمه علیها السلام به عنوان میراث ، مطالبه اش کرد ، ابو بکر از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله روایت کرد که : «ما پیامبران ، آنچه را بر جای می نهیم ، صدقه است ، نه ارث» .

فدک ، پیوسته در دست مروان و پسرانش بود ، تا آن که عمر بن عبد العزیز ، خلیفه شد و آن را از تصرف کنندگانش گرفت و صدقه اش گردانْد .۷۹۷۰.الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :شرح نهج البلاغة :هنگامی که عثمان ، دخترش اُمّ اَبان را به همسری مروان در آورد ، فرمان داد تا از بیت المال ، صد هزار [ درهم] به وی بدهند .

پس ، زید بن ارقم ، مسئول بیت المال ، کلیدها [ ی بیت المال] را آورد و جلوی عثمان نهاد و گریست .

عثمان گفت : آیا به خاطر این که صله رحم می کنم ، می گریی؟

گفت : نه ... . به خدا سوگند ، اگر به مروان صد درهم نیز بدهی ، زیاد داده ای!

عثمان گفت : ای ابن ارقم! کلیدها را بگذار که به زودی ، کس دیگری را [ به جای تو ]می یابیم .۷۹۶۹.عنه علیه السلام ( ـ مِن وصایاهُ لابنِهِ الحسنِ علیه السلام ـ ) أنساب الأشرافـ به نقل از اُمّ بَکر، دختر مِسوَر ـ: چون مروانْ خانه اش را در مدینه ساخت ، مردم را به مهمانی دعوت کرد و مِسوَر نیز در میان دعوت شدگان بود .

مروان در گفتگویش با آنان گفت : به خدا سوگند ، برای این خانه ام ، درهمی یا بیشتر را از بیت المال مسلمانان هزینه نکرده ام .

مسور گفت : اگر غذایت را می خوردی و ساکت می ماندی ، برایت بهتر بود! تو همراه ما در افریقا جنگیدی ، در حالی که دارایی و بَرده و کارگر و اعتبارت ، از همه ما کم تر بود . [ عثمان ]ابن عفّان ، خُمس [ غنیمت]های افریقا را به تو داد ، و [ نیز ]کارگزار گردآوری زکات بودی و دارایی های مسلمانان را ربودی!! .

۴ / ۲ ـ ۳اِستِئثارُ ابنِ عَمِّهِ الحارِثِ بنِ الحَکَمِ۷۹۶۶.امام علی علیه السلام :المعارف لابن قتیبة :تَصَدَّقَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِمَهزورٍ ـ مَوضِعِ سوقِ المَدینَةِ ـ عَلَی المُسلِمینَ ، فَأَقطَعَها عُثمانُ الحارِثَ بنَ الحَکَمِ ؛ أخا مَروانَ بنِ الحَکَمِ ، وأقطَعَ مَروانَ فَدَکَ وهِیَ صَدَقَةُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ⁽¹⁾.۷۹۶۵.امام علی علیه السلام :أنساب الأشراف عن اُمّ بکر عن أبیها :قَدِمَت إبِلُ الصَّدَقَةِ عَلی عُثمانَ ، فَوَهَبَها لِلحارِثِ بنِ الحَکَمِ بنِ أبِی العاصِ . ⁽²⁾۷۹۶۴.امام علی علیه السلام :شرح نهج البلاغة :أنکَحَ [عُثمانُ] الحارِثَ بنَ الحَکَمِ ابنَتَهُ عائِشَةَ ، فَأَعطاهُ مِئَةَ ألفٍ مِن بَیتِ المالِ أیضا ، بَعدَ صَرفهِ زَیدَ بنَ أرقَمَ عَن خَزنِهِ . ⁽³⁾۴ / ۲ ـ ۴اِستِئثارُ صِهرِهِ عَبدِ اللّهِ بنِ خالِدٍ۷۹۶۱.امام علی علیه السلام :تاریخ المدینة عن محمّد بن سلام عن أبیه :قالَ عَبدُ اللّهِ بنُ خالِدٍ لِعَبدِ اللّهِ بنِ عُمَرَ : کَلِّم أمیرَ المُؤمِنینَ عُثمانَ ؛ فَإِنَّ لی عِیالاً وعَلَیَّ دَینا . فَقالَ : کَلِّمهُ ، فَإِنَّکَ تَجِدُهُ بَرّا وَصولاً . فَکَلَّمَهُ ، فَزَوَّجَهُ بِنتَهُ ، وأعطاهُ مِئَةَ ألفٍ . ⁽⁴⁾۷۹۶۰.امام علی علیه السلام :تاریخ الیعقوبی :زَوَّجَ عُثمانُ بِنتَهُ مِن عَبدِ اللّهِ بنِ خالِدِ بنِ اُسَیدٍ ، وأمَرَ لَهُ بِسِتِّمِئَةِ ألفِ دِرهَمٍ ، وکَتَبَ إلی عَبدِ اللّهِ بنِ عامِرِ أن یَدفَعَها إلَیهِ مِن بَیتِ مالِ البَصرَةِ . ⁽⁵⁾.

۴ / ۲ ـ ۳ دادن امتیازاتِ ویژه به پسر عمویش حارث بن حَکَم

۴ / ۲ ـ ۴ دادن امتیازاتِ ویژه به دامادش عبد اللّه بن خالد

۴ / ۲ ـ ۳دادن امتیازاتِ ویژه به پسر عمویش حارث بن حَکَم۷۹۵۷.امام علی علیه السلام :المعارف ، ابن قتیبه :پیامبر خدا ، مَهزور (جایگاه بازار مدینه) را صدقه ای برای مسلمانان قرار داد ؛ ولی عثمان ، آن را به حارث بن حکم ، برادر مروان بن حکم ، داد و فدک را نیز به مروان بخشید که آن نیز صدقه پیامبر خدا بود .۷۹۶۶.عنه علیه السلام :أنساب الأشرافـ به نقل از اُمّ بکر ، از پدرش عثمان ـ: شترانی را که به عنوان زکات گرفته شده بود ، نزد عثمان آوردند . او نیز آنها را به حارث بن حکم بن ابی عاص بخشید .۷۹۶۵.عنه علیه السلام :شرح نهج البلاغة :عثمان ، دخترش عایشه را به همسری حارث بن حکم در آورد و از بیت المال ، صد هزار [ سکّه ]به او بخشید . این ، پس از آن بود که زید بن ارقم را از خزانه داری اش برکنار کرد .۴ / ۲ ـ ۴دادن امتیازاتِ ویژه به دامادش عبد اللّه بن خالد۷۹۶۲.عنه علیه السلام :تاریخ المدینةـ به نقل از محمّد بن سلام ، از پدرش ـ: عبد اللّه بن خالد به عبد اللّه بن عمر گفت : عیالوار و بدهکار بودنم را با امیر مؤمنان ، عثمان ، در میان بگذار .

گفت : خودت با او سخن بگو ، که او را نیکوکار و صله رحم کننده می یابی .

[ عبداللّه بن خالد ] به او گفت . او هم دخترش را به همسری اش در آورد و صد هزار [ سکّه] به او بخشید .۷۹۶۱.عنه علیه السلام :تاریخ الیعقوبی :عثمان ، دخترش را به همسری عبد اللّه بن خالد بن اُسَید در آورد و فرمان داد تا ششصد هزار درهم به او بدهند و به عبد اللّه بن عامر [ والی خود در بصره ]نوشت که آن را از بیت المال بصره به او بدهد .

.

۷۹۶۰.عنه علیه السلام :المعارف لابن قتیبة :وطَلَبَ إلَیهِ [ إلی عُثمانَ ]عَبدُ اللّهِ بنُ خالِدِ بنِ اُسَیدٍ صِلةً ، فَأَعطاهُ أربَعَمِئَةِ ألفِ دِرهَمٍ . ⁽¹⁾۷۹۵۹.عنه علیه السلام :أنساب الأشراف عن أبی مِخنَف :کانَ عَلی بَیتِ مالِ عُثمانَ عَبدُ اللّهِ بنُ الأَرقَمِ ... ، فَاستَسلَفَ عُثمانُ مِن بَیتِ المالِ مِئَةَ ألفِ دِرهَمٍ ، وکَتَبَ عَلَیهِ بِها عَبدُ اللّهِ بنُ الأَرقَمِ ذِکرَ حَقٍّ لِلمُسلِمینَ ، وأشهَدَ عَلَیهِ عَلِیّا ، وطَلحَةَ ، وَالزُّبَیرَ ، وسَعدَ بنَ أبی وَقّاصٍ ، وعَبدَ اللّهِ بنَ عُمَرَ ، فَلَمّا حَلَّ الأَجَلُ رَدَّهُ عُثمانُ .

ثُمَّ قَدِمَ عَلَیهِ عَبدُ اللّهِ بنُ خالِدِ بنِ اُسَیدِ بنِ أبِی العیصِ ـ مِن مَکَّةَ ـ وناسٌ مَعَهُ غُزاةً ، فَأَمَرَ لِعَبدِ اللّهِ بِثَلاثِمِئَةِ ألفِ دِرهَمٍ ، ولِکُلِّ رَجُلٍ مِنَ القَومِ بِمِئَةِ ألفِ دِرهَمٍ ، وصَکَّ بِذلِکَ إلَی ابنِ أرقَمَ ، فَاستَکثَرَهُ ، ورَدَّ الصَّکَّ لَهُ .

ویُقالُ : إنَّهُ سَأَلَ عُثمانَ أن یَکتُبَ عَلَیهِ بِهِ ذِکرَ حَقٍّ ، فَأَبی ذلِکَ ، فَامتَنَعَ ابنُ الأَرقَمِ مِن أن یَدفَعَ المالَ إلَی القَومِ . فَقالَ لَهُ عُثمانُ : إنَّما أنتَ خازِنٌ لَنَا ، فَما حَمَلَکَ عَلی ما فَعَلتَ ؟ ! !

فَقالَ ابنُ الأَرقَمِ : کُنتُ أرانی خازِنا لِلمُسلِمینَ ، وإنَّما خازِنُکَ غُلامُکَ ! ! وَاللّهِ لا ألی لَکَ بَیتَ المالِ أبَدا . وجاءَ بِالمَفاتیحِ فَعَلَّقَها عَلَی المِنبَرِ ، ویُقالُ : بَل ألقاها إلی عُثمانَ . فَدَفَعها عُثمانُ إلی ناتِلٍ مَولاهُ ، ثُمَّ وَلّی زَیدَ بنَ ثابِتٍ الأَنصارِیَّ بَیتَ المالِ ، وأعطاهُ المَفاتیحَ . ⁽²⁾.

۷۹۵۸.عنه علیه السلام :المعارف ، ابن قتیبه :عبد اللّه بن خالد بن اُسَید از عثمان درخواستِ صله کرد . عثمان نیز به او چهار صد هزار درهم عطا کرد .۷۹۵۷.عنه علیه السلام :أنساب الأشرافـ به نقل از ابو مِخْنَف ـ: عبد اللّه بن ارقم ⁽¹⁾خزانه دار عثمان بود ... . عثمان ، صد هزار درهم از بیت المال قرض گرفت و عبد اللّه بن ارقم گواهی ای بر آن نوشت ؛ چون حقّ مسلمانان بود . او علی علیه السلام ، طلحه ، زبیر ، سعد بن ابی وقّاص و عبد اللّه بن عمر را بر آن ، گواه گرفت . پس چون موعدش رسید ، عثمانْ آن را ادا کرد .

سپس عبد اللّه بن خالد بن اُسَید بن ابی عیص از مکّه بر عثمان وارد شد و رزمندگانی با او بودند . عثمان فرمان داد که به عبد اللّه ، سیصد هزار درهم بدهند و نیز به هر یک از همراهان او صد هزار درهم و آن را به ابن ارقم حواله کرد ؛ امّا او آن را گزاف شمرد و حواله را به وی باز گرداند .

نیز گفته می شود که : ابن ارقم از عثمان خواست که گواهیِ آن را بنویسد تا حقیقتْ معلوم باشد ؛ امّا عثمان ، خودداری ورزید .

ابن ارقم نیز از پرداخت مال به آنان امتناع کرد .

عثمان به او گفت : تو خزانه دار مایی . پس چه چیزْ تو را به این کار وا داشت؟

ابن ارقم گفت : من خود را خزانه دار مسلمانان می دانم . خزانه دار تو غلام توست! به خدا سوگند که هرگز برای تو مسئولیّت بیت المال را نمی پذیرم . سپس کلیدها را آورد و بر منبر آویخت . نیز گفته می شود که آنها را پیش عثمان انداخت .

عثمان ، آنها را به ناتل ، غلام آزاد شده اش داد . سپس بیت المال را به زید بن ثابت انصاری سپرد و کلیدها را به او داد . .

۴ / ۲ ـ ۵ما أعطی سَعیدَ بنَ العاصِ۷۹۵۴.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :أنساب الأشراف عن أبی مِخنَف والواقِدی :أنکَرَ النّاسُ عَلی عُثمانَ إعطاءَهُ سَعیدَ بنَ العاصِ ۱ مِئَةَ ألفِ دِرهَمٍ ، فَکَلَّمَهُ عَلِیٌّ وَالزُّبَیرُ وطَلحَةُ وسَعدٌ وعَبدُ الرَّحمنِ بنُ عَوفٍ فی ذلِکَ فَقالَ : إنَّ لَهُ قَرابةً ورَحِما !

قالوا : أفَما کانَ لِأَبی بَکرٍ وعُمَرَ قَرابَةٌ وذَوو رَحِمٍ ؟ !

فَقالَ : إنَّ أبا بَکرٍ وعُمَرَ کانا یَحتَسِبانِ فی مَنعِ قَرابَتِهِما ، وأنَا أحتَسِبُ فی إعطاءِ قَرابتی . ⁽¹⁾.

۴ / ۲ ـ ۵ آنچه به سعید بن عاص داد

۴ / ۲ ـ ۵آنچه به سعید بن عاص داد۷۹۵۵.عنه صلی الله علیه و آله :أنساب الأشرافـ به نقل از ابو مِخنَف و واقدی ـ: مردم ، بخشش صد هزار درهمی عثمان به سعید بن عاص ۱ را زشت شمردند و علی علیه السلام ، زبیر ، طلحه ، سعد و عبد الرحمان بن عوف در این باره با او گفتگو کردند .

عثمان گفت : او از نزدیکان و خویشاوندان من است .

گفتند : آیا ابو بکر و عمر ، نزدیک و خویشاوند نداشتند؟

گفت : ابو بکر و عمر ، پاداش خویش را در منع از خویشان می جستند و من ، در اعطای به نزدیکانم می جویم .

.

۴ / ۲ ـ ۶ما أعطی أبا سُفیانَ بنَ حَربٍ۷۹۵۲.تنبیه الخواطر ( ـ به نقل از حنظله اُسَیدی از کاتبان پیامبر صلی ال ) شرح نهج البلاغة :أعطی [ عثمانُ ] أبا سُفیانَ بنَ حَربٍ مِئَتَی ألفٍ مِن بَیتِ المالِ ، فِی الیَومِ الَّذی أمَرَ فیهِ لِمَروانَ بنِ الحَکَمِ بِمِئَةِ ألفٍ مِن بَیتِ المالِ . ⁽¹⁾۴ / ۲ ـ ۷ما أعطی عَبدَ اللّهِ بنَ أبی سَرحٍ۷۹۵۰.بحار الأنوار :الکامل فی التاریخ :إنَّهُ [ عُثمانَ ] أعطی عَبدَ اللّهِ خُمُسَ الغَزوَةِ الاُولی ، وأعطی مَروانَ خُمُسَ الغَزوَةِ الثّانِیَةِ ؛ الَّتِی افتُتِحَت فیها جَمیعُ إفریقِیَّةٍ . ⁽²⁾۷۹۴۹.بحار الأنوار :شرح نهج البلاغة :أعطی [ عثمانُ ] عَبدَ اللّهِ بنَ أبی سَرحٍ جمیعَ ما أفاءَ اللّهُ عَلَیهِ مِن فَتحِ إفریقِیَّةٍ بِالمَغرِبِ ؛ وهِیَ مِن طَرابلُسَ ⁽³⁾الغَربِ إلی طَنجَةَ ⁽⁴⁾، مِن غَیرِ أن یَشرَکَهُ فیهِ أحَدٌ مِنَ المُسلِمینَ . ⁽⁵⁾راجع : ص ۱۳۴ (تولیة أعداء الإسلام من أقربائه علی البلاد) .

.

۴ / ۲ ـ ۶ آنچه به ابو سفیان بن حرب داد

۴ / ۲ ـ ۷ آنچه به عبد اللّه بن ابی سَرح داد

۴ / ۲ ـ ۶آنچه به ابو سفیان بن حرب داد۷۹۴۸.امام علی علیه السلام :شرح نهج البلاغة :در همان روزی که عثمانْ فرمان داد که از بیت المال ، صد هزار سکّه به مروان بن حکم بدهند ، نیز از بیت المال ، دویست هزار سکّه به ابو سفیان بن حرب داد .۴ / ۲ ـ ۷آنچه به عبد اللّه بن ابی سَرح داد۷۹۴۵.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الکامل فی التاریخ :عثمان، خُمس [غنیمت های ]پیکار نخست افریقا ⁽¹⁾را به عبد اللّه و خُمس [ غنیمت ]پیکار دوم برای فتح همه افریقا را به مروان داد .۷۹۴۸.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :شرح نهج البلاغة :عثمان ، همه آنچه را در جریان فتح غرب افریقا ، از طرابلس غربی ⁽²⁾تا طَنجه ⁽³⁾به دست آورده بود ، به عبد اللّه بن ابی سَرح داد ، بی آن که یک نفر از مسلمانان را با او شریک کند .ر . ک : ص ۱۳۵ (حاکم کردن برخی دشمنان اسلام از میان نزدیکانش بر سرزمین های اسلامی) .

.

۴ / ۲ ـ ۸ما أعطی زَیدَ بنَ ثابِتٍ۷۹۴۴.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الشافی عن الواقدی :إنَّ زَیدَ بنَ ثابِتٍ اِجتَمَعَ عَلَیهِ عِصابَةٌ مِنَ الأَنصارِ وهُوَ یَدعوهُم إلی نَصرِ عُثمانَ ، فَوَقَفَ عَلَیهِ جَبَلَةُ بنُ عَمرِو بنِ حَیَّةٍ المازِنِیُّ ، فَقالَ لَهُ جَبَلَةُ : ما یَمنَعُکَ یا زَیدُ أن تَذُبَّ عَنهُ ! أعطاکَ عَشرَةَ آلافِ دینارٍ ، وأعطاکَ حَدائِقَ مِن نَخلٍ لَم تَرِث مِن أبیکَ مِثلَ حَدیقَةٍ مِنها ! ! ⁽¹⁾۷۹۴۳.امام زین العابدین علیه السلام :أنساب الأشراف :لَمّا أعطی عُثمانُ ... زَیدَ بنَ ثابِتٍ الأَنصارِیَّ مِئَةَ ألفِ دِرهَمٍ ، جَعَلَ أبو ذَرٍّ یَقولُ : بَشِّرِ الکانِزینَ بِعَذابٍ ألیمٍ ، ویَتلو قَولَ اللّهِ عَزَّوجَلَّ : «وَالَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ» الآیة ⁽²⁾. ⁽³⁾۷۹۴۲.امام زین العابدین علیه السلام :أنساب الأشراف عن أبی مِخنَف :إنَّ زَیدَ بنَ ثابِتٍ الأَنصارِیَّ قالَ : یا مَعشَرَ الأَنصارِ ، إنَّکُم نَصَرتُمُ اللّهَ ونَبِیَّهُ ، فَانصُروا خَلیفَتَهُ . فَأَجابَهُ قَومٌ مِنهُم ؛ فَقالَ سَهلُ بنُ حُنَیفٍ : یا زَیدُ ، أشبَعَکَ عُثمانُ مِن عِضدانِ المَدینَةِ . ⁽⁴⁾۷۹۴۴.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :مروج الذهب عن سعید بن المُسَیَّب :إنَّ زَیدَ بنَ ثابِتٍ حینَ ماتَ خَلَّفَ مِنَ الذَّهَبِ وَالفِضَّةِ ما کانَ یُکسَرُ بِالفُؤوسِ ، غَیرَ ما خَلَّفَ مِنَ الأَموالِ وَالضِّیاعِ بِقیمَةِ مِئَةِ ألفِ دینارٍ . ⁽⁵⁾.

۴ / ۲ ـ ۸ آنچه به زید بن ثابت داد

۴ / ۲ ـ ۸آنچه به زید بن ثابت داد۷۹۴۱.امام علی علیه السلام :الشافیـ به نقل از واقدی ـ: گروهی از انصار ، گرد زید بن ثابتْ جمع شده بودند و او آنان را به یاری عثمان فرا می خواند که جبلة بن عمرو بن حَیّه مازِنی در برابرش ایستاد و به او گفت : ای زید! چرا از او دفاع نکنی که ده هزار دینار به تو داد و نخلستان هایی را به تو بخشید که مانند یکی از آنها را نیز از پدرت به ارث نبردی !۷۹۴۰.امام علی علیه السلام :أنساب الأشراف :چون عثمانْ صد هزار درهم به زید بن ثابت انصاری عطا کرد ، ابو ذر ، شروع به گفتن این سخن کرد که : «زراندوزان را به عذابی دردناک بشارت ده» و گفته خدای عز و جل را می خواند : «و کسانی را که طلا و نقره می اندوزند [ و آن را در راه خدا انفاق نمی کنند ، به عذابی دردناک ، بشارت بده]» .۷۹۳۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :أنساب الأشرافـ به نقل از ابو مِخْنَف ـ: زید بن ثابت انصاری گفت : ای گروه انصار! شما خدا و پیامبرش را یاری کردید . پس ، جانشین او را نیز یاری کنید .

گروهی او را جواب گفتند . سهل بن حُنَیف گفت : ای زید! عثمان،تو را از عضیده های ⁽¹⁾مدینه سیراب کرده است.۷۹۳۸.بحار الأنوار :مروج الذهبـ به نقل از سعید بن مُسَیَّب ـ: چون زید بن ثابت در گذشت ، آن قدرْ زر و سیم بر جای نهاد که با تبر شکسته [ و قسمت ]می شد و این ، افزون بر دارایی ها و کشتزارهایش بود که صد هزار دینار می ارزید .

.

۴ / ۲ ـ ۹ما أعطَی ابنَ شَریکِهِ فِی الجاهِلِیَّةِ۷۹۳۹.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :تاریخ الطبری عن سحیم بن حَفصٍ :کانَ رَبیعَةُ بنُ الحارِثِ بنِ عَبدِ المُطَّلِبِ شَریکَ عُثمانَ فِی الجاهِلِیَّةِ ، فَقالَ العَبّاسُ بنُ رَبیعَةَ لِعُثمانَ : اُکتُب لی إلَی ابنِ عامِرٍ یُسلِفُنی مِئَةَ ألفٍ . فَکَتَبَ ، فَأَعطاهُ مِئَةَ ألفٍ ؛ وَصَلَهُ بِها ، وأقطَعَهُ دارَهُ ؛ دارَ العَبّاسِ بنِ رَبیعَةَ الیَومَ . ⁽¹⁾۴ / ۲ ـ ۱۰ما أعطی طَلحَةَ بنَ عُبَیدِ اللّهِ۷۹۳۶.امام کاظم علیه السلام ( ـ به گاه حضور بر سر گوری ـ ) أنساب الأشراف عن موسی بن طلحة :أعطی عُثمانُ طَلحَةَ ـ فی خِلافَتِهِ مِئَتَی ألفِ دینارٍ . ⁽²⁾۷۹۳۵.امام کاظم علیه السلام :تاریخ المدینة عن موسی بن طَلحَة :أوَّلُ مَن أقطَعَ بِالعِراقِ عُثمانُ بن عَفّانَ قَطائِعَ مِمّا کانَ مِن صَوافی آلِ کَسری ، ومِمّا جَلا عَنهُ أهلُهُ ، فَقَطَعَ ⁽³⁾لِطَلحَةَ ابنِ عُبَیدِ اللّهِ النَّشاستَجَ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾۷۹۳۴.امام باقر علیه السلام :تاریخ الطبری :قالَ خُنَیسُ بنُ فُلانٍ : ما أجوَدَ طَلحَةَ بنَ عُبَیدِ اللّهِ ! فَقالَ سَعیدُ بنُ العاصِ : إنَّ مَن لَهُ مثلُ النَّشاستَجِ لَحَقیقٌ أن یَکونَ جَوادا ، وَاللّهِ لَو أنَّ لی مِثلَهُ لَأَعاشَکُمُ اللّهُ عَیشا رَغَدا . ⁽⁶⁾۷۹۳۷.الإمامُ العسکریُّ علیه السلام :شرح نهج البلاغة عن عثمان :وَیلی عَلَی ابنِ الحَضرَمِیَّةِ ؛ یَعنی طَلحَةَ ، أعطَیتُهُ کَذا وکَذا بُهارا ⁽⁷⁾ذَهَبا ، وهُوَ یَرومُ ⁽⁸⁾دَمی ؛ یُحَرِّضُ عَلی نَفسی ، اللّهُمَّ لا تُمَتِّعهُ بِهِ ، ولَقِّهِ عَواقِبَ بَغیِهِ . ⁽⁹⁾.

۴ / ۲ ـ ۹ آنچه به پسر شریکِ دوران جاهلیّتش داد

۴ / ۲ ـ ۱۰ آنچه به طلحة بن عبید اللّه داد

۴ / ۲ ـ ۹آنچه به پسر شریکِ دوران جاهلیّتش داد۷۹۳۴.. الإمامُ الباقرُ علیه السلام :تاریخ الطبریـ به نقل از سحیم بن حفص ـ: ربیعة بن حارث بن عبد المطّلب ، شریک عثمان در دوران جاهلیّت بود .

عبّاس بن ربیعه به عثمان گفت : به ابن عامر بنویس که صد هزار به من وام بدهد .

او نوشت و ابن عامر ، صد هزار به او داد و عثمان با آن ، صله رحم کرد و خانه فعلی عبّاس بن ربیعه را نیز به او بخشید .۴ / ۲ ـ ۱۰آنچه به طلحة بن عبید اللّه داد۷۹۱۷.امام صادق علیه السلام :أنساب الأشرافـ به نقل از موسی بن طلحه ـ: عثمان در دوران خلافتش دویست هزار دینار به طلحه بخشید .۷۹۱۸.عنهُ علیه السلام ( ـ لمّا سُئلَ عن الزاهِدِ فی الدنیا ـ ) تاریخ المدینةـ به نقل از موسی بن طلحه ـ: عثمان ، نخستین کسی بود که در عراق ، قطعه هایی را از زمین های ویژه (اراضی خالصه) فرمان روایان ایران و نیز جاهایی را که صاحبان آنها کوچ کرده بودند ، به افراد بخشید و از جمله ، نَشاستَج ⁽¹⁾را به طلحة بن عبید اللّه داد .۷۹۱۹.عنه علیه السلام :تاریخ الطبری :خُنَیس بن فلان گفت : چه قدر طلحة بن عبید اللّه بخشنده است! سعید بن عاص گفت : کسی که ملکی همچون نشاستج داشته باشد ، شایسته است که بخشنده باشد . به خدا سوگند ، اگر من مانند آن را داشتم ، زندگی پر برکتی را برای شما فراهم می آوردم .۷۹۲۰.الإمامُ الرِّضا علیه السلام ( ـ لَمّا سُئلَ عن صِفَةِ الزاهِدِ ـ ) شرح نهج البلاغةـ به نقل از عثمان ـ: وای بر پسر حَضْرَمیّه (طلحه) ! باری گران از طلا به او بخشیدم و اینک او به دنبال ریختن خون من است و [ مردم را] بر من می شورانَد . خدایا! او را از آن ، بهره مند مگردان و سرانجامِ سرکشی اش را به او برسان!

.

۴ / ۲ ـ ۱۱ما أعطَی الزُّبَیرَ۷۹۱۸.امام صادق علیه السلام ( ـ در پاسخ به این که زاهدِ به دنیا کیست؟ ـ ) الطبقات الکبری عن أبی حصین :إنَّ عُثمانَ أجازَ الزُّبَیرَ بنَ العَوّامِ بِسِتِّمِئَةِ ألفٍ ، فَنَزَلَ عَلی أخوالِهِ ؛ بَنی کاهِلٍ ، فَقالَ : أیُّ المالِ أجوَدُ ؟ قالوا : مالُ أصبَهانَ . قالَ : أعطونی مِن مالِ أصبَهانَ . ⁽¹⁾۷۹۱۹.امام صادق علیه السلام :الطبقات الکبری عن عُروَة :کانَ لِلزُّبَیرِ بِمِصرَ خِطَطٌ ⁽²⁾، وبِالإِسکَندَرِیَّةِ خِطَطٌ ، وبِالکوفَةِ خِطَطٌ ، وبِالبَصرَةِ دورٌ ، وکانَت لَهُ غَلّاتٌ تَقدَمُ عَلَیهِ مِن أعراضِ المَدینَةِ . ⁽³⁾راجع : ج ۴ ص ۵۲۲ (الزبیر بن العوّام) .

