مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه الامام علی بن ابی طالب فی الکتاب و السنته و التاریخ. فارسی.

عنوان و نام پدیدآور : دانش نامه امیرالمؤمنین علیه السلام بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ / محمدی ری شهری، با همکاری محمد کاظم طباطبایی، محمود طباطبایی نژاد ؛ ترجمه ی مهدی مهریزی.

مشخصات نشر : قم : موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸x-

مشخصات ظاهری : ج.: نقشه (رنگی).

شابک : ۳۰۰۰۰ریال: دوره : 964-7489-11-0

یادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد پنجم، ۱۳۸۲.

یادداشت : مترجم جلد هشتم، نهم و یازدهم کتاب حاضر محمدعلی سلطانی می باشد.

یادداشت : مترجم جلد دوم و دوازدهم کتاب حاضر عبدالهادی مسعودی می باشد.

یادداشت : ج. ۲، ۸ ، ۹، ۱۱ و ۱۲ (چاپ اول: ۱۴۲۴ق. = ۱۳۸۲).

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ ق.

شناسه افزوده : طباطبائی، سیدمحمدکاظم، ۱۳۴۴ -

شناسه افزوده : طباطبائی نژاد، محمود، ۱۳۴۰ -

شناسه افزوده : مهریزی، مهدی، ۱۳۴۱ -، مترجم

شناسه افزوده : موسسه علمی - فرهنگی دارالحدیث. سازمان چاپ و نشر

رده بندی کنگره : BP۳۷/۳۵/م۴د۲ ۱۳۰۰ی

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۵۱

شماره کتابشناسی ملی : ۲۰۹۲۷۳۰

اشاره

الفصل الرابع : تأهّب الإمام لمواجهة الناکثین۴ / ۱اِستِشارَةُ الإِمامِ أصحابَهُ فیهِمکان معاویة قد أخضع الشام لسلطته عدّة سنین ، بیدٍ مبسوطة وهیمنة قیصریّة ، ولم یردعه أحد من الخلفاء الماضین عن أعماله قطّ . وکان یعرف أمیرَ المؤمنین علیه السلام حقّ معرفته ، ویعلم علم الیقین أنّه لا یتساهل معه أبدا . فامتنع عن بیعته ، ورفع قمیص عثمان ، ونادی بالثأر له مستغلّاً جهل الشامیّین ، وتأهّب للحرب ⁽¹⁾. فتجهّز الإمام علیه السلام لقمع هذا الباغی ، وعیّن الاُمراء علی الجیش ،وکتب إلی عمّاله فی مصر ، والکوفة ، والبصرة یستظهرهم بإرسال القوّات اللازمة . وبینا کان یعدّ العدّة لذلک بلغه تواطؤ طلحة والزبیر وعائشة فی مکّة ، وإثارتهم للفتنة ، وتحرّکهم صوب البصرة ، ⁽²⁾فرأی علیه السلام أنّ إخماد هذه الفتنة أولی ، لذلک دعا وجهاء أصحابه واستطلع آراءهم . ویستوقفنا حقّا اُسلوب هذا الحوار ، وآراء أصحابه ، وموقفه الحاسم علیه السلام من قمع البغاة ، وقد اشترک فی الحوار المذکور : عبد اللّه بن عبّاس ، ومحمّد بن أبی بکر ، وعمّار بن یاسر ، وسهل بن حُنیف ، واقترح عبد اللّه بن عبّاس علیه أن یأخذ معه اُمّ سلمة أیضا ، فرفض صلوات اللّه علیه ذلک ، وقال : «فَإِنّی لا أری إخراجَها مِن بَیتِها کَما رَأَی الرَّجُلانِ إخراجَ عائِشَةَ» . ⁽³⁾ولِمَ ذاک ؟ ذاک لأنّه علیه السلام لم یفکّر إلّا بالحقّ ، لا بالنصر کیفما کان .

.

فصل چهارم : آمادگی امام برای رویارویی با ناکثین

۴ / ۱ مشورت امام با یارانش درباره ناکثین

فصل چهارم : آمادگی امام برای رویارویی با ناکثین۴ / ۱مشورت امام با یارانش درباره ناکثینمعاویه سال ها شام را با دستی باز و حکومتی قیصرگونه ، زیر سلطه خود داشت و هیچ یک از خلفای پیش از او، وی را از رفتارش باز نداشتند. او امیر مؤمنان را خوب می شناخت و به طور یقین و قطع می دانست که علی علیه السلام با وی سازش نمی کند. از این رو ، از بیعت با او سر باز زد و پیراهن عثمان را بالا برد و فریاد خونخواهی سرداد و از نادانی شامیان ، سود جُست و برای جنگ با امام علیه السلام آماده گشت. ⁽¹⁾امام علی علیه السلام برای ریشه کن کردن این طغیانگر (باغی) ، آماده گشت ؛ فرماندهان سپاه را تعیین نمود و برای کارگزاران خود در مصر ، کوفه و بصره ، نامه نوشت و از آنان خواست تا با فرستادن نیروهای لازم ، وی را پشتیبانی کنند. امام علیه السلام در اوانی که نیرو برای رویارویی با معاویه فراهم می ساخت، خبر زمینه سازی طلحه و زبیر و عایشه در مکّه و تحریک آنان برای ایجاد یک آشوب و حرکتشان به سوی بصره، به وی رسید . چنین صَلاح دید که فرو نشاندن این فتنه ، اولویت دارد. از این رو ، سرشناسان یاران خود را فرا خواند و از نظر آنان ، آگاهی یافت. شیوه این گفتگو و رأی یاران امام و موضع قاطع او برای ریشه کنی سرکشان ، ما را بر حقایقی واقف می سازد. در این گفتگو ، عبد اللّه بن عبّاس، محمّد بن ابی بکر، عمّار بن یاسر و سهل بن حُنَیف ، شرکت داشتند. عبد اللّه بن عبّاس پیشنهاد کرد که علی علیه السلام اُمّ سلمه را نیز همراه خود سازد. امام علیه السلام این نظر را رد کرد و فرمود: «من صلاح نمی بینم امّ سلمه را از منزلْ بیرون آورم ، آن گونه که طلحه و زبیر ، عایشه را بیرون آوردند». چرا چنین کرد؟ زیرا او تنها به حق می اندیشید، نه پیروزی به هر طریقی که باشد.

.

۵۷۷۱.امام کاظم علیه السلام :تاریخ الطبری عن محمّد وطلحة :کَتَبَ [عَلِیٌّ علیه السلام ]إلی قَیسِ بنِ سَعدٍ أن یَندُبَ النّاسَ إلَی الشّامِ ، وإلی عُثمانَ بنِ حُنَیفٍ ، وإلی أبی موسی مِثلَ ذلِکَ ، وأقبَلَ عَلَی التَّهَیُّؤَ وَالتَّجَهُّزِ ، وخَطَبَ أهلَ المَدینَةِ ، فَدَعاهُم إلَی النُهوضِ فی قِتالِ أهلِ الفُرقَةِ وقالَ : ... اِنهَضوا إلی هؤُلاءِ القَومِ الَّذینَ یُریدونَ یِفَرِّقونَ جَماعَتَکُم ؛ لَعَلَّ اللّهَ یُصلِحُ بِکُم ما أفسَدَ أهلُ الآفاقِ ، وتَقضونَ الَّذی عَلَیکُم .

فَبَینا هُم کَذلِکَ إذ جاءَ الخَبَرُ عَن أهلِ مَکَّةَ بِنَحوٍ آخَرَ وتَمامٍ عَلی خِلافٍ، ⁽¹⁾فَقامَ فیهِم بِذلِکَ فَقالَ : ... ألا وإنَّ طَلحَةَ وَالزُّبَیرَ واُمَّ المُؤمِنینَ قَد تَمالَؤوا عَلی سُخطِ إمارَتی ، ودَعَوُا النّاسَ إلَی الإِصلاحِ ، وسَأَصبِرُ ما لَم أخَف عَلی جَماعَتِکُم ، وأکُفُّ إن کَفّوا ، وأقتَصِرُ عَلی ما بَلَغَنی عَنهُم . ⁽²⁾۵۷۷۲.الکافی ( ـ به نقل از عمر بن یزید ـ ) الجمل :ولَمَّا اجتَمَعَ القَومُ عَلی ما ذَکَرناهُ مِن شِقاقِ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام وَالتَّأَهُّبِ لِلمَسیرِ إلَی البَصرَةِ ، وَاتَّصَلَ الخَبَرُ إلَیهِ ، وجاءَهُ کِتابٌ بِخَبَرِ القَومِ ، دَعَا ابنَ عَبّاسٍ ، ومُحَمَّدَ بنَ أبی بَکرٍ ، وعَمّارَ بنَ یاسِرٍ ، وسَهلَ بنَ حُنَیفٍ ، وأَخبَرَهُم بِالکِتابِ وبِما عَلَیهِ القَومُ مِنَ المَسیرِ .

فَقالَ مَحَمَّدُ بنُ أبی بَکرٍ : ما یُریدونَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ؟ فَتَبَسَّمَ علیه السلام وقالَ : یَطلُبونَ بِدَمِ عُثمانَ ! فَقالَ مُحَمَّدٌ : وَاللّهِ ، ما قَتَلَ عُثمانَ غَیرُهُم ! ثَمَّ قالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : أشیروا عَلَیَّ بِما أسمَعُ مِنکُمُ القَولَ فیهِ .

فَقالَ عَمّارُ بنُ یاسِرٍ : الرَّأیُ المَسیرُ إلَی الکوفَةِ ؛ فَإِنَّ أهلَها لَنا شیعَةٌ ، وقَدِ انطَلَقَ هؤُلاءِ القَومُ إلَی البَصرَةِ .

وقالَ ابنُ عَبّاسٍ : الرَّأیُ عِندی یا أمیرَ المُؤمِنینَ أن تُقَدِّمَ رَجُلاً إلَی الکوفَةِ فَیُبایِعونَ لَکَ ، وتَکتُبَ إلَی الأَشعَرِیِّ أن یُبایِعَ لَکَ ، ثُمَّ بَعدَهُ المَسیرُ حَتّی نَلحَقَ بِالکوفَةِ ، وتُعاجِلَ القَومَ قَبلَ أن یَدخُلُوا البَصرَةَ ، وتَکتُبَ إلی اُمِّ سَلَمَةَ فَتَخَرُجَ مَعَکَ ؛ فَإِنَّها لَکَ قُوَّةٌ .

فَقالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : بَل أسیرُ بِنَفسی ومَن مَعِیَ فِی اتِّباعِ الطَّریقِ وَراءَ القَومِ ، فَإِن أدرَکتُهُم فِی الطَّریقِ أخَذتُهُم ، وإن فاتونی کَتَبتُ إلَی الکوفَةِ وَاستَمدَدتُ الجُنودَ مِنَ الأَمصارِ وسِرتُ إلَیهِم . وأَمّا اُمُّ سَلَمَةَ فَإِنّی لا أری إخراجَها مِن بَیتِها کَما رَأَی الرَّجُلانِ إخراجَ عائِشَةَ .

فَبَینَما هُم فی ذلِکَ إذ دَخَلَ عَلَیهِم اُسامَةُ بنُ زَیدِ بنِ حارِثَةَ وقالَ لِأَمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام : فِداکَ أبی واُمّی ! لا تَسِر سَیرا واحِدا ، وَانطَلِق إلی یَنْبُعَ ، وخَلِّف عَلَی المَدینَةِ رَجُلاً ، وأقِم بِما لَکَ ؛ فَإِنَّ العَرَبَ لَهُم جَولَةٌ ثُمَّ یَصیرونَ إلَیکَ .

فَقالَ لَهُ ابنُ عَبّاسٍ : إنَّ هذَا القَولَ مِنکَ یا اُسامَةُ إن کانَ عَلی غَیرِ غِلٍّ فی صَدرِکَ فَقَد أخطَأتَ وَجهَ الرَّأیِ فیهِ ، لَیسَ هذا بِرَأیِ بَصیرٍ ، یَکونُ وَاللّهِ کَهَیئَةِ الضَّبُعِ فی مغَارَتِها . فَقالَ اُسامَةُ : فَمَا الرَّأیُ ؟ قالَ : ما أشَرتُ بِهِ ، أو ما رَآهُ أمیرُ المُؤمِنینَ لِنَفسِهِ .

ثُمَّ نادی أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام فِی النّاسِ : تَجَهَّزوا لِلمَسیرِ ؛ فَإِنَّ طَلحَةَ وَالزُّبَیرَ قَد نَکَثَا البَیعَةَ ، ونَقَضَا العَهدَ ، وأَخرَجا عائِشَةَ مِن بَیتِها یُریدانِ البَصرَةَ لِاءِثارَةِ الفِتنَةِ ، وسَفکِ دِماءِ أهلِ القِبلَةِ .

ثُمَّ رَفَعَ یَدَیهِ إلَی السَّماءِ فَقالَ : اللّهُمَّ إنَّ هذَینِ الرَّجُلَین قَد بَغَیا عَلَیَّ ، ونَکَثا عَهدی ، ونَقَضا عَقدی ، وشَقّانی بِغَیرِ حَقٍّ مِنهُما کانَ فی ذلِکَ ، اللّهُمَّ خُذهُما بِظُلمِهِما لی ، وأَظفِرنی بِهِما ، وَانصُرنی عَلَیهِما» . ⁽³⁾.

۵۷۷۳.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :تاریخ الطبریـ به نقل از محمّد و طلحه ـ: علی علیه السلام برای قیس بن سعد، عثمان بن حُنَیف و ابو موسی نامه نوشت که مردم را برای جنگ با شام ، روانه سازند و خود به آماده سازی و فراهم آوردن ابزار جنگ پرداخت. ایشان برای مردم مدینه سخنرانی کرد و آنان را به برخاستن برای جنگ با تفرقه اندازان فرا خواند و فرمود: «... برای جنگ با گروهی که می خواهند اتّحاد و همبستگی شما را به تفرقه کشانند ، به پا خیزید . امید است که خداوند به واسطه شما ، آنچه را دیگران تباه کرده اند ، سامان بخشد و شما بتوانید آنچه را بر عهده تان است ، به جای آورید».

در این میان که مردم در حال آماده شدن [ برای نبرد با معاویه] بودند، از اهل مکّه خبر دیگری آمد که آنان به مخالفت برخاسته اند. امام علی علیه السلام با شنیدن این خبر ، در میان مردم ایستاد و فرمود: «... بدانید که طلحه و زبیر و اُمّ المؤمنین (عایشه) ، بر ناخشنودی از حکومت من ، هم داستان شده اند و مردم را برای اصلاحْ فرا خوانده اند و من تا زمانی که از وحدت شما اطمینان داشته باشم ، مقاومت می کنم و اگر آنان دست بردارند، من هم دست برمی دارم و با آنان کاری ندارم و به همان گزارش هایی که از آنان به من می رسد ، اکتفا می کنم».۵۷۷۴.بحار الأنوار عن محمّدِ بنِ مُسلمٍ:الجمل:وقتی گروهی [ از مردم] بر مخالفت با امیرمؤمنانْ یک سخن و آماده حرکت به سمت بصره شدند و خبرش به او رسید و نامه ای به او رسید که از آن گروه گزارش می داد، ابن عبّاس، محمّد بن ابی بکر، عمّار بن یاسر و سهل بن حنیف را فرا خواند و آنان را از نامه و حرکت آن گروه به سوی بصره ، آگاه ساخت.

محمّد بن ابی بکر گفت: ای امیرمؤمنان! آنان چه می خواهند؟

تبسّمی کرد و فرمود: «خونخواه عثمان شده اند» .

محمّد گفت: به خدا سوگند که عثمان را کسی جز آنان نکُشت!

آن گاه امیرمؤمنان فرمود: «در این باره ، نظر مشورتی خود را با من در میان گذارید».

عمّار بن یاسر گفت: نظر من حرکت به سمت کوفه است ؛ زیرا مردمانش پیروان ما هستند و این گروه به سوی بصره روانه شده اند.

ابن عبّاس گفت: ای امیرمؤمنان! نظر من آن است که فردی را به سمت کوفه روانه کنی تا کوفیان با تو بیعت کنند و نامه ای برای [ ابوموسی ]اشعری بنویسی که برایت بیعت بگیرد . سپس حرکت کنیم و به کوفه ملحق شویم و پیش از آن که آنان وارد بصره شوند، کارشان را بسازی، و نامه ای به اُمّ سلمه بنویسی که به همراهت بیرون آید، زیرا او برای تو مایه قوّت است.

امیرمؤمنان فرمود: «[ نه ؛ ] خودم و همراهانم در تعقیب آنان حرکت می کنیم. اگر در راهْ آنان را یافتیم، دستگیرشان می کنیم و اگر از دست رفتند، به کوفه نامه می نویسم و از شهرها[ ی دیگر ]درخواست لشکر می کنم و به سمت آنان می روم ؛ و امّا بیرون آوردن امّ سلمه را از خانه اش ، آن گونه که آن دو (طلحه و زبیر) عایشه را بیرون آوردند ، به صَلاح نمی دانم» .

در حالی که آنان در این گفتگو بودند، اُسامة بن زید بن حارثه وارد شد و به امیرمؤمنان گفت: پدر و مادرم فدایت! این مسیر را یکسره طی مکن. [ نخست ]به سوی یَنبُع برو و با همه امکانات در آن جا مستقر شو و فردی را در مدینه به جای خویش بگمار ؛ زیرا اعراب در آغاز ، هیاهویی می کنند و سپس [ سر به فرمانْ ]سوی تو می آیند.

ابن عبّاس به وی گفت: ای اُسامه! اگر این رأیْ بدون شائبه از دلت برخاسته باشد، در آن ، اشتباه کرده ای و رأی انسانِ آگاه نیست. به خدا سوگند، این کار به سان [کار ]کفتاران است به هنگام یورش .

اسامه گفت: پس رأی درست چیست؟

ابن عبّاس گفت: آنچه من بدان اشاره کردم یا آنچه امیرمؤمنان، خود ، صلاح می داند.

آن گاه امیرمؤمنان در میان مردم ندا در داد : «برای حرکت ، آماده شوید که طلحه و زبیر، بیعت را شکسته اند و پیمان را نقض کرده اند . آنها عایشه را از خانه اش بیرون کشیده اند و برای به پا کردن فتنه و ریختن خون اهل قبله، قصد رفتن به بصره را دارند».

آن گاه ، دستانش را به سوی آسمانْ بلند کرد و گفت: «بار خدایا ! این دو مرد بر من ستم کردند و عهد مرا شکستند و پیمان مرا نقض کردند و بدون آن که حقّی داشته باشند، بر من جفا کردند. بار خدایا ! آنان را به خاطر ستمی که بر من کردند، بگیر و بر آنان پیروزم گردان و مرا بر آنان یاری فرما!» . .

. .

. .

۵۷۷۵.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلامـ لَمّا اُشیرَ عَلَیهِ بِأَلّا یَتَّبِعَ طَلحَةَ وَالزُّبَیرَ ولا یَرصُدَ لَهُمَا القِتالَ ـ: وَاللّهِ لا أکونُ کَالضَّبُعِ ؛ تَنامُ عَلی طولِ اللَّدمِ ⁽¹⁾حَتّی یَصِلَ إلَیها طالِبُها ، ویَختِلَها راصِدُها ، ولکِنّی أضرِبُ بِالمُقبِلِ إلَی الحَقِّ المُدبِرَ عَنهُ ، وبِالسّامِعِ المُطیعِ العاصِیَ المُریبَ أبدا حَتّی یَأتیَ عَلَیَّ یَومی . فَوَاللّهِ ما زِلتُ مَدفوعا عَن حَقّی مُستَأثَرا عَلَیَّ مُنذُ قَبَضَ اللّهُ نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله حَتّی یَومِ النّاسِ هذا . ⁽²⁾۴ / ۲خُطبَةُ الإِمامِ لَمّا بَلَغَهُ خَبَرُ النّاکِثینَ۵۷۷۳.امام صادق علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ حینَ بَلَغَهُ خَبَرُ النّاکِثینَ بِبَیعَتِهِ ـ: ألا وإِنَّ الشَّیطانَ قَد ذَمَّرَ حِزبَهُ ، ⁽³⁾وَاستَجلَبَ جَلَبَهُ ؛ لِیَعودَ الجَورُ إلی أوطانِهِ ، ویَرجِعَ الباطِلُ إلی نِصابِهِ ، وَاللّهِ ما أنکَروا عَلَیَّ مُنکَرا ، ولا جَعَلوا بَینی وبَینَهُم نَصِفا .

وإِنَّهُم لَیَطلُبونَ حَقّا هُم تَرَکوهُ ، ودَما هُم سَفَکوهُ ؛ فَلَئِن کُنتُ شَریکَهُم فیهِ ؛ فَإِنَّ لَهُم لَنَصیبَهُم مِنهُ ، ولَئِن کانوا وَلوهُ دونی ، فَمَا التَّبِعَةُ إلّا عِندَهُم ، وإنَّ أعظَمَ حُجَّتِهِم لَعَلی أنفُسِهِم ، یَرتَضِعونَ اُمّا قَد فَطَمَت ، ویُحیونَ بِدعَةً قَد اُمیتَت .

یا خَیبَةَ الدّاعی ! مَن دَعا ! وإلامَ اُجیبَ ! وإنّی لَراضٍ بِحُجَّةِ اللّهِ عَلَیهِم ، وعِلمِهِ فیهِم . فَإِن أبَوا أعطَیتُهُم حَدَّ السَّیفِ، وکَفی بِهِ شافِیا مِنَ الباطِلِ ، وناصِرا لِلحَقِّ .

ومِنَ العَجَبِ بَعثُهُم إلَیَّ أن أبرُزَ لِلطِّعانِ ! وأن أصبِرَ لِلجِلادِ ! هَبِلَتهُمُ الهَبولُ ! لَقَد کُنتُ وما اُهَدَّدُ بِالحَربِ ، ولا اُرَهَّبُ بِالضَّربِ ! وإنّی لَعَلی یَقینٍ مِن رَبّی ، وغَیرِ شُبهَةٍ مِن دینی . ⁽⁴⁾.

۴ / ۲ سخنرانی امام به هنگام دریافت گزارش ناکثین

۵۷۷۴.بحار الأنوار ( ـ به نقل از محمّد بن مسلم ـ ) امام علی علیه السلامـ آن گاه که به وی پیشنهاد شد که طلحه و زبیر را تعقیب نکند و درصدد جنگ با آنان نباشد ـ: به خدا سوگند، چون کفتار نخواهم بود که با ضرباهنگ مداوم و آرام ، به خواب رود تا جوینده اش به وی رسد و شکارچی اش او را فریب دهد؛ بلکه من همواره به کمک حق جویان با حق گریزان می جنگم و به کمک شنونده مطیع با نافرمانِ شکّاک، ستیز می کنم تا اجلم فرا رسد. به خدا سوگند، از آن زمان که خداوند پیامبرش را قبض روح کرد تا امروز، همیشه از حقّ خود بر کنار بوده ام [ و دیگران ]بر من مقدّم بوده اند .۴ / ۲سخنرانی امام به هنگام دریافت گزارش ناکثین۵۷۷۷.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلامـ از سخنرانی او به هنگامی که گزارش بیعت شکنی به وی رسید ـ: بدانید که شیطان، گروهش را برانگیخته است و لشکر خویش را از هر سو فرا خوانده تا ستم در زادگاهش برقرار باشد و باطل در جایگاهش پایدار مانَد. به خدا سوگند، از من زشتی ندیدند و میان من و خودشان منصفانه رفتار نکردند.

آنان، حقّی را می جویند که خودْ آن را به کنار نهادند، و خونخواهی کسی را می کنند که خودْ خونش را ریختند. اگر در این کار، با آنان شریک بوده ام، آنان را هم سهمی است، و اگر بدون من دست به این کار زده اند، پیامدش نیز بر عهده خودشان است.

به راستی که بزرگ ترین دلیل آنان بر ضررِ خودشان است. آنان از مادری شیر می خورند که شیرش خشکیده است، و بدعتی را زنده می کنند که میرانده شده است.

ای دعوت کننده زیانکار! که می خواند؟ چرا پاسخ دهم؟ به راستی که من به حجّت الهی بر آنان و به علم او درباره ایشان خشنودم. اگر سر باز زنند، تیزیِ شمشیر را به آنان نشان خواهم داد که آن برای درمان باطل و یاری حق، کافی است.

و شگفت ، این است که فرستاده اند تا من به میدان کارزار آیم و در جنگ، پایداری نمایم. مادرشان بر آنان بگِرید! تاکنون در جنگ ، تهدید نشده ام و از شمشیر نهراسیده ام. به راستی که من نسبت به پروردگارم یقین دارم و تردیدی در دینم ندارم.

.

۵۷۷۸.عنه علیه السلام :عنه علیه السلامـ فی خُطبَتِهِ حینَ نُهوضِهِ إلَی الجَمَلِ ـ: إنّی بُلیتُ بِأَربَعَةٍ : أدهَی النّاسِ وأَسخاهُم ؛ طَلحَةَ ، وأشَجَعِ النّاسِ ؛ الزُّبَیرِ ، وأطوَعِ النّاسِ فِی النّاس ؛ عائِشَةَ ، وأُسرَعِ النّاسِ إلی فِتنَةٍ ؛ یَعلَی بنِ اُمَیَّةَ .

وَاللّهِ ، ما أنکَروا عَلَیَّ شَیئا مُنکرا ، ولَا استَأثَرتُ بِمالٍ ، ولا مِلتُ بِهَویً ، وإنَّهُم لَیَطلُبونَ حَقّا تَرَکوهُ ، ودَما سَفَکوهُ ، ولَقَد وَلوهُ دونی ، وإن کُنتُ شَریکَهُم فِی الإِنکارِ لِما أنکَروهُ .

وما تَبِعَةُ عُثمانَ إلّا عِندَهُم ، وإنَّهُم لَهُمُ الفِئَةُ الباغِیَةُ ؛ بایَعونی ونَکَثوا بَیعَتی ، ومَا استَأنَوا بی حَتّی یَعرِفوا جَوری مِن عَدلی ، وإنّی لَراضٍ بِحُجَّةِ اللّهِ عَلَیهِم ، وعلِمِهِ فیهِم ، وإِنّی مَعَ هذا لَداعیهِم ومُعذِرٌ إلَیهِم ؛ فَإِن قَبِلوا فَالتَّوبَةُ مَقبولَةٌ ، وَالحَقُّ أولی ما انصُرِفَ إلَیهِ ، وإن أبَوا أعطَیتُهُم حَدَّ السَّیفِ ، وکَفی بِهِ شافِیا مِن باطِلٍ وناصِرا . ⁽¹⁾۵۷۷۹.عنه علیه السلام :عنه علیه السلامـ مِن کَلامٍ لَهُ فی مَعنی ⁽²⁾طَلحَةَ بنِ عُبَیدِ اللّهِ حینَ بَلَغَهُ خُروجَ طَلحَةَ وَالزُّبَیرِ إلَی البَصرَةِ لِقِتالِهِ ـ: قَد کُنتُ وما اُهَدَّدُ بِالحَربِ ، ولا اُرَهَّبُ بِالضَّربِ ، وأَنَا عَلی ما قَد وَعَدَنی رَبّی مِنَ النَّصرِ ، وَاللّهِ مَا استَعجَلَ مُتَجَرِّدا لِلطَّلَبِ بِدَمِ عُثمانَ إلّا خَوفا مِن أن یُطالَبَ بِدَمِهِ ؛ لاِنَّهُ مَظِنَّتُهُ ، ولَم یَکُن فِی القَومِ أحرَصُ عَلَیهِ مِنهُ ، فَأَرادَ أن یُغالِطَ بِما أجلَبَ فیهِ ؛ لِیَلتَبِسَ الأَمرُ ، ویَقَعَ الشَّکُّ .

ووَاللّهِ ما صَنَعَ فی أمرِ عُثمانَ واحِدَةً مِن ثَلاثٍ : لَئِن کانَ ابنُ عَفّانَ ظالِما ـ کَما کانَ یَزعُمُ ـ لَقَد کانَ یَنبَغی لَهُ أن یُوازِرَ قاتِلیهِ ، وأَن یُنابِذَ ناصِریهِ . ولَئِن کانَ مَظلوما لَقَد کانَ یَنبَغی لَهُ أن یَکونَ مِنَ المُنَهنِهینَ ⁽³⁾عَنهُ ، وَالمُعَذِّرینَ فیهِ. ولَئِن کانَ فی شَکٍّ مِنَ الخَصلَتَینِ ، لَقَد کانَ یَنبَغی لَهُ أن یَعتَزِلَهُ ویَرکُدَ جانِبا ، ویَدَعَ النّاسَ مَعَهُ . فَما فَعَلَ واحِدَةً مِنَ الثَّلاثِ ، وجاءَ بِأَمرٍ لَم یُعرَف بابُهُ ، ولَم تَسلَم مَعاذیرُهُ! ⁽⁴⁾.

۵۷۸۰.الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در سخنرانی اش به هنگام حرکت به سوی جنگ ـ: من به چهار چیز مبتلا گشتم: زیرک ترین و سخاوتمندترینِ مردم، طلحه، و شجاع ترینِ مردم، زبیر، و مُطاع ترینِ مردم در نزد مردم، عایشه، و سریع ترینِ مردم در فتنه انگیزی، یَعلَی بن اُمیّه.

به خدا سوگند، از من زشتی ندیدند و ثروتی را به خود اختصاص ندادم و به سوی هوا و هوس نرفتم. آنان حقّی را می جویند که خود به کناری نهادند و خونی را طلب می کنند که خود بر زمین ریختند و آنان،خودشان عهده دار آن بودند، نه من. اگر من شریک آنان بودم، آن را زشت نمی شمردند.

پیامد خون عثمان ، تنها بر گردن آنان است و آنان، همان گروه ستمکارند. با من بیعت کردند و سپس بیعت مرا شکستند و به من فرصت ندادند تا ستمکاری مرا از عدالت من بازشناسند. من به حجّت الهی بر آنان و آگاهی اش درباره آنها خشنودم. با این همه، آنان را [ به اطاعت ]فرا می خوانم و عذرشان را می پذیرم. اگر پذیرفتند، توبه ، پذیرفته شده است و حق، بهترین چیزی است که به سویش بازگشت شود، و اگر سر باز زدند، تیزی شمشیر را به آنان نشان می دهم که آن ، برای درمان باطل و یاوری حق، بسنده است .۵۷۸۱.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :امام علی علیه السلامـ از سخن وی درباره طلحة بن عبید اللّه ، وقتی خبر حرکتش با زبیر به سوی بصره برای چجنگ با وی به او رسید ـ: تا بوده ام، مرا به جنگ ، تهدید نکرده اند و از شمشیر نهراسانده اند. من دل به وعده نصرت پروردگارم بسته ام. به خدا سوگند که او (طلحه) در خونخواهی عثمانْ شتاب نکرد، مگر از ترس آن که از او بازخواست شود؛ زیرا که وی متّهم بود و کسی در میان جمعیت بر [ ریختن خون ]عثمان ، حریص تر از او نبود. از این رو، تصمیم گرفت بدانچه برایش سودمندتر است، مغالطه کند تا حقیقتْ پوشیده مانَد و تردید، پیدا شود.

به خدا سوگند، طلحه در مسئله عثمان، باید یکی از سه کار را انجام می داد: اگر عثمانْ ستمگر بود ـ چنان که وی گمان داشت ـ ، سزاوار بود که قاتلان او را یاری کند و یاوران عثمان را دور سازد ؛ و اگر عثمانْ مظلوم بود، سزاوار بود که شورشیان را از او بازدارد و در آنچه متّهمش ساخته بودند، عذری آورَد؛ و اگر در تردید بود، سزاوار بود که کناره گیرد و در گوشه ای بماند و مردم را با عثمان ، تنها گذارد. او هیچ یک از سه کار را نکرد و کاری تازه کرد که ناشناخته بود و عذرهایی آورد که درست نبود. .

۵۷۸۲.الإمامُ الکاظمُ علیه السلام :الإرشاد :ولَمَّا اتَّصَلَ بِهِ مَسیرُ عائِشَةَ وطَلحَةَ وَالزُّبَیرِ إلَی البَصرَةِ مِن مَکَّةَ، حَمِدَ اللّهَ وأثَنی عَلَیهِ ثُمَّ قالَ : قَد سارَت عائِشَةُ وطَلحَةُ وَالزُّبَیرُ ؛ کُلُّ واحِدٍ مِنهُما یَدَّعِی الخِلافَةَ دونَ صاحِبِهِ ، لا یَدَّعی طَلحَةُ الخِلافَةَ إلّا أنَّهُ ابنُ عَمِّ عائِشَةَ ، ولا یَدَّعیهَا الزُّبَیرُ إلّا أنَّهُ صِهرُ أبیها ، وَاللّهِ لَئِن ظَفِرا بِما یُریدانِ لَیَضرِبَنَّ الزُّبَیرُ عُنُقَ طَلحَةَ ، ولَیَضرِبَنَّ طَلحَةُ عُنُقَ الزُّبَیرِ ، یُنازِعُ هذا عَلی المُلکِ هذا !

وقَد ـ وَاللّهِ ـ عَلِمَت أنَّهَا الرّاکِبَةُ الجَمَلَ ، لا تَحُلُّ عُقدَةً ، ولا تَسیرُ عَقَبةً ، ولا تَنزِلُ مَنزِلاً إلّا إلی مَعصِیَةٍ ؛ حَتّی تورِدُ نَفسَها ومَن مَعَها مَورِدا یُقتَلُ ثُلُثُهُم ، ویَهرُبُ ثُلُثُهُم ، ویَرجِعُ ثُلُثُهُم .

وَاللّهِ إنَّ طَلحَةَ وَالزُّبَیرَ لَیَعلَمانِ أنَّهُما مُخطِئانِ وما یَجهَلانِ ، ولَرُبَّ ⁽¹⁾عالِمٍ قَتَلَهُ جَهلُهُ وعِلمُهُ مَعَهُ لا یَنفَعُهُ . وَاللّهِ لَیَنَبَحَنَّها کِلابُ الحَوأَبِ ، فَهَل یَعتَبِرُ مُعتَبِرٌ أو یَتَفَکَّرُ مُتَفَکِّرٌ ؟!

ثُمَّ قالَ : قَد قامَتِ الفِئَةُ الباغِیَةُ ؛ فَأَینَ المُحسِنونَ ؟ ⁽²⁾.

۵۷۷۸.امام علی علیه السلام :الإرشاد:وقتی خبر حرکت عایشه، طلحه و زبیر از مکّه به بصره به او (علی علیه السلام ) رسید ، خدا را سپاس و ثنا گفت و فرمود: «عایشه ، طلحه و زبیر، حرکت کردند. هریک از آن دو نفر (طلحه و زبیر) ، خلافت را برای خود می خواهد، نه رفیقش. طلحه ادّعای خلافت نمی کند ، مگر از آن رو که پسرعموی عایشه است، و زبیر ، آن را ادّعا نمی کند، مگر از آن رو که داماد پدر عایشه است. به خدا سوگند، اگر به خواسته های خود دست یابند، زبیر ، گردن طلحه را خواهد زد و طلحه ، گردن زبیر را و هریک با دیگری در حکومت ، نزاع خواهد کرد.

به خدا سوگند، دانستم که عایشه، همان زنی است که سوارِ شتر خواهد شد؛ نه مشکلی را می گشاید و نه از گردنه ای عبور می کند و بلکه در منزلی اُتراق نمی کند، مگر آن که بر معصیت است ، تا آن که خود و همراهانش را به ورطه ای افکنَد که یک سوم آنان کشته شوند و یک سوم دیگر فرار کنند و یک سوم، بازگردند. به خدا سوگند، طلحه و زبیر می دانند که خطاکارند و [ بدین امر ، ]ناآگاه نیستند. چه بسا عالمی که نادانی اش او را کُشت و دانشی را که با خود داشت، به او سودی نرسانْد!

به خدا سوگند، سگان آبگاه حَوأب بر عایشه پارس می کنند. آیا پندگیری هست که عبرت گیرد؟! و آیا اندیشمندی هست که بیندیشد؟!».

سپس فرمود: «گروه تجاوزکار به پا خاستند. پس نیکوکاران کجایند؟». .

۴ / ۳خُروجُ الإِمامِ مِنَ المَدینَةِ۵۷۸۱.امام صادق علیه السلام :المستدرک علی الصحیحین عن أبی الأسود الدؤلی عن الإمام علیّ علیه السلام :أتانی عَبدُ اللّهِ بنُ سَلامٍ وقَد وَضَعتُ رِجلی فِی الغَرزِ ⁽¹⁾وأنَا اُریدُ العِراق، فَقالَ : لا تَأتِ ⁽²⁾العِراقَ ؛ فَإنَّکَ إن أتَیتَهُ أصابَکَ بِهِ ذُبابُ ⁽³⁾السَّیفِ . قالَ عَلِیٌّ : وَایمُ اللّهِ ، لَقَد قالَها لی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله قَبلَکَ . قالَ أبُو الأَسودِ : فَقُلتُ فی نَفسی: ، یا اَللّهُ ، ما رَأَیتُ کَالیَومِ رَجُلاً مُحارِبا ⁽⁴⁾یُحَدِّثُ النّاسَ بِمِثلِ هذا . ⁽⁵⁾۵۷۸۲.امام کاظم علیه السلام :تاریخ الطبری :بَلَغَ عَلِیّا الخَبَرُ ـ وهُوَ بِالمَدینَةِ ـ بِاجتِماعِهِم عَلَی الخُروجِ إلَی البَصرَةِ ، وبِالَّذِی اجتَمَعَ عَلَیهِ مَلَؤُهُم ؛ طَلحَةُ وَالزُّبَیرُ وعائِشَةُ ومَن تَبِعَهُم ، وبَلَغَهُ قَولُ عائِشَةَ ، وخَرَجَ عَلِیٌّ یُبادِرُهُم فی تَعبِیَتِهِ الَّتی کانَ تَعَبّی بِها إلَی الشّامِ ، وخَرَجَ مَعَهُ مَن نَشِطَ مِنَ الکوفِیّینَ وَالبَصرِیّینَ مُتَخَفِّفینَ فی سَبعِمِئَةِ رَجُلٍ ، وهُوَ یَرجو أن یُدرِکَهُم ، فَیَحولَ بَینَهُم وبَینَ الخُروجِ ، فَلَقِیَهُ عَبدُ اللّهِ بنُ سَلامٍ فَأَخَذَ بِعِنانِهِ وقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ لا تَخرُج مِنها ؛ فَوَاللّهِ لَئِن خَرَجتَ مِنها لا تَرجِعُ إلَیها ، ولا یَعودُ إلَیها سُلطانُ المُسلِمینَ أبَدا ، فَسَبّوهُ فَقالَ : دَعُوا الرَّجُلَ ؛ فَنِعمَ الرَّجُلُ مِن أصحابِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله . وسارَ حَتَّی انتَهی إلَی الرَّبَذَةِ فَبَلَغَهُ مَمَرُّهُم ، فَأَقامَ حینَ فاتوهُ یَأتَمِرُ بِالرَّبَذَةِ . ⁽⁶⁾.

۴ / ۳ بیرون آمدن امام علی از مدینه

۴ / ۳بیرون آمدن امام علی از مدینه۵۷۸۵.الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام ( ـ فی مُناجاتِهِ ـ ) المستدرک علی الصحیحینـ به نقل از ابو الأسود دُئلی ـ: امام علی علیه السلام فرمود : «در حالی که پا در رکاب شتر نهاده، قصد عراق داشتم، عبد اللّه بن سلّام به نزد من آمد و گفت: به عراق نرو؛ زیرا اگر به عراق درآیی ، تیزی شمشیرها تو را آسیب می رساند.

به او گفتم : به خدا سوگند ، به یاد می آورم که پیش از تو این مطلب را پیامبر خدا به من فرمود» .

[ ابو الأسود می گوید:] با خود گفتم: خدایا! تا امروز ندیده بودم که مردی جنگاور، چنین با مردمْ سخن گوید.۵۷۸۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تاریخ الطبری:علی علیه السلام در مدینه بود که گزارش رسید که [ اهل جمل ]برای رفتن به سوی بصره اجتماع کرده اند و [ همچنین] خبر تصمیم جمعی طلحه ، زبیر و عایشه و پیروانشان و نیز سخنان عایشه به وی رسید.

علی علیه السلام [ از مدینه] بیرون آمد و آنان را با همان آرایش نظامی ای که برای رفتن به شامْ فراهم ساخته بود، تعقیب می کرد. هفتصد نفر از کوفیان و بصریانِ چالاک و سبک بار به همراه او بیرون رفتند و امید داشت به آنان برسد و از رفتن آنان به بصره جلوگیری کند.

در راه، عبد اللّه بن سلّام ، او را دید و زمام شترش را گرفت و گفت: ای امیرمؤمنان! از مدینه بیرون مرو. به خدا سوگند، اگر از آن بیرون روی، هرگز بدان باز نمی گردی و قدرت و عظمت مسلمانان نیز هرگز به مدینه باز نمی گردد.

همراهان ، او را بد گفتند. علی علیه السلام فرمود: «رهایش سازید. او نیکْ مردی از یاران محمّد پیامبر است».

سپس حرکت کرد تا به منطقه رَبَذه رسید و خبر عبور آنان را دریافت . چون به آنها نرسید ، چند روزی برای مشاوره و گفتگو در رَبَذه ماند.

.

۵۷۸۴.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الجمل :ثُمَّ خَرَجَ فی سَبعِمِئَةِ رَجُلٍ مِنَ المُهاجِرینَ وَالأَنصارِ ، وَاستَخلَفَ عَلَی المَدینَةِ تَمّامَ بنَ العَبّاسِ ، وبَعَثَ قُثَمَ بنَ العَبّاسِ إلی مَکَّةَ ، ولَمّا رَأی أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام التَّوَجُّهَ إلَی المَسیرِ طالِبا لِلقَومِ رَکِبَ جَمَلاً أحمَرَ وقادَ کُمَیتا ⁽¹⁾وسارَ وهُوَ یَقولُ :

سیروا أبابیلَ وحُثُّوا السَّیرا

کَی نَلحَقَ التَّیمِیَّ وَالزُّبَیرا إذ جَلَبَا الشَّرَّ وعافَا الخَیرا

یا رَبِّ أدخِلهُم غَدا سُعَیرا

وسارَ مُجِدّا فِی السَّیرِ حَتّی بَلَغَ الرَّبَذَةَ ، فَوَجَدَ القَومَ قَد فاتوا ، فَنَزَلَ بِها قَلیلاً ثُمَّ تَوَجَّهَ نَحوَ البَصرَةِ ، وَالمُهاجِرونَ وَالأَنصارُ عَن یَمینِهِ وشِمالِهِ ، مُحدِقونَ بِهِ مَعَ مَن سَمِعَ بِمَسیرِهِم ، فَاتَّبَعَهُم حَتّی نَزَلَ بِذی قارٍ فَأَقامَ بِها . ⁽²⁾۴ / ۴کِتابُ الإِمامِ إلی أهلِ الکوفَةِ عِندَ المَسیرِ مِنَ المَدینَةِ۵۷۸۷.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ مِن کِتابٍ لَهُ إلی أهلِ الکوفَةِ عِندَ مَسیرِهِ مِن المَدینَةِ إلَی البَصرَةِ ـ: مِن عَبدِ اللّهِ عَلیٍّ أمیرِ المُؤمِنینَ إلی أهلِ الکوفَةِ ؛ جَبهَةِ الأَنصارِ ، وسَنامِ العَرَبِ .

أمّا بَعدُ ؛ فَإِنّی اُخبِرُکُم عَن أمرِ عُثمانَ حَتّی یَکونَ سَمعُهُ کَعِیانِهِ : إنَّ النّاسَ طَعَنوا عَلَیهِ ، فَکُنتُ رَجُلاً مِنَ المُهاجِرینَ اُکثِرُ استِعتابَهُ ، واُقِلُّ عِتابَهُ ، وکانَ طَلحَةُ وَالزُّبَیرُ أهوَنُ سَیرِهِما فیهِ الوَجیفُ ، ⁽³⁾وأرفَقُ حِدائِهِمَا العَنیفُ ، وکانَ مِن عائِشَةَ فیهِ فَلتَةُ غَضَبٍ ، فَاُتیحَ لَهُ قَومٌ فَقَتَلوهُ ، وبایَعَنِی النّاسُ غَیرَ مُستَکرَهینَ ولا مُجبَرینَ ، بَل طائِعینَ مُخَیَّرینَ .

وَاعلَموا أنَّ دارَ الهِجرَةِ قَد قَلَعَت بِأَهلِها وقَلَعوا بِها ، وجاشَت جَیشَ المِرجَلِ ، ⁽⁴⁾وقامَتِ الفِتنَةُ عَلَی القُطبِ ، فَأَسرِعوا إلی أمیرِکُم ، وبادِروا جِهادَ عَدُوِّکُم ، إن شاءَ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ . ⁽⁵⁾.

۴ / ۴ نامه امام به کوفیان به هنگام حرکت از مدینه

۵۷۸۸.عنه علیه السلام :الجمل:آن گاه [ علی علیه السلام ] با هفتصد نفر از مهاجران و انصار، بیرون رفت و تمّام بن عبّاس را به جای خویش در مدینه گمارد و قُثم بن عبّاس را به مکّه فرستاد. وقتی در جستجوی جملیان، تصمیم به حرکت گرفت ، بر شتری سرخ مویْ سوار شد و اسبی نیرومند در پی داشت و حرکت کرد و چنین زمزمه می کرد :

مانند پرستوها کوچ کنید و شتاب کنید

تا به مرد تَیمی و زبیر برسیم. زیرا شرارت به پا کردند و از نیکی گذشتند

بار پروردگارا ! فردای قیامت، آنان را در آتش وارد ساز.

امام علی علیه السلام با شتابْ حرکت کرد تا به ربذه رسید. چون بدان جا رسید، دریافت که آنان گذر کرده اند. اندکی در ربذه ماند و سپس به سمت بصره به راه افتاد و مهاجران و انصار در چپ و راست وی بودند و با کسان دیگری ـ که خبر حرکت او و یارانش را شنیده [ و همراهش شده ]بودند ـ ، او را در میان گرفته بودند. [ علی علیه السلام ]به دنبال آنان بود تا به ذو قار ⁽¹⁾رسید و در آن جا بار افکند.۴ / ۴نامه امام به کوفیان به هنگام حرکت از مدینه۵۷۸۷.امام صادق علیه السلام :امام علی علیه السلامـ از نامه اش به کوفیان به هنگام حرکت از مدینه به سوی بصره ـ: از بنده خدا علی امیرمؤمنان به کوفیان ، پیشانی انصار و بزرگان عرب. پس از حمد و سپاس خداوند؛ به شما از ماجرای عثمان به گونه ای خبرمی دهم که شنیدنش مانند دیدنش باشد. مردم بر او خُرده می گرفتند و من یکی از مهاجران بودم که همواره، خشنودی او را می خواستم و کمتر او را سرزنش می کردم، ⁽²⁾و طلحه و زبیر، آسان ترین کارشان آن بود که بر او بتازند و ملایم ترین صدایشان، درشتی کردن با او بود. عایشه، ناگهان نسبت به عثمان ، خشم گرفت. گروهی فرصت یافتند و او را کشتند.

مردمان ، بدون اکراه و جبر، بلکه با رغبت و اختیار با من بیعت کردند. بدانید که [ مدینه ]سرای هجرت، مردمانش را بلند کرده و بیرون رانده است و مردم از آن کوچیده اند. مدینه، مانند دیگ ، جوشید و آشوب پا گرفت. به سوی پیشوای خود بشتابید و به سمت جنگ با دشمنانْ شتاب کنید، به خواست خداوند عز و جل . ⁽³⁾

.