۴ / ۲ ـ ۱۲ثَروَةُ عَبدِ الرَّحمنِ بنِ عَوفٍ۷۹۲۳.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :تاریخ المدینة عن عثمانـ لِعَبدِ الرَّحمنِ بنِ عَوفٍ ـ: یا أبا مُحَمَّدٍ ، فَهَل وَلَّیتَنی هذَا الأَمرَ یَومَ وَلَّیتَهُ وأنتَ تَقدِرُ عَلی أن تَصرِفَ ذلِکَ إلی نَفسِکَ ، أو تُوَلِّیَهُ مَن بَدا لَکَ ، وفِی القَومِ مَن هُوَ أمَسُّ بِکَ یَومَئِذٍ رَحِما مِنّی إلّا رَجاءَ الصِّلَةِ والإِحسانِ فیما بَینی وبَینَکَ ! ! ⁽⁴⁾.

۴ / ۲ ـ ۱۱ آنچه به زبیر داد

۴ / ۲ ـ ۱۲ ثروت عبد الرحمان بن عوف

۴ / ۲ ـ ۱۱آنچه به زبیر داد۷۹۲۶.عنه علیه السلام :الطبقات الکبریـ به نقل از ابو حُصَین ـ: عثمان به زبیر بن عوّام اجازه داد تا ششصد هزار [ درهم از بیت المال ]بردارد . او نزد دایی هایش ، بنی کاهل ، آمد و گفت : کدام مالْ بهتر است؟ گفتند : مال اصفهان . گفت : از مال اصفهان به من بدهید .۷۹۲۷.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام ( ـ فی ذکْرِ مناجاتِهِ سبحانَهُ و تَعالی لموسی علیه ) الطبقات الکبریـ به نقل از عُروه ـ: زبیر ، زمین ها و خانه هایی محصور و قطعه بندی شده در مصر ، اسکندریه و کوفه ، و [ نیز] خانه هایی در بصره و سهمی از غَلّات اطراف مدینه داشت .ر . ک : ج ۴ ص ۵۲۳ (زبیر بن عوّام) .

۴ / ۲ ـ ۱۲ثروت عبد الرحمان بن عوف۷۹۲۶.امام علی علیه السلام :تاریخ المدینةـ به نقل از عثمان ، خطاب به عبد الرحمان بن عوف ـ: ای ابو محمّد! آیا آن روز که [ در شورا ]عهده دار کار بودی و حکومت را به من سپردی ، جز از سرِ خویشی و امید به صله و احسان من بود ، در حالی که می توانستی آن را برای خود کنی ، یا به هر کس که می خواستی بسپاری ، که در میان اعضای شورا کسانی نزدیک تر از من به تو بودند؟

.

۷۹۲۷.امام صادق علیه السلام :مروج الذهبـ فی ذِکرِ ثَروَةِ عَبدِ الرَّحمنِ بنِ عَوفٍ الزُّهرِیِّ ـ: اِبتَنی دارَهُ ، ووَسَّعَها ، وکانَ عَلی مَربَطِهِ مِئَةُ فَرَسٍ ، ولَهُ ألفُ بَعیرٍ ، وعَشرَةُ آلافِ شاةٍ مِنَ الغَنَمِ ، وبَلَغَ بَعدَ وَفاتِهِ رُبُعُ ثَمَنِ مالِهِ أربَعَةً وثَمانینَ ألفا . ⁽¹⁾۷۹۲۸.الإمامُ علیٌّ علیه السلام ( ـ مِن وصایاهُ لابنِهِ الحسنِ علیه السلام ـ ) تاریخ المدینة عن عبد اللّه بن الصامتـ فی خَبرِ دُخولِ أبی ذَرٍّ عَلی عُثمانَ ـ: دَخَلَ عَلَیهِ وهُوَ یَقسِمُ مالَ عَبدِ الرَّحمنِ بنِ عَوفٍ بَینَ وَرَثَتِهِ ، وعِندَهُ کَعبٌ ، فَأَقبَلَ عُثمانُ . فَقالَ : یا أبا إسحاقَ ، ما تَقولُ فی رَجُلٍ جَمَعَ هذَا المالَ فَکانَ یَتَصَدَّقُ مِنهُ ، ویَحمِلُ فِی السَّبیلِ ، ویَصِلُ الرَّحِمَ ؟ فَقالَ : إنّی لَأَرجو لَهُ خَیرا .

فَغَضِبَ أبو ذَرٍّ ، ورَفَعَ عَلَیهِ العَصی ، وقالَ : ما یُدریکَ یَابنَ الیَهودِیَّةِ ! ! لَیَوَدَّنَ صاحِبُ هذَا المالِ یَومَ القِیامَةِ أن لَو کانَ عَقارِبُ تَلسَعُ السُّوَیداءَ مِن قَلبِهِ. ⁽²⁾۷۹۲۹.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الطبقات الکبری عن عثمان بن الشرید :تَرَکَ عَبدُ الرَّحمنِ بنُ عَوفٍ ألفَ بَعیرٍ ، وثَلاثَةَ آلافِ شاةٍ بِالبَقیعِ ، ومِئَةَ فَرَسٍ تَرعی بِالبَقیعِ . وکانَ یَزرَعُ بِالجُرفِ ⁽³⁾عَلی عِشرینَ ناضِحا ، وکانَ یَدخُلُ قوتَ أهلِهِ مِن ذلِکَ سَنَةً . ⁽⁴⁾۷۹۳۰.عنه علیه السلام :الطبقات الکبری عن محمّد :إنَّ عَبدَ الرَّحمنِ بنَ عَوفٍ تُوُفِّیَ ، وکانَ فیما تَرَکَ ذَهَبٌ ؛ قُطِّعَ بِالفُؤوسِ حَتّی مَجِلَت ⁽⁵⁾أیدِی الرِّجالِ مِنهُ . وتَرَکَ أربَعَ نِسوَةٍ ، فَاُخرِجَتِ امرَأةٌ مِن ثُمُنِها بِثَمانینَ ألفا . ⁽⁶⁾.

۷۹۳۱.عنه علیه السلام :مروج الذهبـ در یادکردِ ثروت عبد الرحمان بن عوف زُهْری ـ:خانه اش را ساخت و آن را توسعه داد و صد اسب در اصطبلش بود و هزار شتر و ده هزار گوسفند داشت . پس از مردنش ، یک چهارم از یک هشتم دارایی اش [ یعنی سهم هر یک از همسرانش] ، هشتاد و چهار هزار [ دینار] شد .۷۹۳۲.عنه علیه السلام :تاریخ المدینةـ به نقل از عبد اللّه بن صامت ، در بیان ورود ابو ذر بر عثمان ـ: [ ابو ذر ]بر عثمان وارد شد ، در حالی که دارایی عبد الرحمان بن عوف را میان وارثانش قسمت می کرد و کعب ، نزدش بود .

عثمان [ به کعب ]رو کرد و گفت : ای ابو اسحاق! درباره مردی که این دارایی را گرد آورد و از آن صدقه می داد و در راه خدا خرج می کرد و با آن ، صله رحم می نمود ، چه می گویی؟

کعب گفت : برایش امید خیر دارم!

ابو ذر خشمناک شد و عصایش را بر او بلند کرد و گفت : چه می دانی ، ای پسر زن یهود؟ در روز قیامت ، دارنده این دارایی دوست می دارد که [ به جای اینها ]عقرب هایی داشت که درون قلب او را می گزیدند .۷۹۳۳.الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :الطبقات الکبریـ به نقل از عثمان بن شرید ـ: عبد الرحمان بن عوف در [ منطقه ]بقیع ، هزار شتر و سه هزار گوسفند بر جای نهاد و [ نیز ]صد اسب که در بقیع می چریدند .

او در جُرْف ⁽¹⁾با بیست شترِ آبکشی زراعت می کرد و خوراک سال خانواده اش را از آن در می آورد .۷۹۲۸.امام علی علیه السلام ( ـ در ضمن سفارشهای خود به فرزندش حسن علیه السلام ـ ) الطبقات الکبریـ به نقل از محمّد ـ: عبد الرحمان بن عوف وفات یافت و در میان آنچه بر جای نهاد ، [ آن قدر ]طلا بود که با تبر شکسته می شد ، تا آن جا که دستان مردان ، تاول زد . او چهار زن بر جای گذاشت که سهم یک زن از یک هشتم آن مال ، هشتاد هزار [ دینار] شد . .

۷۹۲۹.امام علی علیه السلام :تاریخ الیعقوبی :کانَ عَبدُ الرَّحمنَ قَد أطلَقَ امرَأَتَهُ تُماضِرَ بِنتَ الأَصبَغِ الکَلبِیَّةَ لَمَّا اشتَدَّت عِلَّتُهُ ، فَوَرَّثَها عُثمانُ . فَصولِحَت عَن رُبُعِ الثُّمُنِ عَلی مِئَةِ ألفِ دینارٍ ، وقیلَ : ثَمانینَ ألفَ دینارٍ . ⁽¹⁾۴ / ۲ ـ ۱۳الخَلیفَةُ وخازِنُ بَیتِ المالِ۷۹۳۲.امام علی علیه السلام :تاریخ الیعقوبی عن عبد الرحمن بن یَسار :رَأَیتُ عامِلَ صَدَقاتِ المُسلِمینَ عَلی سوقِ المَدینَةِ إذا أمسی أتاها عُثمانُ ، فَقالَ لَهُ : اِدفَعها إلَی الحَکَمِ ابنِ أبِی العاصِ .

وکانَ عُثمانُ إذا أجازَ أحَدا مِن أهلِ بَیتِهِ بِجائِزَةٍ جَعَلَها فَرضا مِن بَیتِ المالِ . فَجَعَلَ یُدافِعُهُ ویَقولُ لَهُ : یَکونُ ، فَنُعطیکَ إن شاءَ اللّهُ . فَأَلَحَّ عَلَیهِ . فَقالَ : إنَّما أنتَ خازِنٌ لَنا ! فَإِذا أعطَیناکَ فَخُذ ، وإذا سَکَتنا عَنکَ فَاسکُت ! !

فَقالَ: کَذَبتَ وَاللّهِ ! ما أنَا لَکَ بِخازنٍ ، ولا لِأَهلِ بَیتِکَ ، إنَّما أنَا خازِنُ المُسلِمینَ. وجاءَ بِالمِفتاحِ یَومَ الجُمُعَةِ ـ وعُثمانُ یَخطُبُ ـ فَقالَ : أیُّهَا النّاسُ ! زَعَمَ عُثمانُ أنّی خازِنٌ لَهُ ولِأَهلِ بَیتِهِ ! وإنَّما کُنتُ خازِنا لِلمُسلِمینَ ، وهذِهِ مَفاتیحُ بَیتِ مالِکُم ـ ورَمی بِها ـ. فَأَخَذَها عُثمانُ ، ودَفَعَها إلی زَیدِ بنِ ثابِتٍ . ⁽²⁾.

۴ / ۲ ـ ۱۳ خلیفه و مسئول بیت المال

۸۰۹۳.عنه صلی الله علیه و آله :تاریخ الیعقوبی :چون بیماری عبد الرحمانْ شدّت گرفت ، زنش تماضر (دختر اَصبغ کلبی) را طلاق داد ؛ ولی عثمان ، او را جزو وارثان شمرد و سهمش (یعنی یک چهارم از یک هشتم) را با صد هزار دینار مصالحه کرد .۴ / ۲ ـ ۱۳خلیفه و مسئول بیت المال۸۰۹۶.عنه صلی الله علیه و آله :تاریخ الیعقوبیـ به نقل از عبد الرحمان بن یسار ـ: کارگزار زکات مسلمانان در بازار مدینه را دیدم که چون شب شد ، عثمان به نزدش آمد و به او گفت : آن [ زکات گردآمده] را به حَکَم بن ابی عاص بده .

عثمان ، چون جایزه ای به هر یک از خاندانش می بخشید ، آن را از بیت المال می داد و [ در هنگام باز پس دادن ، ]مقاومت می کرد و [ به خزانه دار بیت المال ]می گفت : باشد ؛ إن شاء اللّه به تو [ باز پس] می دهیم .

[ یک بار ،] خزانه دار ، پافشاری کرد . عثمان به او گفت : تو خزانه دار ما هستی! هر گاه [ قرض را] به تو باز پس دادیم ، بگیر و هر گاه ساکت ماندیم ، ساکت بمان!

خزانه دار گفت : به خدا سوگند که دروغ گفتی! من خزانه دار تو و خاندانت نیستم . من خزانه دار مسلمانانم .

خزانه دار ، روز جمعه ، در حالی که عثمانْ خطبه می خواند ، کلیدها را آورد و گفت : ای مردم! عثمان می پندارد که من خزانه دار او و خاندانش هستم ، در حالی که من خزانه دار مسلمانانم و اینها کلیدهای بیت المال شماست . و آنها را پرتاب کرد .

عثمان آنها را گرفت و به زید بن ثابت داد .

.

۸۰۹۷.الکافی عن رسولِ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :أنساب الأشراف عن أبی مِخنَف :لَمّا قَدِمَ الوَلیدُ الکوفَةَ ألفَی ابنَ مَسعودٍ عَلی بَیتِ المالِ ، فَاستَقرَضَهُ مالاً ـ وقَد کانَتِ الوُلاةُ تَفعَلُ ذلِکَ ثُمَّ تَرُدُّ ما تَأخُذُ ـ ، فَأَقرَضَهُ عَبدُ اللّهِ ما سَأَلَهُ .

ثُمَّ إنَّهُ اقتَضاهُ إیّاهُ ، فَکَتَبَ الوَلیدُ فی ذلِکَ إلی عُثمانَ .

فَکَتَبَ عُثمانُ إلی عَبدِ اللّهِ بنِ مَسعودٍ : إنّما أنتَ خازِنٌ لَنا ، فَلا تَعَرَّض لِلوَلیدِ فیما أخَذَ مِنَ المالِ .

فَطَرَحَ ابنُ مَسعودٍ المَفاتیحَ وقالَ : کُنتُ أظُنُّ أنّی خازِنٌ لِلمُسلِمینَ ! فَأَمّا إذ کُنتُ خازِنا لَکُم فَلا حاجَةَ لی فی ذلِکَ . وأقامَ بِالکوفَةِ بَعدَ إلقائِهِ مَفاتیحَ بَیتِ المالِ . ⁽¹⁾۸۰۹۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :العِقد الفرید عن عبد اللّه بن سِنان :خَرَجَ عَلَینَا ابنُ مَسعودٍ ونَحنُ فِی المَسجِدِ وکانَ عَلی بَیتِ مالِ الکوفَةِ ، وأمیرُ الکوفَةِ الوَلیدُ بنُ عُقبَةَ بنِ أبی مُعَیطٍ فَقالَ : یا أهلَ الکوفَةِ ، فُقِدَت مِن بَیتِ مالِکُمُ اللَّیلَةَ مِئَةُ ألفٍ ، لَم یَأتِنی بِها کِتابٌ مِن أمیرِ المُؤمِنینَ ، ولَم یَکتبُ لی بِها بَراءَةً ! !

قالَ : فَکَتَبَ الوَلیدُ بنُ عُقبَةَ إلی عُثمانَ فی ذلِکَ ، فَنَزَعَهُ عَن بَیتِ المالِ . ⁽²⁾۴ / ۲ ـ ۱۴الإِصرارُ عَلَی استِئثارِ الأَقرِباءِ۸۰۹۴.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مسند ابن حنبل عن سالم بن أبی الجعد :دَعا عُثمانُ ناسا مِن أصحابِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؛ فیهِم عَمّارُ بنُ یاسِرٍ ، فَقالَ : إنّی سائِلُکُم ، وإنّی اُحِبُّ أن تُصَدِّقونی : نَشَدتُکُم اللّهَ ! أ تَعلَمونَ أنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله کانَ یُؤثِرُ قُرَیشا عَلی سائِرِ النّاسِ ، ویُؤثِرُ بَنی هاشِمٍ عَلی سائِرِ قُرَیشٍ ؟ ! فَسَکَتَ القَومُ .

فَقالَ عُثمانُ : لَو أنَّ بِیَدی مَفاتیحَ الجَنَّةِ لَأَعطَیتُها بَنی اُمَیَّةَ ، حَتّی یَدخُلوا مِن عِندِ آخِرِهِم ! ! ⁽³⁾.

۴ / ۲ ـ ۱۴ اصرار بر ترجیح دادن نزدیکان

۸۰۹۵.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :أنساب الأشرافـ به نقل از ابو مِخنَف ـ: چون ولید به کوفه رسید ، ابن مسعود را خزانه دار بیت المال یافت . پس ، مالی از او وام گرفت ـ که والیانْ چنین می کردند و آنچه را می گرفتند ، باز می گرداندند ـ .

عبد اللّه [ بن مسعود ، ]وامی را که او خواسته بود ، به وی داد و [ بعد از تمام شدن مدّت ،] آن را طلب کرد .

ولید ، این را به عثمان نوشت و عثمان به عبد اللّه بن مسعود نوشت : تو خزانه دار ما هستی . پس ، متعرّض ولید ، به خاطر آنچه از بیت المال گرفته ، مشو .

ابن مسعود کلیدها را [ پیش عثمان ] انداخت و گفت : من گمان می کردم خزانه دار مسلمانان هستم ؛ امّا حال که خزانه دار تو هستم ، نیازی بدان ندارم!

او پس از انداختن کلیدهای بیت المال ، در کوفه ماند .۸۰۹۶.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :العقد الفریدـ به نقل از عبد اللّه بن سنان ـ: در دوران حکومت ولید بن عُقبة بن ابی مُعَیط بر کوفه ، در مسجد بودیم که [ عبد اللّه ] ابن مسعود ، مسئول بیت المال کوفه ، به سویمان آمد و گفت: ای کوفیان! دیشب از بیت المال شما صد هزار ، مفقود شده است که درباره آن ، نوشته ای از امیر مؤمنان [ عثمان] نیامده و آن را با من تسویه نکرده است .

ولید بن عقبه این [ جریان] را برای عثمان نوشت و او هم ابن مسعود را برکنار کرد .۴ / ۲ ـ ۱۴اصرار بر ترجیح دادن نزدیکان۸۰۹۹.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام ( ـ لامرَأةِ سعدٍ ـ ) مسند ابن حنبلـ به نقل از سالم بن ابی جعد ـ: عثمان ، گروهی از اصحاب پیامبر خدا را دعوت کرد و عمّار بن یاسر هم در میان آنان بود . پس گفت : من از شما می پرسم و دوست دارم که با من راست باشید . شما را به خدا سوگند ، آیا می دانید که پیامبر خدا قریش را بر بقیّه مردمْ ترجیح می داد و بنی هاشم را بر بقیّه قریش؟ مردم ، ساکت شدند .

عثمان گفت : اگر کلیدهای بهشت به دستم بود ، آنها را به بنی امیّه می دادم تا آخرین نفرشان نیز وارد شود .

.

۸۱۰۰.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :أنساب الأشراف عن أبی مِخنَفـ فی إسنادِهِ ـ: کانَ فی بَیتِ المالِ بِالمَدینَةِ سَفَطٌ ⁽¹⁾، فیهِ حَلیٌ وجَوهَرٌ ، فَأَخَذَ مِنهُ عُثمانُ ما حَلّی بِهِ بَعضَ أهلِهِ . فَأَظهَرَ النّاسُ الطَّعنَ عَلَیهِ فی ذلِکَ ، وکَلَّموهُ فیهِ بِکَلامٍ شَدیدٍ ، حَتّی أغضَبوهُ . فَخَطَبَ فَقالَ :

لَنَأخُذَنَّ حاجَتَنا مِن هذَا الفَیءِ ، وإن رَغِمَت اُنوفُ أقوامٍ .

فَقالَ لَهُ عَلِیٌّ : إذا تُمنَعُ مِن ذلِکَ ، ویُحالُ بَینکَ وبَینَهُ .

وقالَ عَمّارُ بنُ یاسِرٍ : اُشهِدُ اللّهَ أنَّ أنفی أوَّلُ راغِمٍ مِن ذلِکَ . ⁽²⁾۸۱۰۱.عنه صلی الله علیه و آله :تاریخ الطبری عن عثمان :إنَّ عُمَرَ کانَ یَمنَعُ أهلَهُ وأقرِباءَهُ ابِتغاءَ وَجهِ اللّهِ ، وإنّی اُعطی أهلی وأقرِبائِیَ ابتِغاءَ وَجهِ اللّهِ . ⁽³⁾۸۱۰۲.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :أنساب الأشراف عن الزُّهری :لَمّا وُلِّیَ عُثمانُ عاشَ اثنَتَی عَشَرَةَ سَنَةً أمیرا ؛ فَمَکَثَ سِتَّ سِنینَ لا یَنقِمُ النّاسُ عَلَیهِ شَیئا ، وإنَّهُ لَأَحَبُّ إلی قُرَیشٍ مِن عُمَرَ ؛ لِشِدَّةِ عُمَرَ ، ولینِ عُثمانَ لَهُم ، ورِفقِهِ بِهِم .

ثُمَّ تَوانی فی أمرِهِم ، وَاستَعمَلَ أقارِبَهُ وأهلَ بَیتِهِ فِی السِّتِّ الأَواخِرِ ، وأهمَلَهُم . وکَتَبَ لِمَروانَ بنِ الحَکَمِ بِخُمُسِ إفریقِیَّةٍ ، وأعطی أقارِبَهُ المالَ ، وتَأَوَّلَ فی ذلِکَ الصِّلَةَ الَّتی أمَرَ اللّهُ بِها ، وَاتَّخَذَ الأَموالَ ، وَاستَسلَفَ مِن بَیتِ المالِ مالاً . وقالَ : إنَّ أبا بَکرٍ وعُمَرَ تَرَکا مِن هذَا المالِ ما کانَ لَهُما ، وإنّی آخُذُهُ فَأَصِلُ بِهِ ذَوی رَحِمی . فَأَنکَرَ النّاسُ ذلِکَ عَلَیهِ . ⁽⁴⁾.

۸۰۹۸.امام باقر علیه السلام :أنساب الأشرافـ به نقل از ابو مِخنَف ـ: در بیت المال مدینه ، جعبه لوازم آرایشی بود که در آن زیورآلات و جواهر قرار داشت . عثمان ، چیزهایی از آن را برای زینت برخی از اعضای خانواده اش برداشت .

مردم ، زبان به اعتراض گشودند و با سخنانی تند به او پرخاش کردند تا آن که او را خشمگین ساختند و او سخنرانی کرد و گفت : ما نیاز خود را از این مالِ عمومی برمی داریم ، هر چند برخی را خوش نیاید .

علی علیه السلام به او فرمود : «در این صورت ، از این کارت جلوگیری می شود و میان تو و آن ، جدایی انداخته می شود» .

عمّار بن یاسر گفت : خدا را گواه می گیرم که من ، نخستین کسی هستم که آن [ کار ]را ناخوش می دارم .۸۰۹۹.امام صادق علیه السلام ( ـ به زن سعد ـ ) تاریخ الطبریـ به نقل از عثمان ـ: عمر به خاطر خدا از استفاده خانواده و نزدیکان خود جلوگیری می کرد و من به خاطر خدا به خانواده و نزدیکانم عطا می کنم .۸۱۰۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :أنساب الأشرافـ به نقل از زُهْری ـ: خلافت عثمان ، دوازده سال طول کشید . شش سال نخست ، مردم بر او خُرده ای نگرفتند و او نزد قریش ، محبوب تر از عمر بود ؛ چون عمَرْ تندخو ، و عثمانْ نرم و همراه آنان بود .

سپس [ عثمان ] در اداره امورشان سستی کرد و در شش سال دوم ، نزدیکان و خویشان خود را به کار گمارد و مردم را رها کرد و خُمسِ [ غنیمت های ]افریقا را به مروان بن حَکم داد و از بیت المال به نزدیکانش بخشش نمود و آن را معنای حقیقیِ صله رحمی که خدا به آن فرمان داده ، دانست .

او به گردآوری اموال پرداخت و از بیت المال ، وام گرفت و گفت : ابو بکر و عمر ، حقّشان را از این مال ، وا نهادند و من آن را می گیرم و بدان با خویشانم صله رحم می کنم .

مردم ، این را بر او زشت شمردند . .

۴ / ۳رَدُّ طُرَداءِ رَسولِ اللّهِ۸۱۰۳.عنه علیه السلام :مروج الذهب :قَدِمَ عَلی عُثمانَ عَمُّهُ الحَکَمُ بنُ أبِی العاصِ وَابنُهُ مَروانُ وغَیرُهُما مِن بَنی اُمَیَّةَ ، وَالحَکَمُ هُوَ طَریدُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؛ الَّذی غَرَّبَهُ عَنِ المَدینَةِ ، ونَفاهُ عَن جِوارِهِ . ⁽¹⁾۸۱۰۴.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :تاریخ الیعقوبی :کَتَبَ عُثمانُ إلَی الحَکَمِ بنِ أبِی العاصِ أن یَقدَمَ عَلَیهِ ، وکانَ طَریدَ رَسولِ اللّهِ ـ وقَد کانَ عُثمانُ لَمّا وُلِّیَ أبو بَکرٍ اِجتَمَعَ هُوَ وقَومٌ مِن بَنی اُمَیَّةَ إلی أبی بَکرٍ ، فَسَأَلوهُ فِی الحَکَمِ ، فَلَم یَأذَن لَهُ ، فَلَمّا وُلِّیَ عُمَرُ فَعلوا ذلِکَ ، فَلَم یَأذَن لَهُ فَأَنکَرَ النّاسُ إذنَهُ لَهُ .

وقالَ بَعضُهُم : رَأَیتُ الحَکَمَ بنَ أبِی العاصِ یَومَ قَدِمَ المَدینَةَ عَلَیهِ فزرٌ خَلِقٍ ⁽²⁾، وهُوَ یَسوق تَیسا ، حَتّی دَخَلَ دارَ عُثمانَ ، وَالنّاسُ یَنظُرونَ إلی سوءِ حالِهِ وحالِ مَن مَعَهُ ، ثُمَّ خَرَجَ وعَلَیهِ جُبَّةُ خَزٍّ وطَیلَسانٌ . ⁽³⁾۸۱۰۵.عنه علیه السلام :العقد الفرید :لَمّا رَدَّ عُثمانُ الحَکَمَ بنَ أبِی العاصِ ؛ طَریدَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، وطَریدَ أبی بَکرٍ وعُمَرَ إلَی المَدینَةِ ، تَکَلَّمَ النّاسُ فی ذلِکَ .

فَقالَ عُثمانُ : ما یَنقِمُ النّاسُ مِنّی ! إنّی وَصَلتُ رَحِما ، وقَرَّبتُ قَرابَةً . ⁽⁴⁾.

۴ / ۳ باز گرداندن رانده شدگان پیامبر خدا

۴ / ۳باز گرداندن رانده شدگان پیامبر خدا۸۱۰۳.امام صادق علیه السلام :مروج الذهب :عموی عثمان (حَکَم بن ابی عاص) و پسرش مروان و بقیّه بنی امیّه بر عثمان وارد شدند . حَکَم ، رانده شده پیامبر خدا بود . [ پیامبر صلی الله علیه و آله ] او را از مدینه راند و از خود ، دور کرد .۸۱۰۴.امام علی علیه السلام :تاریخ الیعقوبی :عثمان به حکم بن ابی عاص ـ که رانده شده پیامبر خدا بود ـ نوشت که به نزد او بیاید . پیش تر نیز ، آن هنگام که ابو بکر خلیفه شده بود ، عثمان با گروهی از بنی امیّه نزد أبو بکر جمع شده و از او خواسته بودند که حَکَم را باز گردانَد ؛ ولی ابو بکر اجازه نداده بود .

عمر هم که خلیفه شد ، چنین کردند ؛ ولی او نیز اجازه نداده بود .

از این رو مردم ، اجازه دادن عثمان را زشت شمردند و یکی [ از اهالی مدینه ]می گوید : حکم بن ابی عاص را در روز ورودش به مدینه دیدم که لباس پاره و کهنه ای به تن داشت و بُز یک ساله ای را می رانْد ، تا آن که وارد خانه عثمان شد و مردم به بدحالی او و همراهانش می نگریستند . سپس بیرون آمد ، در حالی که بالاپوشی از خز و ردایی سبز به تن داشت .۸۱۰۵.امام علی علیه السلام :العقد الفرید :چون عثمان ، حکم بن ابی عاص (رانده شده پیامبر خدا و ابو بکر و عمر) را به مدینه باز گردانْد ، مردم ، لب به سخن گشودند . عثمان گفت : چرا مردم به من خُرده می گیرند؟! من صله رحمی کردم و خویشاوندم را نزدیک گرداندم .

.

۸۱۰۶.امام صادق علیه السلام :أنساب الأشراف عن هشام الکلبی عن أبیه :إنَّ الحَکَمَ بنَ أبِی العاصِ بنِ اُمَیَّةَ عَمَّ عُثمانَ بنِ عَفّانَ بنِ أبِی العاصِ بنِ اُمَیَّةَ ـ کانَ جارا لِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فِی الجاهِلِیَّةِ ، وکانَ أشَدَّ جیرانِهِ أذیً لَهُ فِی الإِسلامِ ، وکانَ قُدومُهُ المَدینَةَ بَعدَ فَتحِ مَکَّةَ ، وکانَ مَغموصا ⁽¹⁾عَلَیهِ فی دینِهِ . فَکانَ یَمُرُّ خَلفَ رَسولِ اللّه صلی الله علیه و آله فَیَغمِزُ بِهِ ، ویَحکیهِ ، ویَخلُجُ بِأَنفِهِ وفَمِهِ ، وإذا صَلّی قامَ خَلفَهُ فَأَشارَ بِأَصابِعِهِ . فَبَقِیَ عَلی تَخلیجِهِ ، وأصابَتهُ خَبلةٌ .

وَاطَّلَعَ عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ذاتَ یَومٍ وهُوَ فی بَعضِ حُجَرِ نِسائِهِ ، فَعَرَفَهُ ، وخَرَجَ إلَیهِ بِعَنَزَةٍ ، وقالَ : مَن عَذیری مِن هذَا الوَزَغَةِ اللَّعینِ . ثُمَّ قالَ : لا یُساکِنُنی ولا وَلَدُهُ . فَغَرَّبَهُم جَمیعا إلَی الطّائِفِ .

فَلَمّا قُبِضَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، کَلَّمَ عُثمانُ أبا بَکرٍ فیهِم ، وسَأَلَهُ رَدَّهُمُ ، فَأَبی ذلِکَ ، وقالَ : ما کُنتُ لَاویَ طُرَداءَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله . ثُمَّ لَمَّا استُخلِفَ عُمَرُ کَلَّمَهُ فیهِم ، فَقالَ مِثلَ قَولِ أبی بَکرٍ .

فَلَمَّا استُخلِفَ عُثمانُ أدخَلَهُمُ المَدینَةَ ، وقالَ : قُد کُنتُ کَلَّمتُ رَسولَ اللّهِ فیهِم وسَأَلتُهُ رَدَّهُم ، فَوَعَدَنی أن یَأذِنَ لَهُم ، فَقُبِضَ قَبلَ ذلِکَ . فَأَنکَرَ المُسلِمونَ عَلَیهِ إدخالَهُ إیّاهُمُ المَدینَةَ . ⁽²⁾.

۸۱۰۷.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :أنساب الأشرافـ به نقل از هشام کلبی ، از پدرش ـ: حکم بن ابی عاص بن امیّه ، عموی عثمان بن عفّان بن ابی عاص بن امیّه ، در جاهلیّت ، همسایه پیامبر خدا و پس از پیدایش اسلام ، موذی ترین و بدرفتارترین همسایه ایشان بود .

ورود او به مدینه ، پس از فتح مکّه اتّفاق افتاد و در دینش به دیده تردید نگریسته می شد . او پشت سر پیامبر خدا راه می رفت و به او اشاره می کرد و کارهای ایشان را تقلید می نمود و با بینی و دهانش شکلک در می آورد و چون پیامبر صلی الله علیه و آله نماز می گزارد ، پشت سرش می ایستاد و با انگشتانش به ایشان اشاره می کرد . پس [ با نفرین پیامبر صلی الله علیه و آله ]بر همان شکل ماند و نیمه فلج شد .

یک روز ، او به یکی از حجره های زنان پیامبر صلی الله علیه و آله که ایشان نیز در آن بود ، سرک کشید . پیامبر صلی الله علیه و آله او را شناخت و با چوب دستی اش بیرون آمد و فرمود : «چه کسی مرا بر این بُزمَجّه ملعون ، یاری می دهد؟» . سپس فرمود : «در جایی که من سکونت دارم ، این و فرزندانش نباید باشند» . پس ، همه آنها را به طائف تبعید کرد .

چون پیامبر خدا قبض روح شد ، عثمان با ابو بکر درباره آنها گفتگو کرد و خواست که آنها را باز گردانَد ؛ امّا ابو بکر خودداری کرد و گفت : من رانده شدگان پیامبر خدا را راه نمی دهم .

سپس چون عمر جانشینش شد ، عثمان با او گفتگو کرد و عمر ، همان پاسخ ابو بکر را به وی گفت .

چون عثمان ، خودش خلیفه شد ، آنان را وارد مدینه کرد و گفت : من با پیامبر خدا درباره آنان گفتگو کردم و بازگشت آنها را از او خواستم و او به من وعده داد که اجازه دهد ؛ ولی پیش از آن ، قبض روح شد .

مردم ، باز گرداندن آنان را به مدینه برای عثمان ، زشت شمردند . .

۴ / ۴تَولِیَةُ أعداءِ الإِسلامِ مِن أقرِبائِهِ عَلَی البِلادِ۸۱۱۰.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :الآثار عن أبی حنیفة :بَلَغَنی أنَّ عُمَرَ بنَ الخَطّابِ قالَ : لَو وَلَّیتُها عُثمانَ لَحَمَلَ آلَ أبی مُعَیطٍ عَلی رِقابِ النّاسِ ، وَاللّهِ لَو فَعَلتُ لَفَعَلَ ! ولَو فَعَلَ لَأَوشَکوا أن یَسیروا إلَیهِ حَتّی یَجُزّوا رَأسَهُ ! ! ⁽¹⁾۸۱۱۱.عنه صلی الله علیه و آله :تاریخ المدینة عن المدائنی :قالَ مُعاوِیَةُ [لِعُثمانَ] : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إنَّکَ قَد بَلَغتَ مِن صِلَتِنا مایَبلُغُهُ کَریمُ قَومٍ مِن صِلَةِ قَومٍ ⁽²⁾؛ حَمَلتَنا عَلی رِقابِ النّاسِ ، وجَعَلتَنا أوتادَ الأَرضِ ، فَخُذ کُلَّ رَجُلٍ مِنّا بِعَمَلِهِ وما یَلیهِ یَکفِکَ . قالَ : فَأَخَذَ بِقَولِ مُعاوِیَةَ ، ورَدَّ عُمّالَهُ إلی أمصارِهِم . ⁽³⁾۸۱۰۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :إرشاد القلوب عن حُذَیفَة بن الیَمانِ :لَمَّا استُخلِصَ عُثمانُ بنُ عَفّانَ آوی إلَیهِ عَمَّهُ الحَکَمَ بنَ العاصِ ، ووَلَدَهُ مَروانَ ، وَالحارِثَ بنَ الحَکَمِ ، ووَجَّهَ عُمّالَهُ فِی الأَمصارِ .

وکانَ فیمَن عَمَّلَهُ ⁽⁴⁾عُمَرُ بنُ سُفیانَ بنِ المُغیرَةَ بنِ أبِی العاصِ بنِ اُمَیَّةَ إلی مُشکانَ ⁽⁵⁾، وَالحارِثُ بنُ الحَکَمِ إلَی المَدائِنِ ⁽⁶⁾، فَأَقامَ بِها مُدَّةً یَتَعَسَّفُ أهلَها ، ویُسیءُ مُعامَلَتَهُم .

فَوَفَدَ مِنهُم إلی عُثمانَ وَفدٌ یَشکوهُ ، وأعلَموهُ بِسوءِ ما یُعامِلُهُم بِهِ ، وأغلَظوا عَلَیهِ فِی القَولِ ، فَوَلّی حُذَیفَةَ بنَ الیَمانِ عَلَیهِم ، وذلِکَ فی آخِرِ أیّامِهِ . ⁽⁷⁾.

۴ / ۴حاکم کردن برخی دشمنان اسلام (از میان نزدیکانش) بر سرزمین های اسلامی۸۱۱۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الآثارـ به نقل از ابو حنیفه ـ: برایم روایت شده که عمر بن خطّاب گفت : اگر خلافت را به عثمان بسپارم ، او خاندان ابو مُعَیط را بر گُرده مردمْ سوار می کند . به خدا سوگند ، اگر بکنم ، می کند و اگر بکند ، طولی نمی کشد که [ مردم ]به سوی او می آیند تا سرش را جدا سازند .۸۱۱۲.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :تاریخ المدینةـ به نقل از مدائنی ـ: معاویه به عثمان گفت : ای امیر مؤمنان! تو در صله رحم با ما ، به آن جا رسیدی که بزرگ هر قوم برای قوم می کند . ما را بر گُرده مردم سوار کردی و بزرگ هر سرزمین قرار دادی . پس ، هر یک از ما را مسئول حوزه ولایت خودش و توابع آن کن تا کارهایت به سامان رسد .

عثمان ، سخن معاویه را پسندید و کارگزارانش را به شهرهایشان باز گرداند .۸۱۱۳.بحار الأنوار :إرشاد القلوبـ به نقل از حذیفة بن یمان ـ: چون عثمان بن عفّان برگزیده شد ، عمویش حکم بن عاص و فرزندان وی (مروان و حارث بن حکم) به او پناه آوردند .

او کارگزارانش را به شهرها روانه کرد . در میان کسانی که کارگزارشان نمود ، عمر بن سفیان بن مغیرة بن ابی عاص بن امیّه بود که به مُشکان ⁽¹⁾روانه اش کرد و [ نیز ]حارث بن حَکم که وی را به مدائن ⁽²⁾فرستاد .او مدّتی در آن جا ماند ؛ [ ولی ]بر مردمش سخت می گرفت و با آنان بدرفتاری می کرد .

از این رو ، نمایندگانی از آنان به عثمانْ شکایت آوردند و از بدرفتاری او با آنها آگاهش ساختند و به درشتی با او سخن گفتند . عثمان نیز حذیفة بن یمان را حاکم آنان کرد و این ماجرا در پایان دوران او بود . .

۸۱۱۲.امام صادق علیه السلام :مروج الذهب :کانَ عُمّالُهُ [عُثمانَ ]جَماعَةً ، مِنهُمُ : الوَلیدُ بنُ عُقبَةَ بنِ أبی مُعَیطٍ عَلَی الکوفَةِ ، وهُوَ مِمَّن أخبَرَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله أنَّهُ مِن أهلِ النّارِ ، وعَبدُ اللّهِ بنُ أبی سَرحٍ عَلی مِصرَ ، ومُعاوِیَةُ بن أبی سُفیانَ عَلَی الشّامِ ، وعَبدُ اللّهِ بنُ عامِرٍ عَلَی البَصرَةِ . وصَرَفَ عَنِ الکوفَةِ الوَلیدَ بنَ عُقبَةَ ، ووَلّاها سَعیدَ بنَ العاصِ . ⁽¹⁾۸۱۱۳.بحار الأنوار :أنساب الأشراف :أمّا عَبدُ اللّهِ بنُ سَعدِ بنِ أبی سَرحٍ فَإِنَّهُ أسلَمَ ، وکانَ یَکتُبُ بَینَ یَدَی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؛ فَیُملی عَلَیهِ : «الکافِرینَ» فَیَجعَلُها «الظّالِمینَ» ، ویُملی عَلَیهِ : «عَزیزٌ حَکیمٌ» فَیَجعَلُها «عَلیمٌ حَکیمٌ» ، وأشباهَ هذا .

فَقالَ : أنَا أقولُ کَما یَقولُ مُحَمَّدٌ ، وآتی بِمِثلِ ما یَأتی بِهِ مُحَمَّدٌ ، فَأَنزَلَ اللّهُ فیهِ : «وَمَنْ أَظْ ـلَمُ مِمَّنِ افْتَرَی عَلَی اللَّهِ کَذِبًا أَوْ قَالَ اُوحِیَ إِلَیَّ وَلَمْ یُوحَ إِلَیْهِ شَیْ ءٌ وَمَن قَالَ سَأُنزِلُ مِثْلَ مَآ أَنزَلَ اللَّهُ» ⁽²⁾.

وهَرَبَ إلی مَکَّةَ مُرتَدّا ، فَأَمَرَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِقَتلِهِ . وکانَ أخا عُثمانَ بنِ عَفّانَ مِنَ الرَّضاعِ ؛ فَطَلَبَ فیهِ أشَدَّ طَلَبٍ حَتّی کَفَّ عَنهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله . وقالَ : أما کانَ فیکُم مَن یَقومُ إلی هذَا الکَلبِ قَبلَ أن اُؤَمِّنَهُ فَیَقتُلُهُ ! !

فَقالَ عُمَرُ ـ ویُقالُ أبُو الیُسرِ ـ : لَو أومَأتَ إلَینا ، قَتَلناهُ .فَقالَ : إنّی ما أقتُلُ بِإِشارَةٍ ؛ لِأَنَّ الأَنبِیاءَ لا یَکونُ لَهُم خائِنَةُ الأَعیُنِ .وکانَ یَأتِی النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله ، فَیُسَلِّمُ عَلَیهِ .

ووَلّاهُ عُثمانُ مِصرَ . ⁽³⁾.

۸۱۱۴.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :مروج الذهب :کارگزاران عثمان گروهی بودند ، از جمله : ولید بن عقبة بن ابی معیط (کارگزار کوفه ، که پیامبر صلی الله علیه و آله او را از زمره اهل آتش خوانده بود) ، عبد اللّه بن ابی سرح (کارگزار مصر) ، معاویة بن ابی سفیان (در شام) و عبد اللّه بن عامر (در بصره) .

او ولید بن عقبه را از حکومت کوفه برکنار و سعید بن عاص را حاکم آن جا نمود .۸۱۱۵.عنه صلی الله علیه و آله :أنساب الأشراف :امّا [ داستان] عبد اللّه بن سعد بن ابی سرح ، این است که او اسلام آورد و برای پیامبر صلی الله علیه و آله [ قرآن ]می نوشت . پیامبر صلی الله علیه و آله به او «الکافرین» املا می کرد و او به جای آن ، «الظالمین» می نوشت و «عزیز حکیم» املا می کرد و او «علیم حکیم» می نوشت و مانند این .

او گفت: من مانند آنچه محمّد می گوید،می گویم و مانند آنچه محمّد می آورد، می آورم. پس، خداوند درباره اش نازل کرد: «و کیست ستمکارتر از آن کس که بر خدا دروغ بست ، یا گفت : به من وحی شد ، در حالی که چیزی به او وحی نشد؟ و یا آن که گفت : به زودی مانند آنچه را خدا نازل کرد ، نازل می کنم ؟» .

او مرتد شد و به مکّه گریخت . پس ، پیامبر خدا به کشتنش فرمان داد و چون برادر شیریِ عثمان بن عفّان بود ، وی خواهش و التماس کرد ، تا پیامبر خدا از او دست کشید.

سپس پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «آیا کسی در میان شما نبود که به سوی این سگ برخیزد و پیش از آن که امانش دهم ، او را بکشد؟» .

عمر ⁽¹⁾گفت : اگر با چشم به ما اشاره می کردی ، او را می کشتیم .

[ پیامبر صلی الله علیه و آله ] فرمود : «من ، کسی را با اشاره نمی کشم ؛ چون پیامبران ، چشم خیانتکار ندارند .

[ پس از آن ،] او هماره نزد پیامبر صلی الله علیه و آله می آمد و بر ایشان سلام می داد . عثمان ، او را حاکم مصر کرد ⁽²⁾. .

۸۱۱۶.عنه صلی الله علیه و آله :أنساب الأشراف :کانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَجَّهَ الوَلیدَ عَلی صَدَقاتِ بَنِی المُصطَلِقِ ، فَجاءَ فَقالَ : إنَّهُم مَنَعُوا الصَّدَقَةَ ، فَنَزَلَ فیهِ : «إِن جَآءَکُمْ فَاسِقٌ» ⁽¹⁾. ⁽²⁾۸۱۱۷.عنه صلی الله علیه و آله :البدایة والنهایة :الوَلیدُ بنُ عُقبَةَ ... قَد وَلّاهُ عُمَرُ صَدَقاتِ بَنی تَغلِبَ ، ووَلّاهُ عُثمانُ نِیابَةَ الکوفَةِ بَعدَ سَعدِ بنِ أبی وَقّاصٍ سَنَةَ خَمسٍ وعِشرینَ . ⁽³⁾۸۱۱۸.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلام :ما یُریدُ عُثمانُ أن یَنصَحَهُ أحَدٌ ! ! اِتَّخَذَ بِطانَةً ⁽⁴⁾أهلَ غِشٍّ ، لَیسَ مِنهُم أحَدٌ إلّا قَد تَسَبَّبَ بِطائِفَةٍ مِنَ الأَرضِ ؛ یَأکُلُ خَراجَها ، ویَستَذِلُّ أهلَها . ⁽⁵⁾۸۱۱۹.عنه صلی الله علیه و آله :تاریخ الطبریـ فِی الکِتابِ الَّذی کُتِبَ بِأَمرِ المُعتَضِد لِیُقرَأَ بَعدَ صَلاةِ الجُمُعَةِ ـ: وأشَدُّهُم فی ذلِکَ عَداوَةً ... أبو سُفیانَ بنُ حَربٍ ، وأشیاعُهُ مِن بَنی اُمَیَّةَ المَلعونینَ فی کِتابِ اللّهِ، ثُمَّ المَلعونینَ عَلی لِسانِ رَسولِ اللّهِ فی عِدَّةِ مَواطِنَ، وعِدَّةِ مَواضِعَ؛ لِماضی عِلمِ اللّهِ فیهِم ، وفی أمرِهِم ، ونِفاقِهِم ... فَمِمّا لَعنَهُمُ اللّهُ بِهِ عَلی لسانِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله ، وأنزَلَ بِهِ کِتابا قَولُهُ : «وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْءَانِ وَ نُخَوِّفُهُمْ فَمَا یَزِیدُهُمْ إِلَا طُغْیَـنًا کَبِیرًا» ⁽⁶⁾، ولَا اختِلافَ بَینَ أحَدٍ أنَّهُ أرادَ بِها بَنی اُمَیَّةَ ... .

ومِنهُ ما یَرویهِ الرُّواةُ مِن قَولِهِ [ أی قَولِ أبی سُفیانَ ] : « یا بَنی عَبدِ مَنافٍ ، تَلَقَّفوها تَلَقُّفَ الکُرَةِ ، فَما هُناکَ جَنَّةٌ ولا نارٌ» وهذا کُفرٌ صِراحٌ ، یَلحَقُهُ بِهِ اللَّعنَةُ مِنَ اللّهِ ، کَما لَحِقَت . ⁽⁷⁾.

۸۱۲۰.عنه صلی الله علیه و آله :أنساب الأشراف :پیامبر صلی الله علیه و آله ولید را برای گردآوری زکات قبیله بنی مُصطَلِق روانه کرد ؛ امّا او آمد و گفت : آنان زکات ندادند . پس آیه نازل شد : «اگر فاسقی نزد شما آمد [ و خبری آورْد ، در آن دقّت کنید ...]» ⁽¹⁾.۸۱۱۴.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :البدایة و النهایة :عمر ، ولید بن عُقبه را برای [ جمع آوری] زکات قبیله بنی تَغْلب گمارد . در سال بیست و پنجم [ نیز ]عثمان ، او را پس از سعد بن ابی وقّاص به ولایت کوفه گمارد .۸۱۱۵.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :عثمان نمی خواهد که کسی او را نصیحت کند . او فریبکاران را همکار و مشاور خود گرفته است و هیچ یک از آنها نیست ، مگر این که بر منطقه ای دست انداخته ، مالیات آن را می خورَد و اهل آن را خوار می دارد .۸۱۱۶.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تاریخ الطبریـ از نامه ای که به فرمان معتضد عبّاسی درباره بنی امیّه نوشته شد [تا پس از نماز جمعه بخوانند] ـ: و در این باره ، شدیدترین دشمنی را ابو سفیان بن حرب داشت و نیز پیروانش از بنی امیّه ، که در کتاب خدا و نیز با زبان پیامبر خدا ، در جاهای متعدّد و موقعیّت های گوناگون ، به خاطر علم سابق الهی به آنان و کارها و نفاقشان ، نفرین شده اند ... .

از جمله این نفرین ها که خداوند از زبان پیامبرش گفت و در قرآنْ نازل کرد ، این گفته است : «و [ یاد کن ]درخت نفرین شده در قرآن را ، که ما آنها را بیم می دهیم ؛ امّا جز بر طغیان آنها نمی افزاید» .

مخالفی وجود ندارد که منظور خدا از آن (شجره ملعونه) در این آیه ، بنی امیّه اند ... .

و از جمله چیزهایی که مخالفی در آن نیست ، چیزی است که راویان از ابو سفیان روایت می کنند : ای بنی عبد مناف! آن (خلافت) را همچون گویِ بازی بقاپید ، که بهشت و دوزخی به کار نیست .

و این ، کفر صریح است که لعنت خدا را در پی دارد و همان گونه نیز شد . ⁽²⁾.

۸۱۱۷.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شرح نهج البلاغة :قالَ أبو سُفیانَ فی أیّامِ عُثمانَ ـ وقَد مَرَّ بِقَبرِ حَمزَةَ وضَرَبَهُ بِرِجلِهِ وقالَ ـ : یا أبا عمارَةَ ، إنَّ الأَمرَ الَّذِی اجتَلَدنا عَلَیهِ بِالسَّیفِ أمسی فی یَدِ غِلمانِنَا الیَومَ ، یَتَلَعَّبونَ بِهِ ! ⁽¹⁾۸۱۱۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الأغانی عن الحسن :دَخَلَ أبو سُفیانَ عَلی عُثمانَ بَعدَ أن کُفَّ بَصَرُهُ ، فَقالَ : هَل عَلَینا مِن عَینٍ ⁽²⁾؟ فَقالَ لَهُ عُثمانُ : لا .

فَقالَ : یا عُثمانُ ، إنَّ الأَمرَ أمرٌ عالِمِیَّةٌ ، وَالمُلکُ مُلکٌ جاهِلِیَّةٌ ، فَاجعَل أوتادَ الأَرضِ بَنی اُمَیَّةَ . ⁽³⁾۸۱۱۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مروج الذهب :قَد کانَ عَمّارٌ ـ حینَ بویعَ عُثمانُ ـ بَلَغَهُ قَولُ أبی سُفیانَ صَخرِ بنِ حَربٍ فی دارِ عُثمانَ عَقیبَ الوَقتِ الَّذی بویِعَ فیهِ عُثمانُ ، ودَخَلَ دارَهُ ومَعَهُ بَنو اُمَیَّةَ ، فَقالَ أبو سُفیانَ : أفیکُم أحَدٌ مِن غَیرِکُم ـ وقَد کانَ عَمِیَ ـ ؟ قالوا : لا .

قالَ : یا بَنی اُمَیَّةَ ، تَلَقَّفوها تَلَقُّفَ الکُرَةِ ، فَوَالَّذی یَحلِفُ بِهِ أبو سُفیانَ ما زِلتُ أرجوها لَکُم ، وَلتَصیرَنَّ إلی صِبیانِکُم وَراثَةً .

فَانتَهَرَهُ عُثمانُ ، وساءَهُ ما قالَ . ونُمِیَ ⁽⁴⁾هذَا القَولُ إلَی المُهاجِرینَ وَالأَنصارِ ، وغَیرُ ذلِکَ الکَلامُ .

فَقامَ عَمّارٌ فِی المَسجِدِ فَقالَ : یا مَعشَرَ قُرَیشٍ ، أما إذ صَرَفتُم هذَا الأَمرَ عَن أهلِ بَیتِ نَبِیِّکُم ؛ هاهُنا مَرَّةً ، وهاهُنا مَرَّةً ، فَما أنَا بِآمَنَ مِن أن یَنزَعَهُ اللّهُ مِنکُم فَیَضَعَهُ فی غَیرِکُم ، کَما نَزَعتُموهُ مِن أهلِهِ ووَضَعتُموهُ فی غَیرِ أهلِهِ ! ⁽⁵⁾.

۸۱۲۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شرح نهج البلاغة :در روزگار عثمان ، ابو سفیان از کنار قبر حمزه گذشت و در حالی که با پایش به آن می زد ، گفت : ای ابو عماره! آنچه به خاطرش با هم جنگیدیم ، امروز ، بازیچه دست جوانان ماست .۸۱۲۱.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الأغانیـ به نقل از حسن ـ: ابوسفیان ، پس از آن که نابینا شده بود ، بر عثمان وارد شد و گفت : آیا جاسوسی در میان ما هست؟

عثمان به او گفت : نه .

پس گفت : ای عثمان! این اَمارت ، اَمارتی جهانی است و این پادشاهی ، همان پادشاهی جاهلی است . پس ، بنی امیّه را بزرگان زمین قرار بده .۸۱۲۲.عنه علیه السلام :مروج الذهب :چون با عثمانْ بیعت شد ، به عمّار خبر رسید که ابو سفیان (صخر بن حرب) پس از بیعت ، به خانه عثمان رفته و چون نابینا شده بود ، پرسیده است : «آیا بیگانه ای میان شما هست؟» .

گفته اند : نه .

او گفته است : «ای بنی امیّه! آن (خلافت) را همچون گوی بازی بقاپید ، که سوگند به کسی که ابو سفیان به او سوگند می خورَد ، پیوسته امید داشتم که آن به شما برسد و ارث فرزندان شما شود» ؛ ولی عثمان ، او را سخت نکوهش کرده و از گفته اش ناراحت شده است .

این گفته و دیگر سخنان [ آن مجلس] ، به مهاجران و انصار رسید . پس ، عمّار در مسجد برخاست و گفت : ای گروه قریش! حال که این خلافت را از خاندان پیامبرتان می گیرید و گاه به این و گاه به آن می دهید ، من مطمئن نیستم که خداوند ، آن را از شما نگیرد و در اختیار غیر شما نگذارد ، همان گونه که شما از شایستگانِ آن گرفتید و در اختیار ناشایستگان نهادید . .

۸۱۲۳.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :أنساب الأشراف :کانَ عُثمانُ وَلَّی الحارِثَ [ بنَ الحَکَمِ ] السّوقَ ، فَکانَ یَشتَرِی الجَلَبَ ⁽¹⁾بِحَکَمِهِ ⁽²⁾، ویَبیعُهُ بِسَومِهِ ⁽³⁾، ویجبی مَقاعِدَ المُتَسَوِّقینَ ، ویَصنَعُ صَنیعا مُنکَرا .

فَکُلِّمَ فی إخراجِ السّوقِ مِن یَدِهِ ، فَلَم یَفعَل . ⁽⁴⁾۸۱۲۴.عنه صلی الله علیه و آله :الاستیعاب :إنَّهُ [شبلَ بنَ خالِدٍ] دَخَلَ عَلی عُثمانَ حینَ لَم یَکُن عِندَهُ غَیرُ اُمَوِیٍّ ، فَقالَ : ما لَکُم مَعشَرَ قُرَیشٍ ، أما فیکُم صَغیرٌ تُریدونَ أن یَنبُلَ ، أو فَقیرٌ تُریدونَ غِناهُ ، أو خامِلٌ تُریدونَ التَّنویهَ بِاسمِهِ ! ! عَلامَ أقطَعتُم هذَا الأَشعَرِیَّ العِراقَ ، یَأکُلُها خَضما ؟ !

فَقالَ عُثمانُ : ومَن لَها ؟ فَأَشاروا بِعَبدِ اللّهِ بنِ عامِرٍ ، وهُوَ ابنُ سِتَّ عَشَرَةَ سَنَةً ، فَوَلّاهُ حینَئِذٍ . ⁽⁵⁾.

۸۱۲۵.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :أنساب الأشراف :عثمان ، حارث بن حَکَم را سرپرست بازار قرار داد . او چارپایان را با لگامشان می خرید و آنها را با اِجحاف می فروخت و از مغازه داران ، باج می گرفت و کارهای زشتی می کرد .

با عثمان گفتگو شد که بازار را از دست او بیرون بیاورد ؛ امّا نکرد .۸۳۹۷.عنه صلی الله علیه و آله :الاستیعاب :[ شبل بن خالد] بر عثمانْ وارد شد و هیچ کس از غیر بنی امیّه نزد او نبود . پس گفت : ای قریش! شما را چه شده است؟ آیا در میان شما شخص کوچکی که بخواهد بزرگی یابد ، یا ناداری که بخواهد توانگر شود ، یا گم نامی که بخواهد مشهور گردد ، نیست؟ به چه خاطر عراق را به این [ ابو موسی ]اشعری داده اید تا آن را چنین ببلعد؟

عثمان گفت : چه کسی برای آن دارید؟

[ آنان] به عبد اللّه بن عامر اشاره کردند ، که در آن زمان ، شانزده ساله بود . عثمان ، او را حاکم عراق کرد . .

راجع : ج ۴ ص ۵۴۲ (عبد اللّه بن عامر) .