۴ / ۵خُطبَةُ الإِمامِ لَمّا أرادَ المَسیرَ إلَی البَصرَةِ۵۷۹۰.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :شرح نهج البلاغة عن الکلبی :لَمّا أرادَ عَلِیٌّ علیه السلام المَسیرَ إلَی البَصرَةِ ، قامَ فَخَطَبَ النّاسَ ، فَقالَ ـ بَعدَ أن حَمِدَ اللّهَ وصلّی عَلی رَسولِهِ صلی الله علیه و آله ـ : إنَّ اللّهَ لَمّا قَبَضَ نَبِیَّهُ استَأثَرَت عَلَینا قُرَیشٌ بِالأَمرِ ، ودَفَعَتنا عَن حَقٍّ نَحنُ أحَقُّ بِهِ مِنَ النّاسِ کافَّةً ، فَرَأَیتُ أنَّ الصَّبرَ عَلی ذلِکَ أفضَلُ مِن تَفریِقِ کَلِمَةِ المُسلِمینَ وسَفکِ دِمائِهِم . وَالنّاسُ حَدیثو عَهدٍ بِالإِسلامِ ، وَالدّینُ یُمخَضُ مَخضَ الوَطبِ ، ⁽¹⁾یُفسِدُهُ أدنی وَهنٍ ، ویَعکِسُهُ أقَلُّ خُلفٍ . فَوَلِیَ الأَمرَ قَومٌ لَم یَألوا فی أمرِهِمُ اجتِهادا ، ثُمَّ انتَقَلوا إلی دارِ الجَزاءِ ، وَاللّهُ وَلِیُّ تَمحیصِ سَیِّئاتِهِم ، وَالعَفوِ عَن هَفَواتِهِم .

فَما بالُ طَلحَةَ وَالزُّبَیرِ ، ولَیسا مِن هذَا الأَمرِ بِسَبیلٍ ! لَم یَصبِرا عَلَیَّ حَولاً ولا شَهرا حَتّی وَثَبا ومَرَقا ، ونازَعانی أمرا لَم یَجعَلِ اللّهُ لَهُما إلَیهِ سَبیلاً ، بَعدَ أن بایَعا طائِعَینِ غَیرَ مکرَهَینِ ، یَرتَضِعانِ اُمّا قَد فَطَمَت ، ویُحیِیانِ بِدعَةً قَد اُمیتَت . أ دَمَ عُثمانَ زَعَما ! وَاللّهِ مَا التَّبِعَةُ إلّا عِندَهُم وفیهِم ، وإِنَّ أعظَمَ حُجَّتِهِم لَعَلی أنفُسِهِم ، وأَنَا راضٍ بِحُجَّةِ اللّهِ عَلَیهِم وعَمَلِهِ فیهِم ، فَإِن فاءا وأَنابا فَحَظَّهُما أحرَزا ، وأَنفُسَهُما غَنِما ، وأَعظِم بِها غَنیمَةً ! وإِن أبَیا أعطَیتُهُما حَدَّ السَّیفِ ، وکَفی بِهِ ناصِرا لِحَقٍّ، وشافِیا لِباطِلٍ !

ثُمَّ نَزَلَ . ⁽²⁾.

۴ / ۵ سخنرانی امام علی به هنگام حرکت به سمت بصره

۴ / ۵سخنرانی امام علی به هنگام حرکت به سمت بصره۵۷۹۳.الإمامُ الباقرُ علیه السلام :شرح نهج البلاغةـ به نقل از کلبی ـ: چون علی علیه السلام آهنگ حرکت به سوی بصره کرد، به پا خاست و برای مردم ، سخنرانی کرد و پس از حمد خداوند و درود بر پیامبرش فرمود : «به راستی که چون خداوندْ پیامبرش را قبض روح کرد، قریش، حکومت را از ما به یغما بردند و ما را از حقّی که از همه مردم بدان شایسته تر بودیم ، کنار زدند. چنین [ مصلحت ]دیدم که صبر بر این مسئله بهتر است از پراکندگی مسلمانان و ریخته شدن خون آنان.

مردم، تازه مسلمان بودند و دین، مانند مَشکِ شیر و کَره در تلاطم بود که کوچک ترین سستی ای آن را تباه می کرد و کمترین اختلافی آن را وارونه می ساخت. آن گاه [ در پی تصمیم من به صبر]، کار حکومت را کسانی به دست گرفتند که در کارشان از هیچ کوششی فروگذار نکردند. سپس به سرای جزا رفتند و خداوند، عهده دار پاک کردن بدی های آنان و گذشت از لغزش های آنان است.

طلحه و زبیر ، چه فکر می کنند، در حالی که در حکومت، سهمی ندارند؟ آنان یک سال و حتّی یک ماه بر حکومت من صبر نیاوردند و از جای جهیدند و سرکشی کردند و در مسئله ای با من به منازعه پرداختند که خداوند، در آن، حقّی برای آنان قرار نداده است، آن هم پس از آن که با میل، و نه از روی اکراه، بیعت کردند . آنان از مادری شیر می نوشند که شیرش خشکیده است و بدعتی را زنده می کنند که میرانده شده است.

آیا ادّعای خونخواهی عثمان را دارند؟ به خدا سوگند که مسئولیت گناه آن کار بر آنها و در میان آنهاست و این بزرگ ترین دلیلشان ، بر ضدّ خودشان است و من به حجّت خداوند بر آنان و رفتار او با آنان خشنودم. اگر آن دو بازگردند و توبه کنند، خود ، سود بُرده اند و جانشان را مغتنم دانسته اند ـ که چه غنیمت بزرگی است! ـ و اگر سر باز زنند، تیزی شمشیر را به آنان نشان خواهم داد و شمشیر، برای یاوری حق و درمان باطل ، بسنده است».

آن گاه از منبر فرود آمد.

.

۴ / ۶نُزولُ الإِمامِ بِالرَّبَذَةِ۵۷۹۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الإرشاد :لَمّا تَوَجَّهَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام إلَی البَصرَةِ نَزَلَ الرَّبَذَةَ ، ⁽¹⁾فَلَقِیَهُ بِها آخِرُ الحاجّ، فَاجتَمَعوا لِیَسمَعوا مِن کَلامِهِ وهُوَ فی خِبائِهِ ، قالَ ابنُ عَبّاسٍ : فَأَتَیتُهُ فوََجَدتُهُ یَخصِفُ نَعلاً ، فَقُلتُ لَهُ : نَحنُ إلی أن تُصلِحَ أمرَنا أحوَجُ مِنّا إلی ما تَصنَعُ ! فَلَم یُکَلِّمنی حَتّی فَرَغَ مِن نَعلِهِ ، ثُمَّ ضَمَّها إلی صاحِبَتِها ثُمَّ قالَ لی : قَوِّمَها ؟ فَقُلتُ : لَیسَ لَها قیمَةٌ . قالَ : عَلی ذاکَ ! قُلتُ : کِسرُ دِرهَمٍ ! قالَ : وَاللّهِ لَهُما أحَبُّ إلَیَّ مِن أمرِکُم هذا، إلّا أن اُقیمَ حَقّا أو أدفَعَ باطِلاً .

قُلتُ : إنَّ الحاجَّ قَد اِجتَمَعوا لِیَسمَعوا مِن کَلامِکَ ، فَتَأذَنُ لی أن أتَکَلَّمَ ؛ فَإِن کانَ حَسَنا کانَ مِنکَ ، وإِن کانَ غَیرَ ذلِکَ کانَ مِنّی ؟ قالَ : لا ، أنَا أتَکَلّمُ . ثُمَّ وَضَعَ یَدَهُ عَلی صَدری ـ وکانَ شَثنَ ⁽²⁾الکَفَّینِ ـ فَآلَمَنی ، ثُمَّ قامَ فَأَخَذتُ بِثَوبِهِ فَقُلتُ : نَشَدتُکَ اللّهَ وَالرَّحِمَ ! قالَ : لا تَنشُدنی . ثُمَّ خَرَجَ فَاجتَمَعوا عَلَیهِ ، فَحَمِدَ اللّهَ وأَثنی عَلَیه، ثُمَّ قالَ :

أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ اللّهَ تَعالی بَعَثَ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله ولَیسَ فِی العَرَبِ أحَدٌ یَقرَأُ کِتابا ولا یَدَّعی نُبُوَّةً ، فَساقَ النّاسَ إلی مَنجاتِهِم ، أمَ وَاللّهِ ما زِلتُ فی ساقَتِها ؛ ما غَیَّرتُ ولا خُنتُ حَتّی تَوَلَّت بِحَذافیرِها .

ما لی ولِقُرَیشٍ ؟ أمَ وَاللّهِ لَقَد قَاتَلتُهُم کافِرینَ ، ولَاُقاتِلَنَّهُم مَفتونینَ ، وإِنَّ مَسیری هذا عَن عَهدٍ إلَیَّ فیهِ ، أمَ وَاللّهِ : لَأَبقُرَنَّ الباطِلَ حَتّی یَخرُجَ الحَقُّ مِن خاصِرَتِهِ . ما تَنقَمُ مِنّا قُرَیشٌ إلّا أنَّ اللّهَ اختارَنا عَلَیهِم فَأَدخَلناهُم فی حَیِّزِنا، وأَنشَدَ :

أدَمتَ ⁽³⁾لَعَمری شُربَکَ المَحضَ خالِصا

وأَکلَکَ بِالزُّبدِ المُقَشَّرَةَ البُجرا ونَحنُ وَهَبناکَ العَلاءَ ولَم تَکُن

عَلِیّا وحُطنا حَولَکَ الجُردَ وَالسُّمرا ⁽⁴⁾.

۴ / ۶ توقّف امام در رَبَذه

۴ / ۶توقّف امام در رَبَذه۵۷۹۴.امام صادق علیه السلام :الإرشاد:آن گاه که امیرمؤمنانْ قصد بصره کرد، در رَبَذه توقف نمود و آخرین حاجیان، او را در آن جا ملاقات کردند و نزد او ـ که در خیمه خویش بود ـ جمع شدند تا سخنش را بشنوند.

ابن عبّاس می گوید: نزد او رفتم و دیدم کفشی را وصله می کند. به وی گفتم: ما به اصلاح کارهایمان نیازمندتریم از این کاری که [ اکنون ]انجام می دهی.

با من سخن نگفت تا از [ وصله کردن ] کفش خود ، فارغ شد و آن را کنار لنگه دیگرش نهاد. پس به من فرمود: «اینها را قیمت کن» .

گفتم : قیمتی ندارند.

فرمود: «هرچه می ارزد، بگو!».

گفتم: کمتر از یک درهم [ می ارزند ].

فرمود: «به خدا سوگند، اینها برایم دوست داشتنی تر است از این حکومت بر شما، مگر آن که حقّی را به پا دارم یا باطلی را برانم».

گفتم : حاجیان ، جمع شده اند تا سخنت را بشنوند. آیا به من اجازه می دهی سخن بگویم که اگر سخنی نیکو بود، به نام توست و اگر جز آن بود، به نام من باشد؟

فرمود: «نه ؛ خودم صحبت می کنم».

آن گاه دستش را ـ که بسیار ستبر بود ـ بر سینه ام نهاد، به گونه ای که احساس درد کردم. پس بلند شد.

گوشه لباسش را گرفتم و گفتم: تو را به خدا سوگند می دهم و به حقّ خویشاوندی از تو درخواست می کنم.

فرمود: «مرا سوگند مده».

آن گاه بیرون رفت و مردمْ نزدش اجتماع کردند. آن گاه، خدا را سپاس گفت و بر او ثنا فرستاد و فرمود: «امّا بعد؛ به راستی که خداوند متعال، محمّد را [ در زمانی ]برانگیخت که کسی در میان عرب، کتاب خواندن نمی دانست و مدّعی نبود . او مردم را به جایگاه نجاتشان سوق داد. بدانید که به خدا سوگند ، همیشه در شمار فرماندهان [ جنگ ]بودم. نه چیزی را دگرگون کردم و نه خیانت ورزیدم تا آن که [ لشکر جاهلیتْ ]یکباره روی برگردانْد.

مرا با قریش چه کار؟ بدانید که به خدا سوگند، آنان کافر بودند و من با ایشان جنگیدم و اینک فریب خوردگان اند که با آنان جنگ می کنم و این حرکت من، به سبب عهدی است که با من شده است.

به خدا سوگند که باطل را می شکافم، تا حقیقت از تهیگاهش بیرون آید. قریش از ما انتقام نمی گیرد، مگر بدان جهت که خداوند، ما را بر آنان برگزید و ما آنان را در حوزه [ دین و حکومتِ ] خود درآوردیم» و این شعر را زمزمه کرد :

«به جانم سوگند که بامدادان ، پیوسته شیر خالص نوشیدی

و سرشیر و خرمای بی هسته خوردی. و ما به تو بزرگی بخشیدیم و تو بلند مرتبه نبودی

و ما گرداگردِ تو اسبان کوتاه مو و نیزه ها فراهم کردیم» .

.

. .

. .

۴ / ۷کِتابُ الإِمامِ إلی والِی البَصرَةِ۵۷۹۷.عنه صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلامـ فِی کِتابِهِ إِلی عُثمانَ لَمّا بَلَغَهُ مُشارَفَةُ القَومِ البَصرَةَ ـ: مِن عَبدِ اللّهِ عَلِیٍّ أمیرِ المُؤمِنینَ إلی عُثمانَ بنِ حُنَیفٍ ، أمّا بَعدُ ؛ فَإِنَّ البُغاةَ عاهَدُوا اللّهَ ثُمَّ نَکَثوا وتَوَجَّهوا إلی مِصرِکَ ، وساقَهُمُ الشَّیطانُ لِطَلَبِ ما لا یَرضَی اللّهُ بِهِ ، وَاللّهُ أشَدُّ بَأسا وأَشَدُّ تَنکیلاً . فَإِذا قَدِموا عَلَیکَ فَادعُهُم إلَی الطّاعَةِ وَالرُّجوعِ إلَی الوَفاءِ بِالعَهدِ وَالمیثاقِ الَّذی فَارَقونا عَلَیهِ ، فَإِن أجابوا فَأَحسِن جِوارَهُم ما داموا عِندَکَ ، وإن أبَوا إلَا التَّمَسُّکَ بِحَبلِ النَّکثِ وَالخِلافِ فَناجِزهُمُ القِتالَ حَتّی یَحکُمَ اللّهُ بَینَکَ وبیَنَهُم وهُوَ خَیرُ الحاکِمین . وکَتَبتُ کِتابی هذا إلَیکَ مِنَ الرَّبَذَةِ ، وأَنَا مُعَجِّلٌ المَسیرَ إلَیکَ إن شاءَ اللّهُ . وکَتَبَهُ عُبَیدُ اللّهِ بنُ أبی رافِعٍ فی سَنَةِ سِتٍّ وثَلاثینَ . ⁽¹⁾۴ / ۸اِلتِباسُ الأَمرِ عَلی مَن لا بَصیرَةَ لَهُ۵۷۹۵.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تاریخ الیعقوبی :وقالَ لَهُ [لِعَلِیٍّ علیه السلام ] الحارِثُ بنُ حَوطٍ الرّانِیُّ : أظَنُّ طَلحَةَ وَالزُّبَیرَ وعائِشَةَ اجتَمَعوا عَلی باطِلٍ ؟

فَقالَ : یا حارِثُ ! إنَّهُ مَلبوسٌ عَلَیکَ ، وإِنَّ الحَقَّ وَالباطِلَ لا یُعرَفانِ بِالنّاسِ ، ولکنِ اعرِفِ الحَقَّ تَعرِف أهلَهُ ، وَاعرِفِ الباطِلَ تَعرِفْ مَن أتاهُ . ⁽²⁾۵۷۹۶.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الأمالی للطوسی عن أبی بکر الهُذَلِیّ :دَخَلَ الحارِثُ بنُ حَوطٍ اللَّیثِیُّ عَلی أمیرِ المُؤمِنینَ عَلِیِّ بنِ أبیطالِبٍ علیه السلام فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، ما أری طَلحَةَ وَالزُّبَیرَ وعائِشَةَ احتَجّوا إلّا عَلی حَقٍّ ؟ فَقالَ : یا حارِثُ ، إنَّکَ إن نَظَرتَ تَحتَکَ ولَم تَنظُر فَوقَکَ جُزتَ عَنِ الحَقِّ ؛ إنَّ الحَقَّ وَالباطِلَ لا یُعرفانِ بِالنّاسِ ، ولکِنِ اعرِفِ الحَقَّ بِاتِّباعِ مَنِ اتَّبَعَهُ ، وَالباطِلَ بِاجتِنابِ مَنِ اجتَنَبَهُ .

قالَ : فَهَلّا أکونُ کَعَبدِ اللّهِ بنِ عُمَرَ وسَعدِ بنِ مالِکٍ ؟ فَقالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : إنَّ عَبدَ اللّهِ بنَ عُمَرَ وسَعدا خَذَلَا ⁽³⁾الحَقَّ ولَم یَنصُرَا الباطِلَ ، مَتی کانا إمامَینِ فِی الخَیرِ فَیُتَّبَعانِ ؟ ! ⁽⁴⁾.

۴ / ۷ نامه امام علی به فرماندار بصره

۴ / ۸ مشتبه شدن امور بر کسانی که چشم بصیرت نداشتند

۴ / ۷نامه امام علی به فرماندار بصره۵۷۹۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ در نامه اش به عثمان [ بن حُنَیف ] ، هنگام باخبر شدن از نزدیک بودن لشکر جملیان به بصره ـ: از بنده خدا امیرمؤمنان، به عثمان بن حنیف. پس از حمد و سپاس خداوند؛ به راستی که این سرکشان، با خداوندْ پیمان بستند و سپس بیعت شکستند و به سوی دیار تو روان شدند. شیطان، آنان را به خواستن آنچه خداوندْ خوش نمی دارد، سوق داد و خداوند، قدرتش بیشتر و کیفرش سخت تر است.

هرگاه بر تو وارد شدند، آنان را به پیروی و وفای به پیمانی که آن را از ما بُریدند، فرا خوان. اگر پذیرفتند، آنان را گرامی دار تا زمانی که نزد تواند، و اگر سر باز زدند و جز چنگ زدن به ریسمان پیمان شکنی و مخالفتْ [ کاری ]نکردند ، با آنان پیکار کن تا خداوند، میان تو و آنان داوری کند که او بهترین داور است.

این نامه را از ربذه برایت نوشتم و من با شتاب ، نزد تو خواهم آمد ـ اگر خدا خواهد ـ .

نامه را عبید اللّه بن ابی رافع در سال سی و ششم [ هجری ] نوشت.۴ / ۸مشتبه شدن امور بر کسانی که چشم بصیرت نداشتند۵۸۰۲.الإمامُ الحسنُ علیه السلام :تاریخ الیعقوبی:حارث بن حوط رانی [ به علی علیه السلام ]گفت:باور کنم که طلحه،زبیر و عایشه بر باطلْ گِرد آمده اند؟

[ علی علیه السلام ] فرمود: «ای حارث! به راستی که حق بر تو مُشتَبَه شده است. به راستی که حق و باطل با مردمانْ شناخته نمی شوند؛ لیکن حق را بشناس تا اهل آن را بشناسی، و باطل را بشناس تا کسانی را که آن را دنبال می کنند، بشناسی».۵۸۰۳.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام ( ـ فی قولِ اللّه ِ تبارکَ و تَعالی : {Q} «ما یَفْت ) الأمالی ، طوسیـ به نقل از ابو بکر هُذَلی ـ: حارث بن حوط لیثی نزد امیر مؤمنان علی بن ابی طالب آمد و گفت: ای امیر مؤمنان! گمان نمی کنم طلحه و زبیر و عایشه، جز بر حق ، احتجاج کنند!

[ امیر مؤمنان] فرمود: «ای حارث! به راستی که اگر زیر پایت را بنگری و به بالای سرت ننگری، از حق ، منحرف می شوی. به راستی که حق و باطل با مردمان شناخته نمی شوند؛ لیکن حقیقت را با پیروی پیروان حق بشناس، و باطل را با دوری جُستن آنان که از آن دوری می جویند».

حارث گفت: چرا مانند عبد اللّه بن عمر و سعد بن مالک نباشم؟

امیر مؤمنان فرمود: «به راستی که عبد اللّه بن عمر و سعد، از یاری حق دست بداشتند و باطل را نیز یاری نرساندند. کِی آن دو پیشوایان خوبی بوده اند تا از آنان پیروی شود؟!». ⁽¹⁾

.

۵۸۰۴.عنه علیه السلام :شرح نهج البلاغة عن أبی مخنف :وقامَ رَجُلٌ إلی عِلِیٍّ علیه السلام فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، أیُّ فِتنَةٍ أعظَمُ مِن هذِهِ ؟ إنَّ البَدرِیَّةَ لَیَمشی بَعضُها إلی بَعضٍ بِالسَّیفِ ! فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام :

وَیحَکَ! أ تَکونُ فِتنَةٌ أنَا أمیرُها وقائِدُها ؟ ! وَالَّذی بَعَثَ مُحَمَّدا بِالحَقِّ وکَرَّمَ وَجهَهُ ، ما کَذَبتُ ولا کُذِبتُ ، ولا ضَلَلتُ ولا ضُلَّ بی، ولا زَلَلتُ ولا زُلَّ بی ، وإنّی لَعَلی بَیِّنَةٍ مِن رَبّی ؛ بَیَّنَهَا اللّهُ لِرَسولِهِ ، وبَیَّنَها رَسولُهُ لی ، وسَاُدعی یَومَ القِیامَةِ ولا ذَنبَ لی ، ولَو کانَ لی ذَنبٌ لَکفَّرَ عَنّی ذُنوبی ما أنَا فیهِ مِن قِتالِهِم . ⁽¹⁾۵۸۰۵.عنه علیه السلام :شرح نهج البلاغة :خَرَجَ طارِقُ بنُ شِهابٍ الأَحمَسِیُّ یَستَقبِلُ عَلِیّا علیه السلام وقَد صارَ بِالرَّبَذَةِ طالِبا عائِشَةَ وأصحابَها ، وکانَ طارِقٌ مِن صَحابَةِ عَلِیٍّ علیه السلام وشیعَتِهِ ، قالَ : فَسَأَلتُ عَنهُ قَبلَ أن ألقاهُ؛ ما أقدَمَهُ ؟ فَقیلَ : خالَفَهُ طَلحَةُ وَالزُّبَیرُ وعائِشَةُ ، فَأَتَوُا البَصرَةَ ، فَقُلتُ فی نَفسی : إنَّهَا الحَربُ ! أ فَاُقاتِلُ اُمَّ المُؤمِنینَ وحَوارِیَّ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؟ إنَّ هذا لَعَظیمٌ ! ثُمَّ قُلتُ : أ أَدَعُ عَلِیّا وهُوَ أوَّلُ المُؤمِنینَ إیمانا بِاللّهِ وابنُ عَمِّ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ووَصِیُّهُ ؟ هذا أعظَمُ ! ثُمَّ أتَیتُهُ فَسَلَّمتُ عَلَیهِ ، ثُمَّ جَلَستُ إلَیهِ فَقَصَّ عَلَیَّ قِصَّةَ القَومِ وقِصَّتَهُ . ⁽²⁾.

۵۸۰۶.عنه علیه السلام :شرح نهج البلاغةـ به نقل از ابو مِخنَف ـ: مردی در برابر علی علیه السلام به پا خاست و گفت: ای امیرمؤمنان! چه فتنه ای از این بزرگ تر است که برخی جنگاوران جنگ بدر، با شمشیر به سراغ برخی دیگر می روند؟

علی علیه السلام فرمود: «وای بر تو! آیا فتنه ای هست که من فرمانده و رهبر آنم؟! سوگند به آن که محمّد صلی الله علیه و آله را به حق برانگیخت و او را عزّت بخشید ، نه دروغ می گویم و نه به من دروغ گفته شده است. نه من گم راه شدم و نه به واسطه من کسی گم راه شد. نه من لغزیدم و نه کسی به واسطه من لغزید.

به راستی که من دلیلی روشن از پروردگارم دارم که آن را خداوند برای پیامبرش روشن ساخت و پیامبرش آن را برای من روشن کرد و زودا که روز قیامت، فرا خوانده شوم و گناهی بر من نباشد و اگر گناهی داشته باشم، [ ثواب ]پیکار من با آنان، آن را خواهد پوشاند» .۵۸۰۷.قرب الإسناد عن البَزَنطیِّ :شرح نهج البلاغة:طارق بن شهاب اَحمسی، آن گاه که علی علیه السلام در تعقیب عایشه و همراهانش به ربذه آمد، به استقبال او رفت. وی از یاران علی علیه السلام و از پیروان او بود.

[ طارق] می گوید: پیش از دیدن وی (علی علیه السلام )، پرسیدم که چه چیزی او را تا این جا آورده است؟

گفته شد: طلحه، زبیر و عایشه با او به مخالفت برخاسته اند و وارد بصره شده اند.

[ طارق می گوید : ] با خود گفتم: به راستی این یک جنگ است؟ و آیا با اُمّ المؤمنین و یاران پیامبر خدا بجنگم؟ به راستی که کاری بس دشوار است!

سپس با خود گفتم: آیا علی را رها سازم؟ او که نخستین ایمان آورنده به خداوند

و پسر عمو و وصی پیامبر خداست؟ این که بسیار دشوارتر است!

سپس نزد او (علی علیه السلام ) آمدم و بر او سلام کردم. نزد او نشستم و او داستان خود و پیمان شکنان را برایم شرح داد. .

۵۸۰۰.امام علی علیه السلام :فتح الباری عن العلاء أبی محمّد عن أبیه :جاءَ رَجُلٌ إلی عِلِیٍّ وهُوَ بِالزّاوِیَةِ ، فَقالَ : عَلامَ تُقاتِلُ هؤُلاءِ ؟ قالَ : عَلَی الحَقِّ ، قالَ : فَإِنَّهُم یَقولونَ إنَّهُم عَلَی الحَقِّ ؟ قالَ : اُقاتِلُهُم عَلَی الخُروجِ مِنَ الجَماعَةِ ، ونَکثِ البَیعَةِ . ⁽¹⁾راجع : ج ۴ ص ۷۶ (الإلتزام بالحقّ فی معرفة الرجال) .

.

۵۸۰۲.امام حسن علیه السلام :فتح الباریـ به نقل از ابو محمّد علاء از پدرش ـ: آن گاه که امیرمؤمنان در زاویه بود،مردی نزد وی آمد و گفت: برای چه چیزی با اینان (جملیان) پیکار می کنی؟

فرمود: «برای حق».

مرد گفت: آنان هم که می گویند برای حق [می جنگند]!

فرمود: «به خاطر خارج شدنشان از جمعیّت مسلمانان و شکستن بیعت، با آنان پیکار می کنم».ر . ک : ج ۴ ص ۷۷ (حق مداری در شناخت مردان) .

.

M۲۷۳۳_T۱_File_۶۵۲۵۳۳۸

الفصل الخامس : استنصار الإمام من أهل الکوفة۵ / ۱کِتابُ الإِمامِ إلی أهلِ الکُوفَةِ مِنَ الرَّبَذَةِ۵۸۰۸.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :تاریخ الطبری عَن یَزیدَ الضَّخمِ :لَمّا أتی عَلِیّا الخَبَرُ وهُوَ بِالمَدینَةِ بِأَمرِ عائِشَةَ وطَلحَةَ وَالزُّبَیرِ أنَّهُم قَد تَوَجَّهوا نَحوَ العِراقِ ، خَرَجَ یُبادِرُ وهُوَ یَرجو أن یُدرِکَهُم ویَرُدَّهُم ، فَلَمَّا انتَهی إلَی الرَّبَذَةِ أتاهُ عَنهُم أنَّهُم قَد أمعَنوا ، ⁽¹⁾فَأَقامَ بِالرَّبَذَةِ أیّاما ، وأتاهُ عَنِ القَومِ أنَّهُم یُریدونَ البَصرَةَ ، فَسُرِّیَ ⁽²⁾بِذلِکَ عَنهُ ، وقالَ : إنَّ أهلَ الکوفَةِ أشَدُّ إلَیَّ حُبّا ، وفیهِم رُؤوسُ العَرَبِ وأعلامُهُم ... .

[و] عَن مُحَمَّدِ بنِ عَبدِ الرَّحمنِ بنِ أبی لَیلی عَن أبیهِ قالَ : کَتَبَ عَلِیٌّ إلی أهلِ الکوفَةِ : بِسمِ اللّه الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، أمّا بَعدُ ؛ فَإِنِّی اختَرتُکُم والنُّزولَ بَینَ أظهُرِکُم لِما أعرِفُ مِن مَوَدَّتِکُم وحُبِّکُم للّهِِ عَزَّ وجَلَّ ولِرَسولِهِ صلی الله علیه و آله ، فَمَن جاءَنی ونَصَرَنی فَقَد أجابَ الحَقَّ وقَضَی الَّذی عَلَیهِ . ⁽³⁾.

فصل پنجم : یاری خواستن امام از کوفیان

۵ / ۱ نامه امام به کوفیان از ربذه

فصل پنجم : یاری خواستن امام از کوفیان۵ / ۱نامه امام به کوفیان از ربذه۵۸۱۱.عنه علیه السلام ( ـ فی قَولِهِ : {Q} «فَلْیَستَجِیبُوا لِی وَ لْیُؤ ) تاریخ الطبریـ به نقل از یزید ضخم ـ: وقتی خبر عایشه، طلحه و زبیر به علی علیه السلام در مدینه رسید که آنان به سمت عراق حرکت کرده اند، با شتاب از مدینه بیرون رفت و امیدوار بود به آنان برسد و بازشان گردانَد. وقتی به ربذه رسید، به وی خبر دادند که آنها بسیار دور شده اند. چند روزی در ربذه اقامت گزید. از آنان خبر رسید که قصد بصره کرده اند. بیمش برطرف شد و فرمود: «به راستی که کوفیان به من علاقه مندترند و در میان آنان، سران عرب و شخصیت های برجسته ای هست».

[ و ] از محمّد بن عبد الرحمان بن ابی لیلی، از پدرش نقل است که می گوید: علی علیه السلام برای کوفیان نوشت:

«به نام خداوند بخشنده مهربان. پس از حمد و سپاس خداوند؛ به راستی که من شما را و اقامت در میان شما را برگزیدم ؛ چون دوستی و مهرورزیِ شما را نسبت به خداوند عز و جل و پیامبر خدا می دانم. پس هرکه سوی من آید و مرا یاری دهد، به ندای حقْ پاسخ گفته و وظیفه اش را به انجام رسانده است» .

.

۵۸۱۲.بحار الأنوار :تاریخ الطبری عن محمّد وطلحة :لَمّا قَدِمَ عَلِیٌّ الرَّبَذَةَ أقامَ بِها ، وسَرَّحَ مِنها إلَی الکوفَةِ مُحَمَّدَ بنَ أبی بَکرٍ ، ومُحَمَّدَ بنَ جَعفَرٍ وکَتَبَ إلَیهِم :

إنِّی اختَرتُکُم عَلَی الأَمصارِ ، وفَزِعتُ إلَیکُم لِما حَدَثَ ؛ فَکونوا لِدینِ اللّهِ أعوانا وأنصارا ، وأیِّدونا وانهَضوا إلَینا ؛ فَالإِصلاحُ ما نُریدُ ؛ لِتَعودَ الاُمَّةُ إخوانا ، ومَن أحَبَّ ذلِکَ وآثَرَهُ فَقَد أحَبَّ الحَقَّ وآثَرَهُ ، ومَن أبغَضَ ذلِکَ فَقَد أبغَضَ الحَقَّ وغَمِصَهُ ⁽¹⁾.

فَمَضَی الرَّجُلانِ وبَقِیَ عَلِیٌّ بِالرَّبَذَةِ یَتَهَیَّأُ ، وأرسَلَ إلَی المَدینَةِ ، فَلَحِقَهُ ما أرادَ مِن دابَّةٍ وسِلاحٍ ، وأمِرَ أمرُهُ ، ⁽²⁾وقامَ فِی النّاسِ فَخَطَبَهُم وقالَ :

إنَّ اللّهَ عَزَّ وجَلَّ أعَزَّنا بِالإِسلامِ ، ورَفَعَنا بِهِ ، وجَعَلَنا بِهِ إخوانا بَعدَ ذِلَّةٍ وقِلَّةٍ وتَباغُضٍ وتَباعُدٍ ، فَجَرَی النّاسُ عَلی ذلِکَ ما شاءَ اللّهُ ؛ الإِسلامُ دینُهُم ، وَالحَقُّ فیهِم ، وَالکِتابُ إمامُهُم ، حَتّی اُصیبَ هذَا الرَّجُلُ بِأَیدی هؤُلاءِ القَومِ الَّذینَ نَزَغَهُمُ الشَّیطانُ لِیَنزَغَ بَینَ هذِهِ الاُمَّةِ ، ألا إنَّ هذِهِ الاُمَّةَ لابُدَّ مُفتَرِقَةٌ کَمَا افتَرَقَتِ الاُمَمُ قَبلَهُم ، فَنَعوذُ بِاللّهِ مِن شَرِّ ما هُوَ کائِنٌ . ⁽³⁾۵۸۰۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شرح نهج البلاغة عن عبد الرحمن بن یسار القرشیـ فی ذکرِ کِتابِ عَلِیٍّ علیه السلام إلی أهلِ الکوفَةِ ـ: لَمّا نَزَلَ عَلِیٌّ علیه السلام الرَّبَذَةَ مُتَوَجِّهاً إلَی البَصرَةِ بَعَثَ إلَی الکوفَةِ مُحَمَّدَ بن

جَعفَرِ بنِ أبی طالِبٍ ، ومُحَمَّدَ بنَ أبی بَکرٍ الصِّدّیقِ ، وکَتَبَ إلَیهِم هذَا الکتابَ ⁽⁴⁾وزادَ فی آخِرِهِ :

فَحَسبی بِکُم إخواناً ، ولِلدّینِ أنصارا، فـ ـ «انفِرُواْ خِفَافًا وَثِقَالًا وَجَـهِدُواْ بِأَمْوَ لِکُمْ وَأَنفُسِکُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ ذَ لِکُمْ خَیْرٌ لَّکُمْ إِن کُنتُمْ تَعْلَمُونَ» ⁽⁵⁾... .

قالَ : لَمّا قَدِمَ مُحَمَّدُ بنُ جَعفَرٍ ، ومَحَمَّدُ بنُ أبی بَکرٍ الکوفَةَ استَنفَرَا النّاسَ ، فَدَخَلَ قَومٌ مِنهُم عَلی أبی موسی لَیلاً فَقالوا لَهُ : أشِر عَلَینا بِرَأیِکَ فِی الخُروجِ مَعَ هذَینِ الرَّجُلَینِ إلی عَلِیٍّ علیه السلام ، فَقالَ : أمّا سَبیلُ الآخِرَةِ فَالزَموا بُیوتَکُم ، وأمّا سَبیلُ الدُّنیا فَاشخَصوا مَعَهُما ! فَمَنَعَ بِذلِکَ أهلَ الکوفَةِ مِنَ الخُروجِ . وبَلَغَ ذلِکَ المُحَمَّدَینِ ، فَأَغلَظا لِأَبی موسی ، فَقالَ أبو موسی : وَاللّهِ إنَّ بَیعَةَ عُثمانَ لَفی عُنُقِ عَلِیٍّ وعُنُقی وأعناقِکُما ، ولَو أرَدنا قِتالاً ما کُنّا لِنَبدَأَ بِأَحَدٍ قَبلَ قَتَلَةِ عُثمانَ . فَخَرجا مِن عِندِهِ ، فَلَحِقا بِعَلِیٍّ علیه السلام فَأَخبَراهُ الخَبَرَ . ⁽⁶⁾.

۵۸۱۰.امام صادق علیه السلام ( ـ در پاسخ به گروهی که از ایشان پرسیدند : چرا ما د ) تاریخ الطبریـ به نقل از محمّد و طلحه ـ: وقتی علی علیه السلام به ربذه رسید، در آن جا اقامت گزید و از آن جا محمّد بن ابی بکر و محمّد بن جعفر را به کوفه روانه ساخت و برای اهل کوفه چنین نوشت: «به راستی که من ، شما را از میان شهرهای دیگر برگزیدم و برای حوادث پیش آمده، به شما روی آوردم. پس یاران و یاوران دین خدا باشید و ما را یاری دهید و به سوی ما برخیزید. آنچه ما می خواهیم، اصلاح است تا امّت به برادری بازگردند . و هر کس این را دوست بدارد و برگزیند، حق را دوست داشته و برگزیده است، و هر کس این را دشمن بدارد، حق را دشمن داشته و آن را کوچک شمرده است».

آن دو مرد رفتند و علی علیه السلام در رَبَذه ماند و آماده پیکار می شد. پیکی به مدینه فرستاد و آنچه از سلاح و مَرکب می خواست، برای او رسید و کارش بالا گرفت و در میان مردم به پا خاست و برایشان سخنرانی کرد و فرمود:

«به راستی که خداوند عز و جل ما را به واسطه اسلام، گرامی داشت و مرتبه ای بلند بخشید و پس از خواری، کمی، دشمنی و دوریِ از هم، با یکدیگر برادرمان ساخت. مردم بدین سان بودند تا خدا می خواست. اسلام، دین آنان و حقیقت ، در میانشان، و قرآن ، پیشوایشان بود تا آن که این مرد (عثمان) به دست این گروه کشته شد؛ گروهی که شیطان، آنان را برانگیخت تا در میان این امّتْ اختلاف اندازند. بدانید که این امّت، ناگزیر پراکنده خواهند شد ، چنان که امّت های پیشین پراکنده شدند ؛ و به خداوند پناه می بریم از شرّ آنچه که اتّفاق خواهد افتاد».۵۸۱۱.امام صادق علیه السلام ( ـ درباره آیه: «پس ، دعوت مرا اجابت کنند و به من ا ) شرح نهج البلاغةـ به نقل از عبد الرحمان بن یسار قرشی، در گزارشِ نامه علی علیه السلام به کوفیان ـ: چون علی علیه السلام در راه حرکت به سوی بصره به ربذه رسید، محمّد بن جعفر بن ابی طالب و محمّد بن ابی بکر را به کوفه فرستاد و این نامه ⁽¹⁾را برای آنان نوشت و در آخرش افزود:

«شما برای من به عنوان برادر و یاوران دین،کافی هستید. پس «سبُک بار و گران بار، بسیج شوید و با مال و جانتان در راه خدا جهاد کنید. اگر بدانید، این برای شما بهتر است» ».

چون محمّد بن جعفر و محمّد بن ابی بکر برای بسیج مردمْ وارد کوفه شدند، گروهی از مردم، شبانه نزد ابو موسی رفتند و به وی گفتند: نظرت را درباره خروج با این دو نفر به سوی علی علیه السلام برای ما بیان دار.

ابو موسی گفت: راه آخرتْ آن است که در خانه بمانید و راه دنیا آن است که با آنان حرکت کنید.

ابو موسی با این سخن، از حرکت کوفیانْ جلوگیری کرد. این خبر به محمّد بن جعفر و محمّد بن ابی بکر رسید و بر ابو موسی خشم گرفتند.

ابو موسی گفت: به خدا سوگند ، بیعت عثمان بر گردن علی و من و شما دو نفر است. اگر تصمیم بر جنگ داشته باشیم، پیش از جنگ با قاتلان عثمان ، با کسی دیگر نمی جنگیم.

آن دو از نزد ابو موسی بیرون آمدند و به علی علیه السلام پیوستند و ماجرای ابو موسی را به وی گزارش دادند. .

۵ / ۲بَعثُ الإمامِ هاشِمَ بنَ عُتبَةَ إلی أبی موسی لِیَستَنفِرَ النّاسَ۵۸۱۴.عنه صلی الله علیه و آله :تاریخ الطبری عن أبی لیلی :خَرَجَ هاشِمُ بنُ عُتبَةَ إلی عَلِیٍّ بِالرَّبَذَةِ ، فَأَخبَرَهُ بِقُدومِ مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍ وقَولِ أبی موسی ، فَقالَ : لَقد أرَدتُ عَزلَهُ وسَأَلنِی الأَشتَرُ أن اُقِرَّهُ . فَرَدَّ عَلِیٌّ هاشِما إلَی الکوفَةِ وکَتَبَ إلی أبی موسی :

إنّی وَجَّهتُ هاشِمَ بنَ عُتبَةَ لِیُنهِضَ مَن قِبَلَکَ مِنَ المُسلِمینَ إلَیَّ ، فَأَشخِصِ النّاسَ ؛ فَإِنّی لَم اُوَلِّکَ الَّذی أنتَ بِهِ إلّا لِتَکونَ مِن أعوانی عَلَی الحَقِّ .

فَدَعا أبو موسَی السّائِبَ بنَ مالِکٍ الأشعَرِیَّ ، فَقالَ لَهُ : ماتَری ؟ قالَ : أری أن تَتَّبِعَ ما کَتَبَ بِهِ إِلَیکَ . قالَ : لکِنّی لا أری ذلِکَ ! فَکَتَبَ هاشِمٌ إلی عَلِیٍّ : إنّی قَد قَدِمتُ عَلی رَجُلٍ غالٍّ مُشاقٍّ ظاهِرِ الغِلِّ والشَّنَآنِ . وبَعَثَ بِالکِتابِ مَعَ المُحِلِّ بنِ خَلیفَةَ الطّائِیِّ . ⁽¹⁾.

۵ / ۲ فرستادن هاشم بن عتبه نزد ابو موسی برای بسیج مردم

۵ / ۲فرستادن هاشم بن عتبه نزد ابو موسی برای بسیج مردم۵۸۱۷.عنه علیه السلام :تاریخ الطبریـ به نقل از ابو لیلی ـ: هاشم بن عُتْبه در رَبَذه به نزد علی علیه السلام رفت و از بازگشت محمّد بن ابی بکر و سخن ابو موسی به وی گزارش داد. آن گاه وی فرمود: «قصد داشتم او را عزل کنم؛ ولی اَشتر از من خواست او را ابقا کنم».

سپس علی علیه السلام هاشم را به کوفه فرستاد و برای ابوموسی نوشت:

«من هاشم بن عتبه را نزد تو فرستادم تا مسلمانانِ اطرافت را به سوی من بسیج کنی. پس مردم را حرکت ده؛ چرا که من تو را بر شهری که هم اکنون بر آن حاکمی ، نگماردم، مگر بدان جهت که برای [ اقامه ]حق ، از یاران من باشی».

ابو موسی، سائب بن مالک اشعری را فرا خواند و به وی گفت: تو چه نظری داری؟

گفت: معتقدم از آنچه برایت نوشته، پیروی کنی.

ابو موسی گفت: ولی من چنین نظری ندارم.

هاشم برای علی علیه السلام نوشت : «من بر مردی تُند رو و سختگیر واردشده ام که کینه توزی و دشمنی اش آشکار است» و نامه را توسط مُحِلّ بن خلیفه طایی برای علی علیه السلام فرستاد.

.

۶۰۵۴.عنه علیه السلام :الجمل :خَرَجَ [الإمامُ عَلِیٌّ علیه السلام ] فی سَبعِمِئَةِ رَجُلٍ مِنَ المُهاجِرینَ وَالأَنصارِ . . . ثُمَّ دَعا هاشِمَ بنَ عُتبَةَ المِرقالَ ، وکَتَبَ مَعَهُ کِتابا إلی أبی موسَی الأَشعَرِیِّ ـ وکانَ بِالکوفَةِ مِن قِبَلِ عُثمانَ ـ وأمَرَهُ أن یوصِلَ الکِتابَ إلَیهِ لِیَستَنفِرَ النّاسَ مِنها إلَی الجِهادِ مَعَهُ ، وکانَ مَضمونُ الکِتابِ :

بِسمِ اللّهِالرَّحمنِ الرَّحیمِ ، مِن عَلِیٍّ أمیرِ المُؤمِنینَ إلی عَبدِ اللّهِ بنِ قَیسٍ .

أمّا بَعدُ ؛ فَإِنّی أرسَلتُ إلَیکَ هاشِمَ بنَ عُتبَةَ (المِرقالَ) لِتُشخِصَ مَعَهُ مَن قِبَلَکَ مِنَ المُسلِمینَ لِیَتَوَجَّهوا إلی قَومٍ نَکَثوا بَیعَتی ، وقَتَلوا شیعَتی ، وأحدَثوا فی هذِهِ الاُمَّةِ الحَدَثَ العَظیمَ ، فَأَشخِص بِالنّاسِ إلَیَّ مَعَهُ حینَ یَقدَمُ عَلَیکَ ⁽¹⁾ولا تَحبِسهُ ؛ فَإِنّی لَم اُقِرَّکَ فِی المِصرِ الَّذی أنتَ فیهِ إلّا أن تَکونَ مِن أعوانی وأنصاری عَلی هذَا الأَمرِ ، وَالسَّلامُ .

فَقَدِمَ هاشِمٌ بِالکِتابِ عَلی أبی موسَی الأَشعَرِیِّ ، فَلَمّا وَقَفَ عَلَیهِ دَعَا السّائِبَ بنَ مالِکٍ الأَشعَرِیَّ ، فَأَقرَأَهُ الکِتابِ ، وقالَ لَهُ : ماتَری ؟ فقالَ السّائِبُ : اِتَّبِع ما کَتَبَ بِهِ إلَیکَ ، فَأَبی أبو موسی ذلِکَ ، وکَسَرَ الکِتابَ ومَحاهُ ، وبَعَثَ إلی هاشِمِ بنِ عُتبَةَ یُخِوِّفُهُ وَیَتَوَعَّدُهُ بِالسِّجنِ ، فَقالَ السّائِبُ بنُ مالِکٍ : فَأَتَیتُ هاشِما فَأَخبَرتُهُ بِأَمرِ أبی موسی ، فَکَتَبَ هاشِمٌ إلی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام :

أمّا بَعدُ ؛ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! فَإِنّی قَدِمتُ بِکِتابِکَ عَلَی امرِئٍ عاقٍّ شاقٍّ ، بَعیدِ الرُّحمِ ، ⁽²⁾ظاهِرِ الغِلِّ وَالشِّقاقِ ، وقَد بَعَثتُ إلَیکَ بِهذَا الکِتابِ مَعَ المُحِلِّ بنِ خَلیفَةَ أخی طَیِّیٍ، وهُوَ مِن شیعَتِکَ وأنصارِکَ ، وعِندَهُ عِلمُ ما قِبَلِنا ، فَاسأَلهُ عَمّا بَدا لَکَ ، وَاکتُب إلَیَّ بِرَأیِکَ أتَّبِعهُ ، وَالسَّلامُ .

فَلَمّا قَدِمَ الکِتابُ إلی عَلِیٍّ علیه السلام وقَرَأَهُ ، دَعَا الحَسَنَ ابنَهُ ، وعَمّارَ بنَ یاسِرٍ ، وقَیسَ بنَ سَعدٍ فَبَعَثَهُم إلی أبی موسی ، وکَتَبَ مَعَهُم :

مِن عَبدِ اللّهِ عَلِیٍّ أمیرِ المُؤمِنینَ إلی عَبدِ اللّهِ بنِ قَیسٍ: أمّا بَعدُ ؛ یَابنَ الحائِکِ ! ! وَاللّهِ إنّی کُنتُ لَأَری أنَّ بُعدَکَ مِن هذَا الأَمرِ ـ الَّذی لَم یَجعَلکَ اللّهُ لَهُ أهلاً ، ولا جَعَلَ لَکَ فیهِ نَصیبا ـ سَیَمنَعُکَ مِن رَدِّ أمری ، وقَد بَعثَتُ إلَیکَ الحَسنَ وعَمّارا وقَیسا ، فَأَخلِ لَهُمُ المِصرَ وأهلَهُ ، وَاعتَزِل عَمَلَنا مَذموما مَدحوراً ، فَإِن فَعَلتَ وإلّا فَإِنّی أمَرتُهُم أن یُنابِذوکَ عَلی سَواءٍ ، إنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ الخائِنینَ ، فَإِن ظَهَروا عَلَیکَ قَطَّعوکَ إربا إربا ، وَالسَّلامُ عَلی مَن شَکَرَ النِّعمَةَ ورَضِیَ بِالبَیعَةِ ، وعَمِلَ للّهِِ رَجاءَ العاقِبَةِ . ⁽³⁾.