۴ / ۵الصَّدُّ عَن إقامَةِ الحَدِّ عَلَی الوَلیدِ۸۳۹۳.امام علی علیه السلام ( ـ در سفارش به فرزند خود حسن علیه السلام ـ ) مروج الذهب :إنَّ الوَلیدَ بنَ عُقبَةَ کانَ یَشرَبُ مَعَ نُدَمائِهِ وَمُغَنّیهِ مِن أوَّلِ اللَّیلِ إلَی الصَّباحِ ، فَلَمّا آذَنَهُ المُؤَذِّنونَ بِالصَّلاةِ خَرَجَ مُتَفَضِّلاً فی غَلائِلِهِ ⁽¹⁾، فَتَقَدَّمَ إلَی المِحرابِ فی صَلاةِ الصُّبحِ ، فَصَلّی بِهِم أربَعا ، وقالَ : أ تُریدُونَ أن أزیدَکُم؟ وقیلَ : إنَّهُ قالَ فی سُجودِهِ ـ وقَد أطالَ ـ : اِشرَب وَاسقِنی .

فَقالَ لَهُ بَعضُ مَن کانَ خَلفَهُ فِی الصَّفِ الأوَّلِ : ما تَزیدُ ! لا زادَکَ اللّهُ مِنَ الخَیرِ،وَاللّهِ لا أعجَبُ إلّا مِمَّن بَعَثَکَ إلَینا والِیا، وعَلَینا أمیرا . وکانَ هذَا القائِلُ عتابَ بن غیلانَ الثَّقَفِیَّ ...

وأشاعوا بِالکوفَةِ فِعلَهُ ، وظَهَرَ فِسقُهُ ومُداوَمَتُهُ عَلی شُربِ الخَمرِ ، فَهَجَمَ عَلَیهِ جَماعَةٌ مِنَ المَسجِدِ ، مِنهُم : أبو زَینَبَ بنُ عَوفٍ الأَزدِیُّ ، وجُندَبُ بنُ زُهَیرٍ الأَزدِیُّ ، وغَیرُهُما ، فَوَجَدوهُ سَکرانَ مُضطَجِعا عَلی سَریرِهِ ، لا یَعقِلُ ، فَأَیقَظوهُ مِن رَقَدَتِهِ ، فَلَم یَستَیقِظ . ثُمَّ تَقایَأَ عَلَیهِم ما شَرِبَ مِنَ الخَمرِ ، فَانتَزَعوا خاتَمَهُ مِن یَدِهِ ، وخَرَجوا مِن فَورِهِم إلَی المَدینَةِ ؛ فَأَتَوا عُثمانَ بنَ عَفّانَ ، فَشَهِدوا عِندَهُ عَلَی الوَلیدِ أنَّهُ شَرِبَ الخَمرَ .

فَقالَ عُثمانُ : وَما یُدریکُما أنَّهُ شَرِبَ خَمرا ؟ !

فَقالا : هِیَ الخَمرُ الَّتی کُنّا نَشرَبُها فِی الجاهِلِیَّةِ ؛ وأخرَجا خاتَمَهُ ، فَدَفَعاهُ إلَیهِ ، فَزَجَرَهُما ، ودَفَعَ فی صُدورِهِما ، وقالَ : تَنَحَّیا عَنّی .

فَخَرَجا مِن عِندِهِ وأتَیا عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ رضی الله عنه ، وأخبَراهُ بِالقِصَّةِ . فَأَتی عُثمانَ وهُوَ یَقولُ : دَفَعتَ الشُّهودَ ، وأبطَلتَ الحُدودَ ! !

فَقالَ لَهُ عُثمانُ : فَما تَری ؟

قالَ : أری أن تَبعَثَ إلی صاحِبِکَ فَتُحضِرَهُ ، فَإِن أقامَا الشَّهادَةَ عَلَیهِ فی وَجهِهِ ولَم یَدرَأ عَن نَفسِهِ بِحُجَّةٍ أقَمتَ عَلَیهِ الحَدَّ !

فَلَمّا حَضَرَ الوَلیدُ ، دَعاهُما عُثمانُ : فَأَقامَا الشَّهادَةَ عَلَیهِ ، وَلَم یُدلِ بِحُجَّةٍ ، فَأَلقی عُثمانُ السَّوطَ إلی عَلِیٍّ ...

فَلَمّا نَظَرَ إلَی امتِناعِ الجَماعَةِ عَن إقامَةِ الحَدِّ عَلَیهِ ؛ تَوَقِّیا لِغَضَبِ عُثمانَ ؛ لِقَرابَتِهِ مِنهُ ، أخَذَ عَلِیٌّ السَّوطَ ودَنا مِنهُ . فَلَمّا أقبَلَ نَحوَهُ سَبَّهُ الوَلیدُ ، وَقالَ : یا صاحِبَ مَکسٍ ⁽²⁾.

فَقالَ عَقیلُ بنُ أبی طالِبٍ ـ وَکانَ مِمَّن حَضَرَ ـ : إنَّکَ لَتَتَکَلَّمُ یَابنَ أبی مُعَیطٍ کَأَنَّکَ لا تَدری مَن أنتَ ! وأنتَ عِلجٌ مِن أهلِ صَفّورِیَةَ ⁽³⁾ـ وهِیَ قَریَةٌ بَینَ عَکّاءَ وَاللَّجونِ ، مِن أعمالِ الاُردُنِّ مِن بِلادِ طَبَرِیَّةَ ، وکانَ ذُکِرَ أنَّ أباهُ کانَ یَهودِیّا مِنها ـ .

فَأَقبَلَ الوَلیدُ یَروغُ مِن عَلِیٍّ ، فَاجتَذَبَهُ عَلِیٌّ فَضَرَبَ بِهِ الأَرضَ ، وعَلاهُ بِالسّوطِ .

فَقالَ عُثمانُ : لَیسَ لَکَ أن تَفعَلَ بِهِ هذا !

قالَ : بَل وشَرّا مِن هذا ، إذا فَسَقَ ومَنَعَ حَقَّ اللّهِ تَعالی أن یُؤخَذَ مِنهُ ! ! ⁽⁴⁾.

۴ / ۵ جلوگیری از اجرای حد بر ولید

ر . ک : ج ۴ ص ۵۴۳ (عبد اللّه بن عامر) .

۴ / ۵جلوگیری از اجرای حد بر ولید۸۳۹۲.امام صادق علیه السلام :مروج الذهب :ولید بن عُقبه از آغاز شب تا صبح ، با هم پیاله ها و خواننده هایش شراب می نوشید . چون اذانگوها اذان گفتند ، با همان لباس زیر بیرون آمد و برای اقامه نماز صبح به محراب رفت و برای مردم ، چهار رکعت نماز گزارد و گفت : آیا می خواهید بیشترش کنم؟! ⁽¹⁾

یکی از آنان که در صف اوّل و پشت ولید بود ، گفت : چه چیز را بیشتر می کنی؟ خدا به تو خیر ندهاد! به خدا سوگند ، در شگفت نیستم ، مگر از آن که تو را به سرپرستی ما فرستاد و بر ما امیر کرد . این گوینده ، عَتّاب بن غیلان ثقفی بود ... .

[ آنان] خبر کار ولید را در کوفه پخش کردند و [ در نتیجه ،] فسق و مداومت او بر باده نوشی آشکار شد . از این رو ، گروهی از اهل مسجد ، از جمله : ابو زینب بن عوف اَزْدی و جُندَب بن زُهَیر ازدی بر [ استراحتگاهِ ]او هجوم بردند و او را مست و بی هوش و در بستر افتاده یافتند و هر چه تلاش کردند ، بیدار و هوشیار نشد .

ولید ، آنچه را نوشیده بود ، پیش روی آنان بالا آورد . آنان هم انگشترش را از دستش بیرون آوردند و بی درنگ به مدینه و نزد عثمان بن عفّان آمدند و در حضورش شهادت دادند که ولید ، شراب نوشیده است .

عثمان گفت: از کجا می دانید که او شراب نوشیده است؟

گفتند : این ، همان شرابی است که ما در جاهلیّت می نوشیدیم . سپس انگشترش را بیرون آوردند و به عثمان دادند .

عثمان با آنان تندی کرد و به سینه شان کوفت و گفت : از من دور شوید .

پس ، از نزدش بیرون آمدند و نزد علی بن ابی طالب علیه السلام آمدند و ماجرا را باز گفتند .

علی علیه السلام نزد عثمان آمد و فرمود : «گواهان را راندی و حدود الهی را لغو کردی!» .

عثمان به او گفت : چه نظر می دهی؟

فرمود : «نظر من این است که به سوی ولید بفرستی و او را احضار کنی . پس اگر در برابرش بر ضدّش شهادت دادند و او دلیلی برای دفاع از خود نداشت ، حد را بر او جاری کن» .

چون ولید حاضر شد ، عثمان ، آن دو شاهد را فرا خواند و آن دو بالای ضدّ ولید ، شهادت دادند و او هم دلیلی بر خلاف آن نیاورد .

عثمان ، تازیانه را به علی علیه السلام داد ... .

علی علیه السلام چون دید که مردم برای در امان ماندن از خشم عثمان ـ که با ولید ، خویشاوند بود ـ از اجرای حد بر ولید خودداری می کنند ، تازیانه را گرفت و به ولید ، نزدیک شد و چون به او رو آورد ، ولید ، او را دشنام داد و گفت : ای بی رحم!

عقیل بن ابی طالب ـ که در میان حاضران بود ـ گفت : چنان سخن می گویی که گویی نمی دانی کیستی . تو درازگوشی وحشی از اهالی صفّوریه ⁽²⁾هستی .

ولید خواست بگریزد که علی علیه السلام او را گرفت و بر زمینش زد و با تازیانه بالای سرش ایستاد .

عثمان گفت : تو حق نداری با او چنین کنی .

علی علیه السلام فرمود : «بدتر از این را هم حق دارم ، اگر فسق ورزد و مانع شود که حقّ خدای متعال ، از او گرفته شود» .

.

. .

. .

۸۳۹۱.امام علی علیه السلام :أنساب الأشراف عن مسروقـ فی الوَلیدِ بنِ عُقبَةَ ـ: إنَّهُ حینَ صَلّی لَم یَرِم ⁽¹⁾حَتّی قاءَ . فَخَرَجَ فی أمرِهِ إلی عُثمانَ أربَعَةُ نَفَرٍ : أبو زَینَبَ ، وجُندَبُ بنُ زُهَیرٍ ، وأبو حَبیبَةَ الغِفارِیُّ ، وَالصَّعبُ بنُ جَثّامَةَ ؛ فَأَخبَروا عُثمانَ خَبَرَهُ .

فَقالَ عَبدُ الرَّحمنِ بنُ عَوفٍ : ما لَهُ ، أجُنَّ ؟ ! قالوا : لا ، ولکِنَّهُ سکرٌ . قالَ : فَأَوعَدَهُم عُثمانُ ، وَتَهَدَّدَهُم ؛ وقالَ لِجُندَبٍ : أنتَ رَأیتَ أخی یَشرَبُ الخَمرَ ؟ ! قالَ : مَعاذَ اللّهِ ، ولکِنّی أشهَدُ أنّی رَأَیتُهُ سَکرانَ یَقلِسُها ⁽²⁾مِن جَوفِهِ ، وأنّی أخَذتُ خاتَمَهُ مِن یَدِهِ وهُوَ سَکرانُ لا یَعقِلُ .

قالَ أبو إسحاقَ : فَأَتَی الشُّهودُ عائِشَةَ ، فَأَخبَروها بِما جَری بَینَهُم وبَینَ عُثمانَ ، وأنَّ عُثمانَ زَبَرَهُم . فَنادَت عائِشَةُ : إنَّ عُثمانَ أبطَلَ الحُدودَ ، وتَوَعَّدَ الشُّهودَ .

قالَ الواقِدیُّ : وقَد یُقالُ : إنَّ عُثمانَ ضَرَبَ بَعضَ الشُّهودِ أسواطا ، فَأَتَوا عَلِیّا فَشَکَوا ذلِکَ إلَیهِ .

فَأَتی عُثمانَ فَقالَ : عَطَّلتَ الحُدودَ ، وضَرَبتَ قَوما شَهِدوا عَلی أخیکَ ؛ فَقَلَبتَ الحُکمَ ، وقَد قالَ عُمَرُ : لا تُحَمِّل بَنی اُمَیَّةَ وآلَ أبی مُعَیطٍ خاصَّةً عَلی رِقابِ النّاسِ .

قالَ : فَما تَری ؟ !

قالَ : أری أن تَعزِلَهُ ، ولا تُوَلِّیَهُ شَیئا مِن اُمورِ المُسلِمینَ ، وَأن تَسأَلَ عَنِ الشُّهودِ ؛ فَإِن لَم یَکونوا أهلَ ظِنَّةٍ ولا عَداوَةٍ أقَمتَ عَلی صاحِبِکَ الحَدَّ .

قالَ : ویُقالُ إنَّ عائِشَةَ أغلَظَت لِعُثمانَ ، وأغلَظَ لَها ، وقالَ : وما أنتِ وهذا ! ؟ إنَّما اُمِرتِ أن تَقَرَّیَ فی بَیتِکِ ! ! فَقالَ قَومٌ مِثلَ قَولِهِ ، وقالَ آخَرونَ : ومَن أولی بِذلِکَ مِنها ! ! فَاضطَرَبوا بِالنِّعالِ ، وکانَ ذلِکَ أوَّلَ قِتالٍ بَینَ المُسلِمینَ بَعدَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله . ⁽³⁾.

۸۳۹۰.امام علی علیه السلام :أنساب الأشرافـ به نقل از مسروق ، درباره ولید بن عقبه ـ: او در نماز ، بد حال بود ، تا بالا آورد . پس چهار نفر (ابو زینب ، جندب بن زهیر ، ابو حبیبه غِفاری ، صعب بن جثامه) برای پیگیری کار او به سوی عثمان به راه افتادند و خبرش را به او دادند .

عبد الرحمان بن عوف پرسید : او را چه شده؟ آیا دیوانه گشته است؟

گفتند : نه ؛ بلکه مست کرده است .

عثمان ، آنها را تهدید کرد و ترساند و به جندب گفت : آیا تو دیدی که برادرم [ولید] ، شراب می نوشد؟

گفت : به خدا پناه می برم! من گواهی می دهم که او را مست دیدم . او شرابْ بالا می آورد و در همان حال مستی ، انگشترش را از دستش بیرون آوردم و نفهمید .

ابو اسحاق [ مورّخ] می گوید : گواهان به نزد عایشه آمدند و او را از ماجرای میان خود و عثمان و تندی عثمان با آنها آگاه ساختند .

عایشه ندا در داد که : عثمان ، حدود الهی را لغو کرده و گواهان را تهدید نموده است .

واقدی [ سیره نویس] می گوید : گاه گفته می شود که عثمان ، چند تازیانه به یکی از گواهان زد . آنها نیز نزد علی علیه السلام آمدند و از او شکایت کردند .

علی علیه السلام نزد عثمان آمد و فرمود : «حدود را تعطیل کرده ای و گروهی را که بر ضدّ برادرت شهادت داده اند ، زده ای . حکومت را دگرسان کرده ای ، در حالی که عمر گفت : بنی امیّه و بویژه خاندان ابو مُعیط را بر گُرده مردم بار نکن» .

گفت : چه نظر می دهی؟

فرمود : «نظر من این است که او را برکنار کنی و هیچ کاری از امور مسلمانان را به او وا نگذاری و درباره گواهان بپرسی و اگر مورد تهمت نبودند و [ با ولید ]دشمنی نداشتند ، بر او حد جاری کنی» .

گفته می شود که عایشه به عثمان درشتی کرد . عثمان نیز به او درشتی نمود و گفت : تو را به این کار چه؟ تو فرمان یافته ای که در خانه ات بنشینی! و گروهی ، مانند عثمان سخن گفتند و گروهی دیگر گفتند : چه کس از عایشه به آن [ اعتراض] ، سزاوارتر است؟! پس با کفش به زد و خورد پرداختند و این ، نخستین درگیری میان مسلمانان پس از پیامبر صلی الله علیه و آله بود . .

۸۳۸۹.امام علی علیه السلام :أنساب الأشرافـ فِی الوَلیدِ بنِ عُقبَةَ ـ: لَمّا شُهِدَ عَلَیهِ فی وَجهِهِ ، وأرادَ عُثمانُ أن یَحُدَّهُ ، ألبَسَهُ جُبَّةَ حِبرٍ ، وأدخَلَهُ بَیتا ، فَجَعَلَ إذا بَعَثَ إلَیهِ رَجُلاً مِن قُرَیشٍ لِیَضرِبَهُ ، قالَ لَهُ الوَلیدُ : أنشَدَکَ اللّهُ أن تَقطَعَ رَحِمی ، وتُغضِبَ أمیرَ المُؤمِنینَ عَلَیکَ ، فَیَکُفُّ .

فَلَمّا رَأی ذلِکَ عَلِیُّ بن أبی طالِبٍ ، أخَذَ السَّوطَ ودَخَلَ عَلَیهِ ... وجَلَدَهُ . ⁽¹⁾تَحریفُ التّاریخِ فی قَضِیَّةِ شُربِ الوَلیدِمن المواطن الملحوظة فی تحریف التاریخ مسألة شرب الولید الخمر ، وإقامة الحدّ علیه . فقد حاول الطبری فی تاریخه ـ عن طریق سلسلة سنده المشهورة : «السرّی ، عن شعیب ، عن سیف بن عمر» ـ وابن الأثیر فی الکامل ، تنزیه الولید ، خلافا لما ذَکَرته جمیع النصوص التاریخیّة ، ولما رواه المؤرّخون من شربه الخمر ؛ فقد نزّهاه ، واتّهما الشهود بالتآمر علیه ، بدخولهم علیه وهو نائم ، ونزعهم خاتمه ، وشهادتهم علیه عند عثمان . ودانهُ عثمان بإقامة الحدّ علیه مع علمه ببراءته ، وفوّض إلی اللّه تعالی جزاء شهود الزور ! ! ! وذکرا أنّ الَّذی تولّی إقامة الحدّ هو سعید بن العاص ⁽²⁾. قارن هذا القول مع قول أبی عمر فی الاستیعاب ، فی ذکر أحوال الولید بن عقبة : وخبر صلاته بهم وهو سکران ، وقوله : أزیدکم ـ بعد أن صلّی الصبح أربعا ـ مشهورٌ ، من روایة الثقات ، من نقل أهل الحدیث وأهل الأخبار ... وقد روی فیما ذکر الطبری أنّه تعصّب علیه قوم من أهل الکوفة ؛ بغیا وحسدا ، وشهدوا علیه زورا أنّه تقیّأ الخمر ، وذکر القصّة ، وفیها : إنّ عثمان قال له : یا أخی اصبر ؛ فإنّ اللّه یأجُرک ، ویبوء القوم بإثمک . وهذا الخبر من نقل أهل الأخبار لا یصحّ عند أهل الحدیث ولا له عند أهل العلم أصل . ⁽³⁾

.

تحریف تاریخ در ماجرای شرابخواری ولید

۸۳۸۶.امام علی علیه السلام :أنساب الأشرافـ درباره ولید بن عُقْبه ـ: چون [ گواهان] در برابرش بر ضدّش شهادت دادند و عثمان خواست که بر او حد جاری کند ، بالاپوشی نرم و نو بر او پوشاند و وی را داخل اتاقی کرد .

هر کس از قریش که برای حد زدنش به سویش می رفت ، ولید به وی می گفت : تو را به خدا سوگند می دهم که مبادا قطع رحم کنی و امیر مؤمنان [ عثمان ]را بر خود خشمناک سازی . او نیز دست می کشید .

هنگامی که علی علیه السلام وضعیّت را چنین دید ، تازیانه را گرفت و بر او وارد شد ... و وی را حد زد .تحریف تاریخ در ماجرای شرابخواری ولیدیکی دیگر از موارد تحریف تاریخ ، در مسئله شراب خوردن ولید و حد خوردن اوست . طبری در التاریخ و ابن اثیر در الکامل،ولید بن عقبه را از طریق سلسله سند مشهور خود : «سَری ، از شعیب ، از سیف بن عمر» تبرئه نموده و بر خلاف تمام متون تاریخی و مورّخان ـ که ولید را به عنوان شرابخوار معرّفی کرده اند ـ ،او را پاک شمرده و کسانی را که به شراب خوردن او شهادت داده اند ، متّهم به توطئه بر ضدّ او کرده اند و واقعیّت را چنین دانسته اند که آنان در هنگام خواب ، وارد اتاق ولید شده و انگشتر او را در آورده و سپس نزد عثمان ، بر ضدّ او شهادت داده اند(!) و عثمان نیز با این که علم به برائت ولید داشته،او را به حدْ محکوم کرده و جزای شاهدان دروغین را به خداوند، حواله داده است(!). طبری و ابن اثیر ، مُجری حد را سعید بن عاص دانسته اند . حال ، این گفته را با گفته ابو عُمر در الاستیعاب بسنجید که در ذکر احوال ولید بن عقبه می گوید : خبر نماز خواندن او با حالت مستی و گفته او به کوفیان ، پس از آن که نماز صبح را چهار رکعت خواند ، مشهور است . راویانِ این خبر ، ثقه و مورد اعتمادند و آن را ، هم محدّثان و هم مورّخان نقل کرده اند ... . در میان اخباری که طبری نقل می کند ، خبری است که برخی از کوفیان ، بر ولید ، تعصّب ورزیدند و از روی ستم و حسادت ، بر ضدّ او شهادت دروغ دادند که او شرابْ قی کرده است . طبری ، داستان را باز گفته و افزوده است : عثمان به ولید گفت : ای برادر من! بردبار باش! خداوند به تو اجر می دهد و اینان بار این گناه را با خود می برند ؛ ولی این خبر ، از قصّه های داستان سرایان و برخی مورّخان است که محدّثان ، آن را صحیح نمی دانند و نزد دانشیان ، اصل و ریشه ای ندارد .

.

۴ / ۶العَفوُ عَن قاتِلِ الهُرمُزانِ وَابنَةِ أبی لُؤلُؤة۸۳۸۱.امام علی علیه السلام :السنن الکبری عن عبد اللّه بن عُبَید بن عُمَیر :لَمّا طُعِنَ عُمَرُ ، وَثَبَ عُبَیدُ اللّهِ ابنُ عُمَرَ عَلی الهُرمُزانِ فَقَتَلَهُ ، فَقیلَ لِعُمَرَ : إنَّ عُبَیدَ اللّهِ بنَ عُمَرَ قَتَلَ الهُرمُزانَ ! قالَ : ولِمَ قَتَلَهُ ؟ قالَ : إنَّهُ قَتَلَ أبی . قیلَ : وکَیفَ ذاکَ ؟ قالَ رَأَیتُهُ قَبلَ ذلِکَ مُستَخلِیاً ⁽¹⁾بِأَبی لُؤلُؤة ، وَهُوَ أمَرَهُ بِقَتلِ أبی .

قالَ عُمَرُ : ما أدری ما هذا ! اُنظُروا إذا أنَا مِتُّ فَاسأَلوا عُبَیدَ اللّهِ البَیِّنَةَ عَنِ الهُرمُزانِ هُوَ قَتَلَنی ؛ فَإِن أقامَ البَیِّنَةَ فَدَمُهُ بِدَمی ، وإن لَم یُقِمِ البَیِّنَةَ فَأَقیدوا ⁽²⁾عُبَیدَ اللّهِ مِنَ الهُرمُزانَ .

فَلَمّا وُلِّیَ عُثمانُ ، قیلَ لَهُ : أ لا تُمضی وَصِیَّةَ عُمَرَ فی عُبَیدِ اللّهِ ؟ قالَ : ومَن وَلِیُّ الهُرمُزانَ؟ قالوا: أنتَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ! فَقالَ: فَقَد عَفَوتُ مِن ⁽³⁾عُبَیدِ اللّهِ بنِ عُمَرَ . ⁽⁴⁾.

۴ / ۶ عفو قاتل هُرمزان و دختر ابو لؤلؤ

۴ / ۶عفو قاتل هُرمزان و دختر ابو لؤلؤ۸۳۹۱.عنه علیه السلام :السنن الکبریـ به نقل از عبد اللّه بن عبید بن عمیر ـ: چون عمرْ ضربت خورد ، عبید اللّه بن عمر بر هُرمزان یورش برد و او را کشت . به عمر گفته شد : عبید اللّه بن عمر ، هرمزان را کشته است .

گفت : چرا او را کشته است؟ .

[ عبید اللّه بن عمر] گفت : چون او پدرم را کشته است .

گفته شد : به چه دلیل؟

گفت : پیش از آن ، او را دیدم که با ابو لؤلؤ خلوت کرده بود . او کسی است که فرمان کشتن پدرم را داده است .

عمر گفت : من از این ، اطّلاعی ندارم! بنگرید ، وقتی مُردم ، از عبید اللّه بیّنه ( شاهد و دلیل) بخواهید که [ نشان دهد ]هرمزان ، مرا کشته است . پس اگر بیّنه آورد ، خون هرمزان در برابر خون من [ به حق ریخته شده است ]و اگر بیّنه نیاورد ، عبید اللّه را در برابر [ خون] هرمزان ، قصاص کنید .

چون عثمان به خلافت رسید ، به او گفته شد : آیا وصیّت عمر را درباره عبید اللّه اجرا نمی کنی؟

گفت : ولیّ دمِ هرمزان کیست؟ .

گفتند : تو ، ای امیر مؤمنان!

گفت : من از عبید اللّه بن عمر گذشتم .

.

۸۳۹۰.عنه علیه السلام :تاریخ الیعقوبی :وَثَبَ ابنُهُ عُبَیدُ اللّهِ [بنُ عُمَرَ ]فَقَتَلَ أبا لُؤلُؤة وَابنَتَهُ وَامرَأَتَهُ ، وَاغتَرَّ الهُرمُزانَ فَقَتَلَهُ . وکانَ عُبَیدُ اللّهِ یُحَدِّثُ أنَّهُ تَبِعَهُ ، فَلَمّا أحَسَّ الهُرمُزانُ بِالسَّیفِ قالَ : أشهَدُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ ، وأنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ .

ورَوی بَعضُهُم أنَّ عُمَرَ أوصی أنَّ یُقادَ عُبَیدُ اللّهِ بِالهُرمُزانِ ، وأنَّ عُثمانَ أرادَ ذلِکَ ، وقَد کانَ ـ قَبلَ أن یَلِیَ الأَمرَ ـ أشَدَّ مَن خَلَقَ اللّهُ عَلی عُبَیدِ اللّهِ ، حَتّی جَرَّ بِشَعرِهِ ، وقالَ : یا عَدُوَّ اللّهِ ، قَتَلتَ رَجُلاً مُسلِما ، وصَبِیَّةً طِفلَةً ، وَامرَأَةً لا ذَنبَ لَها ! قَتَلَنِی اللّهُ إن لَم أقتُلکَ ! ! فَلَمّا وُلِّیَ رَدَّهُ إلی عَمرِو بنِ العاصِ .

ورَوی بَعضُهُم عَن عَبدِ اللّهِ بنِ عُمَرَ أنَّهُ قالَ : یَغفِرُ اللّهَ لِحَفصَةَ ! فَإِنَّها شَجَّعَت عُبَیدَ اللّهِ عَلی قَتلِهِم . ⁽¹⁾۸۳۸۹.عنه علیه السلام :أنساب الأشراف عن غیاث بن إبراهیمـ فی ذِکرِ خُطبَةِ عُثمانَ فی أوَّلِ خِلافَتِهِ ـ: إنَّ عُثمانَ صَعِدَ المِنبَرَ فَقالَ : أیُّهَا النّاسُ ! إنّا لَم نَکُن خُطَباءَ ، وإن نَعِش تَأتِکُمُ الخُطبَةُ عَلی وَجهِها إن شاءَ اللّهُ ، وقَد کانَ مِن قَضاءِ اللّهِ أنَّ عُبَیدَ اللّهِ بنَ عُمَرَ أصابَ الهُرمُزانَ ، وکانَ الهُرمُزانُ مِنَ المُسلِمینَ ، ولا وارِثَ لَهُ إلَا المُسلِمونَ عامَّةً ، وأنَا إمامُکُم ، وقَد عَفَوتُ ، أ فَتَعفونَ ؟ قالوا : نَعَم .

فَقالَ عَلِیٌّ : أقِدِ الفاسِقَ ؛ فَإِنَّهُ أتی عَظیما ؛ قَتَلَ مُسلِما بِلا ذَنبٍ .

وَقالَ لِعُبَیدِ اللّهِ : یا فاسِقُ ! لَئِن ظَفِرتُ بِکَ یَوما لَأَقتُلَنَّکَ بِالهُرمُزانِ . ⁽²⁾۸۳۸۸.عنه علیه السلام :الطبقات الکبری عن المُطَّلب بن عبد اللّه بن حنطب :قالَ عَلِیٌّ لِعبُیَدِ اللّهِ بنِ عُمَرَ : ما ذَنبُ ابنَةِ أبی لُؤلُؤةِ حینَ قَتَلتَها ؟ !

قالَ : فَکانَ رَأیُ عَلِیٍّ ـ حینَ استَشارَهُ عُثمانُ ـ وَرَأیُ الأَکابِرِ مِن أصحابِ رَسولِ اللّهِ عَلی قَتلِهِ ، لکِنَّ عَمرَو بنَ العاصِ کَلَّمَ عُثمانَ حَتّی تَرَکَهُ .

فَکانَ عَلِیٌّ یَقولُ : لَو قَدَرتُ عَلی عُبَیدِ اللّهِ بنِ عُمَرَ ولِیَ سُلطانٌ لَاقتَصَصتُ مِنهُ . ⁽³⁾.

۸۳۸۷.عنه علیه السلام :تاریخ الیعقوبی :عبید اللّه ، پسر عمر ، یورش برد و ابو لؤلؤ و دختر و زنش را کشت و هرمزان را فریب داد و او را نیز کشت . عبید اللّه [ چنین ]تعریف می کرد که او را دنبال کرده است و هرمزانْ وقتی [ برق] شمشیر را دیده ، گفته است : أشهد أن لا إله إلّا اللّه و أنّ محمّدا رسول اللّه .

برخی روایت کرده اند که عمر ، وصیّت کرد که عبید اللّه در برابر [ خون ]هرمزان ، قصاص شود و قصد عثمان نیز همین بود و پیش از آن که به خلافت رسد ، تندترین مردم با عبید اللّه بود ، تا آن جا که مویش را کشید و گفت : «ای دشمن خدا! مردی مسلمان و دختری کوچک و زنی بی گناه را کشتی . خدا مرا بکشد ، اگر تو را نکشم!» ؛ امّا چون به خلافت رسید ، او را به سوی عمرو بن عاص فرستاد .

نیز برخی ، از عبد اللّه بن عمر نقل می کنند که [ عثمان ]گفت : خدا حفصه را بیامرزد! او عبید اللّه را بر کشتن آنان تحریک کرد .۸۳۸۶.عنه علیه السلام :أنساب الأشرافـ به نقل از غیاث بن ابراهیم ، در یادکردِ خطبه عثمان در آغاز خلافتش ـ: عثمان از منبر بالا رفت و گفت : ای مردم! ما خطیب نبوده ایم و اگر زنده بمانیم ، خطبه ای خوب و در خورْ ایراد می کنیم ، إن شاء اللّه ! از امور مقدّر الهی این است که عبید اللّه بن عمر ، هرمزان را کشته است . هرمزان از مسلمانان بوده است و وارثی جز عموم مسلمانان ندارد . من امام شما هستم و او را عفو می کنم . آیا شما [ نیز ]عفو می کنید؟

گفتند : آری .

علی علیه السلام فرمود : «این فاسق را قصاص کن که او گناهی بزرگ کرده [و مسلمانی را بی گناه کشته] است» .

[ نیز] به عبید اللّه گفت : ای فاسق! اگر روزی بر تو دست یابم ، تو را در برابر [ خون ]هرمزان می کشم .۸۳۸۵.عنه علیه السلام :الطبقات الکبریـ به نقل از مطّلب بن عبد اللّه بن حنطب ـ:علی علیه السلام به عبید اللّه بن عمر فرمود : «گناه دختر ابو لؤلؤ چه بود که او را کشتی؟» .

هنگامی که عثمان از علی علیه السلام نظر خواست ، رأی او و نیز رأی بزرگان اصحاب پیامبر خدا ، کشتن عبید اللّه بود ؛ امّا عمرو بن عاص آن قدر با عثمان گفتگو کرد تا او را رها ساخت .

پس علی علیه السلام می فرمود : «اگر بر عبید اللّه بن عمر دست یابم و قدرت داشته باشم ، او را قصاص خواهم کرد» . .

۸۳۸۴.عنه علیه السلام :تاریخ الیعقوبی :أکثَرَ النّاسُ فی دَمِ الهُرمُزانِ ، وإمساکِ عُثمانَ عُبَیدَ اللّهِ ابنَ عُمَرَ .

فَصَعِدَ عُثمانُ المِنبَرَ ، فَخَطَبَ النّاسَ ، ثُمَّ قالَ : ألا إنّی وَلِیُّ دَمِ الهُرمُزانِ ، وَقَد وَهَبتُهُ للّهِِ ولِعُمَرَ ، وتَرَکتُهُ لِدَمِ عُمَرَ .

فَقامَ المِقدادُ بنُ عَمرٍو فَقالَ : إنَّ الهُرمُزانَ مَولی للّهِِ ولِرَسولِهِ ، ولَیسَ لَکَ أن تَهِبَ ما کانَ للّهِِ ولِرَسولِهِ !

قالَ : فَنَنظُرُ ، وتَنظُرونَ . ثُمَّ أخرَجَ عُثمانُ ، عُبَیدَ اللّهِ بنَ عُمَرَ مِنَ المَدینَةِ إلَی الکوفَةِ ، وأنزَلَهُ دارا . ⁽¹⁾۸۳۸۳.عنه علیه السلام :تاریخ الطبری :جَلَسَ عُثمانُ فی جانِبِ المَسجِدِ ، ودَعا بِعُبَیدِ اللّهِ بنِ عُمَرَ وکانَ مَحبوسا فی دارِ سَعدِ بنِ أبی وَقّاصٍ ، وهُوَ الَّذی نَزَعَ السَّیفَ مِن یَدِهِ بَعدَ قَتلِهِ جُفینَةَ وَالهُرمُزانَ وَابنَةَ أبی لُؤلُؤةِ ؛ وکانَ یَقولُ : وَاللّهِ لَأَقتُلَنَّ رِجالاً مِمَّن شَرِکَ فی دَمِ أبی ـ یُعَرِّضُ بِالمُهاجِرینَ وَالأَنصارِ ـ فَقامَ إلَیهِ سَعدٌ ، فَنَزَعَ السَّیفَ مِن یَدِهِ ، وجَذَبَ شَعرَهُ حَتّی أضجَعَهُ إلَی الأَرضِ ، وحَبَسَهُ فی دارِهِ ، حَتّی أخرَجَهُ عُثمانُ إلَیهِ . فَقالَ عُثمانُ لِجَماعَةٍ مِنَ المُهاجِرینَ وَالأَنصارِ : أشیروا عَلَیَّ فی هذَا الَّذی فَتَقَ فِی الإِسلامِ ما فَتَقَ !

فَقالَ عَلِیٌّ : أری أن تَقتُلَهُ . فَقالَ بَعضُ المُهاجِرینَ : قُتِلَ عُمَرُ أمسِ ، ویُقتَلُ ابنُهُ الیَومَ ! فَقالَ عَمرُو بنُ العاصِ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إنَّ اللّهَ قَد أعفاکَ أن یَکونَ هذَا الحَدَثُ کانَ ولَکَ عَلَی المُسلِمینَ سُلطانٌ ؛ إنَّما کانَ هذَا الحَدَثُ ولا سُلطانَ لَکَ ! قالَ عُثمانُ : أنَا وَلِیُّهُم ، وقَد جَعَلتُها دِیَةً ، وَاحتَمَلتُها فی مالی .

قالَ : وکانَ رَجُلٌ مِنَ الأَنصارِ یُقالُ لَهُ : زِیادُ بنُ لُبَیدٍ البَیّاضی إذا رَأی عُبَیدَ اللّهِ ابنَ عُمَرَ ، قالَ :

ألا یا عُبَیدَ اللّهِ مالَکَ مَهرَبٌ

ولا مَلجَأٌ مِنِ ابنِ أروی ولا خَفَر أصَبتَ دَما وَاللّهِ فی غَیرِ حِلِّهِ

حَراما وقَتلُ الهُرمُزانِ لَهُ خَطَر عَلی غَیرِ شَیءٍ غَیرَ أن قالَ قائِلٌ

أتَتَّهِمونَ الهُرمُزانَ عَلی عُمَر فَقالَ سَفیهٌ وَالحَوادِثُ جَمَّةٌ

نَعَم أتَّهِمهُ قَد أشارَ وقَد أمَر وکانَ سِلاحُ العَبدِ فی جَوفِ بَیتِهِ

یُقَلِّبُها وَالأَمرُ بِالأَمرِ یُعتَبَر

قالَ : فَشَکا عُبَیدُ اللّهِ بنُ عُمَرَ إلی عُثمانَ زِیادَ بنَ لَبیدٍ وشِعرَهُ ، فَدَعا عُثمانُ زِیادَ ابنَ لَبیدٍ ، فَنَهاهُ . قالَ : فَأَنشَأَ زیادُ یَقولُ فی عُثمانَ :

أبا عَمرٍو عُبَیدُ اللّهِ رَهنٌ

فَلا تَشکُک بِقَتلِ الهُرمُزانِ فَإِنَّکَ إن غَفَرتَ الجُرمَ عَنهُ

وأسبابُ الخَطا فَرَسا رِهانِ أتَعفو إذ عَفَوتَ بِغَیرِ حَقٍّ

فَمالَکَ بِالَّذی تَحکی یَدانِ !

فَدَعا عُثمانُ زِیادَ بنَ لَبیدٍ ، فَنَهاهُ ، وَشَذَّبَهُ ⁽²⁾. ⁽³⁾.

۸۳۸۲.عنه علیه السلام :تاریخ الیعقوبی :مردم درباره خون هرمزان و خودداری عثمان از قصاص عبید اللّه بن عمر ، فراوان سخن گفتند . پس ، عثمان بر منبر رفت و برای مردم سخنرانی کرد و سپس گفت : آگاه باشید که من ولیّ خون هرمزان هستم و او (عبید اللّه بن عمر) را به خاطر خدا و عمر بخشیدم و به خاطر خون عمر ، او را وا نهادم .

مقداد بن عمرو برخاست و گفت : هرمزان ، بنده خدا و پیامبر او [ و در پناه آنها ]بود و تو حق نداری آنچه را از آنِ خدا و پیامبر اوست ، ببخشی .

عثمان گفت : می بینیم و می بینید .

سپس عثمان ، عبید اللّه بن عمر را از مدینه به کوفه فرستاد و او را در خانه ای جای داد .۸۳۸۱.عنه علیه السلام :تاریخ الطبری :عثمان در گوشه مسجد نشست و عبید اللّه بن عمر را که در خانه سعد بن ابی وقّاص زندانی بود ، فرا خواند . [ جریان ، چنین بود که ]عبید اللّه ، جُفینه و هرمزان و دختر ابو لؤلؤ را کشت و [ در همان حال] با گوشه و طعن به مهاجران و انصار ، می گفت : «به خدا سوگند ، مردانی را که در خون پدرم شریک اند ، می کشم» که سعد به سوی او رفت و شمشیر را از دستش بیرون آورد و مویش را گرفت تا او را بر زمین خواباند و در خانه خود حبس نمود ، تا آن که عثمان او را بیرون آورد و به سوی خود برد .

عثمان به گروهی از مهاجران و انصار گفت : نظر خود را درباره کسی که چنین شکافی را در اسلام ایجاد کرده ، به من بگویید .

علی علیه السلام فرمود : «نظر من این است که او را بکشی» .

یکی از مهاجران گفت : عمر ، دیروز کشته شد و امروز پسرش کشته شود؟

عمرو بن عاص گفت : ای امیر مؤمنان! خداوند ، تو را از این که این حادثه در روزگار تسلّط تو رخ دهد ، معاف داشت و آن ، در زمانی واقع شد که تو خلیفه نبودی .

عثمان گفت : من ولیّ خون آنان هستم . آن [خون ]را به دیه تبدیل کردم که از مال خود می پردازم .

و چون مردی از انصار به نام زیاد بن لَبید بیّاضی ، عبید اللّه بن عمر را دید ، سرود :

هان ، ای عبید اللّه ! راه فراری نداری

و ابن اَروی (عثمان) ، پناهگاه و مَفرّ خوبی نیست . به خدا ، بی اجازه و به حرام ، خونی را ریختی

و کشتن هرمزان ، با اهمیّت است . بی هیچ دلیلی و تنها به گفته گوینده ای

که حرفی زد ، آیا هرمزان را در قتل عمر ، متّهم می کنید؟! پیشامدها با هم شدند و نابخردی گفت :

«آری ، او را متّهم می کنم» و [ بدین گونه] نظر و فرمان داد . و سلاح آن بنده ، در داخل خانه اش است

آن (سلاح) را زیر و رو می کند و [ بدین گونه ]کارها با هم سنجیده می شوند .

عبید اللّه بن عمر ، از زیاد بن لبید و شعرش به عثمان شکایت کرد . عثمان ، زیاد بن لبید را فرا خواند و او را نهی کرد . زیاد ، به گفتن شعری درباره عثمان پرداخت و گفت :

ای ابو عمرو! شک مکن که

عبید اللّه در گروِ قتل هرمزان است . و بی گمان ، اگر جرم او را ببخشی

به خطا نزدیک شده ای، همانند نزدیک شدن دو اسب مسابقه. آیا به ناحقْ او را می بخشی؟

پس با واقعیّت ، چه می کنی؟

عثمان ، زیاد بن لبید را فرا خواند و او را نهی کرد و براند . .

. .

. .

۴ / ۷مُعاقَبَةُ مَن أنکَرَ عَلَیهِ أحداثَهُ۴ / ۷ ـ ۱نَفیُ أبی ذَرٍّ۸۳۷۶.امام علی علیه السلام :شرح نهج البلاغة :إنَّ أبا ذَرٍّ لَمّا دَخَلَ عَلی عُثمانَ ، قالَ لَهُ : لا أنعَمَ اللّهُ بِکَ عَینا یا جُنَیدِبُ ! فَقالَ أبو ذَرٍّ : أنَا جُنَیدِبٌ ، وسَمّانی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَبدَ اللّهِ ، فَاختَرتُ اسمَ رَسولِ اللّهِ الَّذی سَمّانی بِهِ عَلَی اسمی .

فَقالَ عُثمانُ : أنتَ الَّذی تَزعُمُ أنّا نَقولُ : إنَّ یدَ اللّهِ مَغلولَةٌ ؛ وإنَّ اللّهَ فَقیرٌ ونَحنُ أغنِیاءُ !

فَقالَ أبو ذَرٍّ : لَو کُنتُم لا تَزعُمونَ لَأَنفَقتُم مالَ اللّهِ عَلی عِبادِهِ ! ولکِنّی أشهَدُ لَسَمِعتُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : إذا بَلَغَ بَنو أبِی العاصِ ثَلاثینَ رَجُلاً جَعَلوا مالَ اللّهِ دَولاً ، وعِبادَ اللّهِ خَوَلاً ، ودینَ اللّهِ دَخلاً . ⁽¹⁾

فَقالَ عُثمانُ لِمَن حَضَرَهُ : أسَمِعتُموها مِن نَبِیِّ اللّهِ ؟ ! فَقالوا : ما سَمِعناهُ . فَقالَ عُثمانُ : وَیلَکَ یا أبا ذَرٍّ ! أ تَکذِبُ عَلی رَسولِ اللّهِ !

فَقالَ أبو ذَرٍّ لِمَن حَضَرَ : أما تَظُنّونَ أنّی صَدَقتُ ! قالوا : لا وَاللّهِ ما نَدری .

فَقالَ عُثمانُ : اُدعُوا لی عَلِیّا . فَدُعِیَ ، فَلَمّا جاءَ قالَ عُثمانُ لاِبی ذَرٍّ : اُقصُص عَلَیهِ حَدیثَکَ فی بَنی أبِی العاصِ ! فَحَدَّثَهُ ، فَقالَ عُثمانُ لِعَلِیٍّ : هَل سَمِعتَ هذَا مِن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؟

فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : لا ، وَقَد صَدَقَ أبو ذَرٍّ .

قالَ عُثمانُ : بِمَ عَرَفتَ صِدقَهُ ؟

قالَ : لَأَنّی سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : ما أظَلَّتِ الخَضراءُ ، ولا أقَلَّتِ الغَبراءُ مِن ذی لَهجَةٍ أصدَقَ مِن أبی ذَرٍّ . ⁽²⁾

فَقالَ جَمیعُ مَن حَضَرَ مِن أصحابِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله : لَقَد صَدَقَ أبو ذَرٍّ .

فَقالَ أبو ذَرٍّ : اُحَدِّثُکُم أنّی سَمِعتُ هذا مِن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ثُمَّ تَتَّهِمونَنی ! ! ما کُنتُ أظُنُّ أنّی أعیشُ حَتّی أسمَعَ هذا مِن أصحابِ مُحَمَّدٍ . ⁽³⁾.

۴ / ۷ مجازات کردن مخالفانِ بدعت هایش

۴ / ۷ ـ ۱ تبعید ابو ذر

۴ / ۷مجازات کردن مخالفانِ بدعت هایش۴ / ۷ ـ ۱تبعید ابو ذر۸۳۷۱.امام علی علیه السلام :شرح نهج البلاغة :چون ابو ذر بر عثمان وارد شد ، عثمان به او گفت : چشمت روشن مباد ، ای جُنَیدِب!

ابو ذر گفت : من ، «جُنَیدب» هستم که پیامبر خدا مرا «عبد اللّه » نامید . پس ، نامی را که پیامبر خدا مرا بدان نامید ، بر نام خودم ترجیح دادم .

عثمان گفت : تو کسی هستی که می پنداری ما می گوییم : «دست خدا بسته است و خدا نیازمند است و ما بی نیازیم» ⁽¹⁾؟

ابو ذر گفت : اگر چنین نمی پنداشتید ، مال خدا را برای بندگانش خرج می کردید . من شهادت می دهم که شنیدم پیامبر خدا می گوید : «چون پسران ابو عاص سی نفر گردند ، مال خدا را در میان خود دست به دست می گردانند و بندگان خدا را برده خود می کنند و دین خدا را سرمایه می سازند» .

عثمان به حاضران گفت : آیا این را از پیامبر خدا شنیده اید؟

گفتند : ما نشنیده ایم .

عثمان گفت : وای بر تو ، ای ابو ذر! آیا بر پیامبر خدا دروغ می بندی؟!

ابو ذر به حاضران گفت : آیا گمان ندارید که من راست می گویم؟

گفتند : نه ؛ به خدا سوگند که نمی دانیم .

عثمان گفت : علی را برایم فرا بخوانید .

او فرا خوانده شد و چون آمد ، عثمان به ابو ذر گفت : حدیثت را درباره پسران ابو عاص برای علی باز گو .

آن گاه عثمان به علی علیه السلام گفت : آیا این حدیث را از پیامبر خدا شنیده ای؟

علی علیه السلام فرمود : «نه ؛ ولی ابو ذر ، راست می گوید» .

عثمان گفت : با چه چیز به راستی [ سخن] او پی بردی؟

فرمود : «زیرا شنیدم که پیامبر خدا می گوید : آسمان بر کسی سایه نینداخته و زمین ، کسی را بر روی خود حمل نکرده که راستگوتر از ابو ذر باشد » .

پس ، هر کس از اصحاب پیامبر که حاضر بود ، گفت : بی گمان ، ابوذرْ راستگوست .

ابو ذر گفت : به شما می گویم که این را از پیامبر خدا شنیدم و شما مرا متّهم می کنید! گمان نمی کردم زنده بمانم تا این را از اصحاب محمّد صلی الله علیه و آله بشنوم .

.

۸۳۷۰.امام علی علیه السلام :تاریخ الیعقوبی :بَلَغَ عُثمانَ أنَّ أبا ذَرٍّ یَقَعُ فیهِ ، ویَذکُرُ ما غُیِّرَ وبُدِّلَ مِن سُنَنِ رَسولِ اللّهِ ، وسُنَنِ أبی بَکرٍ وعُمَرَ ، فَسَیَّرَهُ إلَی الشّامِ إلی مُعاوِیَةَ .

وکانَ یَجلِسُ فِی المَسجِدِ ، فَیَقولُ کَما کانَ یَقولُ ، ویَجتَمِعُ إلَیهِ النّاسُ ، حَتّی کَثُرَ مَن یَجتَمِعُ إلَیهِ ، ویَسمَعُ مِنهُ . وکانَ یَقِفُ عَلی بابِ دِمَشقَ ـ إذا صَلّی صَلاةَ الصُّبحِ فَیَقولُ : جاءَتِ القَطارُ تَحمِلُ النّارَ ، لَعَنَ اللّهُ الآمِرینَ بِالمَعروفِ وَالتّارِکینَ لَهُ ، وَلَعَنَ اللّهُ النّاهینَ عَنِ المُنکَرِ وَالآتینَ لَهُ .

وکَتَبَ مُعاوِیَةُ إلی عُثمانَ : إنَّکَ قَد أفسَدتَ الشّامَ عَلی نَفسِکَ بِأَبی ذَرٍّ . فَکَتَبَ إلَیهِ : أنِ احمِلهُ عَلی قَتَبٍ ⁽¹⁾بِغَیرِ وَطاءٍ . فَقَدِمَ بِهِ إلَی المَدینَةِ ، وقَد ذَهَبَ لَحمُ فَخِذَیهِ ... .

فَلَم یُقِم بِالمَدینَةِ إلّا أیّاما ، حَتّی أرسَلَ إلَیهِ عُثمانُ : وَاللّهِ لَتَخرُجَنَّ عَنها !

قالَ : أتُخرِجُنی مِن حَرَمِ رَسولِ اللّهِ ؟ ! قالَ : نَعَم ، وأنفُکَ راغِمٌ .

قالَ : فإلی مَکَّةَ ؟ قالَ : لا .

قالَ : فَإِلی البَصرَةِ ؟ قالَ : لا .

قالَ : فَإِلَی الکوفَةِ ؟ قالَ : لا ولکِن إلَی الرَّبَذَةِ الَّتی خَرَجتَ مِنها ، حَتّی تَموتَ بِها. یا مَروانُ ، أخرِجهُ ، ولا تَدَع أحَدا یُکَلِّمُهُ حَتّی یَخرُجَ . ⁽²⁾.

۸۳۶۹.امام علی علیه السلام :تاریخ الیعقوبی :به عثمان خبر رسید که ابو ذر بر او خُرده گیری می کند و تغییر و تبدیل های او در سنّت های پیامبر خدا و ابو بکر و عمر را بازگو می نماید . از این رو او را به شام ، نزد معاویه تبعید کرد .

ابو ذر در مسجد می نشست و همان حرف ها را می گفت و مردم به گرد او جمع می شدند ، تا آن که اجتماع کنندگان و شنوندگانِ او فراوان شدند .

ابو ذر ، چون نماز صبح را می گزارد ، بر دروازه دمشق می ایستاد و می گفت : کاروانی آمد که بارَش آتش سوزان است . خداوند ، کسانی را که به نیکی فرمان می دهند و خود عمل نمی کنند و نیز آنان را که از زشتی نهی می کنند و خود مرتکب می شوند ، لعنت کند .

معاویه به عثمان نوشت که تو با [ تبعید] ابو ذر ، شام را برای خود ، تباه ساختی . عثمان به او نوشت : او را بر زینی کوچک و بدون پوشش ، سوار کن [ و به سوی من بفرست] . و چون این گونه به مدینه رسید ، گوشت ران هایش رفته بود ... .

چند روزی بیشتر در مدینه نبود که عثمان به او پیغام داد : به خدا سوگند باید از این [ شهر ، ]بیرون بروی .

ابو ذر گفت : مرا از حرم پیامبر خدا بیرون می کنی؟

گفت : آری ، هر چند تو را خوش نیاید .

گفت : آیا به مکّه [ می فرستی]؟

گفت : نه .

گفت : به بصره؟

گفت : نه .

گفت : به کوفه؟

گفت : نه ؛ بلکه به رَبَذه [ ، آن جا] که از آن بیرون آمده ای ، تا این که در آن بمیری . ای مروان! او را اخراج کن و تا هنگامی که بیرون می رود ، مگذار کسی با او سخن بگوید . .

۸۳۶۸.امام علی علیه السلام :مُروج الذّهبـ فی ذِکرِ ما طُعِنَ بِهِ عَلی عُثمانَ ـ: ومِن ذلِکَ ما فَعَلَ بِأَبی ذَرٍّ ؛ وَهُوَ أنَّهُ حَضَرَ مَجلِسَهُ ذاتَ یَومٍ ، فَقالَ عُثمانُ : أ رَأَیتُم مَن زَکّی مالَهُ ، هَل فیهِ حَقٌّ لِغَیرِهِ ؟ فَقالَ کَعبٌ : لا ، یا أمیرَ المُؤمِنینَ .

فَدَفَعَ أبو ذَرٍّ فی صَدرِ کَعبٍ ، وَقالَ لَهُ : کَذِبتَ یَابنَ الیَهودِیِّ ، ثُمَّ تَلا : «لَّیْسَ الْبِرَّ أَن تُوَلُّواْ وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ» ⁽¹⁾اَلآیَةَ .

فَقالَ عُثمانُ : أ تَرَونَ بَأسا أن نَأخُذَ مالاً مِن بَیتِ مالِ المُسلِمینَ فَنُنفِقَهُ فیما یَنوبُنا مِن اُمورِنا ، ونُعطیکُموهُ ؟ فَقالَ کَعبٌ : لا بَأسَ بِذلِکَ .

فَرَفَعَ أبو ذَرٍّ العَصا ، فَدَفَعَ بِها فی صَدرِ کَعبٍ ، وَقالَ : یَابنَ الیَهودِیِّ ما أجرَأَکَ عَلَی القَولِ فی دینِنا !

فَقالَ لَهُ عُثمانُ : ما أکثَرَ أذاکَ لی ! غَیِّب وَجهَکَ عَنّی ؛ فَقَد آذَیتَنا . فَخَرَجَ أبو ذَرٍّ إلَی الشّامِ .

فَکَتَبَ مُعاوِیَةُ إلی عُثمانَ : إنَّ أبا ذَرٍّ تَجتَمِعُ إلَیهِ الجُموعُ ، ولا آمَنُ أن یُفسِدَهُم عَلَیکَ ، فَإِن کانَ لَکَ فِی القَومِ حاجَةٌ فَاحمِلهُ إلَیکَ .

فَکَتَبَ إلَیهِ عُثمانُ بِحَملِهِ . فَحَمَلَهُ عَلی بَعیرٍ ، عَلَیهِ قَتَبٌ یابِسٌ ، مَعَهُ خَمسَةٌ مِنَ الصَّقالِبَةِ ⁽²⁾یَطیرونَ ⁽³⁾بِهِ ، حَتّی أتَوا بِهِ المَدینَةَ ، وقَد تَسَلَّخَت بَواطِنُ أفخاذِهِ ، وکادَ أن یَتلِفَ ، فَقیلَ لَهُ : إنَّکَ تَموتُ مِن ذلِکَ . فَقالَ : هَیهاتَ ، لَن أموتَ حَتّی اُنفی . وذَکَرَ جَوامِعَ ما یَنزِلُ بِهِ بَعدُ ، ومَن یَتَوَلّی دَفنَهُ .

فَأَحسَنَ إلَیهِ فی دارِهِ أیّاما ، ثُمَّ دَخَلَ إلَیهِ فَجَلَسَ عَلی رُکبَتَیهِ ، وتَکَلَّمَ بِأَشیاءَ ، وذَکَرَ الخَبَرَ فی وُلدِ أبِی العاصِ : «إذا بَلَغوا ثَلاثینَ رَجُلاً اِتَّخَذوا عِبادَ اللّهِ خَوَلاً» ... وکانَ فی ذلِکَ الیَومِ قَد اُتِیَ عُثمانُ بِتَرَکَةِ عَبدِ الرَّحمنِ بنِ عَوفٍ الزُّهرِیِّ مِنَ المالِ ، فَنُثِرَتِ البِدَرُ حَتّی حالَت بَینَ عُثمانَ وبَینَ الرَّجُلِ القائِمِ ، فَقالَ عُثمانُ : إنّی لَأَرجو لِعَبدِ الرَّحمنِ خَیرا ؛ لِأَنَّهُ کانَ یَتَصَدَّقُ ، ویُقرِی الضَّیفَ ، وتَرَکَ ما تَرَونَ .

فَقالَ کَعبُ الأَحبارِ : صَدَقتَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، فَشالَ أبو ذَرٍّ العَصا ، فَضَرَبَ بِها رَأسَ کَعبٍ ، ولَم یَشغَلهُ ما کانَ فیهِ مِنَ الأَلَمِ ، وقالَ : یَابنَ الیَهودِیِّ تَقولُ لِرَجُلٍ ماتَ وتَرَکَ هذَا المالَ : إنَّ اللّهَ أعطاهُ خَیرَ الدُّنیا وخَیرَ الآخِرَةِ ، وتَقطَعُ عَلَی اللّهِ بِذلِکَ ! وأنَا سَمِعتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله یَقولُ : «ما یَسُرُّنی أن أموتَ وأدَعَ ما یَزِنُ قیراطا» ! !

فَقالَ لَهُ عُثمانُ : وارِ عَنّی وَجهَکَ . فَقالَ : أسیرُ إلی مَکَّةَ ؟ قالَ : لا وَاللّهِ . قالَ : فَتَمنَعُنی مِن بَیتِ رَبّی أعبُدُهُ فیهِ حَتّی أموتَ ؟ قالَ : إی وَاللّهِ .