۶۰۵۳.عنه علیه السلام :الجمل:[ امام علی علیه السلام ] با هفتصد نفر از مهاجران و انصار، حرکت کرد ... آن گاه، هاشم بن عُتبه مِرقال را فرا خواند و به همراهش نامه ای برای ابو موسی اشعری ـ که از زمان عثمان ، حاکم کوفه بود ـ فرستاد و به وی فرمان داد که نامه را به ابو موسی برساند تا مردم را از کوفه برای جهاد به همراه خود بسیج کند. مضمون نامه چنین بود:

«به نام خداوند بخشنده مهربان . از علی امیرمؤمنان به [ ابو موسی] عبد اللّه بن قیس. پس از حمد و سپاس خداوند ؛ من هاشم بن عُتبه مِرقال را نزد تو فرستادم تا مسلمانانِ اطرافت را همراه او بسیج کنی تا با گروهی که بیعت مرا شکستند و پیروانم را کشتند و در میان امّت، فتنه ای بزرگ پدید آوردند، رویاروی شوند. پس زمانی که نزد تو آمد، مردم را به همراه وی به سوی من روانه کن و محبوسش مکن ؛ زیرا من ، تو را در شهری که هم اکنون در آن حاکمی، ابقا نکردم، مگر بدان جهت که در امر حکومت ، از یاران و یاوران من باشی . والسلام!».

هاشم، نامه را برای ابو موسی آورد . وقتی ابو موسی به موضوع نامه واقف گشت، سائب بن مالک اشعری را فرا خواند و نامه را برایش خواند و به وی گفت: چه نظری داری؟

سائب به وی گفت: از آنچه برایت نوشته، پیروی کن.

ابو موسی از این کار، سر باز زد و نامه را پاره کرد و از بین برد و به سوی هاشم بن عتبه فرستاد و او را ترساند و تهدید به زندان کرد.

سائب بن مالک می گوید: نزد هاشم آمدم و دستور ابو موسی را به وی گزارش کردم. آن گاه، هاشم برای علی بن ابی طالب علیه السلام نوشت: پس از حمد و سپاس خداوند؛ ای امیر مؤمنان!نامه ات را برای مردی بُردم که سخت و نافرمان و به دور از رحمت است و کینه توزی و اختلاف افکنی اش آشکار است. این نامه را با مُحِلّ بن خلیفه (از قبیله طَی و از پیروان و یارانت) به سوی تو فرستادم و او اخبار ما را می داند . هرچه می خواهی از او بپرس و نظرت را برایم بنویس تا از آن پیروی کنم. والسلام!

وقتی نامه به علی علیه السلام رسید و آن را خواند، فرزندش حسن علیه السلام ، عمّار بن یاسر و قیس بن سعد را فرا خواند و آنان را با نامه ای که نوشت، نزد ابو موسی فرستاد:

«از بنده خدا علی ، امیرمؤمنان، به عبد اللّه بن قیس. پس از حمد و سپاس خداوند؛ ای خودخواهِ متکبّر! به خدا سوگند که معتقد بودم دوریِ تو از امر [ حکومت ]ـ که خداوند، تو را شایسته آن قرار نداده و برایت در آن بهره ای ننهاده ـ ، به زودی تو را از ردّ فرمان من باز می دارد.

اینک حسن، عمّار و قیس را به سویت فرستاده ام. شهر و مردمانش را به آنان وا گذار و از مسئولیتی که در حکومت ما داری با سرزنش و نکوهیدگی کنار رو. اگر چنین کردی [ که هیچ ]؛ و گرنه به آنان دستور داده ام تو را طرد کنند. به راستی که خداوند، خیانت پیشگان را دوست نمی دارد، و اگر بر تو پیروز گردند، تو را قطعه قطعه کنند. درود بر کسی که شکر نعمت کند و به بیعتْ خشنود باشد و به امید عاقبت خودش برای خداوند عمل کند». .

۵ / ۳إرسالُ الإِمامِ ابنَهُ إلَی الکوفَةِ۶۰۵۰.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :تاریخ الطبری عن أبی لیلی :بَعَثَ عَلِیٌّ الحَسَنَ بنَ عَلِیٍّ وعَمّارَ بنَ یاسِرٍ یَستَنفِرانِ النّاسَ ، وبَعَثَ قَرَظَةَ بنَ کَعبٍ الأَنصارِیَّ أمیرا عَلَی الکوفَةِ ، وکَتَبَ مَعَهُ إلی أبی موسی :

أمّا بَعدُ ؛ فَقَد کُنتُ أری أنَّ بُعدَکَ مِن هذَا الأَمرِ الَّذی لَم یَجعَلِ اللّهُ عَزَّوجَلَّ لَکَ مِنهُ نَصیبا سَیَمنَعُکَ مِن رَدِّ أمری ، وقَد بَعَثتُ الحَسَنَ بنَ عَلِیٍّ وعمّارَ بنَ یاسِرٍ یَستَنفِرانِ النّاسَ ، وبَعَثتُ قَرَظَةَ بنَ کَعبٍ والِیا عَلَی المِصرِ ، فَاعتَزِل مَذموما مَدحورا ؛ فَإِن لَم تَفعَل فَإِنّی قَد أمَرتُهُ أن یُنابِذَکَ ؛ فَإِن نَابَذتَهُ فَظَفِرَ بِکَ أن یُقَطِّعَکَ آرابا .

فَلَمّا قَدِمَ الکِتابُ عَلی أبی موسَی اعتَزَلَ ، ودَخَلَ الحَسنُ وعَمّارٌ المَسجِدَ ، فَقالا :

أیُّهَا النّاسُ ، إنَّ أمیرَ المُؤمِنینَ یَقولُ : إنّی خَرَجتُ مَخرَجی هذا ظالِما أو مَظلوما ، وإنّی اُذَکِّرُ اللّهَ عَزَّوجَلَّ رَجُلاً رَعی للّهِِ حَقّاً إلّا نَفَرَ ؛ فَإِن کُنتُ مَظلوما أعانَنی ، وإن کُنتُ ظالِما أخَذَ مِنّی . وَاللّهِ إنَّ طَلحَةَ وَالزُّبَیرَ لَأَوَّلُ مَن بایَعَنی ، وأوَّلُ مَن غَدَرَ ، فَهَلِ استَأثَرتُ بِمالٍ أو بَدَّلتُ حُکما ؟ فَانفِروا ؛ فَمُروا بِمَعروفٍ ، وَانهَوا عَن مُنکَرٍ . ⁽¹⁾.

۵ / ۳ فرستادن حسن بن علی به سوی کوفه

۵ / ۳فرستادن حسن بن علی به سوی کوفه۶۰۴۷.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تاریخ الطبریـ به نقل از ابو لیلی ـ: علی علیه السلام ، حسن بن علی علیه السلام و عمّار بن یاسر را فرستاد تا مردم را بسیج کنند و قُرظة بن کعب انصاری را به عنوان امیر کوفه فرستاد و نامه ای با وی برای ابو موسی فرستاد [ بدین مضمون ]:

«پس از حمد و سپاس خداوند؛ به تحقیق که معتقد بودم دوری جستن تو از امر [ حکومت ] ـ که خداوند عز و جل برایت بهره ای در آن قرار نداده ـ ، تو را از مخالفت با فرمان من باز دارد. من ، حسن بن علی و عمّار بن یاسر را برای بسیج مردم فرستادم و قُرظَة بن کعب را به عنوان فرماندار شهر گماشتم. تو با سرزنش و نکوهیدگی کنار برو و اگر چنین نکنی، به قُرظَة بن کعب دستور داده ام تو را طرد سازد و اگر تو او را طرد کردی و او بر تو پیروز گشت ، تو را قطعه قطعه کند».

وقتی نامه به ابو موسی رسید ، کنار رفت. حسن و عمّار، داخل مسجد شدند و گفتند: ای مردم ! امیر مؤمنان می فرماید : «من در این حرکت یا ستمگرم یا ستمدیده . هر که به حقّ خدا پایبند است ، خدا را در نظر آورد و بیاید ، اگر ستمدیده ام ، یاری ام کند و اگر ستمگرم ، حق را از من باز ستانَد . به خدا سوگند که طلحه و زبیر، نخستین کسانی بودند که با من بیعت کردند و نخستین کسانی بودند که بیعت شکستند . آیا من ثروتی را به خود اختصاص داده ام یا حکمی را دگرگون ساخته ام؟ پس بسیج شوید و امر به معروف و از منکر نهی کنید».

.

۶۰۴۶.إرشاد القلوب :شرح نهج البلاغة عن أبی مِخنَف عن موسی بن عبد الرحمن بن أبی لیلی عن أبیه :أقبَلنا مَعَ الحَسَنِ وعَمّارِ بنِ یاسِرٍ مِن ذی قارٍ ⁽¹⁾حَتّی نَزَلنَا القادِسِیَّةَ ، فَنَزَلَ الحَسَنُ وعَمّارٌ ونَزَلنا مَعَهُما ، فَاحتَبی ⁽²⁾عَمّارٌ بِحَمائِلِ سَیفِهِ ، ثُمَّ جَعَلَ یَسأَلُ النّاسَ عَن أهلِ الکوفَةِ وعَن حالِهِم ، ثُمَّ سَمِعتُهُ یَقولُ : ما تَرَکتُ فی نَفسی حَزَّةً أهَمَّ إلَیَّ مِن ألّا نَکونَ نَبَشنا عُثمانَ مِن قَبرِهِ ، ثُمَّ أحرَقناه بِالنّارِ .

قال : فَلَمّا دَخَلَ الحَسَنُ وعَمّارٌ الکوفَةَ اجتَمَعَ إلَیهِمَا النّاسُ ، فَقامَ الحَسَنُ فَاستَنفَرَ النّاسَ ، فَحَمِدَ اللّهَ وصَلّی عَلی رَسولِهِ ، ثُمَّ قالَ :

أیُّهَا النّاسُ ! إنّا جِئنا نَدعوکُم إلَی اللّهِ ، وإلی کِتابِهِ ، وسُنَّةِ رَسولِهِ ، وإلی أفقَهِ مَن تَفَقَّهَ مِنَ المُسلِمینَ ، وأعدَلِ مَن تُعدِّلونَ ، وأفَضلِ مَن تُفَضِّلونَ ، وأوفی مَن تُبایِعونَ ، مَن لَم یَعِبهُ القُرآنُ ، ولَم تُجَهِّلهُ السُّنَّةُ ، ولَم تَقعُد بِهِ السابِقَةُ . إلی مَن قَرَّبَهُ اللّهُ تَعالی إلی رَسولِهِ قَرابَتَینِ : قَرابَةَ الدّینِ ، وقَرابَةَ الرَّحِمِ . إلی مَن سَبَقَ النّاسَ إلی کُلِّ مَأثَرَةٍ . إلی مَن کَفَی اللّهُ بِهِ رَسولَهُ وَالنّاسُ مُتَخاذِلونَ ، فَقَرُبَ مِنهُ وهُم مُتَباعِدونَ ، وصَلّی مَعَهُ وهُم مُشرِکونَ ، وقاتَلَ مَعَهُ وهُم مُنهَزِمونَ ، وبارَزَ مَعَهُ وهُم مُحجِمونَ ، وصَدَّقَهُ وهُم یُکَذِّبونَ . إلی مَن لَم تُرَدَّ لَهُ رایَةٌ ⁽³⁾ولا تُکافَأُ لَهُ سابِقَةٌ ، وهُوَ یَسأَلُکُمُ النَّصرَ ، ویَدعوکُم إلَی الحَقِّ ، ویَأمُرُکُم بِالمَسیرِ إلَیهِ لِتُوازِروهُ وتَنصُروهُ عَلی قَومٍ نَکَثوا بَیعَتَهُ ، وقَتَلوا أهلَ الصَّلاحِ مِن أصحابِهِ ، ومَثَّلوا بِعُمّالِهِ ، وَانتَهَبوا بَیتَ مالِهِ ، فَاشخَصوا إلَیهِ رَحِمَکُمُ اللّهُ ، فَمُروا بِالمَعروفِ ، وَانهَوا عَنِ المُنکَرِ ، وَاحضَروا بِما یَحضَرُ بِهِ الصالِحونَ .

قالَ أبو مِخنَفٍ : حَدَّثَنی جابِرُ بنُ یَزیدٍ قالَ : حَدَّثَنی تَمیمُ بنُ حِذیَمٍ النّاجِیُّ قالَ : قَدِمَ عَلَینَا الحَسَنُ بنُ عَلِیٍّ علیه السلام وعَمّارُ بنُ یاسِرٍ یَستَنفِرانِ النّاسَ إلی عَلِیٍّ علیه السلام ومَعَهُما کَتابُهُ ، فَلَمّا فَرَغا مِن قِراءَةِ کِتابِهِ قامَ الحَسَنُ ـ وهُوَ فَتیً حَدَثٌ وَاللّهِ إنّی لاُرثی لَهُ مِن حَداثَةِ سِنِّهِ وصُعوبَةِ مَقامِهِ ـ فَرَماهُ النّاسُ بِأَبصارِهِم وهُم یَقولونَ : اللّهُمَّ سَدِّد مَنطِقَ ابنِ بِنتِ نَبِیِّنا ، فَوَضَعَ یَدَهُ عَلی عَمودٍ یُتَسانَدُ إلَیهِ ـ وکانَ عَلیلاً مِن شَکوی بِهِ ـ فَقالَ :

الحَمدُ للّهِِ العَزیزِ الجَبّارِ ، الواحِدِ القَهّارِ ، الکَبیرِ المُتَعالِ «سَوَآءٌ مِّنکُم مَّنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَ مَن جَهَرَ بِهِ وَ مَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِالَّیْلِ وَ سَارِبٌ بِالنَّهَارِ » ⁽⁴⁾أحمَدُهُ عَلی حُسنِ البَلاءِ ، وتَظاهُرِ النَّعماءِ ، وعَلی ما أحبَبنا وکَرِهنا مِن شِدَّةٍ ورَخاءٍ ، وأشهَدُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ ، وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ ، وأنَّ مُحَمَّدا عَبدُهُ ورَسولُهُ ، اِمتَنَّ عَلَینا بِنُبُوَّتِهِ ، وَاختَصَّهُ بِرِسالَتِهِ وأنزَلَ عَلَیهِ وَحیَهُ ، وَاصطَفاهُ عَلی جَمیعِ خَلقِهِ ، وأرسَلَهُ إلَی الإِنسِ وَالجِنِّ حینَ عُبِدَتِ الأَوثانُ ، واُطیعَ الشَّیطانُ ، وجُحِدَ الرَّحمنُ ، فَصَلَّی اللّهُ عَلَیهِ وعَلی آلِهِ ، وجَزاهُ أفضَلَ ما جَزَی المُسلِمینَ .

أمّا بَعدُ ؛ فَإِنّی لا أقولُ لَکُم إلّا ما تَعرِفونَ ؛ إنَّ أمیرَ المُؤمِنینَ عَلیَّ بنَ أبی طالِبٍ أرشَدَ اللّهُ أمرَهُ ، وأعَزَّ نَصرَهُ ، بَعَثنی إلَیکُم یَدعوکُم إلَی الصَّوابِ ، وإلَی العَمَلِ بِالکِتابِ ، وَالجِهادِ فی سَبیلِ اللّهِ ، وإن کانَ فی عاجِلِ ذلِکَ ما تَکرَهونَ ؛ فَإِنَّ فی آجِلِهِ ما تُحِبّونَ إن شاءَ اللّهُ ، ولَقَد عَلِمتُم أنَّ عَلِیّا صَلّی مَعَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وَحدَهُ ، وأنَّهُ یَومَ صَدَّقَ بِهِ لَفی عاشِرَةٍ مِن سِنِّهِ ، ثُمَّ شَهِدَ مَعَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله جَمیعَ مشَاهِدِهِ ، وکانَ مِنِ اجتِهادِهِ فی مَرضاةِ اللّهِ وطاعَةِ رَسولِهِ وآثارِهِ الحَسَنَةِ فِی الإِسلامِ ما قَد بَلَغَکُم ، ولَم یَزَل رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله راضِیا عَنهُ حَتّی غَمَّضَهُ بِیَدِهِ ، وغَسَّلَهُ وحدَهُ ، وَالمَلائِکَةُ أعوانُهُ ، وَالفَضلُ ابنُ عَمِّهِ یَنقُلُ إلَیهِ الماءَ ، ثُمَّ أدخَلَهُ حُفرَتَهُ ، وأوصاهُ بِقَضاءِ دَینِهِ وعِداتِهِ وغَیرِ ذلِکَ مِن اُمورِهِ ، کُلُّ ذلِکَ مِن مَنِّ اللّهِ عَلَیهِ ، ثُمَّ وَاللّهِ ما دَعا إلی نَفسِهِ ، ولَقَد تَداکَّ النّاسُ عَلَیهِ تَداکَّ الإِبِلِ الهیمِ عِندَ وُرودِها ، فَبایَعوهُ طائِعینَ ، ثُمَّ نَکَثَ مِنهُم ناکِثونَ بِلا حَدَثٍ أحدَثَهُ ، ولا خِلافٍ أتاهُ ، حَسَدا لَهُ وبَغیا عَلَیهِ .

فَعَلَیکُم عِبادَ اللّهِ بَتَقویَ اللّهِ وطاعَتِهِ ، وَالجِدِّ وَالصَّبرِ وَالاِستِعانَةِ بِاللّهِ ، وَالخُفوفِ إلی ما دَعاکُم إلَیهِ أمیرُ المُؤمِنینَ ، عَصَمَنَا اللّهُ وإیّاکُم بِما عَصَمَ بِهِ أولِیاءَهُ وأهلَ طاعَتِهِ ، وألهَمَنا وإیّاکُم تَقواهُ ، وأعانَنا وإیّاکُم عَلی جِهادِ أعدائِهِ ، وأستَغفِرُ اللّهَ العَظیمَ لی ولَکُم . ثُمَّ مَضی إلَی الرُّحبَةِ ⁽⁵⁾فَهَیَّأَ مَنزِلاً لِأَبیهِ أمیرِ المُؤمِنینَ .

قالَ جابِرٌ : فَقُلتُ لِتَمیمٍ : کَیفَ أطاقَ هذَا الغُلامُ ما قَد قَصَصتَهُ مِن کَلامِهِ ؟ فَقالَ : ولَما سَقَطَ عَنّی مِن قَولِهِ أکثَرُ ، ولَقَد حَفِظتُ بَعضَ ما سَمِعتُ .

قالَ أبو مِخنَفٍ : ولَمّا فَرَغَ الحَسَنُ بنُ عَلِیٍّ علیه السلام مِن خُطبَتِهِ ، قامَ بَعدَهُ عَمّارٌ ، فَحَمِدَ اللّهَ وأثنی عَلَیهِ ، وصَلّی عَلی رَسولِهِ ، ثُمَّ قالَ :

أیُّهَا النّاسُ ! أخو نَبِیِّکُم وابنُ عَمِّهِ یَستَنفِرُکُم لِنَصرِ دینِ اللّهِ ، وقَد بَلاکُمُ اللّهُ بِحَقِّ دینِکُم وحُرمَةِ اُمِّکُم ، فَحَقُّ دینِکُم أوجَبُ وحُرمَتُهُ أعظَمُ .

أیُّهَا النّاسُ ! عَلَیکُم بِإِمامٍ لا یُؤَدَّبُ ، وفَقیهٍ لا یُعَلَّمُ ، وصاحِبِ بَأسٍ لا یَنکُلُ ، وذی سابِقَةٍ فِی الإِسلامِ لَیسَت لِأَحَدٍ ، وإنَّکُم لَو قَد حَضَرتُموهُ بَیَّنَ لَکُم أمرَکُم إن شاءَ اللّهُ . ⁽⁶⁾.

۶۰۴۹.عنه صلی الله علیه و آله :شرح نهج البلاغةـ به نقل از ابو مِخْنَف، از موسی بن عبد الرحمان بن ابی لیلی ، از پدرش ـ: به همراه حسن علیه السلام و عمّار بن یاسر،از ذو قار آمدیم تا به قادسیه رسیدیم. حسن علیه السلام و عمّار ، اُتراق کردند و ما هم به همراه آنان اتراق کردیم. عمّار، حمایل شمشیرش را محکم به خود بست و آن گاه ، شروع به پرسش از مردم درباره کوفیان و وضعیتشان کرد و شنیدم که می گفت: در دلم خواسته ای مهم تر از این نیست که عثمان را از قبر ، بیرون آوریم و او را با آتش بسوزانیم.

[ راوی می گوید: ] چون حسن علیه السلام و عمّارْ وارد کوفه شدند، مردم ، نزد آنان گِرد آمدند. پس حسن علیه السلام به پا خاست و مردم را به بسیج شدن فرا خواند و خدا را سپاس گفت و بر پیامبرش درود فرستاد. سپس فرمود:

«ای مردم! ما نزد شما آمده ایم تا شما را به خداوند و کتابش و سنّت پیامبرش ، و به سوی دین شناس ترینِ مسلمانان و عادل ترین کسی که عادلش می شمرید و برترین کسی که بافضیلتش می دانید و باوفاترین کسی که با او بیعت می کنید ، فرا خوانیم؛ کسی که قرآن، او را سرزنش نکرده و در سنّت ، جاهل به شمار نیامده است و هیچ سابقه نیکی را از کف نداده است .

به سوی کسی فرا می خوانیم که خداوند، او را از دو راه به پیامبر خود نزدیک ساخت: نزدیکی در دین و نزدیکی در خویشاوندی؛ به سوی کسی که از همه مردم در هر کرامتی پیشی گرفت؛ پیشی گرفت؛ به سوی کسی که خداوند با یاری رساندن او پیامبرش را از یاری دیگران بی نیاز کرد، در حالی که مردمْ او را یاری نکردند ؛ به او (پیامبر صلی الله علیه و آله ) نزدیک شد، در حالی که مردم از او دوری می جُستند، و با او نماز گزارْد، در حالی که مردمْ مشرک بودند ؛ همراه او پیکار کرد، در حالی که مردمْ فرار می کردند و با او به میدان آمد ، در حالی که مردم از ترس، پیش نمی رفتند؛ کسی که پیامبر صلی الله علیه و آله را تصدیق کرد، در حالی که مردمْ او را تکذیب می کردند؛ به سوی کسی که در هیچ جنگی مغلوب نشد و در پیشی گرفتن در اسلام، همتایی ندارد.

[ اینک] او از شما کمک می خواهد و شما را به سوی حق ، دعوت می کند و شما را فرمان می دهد که به سویش حرکت کنید و یاری اش دهید و او را بر قومی که بیعتش را شکستند، یاران شایسته او را کشتند و فرماندارانش را مُثله کردند و بیت المال او را غارت نمودند ، یاری دهید. پس به سوی او حرکت کنید. خدایتان رحمت کند ! پس امر به معروف و نهی از منکر کنید و [برای فردای خود] چیزی را آماده کنید که صالحان آماده می کنند» .

[ ابو مِخْنَف می گوید: ] جابر بن یزید برایم روایت کرد و گفت : تمیم بن حذیم ناجی برایم روایت کرد و گفت : حسن بن علی علیه السلام و عمّار بن یاسر ، نزد ما آمدند تا از مردم بخواهند که به سوی علی علیه السلام بسیج شوند و نامه او با آنان بود. وقتی از خواندن نامه او فارغ شدند، حسن علیه السلام از جای برخاست. او جوانی نورس بود و به خدا سوگند، به جهت کمی سن و دشواری موقعیتش بر او نگران بودم.

مردم بدو خیره شده بودند و می گفتند: بارخدایا ! سخن پسر دختر پیامبر ما را استوار گردان.

حسن علیه السلام دستش را برعصایی که بر آن تکیه می کرد ، گذاشت (به خاطر بیماری ای که داشت، ناتوان شده بود) و فرمود:

«سپاسْ از آنِ خداوندِ عزّتمند و جبّار است. او یگانه قهّار و بزرگِ متعال است . «برای او یکسان است: کسی از شما که سخن خود را نهان کند و کسی که آن را فاش سازد و کسی که خویشتن را به شبْ پنهان دارد و در روز، آشکارا حرکت کند» . سپاس می گویم او را بر زیبایی آزمایش و بلا و پشت هم درآمدن نعمت ها و برآنچه ما دوست می داریم و یا ناخوش می انگاریم،از سختی و آسانی، و گواهی می دهم که خدایی جز او نیست؛یگانه است و شریکی برای او نیست.

و [ شهادت می دهم بر ] این که محمّد، بنده و فرستاده اوست. بر ما با پیامبری او منّت نهاد و او را به رسالت خویش، ویژه ساخت و وحی اش را بر او فرو فرستاد و او را از میان تمامی آفریدگانش برگزید و در هنگام بت پرستی و فرمانبرداری از شیطان و انکار خداوندِ بخشاینده، او را به سوی اِنس و جِن فرستاد. پس درود خدا بر او و خاندانش باد، و خداوند، او را از بهترین پاداشی که به مسلمانان عطا می فرماید، پاداش دهد!

پس از حمد و سپاس خداوند؛ من سخنی جز آنچه خودتان می دانید، نمی گویم. امیرمؤمنان علی بن ابی طالب ـ که خداوند ، کارش را سامان بخشد و پیروزی اش را قوی دارد! ـ مرا به سوی شما فرستاد. او شما را به درستی و عمل به قرآن و جهاد در راه خدا فرا می خوانَد. اگر چه دنیای این کار ، چیزی است که خوش نمی دارید، ولی آخرت آن به گونه ای است که می پسندید ـ اگر خدا خواهد ـ .

شما نیک می دانید که علی با پیامبر خدا، به تنهایی نماز گزارد و آن روز که او را تصدیق کرد، در سال دهم عمرش بود. پس از آن با پیامبر خدا در تمامی جنگ ها حضور داشت و از تلاش او در راه رضایت خداوند و پیروی پیامبر خدا و آثار نیک او در اسلام، آنچه بوده، خبرش به شما رسیده است. همیشه پیامبر خدا از او خشنود بود تا [ به هنگام مرگ ]با دستان خود، چشمان پیامبر صلی الله علیه و آله را فروبست و او را به تنهایی غسل داد و فرشتگان ، کمک کارش بودند و فضل، پسر عمویش، آب می آورد.

او بود که پیامبر خدا را در قبر نهاد. پیامبر خدا به وی گزاردنِ بدهکاری ها و به جایْ آوردنِ وعده ها و سایر کارهایش را سفارش نمود. تمامی اینها، منّت خداوند بر علی است.

به خدا سوگند، از آن پس، علی [ کسی را] به [ اطاعت از ] خود ، دعوت نکرد تا این که مردم، چونان شتران تشنه به هنگام رسیدن به آبگاه ، بر او هجوم آوردند و از روی میل ، با او بیعت کردند. پس از آن، گروهی از روی حسادت و ستمگری بر او بیعت شکستند ، بدون آن که او کاری کرده باشد یا خلافی از او سر زده باشد.

بر شما باد ـ بندگان خدا! ـ پروای الهی و پیروی از او و تلاش و شکیبایی و یاری جستن از او ، و حرکت به سوی آنچه امیر مؤمنان، شما را بدان فرا می خوانَد. خداوند، ما و شما را بدانچه دوستان و مُطیعان خویش را بِدان مصون داشته، مصون دارد و بر ما و شما پروای خود را الهام کند، و ما و شما را بر پیکار با دشمنانش یاری رسانَد. از خداوند بزرگ برای خود و شما طلب آمرزش می کنم».

سپس به منطقه رُحْبَه ⁽¹⁾رفت و خانه ای برای پدرش امیر مؤمنان آماده ساخت.

جابر می گوید: به تمیم [ که این سخنان حسن بن علی علیهماالسلام را برایم روایت کرد ]گفتم: چگونه این جوان توانست سخنانی را که نقل کردی، بر زبان آورد؟

تمیم گفت : آنچه از سخنانش که از یاد من رفته است ، بیشتر بود. من تنها برخی از آنچه را شنیدم، از حفظ دارم.

[ ابو مخنف می گوید: ] وقتی حسن بن علی علیهماالسلام از سخنرانی اش فارغ گردید، عمّار ، به پا خاست و خدا را سپاس و ثنا گفت و بر پیامبرش درود فرستاد. سپس گفت: ای مردم! برادرِ پیامبرتان و پسر عموی او از شما برای یاری دین خدا درخواست حرکت کرده است و خداوند، شما را با حقّانیت دینتان و احترام مادرتان (عایشه) آزموده است. حقوق دین، واجب تر و احترامش بیشتر است.

ای مردم! دنباله روِ پیشوایی باشید که [ نیازی به ]تأدیب ندارد و دین شناسی است که او را [ نیازی به] تعلیم نیست و توانمندی است که سستی و شکست ندارد و دارای سابقه ای در اسلام است که کسی جز او آن را ندارد؛ و به راستی اگر شما نزد او حاضر شوید، حقیقتِ کارتان را بر شما روشن می سازد ـ اگر خدا خواهد ـ . .

. .

. .

. .

. .

۵ / ۴مَوقِفُ أبی موسی مِن مَندوبِیِ الإِمامِ۶۰۴۶.إرشاد القلوب :تاریخ الطبری عن محمّد وطلحة :خَرَجَ أبو موسی فَلَقِیَ الحَسَنَ ، فَضَمَّهُ إلَیهِ وأقبَلَ عَلی عَمّارٍ ، فَقالَ : یا أبَا الیَقظانِ أ عَدَوتَ فیمَن عَدا عَلی أمیرِ المُؤمِنینَ ؛ فَأَحلَلتَ نَفسَکَ مَعَ الفُجّارِ ! فَقالَ : لَم أفعَل، ولِمَ تَسوؤُنی ⁽¹⁾؟ وقَطَعَ عَلَیهِمَا الحَسَنُ فَأَقبَلَ عَلی أبی موسی فَقالَ : یا أبا موسی ! لِمَ تُثَبِّطُ النّاسَ عَنّا ؟ فَوَاللّهِ ما أرَدنا إلَا الإِصلاحَ ، ولا مِثلُ أمیرِ المُؤمِنینَ یُخافُ عَلی شَیءٍ ، فَقالَ : صَدَقتَ بِأَبی أنتَ واُمّی ، ولکِنَّ المُستَشارَ مُؤتَمَنٌ ، سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : إنَّها سَتکونُ فِتنَةٌ ؛ القاعِدُ فیها خَیرٌ مِنَ القائِمِ ، وَالقائِمُ خَیرٌ مِنَ الماشی ، وَالماشی خَیرٌ مِنَ الرّاکِبِ ، قَد جَعَلَنَا اللّهُ عَزَّوجَلَّ إخوانا ، وحَرَّمَ عَلَینا أموالَنا ودِماءَنا وقالَ : «یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لَا تَأْکُلُواْ أَمْوَ لَکُم بَیْنَکُم بِالْبَـطِـلِ . . . وَلَا تَقْتُلُواْ أَنفُسَکُمْ إِنَّ اللَّهَ کَانَ بِکُمْ رَحِیمًا» ، ⁽²⁾وقالَ عَزَّوجَلَّ : «وَمَن یَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُّتَعَمِّدًا فَجَزَآؤُهُ جَهَنَّمُ» ⁽³⁾.

فَغَضِبَ عَمّارٌ وساءَهُ وقامَ وقالَ : یا أیُّهَا النّاسُ ! إنَّما قالَ لَهُ خاصَّةً : «أنتَ فیها قاعِدا خَیرٌ مِنکَ قائِما» .. .

وقامَ أبو موسی فَقالَ : أیُّهَا النّاسُ ! أطیعونی تَکونوا جُرثومَةً ⁽⁴⁾مِن جَراثیمِ العَرَبِ ؛ یَأوی إلَیکُمُ المَظلومُ ، ویَأمَنُ فیکُمُ الخائِفُ ، إنّا أصحابَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله أعلَمُ بِما سَمِعنا ، إنَّ الفِتنَةَ إذا أقبَلَت شَبَّهَت ، وإذا أدبَرَت بَیَّنَت ، وإنَّ هذِهِ الفِتنَةَ باقِرَةٌ کَداءِ البَطنِ ، تَجری بِهَا الشَّمالُ وَالجَنوبُ، وَالصَّبا وَالدَّبورُ ، فَتَسکُنُ أحیاناً فَلا یُدری مِن أینَ تُؤتی ، تَذَرُ الحَلیمَ کَابنِ أمسِ ، شیموا سُیوفَکُم ، وقَصِّدوا رِماحَکُم ، وأرسِلوا سِهامَکُم ، وَاقطَعوا أوتارَکُم ، وَالزَموا بُیوتَکُم ، خَلّوا قُرَیشا ـ إذا أبَوا إلَا الخُروجَ مِن دارِ الهِجرَةِ وفِراقَ أهلِ العِلمِ بِالإِمرَةِ ـ تَرتُق فَتقَها ، وتَشعَب صَدعَها ؛ فَإِن فَعَلَت فَلِأَنفُسِها سَعَت ، وإن أبَت فَعَلی أنفُسِها مَنَّت ، سَمنَها تُهَریقُ فی أدیمِها ، ⁽⁵⁾اِستَنصِحونی ولا تَستَغِشّونی ، وأطیعونی یَسلَم لَکُم دینُکُم ودُنیاکُم ، ویَشقی بِحَرِّ هذِهِ الفِتنَةِ مَن جَناها .

فَقامَ زَیدٌ فَشالَ یَدَهُ المَقطوعَةَ ، ⁽⁶⁾فَقالَ: یا عَبدَاللّهِ بنَ قَیسٍ، رُدَّ الفُراتَ عَن دِراجِهِ ، ⁽⁷⁾اُردُدهُ مِن حَیثُ یَجیءُ حَتّی یَعودَ کَما بَدَأَ ، فَإِن قَدَرتَ عَلی ذلِکَ فَسَتَقدِرُ عَلی ما تُریدُ ، فَدَع عَنکَ ما لَستَ مُدرِکَهُ . ثُمَّ قَرَأَ : «الم * أَحَسِبَ النَّاسُ أَن یُتْرَکُواْ» ⁽⁸⁾ـ إلی آخِرِ الآیَتَینِ ـ سیروا إلی أمیرِ المُؤمِنینَ وسَیِّدِ المُسلِمینَ ، وَانفِروا إلَیهِ أجمَعینَ؛ تُصیبُوا الحَقَّ .

فَقامَ القَعقاعُ بنُ عَمرٍو فَقالَ : إنّی لَکُم ناصِحٌ ، وعَلَیکُم شَفیقٌ ، اُحِبُّ أن تَرشُدوا ، ولَأَقولَنَّ لَکُم قَولاً هُوَ الحَقُّ ؛ أمّا ما قالَ الأَمیرُ فَهُوَ الأَمرُ لَو أنَّ إلَیهِ سَبیلاً ، وأمّا ما قالَ زَیدٌ فَزَیدٌ فِی الأَمرِ فَلا تَستَنصِحوهُ ؛ فَإِنَّهُ لا یُنتَزَعُ أحدٌ مِنَ الفِتنَةِ طَعَنَ فیها وَجَری إلَیها . وَالقَولُ الَّذی هُوَ القَولُ: إنَّهُ لابُدَّ مِن إمارَةٍ تُنَظِّمُ النّاسَ ، وتَزَعُ الظّالِمَ ، وتُعِزُّ المَظلومَ ، وهذا عَلِیٌّ یَلی بِما وَلِیَ ، وقَد أنصَفَ فِی الدُّعاءِ ، وإنَّما یَدعو إلَی الإِصلاحِ ، فَانفِروا وکونوا مِن هذَا الأَمرِ بِمَرأی ومَسمَعٍ .

وقالَ سَیحانُ : أیُّهَا النّاسُ ! إنَّهُ لابُدَّ لِهذَا الأَمرِ وهؤُلاءِ النّاسِ مِن والٍ ؛ یَدفَعُ الظّالِمَ ، ویُعِزُّ المَظلومَ ، ویَجمَعُ النّاسَ ، وهذا والیکُم یَدعوکُم لِیُنظَرَ فیما بَینَهُ وبَینَ صاحِبَیهِ ، وهُوَ المَأمونُ عَلَی الاُمَّةِ ، الفَقیهُ فِی الدّینِ ؛ فَمَن نَهَضَ إلَیهِ فَإِنّا سائِرونَ مَعَهُ . ⁽⁹⁾.

۵ / ۴ موضع ابو موسی در برابر فرستادگان امام علی

۵ / ۴موضع ابو موسی در برابر فرستادگان امام علی۶۰۴۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تاریخ الطبریـ به نقل از محمّد و طلحه ـ: ابو موسی بیرون آمد و حسن علیه السلام را ملاقات کرد و او را در آغوش کشید و رو به سوی عمّار کرد و گفت: ای ابو یقظان! تو هم به همراه دشمنان با امیرمؤمنان دشمنی می کنی؟ پس خودت را در جرگه فاجران قرار داده ای.

عمّار گفت: چنین نکردم و چرا نسبت به من بدگویی می کنی؟

حسن علیه السلام سخن آن دو را بُرید و روبه سوی ابو موسی نمود و فرمود: «ای ابو موسی! چرا مردم را از ما می رانی؟ به خدا سوگند، نه ما جز اصلاح، قصد دیگری داریم و نه از کسی مانند امیر مؤمنان بر چیزی باید هراس داشت».

ابو موسی گفت: راست می گویی ـ پدر و مادرم فدایت! ـ ؛ ولیکن مشاور، امین است. از پیامبر خدا شنیدم که می فرمود: «فتنه ای رُخ خواهد داد که در آن زمان، آن کس که بنشیند، بهتر است از کسی که برخیزد، و آن که برخیزد، بهتر است از کسی که پیاده به راه افتد، و پیاده، بهتر است از سواره». خداوند عز و جل ما را برادر قرار داد و مال و خونمان را بر یکدیگر حرام گردانید و فرمود: «ای کسانی که ایمان آورده اید ! اموال همدیگر را به ناروا مخورید... و همدیگر را مکُشید؛ زیرا خدا همواره با شما مهربان است» و خداوند عز و جل فرموده است: «و هر کس مؤمنی را عمداً بکشد ، کیفرش دوزخ است» .

عمّار ، خشمگین شد و این سخن، او را بد آمد و به پا خاست و گفت: ای مردم! همانا پیامبر صلی الله علیه و آله تنها به ابو موسی فرمود: «تو در آن [ فتنه ] بنشینی، بهتر است از این که برخیزی»...

ابو موسی برخاست و گفت: ای مردم! مرا اطاعت کنید تا بنیادی از بنیادهای عرب باشید که گرفتار به شما پناه آورَد و هراسناک، در میان شما امنیت یابد. به راستی که ما یاران محمّد صلی الله علیه و آله به آنچه [ از او] شنیدیم، داناتریم. فتنه وقتی رو آورَد، مشتبه باشد و وقتی رخت بر بندد، آشکار گردد و به راستی که این فتنه، چونان دردی که شکم را می دَرَد ، رشته اتّحاد مسلمانان را خواهد درید ، با باد شمال و جنوب و صبا و مغرب از چهار سو خواهد وزید و زمانی آرام شود که کس نداند از کجا آمده است و خردمند را چون ابلهان ، سرگردان کند.

شمشیرهایتان را در نیام کنید، نیزه هاتان را کوتاه کنید ، تیرهایتان را بگذارید و زِه های کمان هایتان را پاره کنید و در خانه هایتان بنشینید. قریش را واگذارید ـ اگر اصرار دارند از دارالهجره (مدینه) بیرون آیند و از آگاهان به خلافتْ دوری گزینند ـ تا شکافشان را به هم آورند و کمبودهای خود را پُر کنند. اگر کاری کنند، به سود خویش کوشیده اند و اگر کاری نکنند، برای خود ، بلیّه آورده اند. روغنشان را در مَشک خودشان می ریزند. ⁽¹⁾از من خیرخواهی جویید ، نه دغلکاری. مرا اطاعت کنید تا دین و دنیاتان به سلامت باشد. هرکه این فتنه را پدید آورَد، به آتش آن بسوزد.

زید برخاست و دست بریده خود را بلند کرد ⁽²⁾و گفت:

ای عبد اللّه بن قیس (ابو موسی)! فرات را از راه خود بازگردان. ⁽³⁾از جایی که می آید، بَرَش گردان تا همان طور که آمده است ، بازگردد! اگر این کار را بتوانی انجام دهی ، خواسته ات را هم می توانی انجام دهی. از کاری که توانش را نداری، دست بردار.

زید ، سپس خواند: «الف ، لام ، میم . آیا مردم پنداشتند که تا گفتند: ایمان آوردیم ، رها می شوند و مورد آزمایش قرار نمی گیرند؟» .به سوی امیر مؤمنان و سرور مسلمانان حرکت کنید و همگی به سوی او بسیج شوید تا حق را دریابید.

قعقاع بن عمرو ، برخاست و گفت: به راستی که من، خیرخواه و دلسوز شمایم. دوست می دارم که راه صواب پویید و سخنی با شما می گویم که سخن حقّی است. آنچه امیر (ابو موسی) می گوید، همان [ صحیح ترین کار] است ، اگر شُدنی باشد. امّا آنچه زید می گوید ، [ باید دانست که ]زید، خود از حکومتیان است. از او خیرخواهی مجویید؛ زیرا کسی که در فتنه بوده و به سویش حرکت کرده، خود را از آن باز نمی دارد.

سخن درست، آن است که ناچار، زمامداری باید که امور مردم را سامان دهد و ستمگر را باز دارد و ستمدیده را عزیز گردانَد. اینک علی،اموری را که برعهده گرفته، اداره می کند و منصفانه دعوت می کند و به اصلاحْ فرا می خواند. پس بسیج شوید و در صحنه حضور داشته باشید.

سیحان گفت: ای مردم! حکومت و مردم، زمامدار می خواهند تا ستمگر را برانَد و ستمدیده را عزّت بخشد و مردم را گِرد آورَد و اینک، این زمامدار شماست که شما را فرا می خواند تا در کار او و دو رقیبش [ طلحه و زبیر] بنگرید. وی امین امّت و فقیه در دین است. هرکه می خواهد به سویش بیاید که ما به سوی وی روانیم.

.

. .

. .

۶۰۴۲.امام صادق علیه السلام :شرح نهج البلاغة عن أبی مِخنَف :لَمّا سَمِعَ أبو موسی خُطبَةَ الحَسَنِ وعَمّارٍ قامَ فَصَعِدَ المِنبَرَ ، وقالَ : الحَمدُ للّهِِ الَّذی أکرَمَنا بِمُحَمَّدٍ ؛ فَجَمَعَنا بَعدَ الفُرقَةِ ، وجَعَلَنا إخوانا مُتَحابّینَ بَعدَ العَداوَةِ ، وحَرَّمَ عَلَینا دِماءَنا وأموالَنا ، قالَ اللّهُ سُبحانَهُ : «وَلَا تَأْکُلُواْ أَمْوَ لَکُم بَیْنَکُم بِالْبَـطِـلِ» ، ⁽¹⁾وقالَ تَعالی : «وَمَن یَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُّتَعَمِّدًا فَجَزَآؤُهُ جَهَنَّمُ خَــلِدًا فِیهَا» ، ⁽²⁾فَاتَّقُوا اللّهَ عِبادَ اللّهِ ، وضَعوا أسلِحَتَکُم وکُفّوا عَن قِتالِ إخوانِکُم .

أمّا بَعدُ ؛ یا أهلَ الکوفَةِ ! إن تُطیعُوا اللّهَ بادِیا ، وتُطیعونی ثانِیا تَکونوا جُرثومَةً مِن جَراثیمِ العَرَبِ ، یَأوی إلَیکُمُ المُضطَرُّ ، ویَأمَنُ فیکُمُ الخائِفُ ، إنَّ عَلِیّا إنَّما یَستَنفِرُکُم لِجِهادِ اُمِّکُم عائِشَةَ وطَلحَةَ وَالزُّبَیرِ حَوارِیِّ رَسولِ اللّهِ ومَن مَعَهُم مِنَ المُسلِمینَ ، وأنَا أعلَمُ بِهذِهِ الفِتَنِ ؛ إنَّها إذا أقبَلَت شَبَّهَت ، وإذا أدبَرَت أسفَرَت . إنّی أخافُ عَلَیکُم أن یَلتَقِیَ غارانِ مِنکُم فَیَقتَتِلا ، ثُمَّ یُترَکا کَالأَحلاسِ ⁽³⁾المُلقاةِ بِنَجوَةٍ ⁽⁴⁾مِنَ الأَرضِ ، ثُمَّ یَبقی رِجرِجَةٌ ⁽⁵⁾مِنَ النّاسِ لا یَأمُرونَ بِالمَعروفِ ولا یَنهَون عَن مُنکَرٍ ، إنَّها قَد جاءَتکُم فِتنَةٌ کافِرَةٌ لا یُدری مِن أینَ تُؤتی ! تَترُکُ الحَلیمَ حَیرانَ ! کَأَنّی أسمَعُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِالأَمسِ یَذکُرُ الفِتَنَ فَیَقولُ : «أنتَ فیها نائِما خَیرٌ مِنکَ قاعِداً ، وأَنتَ فیها جالِسا خَیرٌ مِنکَ قائِما ، وأنتَ فیها قائِما خَیرٌ مِنکَ ساعِیا» . فَثَلِّموا سُیوفَکُم ، وقَصِّفوا رِماحَکُم ، وَأنصِلوا سِهامَکُم ، وقَطِّعوا أوتارَکُم ، وخَلّوا قُرَیشا تَرتُق فَتقَها وتَرأَب صَدعَها ؛ فَإِن فَعَلَت فَلِأَنفُسِها ما فَعَلَت ، وإن أبَت فَعَلی أنفُسِها ما جَنَت ، سَمنُها فی أدیمِها ، اِستَنصِحونی ولا تَستَغِشّونی ، وأطیعونی ولا تَعصونی ، یَتَبَیَّن لَکُم رُشدُکُم ، ویَصلی هذِهِ الفِتنَةَ مَن جَناها .

فَقامَ إلَیهِ عَمّارُ بنُ یاسِرٍ ، فَقالَ : أنتَ سَمِعتَ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ ذلِکَ ؟ قالَ : نَعَم ، هذِهِ یَدی بِما قُلتُ ، فَقالَ : إن کُنتَ صادِقا فَإِنَّما عَناک بِذلِکَ وَحدَکَ ، واتَّخَذَ عَلَیکَ الحُجَّةَ ، فَالزَمَ بَیتَکَ ولا تَدخُلَنَّ فِی الفِتنَةِ ، أما إنّی أَشهَدُ أنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله أمَرَ عَلِیّا بِقِتالِ النّاکِثینَ ، وسَمّی لَهُ فیهِم مَن سَمّی ، وأمَرَهُ بِقِتالِ القاسِطینَ ، وإن شِئتَ لَاُقیمَنَّ لَکَ شُهودا یَشهَدونَ أنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله إنَّما نَهاکَ وَحدَکَ ، وحَذَّرَکَ مِنَ الدُّخولِ فِی الفِتنَةِ . ثُمَّ قالَ لَهُ : أعطِنی یَدَکَ عَلی ما سَمِعتَ ، فَمَدَّ إلَیهِ یَدَهُ ، فَقالَ لَهُ عَمّارٌ : غَلَبَ اللّهُ مَن غالَبَهُ وجاهَدَهُ . ثُمَّ جَذَبَهُ فَنَزَلَ عَنِ المِنبَرِ . ⁽⁶⁾.

۶۰۴۵.بحار الأنوار :شرح نهج البلاغةـ به نقل از ابو مخنف ـ: وقتی ابو موسی، سخنرانی حسن علیه السلام و عمّار را شنید، به پا خاست و بر منبر رفت و گفت: سپاسْ از آنِ خدایی است که ما را به واسطه محمّد صلی الله علیه و آله گرامی داشت و پس از جدایی، ما را جمع کرد و پس از دشمنی، ما را برادر و دوستدار یکدیگر قرار داد و بر ما خون و ثروت یکدیگر را حرام گردانید. خداوند سبحان فرمود: «و اموالتان را میان خودتان به ناروا مخورید» و فرمود: «و هر کسی عمداً مؤمنی را بکشد ، کیفرش دوزخ است که در آن ، ماندگار خواهد بود» . پس ای بندگان خدا ! از خداوند ، پروا کنید ، سلاحتان را بر زمین گذارید و از کشتن برادرانتان خودداری ورزید .

امّا بعد؛ ای کوفیان! اگر نخستْ خداوند را اطاعت کنید و در مرتبه دوم، مرا اطاعت کنید، از بنیادهای عرب خواهید بود که گرفتار به شما پناه آورَد و هراسناک، در میان شما امنیت یابد. به راستی که علی، شما را برای جنگ با مادرتان عایشه و طلحه و زبیر، دو حواری پیامبر خدا و مسلمانانِ همراهشان بسیج می کند و من ، این فتنه ها را بهتر می شناسم.