قالَ : فَإِلَی الشّامِ ؟ قالَ : لا وَاللّهِ .

قالَ : البَصرَةِ ؟ قالَ : لا وَاللّهِ ، فَاختَر غَیرَ هذِهِ البُلدانِ .

قالَ : لا واللّهِ ، ما أختارُ غیرَ ما ذَکَرتُ لَکَ ، ولَو تَرَکتَنی فی دارِ هِجرَتی ما أرَدتُ شَیئا مِنَ البُلدانِ ، فَسَیِّرنی حَیثُ شِئتَ مِنَ البِلادِ .

قالَ : فَإِنّی مُسَیِّرُکَ إلَی الرَّبَذَةِ . قالَ : اللّهُ أکبَرُ ! صَدَقَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؛ قَد أخبَرَنی بِکُلِّ ما أنَا لاقٍ .

قالَ عُثمانُ : وما قالَ لَکَ ؟ ! قالَ : أخبَرَنی بِأَنّی اُمنَعُ عَن مَکَّةَ وَالمَدینَةِ ، وأموتُ بِالرَّبَذَةِ ، ویَتَوَلّی مُواراتی نَفَرٌ مِمَّن یَرِدونَ مِنَ العِراقِ نَحوَ الحِجازِ .

وبَعَثَ أبو ذَرٍّ إلی جَمَلٍ لَهُ ، فَحَمَلَ عَلَیهِ امرَأَتَهُ ، وقیلَ : ابنَتَهُ . وأمَرَ عُثمانُ أن یَتَجافاهُ النّاسُ حَتّی یَسیرَ إلَی الرَّبَذَةِ .

فَلَمّا طَلَعَ عَنِ المَدینَةِ ـ ومَروانُ یُسَیِّرُ[هُ ]عَنها ـ طَلَعَ عَلَیهِ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ رضی الله عنه ، ومَعَهُ ابناهُ الحَسَنُ وَالحُسَینُ ، وعَقیلٌ أخوهُ ، وعَبدُ اللّهِ بنُ جَعفَرٍ ، وعَمّارُ بنُ یاسِرٍ .

فَاعتَرَضَ مَروانُ ، فَقالَ : یا عَلِیُّ ، إنَّ أمیرَ المُؤمِنینَ قَد نَهَی النّاسَ أن یَصحَبوا أبا ذَرٍّ فی مَسیرِهِ ویُشَیِّعوهُ ، فَإِن کُنتَ لَم تَدرِ بِذلِکَ فَقَد أعلَمتُکَ !

فَحَمَلَ عَلَیهِ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ بِالسَّوطِ ، وضَرَبَ بَینَ اُذُنَی راحِلَتِهِ ، وقالَ : تَنَحَّ ، نَحّاکَ اللّهُ إلَی النّارِ . ومَضی مَعَ أبی ذَرٍّ فَشَیَّعَهُ ، ثُمَّ وَدَّعَهُ وَانصَرَفَ .

فَلَمّا أرادَ عَلِیٌّ الاِنصِرافَ بَکی أبو ذَرٍّ ، وقالَ : رَحِمَکُمُ اللّهُ أهلَ البَیتِ ، إذا رَأیتُکَ یا أبَا الحَسَنِ ووُلدَکَ ذَکَرتُ بِکُم رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله .

فَشَکا مَروانُ إلی عُثمانَ ما فَعَلَ بِهِ عَلِیّ بنُ أبی طالِبٍ ، فَقالَ عُثمانُ : یا مَعشَرَ المُسلِمینَ ! مَن یَعذِرُنی مِن عَلِیٍّ ؟ رَدَّ رَسولی عَمّا وَجَّهتُهُ لَهُ ، وفَعَلَ کَذا ، وَاللّهِ لَنُعطِیَنَّهُ حَقَّهُ !

فَلَمّا رَجَعَ عَلِیٌّ اِستَقبَلَهُ النّاسُ ، فَقالوا لَهُ : إنَّ أمیرَ المُؤمِنینَ عَلَیکَ غَضبانُ ؛ لِتَشییعِکَ أبا ذَرٍّ . فَقالَ عَلِیٌّ : «غَضَبُ الخَیلِ عَلَی اللُّجُمِ» .

فَلَمّا کانَ بِالعَشِیِّ جاءَ إلی عُثمانَ ، فَقالَ لَهُ : ما حَمَلَکَ عَلی ما صَنَعتَ بِمَروانَ ! ولِمَ اجتَرَأتَ عَلَیَّ ، ورَدَدتَ رَسولی وأمری ؟ !

قالَ : أمّا مَروانُ ؛ فَإِنَّهُ استَقبَلَنی یَرُدُّنی ، فَرَدَدتُهُ عَن رَدّی . وأمّا أمرُکَ فَلَم أرُدَّهُ .

قالَ عُثمانُ : أ لَم یُبلِغکَ أنّی قَد نَهَیتُ النّاسَ عَن أبی ذَرٍّ وعَن تَشییعِهِ ؟

فَقالَ عَلِیٌّ : أوَکُلُّ ما أمَرتَنا بِهِ مِن شَیءٍ نَری طاعَةَ اللّهِ وَالحَقَّ فی خِلافِهِ اتَّبَعنا فیهِ أمرَکَ ! ! بِاللّهِ لا نَفعَلُ .

قالَ عُثمانُ : أقِد مَروانَ .

قالَ : ومِمَّ أُقیدُهُ ؟

قالَ : ضَرَبتَ بَینَ اُذُنَی راحِلَتِهِ ، وشَتَمتَهُ ، فَهُوَ شاتِمُکَ وضارِبٌ بَینَ اُذُنَی راحِلَتِکَ .

قالَ عَلِیٌّ : أمّا راحِلَتی فَهِیَ تِلکَ ، فَإِن أرادَ أن یَضرِبَها کَما ضَرَبتُ راحِلَتَهُ فَلیَفعَل ، وأمّا أنَا فَوَاللّهِ لَئِن شَتَمَنی لَأَشتَمَنَّکَ أنتَ مِثلَها بِما لا أکذِبُ فیهِ ، ولا أقولُ إلّا حَقّا .

قالَ عُثمانُ : ولِمَ لا یَشتِمُکَ إذا شَتَمتَهُ ؟ ! ، فَوَاللّهِ ما أنتَ عِندی بِأَفضَلَ مِنهُ !

فَغَضِبَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ ، وقالَ : ألِیَ تَقولُ هذَا القَولَ ؟ ! وبِمَروانَ تَعدِلُنی ! ! فَأَنَا وَاللّهِ أفضَلُ مِنکَ! وأبی أفضَلُ مِن أبیکَ! واُمّی أفضَلُ مِن اُمِّکَ! وهذِهِ نَبلی قد نَثَلتُها ⁽⁴⁾، وهَلُمَّ فَانثُلْ بِنَبلِکَ ⁽⁵⁾.

فَغَضِبَ عُثمانُ ، وَاحمَرَّ وَجهُهُ ، فَقامَ ودَخَلَ دارَهُ . وَانصَرَفَ عَلِیٌّ ، فَاجتَمَعَ إلَیهِ أهلُ بَیتِهِ ، ورِجالٌ مِنَ المُهاجِرینَ وَالأَنصارِ .

فَلَمّا کانَ مِنَ الغَدِ وَاجتَمَعَ النّاسُ إلی عُثمانَ شَکا إلَیهِم عَلِیّا ، وقالَ : إنَّهُ یَعیبُنی ویُظاهِرُ مَن یَعیبُنی ـ یُریدُ بِذلِکَ أبا ذَرٍّ وعَمّارَ بنَ یاسِرٍ وغَیرَهُما ـ . فَدَخَلَ النّاسُ بَینَهُما ، حَتَّی اصطَلَحا ، وقالَ لَهُ عَلِیٌّ : وَاللّهِ ، ما أرَدتُ بِتَشییعِ أبی ذَرٍّ إلّا اللّهَ تَعالی . ⁽⁶⁾.

۸۳۶۷.امام علی علیه السلام :مروج الذهبـ در یادکردِ اعتراض هایی که به عثمان شد ـ: و از جمله ، کاری است که با ابو ذر کرد . روزی ، ابو ذر در مجلس عثمان حاضر بود . عثمان گفت : آیا اگر کسی زکات مالش را پرداخت کند ، برای دیگران حقّی در آن هست؟

کعب گفت : نه ، ای امیر مؤمنان!

ابو ذر به سینه کعب زد و به او گفت : ای یهودی زاده! دروغ گفتی . سپس تلاوت کرد : «نیکی ، آن نیست که چهره هایتان را به مشرق و مغرب بچرخانید ...» ⁽¹⁾.

عثمان گفت : آیا اشکالی می بینید که ما مالی را از بیت المال مسلمانان برداریم و در پیشامدهایی که برای ما روی می دهد ، هزینه کنیم و یا آن را به شما اعطا کنیم؟

کعب گفت : اشکالی ندارد .

ابو ذر ، عصایش را بلند کرد و با آن بر سینه کعب زد و گفت : ای یهودی زاده! چه چیزی تو را بر نظر دادن در دین ما گستاخ کرده است!

پس ، عثمان به ابو ذر گفت : چه قدر مرا آزار می دهی! از جلوی چشمم دور شو ، که ما را آزار دادی .

پس از آن ، ابو ذر به سوی شام ، بیرون رفت .

معاویه به عثمان نوشت : گروه ها بر گرد ابو ذر جمع شده اند و می ترسم که آنها را بر ضدّ تو بشوراند . اگر نیازی به این مردم داری ، او را به سوی خود باز گردان .

عثمان نوشت که او را بیاورند . او را بر شتری سوار کرد که بر آن ، کجاوه ای زُمُخت و سخت بود . پنج نفر مأمور خشن ، او را تند و پیوسته می راندند ، تا آن که او را به مدینه آوردند ، در حالی که پوست ران هایش رفته بود و نزدیک بود که تلف شود . [ حتّی] به او گفته شد : تو از این محنت می میری .

گفت : هرگز نخواهم مرد تا آن که تبعید شوم . او همه آنچه را در آینده برایش پیش می آمد ، ذکر کرد و نیز این که چه کسی او را به خاک می سپارد .

عثمان ، چند روزی در منزلش به او رسیدگی کرد . سپس او بر عثمانْ وارد شد و دو زانو نشست و چیزهایی گفت و حدیث مربوط به فرزندان ابو عاص را باز گفت که : «[ آنان] چون به سی نفر برسند ، بندگان خدا را برده می کنند» ... . این در همان روزی بود که اموالِ بر جای مانده از عبد الرحمان بن عوف زُهْری را برای عثمان آوردند و تعداد کیسه ها [ده هزار درهمی] به اندازه ای فراوان شد که میان عثمان و یک آدمِ ایستاده را پر کرد .

عثمان گفت : من برای عبد الرحمان ، امید خیر دارم ؛ چون او صدقه می داد و مهمانداری می کرد و آنچه را نیز که می بینید ، به ارث نهاد .

کعب الأحبار گفت : ای امیر مؤمنان! درست گفتی .

ابو ذر ، عصای خود را بلند کرد و با آن بر سر کعب زد و در حالی که درد خویش را از یاد برده بود ، گفت : ای یهودی زاده! درباره مردی که مرده و این مال را بر جای نهاده است ، می گویی : خداوند ، خیر دنیا و آخرت را به او عطا کرده است. این را به طور قطعی به خدا نسبت می دهی، در حالی که من شنیدم که پیامبر صلی الله علیه و آله می گوید : «خوشحال نمی شوم که بمیرم و به اندازه قیراطی بر جای نهم» .

عثمان به ابو ذر گفت : از جلوی چشمم دور شو .

ابو ذر گفت : به مکّه بروم؟

گفت : به خدا سوگند ، نه .

گفت : مرا از خانه پروردگارم باز می داری که در آن عبادت کنم تا بمیرم؟

گفت : آری ، به خدا سوگند .

گفت : به سوی شام [ بروم]؟

گفت : نه ، به خدا سوگند .

گفت : بصره؟

گفت : نه ، به خدا سوگند . شهر دیگری انتخاب کن .

ابو ذر گفت: نه، به خدا سوگند. جز آنچه برایت گفتم، جای دیگری را اختیار نمی کنم و اگر مرا در هجرتگاهم (مدینه) وا می نهادی ، هیچ شهر دیگری را نمی خواستم . اکنون مرا به هر شهری که می خواهی ، بفرست .

گفت : تو را به رَبَذه تبعید می کنم .

گفت : اللّه اکبر! پیامبر خدا راست گفت . او همه آنچه را با آن رو به رو می شوم ، به من خبر داد .

عثمان گفت : [ پیامبر صلی الله علیه و آله ] به تو چه گفته است؟

گفت : به من خبر داد که من را از مکّه و مدینه باز می دارند و در ربذه می میرم و گروهی که از عراق به حجاز می آیند ، دفن مرا عهده دار می شوند .

ابو ذر به دنبال شترش فرستاد و زنش (و برخی گفته اند : دخترش) را بر آن ، سوار کرد .

عثمان ، فرمان داد که مردم ، گِرد او را خالی کنند تا به ربذه برود و مروان ، او را روانه می کرد .

چون از مدینه بیرون رفت ، علی بن ابی طالب علیه السلام به همراه پسرانش (حسن و حسین علیهما السلام ) و برادرش عقیل و عبد اللّه بن جعفر و عمّار بن یاسر به بدرقه آمدند .

مروان ، اعتراض کرد و گفت : ای علی! امیر مؤمنان(عثمان) ، مردم را از این که با ابو ذر در مسیرش همراه شوند و به بدرقه اش بیایند ، نهی کرده است . اگر این را نمی دانستی ، آگاهت کردم .

علی علیه السلام با تازیانه به او حمله برد و بر میان دو گوش مرکبش زد و فرمود : «دور شو! خداوند ، تو را به آتش بیندازد!» و با ابو ذر ، روانه شد و او را بدرقه کرد و سپس با او وداع نمود و باز گشت .

چون علی علیه السلام خواست باز گردد ، ابو ذر گریست و گفت: خداوند، شما اهل بیت را رحمت کناد! ای ابو الحسن! هر گاه تو و فرزندانت را می بینم ، به یاد پیامبر خدا می افتم .

مروان از کار علی بن ابی طالب علیه السلام به عثمان شکایت کرد.

عثمان گفت : ای مسلمانان! من با علی چه کنم؟ فرستاده ام را از کاری که برای آن فرستاده بودم ، باز گردانده و این گونه کرده است . به خدا سوگند ، حقّش را کف دستش می گذاریم! چون علی علیه السلام باز گشت ، مردم به استقبال او آمدند و به او گفتند : امیر مؤمنان(عثمان) از تو به خاطر این که ابو ذر را بدرقه کردی ، خشمگین است .

علی علیه السلام فرمود : «خشم اسب از لگام است !» .

چون شب شد، [ علی علیه السلام ]نزد عثمان آمد. عثمان به وی گفت : چه چیزْ تو را وا داشت که با مروان ، این گونه کنی و چرا بر من گستاخی کردی و فرستاده و فرمانم را رد کردی؟

فرمود : «امّا مروان ، او جلوی من آمد تا مانع من شود و من ، مانع جلوگیری او شدم .

و امّا فرمانت ، آن را رد نکردم» .

عثمان گفت : آیا به تو خبر نرسیده بود که من مردم را از ابو ذر و بدرقه کردن او نهی کرده ام؟

علی علیه السلام فرمود : «آیا از آنچه به ما فرمان می دهی و ما اطاعت از خدا و حق را در خلاف آن می بینیم ، باید پیروی کنیم؟ به خدا سوگند که [ چنین ]نمی کنیم» .

عثمان گفت : خود را برای قصاص ، در اختیار مروان بنه .

فرمود : «چه قصاصی؟» .

گفت : بر میان دو گوش مرکبش زده ای و به او ناسزا گفته ای . پس او باید به تو دشنام بدهد و بر میان دو گوش مرکبت بزند .

علی علیه السلام فرمود : «امّا مرکبم ، این جاست . اگر می خواهد ، همان گونه که مرکبش را زده ام ، آن را بزند . و امّا من ، به خدا سوگند که اگر به من دشنام دهد ، تو را به مانند آن ، دشنام می دهم ، بی آن که در آن ، دروغ بگویم و من ، هیچ گاه جز حق نمی گویم» .

عثمان گفت : چرا به تو ناسزا نگوید ، در حالی که به او ناسزاگفته ای؟ به خدا سوگند ، نزد من ، تو از او برتر نیستی.

علی بن ابی طالب علیه السلام خشمگین شد و فرمود : «با من ، این گونه سخن می گویی ؟! و مرا با مروان ، برابر می سازی؟! به خدا سوگند ، من از تو برترم ، پدرم از پدرت و مادرم از مادرت برتر است و این شرافت و کرامت من است که نشان دادم . تو نیز شرافت خود را نشان بده» .

عثمان ، خشمناک گردید و صورتش سرخ شد . برخاست و داخل خانه اش شد و علی علیه السلام نیز باز گشت و خاندانش و [ نیز ]مردانی از مهاجران و انصار ، گِردش را گرفتند .

چون فردا شد و مردم به گِرد عثمان اجتماع کردند ، او نزد آنان از علی علیه السلام شکایت کرد و گفت : او بر من عیب می گیرد و عیبجویانِ مرا ⁽²⁾نیز پشتیبانی می کند .

مردم ، پا در میانی کردند و آنان را صلح دادند .

علی علیه السلام به عثمان فرمود : «به خدا سوگند ، من جز به خاطر [ رضای] خدای متعال ، ابو ذر را بدرقه نکردم» . .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

تحریف تاریخ در ماجرای تبعید ابو ذر

تحریف تاریخ در ماجرای تبعید ابو ذرتحریف حقایق در متون کهن تاریخی از یک سو تأسفبار و از سوی دیگر ، لغزاننده و دگرگونساز چهره وقایع و رویدادهاست . متأسفانه متون کهن از جهات بسیاری دست خوش تحریف اند و یکی از روشن ترین مصادیق آن ، تحریف گزارش های مرتبط با تبعید ابو ذر است . طبری و ابن اثیر ، به وجود گزارش هایی درباره زمینه ها و چگونگی تبعید ابو ذر و نیز چگونگی اخراج او از شام اشاره می کنند ؛ امّا از این که از حقایقْ پرده بر گیرند و واقعیّت را صادقانه گزارش کنند،تن می زنند . طبری می گوید: و در این سال (سال سی ام) ، درگیری میان معاویه و ابو ذر و باز گرداندن ابو ذر به مدینه رخ داد . علّت های فراوانی برای این کار معاویه بیان شده است که خوش ندارم بیشتر آنها را ذکر کنم ؛ امّا کسانی که برای معاویه عذر تراشیده اند ، می گویند : ... . ⁽¹⁾ابن اثیر نیز می گوید : در این سال (سال سی ام هجری) ، ماجرای ابو ذر و معاویه و باز گرداندن ابو ذر از شام به مدینه رخ داد ـ که علّت های فراوانی برای آن بیان شده است ـ و نیز دشنام

.

دادن معاویه به ابو ذر و تهدید او به قتل و روانه داشتن او به مدینه با شترِ بدون جهاز و تبعید او از مدینه به گونه ای زشت ، که نقل آن ، صحیح نیست و اگر هم صحیح باشد ، باید عذری برای عثمان جُست ([ مثل این که ]حاکم می تواند رعیّت خود را تأدیب کند ، و یا عذرهایی دیگر) و نباید آن را سبب طعن و اعتراض بر عثمان قرار داد . من یادآوری آن را خوش ندارم . عذرتراشان می گویند : ... . ⁽¹⁾اینان که این چنین بر حقْ پرده می افکنند ، از آن سو گزارش هایی دروغین درباره ابو ذر می آورند و بدین سان در شکستن قداست آن «راستگوترین مرد روی زمین» می کوشند. شگفتا که این همه را از سیف بن عمر آورده اند؛او که قهرمان جعل و تندیسی از دروغ و تبلور عینی اشاعه کذب است . هیچ کس سیف را نستوده است . ابن معین ، او را ضعیف شمرده و گفته است : «یک سکّه پول خُرد ، از او بهتر است» . ابو حاتم ، او را «متروک الحدیث» می داند . نسایی و دارقُطنی بر «ضعف» او تصریح کرده اند . ابو داوود گفته است : «[ خبر او ]ارزشی ندارد» و ابن حبّان آورده است که : «به بزرگان ، دروغ می بندد» . سیف به زندیق بودنْ متّهم است و نیز گفته اند که حدیث می ساخته است . حاکم نیشابوری نیز او را متّهم به زندقه دانسته است . ⁽²⁾گزارش های سیف بن عمر ، یکسر در پیراستن عثمان و دفاع از اوست . به طور مثال ، او درباره تبعید ابو ذر توسط عثمان می گوید : [ ابو ذر به عثمان] گفت : اجازه خروج به من بده ؛ چرا که مدینه خانه من نیست . [ عثمان ]گفت : آیا جز این است که بهتر از آن نخواهی یافت؟ . [ ابو ذر ] گفت : پیامبر خدا به من فرمان داده که چون خانه های مدینه به منطقه سلع رسید ، از آن

.

بروم . [ عثمان ]گفت : پس ، فرمان را اجرا کن . ابو ذر ، خارج شد تا به ربذه رسید . در آن جا ، جایی برای مسجد معیّن کرد و عثمان نیز ده ها شتر و دو برده به او داد و برایش پیغام فرستاد که گاه به مدینه بیاید تا [ پس از عالِم شدن ، ]بَدَوی و بیابانی نشود . او نیز چنین کرد . همچنین او می گوید : چون ابو ذر دید که عثمان از او خوشش نمی آید ، خود به ربذه رفت . ⁽¹⁾می دانیم که پاره ای از افسانه ها درباره «عبد اللّه بن سبا» نیز از ساخته های سیف است . او به این شخص ساختگی چنان قدرت می بخشد که گویا تمام مخالفت هایی که با عثمان و معاویه شده ، توسط وی رقم خورده است ؛ فردی که یهودی بوده و اسلام آورده است . ⁽²⁾

.

۴ / ۷ ـ ۲ضَربُ عَمّارِ بنِ یاسِرٍ۸۳۷۷.عنه علیه السلام :أنساب الأشراف عن أبی مِخنَفـ فی إسنادِهِ ـ: کانَ فی بَیتِ المالِ بِالمَدینَةِ سَفَطٌ فیهِ حُلِیٌّ وجَوهَرٌ ، فَأَخَذَ مِنهُ عُثمانُ ما حَلّی بِهِ بعضَ أهلِهِ ، فَأَظهَرَ النّاسُ الطَّعنَ عَلَیهِ فی ذلِکَ وکَلَّمُوهُ فیهِ بِکَلامٍ شَدیدٍ حَتّی أغضَبوهُ ، فَخَطَبَ فَقالَ : لَنأخُذَنَّ حاجَتَنا مِن هذَا الفَیءِ وإن رَغِمَت اُنوفُ أقوامٍ .

فَقالَ لَهُ عَلِیٌّ : إذا تُمنَعُ مِن ذلِکَ ویُحالُ بَینَکَ وبَینَهُ .

وقالَ عَمّارُ بنُ یاسِرٍ : اُشهِدُ اللّهَ أنَّ أنفی أوَّلُ راغِمٍ مِن ذلِکَ .

فَقالَ عُثمانُ : أعَلَیَّ یَابنَ المَتکاءِ ⁽¹⁾! تَجتَرِئُ ؟ خُذوهُ ، فَاُخِذَ ودَخَلَ عُثمانُ فَدَعا بِهِ فَضَرَبَهُ حَتّی غُشِیَ عَلَیهِ ، ثُمَّ اُخرِجَ فَحُمِلَ حَتّی اُتِیَ بِهِ مَنزِلَ اُمِّ سَلَمَةَ زَوجِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَلَم یُصَلِّ الظُّهرَ وَالعَصرَ وَالمَغرِبَ ، فَلَمّا أفاقَ تَوَضَّأَ وصَلّی وقالَ : الحَمدُ للّهِِ ، لَیسَ هذَا أوَّلَ یَومٍ اُوذینا فیهِ فِی اللّهِ ... .

وبَلَغَ عائِشَةَ ما صُنِعَ بِعَمّارٍ ، فَغَضِبَت وأخرَجَت شَعرا مِن شَعرِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وثَوبا مِن ثِیابِهِ ، ونَعلاً مِن نِعالِهِ ، ثُمَّ قالَت : ما أسرَع ما تَرَکتُم سُنَّةَ نَبِیِّکُم وهذا شَعرُهُ وثَوبُهُ ونَعلُهُ ولَم یَبلَ بَعدُ ، فَغَضِبَ عُثمانُ غَضَبا شَدیدا حَتّی ما دَری ما یَقولُ . ⁽²⁾۸۳۷۶.عنه علیه السلام :تاریخ المدینة عن المُغیرة :اِجتَمَعَ ناسٌ فَکَتَبوا عُیوبَ عُثمانَ وفیهِمُ : ابنُ مَسعودٍ ، فَاجتَمَعوا بِبابِ عُثمانَ لِیَدخُلوا عَلَیهِ فَیُکَلِّموهُ ، فَلَمّا بَلَغوا البابَ نَکَلوا إلّا عَمّارَ بنَ یاسِرٍ ؛ فَإِنَّهُ دَخَلَ عَلَیهِ فَوَعَظَهُ ، فَأَمَرَ بِهِ فَضُرِبَ حَتّی فُتِقَ ؛ فَکانَ لا یَستَمسِکُ بَولَهُ .

فَقیلَ لِعَمّارٍ : ما هذا ؟ قالَ : إنّی مُلَقّیً مِن قُرَیشٍ ؛ لَقیتُ مِنهُم فِی الإِسلامِ کَذا ، وفَعَلوا بی کَذا ، ثُمَّ دَخَلتُ عَلی هذا ـ یَعنی عُثمانَ ـ فَأَمَرتُهُ ونَهَیتُهُ ، فَصَنَعَ ما تَرَونَ ؛ فَلا یُستَمسَکُ بَولی . ⁽³⁾.

۴ / ۷ ـ ۲ کتک زدن عمّار یاسر

۴ / ۷ ـ ۲کتک زدن عمّار یاسر۸۳۷۳.عنه علیه السلام :أنساب الأشرافـ به نقل از ابو مخنف ـدر بیت المال مدینه جعبه ای بود که زیورآلات و جواهر در آن قرار داشت . عثمان ، زیورآلاتی را برای یکی از اعضای خانواده اش از آن برداشت . مردم ، زبان به اعتراض گشودند و به تندی با او سخن گفتند ، تا [ این که ]وی را خشمگین ساختند .

عثمان ، خطبه خواند و گفت : ما نیازمان را از بیت المال برمی گیریم ، هر چند برخی را خوش نیاید.

علی علیه السلام به او فرمود : «در این صورت ، جلویت گرفته می شود و میان تو و آن ، جدایی انداخته می شود» .

عمّار بن یاسر گفت : من خدا را گواه می گیرم که نخستین کسی هستم که آن را ناپسند می دارد .

عثمان گفت : ای پسر زن ختنه نشده! بر من گستاخی می کنی؟ او را بگیرید .

او را گرفتند . عثمان ، داخل شد و او را فرا خواند و [ آن قدر] کتکش زد تا بیهوش شد . سپس وی را بیرون آوردند و به منزل اُمّ سلمه ، همسر پیامبر خدا ، بردند و او [ در اثر بیهوشی ]نماز ظهر و عصر و مغرب را نخواند . آن گاه که به هوش آمد ، وضو گرفت و نماز خواند و گفت : الحمد للّه ! این ، نخستین روزی نیست که به خاطر خدا اذیّت می شویم ... .

خبر آنچه با عمّار شده بود ، به عایشه رسید . او خشمگین شد و مویی از موهای پیامبر خدا و جامه ای از جامه های او و کفشی از کفش های او را بیرون آورد و گفت : چه زود سنّت پیامبرتان را وا نهادید ، در حالی که مو و جامه و کفش او هنوز کهنه نشده است .

عثمان چنان خشمگین شد که نمی دانست چه می گوید .۸۳۷۲.عنه علیه السلام :تاریخ المدینةـ به نقل از مُغیره ـ: گروهی جمع شدند و عیب های عثمان را نوشتند . در میان آنان ابن مسعود نیز بود . پس بر در خانه عثمان جمع شدند تا بر او داخل شوند و با او سخن بگویند . چون به در خانه رسیدند ، همه بجز عمّار بن یاسر ترسیدند و عقب کشیدند .

عمّار بر عثمان وارد شد و او را اندرز داد . عثمان ، فرمان داد او را زدند ، تا آن جا که دچار فتق شد و قادر به نگه داشتن ادرار خویش نبود .

به عمّار گفته شد : این چه حالت است؟

گفت : من از قریش ، مصیبت می کشم . به خاطر اسلام آوردنم ، آن گونه از آنها [ شکنجه ]دیدم و با من چنان کردند [ که می دانید] و اکنون نیز بر این (عثمان) وارد شدم و او را امر به معروف و نهی از منکر کردم . پس با من آن کرد که دیدید و [ دیگر ]ادرارم در اختیارم نیست .

.

۸۳۷۱.عنه علیه السلام :أنساب الأشراف :یُقالُ : إنَّ المِقدادَ بنَ عَمروٍ ، وعَمّارَ بنَ یاسِرٍ ، وطَلحَةَ وَالزُّبَیرَ ، فی عِدَّةٍ مِن أصحابِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله کَتَبوا کِتابا عَدَّدوا فیهِ أحداثَ عُثمانَ ، وخَوَّفوهُ رَبَّهُ ، وأعلَموهُ أنَّهُم مُواثِبوهُ إن لَم یَقلَع .

فَأَخَذَ عَمّارُ الکِتابَ وأتاهُ بِهِ ، فَقَرَأَ صَدرا مِنهُ ، فَقالَ لَهُ عُثمانُ : أعَلَیَّ تَقدَمُ مِن بَینِهِم ؟

فَقالَ عَمّارٌ : لِأَنّی أنصَحُهُم لَکَ . فَقالَ : کَذَبتَ یَابنَ سُمَیَّةَ .

فَقالَ : أنَا وَاللّهِ ابنُ سُمَیَّةَ وَابنُ یاسِرٍ . فَأَمَرَ غِلمانا لَهُ فَمَدّوا بِیَدَیهِ ورِجلَیهِ ، ثُمَّ ضَرَبَهُ عُثمانُ بِرِجلَیهِ وهِیَ فِی الخُفَّینِ عَلی مَذاکیرِهِ ، فَأَصابَهُ الفَتقُ ، وکانَ ضَعیفا کَبیرا فَغُشِیَ عَلَیهِ. ⁽¹⁾۸۳۷۰.عنه علیه السلام :الاستیعاب :کانَ اجتِماعُ بَنی مَخزومٍ إلی عُثمانَ حینَ نالَ مِن عَمّارٍ غِلمانُ عُثمانَ ما نالوا مِنَ الضَّربِ ، حَتَّی انفَتَقَ لَهُ فَتقٌ فی بَطنِهِ ، ورَغَموا وکَسَروا ضِلعا مِن أضلاعِهِ ، فَاجتَمَعَت بَنو مَخزومٍ وقالوا : وَاللّهِ لَئِن ماتَ لا قَتَلنا بِهِ أحَدا غَیرَ عُثمانَ . ⁽²⁾۸۳۶۹.عنه علیه السلام :الإمامة والسیاسة :اِجتَمَعَ ناسٌ مِن أصحابِ النَّبِیِّ عَلَیهِ الصَّلاةُ وَالسَّلامُ فَکَتَبوا کِتابا ذَکَروا فیهِ ما خالَفَ فیهِ عُثمانُ مِن سُنَّةِ رَسولِ اللّهِ وسُنَّةِ صاحِبَیهِ ، وما کانَ مِن هِبَتِهِ خُمُسَ إفریقِیَّةٍ لِمَروانَ وفیهِ حَقُّ اللّهِ ورَسولِهِ ، ومِنهُم ذَوُو القُربی وَالیَتامی وَالمَساکینُ .

وما کانَ مِن تَطاوُلِهِ فِی البُنیانِ ، حَتّی عَدّوا سَبعَ دورٍ بَناها بِالمَدینَةِ : دارا لِنائِلَةَ ، ودارا لِعائِشَةَ وغَیرِهِما مِن أهلِهِ وبَناتِهِ . وبُنیانَ مَروانَ القُصورَ بِذی خَشَبٍ ، وعِمارَةَ الأَموالِ بِها مِنَ الخُمُسِ الواجِبِ للّهِِ ولِرَسولِهِ .

وما کانَ مِن إفشائِهِ العَمَلَ والوِلایاتِ فی أهلِهِ وبَنی عَمِّهِ مِن بَنی اُمَیَّةَ ـ أحداثٍ وغِلمَةٍ ـ لا صَحِبَةَ لَهُم مِنَ الرَّسولِ صلی الله علیه و آله ولا تَجرَبَةَ لَهُم بِالاُمورِ .

و ما کانَ مِنَ الوَلیدِ بنِ عُقبةَ بِالکوفَةِ إذ صَلّی بِهِمُ الصُّبحَ وهُوَ أمیرٌ عَلَیها سَکرانَ أربَعَ رَکَعاتٍ ، ثُمَّ قالَ لَهُم : إن شِئتُم أزیدُکُم صَلاةً زِدتُکُم ، وتَعطیلِهِ إقامَةَ الحَدِّ عَلَیهِ ، وتَأخیرِهِ ذلِکَ عَنهُ .

وتَرکِهِ المُهاجِرینَ وَالأَنصارَ لا یَستَعمِلُهُم عَلی شَیءٍ وَلا یَستَشیرُهُم ، وَاستَغنی بِرَأیِهِ عَن رَأیِهِم .

وما کانَ مِنَ الحِمَی الَّذی حَمی حَولَ المَدینَةِ ، وما کانَ مِن إدرارِهِ القَطائِعَ وَالأرزاقَ وَالأَعطِیاتِ عَلی أقوامٍ بِالمَدینَةِ لَیسَت لَهُم صُحبَةٌ مِنَ النَّبِیِّ عَلَیهِ الصَّلاةُ وَالسَّلامُ ، ثُمَّ لا یَغزونَ ولا یَذُبّونَ .

وما کانَ مِن مُجاوَزَتِهِ الخَیزُرانَ إلَی السَّوطِ ، وأنَّهُ أوَّلُ مَن ضَرَبَ بِالسِّیاطِ ظُهورَ النّاسِ ، وإنَّما کانَ ضَربُ الخَلیفَتَینِ قَبلَهُ بِالدِّرَةِ وَالخَیزُرانِ . ثُمَّ تَعاهَدَ القومُ لِیَدفَعَنَّ الکِتابَ فی یَدِ عُثمانَ ، وکانَ مِمَّن حَضَرَ الکِتابَ : عَمّارُ بنُ یاسِرٍ ، وَالمِقدادُ بنُ الأَسوَدِ ، وکانوا عَشَرَةً ؛ فَلَمّا خَرَجوا بِالکِتابِ لِیَدفَعوهُ إلی عُثمانَ وَالکِتابُ فی یَدِ عَمّارٍ ، جَعَلوا یَتَسَلَّلونَ عَن عَمّارٍ حَتّی بَقِیَ وَحدَهُ ، فَمَضی حَتّی جاءَ دارَ عُثمانَ ، فَاستَأذَنَ عَلَیهِ ، فَأَذِنَ لَهُ فی یومٍ شاتٍ ، فَدَخَلَ عَلَیهِ وعِندَهُ مَروانُ بنُ الحَکَمِ وأهلُهُ مِن بَنی اُمَیَّةَ ، فَدَفَعَ إلَیهِ الکِتابَ فَقَرَأَهُ، فَقالَ لَهُ : أنتَ کَتَبتَ هذَا الکِتابَ ؟ قالَ : نَعَم . قالَ: ومَن کانَ مَعَکَ ؟ قالَ : کانَ مَعی نَفَرٌ تَفَرَّقوا فَرَقا ⁽³⁾مِنکَ .

قالَ : مَن هُم ؟ قالَ : لا اُخبِرُکَ بِهِم .

قالَ : فَلِمَ اجتَرَأتَ عَلَیَّ مِن بَینِهِم ؟ فَقالَ مَروانُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! إنَّ هذَا العَبدَ الأسوَدَ ـ یَعنی عَمّارا ـ قَد جَرَّأَ عَلَیکَ النّاسَ، وإنَّکَ إن قَتَلتَهُ نَکَّلتَ بِهِ مَن وَراءَهُ.

قالَ عُثمانُ : اِضرِبوهُ ، فَضَرَبوهُ وضَرَبَهُ عُثمانُ مَعَهُم حَتّی فَتَقوا بَطنَهُ ، فَغُشِیَ عَلَیهِ ، فَجَرّوهُ حَتّی طَرَحوهُ عَلی بابِ الدّارِ ، فَأَمَرَت بِهِ اُمُّ سَلَمَةَ زَوجُ النَّبِیِّ عَلَیهِ الصَّلاةُ وَالسَّلامُ ، فَاُدخِلَ مَنزِلَها .

وغَضِبَ فیهِ بَنو المُغیرَةِ وکانَ حَلیفَهُم ، فَلَمّا خَرَجَ عُثمانُ لِصَلاةِ الظُّهرِ ، عَرَضَ لَهُ هِشامُ بنُ الوَلیدِ بنِ المُغیرَةِ ، فَقالَ : أما وَاللّهِ لَئِن ماتَ عَمّارٌ مِن ضَربِهِ هذا لَأَقتُلَنَّ بِهِ رَجُلاً عَظیما مِن بَنی اُمَیَّةَ ، فَقالَ عُثمانُ : لَستَ هُناکَ . ⁽⁴⁾.

۸۳۶۸.عنه علیه السلام :أنساب الأشراف :گفته می شود که مقداد بن عمرو ، عمّار بن یاسر ، طلحه و زبیر به همراه عدّه ای از اصحاب پیامبر خدا چیزی نوشتند و در آن ، بدعت های عثمان را بر شمردند و او را از پروردگارش بیم دادند و به او اعلام کردند که اگر [ از کارهایش ]دست نکشد ، بر او می شورند .

عمّار ، نوشته را گرفت و نزد عثمان آورد و بخشی از آغاز آن را خواند .

عثمان به او گفت : [ چرا] از میان آنان ، تو بر من در آمده ای؟

عمّار گفت : چون من از همه آنان بر تو دلسوزترم . گفت : ای پسر سمیّه! دروغ می گویی .

گفت : به خدا سوگند ، من پسر سمیّه و یاسر هستم .

عثمان به غلامانش فرمان داد تا او را بر زمین بخوابانند . سپس با پاهایش که در کفش بود ، بر بیضه های او کوفت . از این رو دچار فتق شد و چون پیر و ناتوان بود ، بیهوش گردید .۸۳۶۷.عنه علیه السلام :الاستیعاب :اجتماع قوم بنی مخزوم در نزد عثمان ، هنگامی بود که غلامانِ او به فرمان وی ، چنان عمّار را کتک زدند که دچار فتق شکم شد و نیز او را بر زمین افکندند و یکی از دنده هایش را شکستند .

بنی مخزوم ، گرد آمدند و گفتند : به خدا سوگند ، اگر عمّار بمیرد ، کسی جز عثمان را به قصاص او نمی کشیم .۸۳۶۶.عنه علیه السلام :الإمامة و السیاسة :گروهی از یاران پیامبر ـ که درود و سلام بر او باد ـ گرد آمدند و چیزی نوشتند و در آن، مخالفت های عثمان با سنّت پیامبر خدا و دو خلیفه قبلی اش را ذکر کردند ، از جمله :

بخشیدن خُمس [ غنائم] افریقا به مروان (که در آن ، حقّ خدا و پیامبر خدا و نیز خویشان پیامبر صلی الله علیه و آله و یتیمان و بینوایان نیز وجود داشت) ؛

زیاده روی در خانه سازی (تا آن جا که هفت خانه ای را که در مدینه برای نائله و عایشه و سایر افراد خانواده و دخترانش ساخته بود ، بر شمردند) ؛

کاخ سازی مروان در منطقه ذو خُشُب (که هزینه آن از خُمس پرداخت شده بود که ویژه خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله است) ؛

پخش کردن کارها و ولایت ها در میان خاندان و پسر عموهای کم سال و جوان خود (که سابقه مصاحبت با پیامبر خدا و تجربه ای در کارها نداشتند) ؛

جاری نکردن حد بر ولید بن عقبه و تأخیر در آن و حد زدن او [ از سر ناچاری ](در آن اتّفاقی که از ولید بن عقبه در نماز صبح ، در دوران حکومتش بر کوفه ، سر زد که با حالت مستی ، نماز را چهار رکعتی خواند و سپس به آنها گفت : اگر بخواهید بیشتر بخوانم ، می خوانم) ؛

وا نهادن مهاجران و انصار (بدون آن که آنان را به کاری بگمارد و یا از آنان نظرخواهی کند ؛ چرا که عثمان به سبب استبداد رأی ، خود را از رایزنی با اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله بی نیاز می دید) ؛

ایجاد قُرُقگاه برای خود در پیرامون مدینه ؛

بخشیدن قطعات حاصلخیز و گشاده دستی در محصولات و سایر بخشش ها (به گروه هایی در مدینه که نه از صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله بودند و نه به جنگ و دفاع برمی خاستند) ؛

کنار گذاشتن خیزران ⁽¹⁾و در دست گرفتن تازیانه ای از پوست (و او نخستین کسی بود که با چنین تازیانه ای بر پشت مردم نواخت ، در حالی که تنبیه های دو خلیفه پیشین ، با شلّاق نرم و خیزران بود) . ⁽²⁾

این گروه ، پیمان بستند که نوشته را به دست عثمان برسانند و در میان نویسندگان ، عمّار بن یاسر و مقداد بن اسود نیز بودند و جمعا ده نفر می شدند . چون بیرون آمدند تا نوشته را ـ که در دست عمّار بود ـ به عثمان بدهند ، یکی یکی از گرد عمّار پراکنده شدند ، تا آن که او تنها ماند .

او رفت تا به خانه عثمان رسید . از او اجازه خواست و عثمان ، در آن روز سرد و بارانی به وی اجازه داد و عمّار بر او وارد شد ، در حالی که مروان بن حکم و خاندان عثمان از بنی امیّه نزدش بودند .

عمّار ، نوشته را به عثمان داد و او خواند و به وی گفت : تو این را نوشته ای؟

گفت : آری .

گفت : چه کسانی با تو بودند؟

گفت: چند نفر با من بودند که از ترس تو پراکنده شدند.

گفت : چه کسانی بودند؟

گفت : به تو نخواهم گفت .

گفت : چگونه جرئت کردی که از میان آنان [ تنها] نزد من بیایی؟

مروان گفت : ای امیر مؤمنان! این بنده سیاه (عمّار) ، مردم را بر تو گستاخ کرده است . اگر او را بکشی ، مایه عبرت دیگرانش ساخته ای .

عثمان گفت : او را بزنید .

او را کتک زدند و عثمان نیز همراه آنان وی را زد ، تا آن که شکمش ورم کرد و بر آمد و بیهوش شد . پس ، او را تا جلوی در خانه بر زمین کشاندند و [در همان جا ]افکندند.

اُمّ سلمه ، همسر پیامبر صلی الله علیه و آله ، دستور داد که او را به درون خانه وی ببرند . بنی مغیره که عمّارْ هم پیمان آنان بود ، خشمناک شدند و چون عثمان برای نماز ظهر خارج شد ، هشام بن ولید بن مغیره راه بر او گرفت و گفت : آگاه باش! به خدا سوگند ، اگر عمّار از این ضربه بمیرد ، مردی بزرگ از بنی امیّه را به قصاص او خواهم کشت . عثمان گفت : تو مرد آن نیستی . .

. .

. .

۸۳۶۵.عنه علیه السلام :الفتوحـ فی خَبَرِ وَفاةِ أبی ذَرٍّ ـ: بَلَغَ ذلِکَ عُثمانَ ، فَقالَ : رَحِمَ اللّهُ أبا ذَرٍّ ! فَقالَ عَمّارُ بنُ یاسِرٍ : فَرِحَمَ اللّهُ أبا ذَرٍّ مِن کُلِّ قُلوبِنا ! فَغَضِبَ عُثمانُ ثُمَّ قالَ : یا کَذا وکَذا أ تَظُنُّ أنّی نَدِمتُ عَلی تَسییرِهِ إلی رَبَذَةَ ؟

قالَ عَمّارٌ : لا وَاللّهِ ما أری ذلِکَ !

قالَ عُثمانُ : اِدفَعوا فی قَفاهُ ، وأنتَ فَالحَقْ بِالمَکانِ الَّذی کانَ فیهِ أبو ذَرٍّ ، ولا تَبرَحهُ أبَدا ما بَقیتَ وأنَا حَیٌّ .

فَقالَ عَمّارٌ : وَاللّهِ إنَّ جِوارَ السِّباعِ لَأَحَبُّ إلَیَّ مِن جَوارِکَ ؛ ثُمَّ قامَ عَمّارٌ فَخَرَجَ مِن عِندِهِ .

قالَ: وعَزَمَ عُثمانُ عَلی نَفیِ عَمّارٍ، وأقبَلَت بَنو مَخزومٍ إلی عَلِیِّ بنِ أبیطالِبٍ رضی الله عنه فَقالوا : إنَّهُ یا أبَا الحَسَنِ قَد عَلِمتَ بِأَنّا أخوالُ أبیکَ أبی طالِبٍ ، وهذا عُثمانُ بنُ عَفّانَ قَد أمَرَ بِتَسییرِ عَمّارِ بنِ یاسِرٍ ، وقَد أحبَبنا أن نَلقاهُ فَنُکَلِّمَهُ فی ذلِکَ ونَسأَلَهُ أن یَکُفَّ عَنهُ ولا یُؤذِیَنا فیهِ ، فَقَد وَثَبَ عَلَیهِ مَرَّةً فَفَعَلَ بِهِ ما فَعَلَ ، وهذِهِ ثانِیَةٌ ، ونَخافُ أن یَخرُجَ مَعَهُ إلی أمرٍ یَندَمُ ونَندَمُ نَحنُ عَلَیهِ .

فَقالَ : أفعَلُ ذلِکَ فَلا تَعجَلوا ، فَوَاللّهِ لَو لَم تَأتونی فی هذَا لَکانَ ذلِکَ مِنَ الحَقِّ الَّذی لا یَسَعُنی تَرکُهُ ولا عُذرَ لی فیهِ .

قالَ : ثُمَّ أقبَلَ عَلِیٌّ رضی الله عنه حَتّی دَخَلَ عَلی عُثمانَ فَسَلَّمَ وجَلَسَ فَقالَ : اتَّقِ اللّهَ أیُّهَا الرَّجُلُ ، وکُفَّ عَن عَمّارٍ وغَیرِ عَمّارٍ مِنَ الصَّحابَةِ ؛ فَإِنَّکَ قَد سَیَّرتَ رَجُلاً مِن صُلَحاءِ المُسلِمینَ وخِیارِ المُهاجِرینَ الأَوَّلینَ ، حَتّی هَلَکَ فی تَسییرِکَ إیّاهُ غَریبا ، ثُمَّ إنَّکَ الآنَ تُریدُ أن تَنفی نَظیرَهُ مِن أصحابِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله !

فَقالَ عُثمانُ : لَأَنتَ أحَقُّ بِالمَسیرِ مِنهُ ، فَوَاللّهِ ما أفسَدَ عَلَیَّ عَمّارا وغَیرَهُ سِواکَ !

فَقالَ عَلِیٌّ رضی الله عنه : وَاللّهِ یا عُثمانُ ! ما أنتَ بِقادِرٍ عَلی ذلِکَ ولا إلَیهِ بِواصِلٍ ، فَرَوِّم ⁽¹⁾ذلِکَ إن شِئتَ . وأمّا قَولُکَ : إنّی اُفسِدُهُم عَلَیکَ ، فَوَاللّهِ ما یُفسِدُهُم عَلَیکَ إلّا نَفسُکَ ؛ لِأَنَّهُم یَرَونَ ما یُنکِرونَ ؛ فَلا یَسَعُهُم إلّا تَغییرُ ما یَرَونَ ... .

ثُمَّ أقبَلَ عَلِیٌّ رضی الله عنه عَلی عَمّارِ بنِ یاسِرٍ فَقالَ لَهُ : اِجلِس فی بَیتِکَ ولا تَبرَح مِنهُ ، فَإِنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی مانِعُکَ مِن عُثمانَ وغَیرِ عُثمانَ ، وهؤُلاءِ المُسلِمونَ مَعَکَ .

فَقالَت بَنو مَخزومٍ : وَاللّهِ یا أبَا الحَسَنِ ! لَئِن نَصَرتَنا وکُنتَ مَعَنا لا وَصَلَ إلَینا عُثمانُ بِشَیءٍ نَکرَهُهُ أبَدا .

وبَلَغَ ذلِکَ عُثمانَ فَکَفَّ عَن عَمّارٍ ونَدِمَ عَلی ما کانَ مِنهُ . ⁽²⁾.

۸۳۶۴.امام علی علیه السلام :الفتوحـ در گزارش وفات ابو ذر ـ: چون این خبر به عثمان رسید ، گفت : خداوند ، ابو ذر را بیامرزد!

عمّار بن یاسر گفت : از صمیم دل بگوییم : خداوند ، ابو ذر را بیامرزد!

عثمان خشمگین شد و گفت : ای فلان و فلان! گمان می کنی که من از تبعید او به ربذه پشیمانم؟

عمّار گفت : به خدا سوگند ، نه ؛ چنین نمی بینم .

عثمان گفت : او را در پی ابو ذر بفرستید . تو باید به همان جا که ابو ذر بود ، بروی و تا من زنده ام ، از آن جا بیرون نیایی .

عمّار گفت : به خدا سوگند ، برای من مجاورت با درندگان از مجاورت با تو محبوب تر است . سپس برخاست و از نزد او بیرون رفت .

عثمان تصمیم به تبعید عمّار گرفت و بنی مخزوم به علی بن ابی طالب علیه السلام روی آوردند و گفتند : ای ابو الحسن! تو خوب می دانی که ما دایی های پدرت ابو طالب هستیم. عثمان بن عفّان به تبعید عمّار بن یاسر فرمان داده است و ما دوست داریم که او را ملاقات نماییم و درباره آن با او گفتگو کنیم و از او بخواهیم که از عمّار ، دست بردارد و ما را آزار ندهد ؛ چرا که [ عثمان ]یک بار بر او پرید و آن کار را کرد و این ، بار دوم است و می ترسیم که کار ما و او به جایی بکشد که هر دو پشیمان شویم .

[ علی علیه السلام ] فرمود : «[ من ]این کار را می کنم . پس عجله نکنید که به خدا سوگند ، اگر نزد من هم نمی آمدید ، بر من لازم بود که چنین کنم و مجال و عذری برای وا نهادنش نداشتم» .

[ علی علیه السلام ] به سوی عثمان رفت و بر او وارد شد و سلام داد و نشست و فرمود : «ای مرد! از خدا پروا کن و از عمّار و صحابه دیگر دست بردار . تو مردی از مسلمانان صالح و گزیده نخستینْ مهاجران را تبعید کردی ، تا آن که در تبعیدگاه تو ، غریب و بی کس در گذشت و اکنون می خواهی یکی دیگر از اصحاب پیامبر خدا را چون او تبعید کنی!» .

عثمان گفت : تو از او به تبعید شدن ، سزاوارتری! به خدا سوگند ، کسی جز تو ، عمّار و دیگران را بر من نمی شورانْد .

علی علیه السلام فرمود : «به خدا سوگند ـ ای عثمان ـ ، تو نه بر چنین کاری توانایی و نه دستت به آن می رسد . اگر می خواهی ، آزمایش کن . و امّا گفته ات که من آنان را بر تو می شورانم ، به خدا سوگند ، کسی جز خودت ، آنها را بر تو نمی شورانَد ؛ چون آنان زشتکاری هایی می بینند و چاره ای جز تغییر آن نمی یابند ... » .

سپس علی علیه السلام پیش عمّار بن یاسر رفت و به او فرمود : «در خانه ات بنشین و از آن جا تکان مخور ؛ که خدای ـ تبارک و تعالی ـ تو را از عثمان و غیر عثمان ، حفظ می کند و این مسلمانان با تو هستند» .

بنی مخزوم گفتند : ای ابو الحسن! به خدا سوگند ، اگر تو ما را یاری دهی و با ما باشی ، عثمان هرگز نمی تواند آسیبی به ما برساند .

این به عثمان رسید . پس ، از عمّار ، دست کشید و از آنچه کرده بود ، پشیمان شد . .

. .

. .

۴ / ۷ ـ ۳ضَربُ عَبدِ اللّهِ بنِ مَسعودٍ وتَسییرُهُ۸۳۶۱.امام علی علیه السلام :تاریخ المدینة عن إسماعیل بن أبی خالد :إنَّ الوَلیدَ بنَ عُقبَةَ کَتَبَ إلی عُثمانَ یُبغِضُهُ عَلَی ابنِ مَسعودٍ ، وأنَّ عُثمانَ سَیَّرَهُ مِنَ الکوفَةِ إلَی المَدینَةِ ، وحَرَمَهُ عَطاءَهُ ثَلاثَ سِنینَ . ⁽¹⁾۸۳۶۰.امام علی علیه السلام :تاریخ المدینة عن إسماعیل بن أبی خالد :لَمّا بَلَغَ عُثمانَ أنَّ عَبدَ اللّهِ مَریضٌ حَمَلَ إلَیهِ عَطاءَهُ خَمسَةَ عَشَرَ ألفا ، وکانَ عَطاءُ البَدرِیّینَ خَمسَةَ آلافٍ ، فَدَخَلَ عَلَیهِ عُثمانُ فَقالَ : کَیفَ تَجِدُکَ ؟ قالَ : مَردودٌ إلی مَولایَ الحَقِّ . قالَ : یَرحَمُکَ اللّهُ ، کَأَنَّهَا ظِنَّةٌ ، هذا عَطاؤُکَ خَمسَةَ عَشَرَ ألفا فَاقبِضهُ . قالَ : مَنَعتَنیهِ إذ کانَ یَنفَعُنی ! فَأَنَا آخُذُهُ مِنکَ یَومَ القِیامَةِ . فَانصَرَفَ ولَم یَقبَل عَطاءَهُ . ⁽²⁾۸۳۵۹.امام علی علیه السلام :أنساب الأشراف عن أبی مخنف وعوانة :إنَّ عَبدَ اللّهِ بنَ مَسعودٍ حینَ ألقی مَفاتیحَ بَیتِ المالِ إلَی الوَلیدِ بنِ عُقبَةَ قالَ : مَن غَیَّرَ غَیَّرَ اللّهُ ما بِهِ ، ومَن بَدَّلَ أسخَطَ اللّهُ عَلَیهِ ، وما أری صاحِبَکُم إلّا وقَد غَیَّرَ وبَدَّلَ ، أ یُعزَلُ مِثلُ سَعدِ بنِ أبی وَقّاصٍ ویُولَّی الوَلیدُ ؟ وکانَ یَتَکَلَّمُ بِکَلامٍ لا یَدَعُهُ وهُوَ : إنَّ أصدَقَ القَولِ کِتابُ اللّهِ ، وأحسَنَ الهُدی هُدی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ، وشَرَّ الاُمورِ مُحدَثاتُها ، وکُلَّ مُحدَثٍ بِدعَةٌ ، وکُلَّ بِدعَةٍ ضَلالَةٌ ، وکُلَّ ضَلالَةٍ فِی النّارِ .

فَکَتَبَ الوَلیدُ إلی عُثمانَ بِذلِکَ وقالَ : إنَّهُ یَعیبُکَ ویَطعَنُ عَلَیکَ ، فَکَتَبَ إلَیهِ عُثمانُ یَأمُرُهُ بِإِشخاصِهِ ، وشَیَّعَهُ أهلُ الکوفَةِ ، فَأَوصاهُم بِتَقوَی اللّهِ ولُزومِ القُرآنِ ، فَقالوا لَهُ : جُزِیتَ خَیرا ؛ فَلَقَد عَلَّمتَ جاهِلَنا ، وثَبَّتَّ عالِمَنا ، وأقرَأتَنَا القُرآنَ ، وفَقَّهتَنا فِی الدّینِ ، فَنِعمَ أخُو الإِسلامِ أنتَ ونِعمَ الخَلیلُ ، ثُمَّ وَدَّعوهُ وَانصَرَفوا .

وقَدِمَ ابنُ مَسعودٍ المَدینَةَ وعُثمانُ یَخطُبُ عَلی مِنبَرِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَلَمّا رَآهُ قالَ : ألا إنَّهُ قَدِمَت عَلَیکُم دُوَیبَةُ سوءٍ ، مَن تَمشِ عَلی طَعامِهِ یَقِئ ویَسلَح ⁽³⁾.

فَقالَ ابنُ مَسعودٍ : لَستُ کَذلِکَ ، ولکِنّی صاحِبُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَومَ بَدرٍ ، ویَومَ بَیعَةِ الرِّضوانِ .

ونادَت عائِشَةُ : أی عُثمانُ ! أ تَقولُ هذا لِصاحِبِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؟

ثُمَّ أمَرَ عُثمانُ بِهِ فَاُخرِجَ مِنَ المَسجِدِ إخراجا عَنیفا ، وضَرَبَ بِهِ عَبدُ اللّهِ بنُ زمعَةَ بنِ الأَسوَدِ بنِ المُطَّلِبِ بنِ أسَدِ بنِ عَبدِ العُزَّی بنِ قُصَی الأَرضَ ، ویُقالُ : بَلِ احتَمَلَهُ یَحمومُ غُلامُ عُثمانَ ورِجلاهُ تَختَلِفانِ عَلی عُنُقِهِ ، حَتّی ضَرَبَ بِهِ الأَرضَ ، فَدَقَّ ضِلعُهُ .