فتنه ها وقتی روی می آورند، مُشتَبَه (ناشناخته) هستند و وقتی روی می گردانند، آشکار می گردند . همانا می ترسم بر شما که دو گروه غافل از شما با یکدیگر رو در رو شوند و یکدیگر را بکشند و آن گاه مانند پلاسی افتاده بر زمینِ بلند، رها شوند. سپس اراذل ومردمان پست ، باقی مانند که نه امر به معروف می کنند و نه نهی از منکر .

به راستی که فتنه ای پوشیده بر شما وارد شده که معلوم نیست از کجا آمده است که خردمند را سرگردانْ رها می کند. گویا می شنوم که پیامبر خدا، دیروز از فتنه ها یاد می کرد و می فرمود: «تو در آن خُفته باشی ، بهتر از آن است که نشسته باشی، و نشسته باشی، بهتر از آن است که ایستاده باشی، و تو در آن ایستاده باشی، بهتر از آن است که کوشا باشی».

پس شمشیرها را در نیام کنید و نیزه ها را بشکنید و تیرها را بگذارید و زه ها را پاره کنید و قریش را رها کنید تا پارگی را خود رفو کنند و شکاف را خود پُر کنند. اگر کاری کنند، به سود خویش کرده اند و اگر سر باز زنند، هر ثمری که بدهد، برای خودشان است. روغنشان را در مَشک خودشان می ریزند. از من خیرخواهی بجویید ، نه دغلکاری. مرا اطاعت کنید و نافرمانی مکنید تا راه سلامت بر شما آشکار گردد، و هرکه آتش فتنه را برافروخته است ، به آن درافتد .

عمّار بن یاسر، به سوی او بلند شد و گفت: تو خود شنیدی که پیامبر خدا چنین فرمود؟

ابو موسی گفت: آری. این دستانم گِرو آنچه گفتم!

عمّار گفت: اگر راست بگویی ، پس تنها تو مقصود پیامبر خدا بوده ای و حجّت را تنها بر تو تمام کرده است. پس در خانه ات بنشین و در فتنه، داخل مشو . امّا من گواهی می دهم که پیامبر خدا، علی را به پیکار با ناکثین فرمان داد و برای او افرادی را نام بُرد، و او را به پیکار با قاسطین فرمان داد. اگر می خواهی، گواهانی بیاورم که گواهی دهند پیامبر خدا تنها تو را [ از فتنه ]منع کرد و تنها تو را از ورود در فتنه، برحذر داشت.

سپس به وی گفت: دستت را بر آنچه شنیدی، به من ده.

ابو موسی دستش را دراز کرد. عمّار بدو گفت: خداوند، دستی را که با علی پیکار کند و او را انکار نماید، خوار می سازد.

سپس او را کشید و او از منبر به زیر آمد. .

. .

. .

۶۰۴۴.بحار الأنوار عن ابن أبی یعفور :تاریخ الطبری عن محمّد وطلحة :قامَ الحَسَنُ بنُ عَلِیٍّ فَقالَ : یا أیُّهَا النّاسُ ! أجیبوا دَعوَةَ أمیرِکُم ، وسیروا إلی إخوانِکُم ؛ فَإِنَّهُ سَیوجَدُ لِهذَا الأَمرِ مَن یَنفِرُ إلَیهِ ، وَاللّهِ لَأَن یَلِیَهُ اُولُو النُّهی أمثَلُ فِی العاجِلَةِ ، وخَیرٌ فِی العاقِبَةِ ، فَأَجیبوا دَعوَتَنا وأعینونا عَلی مَا ابتُلینا وَابتُلیتُم .

فَسامَحَ النّاسُ وأجابوا ورَضوا بِهِ . وأتی قَومٌ مِن طَیِّی ءٍ عَدِیّا فَقالوا : ماذا تَری وما تَأمُرُ ؟ فَقالَ : نَنتَظِرُ ما یَصنَعُ النّاسُ . فَاُخبِرَ بِقِیامِ الحَسَنِ وکَلامِ مَن تَکَلَّمَ فَقالَ : قَد بایَعنا هذَا الرَّجُلَ ، وقَد دَعانا إلی جَمیلٍ ، وإلی هذَا الحَدَثِ العَظیمِ لِنَنظُرَ فیهِ ، ونَحنُ سائِرونَ وناظِرونَ .

وقامَ هِندُ بنُ عَمروٍ فَقالَ : إنَّ أمیرَ المُؤمِنینَ قَد دَعانا ، وأرسَلَ الَینا رُسُلَهُ حَتّی جاءَنَا ابنُهُ ، فَاسمَعوا إلی قَولِهِ ، وَانتَهوا إلی أمرِهِ ، وَانفِروا إلی أمیرِکُم ، فَانظُروا مَعَهُ فی هذَا الأَمرِ ، وأعینوهُ بِرَأیِکُم .

وقامَ حُجرُ بنُ عَدِیٍّ فَقالَ : أیُّهَا النّاسُ ! أجیبوا أمیرَ المُؤمِنینَ ، وَانفِروا خِفافا وثِقالاً ، مُرّوا؛ أنَا أوَّلُکُم . ⁽¹⁾M۲۷۳۳_T۱_File_۶۵۲۵۳۷۶

۵ / ۵إشخاصُ الأَشتَرِ لِمُواجَهَةِ فِتنَةِ أبی موسیکان الإمام بحاجة إلی وجود جیش الکوفة إلی جانب سائر الجیش للتصدّی بحزم لحرکة الناکثین ، إلّا أنّ تثبیط أبی موسی لأهالی الکوفة حال دون نهوضهم لنصرته . وکان مالک الأشتر قادرا علی حلّ هذه العقدة ؛ إذ إنّه هو الذی اقترح علی أمیر المؤمنین علیه السلام إبقاءه فی منصبه علی ولایة الکوفة بعد أن کان الإمام قد هَمّ بعزله فیمن عزله من ولاة عثمان . وتصرّح بعض الوثائق التاریخیّة بأنّ الإمام قال له : «أنتَ شَفَعتَ فی أبی موسی أن اُقِرَّهُ عَلَی الکوفَةِ ؛ فَاذهَب فَأَصلِح ما أفسَدتَ» ، ⁽²⁾بید أنّ الروایة التی أوردها نصر بن مزاحم تفید أنّ الأشتر هو الذی عرض علی الإمام فکرة المسیر إلی الکوفة لمعالجة ما أفسده الأشعری .

.

۵ / ۵ فرستادن اشتر برای رویارویی با فتنه ابو موسی

۶۰۳۹.امام زین العابدین علیه السلام :تاریخ الطبریـ به نقل از محمّد و طلحه ـ: حسن بن علی علیهماالسلام به پا خاست و گفت:

«ای مردم! دعوت امیرتان علی علیه السلام را پاسخ گویید و به سوی برادرانتان روان گردید که به زودی کسانی برای این کار، پیدا خواهند شد. به خدا سوگند، اگر خردمندانْ بدین کار پردازند، برای دنیایشان شایسته تر و برای آخرتشان بهتر است. پس دعوت ما را بپذیرید و ما را در آزمایشی که دامنگیر ما و شما شده، کمک کنید».

مردم پذیرفتند و دعوتش را اجابت کردند و به آن رضایت دادند . گروهی از قبیله طَی، نزد عَدی [ بن حاتم ]رفتند و گفتند: چه نظری داری و چه دستور می دهی؟

گفت: ببینیم مردمْ چه کار می کنند.

چون خبر سخنان حسن علیه السلام و دیگران به وی داده شد، گفت: ما با این مرد (علی علیه السلام ) بیعت کرده ایم و اکنون ما را به سوی کاری شایسته فرا خوانده است و به این که در این کار بزرگ بنگریم. ما حرکت می کنیم و می نگریم.

هند بن عمر به پا خاست و گفت: به راستی که امیر مؤمنان، ما را فرا خوانده است و نمایندگانش را نزد ما فرستاده و فرزندش نزد ما آمده است. پس سخنش را بشنوید و فرمانش را به کار بندید و به سوی امیرتان روید و با او در این کار بنگرید و با نظر خویش، او را یاری رسانید.

سپس حُجر بن عَدی به پا خاست و گفت: ای مردم! امیر مؤمنان را پاسخ گویید و سبک بار و گران بار، کوچ کنید. بیایید که من نخستینِ شمایم.۵ / ۵فرستادن اشتر برای رویارویی با فتنه ابو موسیامام علی علیه السلام به سپاه کوفه در کنار سپاه خود، نیاز داشت تا با قاطعیتِ تمام تر حرکت ناکثین را درهم شکند؛ امّا جلوگیری ابو موسی از بسیج مردم کوفه ، مانع حرکت آنان برای یاری امام علیه السلام شد. مالک اَشتر ، توان بازکردن این گره را داشت ؛ زیرا پس از آن که امام علیه السلام تصمیم داشت ابو موسی را به همراه سایر کارگزاران عثمان عزل نماید، او بود که به امیر مؤمنان، باقی گذاردن ابو موسی را در منصب زمامداری کوفه پیشنهاد کرده بود. برخی اسناد تاریخی تصریح می کنند که امام علی علیه السلام به اشتر فرمود: «تو درباره ابو موسی وساطت کردی که او را در کوفه اِبقا کنم. اینک برو و آنچه را خراب کرده ای، اصلاح کن». امّا از روایتی که نصر بن مُزاحم آورده، چنین برمی آید که مالک، خود به امام علیه السلام پیشنهاد داد که به کوفه رود و آنچه را ابوموسی بر هم ریخته، اصلاح نماید.

.

۶۰۳۵.امام علی علیه السلام :تاریخ الطبری عن نصر بن مزاحم :قَد کانَ الأَشتَرُ قامَ إلی عَلِیٍّ فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إنّی قَد بَعَثتُ إلی أهلِ الکوفَةِ رَجُلاً قَبلَ هذَینِ ، فَلَم أرَهُ أحکَمَ شَیئا ولا قَدَرَ عَلَیهِ ، وهذانِ أخلَقُ مَن بَعثتُ أن یُنشَبَ ⁽¹⁾بِهِمُ الأَمرُ عَلی ما تُحِبُّ ، ولَستُ أدری ما یَکونُ ؛ فَإِن رَأَیتَ ـ أکرَمَکَ اللّهُ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ـ أن تَبعَثَنی فی أثَرِهِم ؛ فَإِنَّ أهلَ المِصرِ أحسَنُ شَیءٍ لی طاعَةً ، وإن قَدِمتُ عَلَیهِم رَجَوتُ ألّا یُخالِفَنی مِنهُم أحَدٌ . فَقالَ لَهُ عَلِیٌّ : اِلحَق بِهِم .

فَأَقبَلَ الأَشتَرُ حَتّی دَخَلَ الکوفَةَ وقَدِ اجتَمَعَ النّاسُ فِی المَسجِدِ الأَعظَمِ ، فَجَعَلَ لا یَمُرُّ بِقَبیلَةٍ یَری فیها جَماعَةً فی مَجلِسٍ أو مَسجِدٍ إلّا دَعاهُم ویَقولُ : اِتَّبِعونی إلَی القَصرِ ، فَانتَهی إلَی القَصرِ فی جَماعَةٍ مِنَ النّاسِ ، فَاقتَحَمَ القَصرَ ، فَدَخَلَهُ وأبو موسی قائِمٌ فِی المَسجِدِ یَخطُبُ النّاسَ ویُثَبِّطُهُم ؛ یَقولُ :

أیُّهَا النّاسُ ! إنَّ هذِهِ فِتنَةٌ عَمیاءُ صَمّاءُ تَطَأُ خِطامَها ، ⁽²⁾النّائِمُ فیها خَیرٌ مِنَ القاعِدِ ، وَالقاعِدُ فیها خَیرٌ مِنَ القائِمِ ، وَالقائِمُ فیها خَیرٌ مِنَ الماشی ، وَالماشی فیها خَیرٌ مِنَ السّاعی ، وَالسّاعی فیها خَیرٌ مِنَ الرّاکِبِ . إنَّها فِتنَةٌ باقِرَةٌ کَداءِ البَطنِ ، أتَتکُم مِن قِبَلِ مَأمَنِکُم ، تَدَعُ الحَلیمَ فیها حَیرانَ کَابنِ أمسِ . إنّا مَعاشِرَ أصحابِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله أعلَمُ بِالفِتنَةِ ؛ إنَّها إذا أقبَلَت شَبَّهَت ، وإذا أدبَرَت أسفَرَت .

وعَمّارٌ یُخاطِبُهُ ، وَالحَسَنُ یَقولُ لَهُ : اِعتَزِل عَمَلَنا لا اُمَّ لَکَ ! وتَنَحَّ عَن مِنبَرِنا . وقالَ لَهُ عَمّارٌ : أنتَ سَمِعتَ هذا مِن رَسولِ اللّه صلی الله علیه و آله ؟ فَقالَ أبو موسی : هذِهِ یَدی بِما قُلتُ .

فَقالَ لَهُ عَمّارٌ : إنَّما قالَ لَکَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله هذا خاصَّةً ، فَقالَ : «أنتَ فیها قاعِدا خَیرٌ مِنکَ قائِما» . ثُمَّ قالَ عَمّارٌ : غَلَبَ اللّهُ مَن غالَبَهُ وجاحَدَهُ .

قالَ نَصرُ بنُ مُزاحِمٍ : حَدَّثَنا عُمَرُ بنُ سَعیدٍ قالَ : حَدَّثَنی رَجُلٌ عَن نُعَیمٍ عن أبی مَریمَ الثَّقَفِیِّ قالَ : وَاللّهِ إنّی لَفِی المَسجِدِ یَومَئِذٍ وعَمّارٌ یُخاطِبُ أبا موسی ویَقولُ لَهُ ذلِکَ القَولَ ، إذ خَرَجَ عَلَینا غِلمانٌ لِأَبی موسی یَشَتَدّونَ یُنادونَ : یا أبا موسی! هذَا الأَشتَرُ قَد دَخَلَ القَصرَ فَضَرَبَنا وأخرَجَنا.

فَنَزَلَ أبو موسی ، فَدَخَلَ القَصرَ ، فَصاحَ بِهِ الأَشتَرُ : اُخرُج مِن قَصرِنا لا اُمَّ لَکَ ! أخرَجَ اللّهُ نَفسَکَ ! فَوَاللّهِ إنَّکَ لَمِنَ المُنافِقینَ قَدیما . قالَ : أجِّلنی هذِهِ العَشِیَّةَ . فَقالَ : هِیَ لَکَ ، ولا تَبیتَنَّ فِی القَصرِ اللَّیلَةَ .

ودَخَلَ النّاسُ یَنتَهِبونَ مَتاعَ أبی موسی ، فَمَنَعَهُمُ الأَشتَرُ وأخرَجَهُم مِنَ القَصرِ ، وقالَ : إنّی قَد أخرَجتُهُ . فَکَفَّ النّاسَ عَنهُ . ⁽³⁾.

۶۰۴۱.عنه علیه السلام :تاریخ الطبریـ به نقل از نصر بن مزاحم ـ: اَشتر نزد علی علیه السلام رفت و گفت: ای امیرمؤمنان ! به راستی که من پیش از این دو نفر، مردی را به کوفه فرستادم ؛ ولی ندیدم کاری انجام دهد و از [ انجام دادن ] آن، ناتوان بود، و این دو (امام حسن و عمّار یاسر) ، شایسته ترین کسانی هستند که فرستادی تا کار، آن گونه که می خواهی انجام شود ؛ امّا نمی دانم چه خواهد شد .

ای امیر مؤمنان ـ که خداوند ، تو را گرامی بدارد! ـ اگر صلاح می دانی، مرا به دنبال آنان بفرست؛ زیرا مردم شهر [ کوفه ]از من نیک اطاعت می کنند و اگر به سوی آنان روم، امیدوارم که هیچ کس از آنان با من مخالفت نکند.

علی علیه السلام فرمود: «بدانان ملحق شو».

اشتر رفت تا به کوفه رسید و مردم در مسجد بزرگ شهر، گِرد آمده بودند. اشتر بر هر قبیله ای که می گذشت و جمعی از آنها را در جلسه ای یا مسجدی می دید، دعوتشان می کرد و می گفت: همراه من به طرف قصر حکومتی (دار الإماره) بیایید.

او به همراه گروهی از مردم به قصر رسید. به زور ، وارد قصر شد . ابو موسی در نمازخانه قصر، ایستاده بود و برای مردم، سخنرانی می کرد و آنان را از حرکت، باز می داشت. او می گفت: ای مردم! به راستی که این، فتنه ای است کور و کَر که بی ساربانْ رها گشته است. آن که در این فتنه خُفته باشد، از نشسته، بهتر است و نشسته، از ایستاده بهتر است و ایستاده، از پیاده بهتر است و پیاده ، از دونده بهتر است و دونده، از سواره بهتر. این ، فتنه ای است که چون دردی که شکم را بدَرَد ، رشته اتّحاد مسلمانان را می دَرَد و از پناهگاه شما به سوی شما آمده است و خردمند را مانند ابلهان ، سرگردان می کند. ما یاران محمّد صلی الله علیه و آله از فتنه ها آگاه تریم. وقتی فتنه روی می آورد، مُشتَبَه است و آن گاه که از میان می رود، آشکار می گردد.

عمّار با او سخن می گفت و حسن علیه السلام بدو می فرمود: «بی مادر! از کارِ [ حکومت ]ما کناره گیر و از منبر ما دور شو» .

و عمّار به وی گفت: تو این سخن را از پیامبر خدا شنیدی؟

ابو موسی گفت: این دستان من، در گروِ آنچه گفتم!

عمّار بدو گفت: همانا پیامبر خدا، این سخن را تنها برای تو گفت و فرمود: «تو در فتنه نشسته باشی، بهتر است که به پا خیزی». آن گاه عمّار گفت: خداوند، آن که را با وی در افتد و او را انکار کند، خوار و زبون می سازد!

[ نصربن مزاحم می گوید: ] عمر بن سعید برای ما روایت کرد و گفت: مردی از قبیله نعیم، از ابو مریم ثقفی روایت کرد که گفت: به خدا سوگند که من آن روز، در مسجد بودم که عمّار، ابو موسی را مخاطب قرار داده بود و داشت این سخن را به وی می گفت که غلامان ابو موسی پیش دویدند و فریاد برآوردند : ای ابو موسی! این ، اشتر است. به قصر [ حکومتی ] آمد و ما را کتک زد و بیرون انداخت.

ابو موسی از منبر پایین آمد و وارد قصر شد. اشتر بر سر او فریاد زد : ای بی مادر! از قصر ما بیرون شو. خداوند ، جانت را بگیرد! به خدا سوگند که تو از قدیم از منافقان بوده ای. ابو موسی گفت: امشب را به من مهلت ده. اشتر گفت: باشد؛ ولی امشب نباید در قصر بمانی.

مردم ریختند که اسباب و اثاثیه ابو موسی را غارت کنند که اشتر، آنان را از این کار ، باز داشت و از قصر بیرونشان کرد و گفت: من خود، او را بیرون می رانم، و مردم از ابو موسی دست برداشتند. .

. .

. .

۵ / ۶وُصولُ قُوّاتِ الکوفَةِ إلَی الإِمامِانتهی الموقف الحاسم الذی اتّخذه مالک الأشتر من أبی موسی الأشعری بحلّ مشکلة إرسال جیش من الکوفة ، فانطلقت القوّات من هناک والتحقت بالإمام فی ذی قار . وممّا یسترعی الاهتمام فی هذا الصدد هو أنّه علیه السلام أخبر أصحابه بعدد الجیش القادم من الکوفة قبل وصوله إلیه .

۶۰۳۷.عنه علیه السلام :تاریخ الطبری عن أبی الطفیل :قالَ عَلِیٌّ : «یَأتیکُم مِنَ الکوفَةِ اثنا عَشَرَ ألفَ رَجُلٍ ورَجُلٌ» ، فَقَعَدتُ عَلی نَجَفَةِ ⁽¹⁾ذی قارٍ ، فَأَحصَیتُهُم ، فَما زادوا رَجُلاً ، ولا نَقَصوا رَجُلاً . ⁽²⁾۶۰۳۶.عنه علیه السلام :الإرشاد :قالَ [عَلِیٌّ علیه السلام ] بِذی قارٍ وهوَ جالِسٌ لِأَخذِ البَیعَةِ : یَأتیکُم مِن قِبَلِ الکوفَةِ ألفُ رَجُلٍ ؛ لا یَزیدون رَجُلاً ، ولا یَنقُصونَ رَجُلاً ، یُبایِعونّی عَلَی المَوتِ .

قالَ ابنُ عَبّاسٍ : فَجَزِعتُ لِذلِکَ ، وخِفتُ أن یَنقُصَ القَومُ عَن العَدَدِ أو یَزیدوا عَلَیهِ ، فَیَفسُدَ الأَمرُ عَلَینا ، ولَم أزَل مَهموما دَأبی إحصاءُ القَومِ ، حَتّی وَرَدَ أوائِلُهُم ، فَجَعَلتُ اُحصیهِم ، فَاستَوفَیتُ عَدَدَهُم تِسعَمِئَةِ رَجُلٍ وتِسعَةً وتِسعینَ رَجُلاً ، ثُمَّ انقَطَعَ مَجیءُ القَومِ .

فَقُلتُ : إنّا للّهِِ وإنّا إلَیهِ راجِعونَ ، ماذا حَمَلَهُ عَلی ما قالَ ؟ فبََینا أنَا مُفَکِّرٌ فی ذلِکَ إذ رَأَیتُ شَخصا قَد أقبَلَ ، حَتّی دَنا ؛ فَإِذا هُوَ راجِلٌ عَلَیهِ قَباءُ صوفٍ مَعَهُ سَیفُهُ وتُرسُهُ وإداوَتُهُ ، ⁽³⁾فَقَرُبَ مِن أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام فَقالَ لَهُ : اُمدُد یَدَکَ اُبایِعکَ .

فَقالَ لَهُ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : وعَلامَ تُبایِعُنی ؟ قالَ : عَلَی السَّمعِ وَالطّاعَةِ ، وَالقِتالِ بَینَ یَدَیکَ حَتّی أموتَ أو یَفتَحَ اللّهُ عَلَیکَ .

فَقالَ لَهُ : مَا اسمُکَ ؟ قالَ : اُوَیسٌ .

قالَ : أنتَ اُویسٌ القَرَنِیُّ ؟ قالَ : نَعَم .

قالَ : اللّهُ أکبَرُ ، أخبَرَنی حَبیبی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله أنّی اُدرِکُ رَجُلاً مِن اُمَّتِهِ یُقالُ لَهُ : اُوَیسٌ القَرَنِیُّ ، یَکونُ مِن حِزبِ اللّهِ ورَسولِهِ ، یَموتُ عَلَی الشَّهادَةِ ، یَدخُلُ فی شَفاعَتِهِ مِثلُ رَبیعَةَ ومُضَرَ .

قالَ ابنُ عَبّاسٍ : فَسُرِّیَ عَنّی ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾.

۵ / ۶ پیوستن نیروهای کوفه به امام

۵ / ۶پیوستن نیروهای کوفه به امامموضع قاطعی که مالک اشتر در برابر ابو موسی اشعری اتّخاذ کرد، سبب شد که مشکل بسیج نمودنِ مردم کوفه حل گردد و سپاهی بزرگ از کوفه حرکت کرده، در منطقه ذو قار به امام علیه السلام بپیوندند. آنچه در این زمینه قابل ملاحظه است، خبردادن امام علی علیه السلام به یارانش از تعداد سپاهیان کوفه، پیش از رسیدن آنان است.

۶۰۳۲.بحار الأنوار :تاریخ الطبریـ به نقل از ابو طُفَیل ـ: علی علیه السلام فرمود: «از کوفه دوازده هزار و یک مرد می آید».

ابو طفیل می گوید : بر تپّه ای در ذو قار نشستم و آنان را شمردم. نه یک نفر بیش بودند و نه یک نفر کم.۶۰۳۱.عیسی علیه السلام :الإرشاد:علی علیه السلام که در منطقه ذو قار برای گرفتن بیعتْ جلوس کرده بود ، فرمود: «از سوی کوفه، هزار مرد خواهد آمد، نه یک نفر کم و نه یک نفر بیش. آنان با من تا پای جان ، بیعت خواهند کرد».

ابن عبّاس می گوید: پریشان شدم و ترسیدم که تعداد کوفیان بیشتر یا کمتر باشد و کار ما خراب گردد. پیوسته ناراحت بودم و می خواستم آن را بشمارم تا این که طلیعه آنان رسید. آنها را شمردم و تعدادشان ۹۹۹ نفر بود و جمعیت، تمام شد. با خود گفتم: إنا للّه و انّا إلیه راجعون ! [کار خراب شد]. چه چیزی علی را وا داشت این سخن را بگوید؟

در همین حال که در اندیشه بودم، دیدم شخصی می آید. وقتی نزدیک شد، مردی پیاده بود که قبایی پشمین بر تن داشت وشمشیر وسپر وظرف آبش همراهش بود. به امیر مؤمنان نزدیک شد و گفت: دستت را دراز کن تا با تو بیعت کنم .

امیرمؤمنان بدو فرمود: «بر چه چیزی با من بیعت می کنی؟» .

گفت: بر شنیدن و اطاعت کردن و پیکار در رکاب تو تا مُردن . یا بمیرم یا آن که خداوند پیروزی را نصیب تو کند .

علی علیه السلام بدو فرمود: «نامت چیست؟» .

گفت: اویس.

فرمود: «تو اویس قَرَنی هستی؟» .

گفت: آری.

فرمود: «اللّه اکبر ! دوست من پیامبر خدا، مرا خبر داد که مردی از امّتش را خواهم دید که نامش اویس قرنی است. او از حزب خدا و حزب پیامبر اوست. با شهادت می میرد و جمیعتی به اندازه قبیله های ربیعه و مُضَر، در زمره شفاعت شدگان او قرار می گیرند».

ابن عبّاس می گوید: آن گاه بود که ترس از من برطرف شد.

.

راجع : ج ۱۲ ص ۶۶ (مصیر الحرب فی وقعة الجمل) .

.

ر . ک : ج ۱۲ ص ۶۷ (سرانجام جنگ جمل) .

.

. .

پژوهشی درباره فرستادگان امام علی به کوفه

اشاره

پژوهشی درباره فرستادگان امام علی به کوفهامام علی علیه السلام برای جنگ با لشکر جمل، احتیاج به نیروهای رزمنده بیشتری داشت و شهر کوفه، بهترین شهری بود که می توانست چنین نیروهایی را برای یاری او روانه سازد. این ، بدان جهت بود که کوفه، شهری نظامی بود و تعداد سپاهیان رزمنده موجود در آن، بسیار فراوان بود، برخلاف مکّه، مدینه و یمن و... . افزون بر آن ، کوفه نزدیک ترین نقطه به بصره (پایگاه اصحاب جمل) بود و بدین جهت، بهترین مکان برای اعزام نیرو محسوب می شد. مشکل بزرگی که بر سر راه اعزام نیرو از کوفه وجود داشت ، حضور ابو موسی اشعری (فرماندار منصوب عثمان و علی علیه السلام بر این شهر) بود که مردم را از پیوستن به سپاه علی علیه السلام باز می داشت و این جنگ را ـ که دو طرف آن ، صحابیان پیامبر خدا بودند ـ فتنه ای می دانست که باید از آن ، برکنار مانْد . بدین جهت، امام علی علیه السلام نامه ای را به همراه نمایندگانی به کوفه فرستاد تا مردم کوفه را به حضور در سپاه ایشان ، دعوت و تشویق کنند. طبیعی است که این نمایندگان، باید از وجهه خوبی در میان مردم کوفه برخوردار می بودند تا قدرت مُحاجّه با ابو موسی اشعری را نیز دارا باشند. درباره نمایندگان امام علیه السلام و ترتیب اعزام آنها ، گزارش های بسیار گوناگونی در منابع تاریخی وجود دارد: ۱ . طبری، گزارش نمایندگان علی علیه السلام و ترتیب آنان را این گونه آورده است: الف ـ محمّد بن ابی بکر و محمّد بن عون ؛ امام حسن علیه السلام و عمّار بن یاسر؛

.

مالک اشتر. ب ـ در گزارش سیف بن عمر، ترتیب نمایندگان ، چنین آمده است : محمّد بن ابی بکر و محمّد بن جعفر؛ مالک اشتر و عبد اللّه بن عبّاس؛ امام حسن علیه السلام و عمّار بن یاسر. ج ـ محمّد بن ابی بکر؛ هاشم بن عتبه؛ امام حسن علیه السلام و عمّار یاسر . ۲ . نقل الکامل فی التاریخ هم تقریبا همانند تاریخ الطبری است. ⁽¹⁾۳ . در البدایة والنهایة نیز تنها گزارش های سیف بن عمر از طبری نقل شده است. ⁽²⁾۴ . کتاب أنساب الأشراف، نمایندگان را این گونه برشمرده است: هاشم بن عتبه؛ عبد اللّه بن عبّاس و محمّد بن ابی بکر؛ امام حسن علیه السلام و عمّار بن یاسر. در این کتاب ، همچنین آمده که امام حسن علیه السلام همراه با ده هزار مرد جنگی به خدمت امام علی علیه السلام رسیدند و نامی از مالک اشتر در بین نمایندگان امام علیه السلام نیست. ⁽³⁾۵ . در کتاب الجَمل، اسامی نمایندگان علی علیه السلام این گونه آمده است: هاشم بن عتبه (از ربذه) ؛ امام حسن علیه السلام و عمّار بن یاسر و قیس بن سعد؛ مالک اشتر. در همین کتاب و در گزارش دیگری از واقدی، نمایندگان ، این چنین معرّفی شده اند: محمّد بن حنفیّه و محمّد بن ابی بکر؛ امام حسن علیه السلام و عمّار (یا ابن عبّاس). ⁽⁴⁾۶ . در شرح نهج البلاغة ، ترتیب نمایندگان اعزامی علی علیه السلام به کوفه عبارت است از: هاشم بن عتبه؛ عبد اللّه بن عبّاس و محمّد بن ابی بکر (یا محمّد بن جعفر بن ابی طالب و محمّد بن ابی بکر، چنان که در گزارش محمّد بن اسحاق آمده است)؛

.

۱ . هاشم بن عتبه

۲ . محمّد بن ابی بکر

امام حسن علیه السلام و عمّار بن یاسر و زید بن صوحان و قیس بن سعد، ⁽¹⁾و در ادامه نیز متن طبری آمده است. ⁽²⁾۷ . در کتاب الامامة والسیاسة از این افراد ، نام برده شده است : عمّار بن یاسر و محمّد بن ابی بکر ؛ امام حسن علیه السلام و عبد اللّه بن عبّاس و عمّار بن یاسر و قیس بن سعد . ⁽³⁾همان گونه که ملاحظه می شود، اختلاف بسیاری در تعداد نمایندگان و ترتیب آنان وجود دارد. به نظر می رسد که ترتیب صحیح نمایندگان ، این گونه باشد:

۱ . هاشم بن عتبهامام علی علیه السلام از ربذه (در نزدیکی مدینه)، هاشم بن عتبه را با نامه ای به سوی ابو موسی اشعری (فرماندار کوفه) فرستاد و از او خواست تا مردم را به جنگیدن علیه سپاه جمل فرا خوانَد. دلیل انتخاب هاشم بن عتبه نیز مشخّص است. هاشم، از سران سپاه اسلام بود و در کوفه از وجهه خوبی برخوردار بوده است. هاشم بن عتبه، به کوفه رفت و نامه امام علیه السلام را ابلاغ کرد؛ ولی با مخالفت ابوموسی اشعری روبه رو شد. هاشم از کوفه، نامه ای به امام نوشت و ایشان را از اوضاع آن جا آگاه کرد. به دنبال آن ، خود هاشم به حضور علی علیه السلام رسید و جریان را مفصّلاً توضیح داد.

۲ . محمّد بن ابی بکرنماینده دوم امام علی علیه السلام محمّد بن ابی بکر است که از وجهه مناسبی در نزد همه مسلمانان، بخصوص شورش کنندگان بر ضدّ عثمان برخوردار بود. متون تاریخی در

.

۳ . حسن بن علی و عمّار بن یاسر

مورد اعزام محمّد بن ابی بکر ، اتّفاق نظر دارند ؛ اگرچه درباره ترتیب فرستاده شدن او اختلاف است . بعضی اعزام او را قبل از هاشم بن عتبه دانسته اند ⁽¹⁾و بعضی آن را بعد از بازگشت هاشم از کوفه ⁽²⁾و بعضی هم زمانی را برای آن ذکر نکرده اند. ⁽³⁾درباره همراهیان محمّد بن ابی بکر هم اختلاف است. برخی از محمّد بن عون ، ⁽⁴⁾برخی از محمّد بن جعفر، ⁽⁵⁾برخی از محمّد بن حنفیّه ⁽⁶⁾و برخی از عبد اللّه بن عبّاس ⁽⁷⁾نام برده اند. به زودی درباره این افراد، جداگانه سخن خواهیم گفت.

۳ . حسن بن علی و عمّار بن یاسرامام حسن علیه السلام و عمّار بن یاسر، به طور قطع از نمایندگان امام علی علیه السلام به کوفه اند. پس از آن که سایر نمایندگان امام علی علیه السلام نتوانستند ابو موسی و مردم کوفه را به همراهی با علی علیه السلام ترغیب کنند، امام علیه السلام این دو بزرگوار را به کوفه فرستاد. متون مربوط به سخنرانی های ایشان در کوفه و بحث و گفتگوهای آنان با ابو موسی اشعری در کتب تاریخی و حدیثی ذکر شده است. اینان ، در نهایت نیز به همراه لشکر کوفه به سپاه امام علی علیه السلام ملحق شدند. برخی متون، اعزام سپاه کوفه را نتیجه فعّالیت های این دو تن می دانند ۸ و بعضی دیگر، از

.

۴ . مالک اشتر

اعزام اشتر به کوفه و اخراج ابو موسی از قصر حکومتی سخن گفته اند. ⁽¹⁾

۴ . مالک اشتراز مالک اشتر نیز به عنوان فرستاده امام علی علیه السلام یاد شده است. بیشتر متون، او را آخرین فرستاده دانسته و گفته اند : بر اثر کوشش وی، مردم کوفه بسیج شدند و لشکری برای کمک به علی علیه السلام فرستادند ⁽²⁾و بعضی دیگر، اعزام اشتر را در ابتدای کار دانسته اند و فعّالیت او را ناموفقْ تلقّی کرده اند. ⁽³⁾گفتنی است که اشتر ، از وجهه بی مانندی در میان کوفیان برخوردار بود. او چند ماه پیش از این تاریخ و در اوج قدرت خلیفه سوم، توانست شهر را تصرّف کند و علیه عثمان بشورانَد. بنا بر این ، احتمال قوی آن است که اشتر، آخرین نماینده بوده و برای تمام کردنِ کار، روانه شده است؛ امّا نقلی که او را نماینده اوّل و ناموفّق معرّفی می کند، گزارش سیف بن عمر است که دشمنی آشکار و بی منطق او با مالک اشتر ، در جایْ جای کتاب تاریخ الطبری مشهود است. همچنین بعضی از منابع دیگر، از درخواست خودِ اشتر برای اعزام به کوفه سخن گفته اند؛ ⁽⁴⁾زیرا ابو موسی، فرماندار عثمان بر کوفه بود و علی علیه السلام قصد عزل او را داشت؛ ولی به درخواست مالک اشتر و به خاطر او، ابو موسی را بر ولایت کوفه باقی گذارد . عمل اشتر، گویای این است که او برای جبران خطای قبلی خود ، دست به این کار زده است.

.

نکته قابل توجّه

۱ . عبد اللّه بن عبّاس

۲ . قیس بن سعد و زید بن صوحان

نکته قابل توجّهبرخی منابع تاریخی از اعزام فرستادگان دیگری از سوی امام علی علیه السلام به کوفه نیز یاد کرده اند که ما در درستی این گزارش ها تردید داریم. آنان عبارت اند از:

۱ . عبد اللّه بن عبّاسعبد اللّه بن عبّاس نیز به عنوان نماینده دیگر امام علی علیه السلام نام برده شده است ؛ اگرچه تفصیل چندانی از نقش او در آن جا مطرح نشده است؛ ولی این بعید است که عبد اللّه بن عبّاس، به عنوان نماینده امام علی علیه السلام به کوفه رفته باشد و منابع تاریخی، سخنی از او نقل نکرده باشند ، در حالی که می دانیم او از قدرت استدلال و گفتاری قوی برخوردار بوده است. بعضی متون به همراهی ابن عبّاس با محمّد بن ابی بکر اشاره کرده اند ، در جایی که مصادر دیگر، او را همراه مالک اشتر دانسته اند ⁽¹⁾و بعضی دیگر از منابع، تصریح دارند که او همراه امام حسن علیه السلام و عمّار یاسر بوده است. ⁽²⁾جز کتاب الجمل، دیگر متون تاریخی، عبد اللّه بن عبّاس را جزو فرستادگان اوّلیه دانسته اند.

۲ . قیس بن سعد و زید بن صوحانابن ابی الحدید، نام قیس بن سعد و زید بن صوحان را هم به عنوان فرستادگان علی علیه السلام یاد کرده است؛ ⁽³⁾ولی این گزارش نمی تواند صحیح باشد ؛ چون قیس بن

.

۳ . محمّد بن عون و محمّد بن حنفیّه

سعد در ابتدای خلافت امام علی علیه السلام فرماندار مصر شد و به مصر رفت و در جنگ جمل، حضور نداشت . ⁽¹⁾امّا زید بن صوحان ، از شخصیت های بزرگ کوفه بود که عایشه بدو نامه نوشت و او را به همراهی خود و دستِ کم، شرکت نکردن در جنگ فرا خواند. زید بن صوحان، نامه عایشه را در مسجد کوفه خواند و جواب نیکویی بدان داد. او علاوه بر احتجاجاتی که با ابو موسی اشعری نمود، بگومگوهایی نیز با بعضی از مخالفان امام علیه السلام داشته است.

۳ . محمّد بن عون و محمّد بن حنفیّههر یک این دو تن نیز تنها در یک گزارش یاد شده اند. کتاب الجمل، از محمّد بن حنفیّه نام برده است ⁽²⁾و تاریخ الطبری ، از محمّد بن عون. ⁽³⁾طبیعی است که انفراد این گزارش ها، عدم اعتماد بدانها را تقویت می کند . به علاوه ، شخصیت سیاسی و نظامی این دو نفر ، در حدّی نبوده است که فرستاده امام علیه السلام به سوی کوفیان باشند. چنین است محمّد بن جعفر که اگرچه نام او در متون متعددی به عنوان فرستاده امام علیه السلام آمده است، ⁽⁴⁾ولی به خاطر نداشتن شهرت سیاسی و اجتماعی و نظامی، او را در شمار کسانی قرار داده اند که حضورشان در کوفه مورد تردید است.

.

الفصل السادس : احتلال البصرة۶ / ۱مُناقَشاتُ مَندوبِ الوالی وَالنّاکِثینَ۵۹۲۵.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :أنساب الأشراف عن أبی مِخنَف فی إسناده :ولَمّا قَرُبَت عائِشَةُ ومَن مَعَها مِنَ البَصرَةِ بَعَثَ إلَیهِم عُثمانُ بنُ حُنَیفٍ عِمرانَ بنَ الحُصَینِ الخُزاعِیَّ أبا نُجَیدٍ ، وأبَا الأَسوَدِ الدُّؤَلِیَّ ، فَلَقِیاهُم بِحَفَرِ أبی موسی ⁽¹⁾فَقالا لَهُم : فیما قَدِمتُم ؟ فَقالوا : نَطلُبُ بِدَمِ عُثمانَ ، وأن نَجعَلَ الأَمرَ شوری ؛ فَإِنّا غَضِبنا لَکُم مِن سَوطِهِ وعَصاهُ ؛ أفَلا نَغضَبُ لَهُ مِنَ السَّیفِ ؟ ! !

وقالا لِعائِشَةَ : أَمَرَکِ اللّهُ أن تَقَرّی فی بَیتِکِ ؛ فَإِنَّکِ حَبیسُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وحَلیلَتُهُ وحُرمَتُهُ . فَقالَت لِأَبِی الأَسوَدِ : قَد بَلَغَنی عَنکَ یا أبَا الأَسوَدِ ما تَقولُ فِیَّ ! ! فَانصَرَفَ عِمرانُ وأبُو الأَسوَدِ إلَی ابنِ حُنَیفٍ ، وجَعَلَ أبُو الأَسوَدِ یَقولُ :

یَا بنَ حُنَیفٍ قَد اُتیتَ فَانفِرِ

وطاعِنِ القَومَ وضارِب وَاصبِرِ وَابرُز لَهُم مُستَلئِماً وشَمِّرِ

فَقالَ عُثمانُ : إی ورَبِّ الحَرَمَینِ لَأَفعَلَنَّ . ⁽²⁾.

فصل ششم : اشغال بصره

۶ / ۱ گفتگوهای نماینده حاکم بصره با ناکثین

فصل ششم : اشغال بصره۶ / ۱گفتگوهای نماینده حاکم بصره با ناکثین۵۹۲۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :أنساب الأشرافـ به نقل از ابو مِخْنَف با سندهایش ـ: چون عایشه و همراهانش به بصره نزدیک شدند ، عثمان بن حنیف ، عمران بن حُصَین خُزاعی و ابو الأسود دُئلی را نزد آنان فرستاد و در نزدیکی حوضچه های ابو موسی ⁽¹⁾آنان را ملاقات کردند و به آنان گفتند: برای چه آمده اید؟

گفتند: در پی خونخواهی عثمان و به شورا گذاشتن حکومتیم . ما به خاطر شما، از تازیانه و عصای او (عثمان) به خشم آمدیم . چگونه از شمشیر کشیدن بر روی او خشمگین نشویم؟

آن دو به عایشه گفتند: خداوند به تو دستور داد در خانه ات بنشینی ؛ زیرا تو در بند نکاح پیامبر خدا و همسر و حریم اویی .

عایشه به ابو الأسود گفت: گزارش سخنان تو درباره من، به گوش من رسیده است.

سپس عمران و ابو الأسود، نزد عثمان بن حنیف بازگشتند و ابو الأسود، چنین می گفت :

ای پسر حنیف! بر تو حمله شد . به پا خیز

و با آنان به زد و خورد پرداز و شکیبا باش .

و سلاح برگیر ، در برابر آنان بِایست و دامن بر کمر زن .

عثمان بن حنیف گفت: آری. به خداوند مکّه و مدینه سوگند که چنین خواهم کرد!

.

۵۹۲۰.امام صادق علیه السلام :الجمل عن الواقدی وأبی مِخنَف عن أصحابهما والمدائنی وابن دأب عن مشایخهما بالأسانید :إنَّ عائِشَةَ وطَلحَةَ وَالزُّبَیرَ لَمّا ساروا مِن مَکَّةَ إلَی البَصرَةِ أغَذُّوا ⁽¹⁾السَّیرَ مَعَ مَنِ اتَّبَعَهُم مِن بَنی اُمیَّةَ وعُمّالِ عُثمانَ وغَیرِهِم مِن قُرَیشٍ ، حَتّی صاروا إلَی البَصرَةِ ، فَنَزَلوا حَفَرَ أبی موسی ، فَبَلَغَ عُثمانَ بنَ حُنَیفٍ وهُوَ عامِلُ البَصرَةِ یَومَئِذٍ ، وخَلیفَةُ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ، وکانَ عِندَهُ حُکَیمُ بنُ جَبَلَةَ ، فَقالَ لَهُ حُکَیمٌ : مَا الَّذی بَلَغَکَ ؟ فَقالَ : خُبِّرتُ أنَّ القَومَ قَد نَزَلوا حَفَرَ أبی موسی ، فَقالَ لَهُ حُکَیمٌ : اِیذَن لی أن أسیرَ إلَیهِم ؛ فَإِنّی رَجُلٌ فی طاعَةِ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ، فَقالَ لَهُ عُثمانُ : تَوَقَّف عَن ذلِکَ حَتّی اُراسِلَهُم ، فَقالَ لَهُ حُکَیمٌ : إنّا للّهِِ ، هَلَکتَ وَاللّهِ یا عُثمانُ !

فَأَعرَضَ عَنهُ وأَرسَلَ إلی عِمرانَ بنِ حُصَینٍ وأبِی الأسوَدِ الدُّؤَلِیِّ ، فَذَکَرَ لَهُما قُدومَ القَومِ البَصرَةَ وحُلولَهُم حَفَرَ أبی موسی ، وسَأَلَهُمَا المَسیرَ إلَیهِم وخِطابَهُم عَلی ما قَصَدوا به ، وکَفَّهُم عَنِ الفِتنَةِ ، فَخَرَجا حَتّی دَخَلا عَلی عائِشَةَ فَقالا لَها :

یا اُمَّ المُؤمِنینَ ! ما حَمَلَکِ عَلَی المَسیرِ ؟ فَقالَت : غَضِبتُ لَکُما مِن سَوطِ عُثمانَ وعَصاهُ، ولا أغضَبُ أن یُقتَلَ ؟!

فَقالا لَها : وما أنتِ مِن سوطِ عُثمانَ وعَصاهُ وإنَّما أنتِ حَبیسَةُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؟ نُذَکِّرُکِ اللّهَ أن تُهراقَ الدِّماءُ بِسَبَبِکِ . فَقالَت : وهَل مِن أحَدٍ یُقاتِلُنی ؟ فَقالَ لَها أبُو الأَسوَدِ : نَعَم وَاللّهِ؛ قِتالاً أهوَنُهُ شَدیدٌ !

ثُمَّ خَرَجا مِن عِندِها ، فَدَخَلا عَلَی الزُّبَیرِ فَقالا : یا أبا عَبدِ اللّهِ ! نَنشُدُکَ اللّهَ أن تُهراقَ الدِّماءُ بِسَبَبِکَ ! فَقالَ لَهُما : اِرجِعا مِن حَیثُ جِئتُما ، لا تُفسِدا عَلَینا . فَأَیِسا مِنهُ وخَرَجا حَتّی دَخَلا عَلی طَلحَةَ فَقالا لَهُ : نَنشُدُکَ اللّهَ أن تُهراقَ الدِّماءُ بِسَبَبِکَ ! فَقالَ لَهُما طَلحَةُ : أ یُحِبُّ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ أنَّهُ إذا غَلَبَ عَلی أمرِ المَدینَةِ أنَّ الأَمرَ لَهُ ، وأنَّهُ لا أمرَ إلّا أمرُهُ ؟ وَاللّهِ لَیَعلَمَنَّ ، فَانصَرِفا مِن حَیثُ جِئتُما . فَانصَرَفا مِن عِندِهِ إلی عُثمانَ بنِ حُنَیفٍ فَأَخبَراهُ الخَبَرَ .

ورَوَی ابنُ أبی سَبرَةَ عَن عیسَی بنِ أبی عیسی عَنِ الشَّعبِیِّ أنَّ أبَا الأَسوَدِ الدُّؤَلِیَّ وعِمرانَ لَمّا دَخَلا عَلی عائِشَةَ قالا لَها : مَا الَّذی أقدَمَکِ هذَا البَلَدَ وأنتِ حَبیسَةُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وقَد أمَرَکِ أن تَقَرّی فی بَیتِکِ ؟ فَقالَت : غَضِبتُ لَکُم مِنَ السَّوطِ وَالعَصا ، ولا أغضَبُ لِعثمانَ مِنَ السَّیفِ ؟! فَقالا لَها : نَنشُدُکِ اللّهَ أن تُهراقَ الدِّماءُ بِسَبَبِکِ ، وأن تَحمِلِی النّاسَ بَعضَهُم عَلی بَعضٍ ، فَقالَت لَهُما : إنَّما جِئتُ لِاُصلِحَ بَینَ النّاسِ . وقالَت لِعِمرانَ بنِ الحُصَینِ : هَل أنتَ مُبَلِّغٌ عُثمانَ بنَ حُنَیفٍ رِسالَةً ؟ فَقالَ : لا اُبَلِّغُهُ عَنکِ إلّا خَیراً . فَقالَ لَها أبُو الأَسوَدِ : أنَا اُبَلِّغُهُ عَنکِ فَهاتی ، قالَت : قُل لَهُ : یا طَلیقَ ابنَ أبی عامِرٍ، بَلَغَنی أنَّکَ تُریدُ لِقائی لِتُقاتِلَنی ! فَقالَ لَها أبُو الأَسوَدِ : نَعَم وَاللّهِ لَیُقاتِلَنَّکِ . فَقالَت : وأنتَ أیضا أیُّهَا الدُّؤَلِیُّ ؟ ! یَبلُغُنی عَنکَ ما یَبلُغُنی ! قُم فَانصَرِف عَنّی .

فَخَرَجا مِن عِندِها إلی طَلحَةَ فَقالا لَهُ : یا أبا مُحَمَّدٍ ! أ لَم یَجتَمِعِ النّاسُ إلی بَیعَةِ ابنِ عَمِّ رَسولِ اللّهِ الَّذی فَضَّلَهُ اللّهُ تَعالی کَذا وکَذا ؟ وجَعَلا یَعُدّانِ مَناقِبَ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام وفَضائِلَهُ وحُقوقَهُ ، فَوقَعَ طَلحَةُ بِعَلِیٍّ علیه السلام وسَبَّهُ ونالَ مِنهُ وقالَ : إنَّهُ لَیسَ أحَدٌ مِثلَهُ ، أمَ وَاللّهِ لَیَعلَمَنَّ غِبَّ ⁽²⁾ذلِکَ . فَخَرَجا مِن عِندِهِ وهُما یَقولانِ : غَضِبَ هذَا الدَّنیءُ ، ثُمَّ دَخَلا عَلَی الزُّبَیرِ فَکَلَّماهُ مِثلَ کَلامِهِما لِصاحِبِهِ ، فَوَقَعَ أیضاً فی عَلِیٍّ علیه السلام وسَبَّهُ ، وقالَ لِقَومٍ کانوا بِمَحضَرٍ مِنهُ : صَبِّحوهُم قَبلَ أن یُمسوکُم ، فَخَرَجا مِن عِندِهِ حَتّی صارا إلی عُثمانَ بنِ حُنَیفٍ فَأخبرَاهُ الخَبَرَ ، فَأَذِنَ عُثمانُ لِلنّاسِ بِالحَربِ . ⁽³⁾.

۵۹۲۳.عنه صلی الله علیه و آله :الجملـ به نقل از واقدی و ابو مِخْنَف ، از یارانشان و مدائنی و ابن دأب از استادانشان با سندهایشان ـ: عایشه ، طلحه و زبیر، وقتی از مکّه به سوی بصره حرکت کردند، با همراهانشان از بنی امیّه و کارگزاران عثمان و دیگر قریشیان با شتاب آمدند تا به بصره رسیدند و در ناحیه حوضچه های ابو موسی اُتراق کردند.

خبر [ نزدیک شدن ناکثین] به عثمان بن حنیف رسید که در آن روز، فرماندار بصره و جانشین امیرمؤمنان [ در بصره ]بود. حُکَیم بن جَبَله که نزد او حضور داشت، به وی گفت: چه خبری به تو رسیده است؟

عثمان بن حنیف گفت: باخبر شدم که آنان (ناکثین) در ناحیه حوضچه های ابو موسی اردو زده اند.

حُکَیم گفت: اجازه بده به نزد آنان بروم . به راستی که من پیرو امیر مؤمنانم.

عثمان گفت: صبر کن تا با آنان مکاتبه کنم.

حکیم گفت: إنّا للّه ! به خدا سوگند ـ ای عثمان ـ که نابود گشتی!

عثمان از حُکَیم رو گرداند و به دنبال عمران بن حُصَین و ابو الأسود دُئلی فرستاد و به آن دو گفت که آنان (ناکثین) وارد بصره شده اند و در کنار حوضچه های ابو موسی پیاده شده اند و از آن دو خواست تا نزد آنان بروند و درباره مقصدشان با آنان گفتگو کنند و آنان را از آشوب و فتنه، باز دارند.

آن دو ، حرکت کردند و نزد عایشه رفتند و به وی گفتند : ای اُمّ المؤمنین! انگیزه تو از این حرکت چیست؟

عایشه گفت: به خاطر شما از تازیانه و عصای عثمان به خشم آمدم . حالْ بر کشتن عثمان ، خشمگین نشوم؟

به وی گفتند: تو را با تازیانه و عصای عثمان، چه کار؟ تو بانویی ویژه پیامبر خدایی . خدا را به یاد تو می آوریم که مبادا به واسطه تو خون ها ریخته شود.

عایشه گفت: آیا کسی با من خواهد جنگید؟

ابو الأسود به وی گفت: آری، به خدا سوگند، جنگی که آسانش نیز سخت خواهد بود .

آن گاه از نزد عایشه بیرون آمدند و نزد زبیر رفتند و گفتند: ای ابو عبد اللّه ! تو را به خدا سوگند می دهیم که مبادا به وسیله تو خون هایی ریخته شود!

زبیر به آنان گفت: از همان جا که آمده اید، بازگردید. کار را بر ما تباه مسازید.

آنها از زبیر ، ناامید شدند و نزد طلحه رفتند و گفتند: تو را به خدا سوگند می دهیم که مبادا به واسطه تو خون هایی ریخته شود!

طلحه به آنان گفت: آیا علی بن ابی طالب، دوست می دارد اگر بر [ شهر ]مدینه پیروز شد، حکومت از آنِ او باشد و فرمانی جز فرمان او اجرا نشود؟ ⁽¹⁾به خدا سوگند که او خود [این را ]می داند. از همان جا که آمده اید، بازگردید.

آنها از نزد او بازگشتند و به سوی عثمان بن حُنَیف رفتند و به وی گزارش دادند.

ابن ابی سبره ، از عیسی بن ابی عیسی ، از شعبی گزارش کرده است که وقتی ابو الأسود دُئلی و عمران بر عایشه وارد شدند و به وی گفتند: چه چیزی تو را به این شهر کشاند، با آن که تو بانویی ویژه پیامبر خدایی و او به تو فرمان داد در خانه ات بنشینی؟

عایشه گفت: به خاطر شما از تازیانه و عصا به خشم آمدم . چگونه به خاطر عثمان از شمشیر [ فرود آمده بر او ]خشمگین نشوم؟

آن دو به وی گفتند: تو را به خدا سوگند می دهیم که مبادا به وسیله تو خون هایی ریخته شود و مردم را بر یکدیگر بشورانی!

عایشه به آنان گفت: من آمده ام تا میان مردم ، صلح [ و آرامش ] برقرار کنم .

عایشه سپس به عمران بن حصین گفت: آیا تو نامه ای برای عثمان بن حنیف، می بری؟

گفت : جز خیر و خوبی ، چیزی از طرف تو برای او نمی برم .

ابو الأسود بدو گفت: من نامه ات را به او می رسانم. آن را بیاور . عایشه گفت: به عثمان بن حنیف بگو: ای آزاد شده ابن ابی عامر! به من خبر رسیده که قصد داری با من روبه رو شوی و پیکار کنی!

ابو الأسود به وی گفت: آری . به خدا سوگند که پیکار خواهد کرد!

عایشه گفت: و نیز تو ، ای دئلی؟! از تو هم خبرهایی به من می رسد. برخیز و از پیش من برو.

آن دو تن از نزد عایشه، به سوی طلحه رفتند و به او گفتند: ای ابو محمّد! آیا مردم بر بیعت پسرعموی پیامبر خدا که خداوندْ او را فضیلت های چنین و چنانِ بسیاری بخشیده، اجتماع نکردند؟ و شروع کردند به برشمردن مناقب ، فضایل و حقوق امیرمؤمنان.

طلحه از علی علیه السلام عیبجویی کرد و به وی دشنام داد و از او بدگویی نمود و گفت: به راستی که کسی مانند او نیست. به خدا سوگند، عاقبت کارش را خواهد دید.

آن دو از نزد طلحه خارج شدند و با هم می گفتند: این مردِ پست، به خشم آمد.

سپس بر زبیر وارد شدند و با او سخن هایی را که با طلحه گفته بودند، گفتند.

او نیز از علی علیه السلام عیبجویی کرد و به وی دشنام داد و به جمعیتی که در حضورش بودند، گفت: صبحگاهان بر آنان یورش برید ، پیش از آن که آنان، شامگاهان بر شما یورش آورند .

آن دو از نزد او هم بیرون رفتند و نزد عثمان بن حنیف بازگشتند و جریان را به وی گزارش دادند. آن گاه، عثمان به مردم ، اجازه پیکار داد. .

. .

. .

۵۹۲۲.عنه صلی الله علیه و آله :شرح نهج البلاغة عن أبی مخنف :أرسَلَ [ عُثمانُ بنُ حُنَیفٍ ] إلی أبِی الأَسوَدِ الدُّؤَلِیِّ وعِمراَنَ بنِ الحُصَینِ الخُزاعِیِّ ، فَأَمَرَهُما أن یَسیرا حَتّی یَأتِیاهُ بِعِلمِ القَومِ ومَا الَّذی أقدَمَهُم ، فَانطَلَقا حَتّی إذا أتَیا حَفَرَ أبی موسی وبِهِ مُعَسکَرُ القَومِ ، فَدَخَلا عَلی عائِشَةَ ، فَنالاها ووَعَظاها وأذکَراها وناشَداهَا اللّهَ ، فَقالَت لَهُما : اِلقَیا طَلحَةَ وَالزُّبَیرَ .

فَقاما مِن عِندِها ولَقِیَا الزُّبَیرَ فَکَلَّماهُ ، فَقالَ لَهُما : إنّا جِئنا لِلطَّلَبِ بِدَمِ عُثمانَ ونَدعُوا النّاسَ إلی أن یَرُدّوا أمرَ الخِلافَةِ شوری ؛ لِیَختارَ النّاسُ لِأَنفُسِهِم . فَقالا لَهُ : إنَّ عُثمانَ لَم یُقتَل بِالبَصرَةِ لِیُطلَبَ دَمُهُ فیها ، وأنتَ تَعلَمُ قَتَلَةَ عُثمانَ مَن هُم وأینَ هُم ، وإنَّکَ وصاحِبَکَ وعائِشَةَ کُنتُم أشَدَّ النّاسِ عَلَیهِ ، وأعظَمَهُم إغراءً بِدَمِهِ ، فَأَقیدوا مِن أنفُسِکُم .

وأمّا إعادَةُ أمرِ الخِلافَةِ شوری ؛ فَکَیفَ وقَد بایَعتُم عَلِیّا طائِعینَ غَیرَ مُکرَهینَ ؟ وأنتَ یا أبا عَبدِ اللّهِ لَم یَبعُدِ العَهدُ بِقِیامِکَ دونَ هذَا الرَّجُلِ یَومَ ماتَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله وأنتَ آخذٌ قائِم سَیفِکَ تَقولُ : ما أحَدٌ أحَقَّ بِالخِلافَةِ مِنهُ ، ولا أولی بِها مِنهُ ، وَامتَنَعتَ مِن بَیعَةِ أبی بَکرٍ ، فَأَینَ ذلِکَ الفِعلُ مِن هذَا القَولِ ؟ !

فَقالَ لَهُما : اِذهَبا فَالقَیا طَلحَةَ .

فَقاما إلی طَلحَةَ ، فَوَجَداهُ أخشَنَ المَلمَسِ ، شَدیدَ العَریکَةِ ، قَوِیَّ العَزمِ فی إثارَةِ الفِتنَةِ وإضرامِ نارِ الحَربِ ، فَانصَرَفا إلی عُثمانَ بنِ حُنَیفٍ فَأخبَراهُ ، وقالَ لَهُ أبُو الأَسوَدِ :

یَابنَ حُنَیفٍ قَد اُتیتَ فَانفِرِ

وطاعِنِ القَومَ وجالِد وَاصبِرِ وَابرُز لَها مُستَلئِما وشَمِّرِ

فَقالَ ابنُ حُنَیفٍ : إی وَالحَرَمَینِ لَأَفعَلَنَّ . ⁽¹⁾.

۵۹۲۱.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :شرح نهج البلاغةـ به نقل از ابو مخنف ـ: عثمان بن حنیف ، فرستاده ای نزد ابو الأسود دئلی و عمران بن حصین خزاعی فرستاد و به آنان دستور داد که حرکت کنند و از گروه [ ناکثین ]برایش خبر آورند و این که [ بفهمند] چه چیزی آنان را بر این امر وا داشته است. آن دو به راه افتادند تا به حوضچه های ابو موسی رسیدند که لشکرگاه ناکثین ، آن جا بود.

آن دو بر عایشه وارد شدند . از او خُرده گرفتند، او را موعظه کردند و به او تذکّر دادند و او را به خداوند ، سوگند دادند.

عایشه به آنان گفت: با طلحه و زبیر ، ملاقات کنید.

آن دو از پیش او برخاستند و با زبیر ملاقات کردند و با او سخن گفتند . زبیر به آنان گفت: ما برای خونخواهی عثمان آمده ایم و از مردم می خواهیم که مسئله خلافت را به شورا وا گذارند تا مردم برای خود [ خلیفه ای] برگزینند.

آن دو به زبیر گفتند: عثمان در بصره کشته نشده است تا خونخواهی اش در آن جا باشد! تو خود می دانی که قاتلان عثمان ، چه کسانی اند و کجا هستند. به راستی که تو و رفیقت (طلحه) و عایشه، سرسخت ترینِ مردم علیه عثمان بودید و بیشتر از دیگران بر ریختن خون عثمان ، تشویق می کردید. پس باید از خودتان انتقام بگیرید! و امّا در مورد بازگشت مسئله خلافت به شورا، این دیگر چرا؟ شما که خودتان با علی علیه السلام از روی رغبت و بدون اکراه بیعت کردید. تو ، ای ابو عبد اللّه (زبیر)! از آن روز که به حمایت از علی برخاستی ، زمان زیادی نگذشته است . در روزی که پیامبر خدا از دنیا رفت ، تو خود ، قبضه شمشیر به دست گرفتی و می گفتی: کسی سزاوارتر از علی برای خلافت و شایسته تر از او نیست و از بیعت با ابو بکر ، سر باز زدی. آن رفتار کجا و این سخن کجا؟!

زبیر گفت: نزد طلحه بروید و با او دیدار کنید.

آن دو برخاستند و به سوی طلحه رفتند. او را تندخو ، ستیزه جو و مصمّم در به پا کردن فتنه و شعله ور ساختن آتش جنگ یافتند. از این رو ، نزد عثمان بن حنیف بازگشتند و به وی گزارش دادند و ابو الأسود بدو گفت:

ای پسر حنیف! بر تو حمله شد . به پاخیز

و با آنان بجنگ و شکیبا باش.

و سلاح برگیر ، در برابر آنان بِایست و دامن بر کمر زن.

عثمان بن حنیف گفت: آری. سوگند به دو حرم (مکّه و مدینه) که چنین خواهم کرد! .

۵۹۲۰.عنه علیه السلام :الإمامة والسیاسة :ذَکَروا أنَّ طَلحَةَ وَالزُّبَیرَ لَمّا نَزَلَا البَصرَةَ ، قالَ عُثمانُ بنُ حُنَیفٍ : نُعذِرُ إلَیهِما بِرَجُلَینِ ، فَدَعا عِمرانَ بنَ الحُصَینِ صاحِبَ رَسولِ اللّهِ ، وأبَا اَلأَسوَدِ الدُّؤَلِیَّ ، فَأَرسَلَهُما إلی طَلحَةَ وَالزُّبَیرِ ، فَذَهَبا إلَیهِما فَنادَیا : یا طَلحَةُ ! فَأَجابَهُما .

فَتَکَلَّمَ أبُو الأَسوَدِ الدُّؤَلِیُّ ، فَقالَ : یا أبا مُحَمَّدٍ ! إنَّکُم قَتَلتُم عُثمانَ غَیرَ مُؤامِرینَ لَنا فی قَتلِهِ ، وبایَعتُم عَلِیّا غَیرَ مُؤامِرینَ فی بَیعَتِهِ ، فَلَم نَغضَب لِعُثمانَ إذ قُتِلَ ، ولَم نَغضَب لِعَلِیٍّ إذ بویِعَ ، ثُمَّ بَدا لَکُم ، فَأَرَدتُم خَلعَ عَلِیٍّ ، ونَحنُ عَلَی الأَمرِ الأَوَّلِ ، فَعَلَیکُمُ المَخرَجُ مِمّا دَخَلتُم فیهِ .

ثُمَّ تَکَلَّمَ عِمرانُ ، فَقالَ : یا طَلحَةُ ! إنَّکُم قَتَلتُم عُثمانَ ولَم نَغضَب لَهُ إذ لَم تَغضَبوا ، ثُمَّ بایَعتُم عَلِیّا، وبایَعنا مَن بایَعتُم ؛ فَإِن کان قَتلُ عَثمانَ صَوابا فَمسیرُکُم لِماذا ؟ وإن کانَ خَطَأً فَحَظُّکُم مِنهُ الأَوفَرُ ، ونَصیبُکُم مِنهُ الأَوفی !

فَقالَ طَلحَةُ : یا هذانِ ! إنَّ صاحِبَکُما لا یَری أنَّ مَعَهُ فی هذَا الأَمرِ غَیرَهُ ، ولَیسَ عَلی هذا بایَعناهُ ، وَایمُ اللّهِ لَیُسفَکَنَّ دَمُهُ .

فَقالَ أبُو الأَسوَدِ : یا عِمرانُ ! أمّا هذا فَقَد صَرَّحَ أنَّهُ إنَّما غَضِبَ لِلمُلکِ .

ثُمَّ أتَیَا الزُّبَیرَ فَقالا : یا أبا عَبدِ اللّهِ ! إنّا أتَینا طَلحَةَ . قالَ الزُّبَیرُ : إنَّ طَلحَةَ وإیّایَ کَروحٍ فی جَسَدَینِ ، وإنَّهُ وَاللّهِ ـ یا هذانِ ـ قَد کانَت مِنّا فی عُثمانَ فَلَتاتٌ ، احتَجنا فیها إلَی المَعاذیرِ ، ولَوِ استَقبَلَنا مِن أمرِنا مَا استَدبَرَنا نَصَرناهُ . ⁽¹⁾.

۵۹۱۹.امام صادق علیه السلام :الإمامة والسیاسة:آورده اند که چون طلحه و زبیر وارد بصره شدند، عثمان بن حنیف گفت: پیام خود را با دو مرد ، نزد آنان می فرستیم. آن گاه عمران بن حُصَین (صحابی پیامبر صلی الله علیه و آله ) و ابو الأسود دُئلی را فراخواند و آنان را به سوی طلحه و زبیر فرستاد . آن دو نزد آنان رفتند و بانگ برآوردند: ای طلحه!

طلحه به آن دو پاسخ داد . ابو الأسود دئلی شروع به سخن گفتن کرد و گفت: ای ابو محمّد! به راستی که شما عثمان را کشتید ، بدون آن که در کشتن او با ما [ صحابیانِ بیرون از مدینه ]مشورت کنید و با علی علیه السلام بیعت کردید، بدون آن که در آن نیز مشورت کنید. ما نه به خاطر کشته شدن عثمان به خشم آمدیم و نه هنگامی که با علی علیه السلام بیعت شد، بر او خشم گرفتیم. پس از آن ، برای شما دگرگونی پیش آمد [ و تصمیمتان تغییر کرد ]و تصمیم به خلع علی علیه السلام از خلافت گرفتید ؛ ولی ما بر همان تصمیم اوّل ، ثابت قدم هستیم . پس بر شماست که خود را از آنچه در آن افکندید، بیرون کشید.

سپس عمران به سخن آمد و گفت: ای طلحه! به راستی که شما عثمان را کشتید و ما برایش به خشم نیامدیم تا وقتی که شما به خشم نیامدید. سپس با علی علیه السلام بیعت کردید و ما هم با همان که شما بیعت کردید ، بیعت کردیم. حال اگر کشته شدن عثمان به حق بود ، حرکت [ امروز] شما برای چیست؟ و اگر خطا بود ، بهره شما از آن فزون تر و سهم شما در آن بیشتر است .

طلحه گفت: ای شما دو مرد! به راستی که رئیس شما معتقد نیست که در حکومت ، با او شریکی هست و ما با چنین وضعی (که ما را شریک نکند) ، با او بیعت نکردیم. به خدا سوگند که خونش ریخته خواهد شد!

ابو الأسود گفت: ای عمران! این مرد به صراحتْ اعلام کرد که تنها برای حکومت به خشم آمده است.

آن گاه نزد زبیر آمدند و گفتند: ای ابو عبد اللّه ! ما نزد طلحه رفتیم.

زبیر گفت: طلحه و من ، مانند یک روح هستیم در دو پیکر.به خدا سوگند ـ ای شما دو مرد! ـ از ما درباره عثمان، لغزش هایی سر زد که در آن،نیاز به پوزش داریم و اگر این حوادث را پیش بینی می کردیم ، به یاری عثمان می رفتیم. .

۶ / ۲مُخالَفَةُ الوالی مُنابَذَةَ النّاکِثینَ۵۹۱۶.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شرح نهج البلاغة عن ابن عبّاس:إنَّ الزُّبَیرَ وطَلحَةَ أغَذَّ ⁽¹⁾السَّیرَ بِعائِشَةَ حَتَّی انتَهَوا إلی حَفَرِ أبی موسَی الأَشعَرِیِّ وهُوَ قَریبٌ مِنَ البَصرَةِ ، وکَتَبا إلی عُثمانَ بنِ حُنَیفٍ الأَنصارِیِّ ـ وهُوَ عامِلُ عَلِیٍّ علیه السلام عَلَی البَصرَةِ ـ أن أخلِ لَنا دارَ الإِمارَةِ ، فَلَمّا وَصَلَ کِتابُهُما إلَیهِ بَعَثَ [إلَی] ⁽²⁾الأَحنَفِ بنِ قَیسٍ فَقالَ لَهُ : إنَّ هؤُلاءِ القَومَ قَدِموا عَلَینا ومَعَهُم زَوجَةُ رَسولِ اللّهِ ، وَالنّاسُ إلَیها سِراعٌ کَما تَری .

فَقالَ الأَحنَفُ : إنَّهُم جاؤوکَ بِها لِلطَّلَبِ بِدَمِ عُثمانَ ، وهُمُ الَّذینَ ألَّبوا عَلی عُثمانَ النّاسَ ، وسَفَکوا دَمَهُ ، وأراهُم وَاللّهِ لا یُزایِلونَ ⁽³⁾حَتّی یُلقُوا العَداوَةَ بَینَنا ویَسفِکوا دِماءَنا ، وأظُنُّهُم وَاللّهِ سَیَرکَبونَ مِنکَخاصَّةً ما لا قِبَل لَکَ بِهِ إن لَم تَتَأَهَّب لَهُم بِالنُّهوضِ إلَیهِم فیمَن مَعَکَ مِن أهلِ البَصرَةِ ؛ فَإِنَّکَ الیَومَ الوالی عَلَیهِم ، وأنتَ فیهِم مُطاعٌ ، فَسِر إلَیهِم بِالنّاسِ ، وبادِرهُم قَبلَ أن یَکونوا مَعَکَ فی دارٍ واحِدَةٍ ؛ فَیَکونَ النّاسُ لَهُم أطوعَ مِنهُم لَکَ .

فَقالَ عُثمانُ بنُ حُنَیفٍ : الرَّأیُ ما رَأَیتَ ، لکِنَّنی أکرَهُ الشَّرَّ وأن أبدَأَهُم بِهِ ، وأرجُو العافِیَةَ وَالسَّلامَةَ إلی أن یَأتِیَنی کِتابُ أمیرِ المُؤمِنینَ ورَأیُهُ فَأَعمَلَ بِهِ .

ثُمَّ أتاهُ بَعدَ الأَحنَفِ حُکَیمُ بنُ جَبَلَةَ العَبدِیُّ مِن بَنی عَمرِو بنِ وَدیعَةَ ، فَأَقرَأَهُ کِتابَ طَلحَةَ وَالزُّبَیرِ ، فَقالَ لَهُ مِثلَ قَولِ الأَحنَفِ ، وأجابَهُ عُثمانُ بِمِثلِ جَوابِهِ لِلأَحنَفِ ، فَقالَ لَهُ حُکَیمٌ : فَائذَن لی حَتّی أسیرَ إلَیهِم بِالنّاسِ ، فَإِن دَخَلوا فی طاعَةِ أمیرِ المُؤمِنینَ وإلّا نابَذتُهُم عَلی سَواءٍ ، فَقالَ عُثمانُ : لَو کانَ ذلِکَ رَأیی لَسِرتُ إلَیهِم بِنَفسی . قالَ حُکَیمٌ : أمَا وَاللّهِ إن دَخَلوا عَلَیکَ هذَا المِصرَ لَیَنتَقِلَنَّ قُلوبُ کَثیرٍ مِنَ النّاسِ إلَیهِم ، ولَیُزیلُنَّکَ عَن مَجلِسِکَ هذا، وأنتَ أعلَمُ . فَأبی عَلَیهِ عُثمانُ . ⁽⁴⁾.

۶ / ۲ مخالفت حاکم بصره با بیرون راندن ناکثین

۶ / ۲مخالفت حاکم بصره با بیرون راندن ناکثین۵۹۱۹.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :شرح نهج البلاغةـ به نقل از ابن عبّاس ـ: زبیر و طلحه با شتابْ عایشه را حرکت دادند تا به حوضچه های ابوموسی اشعری در نزدیکی بصره رسیدند و برای عثمان بن حنیف انصاری ـ که کارگزار علی علیه السلام در بصره بود ـ نامه نوشتند که دارالحکومه را برای ما خالی کن.

وقتی نامه آنها به وی رسید ، سراغ احنف بن قیس فرستاد و گفت: این گروه بر ما وارد شده اند و همسر پیامبر خدا، همراه آنان است و مردم به سرعت به سمت او می روند ، چنان که می بینی.

احنف گفت: آنان همسر پیامبر صلی الله علیه و آله را برای خونخواهی عثمان آورده اند و آنان ، همان کسانی اند که مردم را بر عثمان شوراندند و خونش را ریختند. به خدا سوگند ، چنین می بینم که آنان دست نمی کشند تا آن که میان ما دشمنی افکنند و خون های ما را بریزند. به خدا سوگند ، گمان می کنم به زودی از تو چیزهایی می خواهند که به عهده تو و در اختیار تو نیست . اگر با کسانی که از بصریان در فرمان داری،آماده پیکار با آنان نباشی [فرصت از دست می رود]؛ زیرا که امروز ، تو حکمران بر آنانی و فرمان تو در میان آنان ، مُطاع است. پس همراه مردم به سوی آنان حرکت کن و بر آنان سبقت گیر، پیش از آن که با تو در یک خانه قرار گیرند ؛ چرا که مردم ، از آنان بیشتر اطاعت خواهند کرد.

عثمان بن حنیف گفت: رأی درست ، رأی توست؛ ولی من ستیز و شروع کردن به آن را خوش نمی دارم و امید به عافیت و صلح دارم تا این که نامه و رأی امیرمؤمنان به من برسد و طبق آن عمل کنم.

پس از احنف،حُکَیم بن جَبَله عبدی از قبیله بنی عمرو بن ودیعه ، نزد عثمان بن حنیف آمد و نامه طلحه و زبیر را برایش خواند . حکیم بن جبله نیز مانند احنف بن قیس با او سخن گفت و عثمان بن حنیف ، همان پاسخی را که به احنف داده بود ، به او هم داد .

حُکَیم به وی گفت: اجازه بده به همراه مردم ، به سوی آنان حرکت کنم. اگر به اطاعت امیرمؤمنانْ تن دادند [ که هیچ] ؛ وگرنه تمامی آنان را می رانم.

عثمان گفت: اگر نظرم چنین بود ، خودم به سوی آنان حرکت می کردم.

حُکَیم گفت: بدان، به خدا سوگند ، اگر آنان به این شهر وارد شوند ، دل های بسیاری از مردم به سویشان کشیده می شود. تو را از مقام و منصبت به زیر خواهند کشید و تو خود ، این را بهتر می دانی.

ولی عثمان بن حنیف از قبول پیشنهاد او سر باز زد.

.

۶ / ۳حَصرُ دارِ الإِمارَةِ وَالقِتالُ حَولَها۵۹۱۶.عنه صلی الله علیه و آله :أنساب الأشراف :ونادی عُثمانُ بنُ حُنَیفٍ فِی النّاسِ فَتَسَلَّحوا ، وأقبَلَ طَلحَةُ وَالزُّبَیرُ وعائِشَةُ حَتّی دَخَلُوا المِربَدَ مِمّا یَلی بَنی سُلَیمٍ ، وجاءَ أهلُ البَصرَةِ مَعَ عُثمانَ رُکبانا ومُشاةً ، وخَطَبَ طَلحَةُ فَقالَ : إنَّ عُثمانَ بنَ عَفّانَ کانَ مِن أهلِ السّابِقَةِ وَالفَضیلَةِ مِنَ المُهاجِرینَ الأَوَّلینَ ، وأحدَثَ أحداثاً نَقَمناها عَلَیهِ ، فَبایَنّاهُ ونافَرناهُ ، ثُمَّ أعتَبَ حینَ استَعتَبناهُ ، فَعَدا عَلَیهِ امرُؤٌ ابتَزَّ هذِهِ الاُمَّةَ أمرَها بِغَیرِ رِضیً ولا مَشورَةٍ ، فَقَتَلَهُ ، وساعَدَهُ عَلی ذلِکَ رِجالٌ غَیرُ أبرارٍ ولا أتقِیاءَ ، فَقَتلوهُ بَریئاً تائِباً مُسلِماً ، فَنَحنُ نَدعوکُم إلَی الطَّلَبِ بِدَمِهِ ؛ فَإِنَّهُ الخَلیفَةُ المَظلومُ . وتَکَلَّمَ الزُّبَیرُ بِنَحوٍ مِن هذَا الکَلامِ .

فَاختَلَفَ النّاسُ؛ فَقالَ قائِلونَ : نَطَقا بِالحَقِّ ، وقالَ آخَرونَ : کَذِبا ولَهُما کانا أشَدَّ النّاسِ عَلی عُثمانَ ! ! وَارتَفَعَتِ الأَصواتُ .

واُتِیَ بِعائِشَةَ عَلی جَمَلِها فی هَودَجِها فَقالَت : صَهٍ صَهٍ ، ⁽¹⁾فَخَطَبَت بِلِسانٍ ذَلقٍ وصَوتٍ جَهوَرِیٍّ، فأَسکَتَ ⁽²⁾لَهَا النّاسُ فَقالَت : إنَّ عُثمانَ خَلیفَتَکُم قُتِلَ مَظلوماً بَعدَ أن تابَ إلی رَبِّهِ ، وخَرَجَ مِن ذَنبِهِ ، وَاللّهِ مابَلَغَ مِن فِعلِهِ ما یُستَحَلُّ بِهِ دَمُهُ ؛ فَیَنبَغی فِی الحَقِّ أن یُؤخَذَ قَتَلَتُهُ فَیُقتَلوا بِهِ ، ویُجعَلَ الأَمرُ شوری .

فَقالَ قائِلونَ : صَدَقتِ . وقالَ آخَرونَ : کَذَبتِ، حَتّی تَضارَبوا بِالنِّعالِ وتَمایَزوا ، فَصاروا فِرقَتَینِ : فِرقَةً مَعَ عائِشَةَ وأصحابِها ، وفرقَةً مَعَ ابنِ حُنَیفٍ ، وکانَ عَلی خَیلِ ابنِ حُنَیفٍ حُکَیمُ بنُ جَبَلَةَ ، فَجَعَلَ یَحمِلُ ویَقولُ :

خَیلی إلَیَّ إنَّها قُرَیشُ

لَیُردِیَنَّها نَعیمُها وَالطَّیشُ ⁽³⁾

وتَأَهَّبوا لِلقِتالِ ، فَانتَهَوا إلَی الزّابوقَةِ ، ⁽⁴⁾وأصبَحَ عُثمانُ بنُ حُنَیفٍ فَزَحَفَ إلَیهِم ، فَقاتَلَهُم أشَدَّ قِتالٍ ، فَکَثُرَت بَینَهُمُ القَتلی ، وفَشَت فیهِمُ الجِراحُ . ثُمَّ إنَّ النّاسَ تَداعَوا إلَی الصُّلحِ ، فَکَتَبوا بَینَهُم کِتاباً بِالمُوادَعَةِ إلی قُدومِ عَلِیٍّ عَلی أن لا یَعرِضَ بَعضُهُم لِبَعضٍ فی سوقٍ ولا مَشرَعَةٍ ، وأنَّ لِعُثمانَ بنِ حُنَیفٍ دارَ الإِمارَةِ وبَیتَ المالِ وَالمَسجِدَ ، وأنّ طَلحَةَ وَالزُّبَیرَ یَنزِلانِ ومَن مَعَهُما حَیثُ شاؤوا . ثُمَّ انصَرَفَ النّاسُ وألقَوُا السِّلاحَ . ⁽⁵⁾.

۶ / ۳ محاصره دارالحکومه و جنگ در اطراف آن

۶ / ۳محاصره دارالحکومه و جنگ در اطراف آن۵۹۱۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :أنساب الأشراف:عثمان بن حنیف ، مردم را آماده باش داد و همه مسلّح شدند. طلحه و زبیر و عایشه نیز پیشروی کردند تا به منزلگاه مَرْبد (پس از منزلگاه بنی سلیم) رسیدند. بصریان به همراه عثمان ابن حنیف ، پیاده و سواره آمدند.

طلحه سخنرانی کرد و گفت: به راستی که عثمان بن عفّان، از پیشتازان و صاحبان فضیلت و از نخستین مهاجران بود. وی کارهایی انجام داد که ما بر او خُرده گرفتیم و در آن کارها از او جدا شدیم و اظهار نفرت کردیم و هنگامی که از او خواستیم راه خشنودی مسلمانان را در پیش گیرد ، چنین کرد. سپس مردی بر او هجوم برد که حکومت این مردم را بدون رضایت و مشورت ، در رُبود و سپس او را به قتل رساند و مردانی پست و بی تقوا ، او را در این کار ، یاری دادند . پس او را بی گناه و در حال توبه و مسلمان کُشتند. اینک شما را به خونخواهی اش می خوانیم؛ چرا که او خلیفه مظلوم است.

زبیر نیز سخنانی به همین گونه بر زبان آورد . مردم ، اختلاف کردند . برخی گفتند : «آنها به حقْ سخن گفتند» و برخی دیگر گفتند: «دروغ می گویند. آن دو از همه بر ضدّ عثمان، سخت تر بودند» .

داد و فریادها بلند شد. عایشه را که در هودج بود ، با شترش آوردند. گفت: ساکت باشید! ساکت باشید!

آن گاه با زبانی گویا و صدایی رسا سخنرانی کرد. مردم ، هنگام سخنرانی سکوت کردند. وی گفت: به راستی که عثمان، خلیفه شما، مظلومانه کشته شد، پس از آن که به سوی پروردگارش توبه کرد و از گناهانش بیرون شده بود. به خدا سوگند ، رفتار او به مرتبه ای نرسید که ریختن خونش حلال شمرده شود. پس سزاوار است قاتلانش دستگیر و به انتقام خون او کُشته شوند و حکومت ، به شورا واگذار گردد .

گروهی گفتند: «راست می گوید» و گروهی گفتند: «دروغ می گوید» و میان آنها زد و خورد با کفش در گرفت و از هم جدا شدند و دو دسته گردیدند: دسته ای با عایشه و همراهانش و دسته ای با عثمان بن حنیف.

حُکَیم بن جَبَله که فرمانده سواره نظام عثمان بن حنیف بود ، شروع به حمله کرد و می سرود:

سوارگان من! به سویم بشتابید که اینان قریش اند

تا آسوده خاطران و سبک مغزان آنها پست شوند.

[ سپاه جَمل ،] آماده پیکار شدند و به منطقه زابوقه ⁽¹⁾رسیدند. عثمان بن حنیف ، صبحگاهان بر آنان یورش بُرد و با آنان نبردی سخت کرد. کشته ها در میان دو لشکر زیاد شد و مجروحان ، در میان میدان جنگ افتاده بودند. سپس مردم را به صلحْ دعوت کردند و صلح نامه ای نوشتند که تا آمدن علی علیه السلام کسی در بازارها و خیابان ها متعرّض دیگری نشود ، دارالحکومه و بیت المال و مسجد ، از آنِ عثمان بن حنیف باشد و طلحه و زبیر و همراهانشان ، هر کجا که خواستند ، اُتراق کنند. پس از این بود که مردمْ پراکنده شدند و سلاح بر زمین گذاشتند.

.

۶ / ۴مُصالَحَةُ والِی البَصرَةِ وَالنّاکِثینَ۵۹۱۳.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :الجمل :ثُمَّ إنَّهُم تَداعَوا إلَی الصُّلحِ ، ودَخَلَ بَینَهُمُ النّاسُ لِما رَأَوا مِن عَظیمِ مَا ابتُلوا بِهِ ، فَتَصالَحوا عَلی أنَّ لِعثمانَ بنِ حُنَیفٍ دارَ الإِمارَةِ وَالمَسجِدَ وبَیتَ المالِ ، ولِطَلحَةَ وَالزُّبَیرِ وعائِشَةَ ما شاؤوا مِنَ البَصرَةِ ولا یُهاجونَ حَتّی یَقدِمَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام ، فَإِن أحَبّوا عِندَ ذلِکَ الدُّخولَ فی طاعَتِهِ ، وإن أحبّوا أن یُقاتِلوا، وکَتَبوا بِذلِکَ کِتابا بَینَهُم، وأوثَقوا فیهِ العُهودَ وأکَّدوها ، وأشهَدُوا النّاسَ عَلی ذلِکَ ، ووُضِعَ السِّلاحُ ، واُمِنَ عُثمانُ بنُ حُنَیفٍ عَلی نَفسِهِ وتَفَرَّقَ النّاسُ عَنهُ . ⁽¹⁾.

۶ / ۴ مصالحه حاکم بصره با ناکثین

۶ / ۴مصالحه حاکم بصره با ناکثین۵۹۱۰.امام زین العابدین علیه السلام :الجمل:سپس [ هر دو طرف درگیر در جنگ] به صلح فرا خواندند و مردم ، چون شدّت گرفتاری ها را دیدند، در این مصالحه شرکت کردند که دارالحکومه و مسجد و بیت المال ، در اختیار عثمان بن حنیف باشد و طلحه و زبیر و عایشه ، به هر کجای بصره که می خواهند ، بروند و به یکدیگر حمله نکنند تا امیر مؤمنان وارد شود. آن گاه اگر خواستند، تَن به اطاعت او دهند و اگر خواستند ، پیکار کنند. این مطلب را به صورت نوشته درآوردند و بر آن ، پیمان های اکید بستند و مردم را بر این امر ، گواه گرفتند. سپس اسلحه ها بر زمین گذارده شد و عثمان بن حنیف ، در خود ، احساس امنیت کرد و لشکریان [ وی] از گِردش پراکنده شدند.

.

۵۹۰۹.امام حسن علیه السلام :شرح نهج البلاغة عن أبی مِخنَفـ فی بَیانِ نَصِّ مُعاهَدَةِ الصُّلحِ ـ:

هذا مَا اصطَلَحَ عَلَیهِ عُثمانُ بنُ حُنَیفٍ الأَنصارِیُّ ومَن مَعَهُ مِنَ المُؤمِنینَ مِن شیعَةِ أمیرِ المُؤمِنینَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ ، وطَلحَةُ وَالزُّبَیرُ ومَن مَعَهُما مِنَ المُؤمِنینَ وَالمُسلِمینَ مِن شیعَتِهِما ؛ أنَّ لِعُثمانَ بنِ حُنَیفٍ دارَ الإِمارَةِ وَالرُّحبَةَ وَالمَسجِدَ وبَیتَ المالِ وَالمِنبَرَ ، وأنَّ لِطَلحَةَ وَالزُّبَیرِ ومَن مَعَهُما أن یَنزِلوا حَیثُ شاؤوا مِنَ البَصرَةِ ، ولا یُضارَّ بَعضُهُم بَعضا فی طَریقٍ ولا فُرضَةٍ ⁽¹⁾ولا سوقٍ ولا شِرعَةٍ ولا مِرفَقٍ حَتّی یَقدَمَ أمیرُ المُؤمِنینَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ ، فَإِن أحَبّوا دَخَلوا فیما دَخَلَت فیهِ الاُمَّةُ ، وإن أحَبّوا لَحِقَ کُلُّ قَومٍ بِهَواهُم وما أحَبّوا مِن قِتالٍ أو سِلمٍ أو خُروجٍ أو إقامَةٍ ، وعَلَی الفَریقَینِ بِما کَتَبوا عَهدُ اللّهِ ومیثاقُهُ ، وأشَدُّ ما أخَذَهُ عَلی نَبِیٍّ مِن أنبِیائِهِ مِن عَهدٍ وذِمَّةٍ .

وخُتِمَ الکِتابُ ، ورَجَعَ عُثمانُ بنُ حُنَیفٍ حَتّی دَخَلَ دارَ الإِمارَةِ ، وقالَ لِأَصحابِهِ : اِلحَقوا رَحِمَکُمُ اللّهُ بَأَهلِکُم ، وضَعوا سِلاحَکُم ، وداووا جَرحاکُم . فَمَکَثوا کَذلِکَ أیّاما . ⁽²⁾۶ / ۵اِستیلاءُ النّاکِثینَ عَلَی البَصرَةِ۵۹۱۰.الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :شرح نهج البلاغة عن أبی مِخنَف :ثُمَّ إنَّ طَلحَةَ وَالزُّبَیرَ قالا : إن قَدِمَ عَلِیٌّ ونَحنُ عَلی هذِهِ الحالِ مِنَ القِلَّةِ وَالضَّعفِ لَیَأخُذَنَّ بِأَعناقِنا ، فَأَجمَعا عَلی مُراسَلَةِ القَبائِلِ وَاستِمالَةِ العَرَبِ ، فَأَرسَلا إلی وُجوهِ النّاسِ وأهلِ الرِّیاسَةِ وَالشَّرَفِ یَدعُوانِهِم إلَی الطَّلَبِ بِدَمِ عُثمانَ وخَلعِ عَلِیٍّ وإخراجِ ابنِ حُنَیفٍ مِنَ البَصرَةِ ، فَبایَعَهُم عَلی ذلِکَ الأَزدُ وضَبَّةُ وقَیسُ بنُ عَیلانَ کُلُّها إلَا الرَّجُلَ وَالرَّجُلَینِ مِنَ القَبیلَةِ کَرِهوا أمرَهُم فَتَوارَوا عَنهُم ، وأرسَلوا إلی هِلالِ بنِ وَکیعٍ التَّمیمِیِّ ، فَلَم یَأتِهِم ، فَجاءَهُ طَلحَةُ وَالزُّبَیرُ إلی دارِهِ ، فَتَواری عَنهُما ، فَقالَت لَهُ اُمُّهُ : ما رَأَیتُ مِثلَکَ ! أتاکَ شَیخا قُرَیشٍ ، فَتَوارَیتَ عَنهُما ! فَلَم تَزَل بِهِ حَتّی ظَهَرَ لَهُما ، وبایَعَهُما ومَعَهُ بَنو عَمرِو بنِ تَمیمٍ کُلُّهُم، وبَنو حَنظَلَةَ، إلّا بَنی یَربوعٍ ؛ فَإِنَّ عامَّتَهُم کانوا شیعَةً لِعَلِیٍّ علیه السلام ، وبایَعَهُم بَنو دارِمٍ کُلُّهُم، إلّا نَفَرا مِن بَنی مُجاشِعٍ ذَوی دینٍ وفَضلٍ .

فَلَمَّا استَوسَقَ لِطَلحَةَ وَالزُّبَیرِ أمرُهُما، خَرَجا فی لَیلَةٍ مُظلِمَةٍ ذاتِ ریحٍ ومَطَرٍ ومَعَهُما أصحابُهُما قَد ألبَسوهُمُ الدُّروعَ وظاهَروا فَوقَها بِالثِّیابِ ، فَانتَهَوا إلَی المَسجِدِ وَقتَ صَلاةِ الفَجرِ ، وقَد سَبَقَهُم عُثمانُ بنُ حُنَیفٍ إلَیهِ ، واُقیمَتِ الصَّلاةُ ، فَتَقَدَّمَ عُثمانُ لِیُصَلِّیَ بِهِم ، فَأَخَّرَهُ أصحابُ طَلحَةَ وَالزُّبَیرِ وقَدَّمُوا الزُّبَیرَ . ⁽³⁾.

۶ / ۵ سلطه ناکثین بر بصره با حیله

۵۹۰۹.الإمامُ الحسنُ علیه السلام :شرح نهج البلاغةـ به نقل از ابو مخنف ، در گزارش متن عهد نامه صلح ـ: این است آنچه عثمان بن حنیف انصاری و مؤمنان همراهش از پیروان امیرمؤمنان علی بن ابی طالب ، با طلحه و زبیر و همراهانش از مؤمنان و پیروان مسلمانشان ، بر آن ، مصالحه نمودند:

همانا دارالحکومه، رُحْبه ⁽¹⁾، مسجد ، بیت المال و منبر ، در اختیار عثمان بن حنیف باشد و طلحه و زبیر و همراهانشان حق دارند که هر کجای بصره که می خواهند ، منزل کنند و کسی از طرفین ، حق ندارد به دیگری در راه و آب گاه و بازار و آب راه و استراحتگاه، آسیبی برساند تا امیرمؤمنان علی بن ابی طالب به بصره بیاید. پس اگر [ طرف مقابل] مایل بودند ، در آنچه امّت داخل شده اند، وارد شوند [ که هیچ] ؛ و اگر نخواستند، هر گروه به سمت خواسته های خود رود ، یا جنگ و یا صلح ، یا بیرون رفتن و یا ماندن ، و عهد و میثاق خداوند و حتی سخت تر از پیمانی که خداوند از پیامبرانش گرفته است، برعهده دو گروه باشد.

سپس نامه مُهر شد. عثمان بن حنیف بازگشت و وارد دارالحکومه شد و به یاران خود گفت: خدایتان رحمت کند! نزد خانواده خود بروید و اسلحه بر زمین گذارید و زخمی ها را مداوا کنید.

چند روزی این چنین ، دست نگه داشتند.۶ / ۵سلطه ناکثین بر بصره با حیله۵۹۰۶.فاطمه زهرا علیها السلام :شرح نهج البلاغةـ به نقل از ابو مخنف ـ: پس [ از امضای عهد نامه ]طلحه و زبیر گفتند : اگر علی بیاید و ما این چنین اندک و ناتوان باشیم ، گردن ما را خواهد زد. از این رو ، تصمیم به نامه نگاری با قبیله ها و دلجویی از اعراب گرفتند. به سوی برجستگان و رؤسا و بزرگان ، پیک فرستادند و آنان را به خونخواهی عثمان و کنار زدن علی علیه السلام و بیرون راندن عثمان بن حنیف از بصره ، فرا خواندند.

قبیله های اَزْد و ضِبّه و قیس بن عیلان ، در این کار با آنان بیعت کردند ، جز یک یا دو نفر از مردان این قبیله ها که از این کار ، ناخرسند بودند و از چشم آنان پنهان شدند.

ناکثین به سوی هلال بن وکیع تمیمی فرستادند ؛ ولی او نزد آنان نیامد. طلحه و زبیر به خانه او رفتند ؛ امّا هلال ، خود را از آنها پنهان کرد. مادرش به وی گفت: تاکنون کسی را مانند تو ندیده ام. دو پیرمردِ قریش به نزد تو آمده اند و تو از آنان پنهان می شوی؟

مادر ، آن قدر اصرار ورزید تا هلال به نزد آن دو آمد و با آنان بیعت کرد و به همراه او تمامی قبیله عمرو بن تمیم و نیز قبیله بنی حنظله بیعت کردند ، بجز بنی یربوع ؛ زیرا تمام بنی یَربوع از پیروان علی علیه السلام بودند و نیز تمام قبیله بنی دارِم ، بیعت کردند ، بجز چند نفر از بنی مُجاشع که اهل دین و فضیلت بودند .

چون کار طلحه و زبیرْ محکم شد، شبی تار و بارانی و توفانی بیرون آمدند. به همراه آنان ، یارانشان بودند که زره بر آنها پوشانده بودند و بر روی زره ، لباس بر تن داشتند. به هنگام نماز صبح به مسجد رسیدند و عثمان بن حنیف ، پیش از آنان به مسجد رسیده بود و صف های نماز ، بسته شده بود. عثمان ، پیش رفت که با آنان نماز بگزارد ؛ ولی یاران طلحه و زبیر ، [ برخلاف صلح نامه] او را کنار زدند و زبیر را جلو انداختند.