فَقالَ عَلِیٌّ : یا عُثمانُ ! أ تَفعَلُ هذا بِصاحِبِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِقَولِ الوَلیدِ بنِ عُقبَةَ ؟

فَقالَ : ما بِقَولِ الوَلیدِ فَعَلتُ هذا ، ولکِن وَجَّهتُ زُبَیدَ بنَ الصَّلتِ الکَندِیَّ إلَی الکوفَةِ ، فَقالَ لَهُ ابنُ مَسعودٍ : إنَّ دَمَ عُثمانَ حَلالٌ .

فَقالَ عَلِیٌّ : أحَلتَ مِن زُبَیدٍ عَلی غَیرِ ثِقَةٍ ... وقامَ عَلِیٌّ بِأَمرِ ابنِ مَسعودٍ حَتّی أتی بِه مَنزِلَهُ ، فَأَقامَ ابنُ مَسعودٍ بِالمَدینَةِ لا یَأذَنُ لَهُ عُثمانُ فِی الخُروجِ مِنها إلی ناحِیَةٍ مِنَ النَّواحی ، وأرادَ حینَ بَرِئَ الغَزوَ ، فَمَنَعَهُ مِن ذلِکَ .

وقالَ لَهُ مَروانُ : إنَّ ابنَ مَسعودٍ أفسَدَ عَلَیکَ العِراقَ ، أ فَتُریدُ أن یُفسِدَ عَلَیکَ الشّامَ ؟

فَلَم یَبرَحِ المَدینَةَ حَتّی تُوُفِّیَ قَبلَ مَقتَلِ عُثمانَ بِسَنَتَینِ ، وکانَ مُقیما بِالمَدینَةِ ثَلاثَ سِنینَ . وقالَ قومٌ : إنَّهُ کانَ نازِلاً عَلی سَعدِ بنِ أبی وَقّاصٍ .

ولَمّا مَرِضَ ابنُ مَسعودٍ مَرَضَهُ الَّذی ماتَ فیهِ أتاهُ عُثمانُ عائِدا فَقالَ : ما تَشتَکی ؟ قالَ : ذُنوبی .

قالَ : فَما تَشتَهی ؟ قالَ : رَحمَةَ رَبّی .

قالَ : أ لا أدعو لَکَ طَبیبا ؟ قالَ : الطَّبیبُ أمرَضَنی .

قالَ : أ فَلا آمُرُ لَکَ بِعَطائِکَ ؟ قالَ : مَنَعتَنیهِ وأنَا مُحتاجٌ إلَیهِ ، وتُعطینیهِ وأنَا مُستَغنٍ عَنهُ ؟

قالَ : یَکونُ لِوُلدِکَ ، قالَ : رِزقُهُم عَلَی اللّهِ .

قالَ : اِستَغفِر لی یا أبا عَبدِ الرَّحمنِ . قالَ : أسأَلُ اللّهَ أن یَأخُذَ لی مِنکَ بِحَقّی .

وأوصی أن لا یُصَلِّیَ عَلَیهِ عُثمانُ ، فَدُفِنَ بِالبَقیعِ وعُثمانُ لا یَعلَمُ ، فَلَمّا عَلِمَ غَضِبَ وقالَ : سَبَقتُمونی بِهِ ؟ ! فَقالَ لَهُ عَمّارُ بنُ یاسِرٍ : إنَّهُ أوصی أن لا تُصَلِّیَ عَلَیهِ ؛ وقالَ الزُّبَیرُ :

لَأَعرِفَنَّکَ بَعدَ المَوتِ تَندُبُنی

وفی حَیاتیَ ما زَوَّدتَنی زادی ⁽⁴⁾.

۴ / ۷ ـ ۳ کتک زدن و کوچاندن عبد اللّه بن مسعود

۴ / ۷ ـ ۳کتک زدن و کوچاندن عبد اللّه بن مسعود۸۳۵۶.امام علی علیه السلام :تاریخ المدینةـ به نقل از اسماعیل بن ابی خالد ـ: ولید بن عقبه به عثمان نامه نوشت و او را با ابن مسعود ، دشمن کرد . عثمان نیز او را از کوفه به مدینه آورد و برای سه سال ، سهمش را از بیت المالْ قطع کرد .۸۳۵۵.امام علی علیه السلام :تاریخ المدینةـ به نقل از اسماعیل بن ابی خالد ـ: چون به عثمان خبر رسید که عبد اللّه [ بن مسعود ]بیمار است ، سهم [ سه ساله ]او را از بیت المال به مبلغ پانزده هزار ⁽¹⁾برایش فرستاد و سپس بر او وارد شد و گفت : چگونه ای؟

گفت : در حال بازگشت به مولای حقیقی ام (خداوند) هستم .

گفت : خدا تو را بیامرزد! خیال می کنی که چنین است! این پانزده هزار ، سهم توست . آن را بگیر .

گفت : آن گاه که برایم نفعی داشت ، ندادی . من آن را روز قیامت از تو می گیرم . پس رو گرداند و عطای عثمان را نپذیرفت .۸۳۵۴.امام علی علیه السلام :أنساب الأشرافـ به نقل از ابو مِخْنَف و عَوانه ـ: هنگامی که عبد اللّه بن مسعود ، کلیدهای بیت المال را پیش ولید بن عقبه انداخت ، گفت : هر کس [ احکام خدا را ]دگرگون سازد ، خداوند ، دگرگونش خواهد ساخت و هر کس [ سنّت های پیامبر خدا را] تبدیل کند ، خداوند بر او خشم می گیرد . من جز این نمی بینم که خلیفه شما ، [ احکام خدا و سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله را ]دگرگون و تبدیل کرده است . آیا همچون سعد بن ابی وقّاص را برکنار و [ به جایش ]ولید را حاکم می کنند؟!

ابن مسعود ، همواره این سخن را بر زبان می آورد که : راست ترین گفته ها ، کتاب خدا و بهترین هدایت ، هدایت محمّد صلی الله علیه و آله است و بدترین کارها ، نوآوری در دین است و هر نوآوری [ در دین] بدعت و هر بدعتی گم راهی و هر گم راهی ای در آتش است .

ولید ، این را به عثمان نوشت و گفت : او بر تو عیب می گیرد و از تو بدگویی می کند . عثمان نیز به ولید نوشت که او را [ به مدینه ]روانه کند . اهالی کوفه او را بدرقه کردند و او هم آنان را به تقوای الهی و همراهی قرآن سفارش کرد .

آنان گفتند : خیر ببینی که نادان ما را دانش آموختی و دانای ما را استوار داشتی و به ما قرآن یاد دادی و ما را در دین ، بینا کردی . تو بهترین برادر دینی و بهترین دوست ما هستی . سپس با او وداع کردند و باز گشتند .

ابن مسعود به مدینه آمد ، در حالی که عثمان بر منبر پیامبر خدا خطبه می خواند . چون ابن مسعود را دید ، گفت : هان! جنبنده بدی بر شما وارد شد که بر روی غذای خود راه می رود و استفراغ می کند و مدفوعش را بیرون می فرستد .

ابن مسعود گفت : من این گونه نیستم ؛ بلکه من یاور پیامبر خدا در جنگ بدر و در روز بیعت رضوانم .

عایشه ندا داد : ای عثمان! آیا به صحابی پیامبر خدا چنین می گویی؟!

سپس عثمان فرمان داد او (ابن مسعود) را با زور و درشتی از مسجد بیرون کردند . عبد اللّه بن زمعة بن اسود بن مطّلب بن اسد بن عبد العُزّی بن قُصَی ، او را بر زمین زد و گفته می شود یحموم ، غلام عثمان ، او را بر دوش خود بلند کرد و در حالی که پا در هوا بود ، او را بر زمین زد ، چنان که دنده اش شکست .

علی علیه السلام فرمود : «ای عثمان! آیا به استناد گفته ولید بن عقبه ، با صحابی پیامبر خدا چنین می کنی؟» .

گفت : به استناد گفته ولید ، چنین نکردم ؛ بلکه زُبید بن صَلت کِندی را به کوفه روانه کردم و [ در آن جا ]ابن مسعود به او گفته است که خون عثمان ، حلال است .

علی علیه السلام فرمود : «بدون اطمینان یافتن از درستی گفته زبید ، این [ مجازات] را حلال دانستی ...» .

علی علیه السلام به ابن مسعود ، رسیدگی کرد و او را به خانه خویش آورد . ابن مسعود در مدینه ماند و عثمان به او اجازه نمی داد تا از مدینه به جای دیگری برود . چون بهبود یافت ، خواست به جهاد برود ؛ امّا عثمانْ او را منع کرد ؛ زیرا مروان به او گفت : ابن مسعود ، عراق را برای تو تباه کرده است . آیا می خواهی شام را نیز برای تو تباه کند؟

[ ابن مسعود ] همواره در مدینه بود تا آن که دو سال پیش از کشته شدن عثمان و پس از سه سال اقامت در مدینه ⁽²⁾در گذشت .

چون ابن مسعود به بیماری ای (که در آن در گذشت ،) دچار شد ، عثمان به عیادتش آمد و گفت : از چه ناراحتی؟

گفت : از گناهانم .

گفت : چه دوست داری؟

گفت : رحمت پروردگارم را .

گفت : برایت طبیبی نیاورم؟

گفت : طبیب ، مرا بیمار کرده است .

گفت : فرمان ندهم که سهمت را بیاورند؟

گفت : در حالی که بدان نیازمند بودم ، ندادی . اکنون که از آن بی نیازم ، می دهی؟

گفت : برای فرزندانت می شود .

گفت : روزی آنان با خداست .

گفت : ای ابو عبد الرحمان! برایم آمرزش بخواه .

گفت : از خدا می خواهم که حقّم را از تو بگیرد .

او وصیّت کرد که عثمان بر او نماز نگزارَد . پس در بقیع ، دفن شد و عثمان بی خبر بود و چون پی برد ، خشمگین شد و گفت : بر من پیشی جستید!

عمّار بن یاسر به او گفت : او وصیّت کرد که تو بر او نماز نگزاری .

زبیر گفت :

می دانم که پس از مرگم بر من ناله می کنی

در حالی که در زندگی ام ، توشه ام را به من ندادی .

.

. .

. .

. .

. .

۴ / ۷ ـ ۴تَسییرُ عَبدِ الرَّحمنِ بنِ حَنبَلٍ۸۳۵۱.امام علی علیه السلام :تاریخ الیعقوبی :سَیَّرَ [عُثمانُ ]عَبدَ الرَّحمنِ بنِ حَنبَلٍ ۱ صاحِبَ رَسولِ اللّهِ إلَی القَموسِ ⁽¹⁾مِن خَیبَرٍ ، وکانَ سَبَبُ تَسییرِهِ إیّاهُ أنَّهُ بَلَغَهُ کُرهُهُ مَساوِئَ ابنِهِ وخالِهِ ، وأنَّهُ هَجاهُ . ⁽²⁾۴ / ۷ ـ ۵تَسییرُ عامِرِ بنِ قَیسٍ۸۳۶۳.عنه علیه السلام :المعارف :سَیَّرَ [عُثمانُ] عامِرَ بنَ عَبدِ القَیسِ ۴ مِنَ البَصرَةِ إلَی الشّامِ . ⁽³⁾۸۳۶۲.عنه علیه السلام :أنساب الأشراف عن أبی مِخنَف لوط بن یحیی وغیره :کانَ عامِرُ بنُ عَبدِ قَیسٍ التَّمیمیُّ یُنکِرُ عَلی عُثمانَ أمرَهُ وسیرَتَهُ، فَکَتَبَ حَمرانُ بنُ أبانٍ ـ مَولی عُثمانَ ـ إلی عُثمانَ بِخَبَرِهِ، فَکَتَبَ عُثمانُ إلی عَبدِ اللّهِ بنِ عامِرِ بنِ کُرَیزٍ فی حَملِهِ فَحَمَلَهُ . ⁽⁴⁾.

۴ / ۷ ـ ۴ تبعید عبد الرحمان بن حنبل

۴ / ۷ ـ ۵ تبعید عامر بن عبد قیس

۴ / ۷ ـ ۴تبعید عبد الرحمان بن حنبل۸۳۵۹.عنه علیه السلام :تاریخ الیعقوبی :عثمان ، عبد الرحمان بن حنبل ، ۱ صحابی پیامبر خدا را به قَمُوس خیبر ⁽¹⁾تبعید کرد . علّت تبعیدش آن بود که به عثمان خبر رسید که وی زشتکاری های پسر و دایی عثمان را ناپسند شمرده ، او را هجو کرده است .۴ / ۷ ـ ۵تبعید عامر بن عبد قیس۸۳۵۶.عنه علیه السلام :المعارف :[ عثمان ،] عامر بن عبد قیس ⁽²⁾را از بصره به شام تبعید کرد .۸۳۵۵.عنه علیه السلام :أنساب الأشرافـ به نقل از ابو مِخنَفْ لوط بن یحیی و غیر او ـ: عامر بن عبد قیس تمیمی ، کار و شیوه عثمان را زشت می شمرد . پس حُمران بن اَبان ، وابسته عثمان ، خبرش را به او نوشت . عثمان نیز به عبد اللّه بن عامر بن کُرَیز نوشت که او را روانه کن . او نیز روانه اش کرد .

.

۸۳۵۴.عنه علیه السلام :تاریخ الطبری عن العلاء بن عبد اللّه بن زید العنبری :اِجتَمَعَ ناسٌ مِنَ المُسلِمینَ ، فَتَذاکَروا أعمالَ عُثمانَ وما صَنَعَ ، فَاجتَمَعَ رَأیُهُم عَلی أن یَبعَثَوا إلَیهِ رَجُلاً یُکَلِّمُهُ ، ویُخبِرُهُ بِأَحداثِهِ .

فَأَرسَلوا إلَیهِ عامِرَ بنَ عَبدِ اللّهِ التَّمیمیَّ ثُمَّ العَنبَرِیَّ ـ وهُوَ الَّذی یُدعی عامِرَ بنَ عَبدَ قَیسٍ ـ فَأَتاهُ ، فَدَخَلَ عَلَیهِ ، فَقالَ لَهُ : إنَّ ناسا مِنَ المُسلِمینَ اجتَمَعوا فَنَظَروا فی أعمالِکَ ، فَوَجَدوکَ قَد رَکِبتَ اُمورا عِظاما ، فَاتَّقِ اللّهَ عَزَّوجَلَّ ، وتُب إلَیهِ ، وَانزِع عَنها .

قالَ لَهُ عُثمانُ : اُنظُر إلی هذا ؛ فَإِنَّ النّاسَ یَزعُمونَ أنَّهُ قارِئٌ ، ثُمَّ هُوَ یَجیءُ فَیُکَلِّمُنی فِی المُحَقَّراتِ ، فَوَاللّهِ ما یَدری أینَ اللّهُ !

قالَ عامِرٌ : أنَا لا أدری أینَ اللّهُ ؟

قالَ : نَعَم ، وَاللّهِ ما تَدری أینَ اللّهُ .

قالَ عامِرٌ : بَلی وَاللّهِ ، إنّی لَأَدری أنَّ اللّهَ بِالمِرصادِ لَکَ . ⁽¹⁾۴ / ۷ ـ ۶ضَربُ کَعبِ بنِ عَبدَةَ وتَسییرُهُ۸۳۵۱.عنه علیه السلام :أنساب الأشراف :کَتَبَ جَماعَةٌ مِنَ القُرّاءِ [أی مِن قُرّاءِ الکوفَةِ] إلی عُثمانَ ، مِنهُم : مَعقِلُ بنُ قَیسٍ الرِّیاحِیُّ ، وعَبدُ اللّهِ بنُ الطُّفَیلِ العامِرِیُّ ، ومالِکُ بنُ حَبیبٍ التَّمیمِیُّ ، ویَزیدُ بنُ قَیسٍ الأَرحَبِیُّ ، وحُجرُ بنُ عَدِیٍّ الکِندِیُّ ، وعَمرُو بنُ الحَمِقِ الخُزاعِیُّ ، وسُلَیمانُ بنُ صُرَدٍ الخُزاعِیُّ ویُکنّی أبا مُطَرِّفٍ ، والمُسَیِّبُ بنُ نَجَبَةَ الفَزاریِّ ، وزَیدُ بنُ حِصنٍ الطّائی ، وکَعبُ بنُ عَبدَةَ النَّهدی ، وزِیادُ بنُ النَّضرِ بنِ بُشرِ بنِ مالِکِ بنِ الدَّیّانِ الحارِثِیُّ ، ومَسلَمَةُ بنُ عَبدِ القارِی مِنَ القارَةِ مِن بَنِی الهونِ بنِ خُزَیمَةَ بنِ مُدرِکَةَ : أنَّ سَعیدا کَثُرَ عَلی قَومٍ مِن أهلِ الوَرَعِ وَالفَضلِ وَالعَفافِ ، فَحَمَلَکَ فی أمرِهِم عَلی ما لا یَحِلُّ فی دینٍ ، ولا یَحسُنُ فی سَماعٍ ، وإنّا نُذَکِّرُکَ اللّهَ فی اُمَّةِ مُحَمَّدٍ ؛ فَقَد خِفنا أن یَکونَ فَسادُ أمرِهِم عَلی یَدَیکَ ؛ لِأَنَّکَ قَد حَمَلتَ بَنی أبیکَ عَلی رِقابِهِم ، وَاعلَم أنَّ لَکَ ناصِرا ظالِما وناقِما عَلَیکَ مَظلوما ، فَمتی نَصَرَکَ الظّالِمُ ونَقَمَ عَلَیک النّاقِمُ تَبایَنَ الفَریقانِ وَاختَلَفَتِ الکَلِمَةُ ، ونَحنُ نُشهِدُ عَلَیکَ اللّهَ وکَفی بِهِ شَهیدا ؛ فَإِنَّکَ أمیرُنا ما أطَعتَ اللّهَ وَاستَقَمتَ ، ولَن تَجِدَ دونَ اللّهِ مُلتَحَدا ⁽²⁾ولا عَنهُ مُنتَقِذا .

ولَم یُسَمِّ أحَدٌ مِنهُم نَفسَهُ فِی الکِتابِ ، وبَعَثوا بِهِ مَعَ رَجُلٍ مِن عَنزَةَ یُکَنّی أبا رَبیعَةَ ، وکَتَبَ کَعبُ بنُ عَبدَةَ کِتابا مِن نَفسِهِ تَسمّی فیهِ ودَفَعَهُ إلی أبی رَبیعَةَ ...

ویُقالُ : إنَّ عُثمانَ لَمّا قَرَأَ کِتابَ کَعبٍ ، کَتَبَ إلی سَعیدٍ فی إشخاصِهِ إلَیهِ ، فَأَشخَصَهُ إلَیهِ مَعَ رَجُلٍ أعرابِیٍّ مِن أعرابِ بَنی أسَدٍ ، فَلَمّا رَأَی الأَعرابِیُّ صَلاتَهُ وعَرَفَ نُسُکَهُ وفَضلَهُ قالَ :

لَیتَ حَظّی مِن مَسیری بِکَعبِ

عَفوُهُ عَنّی وغُفرانُ ذَنبی

فَلَمّا قَدِمَ بِهِ عَلی عُثمانَ قالَ عُثمانُ : لَأَن تَسمَعَ بِالمُعَیدی خَیرٌ مِن أن تَراهُ ⁽³⁾، وکانَ شابّا حَدیثَ السِّنِّ نَحیفا ، ثُمَّ أقبَلَ عَلَیهِ فَقالَ : أ أنتَ تُعَلِّمُنِی الحَقَّ وَقَد قَرَأتُ کِتابَ اللّهِ وأنتَ فی صُلبِ رَجُلٍ مُشرِکٍ ؟

فَقالَ لَهُ کَعبٌ : إنَّ إمارَةَ المُؤمِنینَ إنَّما کانَت لَکَ بِما أوجَبَتهُ الشُّوری حینَ عاهَدتَ اللّهَ عَلی نَفسِکَ لِتَسیرَنَّ بِسیرَةِ نَبِیِّهِ لا تُقَصِّرُ عَنها ، وإن یُشاوِرونا فیکَ ثانِیةً نَقَلناها عَنکَ .

یا عُثمانُ ! إنَّ کِتابَ اللّهِ لِمَن بَلَغَهُ وقَرَأَهُ ، وقَد شَرَکناکَ فی قِراءَتِهِ ، ومَتی لَم یَعمَلِ القارِئُ بِما فیهِ کانَ حُجَّةً عَلَیهِ .

فَقالَ عُثمانُ : وَاللّهِ ، ما أظُنُّکَ تَدری أینَ رَبُّکَ ؟

فَقالَ : هُوَ بِالمِرصادِ .

فَقالَ مَروانُ : حِلمُکَ أغری مِثلَ هذا بِکَ وجَرَّأَهُ عَلَیکَ .

فَأَمَرَ عُثمانُ بِکَعبٍ فَجُرِّد وضَرَبَ عِشرینَ سَوطا وسَیَّرَهُ إلی «دَباوَندَ ⁽⁴⁾» ، ویُقالُ : إلی «جَبَلِ الدُّخانِ» .

فَلَمّا وَرَدَ عَلی سَعیدٍ حَمَلَهُ مَعَ بُکَیرِ بنِ حُمرانَ الأَحمَرِیِّ ، فَقالَ الدِّهقانُ الَّذی وَرَدَ عَلَیهِ : لِمَ فُعِلَ بِهذَا الرَّجُلِ ما أری ؟

قالَ بُکَیرٌ : لِأَنَّهُ شِرِّیرٌ ! فَقالَ : إنَّ قَوما هذا مِن شِرارِهِم لَخِیارٌ .

ثُمَّ إنَّ طَلحَةَ وَالزُّبَیرَ وَبَّخا عُثمانَ فی أمرِ کَعبٍ وغَیرِهِ ، وقالَ طَلحَةُ : عِندَ غِبِّ الصَّدَرِ تُحمَدُ عاقِبَةُ الوِردِ ، فَکَتَبَ فی رَدِّ کَعبٍ وحَمَلَهُ إلَیهِ ، فَلَمّا قَدِمَ عَلَیهِ نَزَعَ ثَوبَهُ وقالَ : یا کَعبُ اقتَصِّ ، فَعَفا . ⁽⁵⁾.

۴ / ۷ ـ ۶ کتک زدن و تبعید کعب بن عبده

۸۳۵۰.عنه علیه السلام :تاریخ الطبریـ به نقل از علاء بن عبد اللّه بن زید عنبری ـ:گروهی از مسلمانان گرد آمدند و کارهای عثمان و آنچه را کرده بود ، یادآور شدند و نظرشان بر این قرار گرفت که کسی را به سوی او بفرستند تا با او سخن بگوید و او را از بدعت هایش آگاه کند . پس ، عامر بن عبد اللّه تمیمی عنبری را (که عامر بن عبد قیس نیز خوانده می شد) ، به سوی او فرستادند .

عامر بر عثمان وارد شد و به وی گفت : گروهی از مسلمانان گرد آمدند و در کارهای تو نگریستند و چنین یافتند که تو کارهای بسیار بدی مرتکب شده ای . پس ، از خدای عز و جل پروا کن و توبه نما و از این کارها دست بردار .

عثمان گفت : به این نگاه کنید . مردم می پندارند که او قاری قرآن است ؛ ولی او می آید و با من درباره چیزهای بی ارزش سخن می گوید! به خدا سوگند ، او نمی داند خدا کجاست .

عامر گفت : من نمی دانم خدا کجاست؟

گفت : آری . به خدا سوگند ، نمی دانی خدا کجاست .

عامر گفت : به خدا سوگند ، چرا . می دانم که خدا در کمین توست . ⁽¹⁾۴ / ۷ ـ ۶کتک زدن و تبعید کعب بن عبده۸۳۴۸.امام صادق علیه السلام ( ـ در پاسخ به پرسش درباره سائلی که معلوم نیست راست ) أنساب الأشراف :گروهی از قاریان [ کوفه] ، از جمله : مَعقِل بن قیس ریاحی ، عبد اللّه بن طُفَیل عامری ، مالک بن حبیب تمیمی ، یزید بن قیس اَرحبی ، حُجر بن عَدیِّ کِندی ، عمرو بن حَمِق خُزاعی ، سلیمان بن صُرَد خزاعی (که کنیه اش ابو مُطرِّف بود) ، مُسَیَّب بن نَجْبه فَزاری ، زید بن حِصن طایی ، کعب بن عبده نَهْدی ، زیاد بن نَضْر بن بِشْر بن مالک بن دیّان حارثی و مسلمة بن عبد القاری (از تیره «قاره» از قبیله بنی هون بن خزیمة بن مدرکه) به عثمان نوشتند که : «سعید [ بن عاص ]درباره گروهی از اهل ورع و فضیلت و عفّت ، سخن بسیار [ و ناصواب ]گفته و تو را درباره آنان به کاری وا داشته است که در دینْ روا نیست و آوازه خوبی ندارد .

ما به تو یادآوری کرده ، تذکّر می دهیم که [ اوامر ]خدا را در حقّ امّت محمّد صلی الله علیه و آله رعایت کنی که می ترسیم تباهیِ کار امّت به دست تو باشد ؛ زیرا تو خویشانت را بر گُرده آنان سوار کردی .

و بدان که تو یاورانی ستمگر و ناراضیانی ستم دیده داری و هر گاه ستمگران به یاری ات بیایند و ناراضیان از تو انتقاد کنند ، میان دو گروه ، جدایی می افتد و اختلاف کلمه پیش می آید .

ما خدا را بر تو گواه می گیریم ، که او برای گواهی ، بس است . تا آن گاه که خدا را اطاعت کنی و در راه مستقیم باشی ، امیر ما هستی ؛ و جز خدا پناه و جز از سوی او راه نجاتی نمی یابی» .

هیچ یک از آنان نام خود را در نامه ننوشت و آن را با مردی از قبیله عَنْزه که کنیه اش ابو ربیعه بود ، فرستادند .

کعب بن عبده نیز نامه ای از سوی خود نوشت و نامش را در آن نوشت و آن را به ابو ربیعه داد ... . گفته می شود که چون عثمان ، نامه کعب را خواند ، به سعید [ بن عاص ]نوشت که او را به سوی وی روانه کند .

او نیز وی را با مردی بادیه نشین (از اعراب بنی سعد) روانه کرد و آن بادیه نشین ، چون نماز کعب را دید و به عبادت و فضیلتش پی بُرد ، گفت :

کاش بهره ام از بردن کعب

این بود که مرا ببخشد و گناهم آمرزیده شود !

هنگامی که کعب بر عثمان در آمد ، عثمان گفت : آوازه اش را شنیدن ، بهتر از خود او را دیدن است! کعب ، جوان و کم سال و لاغر بود .

عثمان به کعب رو کرد و گفت : آیا تو حق را به من می آموزی ، در حالی که من ، آن گاه که تو در صُلب مردی مشرک بودی ، قرآن می خواندم؟

کعب به او گفت : حکومت بر مؤمنان ، تنها به وسیله شورا به تو رسید ، آن هم هنگامی که با خدا عهد بستی تا به سیره پیامبر صلی الله علیه و آله عمل کنی و در آن ، کوتاهی نکنی . اگر برای بار دوم با ما مشورت کنند ، آن را از تو می گیریم .

ای عثمان! کتاب خدا برای کسی است که به او برسد و آن را بخوانَد و ما با تو در خواندن آن ، شریک هستیم و هر گاه قاری به آنچه در قرآن است ، عمل نکند ، [ قرآنْ ]حجّتی بر ضدّ او می شود .

عثمان گفت : به خدا سوگند ، گمان نمی کنم که بدانی پروردگارت کجاست .

گفت : او در کمین است! ⁽²⁾

مروان [ به عثمان] گفت : بردباریِ تو ، مانند این را بر انگیخته و بر تو گستاخ کرده است .

عثمان ، فرمان داد که کعب را برهنه کنند و بیست تازیانه به او بزنند . [ سپس ]او را به دماوند ⁽³⁾تبعید کرد . ⁽⁴⁾

چون بر سعید [ بن عاص] در آمد ، او را با بُکَیر بن حُمران اَحمری روانه ساخت . کدخدایی که بر او وارد شدند ، گفت : چرا با این مرد ، چنین شده است؟

بکیر گفت : چون او شرور است .

گفت : مردمی که این شخصْ از اشرار آنان باشد ، بهترینْ مردم اند!

[ از آن سو] طلحه و زبیر ، عثمان را به خاطر کاری که با کعب و دیگران کرده بود ، سرزنش نمودند .

طلحه گفت : در بازگشت از آبشخور است که سرانجام ورود ، ستایش می شود .

عثمان نوشت که او را باز گردانند و به سوی وی روانه اش کنند . چون وارد شد ، عثمان ، جامه از تن خویش به در آورد و گفت : ای کعب! قصاص کن . ولی او عفو کرد .

.

. .

. .