.

۵۹۰۵.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مروج الذهبـ فی ذِکرِ أصحابِ الجَمَلِ ـ: فَأَتَوُا البَصرَةَ ، فَخَرَجَ إلَیهِم عُثمانُ بنُ حُنَیفٍ فَمانَعَهُم ، وجَری بَینَهُم قِتالٌ ، ثُمَّ إنَّهُمُ اصطَلَحوا بَعدَ ذلِکَ عَلی کَفِّ الحَربِ إلی قُدومِ عَلِیٍّ .

فَلَمّا کانَ فی بَعضِ اللَّیالی بَیَّتوا ⁽¹⁾عُثمانَ بنَ حُنَیفٍ ، فَأَسَروهُ وضَرَبوهُ ونَتَفوا لِحیَتَهُ ، ثُمَّ إنَّ القَومَ استَرجَعوا وخافوا عَلی مُخَلَّفیهِم بِالمَدینَةِ مِن أخیهِ سَهلِ بنِ حُنَیفٍ وغَیرِهِ مِنَ الأَنصارِ ، فَخَلَّوا عَنهُ .

وأرادوا بَیتَ المالِ ، فَمانَعَهُمُ الخَزّانُ والمَوکَّلونَ بِهِ وهُمُ السَّبابِجَةُ ، ⁽²⁾فَقُتِلَ مِنهُم سَبعونَ رَجُلاً غَیرَ مَن جُرِحَ ، وخَمسونَ مِنَ السَّبعینَ ضُرِبَت رِقابُهُم صَبرا مِن بَعدِ الأَسرِ ، وهؤُلاءِ أوَّلُ مَن قُتِلَ ظُلما فِی الإِسلامِ وصَبرا .

وقَتَلوا حُکَیمَ بنَ جَبَلَةَ العَبدِیَّ ، وکانَ مِن ساداتِ عَبدِ القَیسِ ، وزُهّادِ ربَیعَةَ ونُسّاکِها . ⁽³⁾.

۵۹۰۴.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مروج الذهبـ در گزارش اهل جمل ـ: آنان وارد بصره شدند . عثمان بن حنیف [ با یاران خود ]به سوی آنان حرکت کرد و جلوی آنان را گرفت و میان آنان ، جنگی به پا خاست. سپس آنان بر کنار گذاشتن جنگ تا آمدن علی علیه السلام صلح کردند.

آن گاه در یکی از شب ها بر عثمان بن حنیف ، شبیخون زدند و او را به اسارت گرفتند و کتک زدند و موهای ریش او را کَندند. سپس پشیمان شدند و بر جانِ بازماندگان خود در مدینه از سوی برادر عثمان (یعنی سهل بن حنیف) و سایر انصار، احساس خطر کردند و از این رو ، وی را آزاد ساختند. سپس به سوی بیت المال رفتند. نگهبانان و کلیدداران که از سبابجه (از مردمان سند) بودند، راه بر آنان بستند، بجز زخمیان ، هفتاد نفر از آنان (نگهبانان) کشته شدند که پنجاه نفرشان را پس از اسارت و شکنجه ، گردن زدند. اینان ، نخستین کسانی اند که در اسلام ، مظلومانه و دست بسته کشته شدند.

[ همچنین] حُکَیم بن جَبَله را به قتل رساندند که از بزرگان طایفه عبد القیس و از زُهّاد و عُبّاد قبیله ربیعه بود. .

۵۹۰۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تاریخ الطبری عن الزهریـ فی ذِکرِ أصحابِ الجَمَلِ ـ: فَقَدِمُوا البَصرَةَ وعَلَیها عُثمانُ بنُ حُنَیفٍ ، فَقالَ لَهُم عُثمانُ : ما نَقَمتُم عَلی صاحِبِکُم ؟

فَقالوا : لَم نَرَهُ أولی بِها مِنّا ، وقَد صَنَعَ ما صَنَعَ .

قالَ : فَإِنَّ الرَّجُلَ أمَّرَنی ، فَأَکتُبُ إلَیهِ فَاُعلِمُهُ ما جِئتُم لَهُ ، عَلی أن اُصُلِّیَ بِالنّاسِ حَتّی یِأتِیَنا کِتابُهُ ، فَوَقَفوا عَلَیهِ وکَتَبَ .

فَلَم یَلبثَ إلّا یَومَینِ حَتّی وَثَبوا عَلَیهِ فَقاتَلوهُ بِالزّابوقَةِ عِندَ مَدینَةِ الرِّزقِ ، ⁽¹⁾فَظَهَروا وأخَذوا عُثمانَ ، فَأَرادوا قَتلَهُ ، ثُمَّ خَشوا غَضَبَ الأَنصارِ ، فَنالوهُ فی شَعرِهِ وجَسَدِهِ . ⁽²⁾۵۹۰۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :أنساب الأشراف عن أبی مِخنَف :صاروا [أهلُ البَصرَةِ] فِرقَتَینِ : فِرقَةً مَعَ عائِشَةَ وأصحابِها ، وفِرقَةً مَعَ ابنِ حُنَیفٍ . . . وتَأَهَّبوا لِلقِتالِ ، فَانتَهَوا إلَی الزّابوقَةِ ، وأصبَحَ عُثمانُ بنُ حُنَیفٍ ، فَزَحَفَ إلَیهِم ، فَقاتَلَهُم أشَدَّ قِتالٍ ، فَکَثُرَت بَینَهُمُ القَتلی ، وفَشَت فیهِمُ الجِراحُ .

ثُمَّ إنَّ النّاسَ تَداعَوا إلَی الصُّلحِ ، فَکَتَبوا بَینَهُم کِتابا بِالمُوادَعَةِ إلی قُدومِ عَلِیٍّ ، عَلی أن لا یَعرِضَ بَعضُهُم لِبَعضٍ فی سوقٍ ولا مَشرَعَةٍ ، وأنَّ لِعثمانَ بنِ حُنَیفٍ دارَ الإِمارَةِ وبَیتَ المالِ والمَسجِدَ ، وأنَّ طَلحَةَ والزُّبَیرَ یَنزِلانِ ومَن مَعَهُما حَیثُ شاؤوا . ثُمَّ انصَرَفَ النّاسُ وألقَوُا السِّلاحَ .

وتَناظَرَ طَلحَةُ وَالزُّبَیرُ ، فَقالَ طَلحَةُ : وَاللّهِ لَئِن قَدِمَ عَلِیٌّ البَصرَةَ لَیَأخُذَنَّ بِأَعناقِنا ! فَعَزَما عَلی تَبییتِ ابنِ حُنَیفٍ وهُوَ لا یَشعُرُ ، وواطَآ أصحابَهُما عَلی ذلِکَ ، حَتّی إذا کانَت لَیلَةُ ریحٍ وظُلمَةٍ جاؤوا إلَی ابنِ حُنَیفٍ وهُوَ یُصَلِّی بِالنّاسِ العِشاءَ الآخِرَةَ، فَأَخذوهُ وأمَروا بِهِ فَوُطِئَ وَطأً شَدیدا ، ونَتَفوا لِحیَتَهُ وشارِبَیهِ ، فَقالَ لَهُما : إنَّ سَهلاً حَیٌّ بِالمَدینَةِ، وَاللّهِ لَئِن شاکَنی شَوکَةٌ لَیَضَعَنَّ السَّیفَ فی بَنی أبیکُما ؛ یُخاطِبُ بِذلِکَ طَلحَةَ وَالزُّبَیرَ ، فَکَفّا عَنهُ وحَبَساهُ .

وبَعَثا عَبدَ اللّهِ بنَ الزُّبَیرِ فی جَماعَةٍ إلی بَیتِ المالِ وعَلَیهِ قَومٌ مِنَ السَّبابِجَةِ یَکونونَ أربَعینَ ، ویُقالُ : أربَعَمِئَةٍ ، فَامتَنَعوا مِن تَسلیمِهِ دونَ قُدومِ عَلیٍّ ، فَقَتَلوهُم ورَئیسَهُم أبا سَلَمَةَ الزُّطِّیَّ ، وکانَ عَبدا صالِحا . ⁽³⁾.

۵۹۰۱.بحار الأنوار :تاریخ الطبریـ به نقل از زُهْری ، در گزارش اهل جمل ـ: آنان وارد بصره شدند ، در حالی که عثمان بن حنیف ، حکمران آن بود. عثمان به آنان گفت: چه خُرده ای بر پیشوایتان [ علی علیه السلام ]می گیرید؟

گفتند: او را در خلافت ، از خود ، شایسته تر نمی دانیم ، در حالی که او هر کاری خواسته ، کرده است.

عثمان گفت: او مرا بر این شهر گمارده است . اینک برایش نامه می نویسم و او را از اهداف شما آگاه می سازم ، به شرط آن که تا پاسخ او به دست ما برسد ، نماز را من امامت کنم.

آنان بر این امر ، توافق کردند و عثمان ، نامه را نوشت.

دو روز نگذشته بود که بر او یورش بردند و در منطقه زابوقه ، نزدیکی [ ویرانه های ]شهر رزق ، به پیکار با او برخاستند و بر عثمان بن حنیفْ پیروز شدند، او را به اسارت گرفتند و خواستند او را به قتل برسانند ؛ ولی از خشم انصار [ مدینه نسبت به خویشان خود] ، هراسان شدند و آسیب هایی بر موها و بدنش وارد کردند.۵۹۰۶.فاطمةُ الزَّهراءُ علیها السلام :أنساب الأشرافـ به نقل از ابو مخنف ـ: اهل بصره دو دسته شدند . دسته ای با عایشه و همراهانش بودند ، و دسته ای دیگر با عثمان بن حنیف...[ همه ]آماده پیکار شدند و به منطقه زابوقه رسیدند. صبحگاهان ، عثمان بن حنیف بر آنان ، یورش بُرد و با آنان جنگ سختی کرد. کشته ها در میانشان بسیار شد و زخمیان ، پراکنده افتادند. پس آنان خواهان صلح شدند و در میان خود ، صلح نامه ای تا آمدن علی علیه السلام نگاشتند که هیچ یک در بازارها و راه ها متعرّض دیگری نشوند و دارالحکومه، بیت المال و مسجد ، در اختیار عثمان بن حنیف باشد و طلحه و زبیر و همراهانشان به هر کجا که خواستند ، بروند. سپس دو طرفِ مخاصمه بازگشتند و سلاح بر زمین گذاشتند.

طلحه و زبیر با یکدیگر به گفتگو نشستند . طلحه گفت: به خدا سوگند ، اگر علی وارد بصره گردد، گردن ما را خواهد زد. از این رو ، تصمیم گرفتند بر عثمان بن حنیف ـ به گونه ای که متوجّه نشود ـ ، شبیخون بزنند و یارانشان نیز بر این تصمیم توافق کردند تا این که در شبی تاریک و توفانی بر عثمان بن حنیفْ وارد شدند. او در حال خواندن نماز عشا با مردم بود. وی را به شدّت ، زیر لگد گرفتند و موهای ریش و سبیل وی را کَندند.

عثمان به طلحه و زبیر گفت: [ برادرم ]سهل ، در شهر مدینه زنده است. به خدا سوگند ، اگر خاری بر من بخَلَد ، او به روی خاندان شما شمشیر خواهد کشید ـ و مخاطبش طلحه و زبیر بودند ـ . در این هنگام ، آنان از شکنجه کردن او دست برداشتند و زندانی اش کردند.

طلحه و زبیر ، گروهی را به سرکردگی عبد اللّه بن زبیر به سمت بیت المال فرستادند که بر آن ، چهل مرد و به قولی چهارصد تن از مردم سِنْد (از سیاهان هند) گمارده بودند. نگهبانان از واگذاری بیت المال، پیش از آمدن علی علیه السلام سر باز زدند. [ مهاجمان، ]نگهبانان و رئیسشان، ابوسلمه زُطّی را ـ که بنده ای نیکوکار بود ـ به قتل رساندند. .

۵۹۰۵.عنه صلی الله علیه و آله :الإمامة والسیاسة :ذَکَروا أنَّهُ لَمَّا اختَلَفَ القَومُ اصطَلَحوا عَلی أنّ لِعُثمانَ بنِ حُنَیفٍ دارَ الإِمارَةِ ومَسجِدَها وبَیتَ المالِ ، وأن یَنزِلَ أصحابُهُ حَیثُ شاؤوا مِنَ البَصرَةِ ، وأن یَنزِلَ طَلحَةُ وَالزُّبَیرُ وأصحابُهُما حَیثُ شاؤوا حَتّی یَقدِمَ عَلِیٌّ ؛ فَإِنِ اجتَمَعوا دَخَلوا فیما دَخَلَ فیهِ النّاسُ ، وإن یَتَفَرَّقوا یَلحَق کُلُّ قَومٍ بِأَهوائِهِم ، عَلَیهِم بِذلِکَ عَهدُ اللّهِ ومیثاقُهُ ، وذِمَّةُ نَبِیِّهِ . وأشهَدوا شُهودا مِنَ الفَریقَینِ جَمیعا .

فَانصَرَفَ عُثمانُ ، فَدَخَلَ دارَ الإِمارَةِ ، وأمَرَ أصحابَهُ أن یَلحَقوا بِمَنازِلِهِم ، ویَضَعوا سِلاحَهُم ، وَافتَرَقَ النّاسُ ... فَمَکَثَ عُثمانُ بنُ حُنَیفٍ فِی الدّارِ أیّاما ، ثُمَّ إنَّ طَلحَةَ وَالزُّبَیرَ ومَروانَ بنَ الحَکَمِ أتَوهُ نِصفَ اللَّیلِ فی جَماعَةٍ مَعَهُم ـ فی لَیلَةٍ مُظلِمَةٍ سَوداءَ مَطیرَةٍ ـ وعُثمانُ نائِمٌ ، فَقَتَلوا أربَعینَ رَجُلاً مِنَ الحَرَسِ ، فَخَرَجَ عُثمانُ بنُ حُنَیفٍ ، فَشَدَّ عَلَیهِ مَروانُ فَأسَرَهُ ، وقَتَلَ أصحابَهُ . ⁽¹⁾.

۵۹۰۴.عنه صلی الله علیه و آله :الإمامة والسیاسة:گزارش کرده اند که چون میان دو طرف (بصریان و جَملیان) اختلاف شد، بر این مصالحه کردند که دارالحکومه، مسجد و بیت المال ، زیر نظر عثمان بن حنیف باشد و یاران عثمان ، هر کجا که خواستند ، بروند و نیز طلحه و زبیر و همراهانشان هر کجا که خواستند ، اقامت کنند تا علی علیه السلام از راه برسد. آن گاه اگر بر قول حقْ اتّحاد کردند ، همه در آنچه مردم پذیرفته اند ، داخل گردند و اگر اختلاف شد ، هر گروه به دنبال خواسته های خود رود و بر این [ عهدنامه] ، پیمان و میثاق الهی ، ذمّه پیامبر صلی الله علیه و آله و گواهانی را از دو طرف به گواهی گرفتند.

آن گاه ، عثمان بازگشت و وارد دارالحکومه شد و به یارانش دستور داد که به خانه های خود بروند و سلاح بر زمین گذارند. مردم [ نیز] پراکنده شدند... عثمان بن حنیف، چند روزی در دارالحکومه ماند. پس از مدتی طلحه، زبیر و مروان بن حَکَم، به همراه گروهی ، در نیمه شبی تاریک و بارانی ، در حالی که عثمان در خواب بود ، بر او حمله بُردند و چهل تن از نگهبانانِ عثمان را به قتل رساندند. عثمان ، بیرون آمد و مروان بن حَکَم بر وی حمله کرد و او را به اسارت درآورد و یارانش را کُشت. .

۵۹۰۳.عنه صلی الله علیه و آله :الجملـ فی ذِکرِ ماحَدَثَ بَعدَ مُصالَحَةِ عُثمانَ بنِ حُنَیفٍ وأصحابِ الجَمَلِ ـ: طَلَبَ طَلحَةُ وَالزُّبَیرُ غَدرَتَهُ ، حَتّی کانَت لَیلَةٌ مُظلِمَةٌ ذاتُ رِیاحٍ ، فَخَرَجَ طَلحَةُ وَالزُّبَیرُ وأصحابُهُما حَتّی أتَوا دارَ الإِمارَةِ وعُثمانُ بنُ حُنَیفٍ غافِلٌ عَنهُم ، وعَلَی البابِ السَّبابِجَةُ یَحرُسونَ بُیوتَ الأَموالِ ـ وکانوا قَوما مِنَ الزُّطِّ ⁽¹⁾قَدِ استَبصَروا وأکَلَ السُّجودُ جِباهَهُم ، وَائتَمَنَهُم عُثمانُ عَلی بَیتِ المالِ ودارِ الإِمارَةِ ـ فَأَکَبَّ عَلَیهِمُ القَومُ وأخَذوهُم مِن أربعِ جَوانِبِهِم ، ووَضَعوا فِیهِمُ السَّیفَ ، فَقَتَلوا مِنهُم أربَعینَ رَجُلاً صَبرا ! یَتَوَلّی مِنهُم ذلِکَ الزُّبَیرُ خاصَّةً ، ثُمَّ هَجَموا عَلی عُثمانَ فَأَوثَقوهُ رِباطا ، وعَمَدوا إلی لِحیَتِهِ ـ وکانَ شَیخا کَثَّ اللِّحَیةِ ـ فَنَتَفوها حَتّی لَم یَبقَ مِنها شَیءٌ ولا شَعرَةٌ واحِدَةٌ ! وقالَ طَلحَةُ : عَذِّبُوا الفاسِقَ ، وَانتِفوا شَعرَ حاجِبَیهِ ، وأشفارَ عَینَیهِ ، وأوثِقوهُ بِالحَدیدِ ! ⁽²⁾راجع : تاریخ الطبری : ج ۴ ص ۴۶۹ ، الکامل فی التاریخ : ج ۲ ص ۳۱۹ ، مروج الذهب : ج ۲ ص ۳۶۷ ، أنساب الأشراف : ج ۳ ص ۲۶ ، الإمامة والسیاسة : ج ۱ ص ۸۸ ، تاریخ الیعقوبی : ج ۲ ص ۱۸۱ .

.

۵۹۰۱.بحار الأنوار :الجملـ در گزارش وقایع پس از مصالحه عثمان بن حنیف با اهل جمل ـ: طلحه و زبیر به دنبال غافلگیر کردن عثمان بودند تا این که در شبی تاریک و توفانی ، آن دو به همراه یارانشان بیرون آمدند و وارد دارالحکومه شدند ، در حالی که عثمان بن حنیف از آنان غافل بود. بر در قصر [ حکومتی]، گروهی از سربازان سِنْدی بودند که از بیت المال ، پاسداری می کردند. آنان (سِنْدیان)، گروهی از سیاهان هندی بودند که مسلمان شده بودند و از کثرت سجده، پیشانی هایشان پینه بسته بود و عثمان بن حنیف ، در پاسداری از بیت المال و دارالحکومه به آنان اطمینان داشت.

جملیان ، از چهار سو بر آنان یورش بُردند و آنان را در محاصره قرار دادند و بر آنان شمشیر کشیدند و چهل تن از آنان را با فجیع ترین وضع به قتل رساندند. این کار را زبیر به تنهایی بر عهده داشت . سپس بر عثمانْ یورش بُردند و او را با طناب بستند و موهای ریش او را ـ که پُرپشت هم بود ـ کَندند ، به گونه ای که حتی یک مویْ بر صورتش نماند. طلحه گفت: فاسق را شکنجه دهید ، موهای ابروان و پلک هایش را بکَنید و او را به زنجیر بکشید! .

۶ / ۶أمرُ عائِشَةَ بِقَتلِ عُثمانَ بنِ حُنَیفٍ۵۸۹۸.الکافی ( ـ به نقل از أبو بصیر ـ ) الجمل :قالَ طَلحَةُ وَالزُّبَیرُ لِعائِشَةَ [بَعدَما أخَذا عُثمانَ بنَ حُنَیفٍ] : ما تَأمُرینَ فی عُثمانَ ؟ فَإِنَّهُ لِما بِهِ .

فَقالَت : اُقتُلوهُ قَتَلَهُ اللّهُ ! وکانَت عِندَهَا امرَأَةٌ مِن أهلِ البَصرَةِ فَقالَت لَها : یا اُمّاه ! أینَ یُذهَبُ بِکِ ؟ ! أ تَأمُرینَ بِقَتلِ عُثمانَ بنِ حُنَیفٍ ، وأخوهُ سَهلٌ خَلیفَةٌ عَلَی المَدینَةِ ، ومَکانُهُ مِنَ الأَوسِ وَالخَزرَجِ ما قَد عَلِمتِ ! وَاللّهِ ، لَئِن فَعَلتِ ذلِکَ لَتَکونَنَّ لَهُ صَولَةٌ بِالمَدینَةِ یُقتَلُ فیها ذَراری قُرَیشٍ .

فَنابَ إلی عائِشَةَ رَأیُها وقالَت : لا تَقتُلوهُ ، ولکِنِ احبِسوهُ وضَیِّقوا عَلَیهِ حَتّی أری رَأیی .

فَحُبِسَ أیّاما، ثُمَّ بَدا لَهُم فی حَبسِهِ ، وخافوا مِن أخیهِ أن یَحبِسَ مَشایِخَهُم بِالمَدینَةِ ویوقِعَ بِهِم ، فَتَرَکوا حَبسَهُ . ⁽¹⁾۵۸۹۷.امام صادق علیه السلام :تاریخ الطبری عن سهل بن سعد :لَمّا أخَذوا عُثمانَ بنَ حُنَیفٍ ، أرسَلوا أبانَ بنَ عُثمانَ إلی عائِشَةَ یَستَشیرونَها فی أمرِهِ ، قالَت : اُقتُلوهُ ! فَقالَت لَهَا امرَأَةٌ : نَشَدتُکِ بِاللّهِ یا اُمَّ المُؤمِنینَ فی عُثمانَ وصُحبَتِهِ لِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ! قالَت : رُدّوا أبانا ، فَرَدّوهُ .

فَقالَت : اِحبِسوهُ ولا تَقتُلوهُ ، قالَ : لَو عَلِمتُ أنَّکِ تَدعینی لِهذا لَم أرجِع !

فَقالَ لَهُم مُجاشِعُ بنُ مَسعودٍ : اِضرِبوهُ وَانتِفوا شَعرَ لِحیَتِهِ . فَضَربوهُ أربَعینَ سَوطا، ونَتَفوا شَعرَ لِحَیتِهِ ورَأسِهِ وحاجِبَیهِ وأشفارَ عَینَیهِ، وحَبَسوهُ . ⁽²⁾.

۶ / ۶ فرمان عایشه بر کشتن عثمان بن حُنَیف

۶ / ۶فرمان عایشه بر کشتن عثمان بن حُنَیف۵۸۹۹.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :الجمل:[ پس از دستگیری عثمان بن حنیف ،] طلحه و زبیر به عایشه گفتند: درباره عثمان با این مواضعش ، چه دستور می دهی؟

عایشه گفت: خدا او را بِکُشد! بکشیدش .

در این حال ، زنی بصری نزد وی بود و گفت: ای مادر! تو را به کجا می برند؟ آیا فرمان قتل عثمان بن حنیف را صادر می کنی با این که برادرش سهل ، فرماندار مدینه است و می دانی که وی در میان اوس و خزرج ، چه جایگاهی دارد؟ به خدا سوگند ، اگر چنین کنی ، سهل را در مدینه ابهّتی است که ذرّیه قریش را برمی اندازد.

عایشه از تصمیم خود بازگشت و گفت: او را مکشید ؛ ولی به زندانش افکنید و بر او سخت بگیرید تا نظر خود را اعلام دارم.

عثمان بن حنیف ، چند روزی در زندان بود ؛ ولی از آن هم منصرف شدند و ترسیدند برادرش بزرگان آنان را در مدینه به زندان افکَنَد و بر آنان یورش بَرَد. از این رو ، از زندانی کردن او منصرف شدند.۵۸۹۸.الکافی عن أبی بصیر عن الإمام الصّادقُ علیه السلامتاریخ الطبریـ به نقل از سهل بن سعد ـ: چون عثمان بن حنیف را گرفتند ، اَبان بن عثمان [ بن عفّان ]را جهت نظرخواهی به سوی عایشه فرستادند . عایشه گفت: او را بِکُشید.

زنی بدو گفت: ای مادر مؤمنان! درباره عثمان بن حنیف که صحابی پیامبر خدا بوده است ، تو را به خدا سوگند می دهم!

عایشه گفت: ابان را بازگردانید .

او را بازگرداندند . سپس گفت: عثمان بن حنیف را به زندان افکنید و او را مکشید.

ابان گفت: اگر می دانستم مرا بدین جهت فرا خوانده ای، برنمی گشتم .

مُجاشع بن مسعود به آشوبگران گفت: او را کتک بزنید و موهای ریش او بِکَنید.

آنان نیز چهل تازیانه بر او زدند و موهای سر و صورت و ابروها و پلک های چشمش را کَندند و به زندانش انداختند.

.

۶ / ۷اِستِبصارُ أبی بَکرَةَ لَمّا رَأی عائِشَةَ تَأمُرُ وتَنهی۵۸۹۵.تنبیه الخواطر :صحیح البخاری عن أبی بکرة⁽¹⁾: لَقَد نَفَعَنِی اللّهُ بِکَلِمَةٍ أیّامَ الجَمَلِ ، لَمّا بَلَغَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله أنَّ فارِساً مَلَّکُوا ابنَةَ کِسری قال : «لَن یُفلِحَ قَومٌ وَلَّوا أمرَهُمُ امرَأَةً» . ⁽²⁾۵۸۹۴.امام صادق علیه السلام ( ـ در پاسخ به سؤال از آیه «آن چیزهایی را که خدا بع ) المستدرک علی الصحیحین عن أبی بکرة :لَمّا کانَ یَومُ الجَمَلِ أرَدتُ أن آتِیَهُم اُقاتِلُ مَعَهُم، حَتّی ذَکَرتُ حَدیثا سَمِعتُهُ مِن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله أنَّهُ بَلَغَهُ أنَّ کِسری أو بَعضَ مُلوکِ الأَعاجِمِ ماتَ ، فَوَلَّوا أمرَهُمُ امرَأَةً ، فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : «لا یُفلِحُ قَومٌ تَملِکُهُمُ امرَأَةٌ» . ⁽³⁾۶ / ۸قَتلُ المُعارِضینَ۵۸۷۵.امام صادق علیه السلام :تاریخ الطبری عن الزهری :قامَ طَلحَةُ وَالزُّبَیرُ خطیبَینِ فَقالا : یا أهلَ البَصرَةِ ! تَوبَةٌ بِحَوبَةٍ ، إنَّما أردَنا أن یُستَعتَبَ أمیرُ المُؤمِنینَ عُثمانُ ، ولَم نُرِد قَتلَهُ ، فَغَلَبَ سُفَهاءُ النّاسِ الحُلَماءَ حَتّی قَتَلوهُ .

فَقالَ النّاسُ لِطَلحَةَ : یا أبا مُحَمَّدٍ ، قَد کانَت کُتُبُکَ تَأتینا بِغَیرِ هذا ! فَقالَ الزُّبَیرُ : فَهَل جاءَکُم مِنّی کِتابٌ فی شَأنِهِ ؟ ثُمَّ ذَکَرَ قَتلَ عُثمانَ وما أتی إلَیهِ، وأظهَرَ عَیبَ عَلِیٍّ . فَقامَ إلَیهِ رَجُلٌ مِن عَبدِ القَیسِ فَقالَ : أیُّهَا الرَّجُلُ ! أنصِت حَتّی نَتَکَلَّمَ ، فَقالَ عَبدُ اللّهِ بنُ الزُّبَیرِ : وما لَکَ ولِلکَلامِ ؟ فَقالَ العَبدِیُّ :

یامَعشَرَ المُهاجِرینَ ، أنتُم أوَّلُ مَن أجابَ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَکانَ لَکُم بِذلِکَ فَضلٌ ، ثُمَّ دَخَلَ النّاسُ فِی الإِسلامِ کَما دَخَلتُم ، فَلَمّا تُوُفِّیَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بایَعتُم رَجُلاً مِنکُم ، وَاللّهِ مَا استَأمَرتُمونا فی شَیءٍ مِن ذلِکَ ، فَرَضینا وَاتَّبَعناکُم ، فَجَعَلَ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ لِلمُسلِمِینَ فی إمارَتِهِ بَرَکَةً ، ثُمَّ ماتَ وَاستَخلَفَ عَلَیکُم رَجُلاً مِنکُم فَلَم تُشاوِرونا فی ذلِکَ ، فَرَضینا وسَلَّمنا ، فَلَمّا تُوُفِّیَ الأَمیرُ جَعَلَ الأَمرَ إلی سِتَّةِ نَفَرٍ ، فَاختَرتُم عُثمانَ وبایَعتُموهُ عَن غَیرِ مَشورَةٍ مِنّا ، ثُمَّ أنکَرتُم مِن ذلِکَ الرَّجُلِ شَیئا فَقَتَلتُموهُ عَن غَیرِ مَشوَرةٍ مِنّا ، ثُمَّ بایَعتُم عَلِیّا عَن غَیرِ مَشورَةٍ مِنّا ، فَمَا الَّذی نَقَمتُم عَلَیهِ فَنُقاتِلَهُ ؟ هَلِ استَأثَرَ بِفَیءٍ ؟ أو عَمِلَ بِغَیرِ الحَقِّ ؟ أو عَمِلَ شَیئاً تُنکِرونَهُ فَنَکونَ مَعَکُم عَلَیهِ ؟ وإلّا فَما هذا ؟

فَهَمّوا بِقَتلِ ذلِکَ الرَّجُلِ ، فَقامَ مِن دونِهِ عَشیرَتُهُ ، فَلَمّا کانَ الغَدُ وَثَبوا عَلَیهِ وعَلی مَن کانَ مَعَهُ ، فَقَتَلوا سَبعینَ رَجُلاً . ⁽⁴⁾.

۶ / ۷ بیدار شدن ابو بکره ، هنگام امر و نهی کردن عایشه

۶ / ۸ کشتن مخالفان

۶ / ۷بیدار شدن ابو بکره ، هنگام امر و نهی کردن عایشه۵۸۷۸.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :صحیح البخاریـ به نقل از ابو بکره ۱ ـ: خداوند ، مرا با جمله ای در ایّام جنگ جَمَل، فایده رسانْد . چون به پیامبر صلی الله علیه و آله خبر رسید که ایرانیان ، دختر کسرا را به حکومت نشانده اند ، فرمود: «گروهی که حکومتشان را به زنی بسپارند ، هرگز به راه نجات ، رهنمون نخواهند شد».۵۸۷۷.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :المستدرک علی الصحیحینـ به نقل از ابو بکره ـ: چون روز جنگ جَمَل فرا رسید، خواستم نزد آنان بروم و به همراهشان پیکار کنم که سخنی را که از پیامبر خدا شنیده بودم ، به یاد آوردم. هنگامی که به پیامبر خدا خبر رسید که کسرا (یا یکی از پادشاهان کشورهای غیر عرب) از دنیا رفته و حکومت را به زنی سپرده اند، فرمود: «گروهی که زنی بر آنان حکومت کند ، به راه نجات ، رهنمون نخواهند شد».۶ / ۸کشتن مخالفان۵۸۷۴.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :تاریخ الطبریـ به نقل از زُهْری ـ: طلحه و زبیر برای سخنرانی به پا خاستند و گفتند: ای مردم بصره! از گناه خویش توبه می کنیم! ما خواستیم امیر المؤمنینْ عثمان [ از راهی که در پیش گرفته بود]، بازگردد و قصد کشتنش را نداشتیم؛ ولی مردمان نادان بر خردمندانْ غلبه کردند و او را کُشتند.

مردم به طلحه گفتند: ای ابو محمّد! نامه هایت که نزد ما می آمد ، غیر از این بود.

زبیر گفت: آیا از من نامه ای درباره عثمان به شما رسیده است؟

آن گاه ، داستان کشته شدن عثمان و آنچه را که بر سرش آمد ، بیان کرد و از علی علیه السلام عیبجویی نمود. مردی از طایفه عبد القیس در برابر زبیر به پا خاست و گفت: ای مرد! ساکت شو تا سخن بگوییم.

عبد اللّه بن زبیر گفت: تو را چه به سخن گفتن؟!

مرد گفت : ای گروه مهاجران ! شما نخستین کسانی بودید که [ دعوت ]پیامبر خدا را اجابت نمودید . از این رو، فضیلتی دارید. سپس مردم به اسلام گرویدند، آن گونه که شما اسلام آوردید.

چون پیامبر خدا وفات کرد، با مردی از خودتان بیعت کردید. به خدا سوگند، در این باره با ما هیچ مشورتی نکردید؛ ولی ما هم پذیرفتیم و پیروی کردیم. خداوند عز و جل در حکومت آن مرد ، برای مسلمانان برکتی نهاد. او از دنیا رفت و مردی از شما را به عنوان جانشین به خلافت برگزید و باز هم با ما مشورت نکردید؛ ولی ما پذیرفتیم و تسلیم شدیم.

وقتی آن امیر از دنیا رفت ، حکومت را به شش نفر واگذار کرد . شما بدون مشورت با ما عثمان را انتخاب کردید و با او بیعت نمودید . سپس کارهای او را نپسندیدید و بدون مشورت با ما او را کُشتید. پس از آن، بدون مشورت با ما با علی علیه السلام بیعت کردید. اینک چرا بر او خُرده می گیرید تا با او بجنگیم؟ آیا از بیت المالْ چیزی را به خود اختصاص داده است؟ یا برخلاف حقْ رفتار کرده است؟ یا کاری انجام داده که شما را خوش نیامده است تا علیه او شما را همراهی کنیم؟ اگر جز این است، این کارها چیست؟

خواستند او را بِکُشند که طایفه اش مانع شدند . فردای آن روز بر او و همراهانش یورش بُردند و هفتاد مرد را به قتل رساندند.

.

۶ / ۹إعلامُ خَبَرِ احتِلالِ البَصرَةِ۵۸۷۱.امام صادق علیه السلام :تاریخ الطبری عن محمّد وطلحةـ فی ذِکرِ أصحابِ الجَمَلِ ـ: کَتَبوا إلی أهلِ الشّامِ بَما صَنَعوا وصاروا إلَیهِ : إنّا خَرَجنا لِوَضعِ الحَربِ ، وإقامَةِ کِتابِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ بِإِقامَةِ حُدودِهِ فِی الشَّریفِ وَالوَضیعِ وَالکَثیرِ وَالقَلیلِ ، حَتّی یَکونَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ هُوَ الَّذی یَرُدُّنا عَن ذلِکَ .

فَبایَعَنا خِیارُ أهلِ البَصرَةِ ونُجباؤُهُم ، وخالَفَنا شِرارُهُم ونُزّاعُهُم ، فَرَدّونا بِالسِّلاحِ وقالوا فیما قالوا : نَأخُذُ اُمَّ المُؤمِنینَ رَهینَةً ؛ أن أمَرَتهُم بِالحَقِّ وحَثَّتهُم عَلَیهِ .

فَأَعطاهُمُ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ سُنّةَ المُسلِمینَ مَرَّةً بَعدَ مَرَّةٍ ، حَتّی إذا لَم یَبقَ حَجَّةٌ ولا عُذرٌ استَبسَلَ قَتَلَةُ أمیرِ المُؤمِنینَ ، فَخَرَجوا إلی مَضاجِعِهِم ، فَلَم یَفلِت مِنهُم مُخبِرٌ إلّا حُرقوصَ بنَ زُهَیرٍ ، وَاللّهُ سُبحانَهُ مُقیدُهُ إن شاءَ اللّهُ . وکانوا کَما وَصَفَ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ . وإنّا نُناشِدُکُمُ اللّهَ فی أنفُسِکُم إلّا نَهَضتُم بِمِثلِ ما نَهَضنا بِهِ ، فَنَلقَی اللّهَ عَزَّ وجَلَّ وتَلقَونَهُ ، وقَد أعذَرنا وقَضَینَا الَّذی عَلَینا ...

وکَتَبوا إلی أهلِ الکوفَةِ بِمِثلِهِ . . . وکَتَبوا إلی أهلِ الیَمامَةِ . . . وکَتَبوا إلی أهلِ المَدینَةِ . ⁽¹⁾.

۶ / ۹ اعلام خبر اشغال بصره

۶ / ۹اعلام خبر اشغال بصره۵۸۷۲.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :تاریخ الطبریـ به نقل از محمّد و طلحه ، در گزارش اهل جمل ـ: آنان [ طی نامه ای ]به مردم شام ، کارها و اهداف خود را [ چنین] نوشتند:

ما برای فرو نشاندن جنگ و برپاداشتن کتاب خداوند عز و جل از مدینه خارج شدیم تا حدود الهی در میان افراد بالا دست و فرو دست ، چه بسیار باشند و چه کم ، به اجرا درآید [ و بر این راه ، ادامه می دهیم] تا خداوند ، ما را از آن باز دارد.

نیکان و بزرگان بصره با ما بیعت کردند و اشرار و اوباش به مخالفت با ما برخاستند و ما را با اسلحه به عقب راندند و [ نیز ]در ضمن سخنان خود [ و برای تهدید ما ]گفتند: ما اُمّ المؤمنین را به گروگان می گیریم تا آنان را به حقْ فرمان دهد و بر آن ، وا دارد.

خداوند ، روش مسلمانان را مکرّر به آنان گوشزد نمود، تا وقتی که عذر و بهانه ای باقی نمانْد . قاتلان امیر المؤمنین (عثمان) با اقدام به جنگ ، خود را در معرض هلاکت قرار دادند . آنان به خانه ها خزیدند و از خبررسانان آنها کسی جز حرقوص بن زهیر رهایی نیافت و خداوند سبحان ، او را به زنجیر خواهد کشید ـ إن شاء اللّه ـ و آنان ، همان گونه بودند که خداوند عز و جل توصیف کرده بود.

شما را به خداوند سوگند می دهیم که قیام کنید ، همان گونه که ما قیام کردیم . ما و شما، خداوند عز و جل را ملاقات خواهیم کرد . خداوند ، عذری بر ما باقی نگذارْد و آنچه بر عهده ما بود ، به انجام رسانیدیم.

مانند همین نامه را برای کوفیان و مردم یمامه و اهل مدینه نیز نوشتند.

.

۶ / ۱۰کِتابُ عائِشَةَ إلی حَفصَةَ۵۸۶۹.امام صادق علیه السلام :شرح نهج البلاغة عن أبی مخنف :لَمّا نَزَلَ عَلِیٌّ علیه السلام ذا قارٍ ، کَتَبَت عائِشَةُ إلی حَفصَةَ بِنتِ عُمَرَ : أمّا بَعدُ ؛ فَإِنّی اُخبِرُکِ أنَّ عَلِیّاً قَد نَزَلَ ذا قارٍ ، وأقامَ بِها مَرعوبا خائِفا لِما بَلَغَهُ مِن عُدَّتِنا وجَماعَتِنا ، فَهُو بِمَنزِلَةِ الأَشقَرِ ؛ إن تَقَدَّمَ عُقِرَ ، وإن تَأَخَّرَ نُحِرَ .

فَدَعَت حَفصَةُ جَوارِیَ لَها یَتَغَنَّینَ ویَضرِبنَ بِالدُّفوفِ ، فَأَمَرَتهُنَّ أن یَقُلنَ فی غِنائِهِنَّ :

مَا الخَبَرُ مَا الخَبَرُ ؟!

عَلِیٌّ فِی السَّفَرِ . کَالفَرَسِ الأَشقَرِ . إن تَقَدَّمَ عُقِرَ .

وإن تَأَخَّرَ نُحِرَ .

وجَعَلَت بَناتُ الطُّلَقاءِ یَدخُلنَ عَلی حَفصَةَ ، ویَجتَمِعنَ لِسَماع ذلِکَ الغِناءِ .

فَبَلَغَ اُمَّ کُلثومٍ بِنتَ عَلِیٍّ علیه السلام فَلَبِسَت جَلابیبَها ودَخَلَت عَلَیهِنَّ فی نِسوَةٍ مُتَنَکِّراتٍ ، ثُمَّ أسفَرَت عَن وَجهِها ، فَلَمّا عَرَفَتها حَفصَةُ خَجِلَت وَاستَرجَعَت .

فَقالَت اُمُّ کُلثومٍ : لَئِن تَظاهَرتُما عَلَیهِ مُنذُ الیَومِ لَقد تَظاهَرتُما عَلی أخیهِ مِن قَبلُ ، فَأَنزَلَ اللّهُ فیکُما ما أنزَلَ .

فَقالَت حَفصَةُ : کُفّی رَحِمَکِ اللّهُ ! وأمَرَت بِالکِتابِ فَمُزِّقَ، وَاستَغفَرَتِ اللّهَ . ⁽¹⁾.

۶ / ۱۰ نامه عایشه به حفصه

۶ / ۱۰نامه عایشه به حفصه۵۸۶۹.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :شرح نهج البلاغةـ به نقل از ابو مخنف ـ: وقتی علی علیه السلام به سرزمین ذوقار رسید ، عایشه برای حفصه دختر عمر ، چنین نامه نوشت:

پس از حمد و سپاس خداوند؛ تو را خبر می دهم که علی به ذوقار آمده است و چون خبر جمعیت و نیروی ما بدو رسیده ، با ترس و وحشت در آن جا اقامت گزیده است. او به سان اسب سرخْ موی است . اگر جلو آید ، پی شود و اگر عقب نشیند ، کشته شود.

حفصه ، کنیزان خود را فراخواند تا برایش بخوانند و دف زنند و به آنان دستور داد که در آوازه خوانی خود ، این اشعار را بخوانند:

چه خبر ؟ چه خبر؟

علی در سفر است.

مانند اسب سرخْ مو

اگر جلو رود ، پی شود .

و اگر عقب نشیند ، کشته شود.

و دختران طُلَقا ⁽¹⁾، نزد حفصه می آمدند و برای شنیدن این آوازه خوانی اجتماع می کردند .

چون خبر به امّ کلثوم دختر علی علیه السلام رسید ، چادر به سر کرد و به همراه زنانی دیگر، به طور ناشناس ، نزد آنان رفت. سپس صورت خود را آشکار کرد.چون حفصه او را شناخت، خجالت کشید و «إنّا للّه وإنّا إلیه راجعون» بر زبان راند.

امّ کلثوم گفت: اگر شما دو تن (یعنی عایشه و حفصه) امروز علیه علی همدست شده اید، در گذشته نیز علیه برادرش (پیامبر خدا) همدست شدید و خداوند درباره شما آیاتی را نازل کرده است.

حفصه گفت: بس کن ، خدایت رحمت کند!

و دستور داد تا نامه را آوردند و پاره کردند و به درگاه خداوند، استغفار نمود.

.

. .

. .

الفصل السابع : من ذی قار إلی البصرة۷ / ۱أخذُ البَیعَةِ عَلی مَن حَضَرَ۵۸۶۵.امام صادق علیه السلام :الإرشاد عن ابن عبّاس :لَمّا نَزَلَ [الاِءمامُ عَلِیٌّ علیه السلام ]بِذی قارٍ أخَذَ البَیعَةَ عَلی مَن حَضَرَهُ ، ثُمَّ تَکَلَّمَ فَأَکثَرَ مِنَ الحَمدِ للّهِِ وَالثَّناءِ عَلَیهِ وَالصَّلاةِ عَلی رَسولِ اللّهِ، صلی الله علیه و آله ثُمَّ قالَ :

قَد جَرَت اُمورٌ صَبَرنا عَلَیها ـ وفی أعیُنِنَا القَذی ـ تَسلیما لِأَمرِ اللّهِ تَعالی فیمَا امتَحَنَنا بِهِ رَجاءَ الثَّوابِ عَلی ذلِکَ ، وکانَ الصَّبرُ عَلَیها أمثَلَ مِن أن یَتَفَرَّقَ المُسلِمونَ وتُسفَکَ دِماؤُهُم .

نَحنُ أهلُ بَیتِ النُّبُوَّةِ ، وأحَقُّ الخَلقِ بِسُلطانِ الرِّسالَةِ ، ومَعدِنُ الکَرامَةِ الَّتِی ابتَدَأَ اللّهُ بِها هذِهِ الاُمَّةَ .

وهذا طَلحَةُ وُالزُّبَیرُ لَیسا مِن أهلِ النُّبُوَّةِ ولا مِن ذُّرِّیَّةِ الرَّسولِ ، حینَ رَأَیا أنَّ اللّهَ قَد رَدَّ عَلَینا حَقَّنا بَعدَ أعصُرٍ ، فَلَم یَصبِرا حَولاً واحِدا ولا شَهرا کامِلاً حَتّی وَثَبا عَلی دَأبِ الماضینَ قَبلَهُما ، لِیَذهَبا بِحَقّی ، ویُفَرِّقا جَماعَةَ المُسلِمینَ عَنّی . ثُمَّ دَعا عَلَیهِما . ⁽¹⁾.

فصل هفتم : از ذو قار تا بصره

۷ / ۱ بیعت گرفتن از حاضران

فصل هفتم : از ذو قار تا بصره۷ / ۱بیعت گرفتن از حاضران۵۸۶۴.الإمامُ علیٌّ علیه السلام ( ـ فی وصیَّتِهِ إلی ابنِهِ الحسنِ علیه السلام ـ ) الإرشادـ به نقل از ابن عبّاس ـ: چون [ امام علی علیه السلام ]به سرزمین ذو قار ⁽¹⁾رسید،از کسانی که به همراهش حضور داشتند، بیعت گرفت . سپس سخن گفت و بسیار حمد و ستایش الهی کرد و بر پیامبر خدا درود فرستاد.سپس فرمود:

«حوادثی گذشت که ما از روی تسلیم بودن به فرمان خداوند متعال ، در آزمایش هایی که ما را بدان آزمود و از روی امیدواری به پاداش ، بر آنها صبر کردیم ـ در حالی که در چشمانمان خار بود ـ ، و شکیبایی بر این حوادث ، بهتر از پراکندگی مسلمانان و ریخته شدن خون هایشان بود.

ما خاندان پیامبری هستیم که سزاوارترینِ مرد بود به رسالت و سرچشمه کرامتی که خداوند ، بدین امّتْ ارزانی داشت . این طلحه و زبیر ، نه از خاندان پیامبرند و نه از نسل پیامبر صلی الله علیه و آله . چون دیدند که پس از سال های سال ، خداوندْ حقوقمان را به ما بازگردانْد، یک سال و [ بلکه ]یک ماه کاملْ تحمّل نکردند و به شیوه پیشینیانِ خود رو کردند تا حقّ مرا پایمال کنند و مسلمانان را از اطراف من پراکنده سازند».

آن گاه ، امام علیه السلام آن دو را نفرین نمود.

.

۷ / ۲خُطَبُ الإِمامِ بِذی قارٍ۵۸۶۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نهج البلاغةـ فی ذِکرِ خُطبَةٍ لَهُ علیه السلام عِندَ خُروجِهِ لِقتالِ أهلِ البَصرَةِ ـ: قالَ عَبدُ اللّهِ بنُ عَبّاسٍ : دَخَلتُ عَلی أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام بِذی قارٍ وهُوَ یَخصِفُ نَعلَهُ ، فَقالَ لی : ما قیمَةُ هذَا النَّعلِ ؟ فَقُلتُ : لا قیمَةَ لَها ! فَقالَ علیه السلام : وَاللّهِ لَهِیَ أحَبُّ إلَیَّ مِن إمرَتِکُم، إلّا أن اُقیمَ حَقّا أو أدفَعَ باطِلاً . ثُمَّ خَرَجَ فَخَطَبَ النّاسَ فَقالَ :

إنَّ اللّهَ بَعَثَ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله ولَیسَ أحَدٌ مِنَ العَرَبِ یَقرَأُ کِتابا ولا یَدّعی نُبُوَّةً ، فَساقَ النّاسَ حَتّی بَوَّأَهُم محَلَّتَهُم وبَلَّغَهُم مَنجاتَهُم ، فَاستَقامَت قَناتُهُم وَاطمَأَنَّت صَفاتُهُم .

أمَا وَاللّهِ ، إن کُنتُ لَفی ساقَتِها ⁽¹⁾حَتّی تَوَلَّت بِحَذافیرِها ، ما عَجَزتُ ولا جَبُنتُ ، وإنَّ مَسیری هذا لِمِثلِها ، فَلَأَنقُبَنَّ الباطِلَ حَتّی یَخرُجَ الحَقُّ مِن جَنبِهِ .

ما لی ولِقُرِیشٍ ! وَاللّهِ ، لَقَد قاتَلتُهُم کافرینَ ولَاُقاتِلَنَّهُم مَفتونینَ ، وإنّی لَصاحِبُهُم بِالأَمسِ کَما أنَا صاحِبُهُمُ الیَومَ ! وَاللّهِ ما تَنقِمُ مِنّا قُرَیشٌ إلّا أنَّ اللّهَ اختارَنا عَلَیهِم ، فَأَدخَلناهُم فی حَیِّزِنا، فکانوا کَما قالَ الأَوَّلُ :

أدَمتَ لَعَمری شُربَکَ المَحضَ صابِحاً

وأکلَکَ بِالزُّبدِ المُقَشَّرَةَ البُجرا ونَحنُ وَهَبناکَ العَلاءَ ولَم تَکُن

عَلِیّا وحُطنا حَولَکَ الجُردَ وَالسُّمرا ⁽²⁾۵۸۶۳.بحار الأنوار عن ربیعةِ بنِ کعبٍ :شرح نهج البلاغة عن زید بن صوحان:شَهِدتُ عَلِیّا علیه السلام بِذی قارٍ وهُوَ مُعتَمٌّ بِعِمامَةً سَوداءَ مُلتَفٌّ بِساجٍ یَخطُبُ، فَقالَ فی خُطبَةٍ :... قَد عَلِمَ اللّهُ سُبحانَهُ أنّی کُنتُ کارِها لِلحُکومَةِ بَینَ اُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ، ولَقَد سَمِعتُه یَقولُ : «ما مِن والٍ یَلی شَیئا مِن أمرِ اُمَّتی إلّا اُتِیَ بِهِ یَومَ القِیامَةِ مَغلولَةً یَداهُ إلی عُنُقِهِ عَلی رُؤوسِ الخَلائِقِ ، ثُمَّ یُنشَرُ کِتابُهُ ، فَإِن کانَ عادِلاً نَجا ، وإن کانَ جائِرا هَوی» .

حَتَّی اجتَمَعَ عَلَیَّ مَلَؤُکُم ، وبایَعَنی طَلحَةُ وَالزُّبَیرُ ، وأنَا أعرِفُ الغَدرَ فی أوجُهِهِما ، وَالنَّکثَ فی أعیُنِهِما ، ثُمَّ استَأذَنانی فِی العُمرَةِ ، فَأَعلَمتُهُما أن لَیسَ العُمرَةَ یُریدانِ ، فَسارا إلی مَکَّةَ وَاستَخَفّا عائِشَةَ وخَدَعاها ، وشَخَصَ مَعَهُما أبناءُ الطُّلَقاءِ ، فَقَدِمُوا البَصرَةَ ، فَقَتَلوا بِهَا المُسلِمینَ ، وفَعَلوا المُنکَرَ . ویا عَجَبا لِاستِقامَتِهِما لِأَبی بَکرٍ وعُمَرَ وَبغیِهِما عَلَیَّ ! وهُما یَعلَمانِ أنّی لَستُ دونَ أحَدهِمِا ، ولَو شِئتُ أن أقولَ لَقُلتُ ، ولَقَد کانَ مُعاوِیَةُ کَتَبَ إلَیهِما مِنَ الشّامِ کِتابا یَخدَعُهُما فیهِ ، فَکَتَماهُ عَنّی ، وخَرَجا یوهِمانِ الطَّغامَ ⁽³⁾أنَّهُما یَطلُبانِ بِدَمِ عُثمانَ .

وَاللّهِ ، ما أنکَرا عَلَیَّ مُنکَرا ، ولا جَعَلا بَینی وبَینَهُم نَصِفا ، ⁽⁴⁾وإنَّ دَمَ عُثمانَ لَمَعصوبٌ بِهِما ، ومَطلوبٌ مِنهُما .

یا خَیبَةَ الدّاعی ! إلامَ دَعا ؟ وبِماذا اُجیبَ ؟ وَاللّهِ ، إنَّهُما لَعَلی ضَلالَةٍ صَمّاءَ ، وجَهالَةٍ عَمیاءَ ، وإنَّ الشَّیطانَ قَد ذَمَّرَ لَهُما حِزبَهُ ، وَاستَجلَبَ مِنهُما خَیلَهُ ورَجِلَهُ ، لِیُعیدَ الجَورَ إلی أوطانِهِ ، وَیُردَّ الباطِلَ إلی نِصابِهِ .

ثُمَّ رَفَعَ یَدَیهِ ، فَقالَ :

اللّهُمَّ إنَّ طَلحَةَ وَالزُّبَیرَ قَطَعانی ، وظَلَمانی ، وألّبَا عَلَیَّ ، ونَکَثا بَیعَتی ، فَاحلُل ما عَقَدا ، وَانکُث ما أبرَما ، ولا تغفِر لَهُما أبَدا ، وأرِهِمَا المَساءَةَ فیما عَمِلا وأمَّلا ! ⁽⁵⁾.

۷ / ۲ سخنرانی های امام در ذو قار

۷ / ۲سخنرانی های امام در ذو قار۵۸۶۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نهج البلاغةـ در گزارش سخنرانی امام علیه السلام به هنگام بیرون رفتن برای پیکار با مردم بصره ـ: عبد اللّه ابن عبّاس گفت: در سرزمین ذو قار ، نزد امیرمؤمنان رفتم . او کفش هایش را وصله می زد. به من فرمود: «ارزش این کفش ، چه قدر است؟».

گفتم: ارزشی ندارد.

فرمود: «به خدا سوگند ، این برایم دوست داشتنی تر است از حکومت بر شما ، مگر آن که حقّی را به پا دارم یا باطلی را از میان بردارم» .

آن گاه بیرون رفت و برای مردم ، سخنرانی کرد و فرمود:

«به راستی که خداوند ، محمّد صلی الله علیه و آله را برانگیخت ، در آن زمان که هیچ یک از اعراب ، نه کتابی می خواندند و نه ادّعای پیامبری داشتند . او مردم را پیش بُرد تا آنان را به جایگاه خویش برنشانْد و به رستگاری رسانْد تا آن که کارشان استوار شد و جمعیتشان پایدار گردید.

بدانید! به خدا سوگند که من از پیشتازان پشتیبان سپاه او بودم تا [ لشکر جاهلیتْ ]پشت کرد[ و تار و مار شد]. نه ناتوانی نمودم و نه سُست گشتم و راه امروز من ، مانند آن روز است. باطل را چنان می شکافم که حق از پهلویش به در آید.

مرا با قریشْ چه کار؟ به خدا سوگند ، پیش تر با آنان در حال کفرشان پیکار نمودم و امروز ، در حالی که فریب خورده اند ، با آنان پیکار می کنم. به راستی که من دیروز ، هماورد آنان بودم ، چنان که امروز چنینم.

به خدا سوگند ، قریش از ما کینه ای ندارد ، جز آن که خداوند ، ما را بر آنان برگزید و ما آنان را در زمره خود آوردیم. آنان چنان بودند که شاعر جاهلی گفته است:

به جانم سوگند که پیوسته صبحگاهان ، شیر خالص

نوشیدی و سرشیر و خرمای بی هسته خوردی. ما این رتبه را به تو دادیم و تو بلند مرتبه نبودی

و ما در اطراف تو اسبان کوتاه مو و نیزه ها فراهم کردیم».۵۸۵۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شرح نهج البلاغةـ به نقل از زید بن صوحان ، از سخنرانی امام علی علیه السلام در سرزمین ذو قار ، در حالی که عمامه ای سیاه بر سر نهاده و ملحفه ای به خود پیچیده بود ـ: خداوند سبحان می دانست که من،حکومت در میان امّت محمّد صلی الله علیه و آله را خوش نمی داشتم؛ چرا که [ از پیامبر صلی الله علیه و آله ]شنیده بودم که می فرمود: «هیچ حاکمی ، کار امّت مرا به دست نمی گیرد ، جز آن که روز قیامت ، در حالی که دست هایش به گردنش بسته است، او را در حضور مردمان می آورند. پرونده اش گشوده می شود. اگر عدالت پیشه باشد ، نجات می یابد و اگر ستم پیشه باشد ، سقوط می کند».

تا آن که بزرگان شما به دور من گرد آمدند و طلحه و زبیر با من بیعت نمودند. من نیرنگ را در چهره آنان و پیمان شکنی را در چشمانشان می دیدم. سپس از من اجازه عمره خواستند و من به آنان فهماندم که قصد عمره ندارند. به سوی مکّه رفتند، عایشه را سبُک و خوار کردند و فریفتند. فرزندان طُلقا ، به همراه آنان حرکت کردند و وارد بصره شدند و مسلمانان را در آن جا کشتند و کارهای زشتی انجام دادند.

شگفتا از این که آنها در کنار ابو بکر و عمر به همکاری ایستادند ؛ ولی بر من ستم روا می دارند ، با آن که خود می دانند که من کم تر از آن دو نیستم! اگر می خواستم [ اسرارشان را ]بگویم ، می گفتم. معاویه از شام برایشان نامه ای نوشت و آن دو را با نامه فریب داد و آنها نامه را از من پنهان کردند. آن دو خروج کردند تا نابخردان را به این توهّم اندازند که خون عثمان را طلب می کنند.

به خدا سوگند که هیچ زشتی ای را در من سراغ نداشتند و میان من و خود ، عدالت و انصاف را حَکَم نکردند ، و به راستی که خون عثمان بر گردن آنهاست و می باید از آنان ستانده شود.

چه ناکام است این دعوت کننده! به سوی چه فرا می خوانَد؟ و چه پاسخی دریافت کرده است؟ به خدا سوگند ، آنان در یک گم راهیِ کَر کننده و نادانیِ کورکننده اند و به راستی که شیطان ، حزبش را برای آن دو برانگیخته و سواره و پیاده اش را به سوی آن فراخوانده است تا ستم را به جایش بازگردانَد و باطل را به حدّ نصاب خود برسانَد».

آن گاه دستانش را [ به نفرین] بلند کرد و گفت : «بار خدایا! طلحه و زبیر از من جدا شدند و به من ستم کردند و علیه من مجهّز شدند و بیعتم را شکستند. آنچه را بستند ، تو بِگُشا و آنچه را محکم کردند ، تو بشکَن و هیچ گاه آنان را مبخش ، و بدی را در آرزوها و کردارشان نشانشان ده!».

.

. .

. .

۵۸۵۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الإرشاد :مِن کَلامِهِ علیه السلام ـ وقَد نَهَضَ مِن ذی قارٍ مُتَوَجِّها إلَی البَصرَةِ ـ بَعدَ حَمدِ اللّهِ وَالثَّناءِ عَلیهِ وَالصَّلاةِ عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله :

أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ اللّهَ تَعالی فَرَضَ الجِهادَ وعَظَّمَهُ وجَعَلَهُ نُصرَةً لَهُ ، وَاللّهِ ، ما صَلَحَت دُنیا قَطُّ ولا دینٌ إلّا بِهِ ، وإنَّ الشَّیطانَ قَد جَمَعَ حِزبَهُ وَاستَجلَبَ خَیلَهُ، وشَبَّهَ فی ذلِکَ وخَدَعَ ، وقَد بانَتِ الاُمورُ وتَمَخَّضَت ، وَاللّهِ ما أنکَروا عَلَیَّ مُنکَرا ، ولا جَعَلوا بَینی وبَینَهُم نِصفا ، وإنَّهُم لَیَطلُبونَ حَقّا تَرَکوهُ ودَما هُم سَفَکوهُ ! ولَئِن کُنتُ شَرِکتُهُم فیهِ ، إنَّ لَهُم لَنَصیبَهُم مِنهُ ، ولَئِن کانوا وَلوهُ دونی فَما تَبِعتُهُ إلّا قِبَلَهُم ، وإنَّ أعظَمَ حُجَّتِهِم لَعَلی أنفُسِهِم ، وإنّی لَعَلی بَصیرَتی ما لُبِّسَت عَلَیَّ ، وإنَّها لَلفِئَةُ الباغِیَةُ، فیهَا الحُمّی وَالحُمَةُ ، ⁽¹⁾قَد طالَت هُلبَتُها ، ⁽²⁾وأمکَنَت دِرَّتُها ، ⁽³⁾یَرضَعونَ اُمّا فَطَمَت ، ویُحیونَ بَیعَةً تُرِکَت ؛ لِیَعودَ الضَّلالُ إلی نِصابِهِ .

ما أعتَذِرُ مِمّا فَعَلتُ ، ولا أتَبَرَّأُ مِمّا صَنَعتُ ، فَخَیَبَةً لِلدّاعی ومَن دَعا ، لَو قیلَ لَهُ : إلی مَن دَعواکَ ؟ وإلی مَن أجَبتَ ؟ ومَن إمامُک ؟ وما سُنَّتُهُ ؟ إذا لَزاحَ الباطِلُ عَن مَقامِهِ ، ولَصَمَتَ لِسانُهُ فَما نَطَقَ . وَایمُ اللّهِ ، لَأُفرِطَنَّ ⁽⁴⁾لَهُم حَوضا أنَا ماتِحُهُ ، ⁽⁵⁾لا یَصدُرونَ عَنهُ ولا یَلقَونَ بَعدَهُ رِیّا أبَدا ، وإنّی لَراضٍ بِحُجَّةِ اللّهِ عَلَیهِم وعُذرِهِ فیهِم ، إذ أنَا داعیهِم فَمُعذِرٌ إلَیهِم ، فَإِن تابوا وأقبَلوا فَالتَّوبَةُ مَبذولَةٌ وَالحَقُّ مَقبولٌ ، ولَیسَ عَلَی اللّهِ کُفرانٌ ، وإن أبَوا أعطَیتُهُم حَدَّ السَّیفِ وکَفی بِهِ شافِیا مِن باطِلٍ وناصِرا لِمُؤمِنٍ . ⁽⁶⁾.

۵۸۵۷.امام علی علیه السلام :الإرشاد:از سخنان علی علیه السلام ـ به هنگامی که از ذو قار به سمت بصره حرکت کرد ـ : پس از حمد و سپاس خداوند و درود بر پیامبر خدا . امّا بعد ؛ به راستی که خداوند ، جهاد را واجب کرد و آن را بزرگ شمرد و آن را سبب یاری خود قرار داد. به خدا سوگند که دین و دنیا ، جز با جهاد ، سامان نمی گیرد و به راستی که شیطان ، حزب خود را گِرد آورده است و لشکرش را فراهم آورده و در این کار ، شبهه انداخته و نیرنگ کرده است.

امور آشکار و خالص [ از ناخالص جدا] گشت. به خدا سوگند ، نه کار زشتی از من سراغ دارند ، نه انصاف را میان من و خود ، حکمفرما ساختند. به راستی آنان ، حقّی را می جویند که خود رهایش ساختند و خونی را طلب می کنند که خود ریختند. اگر من در آن کار با آنان شریک بودم، آنها نیز سهم دارند ، و اگر خودشان به تنهایی آن کار را انجام داده اند ، مسئولیتش نیز برگردن خودشان است و بزرگ ترین دلیلشان علیه خودشان است .

به راستی که من بر سر بینش خویش ایستاده ام و چیزی بر من مُشتَبَه نشده است. حقیقتاً آنان همان گروه طغیانگرند که سوزش و زهر در میان آنان است. مویشان بلند و شیرشان جاری است. از مادری شیر می خورند که شیرش خشکیده است و پیمانی متروک را زنده می کنند تا گم راهی را به جایش بازگردانند. ⁽¹⁾

من از آنچه کرده ام ، نه عذر می خواهم و نه بیزاری می جویم. فراخواننده و فراخوانده شده زیانکارند. اگر به وی گفته شود که : «به سوی چه کسی فرا می خوانی؟ و به چه کسی پاسخ می دهی؟ و پیشوایت کیست و روش او چیست؟»، در این هنگام است که باطل از جایش برکَنده می شود و سکوت می کند و زبانش بند می آید و سخن نمی گوید. به خدا سوگند ، برای آنان حوضی پُر خواهم ساخت که تنها خود از آن بنوشم! از آن ، نتیجه ای نمی گیرند و پس از آن ، هیچ گاه سیراب نخواهند شد.

به راستی که من به تمام بودن حجّت خدا بر آنها و معذور نبودن آنها در پیشگاه خدا ، خشنودم؛ چرا که من آنان را فرا خواندم و راه عذر و بهانه را برایشان بستم. اگر توبه کرده ، رو آورند ، راه توبه باز است و حق ، پذیرفته است و خداوند ، ناسپاس نیست ؛ ولی اگر سر باز زنند ، لبه شمشیر را نشانشان خواهم داد و آن، برای درمان باطل و یاری مؤمن، بس است . .

۵۸۶۰.عنه صلی الله علیه و آله :الإرشاد عن سلمة بن کهیل :لَمَّا التَقی أهلُ الکوفَةِ وأمیرُ المؤمِنینَ علیه السلام بِذی قارٍ رَحَّبوا بِهِ وقالوا : الحَمدُ للّهِِ الَّذی خَصَّنا بِجِوارِکَ وأکرَمَنا بِنُصرَتِکَ . فَقامَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام فیهِم خَطیبا فَحَمِدَ اللّهَ وأثنی عَلَیهِ ، ثُمَّ قالَ :

یا أهلَ الکوفَةِ ! إنَّکُم مِن أکرَمِ المُسلِمینَ وأقصَدِهِم تَقویما ، وأعدَلِهِم سُنَّةً ، وأفضَلِهِم سَهما فِی الإِسلامِ ، وأجوَدِهِم فِی العَرَبِ مُرَکَّبا ⁽¹⁾ونِصابا ، ⁽²⁾أنتُم أشَدُّ العَرَبِ وُدّا لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ولِأَهلِ بَیتِهِ ، وإنَّما جِئتُکُم ثِقَةً ـ بَعدَ اللّهِ ـ بِکُم لِلَّذی بَذَلتُم مِن أنفُسِکُم عِندَ نَقضِ طَلحَةَ والزُّبَیرِ وخَلعِهِما طاعَتی ، وإقبالِهِما بِعائِشَةَ لِلفِتنَةِ ، وإخراجِهِما إیّاها مِن بَیتِها حَتّی أقدَماهَا البَصرَةَ ، فَاستَغوَوا طَغامَها وغَوغاءَها ، مَعَ أنَّهّ قَد بَلَغَنی أنَّ أهل الفَضلِ مِنهُم وخِیارَهُم فِی الدّینِ قَدِ اعتَزَلوا وکَرِهوا ما صَنَعَ طَلحَةُ وَالزُّبَیرُ .

ثُمَّ سَکَتَ ، فَقالَ أهلُ الکوفَةِ : نَحنُ أنصارُکَ وأعوانُکَ عَلی عَدُوِّکَ ، ولَو دَعَوتَنا إلی أضعافِهِم مِنَ النّاسِ احتَسَبنا فی ذلِکَ الخَیرَ ورَجَوناهُ . ⁽³⁾۷ / ۳قُدومُ عُثمانَ بنِ حُنَیفٍ۵۸۵۷.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :تاریخ الطبری عن محمّد وطلحة :لَمّا نَزَلَ عَلِیٌّ الثَّعلَبِیَّةَ ⁽⁴⁾أتاهُ الَّذی لَقِیَ عُثمانُ بنُ حُنَیفٍ وحَرَسُهُ ، فَقامَ وأخبَرَ القَومَ الخَبَرَ وقالَ : اللّهُمَّ عافِنی مِمّا ابتَلَیتَ بِهِ طَلحَةَ وَالزُّبَیرَ مِن قَتلِ المُسلَمینَ وسَلِّمنا مِنهُم أجمَعینَ .

ولَمَّا انتَهی إلَی الاسادِ ⁽⁵⁾أتاهُ ما لَقِیَ حُکَیمُ بنُ جَبَلَةَ وقَتَلَةُ عُثمانَ بنِ عَفّانٍ ، فَقالَ : اللّهُ أکبَرُ، ما ینجینی مِن طَلحَةَ وَالزُّبَیرِ إذ أصابا ثَأرَهُما أو یُنجیهِما ! وقَرَأَ : «مَآ أَصَابَ مِن مُّصِیبَةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لَا فِی أَنفُسِکُمْ إِلَا فِی کِتَـبٍ مِّن قَبْلِ أَن نَّبْرَأَهَآ» ، ⁽⁶⁾وقالَ :

دَعا حُکَیمٌ دَعوَةَ الزِّماعِ

حَلَّ بِها مَنزِلَةَ النِّزاعِ

ولَمَّا انتَهَوا إلی ذی قارٍ انتهی إلَیهِ فیها عُثمانُ بنُ حُنَیفٍ ولَیسَ فی وَجهِهِ شَعَرٌ ، فَلَمّا رَآهُ عَلِیٌّ نَظَرَ إلی أصحابِهِ فَقالَ : اِنطَلَقَ هذا مِن عِندِنا وهُوَ شَیخٌ فَرَجَعَ إلَینا وهُوَ شابٌّ ! ⁽⁷⁾.

۷ / ۳ آمدن عثمان بن حنیف

۵۸۱۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الإرشادـ به نقل از سَلَمة بن کَهیل ـ: چون کوفیان با امیرمؤمنان در منطقه ذو قار به هم رسیدند ، به وی خوشامد گفته ، گفتند: سپاسْ خدا را که ما را به همراهی تو اختصاص داد و با یاری دادن به تو ، ما را گرامی داشت.

آن گاه امیرمؤمنان، برای سخنرانی در میانشان به پا خاست و سپاس و ثنای خداوند کرد و فرمود:

«ای کوفیان! به راستی که شما از گرامی ترینِ مسلمانان و میانه روترینِ آنان در خُلق و خوی ، و متعادل ترین آنها در سنّت ، و سهیم ترینِ آنها در اسلام و بهترینِ اعراب از جهت تبار و ریشه اید. شما علاقه مندترین اعراب به پیامبر صلی الله علیه و آله و خاندان او هستید.

همانا من با اطمینانی که پس از خداوند به شما دارم ـ به خاطر جانفشانی هایی که کردید ـ ، به سویتان آمده ام ، در این هنگام که طلحه و زبیر ، پیمان شکستند و از اطاعت من سر باز زدند، و آن هنگام که برای آشوب به عایشه روی آوردند و او را از خانه اش بیرون کشیدند و به بصره واردش ساختند و اراذل و اوباش بصره را فریفتند ؛ هر چند به من خبر رسید که مردمان بافضیلت آنها و برجستگانشان ، از کارهایی که طلحه و زبیر کردند ، دوری جستند و خود را کنار کشیدند» .

آن گاه سکوت کرد.

کوفیان گفتند: ما یاوران و یاران تو بر ضدّ دشمنت هستیم. اگر ما را به سوی لشکری چند برابر آنان نیز فرا خوانی، خیر آن را از سوی خداوند می دانیم و به حساب او می گذاریم و بدان ، امید داریم.۷ / ۳آمدن عثمان بن حنیف۵۸۱۶.امام صادق علیه السلام ( ـ نیز در پاسخ به همین پرسش ـ ) تاریخ الطبریـ به نقل از محمّد و طلحه ـ: چون علی علیه السلام در سرزمین ثَعلبیه ⁽¹⁾منزل کرد، مردی که عثمان بن حنیف و محافظان او را دیده بود،نزد علی علیه السلام آمد. [علی علیه السلام ]ایستاد و خبرها را با سپاهیان درمیان گذاشت و فرمود :

«بار خدایا ! ما را از کشتن مسلمانان که طلحه و زبیر را بدان گرفتار کردی ، سالم بدار و ما را از شرّ همه آنان، نجات بخش!».

وقتی علی علیه السلام به سرزمین اَساوِد ⁽²⁾رسید ، از سرنوشت حُکَیم بن جَبَله و قاتلان عثمان [ بن عفّان] خبر یافت و فرمود : «اللّه اکبر! اینک که طلحه و زبیر انتقام خود را گرفته اند ، چه چیز مرا از دست آنان نجات می بخشد ؟ یا آنها را [ از من ]نجات می دهد؟» .

سپس این آیه را تلاوت کرد : « «هیچ مصیبتی نه در زمین و نه در نفْس های شما نرسد، مگر آن که پیش از آن که آن را پدید آوریم، در کتابی است» » . و این بیت را خواند :

حُکَیم [ بن جبله] ، چونان فردی مصمّم ، دعوت کرد

و این دعوت ، او را به مرحله جان باختن کشانْد .

و چون به منطقه ذو قار رسیدند ، عثمان بن حنیف ، در حالی نزد او آمد که مو بر صورت نداشت. وقتی علی علیه السلام او را دید ، رو به یارانش کرده و فرمود: «این مرد ، پیر از پیش ما رفت و جوانْ نزد ما بازگشت!».

.

۵۸۱۷.امام صادق علیه السلام :الجمل :خَرَجَ ابنُ حُنَیفٍ حَتّی أتی أمیرَ المُؤمِنینَ علیه السلام وهُوَ بِذی قارٍ ، فَلَمّا نَظَرَ إلَیهِ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام ، وقَد نَکَّلَ بِهِ القَومُ ، بَکی وقالَ : یا عُثمانُ، بَعَثتُکَ شَیخا ألحی فَرَدّوکَ أمرَدَ إلَیَّ ! اللّهُمَّ إنَّکَ تَعلَمُ أنَّهُمُ اجتَرَؤوا عَلَیکَ وَاستَحَلّوا حُرُماتِکَ ، اللّهُمَّ اقتُلهُم بِمَن قَتَلوا مِن شیعَتی ، وعَجِّل لَهُمُ النَّقمَةَ بِما صَنَعوا بِخَلیفَتی . ⁽¹⁾۷ / ۴اِتِّباعُ الحَقِّ عِندَ قِیامِ الحَقِّ۵۸۲۰.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :نهج البلاغة :مِن کَلامِهِ علیه السلام فی وُجوبِ اتِّباعِ الحَقِّ عِندَ قِیامِ الحُجَّةِ کَلَّمَ بِهِ بَعضَ العَرَبِ ، وقَد أرسَلَهُ قَومٌ مِن أهلِ البَصرَةِ لَمّا قَرُبَ علیه السلام مِنها لِیَعلَمَ لَهُم مِنهُ حَقیقَةَ حالِهِ مَع أصحابِ الجَمَلِ لِتَزولَ الشُّبهَةُ مِن نُفوسِهِم ، فَبَیَّنَ لَهُ علیه السلام مِن أمرِهِ مَعَهُم ما عَلِمَ بِهِ أنَّهُ عَلَی الحَقِّ ، ثُمَّ قالَ لَهُ : بایِع .

فَقالَ : إنّی رَسولُ قَومٍ ، ولا اُحدِثُ حَدَثا حَتّی أرجِعَ إلَیهِم .

فَقالَ علیه السلام : أ رَأَیَت لَو أنَّ الَّذینَ وَراءَکَ بَعثوکَ رائِدا تَبتَغی لَهُم مَساقِطَ الغَیثِ ، فَرَجَعتَ إلَیهِم وأخبَرتَهُم عَنِ الکَلَأِ وَالماءِ ، فَخالَفوا إلی المَعاطِشِ وَالمَجادِبِ ، ما کُنتَ صانِعا ؟

قالَ : کُنتُ تارِکَهُم ومُخالِفَهُم إلَی الکَلَأِ وَالماءِ .

فَقالَ علیه السلام : فَامدُد إذا یَدَکَ .

فَقالَ الرَّجُلُ : فَوَاللّهِ مَا استَطَعتُ أن أمتَنِعَ عِندَ قِیامِ الحُجَّةِ عَلَیَّ ، فَبایَعتُهُ علیه السلام .

وَالرَّجُلُ یُعرَفُ بِکُلَیبٍ الجَرمِیِّ . ⁽²⁾.

۷ / ۴ پیروی از حق به هنگام برپا شدن آن

۵۸۲۱.عنه صلی الله علیه و آله ( ـ لِمَن قالَ لَهُ : اُحِبُّ أنْ یُستَجابَ دُعائی ) الجمل:عثمان بن حنیف [ از بصره] بیرون آمد تا در منطقه ذوقار به امیرمؤمنان رسید. وقتی امیر مؤمنان به وی نگاه کرد و دید که جملیانْ او را شکنجه داده اند ، با گریه فرمود:

«ای عثمان! من تو را پیرمردی با ریش فرستادم و اینک، تو را به شکل جوانی بی مو به من بازگردانده اند. بار خدایا! تو می دانی که آنان بر تو گستاخی کردند و حرمت هایت را شکستند. بارخدایا! در برابر هر یک از پیروان من که کشته اند ، آنان را بکش، و به خاطر آنچه با جانشین من [ در بصره] کردند ، عذاب را به زودی بر آنان بفرست!».۷ / ۴پیروی از حق به هنگام برپا شدن آن۵۸۱۹.بحار الأنوار :نهج البلاغةـ از گفتگوهای علی علیه السلام است درباره لزوم پیروی از حق ، به هنگامی که حجّت و برهان بر پا شود، و علی علیه السلام این سخنان را هنگامی که به بصره نزدیک شد تا موضع خود (با اصحاب جمل) را بیان دارد و شبهه را از ذهن بصریانْ دور کند ، با عربی در میان گذارد که او را گروهی از بصریان، نزد او فرستاده بودند ـ:

[ علی علیه السلام ] برای او وضعیت خود را با آنان (جملیان) به گونه ای روشن ساخت که آن مرد فهمید که امام علیه السلام بر حق است. سپس به او فرمود: «بیعت کن».

مرد عرب گفت: من فرستاده یک گروهم و کاری نخواهم کرد تا به سوی آنان بازگردم.

[ امام علی علیه السلام ] فرمود: «اگر گروهی که پشتِ سر تو هستند ، تو را فرستاده باشند تا سرزمینی را که باران در آن باریده ، بیابی و سپس ، نزد آنان بازگردی و از جایی پُر آب و علف به آنان خبر دهی و آنان مخالفت کنند و به سوی سرزمین خشک و بی آب روند ، تو چه می کنی؟».

گفت: با آنان مخالفت می کنم و به سوی جای پُر آب و علف می روم.

فرمود: «پس دستت را دراز کن».

آن مرد گفت: به خدا سوگند ، دیگر نتوانستم با [ این همه] اقامه حجّت و دلیل بر من ، از پذیرش حق ، امتناع ورزم. پس با علی علیه السلام بیعت کردم .

آن مرد ، کُلَیب جَرمی بود.

.

۵۸۲۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الجمل عن کُلَیبٍ :لَمّا قُتِلَ عُثمانُ ما لَبِثنا إلّا قَلیلاً حَتّی قَدِمَ طَلحَةُ وَالزُّبَیرُ البَصرَةَ ، ثُمَّ ما لَبِثنا بَعدَ ذلِکَ إلّا یَسیراً حَتّی أقبَلَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام فَنَزَلَ بِذی قارٍ ، فَقالَ شَیخانِ مِنَ الحَیِّ : اِذهَب بِنا إلی هذَا الرَّجُلِ فَنَنظُرُ ما یَدعو إلَیهِ ، فَلَمّا أتَینا ذا قارٍ قَدِمنا عَلی أذکَی العَرَبِ ، فَوَاللّهِ لَدَخَلَ عَلی نَسَبِ قَومی ، فَجَعَلتُ أقولُ : هُوَ أعلَمُ بِهِ مِنّی وأطوَعُ فیهِم .

فَقالَ : مَن سَیِّدُ بَنی راسِبٍ ؟

فَقُلتُ : فُلانٌ .

قالَ : فَمَن سَیِّدُ بَنی قُدامَةَ ؟

قُلتُ : فُلانٌ ، لِرَجُلٍ آخَرَ .

فَقالَ : أنتَ مُبَلِّغُهُما کِتابَینِ مِنّی ؟

قُلتُ : نَعَم .

قالَ : أفَلا تُبایِعونّی ؟

فَبایَعَهُ الشَّیخانِ اللَّذانِ کانا مَعی وتَوَقَّفتُ عَن بَیعَتِهِ . فَجَعَلَ رِجالٌ عِندَهُ قَد أکَلَ السُّجودُ وُجوهَهُم یَقولونَ : بایِع، بایِع .

فَقالَ علیه السلام : دَعُوا الرَّجُلَ .

فَقُلتُ : إنَّما بَعَثَنی قَومی رائِدا وساُنهی إلَیهِم ما رَأَیتُ ، فَإِن بایَعوا بایَعتُ ، وإنِ اعتَزَلُوا اعتَزَلتُ .

فَقالَ لی : أ رَأَیتَ لَو أنَّ قَومَکَ بَعثوکَ رائِدا فَرَأَیتَ رَوضَةً وغَدیرا ، فَقُلتَ : یا قَومی، النُّجعَةَ ⁽¹⁾النُّجعَةَ ! فَأَبَوا ، ما کُنتَ بِمُستَنجِحٍ ⁽²⁾بِنَفسِکَ ؟

فَأَخَذتُ بِإِصبَعٍ مِن أصابِعِهِ وقُلتُ : اُبایِعُکَ عَلی أن اُطیعَکَ ما أطَعتَ اللّهَ ، فَإِذا عَصَیتَهُ فَلا طاعَةَ لَکَ عَلَیَّ .

فَقالَ : نَعَم . وطَوَّلَ بِها صَوتَهُ ، فَضَرَبتُ عَلی یَدِهِ .

ثُمَّ التَفَتَ إلی مُحَمَّدِ بنِ حاطِبٍ ، وکانَ فی ناحِیَةِ القَومِ ، فَقالَ :

إذَا انطَلَقتَ إلی قَومِکَ فَأَبلِغهُم کُتُبی وقَولی .

فَتَحَوَّلَ إلَیهِ مُحَمَّدٌ حَتّی جَلَسَ بَینَ یَدَیهِ وقالَ : إنَّ قَومی إذا أتَیتُهُم یَقولونَ : ما یَقولُ صاحِبُکَ فی عُثمانَ ؟ فَسَبَّ عُثمانَ الَّذینَ حَولَهُ ، فرَأَیتُ عَلِیّا قَد کَرِهَ ذلِکَ حَتّی رَشَحَ جَبینُهُ وقالَ :

أیُّهَا القَومُ ! کُفّوا، ما إیّاکُم یَسأَلُ .

قال : فَلَم أبرَح عَنِ العَسکَرِ حَتّی قَدِمَ عَلی عَلِیٍّ علیه السلام أهلُ الکوفَةِ فَجَعَلوا یَقولونَ : نَری إخوانَنا مِن أهلِ البَصرَةِ یُقاتِلونَنا ، وجَعَلوا یَضحَکونَ ویَعجَبونَ ویَقولونَ : وَاللّهِ لَوِ التَقَینا لَتَعاطَینَا الحَقَّ ، کَأَ نَّهُم یَرَون أنَّهُم لا یَقتَتِلونَ .

وخَرَجتُ بِکِتابَی عَلِیٍّ علیه السلام فَأَتَیتُ أحَدَ الرَّجُلَینِ فَقَبِلَ الکِتابَ وأجابَهُ ، ودُلِلتُ عَلَی الآخَرِ ، وکانَ مُتَوارِیاً ، فَلَو أنَّهُم قالوا لَهُ : کُلَیبٌ ، ما أذِنَ لی ، فَدَخَلتُ عَلَیهِ ودَفَعتُ الکتابَ إلَیهِ وقُلتُ : هذا کِتابُ عَلِیٍّ، وأخبَرتُهُ الخَبَرَ وقُلتُ : إنّی أخبَرتُ عَلِیّاً أنَّکَ سَیِّدُ قَومِکَ . فَأَبی أن یَقبَلَ الکِتابَ ولَم یُجِبهُ إلی ما سَأَلَهُ وقالَ : لا حاجَةَ لِیَ الیَومَ فِی السُّؤدَدِ .

فَوَاللّهِ ، إنّی لَبِالبَصرَةِ ما رَجَعتُ إلی عَلِیٍّ حَتّی نَزَلَ العَسکَرُ ، ورَأَیتُ القَومَ الَّذینَ مَعَ عَلِیٍّ علیه السلام فَطَلَعَ القَومُ . ⁽³⁾.

۵۸۲۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ( ـ در پاسخ به کسی که عرض کرد : دوست دارم دعایم پذی ) الجملـ به نقل از کُلَیب جَرْمی ـ: چون عثمانْ کشته شد ، اندکی نگذشته بود که طلحه و زبیر ، وارد بصره شدند. پس از آن ، اندکی نگذشت که علی بن ابی طالب علیه السلام روی آورد و در ذو قار ، منزل گزید. دو پیرمرد از طایفه گفتند: ما را نزد این مرد بِبَر تا بنگریم به چه دعوت می کند.

وقتی وارد ذو قار شدیم ، دانستیم که بر باهوش ترینِ عربْ وارد شده ایم. به خدا سوگند ، اصل و نسب مرا می شناخت و من با خود می گفتم: او از من به تیره من داناتر است و در میان آنان مُطاع تر!

فرمود: «رئیس بنی راسب کیست؟».

گفتم: فلانی.

فرمود: «اکنون رئیس بنی قُدامه کیست؟» .

گفتم: فلانی؛ یعنی مردی دیگر.

فرمود: «تو دو نامه از آنان برای من داری؟».

گفتم: آری .

فرمود: «آیا با من بیعت نمی کنی؟» .

پس دو پیرمردی که با من بودند ، بیعت کردند و من ، خودداری کردم .

مردانی که نزد او بودند و سجده ، پیشانی آنها را ساییده بود ، پیوسته می گفتند: بیعت کن! بیعت کن!

فرمود: «او را رها کنید!» .

گفتم: قوم من ، مرا به عنوان خبررسان فرستاده اند و به زودی آنچه را دیده ام ، برایشان باز می گویم. اگر بیعت کردند ، من هم بیعت می کنم و اگر کناره گرفتند ، من هم کناره می گیرم.

به من فرمود: «به نظرت اگر قوم ، تو را به عنوان خبر آورنده فرستادند و تو باغ و آبشخوری یافتی و گفتی: ای قوم من! آب و علف ، این جاست ، و آنان [ از همراهیِ تو ]امتناع ورزیدند، آیا خود را نجات نمی دهی؟».

آن گاه ، انگشتی از انگشتان او را گرفتم و گفتم: با تو بیعت می کنم که تو را پیروی کنم تا زمانی که خدا را اطاعت می کنی و هرگاه نافرمانی خدا کردی ، دیگر اطاعتی از تو بر عهده من نباشد.

فرمود: «باشد» و صدایش را کشید .

پس دستم را بر دستش زدم [ و بیعت کردم].

آن گاه ، متوجّه محمّد بن حاطب شد که در گوشه جمعیت بود و فرمود: «وقتی به سوی قوم خود رفتی ، نامه و سخن مرا به آنان برسان».

محمّد ، نزد او آمد و در برابرش نشست و گفت: وقتی نزد قوم خود بازگردم ، خواهند گفت: نظر رئیس تو درباره عثمان چه بود؟

کسانی که در اطراف علی علیه السلام بودند ، عثمان را دشنام دادند . دیدم علی علیه السلام از این کار ، ناراحت شد و عَرَق بر پیشانی اش نشست و فرمود: «ای مردم! بس کنید! از شما که نمی پرسد».

[ می گوید:] از لشکرگاه بیرون نرفته بودم که کوفیان بر علی علیه السلام وارد شدند و می گفتند: «می بینیم که برادران بصری ما با ما پیکار می کنند» و پیوسته می خندیدند و خوش بودند و می گفتند: «به خدا سوگند ، اگر با آنان رویاروی شویم ، حق را خواهیم گرفت». گویا معتقد بودند که بصری ها پیکار نمی کنند.

من با دو نامه علی علیه السلام حرکت کردم و نزد یکی از آن دو مرد رفتم. او نامه را پذیرفت و پاسخ داد و نزد دیگری راهنمایی شدم؛ ولی او پنهان شده بود. اگر بدو می گفتند : کُلَیب [ آمده است] ، مرا نمی پذیرفت. [ به هر حال] نزد او رفتم و نامه را به وی دادم و گفتم: «این ، نامه علی است» و جریان را به وی گزارش دادم و گفتم: «من به علی علیه السلام گفته ام که تو رئیس قبیله ات هستی».

او از پذیرفتن نامه علی علیه السلام امتناع ورزید و به درخواست او پاسخ نگفت و گفت: امروز به ریاست ، نیازی ندارم.

به خدا سوگند که من در بصره بودم و به سوی علی علیه السلام بازنگشته بودم که سپاه رسید و کسانی را که با علی علیه السلام بودند ، دیدم. پس جمعیت رسید. .

. .

. .

تَعلیقٌتشیر الأکثریّة القریبة من الاتّفاق من النصوص التاریخیّة إلی أنّ عثمان بن حنیف قدم علی الإمام وهو فی ذی قار ، غیر أنّ بعض المصادر تذکر بأنّه قدم علیه حینما کان فی الرَّبَذة ⁽¹⁾. ویبدو أنّ القول الأوّل أقرب إلی الواقع ؛ لأنّ الإمام علیّا علیه السلام کان یلاحق أصحاب الجمل ، ولم تکن تفصله عنهم مسافة کبیرة . علما أنّ الإمام علیه السلام کان قد کتب من الرَّبَذة رسالة إلی عثمان بن حُنیف یُعلمه فیها بمسیر أصحاب الجمل صوب البصرة . ونظرا لبعد الرَّبَذة عن البصرة ، یُستبعد أن یکون الإمام توقّف هناک أکثر من شهر واحد ، بحیث یکون أصحاب الجمل قد ساروا نحو البصرة ، وبعد التصالح والقتال وحبس عثمان بن حنیف وإخراجه من الحبس ، ثمّ یکون عثمان قطع هذا الطریق الطویل والتحق بالإمام فی الرَّبَذة ! ولکنّ الإمام علیه السلام کان قد سار من الرَّبَذة ، وعندما کان فی ذی قار بانتظار قدوم مدد أهل الکوفة ، دخل علیه عثمان بن حنیف .

.

یادداشت

یادداشتبیشتر منابع تاریخی به این نکته اشاره دارند که عثمان بن حنیف ، در منطقه ذو قار بر علی علیه السلام وارد شد؛ ولی برخی منابع،دلالت دارند که او در منطقه رَبَذه نزد امام علیه السلام رفت. به نظر می رسد که سخن اوّل به واقعْ نزدیک تر است؛ زیرا امام علی علیه السلام در تعقیب جملیان بود و فاصله زیادی با آنان نداشت. با توجّه به این که امام علیه السلام از رَبَذه برای عثمان بن حنیفْ نامه ای نوشت و به وی خبر داد که لشکر جمل به سوی بصره در حرکت اند و با توجّه به دوری ربذه از بصره، بعید می نماید که امام علیه السلام در ربذه بیش از یک ماه توقّف کرده باشد، به گونه ای که جملیان به بصره رفته باشند و پس از مصالحه و پیکار و زندانی شدن عثمان بن حنیف و بیرون کردن او از زندان، عثمان، این راه طولانی را پیموده و در ربذه به امام علیه السلام پیوسته باشد؛ لیکن علی علیه السلام از ربذه حرکت کرد و هنگامی که در ذو قار به انتظارِ رسیدنِ نیروهای کوفه بود، عثمان بن حنیف بر او وارد شد.

.

۷ / ۵قُدومُ الإِمامِ إلَی البَصرَةِ۶۰۱۲.مطالب السؤول عنه علیه السلام :مروج الذهب عن المنذر بن الجارود :لَمّا قَدِمَ عَلِیٌّ علیه السلام البَصرَةَ دَخَلَ مِمّا یَلی الطَفَّ ـ إلی أن قالَ ـ : فَساروا حَتّی نَزَلُوا المَوضِعَ المَعروفَ بِالزّاوِیَةِ ، فَصَلّی أربَعَ رَکَعاتٍ ، وعَفَّرَ خَدَّیهِ عَلَی التُّرابِ ، وقَد خَالَطَ ذلِکَ دُموعَهُ ، ثُمَّ رَفَعَ یَدَیهِ یَدعو :

اللّهُمّ رَبَّ السَّمواتِ وما أظَلَّت، وَالأَرَضینَ وما أقَلَّت ، ورَبَّ العَرشِ العَظیمِ ، هذِهِ البَصرَةُ أسأَلُکَ مِن خَیرِها ، وأعوذُ بِکَ مِن شَرَّها ، اللّهُمَّ أنزِلنا فیها خَیرَ مُنزَلٍ وأنتَ خَیرُ المُنزِلینَ ، اللّهُمَّ إنّ هؤُلاءِ القَومَ قَد خَلَعوا طاعَتی وبَغَوا عَلَیَّ ونَکَثوا بَیعَتی ، اللّهُمَّ احقِن دِماءَ المُسلِمینَ . ⁽¹⁾۶۰۱۱.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الإرشادـ مِن کَلامِهِ علیه السلام حینَ دَخَلَ البَصرَةَ وجَمَعَ أصحابَهُ فَحَرَّضَهُم عَلَی الجِهادِ ـ:

عِبادَ اللّهِ ! اِنهَدوا ⁽²⁾إلی هؤُلاءِ القَومِ مُنشَرِحَةً صُدورُکُم بِقِتالِهِم ، فَإِنَّهُم نَکَثوا بَیعَتی وأخَرَجُوا ابنَ حُنَیفٍ عامِلی بَعدَ الضَّربِ المُبَرِّحِ وَالعُقوبَةِ الشَّدیدَةِ ، وقَتَلُوا السَّیابِجَةَ ، ⁽³⁾وقَتَلوا حُکیمَ بنَ جَبَلَةَ العَبدِیَّ، وقَتَلوا رِجالاً صالِحینَ ، ثُمَّ تَتَبَّعوا مِنهُم مَن نَجا یَأخُذونَهُم فی کُلِّ حائِطٍ وتَحتَ کُلِّ رابِیَةٍ ، ثُمَّ یَأتونَ بِهِم فَیَضرِبونَ رِقابَهُم صَبرا ! ما لَهُم قَاتَلَهُمُ اللّهُ أنّی یُؤفَکونَ ؟ !

اِنهَدوا إلَیهِم وکونوا أشِدّاءَ عَلَیهِم ، وَالقَوهُم صابِرینَ مُحتَسِبینَ ، تَعلَمونَ أنَّکُم مُنازِلوهُم ومُقاتِلوهُم ، وقَد وَطَّنتُم أنفُسَکُم عَلَی الطَّعنِ الدَّعسِیِّ ⁽⁴⁾والضَّربِ الطِّلَخفِیِّ ⁽⁵⁾ومُبارَزَةِ الأَقرانِ ، وأیُّ امرِئٍ مِنکُم أحَسَّ مِن نَفسِهِ رَباطَةَ جَأشٍ عِندَ اللِّقاءِ ، ورَأی مِن أحَدٍ مِن إخوانِهِ فَشَلاً ، فَلیَذُبَّ عَن أخیهِ الَّذی فُضِّلَ عَلَیهِ کَما یَذُبُّ عَن نَفسِهِ ، فَلَو شاءَ اللّهُ لَجَعَلَهُ مِثلَهُ . ⁽⁶⁾.

۷ / ۵ ورود امام به بصره

۷ / ۵ورود امام به بصره۶۰۰۸.امام صادق علیه السلام :مروج الذهبـ به نقل از مُنذر بن جارود ـ: ... علی علیه السلام از سَمت راهی که به طف می روند ، وارد بصره شد ... و حرکت کردند تا در مکانی که به «زاویه» معروف بود ، توقّف کردند . چهار رکعت نماز به جا آورد، گونه هایش را به خاک سایید و اشک هایش با خاک ، عجین شد. سپس دست هایش را بلند کرد و دعا نمود:

«بار خدایا! ای پروردگار آسمان ها و آنچه سایه افکنده ، و [ ای پروردگار ]زمین ها و آنچه بر دوش می کشد ، و ای پروردگار عرش بزرگ! این ، بصره است . از تو خیرهایش را می خواهم و از شرّش به تو پناه می بَرَم.

بار خدایا! ما را به بهترین صورت ، در آن فرود آر که تو بهترینِ فرود آورندگانی . بار خدایا! این گروه ، اطاعت مرا کنار نهادند و بر من ستم کردند و بیعتم را شکستند. بارخدایا! خون مسلمانان را خودت حفظ کن.۶۰۰۷.امام علی علیه السلام :الإرشادـ از سخن امام علی علیه السلام هنگامی که وارد بصره شد و یارانش را گِرد آورد و آنان را بر پیکار ، تشویق نمود ـ: ای بندگان خدا! برای جنگ با اینان برخیزید و در جنگ با اینها گشاده دل باشید؛ چرا که بیعتم را شکستند و عثمان بن حنیف ، کارگزار مرا ، پس از کتک زدن و شکنجه کردنِ بسیار ، بیرون راندند و سیاهان هندی را کُشتند. حُکَیم بن جبله را به قتل رساندند و مردانی صالح را کشتند . سپس در جستجوی هرکه نجات یافته بود ، رفتند و آنان را در پسِ هر دیوار و بلندی ای که بودند ، گرفتند و آوردند و با شکنجه و دست بسته ، گردن زدند. چه می خواهند؟ خداوند، آنان را بکُشد! کِی بازگردانده می شوند.

به سوی آنان حمله برید و بر آنان سخت گیرید و با شکیبایی و امید به ثواب الهی، با آنان رو در رو شوید. در حالی که می دانید شما هماوردان و جنگ کنندگان با آنهایید ، خود را برای سختْ نیزه زدن و محکمْ شمشیر کوبیدن بر آنان و هماوردجویی آماده سازید و هریک از شما که در خود به هنگام رودررویی قوّت قلبی احساس کرد و در برادرش سستی دید ، از برادرش حمایت کند ، چنان که از خود دفاع می کند. اگر خدا می خواست ، او را نیز به سان وی قرار می داد».

.

. .

. .

الفصل الثامن : جهود الإمام لمنع القتالعندما تحرّک الإمام أمیر المؤمنین علیه السلام مع قوّاته من ذی قار ، بعث صَعْصَعة بن صوحان إلی طلحة والزبیر وعائشة ، ومعه کتاب تحدّث فیه عن إثارتهم للفتنة ، وذکر فیه موقفهم الحاقد الماکر من عثمان بن حُنیف ، وحذّرهم من مغبّة عملهم ، وعاد صعصعة فأخبره قائلاً : «رَأَیتُ قَوما ما یُریدونَ إلّا قِتالَکَ» . ⁽¹⁾وتأهّبت قوّات الطرفین للحرب ، بید أنّ الإمام سلام اللّه علیه منع أصحابه من أن یبدؤوهم بقتال ، وحاول فی بادئ أمره أن یردع اُولی الفتنة عن الحرب . وإنّ حدیثه علیه السلام مع قادة جیش الجمل ، ومع الجیش نفسه یجلب الانتباه . ⁽²⁾وبذل قصاری جهوده فی سبیل المحافظة علی الهدوء ، والحؤول دون اشتعال نار الحرب ، فبعث إلی قادة الجیش رسائل یحثّهم فیها علی عدم الاصطدام ، ⁽³⁾ثمّ أوفد مبعوثیه للتفاوض معهم . ⁽⁴⁾ولمّا لم تثمر جهوده شیئا ، ذهب بنفسه إلیهم . ⁽⁵⁾ونلاحظ أنّ الإمام علیه السلام قد ترجم لنا فی تلک الرسائل والمحاورات شخصیّته وأبان عظیم قدره ، وأماط اللثام عن الموقف السابق الذی کان علیه مساعیر الحرب ، وتحدّث مرّة اُخری عن قتل عثمان وکیفیّته بدقّة تامّة ، وکشف أبعاد ذلک الحادث ، وأغلق علی مثیری الفتنة تشبّثهم بالمعاذیر الواهیة . ولمّا وجد ذلک عقیما وتأهّب الفریقان للقتال ، أوصی علیه السلام أصحابه بمَلْک أنفسهم والمحافظة علی الهدوء ، وقال : «لا تَعجَلوا حَتّی اُعذِرَ إلَی القَومِ . . .» . فقام إلیهم فاحتجّ علیهم فلم یجد عند القوم إجابة . وبعد اللتیا والتی ، بعث ابن عبّاس ثانیة من أجل التفاوض الأخیر ؛ لعلّه یردعهم عن الحرب ؛ ، لئلّا تُسفک دماء المسلمین هدرا ، بید أنّ القوم خُتم علی سمعهم ، فلم یصغوا إلی رسول الإمام ، کما لم یصغوا إلی الإمام علیه السلام من قبل . ⁽⁶⁾وقد کان لعائشة وعبد اللّه بن الزبیر خاصّة الدور الأکبر فی ذلک .

.

فصل هشتم : تلاش های امام برای جلوگیری از نبرد

اشاره

فصل هشتم : تلاش های امام برای جلوگیری از نبردهنگامی که امیرمؤمنان با سپاه خود از ذو قار حرکت کرد، صعصعة بن صوحان را به سوی طلحه، زبیر و عایشه فرستاد و با او نامه ای بود که در آن ، از فتنه انگیزی آنان سخن رفته بود و رفتار کینه جویانه و مزوّرانه آنان را نسبت به عثمان بن حنیف ، گوشزد می کرد و آنها را از عاقبت رفتارشان برحذر می داشت. صعصعه بازگشت و چنین گزارش داد: گروهی را دیدم که جز پیکار با تو ، چیزی نمی خواهند. نیروهای دو طرف ، برای پیکارْ آماده شدند ، در حالی که امام علی علیه السلام یارانش را از شروع پیکار ، منع می کرد و در آغاز ، تلاش داشت که فتنه جویان را از جنگ ، باز دارد. گفتگوهای امام علیه السلام با سران لشکر جمل و سپاهیان آن ، قابل توجّه است . او تمام سعی خود را در راه حفظ آرامش و جلوگیری از برافروخته شدن آتش جنگ به کار گرفت. از این رو ، نامه هایی به سران لشکر نوشت و آنان را بر به وجود نیامدن درگیری برانگیخت. سپس نمایندگانش را برای گفتگو نزد آنان فرستاد و چون تلاش هایش بی نتیجه ماند ، خودش نزد آنان رفت. امام علی علیه السلام در این نامه ها و گفتگوها ، از شخصیت خود ، پرده برداشت و بزرگی منزلت خویش را روشن ساخت و از مسائل پیشین ـ که شعله های جنگ از آنها افروخته شده بود ـ نقاب برکشید و بار دیگر از کشته شدن عثمان و چگونگی آن ، با دقّت تمام ، سخن گفت و از ابعاد آن حادثه پرده برداشت و راه چنگ زدن به بهانه های سُست را بر فتنه انگیزان بست. وقتی هم که این روشنگری ها را بی نتیجه یافت و هر دو گروه برای پیکار مهیّا شدند ، یارانش را به خویشتنداری و حفظ آرامش ، سفارش نمود و فرمود: «شتاب مکنید تا نزد آنان عذری داشته باشم». سپس به سوی آنان رفت و بر آنان احتجاج کرد؛ ولی پاسخی دریافت نکرد. پس از این همه ، ابن عبّاس را برای بارِ دوم ، جهت آخرین گفتگو به سوی آنان فرستاد تا شاید آنان را از جنگ باز دارد تا خون مسلمانان ریخته نشود ؛ ولی بر گوش های آنان مُهر زده شده بود و به سخن فرستاده امام علیه السلام گوش ندادند ، چنان که پیش از آن نیز چنین کرده بودند . در این کار ، بیشترین نقش را عایشه و عبد اللّه بن زبیر بازی کردند.

.

۸ / ۱رَسائِلُ الإِمامِ إلی رُؤَساءِ الفِتنَةِ۶۰۰۸.الإمامُ الصادقُ علیه السلام :الأخبار الطوال :أقامَ عَلِیٌّ رضی الله عنه ثَلاثَةَ أیّامٍ یَبعَثُ رُسُلَهُ إلی أهلِ البَصرَةِ ، فَیَدعوهُم إلَی الرُّجوعِ إلَی الطّاعَةِ وَالدُّخولِ فِی الجَماعَةِ ، فَلَم یَجِد عِندَ القَومِ إجابَةً . ⁽¹⁾۶۰۰۷.عنه علیه السلام :الجمل :لَمّا سارَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام مِن ذی قارٍ قَدَّمَ صَعصَعَةَ بنَ صوحانَ بِکِتابٍ إلی طَلحَةَ وَالزُّبَیرِ وعَائِشَةَ ، یُعَظِّمُ عَلَیهِم حُرمَةَ الإِسلامِ ، ویُخَوِّفُهُم فیما صَنَعوهُ ، ویَذکُرُ لَهُم قَبیحَ مَا ارتَکَبوهُ مِن قَتلِ مَن قَتَلوا مِنَ المُسلِمینَ ، وما صَنَعوا بِصاحِبِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله عُثمانَ بنِ حُنَیفٍ ، وقَتلِهِمُ المُسلِمینَ صَبرا ، ویَعِظُهُم ویَدعوهُم إلَی الطّاعَةِ .

قالَ صَعصَعَةُ : فَقَدِمتُ عَلَیهِم فَبَدَأتُ بِطَلحَةَ فَأَعطَیتُهُ الکِتابَ وأدَّیتُ إلَیهِ الرِّسالَةَ ، فَقالَ : الآنَ ؟ ! حینَ عَضَّتِ ابنَ أبی طالِبٍ الحَربُ یَرفُقُ لَنا !

ثُمَّ جِئتُ إلَی الزُّبَیرِ فَوَجَدتُهُ ألیَنَ مِن طَلحَةَ ، ثُمَّ جِئتُ إلی عائِشَةَ فَوَجَدتُها أسرَعَ النّاسِ إلَی الشَّرِّ ، فَقالَت : نَعَم قَد خَرَجتُ لِلطَّلَبِ بِدَمِ عُثمانَ ، وَاللّهِ لِأَفعَلَنَّ وأفعَلَنَّ !

فَعُدتُ إلی أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام فَلَقیتُهُ قَبلَ أن یَدخُلَ البَصرَةَ ، فَقالَ :

ما وَراءَکَ یا صَعصَعَةُ ؟

قُلتُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، رَأَیتُ قَوما ما یُریدونَ إلّا قِتالَکَ !

فَقالَ : اللّهُ المُستَعانُ .

ثُمَّ دَعا عَبدَ اللّهِ بنَ عَبّاسٍ فَقالَ : اِنطَلِق إلَیهِم فَناشِدهُم وذَکِّرهُمُ العَهدَ الَّذی لی فی رِقابِهِم . ⁽²⁾.

۸ / ۱ نامه های امام به سران فتنه

۸ / ۱نامه های امام به سران فتنه۶۰۰۴.عنه علیه السلام :الأخبار الطوال:عـلـی علیه السلام سـه روز صـبر کـرد و نمایندگانش را به سوی مردم بصره [ که در پی جملیان رفته بودند ]می فرستاد و آنان را به بازگشت به اطاعت خویش و همراهی با جمعیت مسلمانانْ فرا می خواند ؛ ولی از آنان پاسخی دریافت نکرد.۶۰۰۳.عنه علیه السلام :الجمل:وقتی امیرمؤمنان از ذو قار حرکت کرد ، صعصعة بن صوحان را با نامه ای نزد طلحه ، زبیر و عایشه فرستاد [ و در آن] ، حرمت اسلام را برایشان بزرگ شمرد و آنان را از عاقبت کارهایی که می کنند ، ترساند و زشتی کارهایی را که مرتکب شدند (کارهایی مثل: کشتن مسلمانان و آنچه با صحابی پیامبر صلی الله علیه و آله ، عثمان بن حنیف انجام داده بودند و کشتن مسلمانان با شکنجه) به آنان گوشزد کرد، آنان را موعظه نمود و به اطاعت ، فرا خواند.

صعصعه می گوید: بر آنان وارد شدم . نخست ، نزد طلحه رفتم . نامه را به وی دادم و پیام را رساندم که او گفت: اینک؟! حال که جنگ، پسر ابو طالب را در تنگنا قرار داد، با ما نرمی می کند؟!

سپس نزد زبیر آمدم و او را نرم خوتر از طلحه یافتم. سپس نزد عایشه رفتم . او را در رسیدن به شر، از همه شتابنده تر یافتم. آن گاه عایشه گفت: آری، برای خونخواهی عثمانْ قیام کرده ام و به خدا سوگند که به یقین و به طور حتم ، چنین خواهم کرد!

به سوی امیرمؤمنان بازگشتم و پیش از ورود به بصره ، او را ملاقات کردم . فرمود: «چه خبر ، ای صعصعه؟».

گفتم: ای امیر مؤمنان! گروهی را دیدم که جز پیکار با تو، چیزی نمی خواهند.

فرمود: «خداوند ، یاری رسان است» .

آن گاه عبد اللّه بن عباس را خواست و فرمود: «نزد آنان برو و با آنان گفتگو کن و پیمانی را که بر عهده دارند ، به آنان یادآوری کن».

.

۶۰۰۲.عنه علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ مِن کِتابٍ لَهُ إلی طَلحَةَ وَالزُّبَیرَ ـ: أمّا بَعدُ ، فَقَد عَلِمتُما وإن کَتَمتُما ، أنّی لَم اُرِدِ النّاسَ حَتّی أرادونی ، ولَم اُبایِعُهم حَتّی بایَعونی . وإنَّکُما مِمَّن أرادَنی وبایَعَنی ، وإنَّ العامَّةَ لَم تُبایِعنی لِسلطانٍ غالِبٍ ، ولا لِعَرَضٍ حاضِرٍ ، فَإِن کُنتُما بایَعتُمانی طائِعَینِ ، فَارجِعا وتوبا إلَی اللّهِ مِن قَریبٍ ، وإن کُنتُما بایَعتُمانی کارِهَینِ ، فَقَد جَعَلتُما لی عَلَیکُمَا السَّبیلَ بِإِظهارِکُما الطّاعَةَ ، وإسرارِکُمَا المَعصِیَةَ . ولَعَمری ، ما کُنتُما بِأَحَقِّ المُهاجِرینَ بِالتَّقِیَّةِ وَالکِتمانِ ، وإنَّ دَفعَکُما هذَا الأَمرَ مِن قَبلِ أن تَدخُلا فیهِ ، کانَ أوسَعَ عَلَیکُما مِن خُروجِکُما مِنهُ بَعدَ إقرارِکُما بِهِ .

وقَد زَعَمتُما أنّی قَتَلتُ عُثمانَ ، فَبَینی وبَینَکُما مَن تَخَلَّفَ عَنّی وعَنکُما مِن أهلِ المَدینَةِ ، ثُمَّ یُلزَمُ کُلُّ امرِی ءٍ بِقَدرِ مَا احتَمَلَ . فَارجِعا أیُّهَا الشَّیخانِ عَن رَأیِکُما ، فَإِنَّ الآنَ أعظَمَ أمرِکُمَا العارُ ، مِن قَبلِ أن یَتَجَمَّعَ العارُ وَالنّارُ ، وَالسَّلامُ . ⁽¹⁾.

۶۰۰۱.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلامـ از نامه اش به طلحه و زبیر ـ: پس از حمد و سپاس خداوند ؛ شما دو نفر می دانید ـ گرچه کتمان می کنید ـ که من سراغ مردم نرفتم ؛ بلکه آنان مرا خواستند ، و من با آنان بیعت نکردم تا آن که آنان با من بیعت نمودند ، و شما دو تن ، از کسانی بودید که مرا خواستید و با من بیعت کردید.

مردم به خاطر قدرت برتر یا ثروت آماده با من بیعت نکردند. پس اگر شما از روی رضایت با من بیعت کردید ، زود برگردید و به درگاه خدا توبه کنید ، و اگر از روی ناخشنودی با من بیعت کردید ، شما با آشکار داشتن فرمانبرداری و پنهان کردن نافرمانی خود ، راه بازخواست را برای من باز گذاردید.

به جانم سوگند که شما از دیگر مهاجران ، سزاوارتر به تقیّه و کتمان نبودید. به راستی که کنار گذاردن من از حکومت ، پیش از آن که در آن وارد شوید ، برای شما آسان تر از این بود که پس از اقرار به آن ، بخواهید از آن بیرون روید.

ادّعا می کنید که من عثمان را کشته ام. پس میان من و شما کسی از مردم مدینه را به داوری خوانید که نه هوادار من باشد و نه طرفدار شما . آن گاه ، هرکس به اندازه ای که در آن کار دخالت داشته ، مسئولیت بر گردن گیرد .

پس ای دو بزرگوار! از تصمیم خود بازگردید که اکنون ، بزرگ ترین چیزی که دامنگیر شما می شود ، ننگ است، پیش از آن که ننگ و آتش [ دوزخ] با هم جمع گردد. والسلام! .

۶۰۰۰.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلامـ فی کِتابِهِ إلی عائِشَةَ قَبلَ الحَربِ ـ: أمّا بَعدُ ، فَإِنَّکِ خَرَجتِ غاضِبَةً للّهِِ ولِرَسولِهِ ، تَطلُبینَ أمرا کانَ عَنکِ مَوضوعا ، ما بالُ النِّساءِ وَالحَربَ وَالإِصلاحَ بَینَ النّاسِ ؟! تُطالِبینَ بِدَمِ عُثمانَ ، ولَعَمری لَمَن عَرَّضَکِ لِلبَلاءِ ، وحَمَلَکِ عَلَی المَعصِیَةِ ، أعظَمُ إلَیکِ ذَنبا مِن قَتلَةِ عُثمانَ ! وما غَضِبتِ حَتّی أغضَبتِ ، وما هِجتِ حَتّی هَیَّجتِ ، فَاتَّقِی اللّهَ وَارجِعی إلی بَیتِکِ . ⁽¹⁾۸ / ۲إشخاصُ ابنِ عَبّاسٍ إلَی الزُّبَیرِ۵۹۹۷.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :البیان والتبیین عن عبد اللّه بن مصعب :أرسَلَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ رحمه اللهعَبدَ اللّهِ بنَ عَبّاسٍ لَمّا قَدِمَ البَصرَةَ فَقالَ لَهُ :

اِیتِ الزُّبَیرَ ولا تَأتِ طَلحَةَ؛ فَإِنَّ الزُّبَیرَ ألیَنُ ، وإنَّکَ تَجِدُ طَلحَةَ کَالثَّورِ عاقِصا ⁽²⁾قَرنَهُ ، یَرکَبُ الصُّعوبَةَ ویَقولُ : هِیَ أسهَلُ ! فَأقرِئهُ السَّلامَ ، وقُل لَهُ : یَقولُ لَکَ ابنُ خالِکَ : عَرَفتَنی بِالحِجازِ وأنکَرتَنی بِالعِراقِ ، فَما عَدا مِمّا بَدا لَکَ ⁽³⁾؟

قالَ : فَأَتَیتُ الزُّبَیرَ ، فَقالَ : مَرحَبا یَابنَ لُبابَةَ ، أزائِرا جِئتَ أم سَفیرا ؟ قُلتُ : کُلَّ ذلِکَ . وأبلَغتُهُ ما قالَ عَلِیٌّ .

فَقالَ الزُّبَیرُ: أبلِغهُ السَّلامَ وقُل لَهُ: بَینَنا وبَینَکَ عَهدُ خَلیفَةٍ، ودَمُ خَلیفَةٍ، واجتِماعُ ثَلاثَةٍ وَانفِرادُ واحِدٍ ، واُمٌّ مَبرورَةٌ ، ومُشاوَرَةُ العَشیرَةِ ، ونَشرُ المَصاحِفِ ، فَنُحِلُّ ما أحَلَّت ، ونُحَرِّمُ ما حَرَّمَت . ⁽⁴⁾.

۸ / ۲ فرستادن ابن عبّاس نزد زبیر

۵۹۹۶.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ در نامه اش به عایشه پیش از جنگ ـ: پس از حمد و سپاس خداوند ؛ تو از خانه ات بیرون آمدی ، در حالی که بر خدا و پیامبرش خشم گرفتی. کاری را می جویی که از عهده تو برداشته شده است. زنان را چه به جنگ و صلح در میان مردم؟!

تو خونخواه عثمان شده ای . به جانم سوگند ، کسانی که تو را در معرض این فتنه قرار دادند و تو را بر نافرمانی وا داشتند ، نزد تو گناهکارتر از قاتلان عثمان اند .

خشمگین نشدی تا این که [ دیگران را] به خشم درآوردی ، و به هیجان نیامدی تا آن که [ دیگران را] به هیجان انداختی . از خدا بترس و به خانه ات بازگرد.۸ / ۲فرستادن ابن عبّاس نزد زبیر۵۹۹۹.عنه صلی الله علیه و آله :البیان والتبیینـ به نقل از عبد اللّه بن مصعب ـ: هنگامی که علی بن ابی طالب علیه السلام وارد بصره شد، عبد اللّه بن عباس را فرستاد و بدو فرمود: «نزد زبیر برو ، نه طلحه ؛ زیرا زبیر نرم خوست و طلحه را چون گاوی خواهی یافت که شاخ های درهم پیچیده دارد، بر دشواری سوار می شود و می گوید که این ، آسان تر است. به وی (زبیر) سلام برسان و بگو: پسر دایی ات به تو می گوید : در حجاز ، مرا شناختی و در عراق ، مرا نمی شناسی؟! چه چیز تو را از آنچه آشکار بود ، بازگردانْد؟». ⁽¹⁾

ابن عبّاس می گوید: نزد زبیر آمدم . او گفت: خوش آمدی ، ای پسر لبابه ! برای دیدار آمده ای یا ابلاغ پیام؟

گفتم:«برای هر دو» و سخن علی علیه السلام را به وی ابلاغ کردم.

زبیر گفت: به وی سلام برسان و به او بگو: میان ما و تو ، پیمان خلیفه ای است و خون خلیفه ای ، و جمع سه نفره ای است و جدایی یک نفره ای ، و مادری نیکوکار و رایزنی با بستگان ، و باز شدن مُصحف ها. آنچه را تو حلال می شماری ، ما نیز حلال می شمریم و آنچه را تو حرام می دانی ، ما نیز حرام می دانیم.

.

۸ / ۳الاحتجاجاتُ عَلی عائِشَةَ۵۹۹۶.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :الفتوح :فَلَمّا کانَ مِنَ الغَدِ دَعا عَلِیٌّ رضی الله عنه زَیدَ ⁽¹⁾بنَ صوحانَ وعَبدَ اللّهِ بنَ عَبّاسٍ ، فَقالَ لَهُما : اِمضِیا إلی عائِشَةَ فَقولا لَها : أ لَم یَأمُرکِ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی أن تَقَرّی فی بَیتِکِ ؟ فَخُدِعتِ وَانخَدَعتِ ، وَاستُنفِرتِ فَنَفَرتِ ، فَاتَّقِی اللّهَ الَّذی إلَیهِ مَرجِعُکِ ومَعادُکِ ، وتوبی إلَیهِ فَإِنَّهُ یَقبَلُ التَّوبَةَ عَن عِبادِهِ ، ولا یَحمِلَنَّکِ قَرابَةُ طَلحَةَ وحُبُّ عَبدِ اللّهِ بنِ الزُّبَیرِ عَلَی الأَعمالِ الَّتی تَسعی بِکِ إلَی النّارِ .

قالَ : فَانطَلَقا إلَیها وبَلَّغاها رِسالَةَ عَلِیٍّ رضی الله عنه ، فَقالَت عائِشَةُ : ما أنَا بِرادَّةٍ عَلَیکُم شَیئا فَإِنّی أعلَمُ أنّی لا طَاقَةَ لی بِحُجَجِ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ ؛ فَرَجَعا إلَیهِ وأخبَراهُ بِالخَبَرِ . ⁽²⁾۵۹۹۵.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :تاریخ الطبری عن القاسم بن محمّد :أقبَلَ جارِیَةُ بنُ قُدامَةَ السَّعدِیُّ ، فَقالَ : یا اُمَّ المُؤمِنینَ ! وَاللّهِ ، لَقَتلُ عُثمانَ بنِ عَفّانَ أهوَنُ مِن خُروجِکِ مِن بَیتِکِ عَلی هَذا الجَمَلِ المَلعونِ عُرضَةً لِلسِّلاحِ ! إنَّهُ قَد کانَ لَکِ مِنَ اللّهِ سِترٌ وحُرمَةٌ ، فَهَتَکتِ سِترَکِ وأبَحتِ حُرمَتَکِ ، إنَّهُ مَن رأی قِتالَکِ فَإِنَّهُ یَری قَتلَکِ ، وإن کُنتِ أتَیتِنا طائِعَةً فَارجِعی إلی مَنزِلِکِ ، وإن کُنتِ أتَیتِنا مُستَکرَهَةً فَاستَعینی بِالنّاس . ⁽³⁾.

۸ / ۳ احتجاج هایی با عایشه

۸ / ۳احتجاج هایی با عایشه۵۹۹۲.امام علی علیه السلام :الفتوح:صبحگاهان ، علی علیه السلام زید بن صوحان و عبد اللّه بن عبّاس را فرا خواند و بدانان فرمود : «نزد عایشه بروید و به وی بگویید: آیا خداوند ـ تبارک و تعالی ـ به تو فرمان نداد که در خانه ات بنشینی؟ با تو حیله کرده اند و تو فریب خورده ای . تو را به راه انداختند و تو نیز به راه افتادی . از خدایی که بازگشت و مَعادت به سوی اوست ، بترس و به سویش توبه کن که او توبه را از بندگانش می پذیرد. مبادا خویشاوندی طلحه و علاقه به عبد اللّه بن زبیر ، به کارهایی وادارت کند که به سوی آتش کشانده شوی!».

آن دو نزد عایشه رفتند و پیام علی علیه السلام را به وی رساندند.

عایشه گفت: من چیزی در پاسخ شما نخواهم گفت ؛ زیرا می دانم در برابر استدلال های علی بن ابی طالب ، مرا قدرت پاسخ نیست.

آن دو بازگشتند و جریان را با علی علیه السلام در میان نهادند.۵۹۹۱.امام علی علیه السلام :تاریخ الطبریـ به نقل از قاسم بن محمّد ـ: جاریة بن قُدامه سعدی پیش آمد و گفت: ای اُمّ المؤمنین! به خدا سوگند ، کشته شدن عثمان بن عفّان ، ساده تر از بیرون آمدن تو از خانه و سوارشدن بر این شتر لعنتی و در برابر اسلحه ها قرار گرفتن است . تو از جانب خداوند ، حرمتی و حجابی داشتی؛ ولی حجاب خود را دریدی و حرمت خویش را شکستی. به راستی که هرکس جنگ با تو را روا بداند، کشتن تو را هم روا می داند. اگر با میل خود به سوی ما آمده ای ، به خانه ات بازگرد ، و اگر با اکراه آمده ای ، از مردمْ کمک بخواه.

.

۵۹۹۴.عنه علیه السلام :المحاسن والمساوئ عن الحسن البصری :إنَّ الأَحنَفَ بنَ قَیسٍ قالَ لِعائِشَةَ یَومَ الجَمَلِ : یا اُمَّ المُؤمِنینَ هَل عَهِدَ عَلَیکِ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله هذَا المَسیرَ ؟ قالَت : اللّهُمَّ لا . قالَ : فَهَل وجَدتِهِ فی شَیءٍ مِن کِتابِ اللّهِ جَلَّ ذِکرُهُ ؟ قالَت : ما نَقرَأُ إلّا ما تَقرَؤونَ . قالَ : فَهَل رَأَیتِ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله استَعانَ بِشَیءٍ مِن نِسائِهِ إذا کانَ فی قِلَّةٍ وَالمُشرِکونَ فی کَثرَةٍ ؟ قَالت : اللّهُمَّ لا . قالَ الأَحنَفُ : فَإِذا ما هُوَ ذَنبُنا ؟ ! ⁽¹⁾۵۹۹۳.عنه علیه السلام :فتح الباری عن الحسن :إنَّ عائِشَةَ أرسَلَت إلی أبی بَکرَةَ فَقالَ : إنَّکِ لَاُمٌّ ، وإنَّ حَقَّکِ لَعَظیمٌ ، ولکِن سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : لَن یُفلِحَ قَومٌ تَملِکُهُمُ امرَأَةٌ . ⁽²⁾۵۹۹۲.عنه علیه السلام :مروج الذهب :قامَ عَمّارُ بنُ یاسِرٍ بَینَ الصّفَّینِ فَقالَ : أیُّهَا النّاسُ ! ما أنصَفتُم نَبِیَّکُم حینَ کَفَفتُم عَقائِلَکُم فِی الخُدورِ وأبرَزتُم عَقیلَتَهُ لِلسُّیوفِ ، وعائِشَةُ عَلی جَمَلٍ فی هَودَجٍ مِن دُفوفِ الخَشَبِ قَد ألبَسوهُ المُسوحَ وجُلودَ البَقَرِ ، وجَعَلوا دونَهُ اللُّبودَ ، وقَد غُشِیَ عَلی ذلِکَ بِالدُّروعِ ، فَدَنا عَمّارٌ مِن مَوضِعِها ، فَنادی : إلی ماذا تَدعینَ ؟ قالَت : إلَی الطَّلَبِ بِدَمِ عُثمانَ ، فَقالَ : قاتَلَ اللّهُ فی هذَا الیَومِ الباغِیَ وَالطّالِبَ بِغَیرِ الحَقِّ ، ثُمَّ قالَ : أیُّهَا النّاسُ ! إنَّکُم لَتَعلَمونَ أیُّنَا المُمالِئُ فی قَتلِ عُثمانَ . ⁽³⁾۵۹۹۱.عنه علیه السلام :مجمع الزوائد عن سعید بن کوز :کُنتُ مَعَ مَولایَ یَومَ الجَمَلِ ، فَأَقبَلَ فارِسٌ فَقالَ : یا اُمَّ المُؤمِنینَ ! فَقالَت عائِشَةُ : سَلوهُ مَن هُوَ ؟ قیلَ : مَن أنتَ ؟ قالَ : أنَا عَمّارُ بنُ یاسِرٍ ، قالَت : قولوا لَهُ : ما تُریدُ ؟ قالَ : أنشُدُکِ بِاللّهِ الَّذی أنزَلَ الکِتابَ عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فی بَیتِکِ ، أ تَعلَمینَ أنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله جَعَلَ عَلِیّا وصِیّا عَلی أهلِهِ ، وفی أهلِهِ ؟ قالَت : اللّهُمَّ نَعمَ . قالَ : فَما لَکِ ؟ قالَت : أطلُبُ بِدَمِ عُثمانَ أمیرِ المُؤمِنینَ . قالَ : فَتَکَلَّمَ .

ثُمَّ جاءَ فَوارِسُ أربَعَةٌ فَهَتَفَ بِهِم رَجُلٌ مِنهُم . ثُمَّ قالَ : تَقولُ عائِشَةُ : ابنُ أبی طالِبٍ ورَبِّ الکَعبَةِ ، سَلوهُ مَن هُوَ ؟ ما یُریدُ ؟ قالوا : مَن أنتَ ؟

قالَ : أنَا عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ .

قالَت : سَلوهُ ما یُریدُ ؟

قالوا : ما تُریدُ ؟

قالَ : أنشُدُکِ بِاللّهِ الَّذی أنزَلَ الکِتابَ عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فی بَیتِکِ ، أ تَعلَمینَ أنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله جَعَلَنی وَصِیّا عَلی أهلِهِ ، وفی أهلِهِ ؟

قالَت : اللّهُمَّ نَعَم .

قالَ : فَما لَکِ ؟

قالَت : أطلُبُ بِدَمِ أمیرِ المُؤمِنینَ عُثمانَ !

قالَ : أرینی قَتَلَةَ عُثمانَ ! ! ثُمَّ انصَرَفَ وَالتَحَمَ القِتالُ . ⁽⁴⁾.

۵۹۹۰.امام علی علیه السلام :المحاسن والمساوئـ به نقل از حسن بصری ـ: اَحنف بن قیس در جنگ جمل به عایشه گفت:ای اُمّ المؤمنین! آیا پیامبر خدا این حرکت را به تو گوشزد کرده بود؟

عایشه گفت : نه به خدا!

پرسید:آیا آن را در جایی از کتاب خداوند متعال یافتی؟

گفت : ما چیزی جز آنچه شما می خوانید، نمی خوانیم.

پرسید: آیا سراغ داری که پیامبر خدا، آن هنگام که مسلمانان اندک بودند و مشرکانْ بسیار ، حتی در یک مورد از زنانش کمک بگیرد؟

گفت: نه به خدا!

احنف گفت: پس اینک گناه ما چیست؟!۵۹۸۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فتح الباریـ به نقل از حسن ـ: عایشه ، کسی را به سوی ابو بکره فرستاد. ابو بکره گفت: تو [ برای مؤمنانْ ]مادری و حقّت بزرگ است ؛ ولی شنیدم که پیامبر خدا می فرمود: «گروهی که زنی بر آنان حکم رانَد ، رستگار نمی شوند».۵۹۹۰.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :مروج الذهب:عمّار بن یاسر ، میان دو لشکر ایستاد و گفت: ای مردم! شما نسبت به پیامبرتان انصاف به خرج ندادید . همسران خود را در پرده نگاه داشتید و همسر او را در برابر شمشیرها قرار دادید.

عایشه بر روی شتر و در کجاوه ای سوار بود که کناره هایش از چوب بود و آن را با پَلاس و پوست گاو ، پوشانده بودند و روی آن ، نَمَد کشیده بودند و آن را با زره آهنین ، مجهّز ساخته بودند.

عمّار به وی نزدیک شد و بانگ برآورد: به چه چیزی فرا می خوانی؟

عایشه گفت: به خونخواهی عثمان.

عمّار گفت: خداوند ، همین امروز ، تجاوزپیشه و جوینده غیر حق را بکشد. ای مردم! به راستی که شما می دانید کدام یک از ما طرفدار کشتن عثمان بودیم.۵۹۸۹.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :مجمع الزوائدـ به نقل از سعید بن کُوز ـ: در جنگ جمل به همراه مولای خود بودم . سواره ای پیش آمد و گفت: ای اُمّ المؤمنین!

عایشه گفت: بپرسید او کیست .

گفته شد: کیستی؟

گفت: من عمّار بن یاسرم.

عایشه گفت: به وی بگویید: چه می خواهی؟

گفت: تو را به خداوندی که قرآن را در خانه تو بر پیامبر خدا نازل کرد، سوگند ، آیا می دانی که پیامبر خدا، علی علیه السلام را جانشین بر اهل خود و در میان اهلش قرار داد؟

عایشه گفت: آری به خدا!

عمّار گفت: پس چه می خواهی؟

عایشه گفت: خون امیر المؤمنین عثمان را می جویم .

[ راوی می گوید:] سپس [ عمّار با او] سخن گفت. آن گاه چهار اسبْ سوار دیگر آمدند. مردی از میان آنان بر آنها بانگ زد. عایشه گفت: به پروردگار کعبه سوگند که او پسر ابو طالب است! از او بپرسید که کیست و چه می خواهد.

گفتند: کیستی؟

فرمود : «من ، علی بن ابی طالبم» .

عایشه گفت: از او بپرسید که چه می خواهد .

گفتند: چه می خواهی؟

فرمود: «تو را به خدایی که قرآن را بر پیامبر خدا در خانه تو نازل کرد، سوگند ، آیا می دانی که پیامبر خدا مرا جانشین خویش بر اهل خود و در میان اهلش قرار داد؟» .

عایشه گفت: آری به خدا!

فرمود: «پس چه می خواهی؟»

عایشه گفت: از امیر المؤمنین عثمان ، خونخواهی می کنم.

فرمود: «قاتلان عثمان را نشانم ده!» .

سپس بازگشت و پیکار درگرفت. .

۵۹۸۸.بحار الأنوار ( ـ سلمان فارسی رضی الله عنه هنگام مرگ اظهار تأسف و ) المحاسن والمساوئ عن سالم بن أبی الجعد :فَلَمّا کانَ حَربُ الجَمَلِ أقبلَتَ [عائِشَةُ ]فی هَودَجٍ مِن حَدیدٍ وهِیَ تَنظُرُ مِن مَنظَرٍ قَد صُیِّرَ لَها فی هَودَجِها ، فَقالَتِ لرَجُلٍ مِن ضَبَّةَ وهُوَ آخِذٌ بِخِطامِ جَمَلِها أو بَعیرِها : أینَ تَری عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ ؟ قالَ : ها هُوَ ذا واقِفٌ رافِعٌ یَدَهُ إلَی السَّماءِ ، فَنَظَرَت فَقالَت : ما أشبَهَهُ بِأَخیهِ !

قالَ الضَّبِّیُّ : ومَن أخوهُ ؟

قالَت : رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله .

قالَ : فَلا أرانی اُقاتِلُ رَجُلاً هُوَ أخو رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله . فَنَبَذَ خِطامَ راحِلَتِها مِن یَدِهِ ومالَ إلَیهِ . ⁽¹⁾.

۵۹۸۷.امام صادق علیه السلام :المحاسن والمساوئـ به نقل از سالم بن ابی جعد ـ: چون جنگ جملْ اتّفاق افتاد ، عایشه در کجاوه ای آهنین پیش آمد . او از سوراخی که برای کجاوه اش ساخته بودند ، بیرون را نگاه می کرد. به مردی از تیره ضِبّه که زمام شتر هفت یا نُه ساله اش را گرفته بود ، گفت: علی بن ابی طالب را کجا می بینی؟

مرد گفت: او آن جا ایستاده و دست ها را به سوی آسمان بلند کرده است.

عایشه نگاه کرده و گفت: چه قدر به برادرش شبیه است!

مرد ضِبّی پرسید : برادرش کیست؟

عایشه گفت: پیامبر خدا.

مرد گفت: پس روا نمی بینم با مردی پیکار کنم که برادر پیامبر خداست.

زمام شتر وی را رها کرد و به سوی علی علیه السلام رفت. .

۸ / ۴خُطبَةُ الإِمامِ لَمّا رَجَعَت رُسُلُهُ۵۹۸۸.بحار الأنوار : ( ـ سلمانُ الفارسیُّ رضی الله عنه لمّا سُئل عن تَحس ) الأمالی للطوسی عن إسماعیل بن رجاء الزبیدی :لَمّا رَجَعَت رُسُلُ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام مِن عِندِ طَلحَةَ وَالزُّبَیرِ وعائِشَةَ ، یُؤذِنونَهُ بِالحَربِ ، قامَ فَحَمِدَ اللّهَ وأثنی عَلَیهِ ، وصَلّی عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، ثُمَّ قالَ :

یا أیُّهَا النّاسُ ! إنّی قَد راقَبتُ هؤُلاءِ القَومَ کَیما یَرعَووا أو یَرجِعوا ، وقَد وَبَّختُهُم بِنَکثِهِم وعَرَّفتُهُم بَغیَهُم ، فَلَیسوا یَستَجیبونَ ، ألا وقَد بَعَثوا إلَیَّ أن أبرُزَ لِلطِّعانِ ، وأصبِرَ لِلجِلادِ ، فَإِنَّما مَنَّتکَ نَفسُکَ مِن أبنائِنَا الأَباطیلَ ، ⁽¹⁾هَبِلَتهُمُ الهَبولُ ، ⁽²⁾قَد کُنتُ وما اُهَدَّدُ بِالحَربِ ولا اُرَهَّبُ بِالضَّربِ ، وأنَا عَلی ما وَعَدَنی رَبّی مِنَ النَّصرِ وَالتَّأییدِ وَالظَّفَرِ ، وإنّی لَعَلی یَقینٍ مِن رَبّی ، وفی غَیرِ شُبهَةٍ مِن أمری .

أیُّهَا النّاسُ ! إنَّ المَوتَ لا یَفوتُهُ المُقیمُ ، ولا یُعجِزُهُ الهارِبُ ، لَیسَ عَنِ المَوتِ مَحیصٌ ، مَن لَم یَمُت یُقتَل ، إنَّ أفضَلَ المَوتِ القَتلُ ، وَالَّذی نَفسُ ابنِ أبی طالِبٍ بِیَدِهِ لِأَلفُ ضَربَةٍ بِالسَّیفِ أهوَنُ عَلَیَّ مِن مَوتٍ عَلی فِراشٍ !

یا عَجَباً لِطَلحَةَ ! ألَّبَ عَلَی ابنِ عَفّانَ حَتّی إذا قُتِلَ أعطانی صَفَقَةَ یَمینِهِ طائِعاً ، ثُمَّ نَکَثَ بَیعَتی ، وطَفِقَ یَنعَی ابنَ عَفّانَ ظالِماً ، وجاءَ یَطلُبُنی ـ یَزعُمُ ـ بِدَمِهِ ، وَاللّهِ ، ما صَنَعَ فی أمرِ عُثمانَ واحِدَةً مِن ثَلاثٍ : لَئِن کانَ ابنُ عَفّانَ ظالِماً ـ کَما کانَ یَزعُمُ ـ حینَ حَصَرَهُ وألَّبَ عَلَیهِ ، إنَّهُ لَیَنبَغی أن یُؤازِرَ قاتِلیهِ وأن یُنابِذَ ناصِریهِ ! وإن کانَ فی تِلکَ الحالِ مَظلوماً ، إنَّهُ لَیَنبَغی أن یَکونَ مَعَهُ ! وإن کانَ فی شَکٍّ مِنَ الخَصلَتَینِ ، لَقَد کانَ یَنبَغی أن یَعَتزِلَهُ ویَلزَمَ بَیتَهُ ویَدَعَ النّاسَ جانِباً ! فَما فَعَلَ مِن هذِهِ الخِصالِ واحِدَةً ، وها هُوَ ذا قَد أعطانی صَفَقَةَ یَمینِهِ غَیرَ مَرَّةٍ ثُمَّ نَکَثَ بَیعَتَهُ ! اللّهُمَّ فَخُذهُ ولا تُمهِلهُ .

ألا وإنَّ الزُّبَیرَ قَطَعَ رَحِمی وقَرابَتی ، ونَکَثَ بَیعَتی ، ونَصَبَ لِیَ الحَربَ وهُوَ یَعلَمُ أنَّهُ ظالِمٌ لی ! اللّهُمَّ فَاکفِنیهِ بِما شِئتَ . ⁽³⁾.

۸ / ۴ سخنرانی امام، هنگامی که فرستادگانش باز آمدند

۸ / ۴سخنرانی امام، هنگامی که فرستادگانش باز آمدند۵۹۸۵.عنه علیه السلام ( ـ فی زیارةِ الحسینِ علیه السلام عند الوَداعِ ـ ) الأمالی ، طوسیـ به نقل از اسماعیل بن رجاء زبیدی ـ: چون فرستادگان امیرمؤمنان از نزد طلحه، زبیر و عایشه ـ که ندای جنگ را سرداده بودند ـ ، بازگشتند، به پا خاست، خدا را سپاس و ثنا گفت و بر محمّد و خاندانش درود فرستاد و سپس فرمود :

«ای مردم! من منتظر بودم تا این گروه ، حرمت نگه دارند یا بازگردند . آنان را به جهت پیمان شکنی سرزنش کردم و طغیانگری شان را به آنان گوشزد کردم ؛ ولی پاسخی ندادند. بدانید که از من خواسته اند برای زد و خورد ، آماده شوم و بر نبرد، شکیبایی کنم و گفته اند که تو به خودت درباره [ پیروزی بر] فرزندان قهرمان ما امید بیهوده می دهی. مادرانی که فرزندی برایشان نمانده ، بر آنان بگِریند! تا بوده ام ، از جنگ نترسیده ام و از ضربت تیغ نهراسیده ام . من به وعده یاری، نیرومندی و پیروزی پروردگارم دل بسته ام و به پروردگار خود یقین دارم و در کار خود ، هیچ شبهه ای ندارم.

ای مردم! به راستی که مرگ از [ آن که در میدان جنگ] ایستاده ، در نمی گذرد و فرار کننده، آن را ناتوان نمی سازد. از مرگ ، چاره ای نیست. آن که نمیرد ، کشته می شود ، و برترین مرگ ، کشته شدن [ در راه خدا] است. سوگند به آن که جان فرزند ابوطالب در دست اوست، هزار ضربه شمشیر بر من ، آسان تر است از مردن در بستر.

شگفتا از طلحه! خودش [ مردم را] بر پسر عفّان (عثمان) تحریک کرد و وقتی او کشته شد، از روی میل ، دست بیعت به سوی من دراز کرد و سپس ، بیعت مرا شکست و با این که [ خود ]ستمگر است، نوحه سرایی بر پسر عفّان را آغاز کرده است و آمده و از من، خون عثمان را می طلبد.

به خدا سوگند ، آنچه درباره عثمانْ واقع شد ، از این سه حالْ بیرون نیست : یا این که عثمانْ ستمگر بود، آن گونه که طلحه به هنگام محاصره و یورش بر او ادّعا کرد . پس می باید قاتلان عثمان را یاری می کرد و یاری کنندگانش را دور می ساخت ؛ و اگر عثمان در آن حالْ مظلوم بود، سزاوار بود که طلحه همراه وی باشد ؛ و [ سومْ این که ]اگر طلحه در ستمگری یا مظلومیت عثمانْ تردید داشت ، سزاوار بود که از او کناره گیرد و در خانه خود بنشیند و از مردم ، کناره جوید.

طلحه هیچ یک از این سه کار را انجام نداد . همو بارها با من دست بیعت داد و پس از چندی بیعت را شکست. بار خدایا! او را بگیر و مهلتش مده .

آگاه باشید که زبیر ، پیوند خویشاوندی مرا بُرید و بیعتم را شکست و در برابر من ، جنگ به راه انداخت . او خود می داند که بر من ستم کرده است. بار خدایا! آن گونه که خود صلاح می دانی ، مرا از [ شرّ] او حفظ فرما».

.

۸ / ۵تَحذیرُ شَبابِ قُرِیشٍ مِنَ الحَربِ۵۹۸۲.امام علی علیه السلام :الجمل عن صفوان :لَمّا تَصافَّ النّاسُ یَومَ الجَمَلِ صاحَ صائِحٌ مِن أصحابِ أمیرِ المُؤمِنینَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ : یا مَعاشِرَ شَبابِ قُرَیشٍ ! أراکُم قَد لَجَجتُم وغُلِبتُم عَلی أمرِکُم هذا ، وإنّی أنشُدُکُمُ اللّهَ أن تَحقِنوا دِماءَکُم ولا تَقتُلوا أنفُسَکُم ، اِتَّقُوا الأَشتَرَ النَّخَعِیَّ وجُندُبَ بنَ زُهیرٍ العامِرِیَّ ، فَإِنَّ الأَشتَرَ نَشَرَ دِرعَهُ حَتّی یَعفُوَ أثَرُهُ ، وإنَّ جُندَباً یَخرِمُ دِرعَهُ حَتّی یُشَمَّرَ عَنهُ ، وفی رایَتِهِ عَلامَةٌ حَمراءُ ، فَلَمَّا التَقَی النّاسُ أقبَلَ الأَشتَرُ وجُندَبٌ قِبالَ الجَمَلِ یَرفُلانِ فِی السِّلاحِ حَتّی قَتَلا عَبدَ الرَّحمنِ بنَ عَتّابِ بنِ أسیدٍ ومَعبَدَ بنَ زُهَیرِ بنِ خَلَفِ بنِ اُمَیَّةَ ، وعَمَدَ جُندُبٌ لِابنِ الزُّبَیرِ فَلَمّا عَرَفَهُ قالَ : أترُکُکَ لِعائِشَةَ ...

ورَوی مُحَمَّدُ بنُ موسی عن مُحَمَّدِ بنِ إبراهیمَ عَن أبیهِ قالَ : سَمِعتُ مُعاذَ بنَ عُبَیدِ اللّهِ التّمیمِیَّ ـ وکانَ قَد حَضَرَ الجَمَلَ ـ یَقولُ : لَمَّا التَقَینا وَاصطَفَفنا نادی مُنادی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام : یا مَعاشِرَ قُرَیشٍ ! اِتَّقُوا اللّهَ عَلی أنفُسِکُم ، فَإِنّی أعلَمُ أنَّکُم قَد خَرَجتُم وظَنَنتُم أنَّ الأَمرَ لا یَبلُغُ إلی هذا ، فَاللّهَ اللّهَ فی أنفُسِکُم ! فَإِنَّ السَّیفَ لَیسَ لَهُ بُقیا ، فَإِن أحبَبتُم فَانصَرِفوا حَتّی نُحاکِمَ هؤُلاءِ القَومَ ، وإن أحبَبتُم فَإِلَیَّ فَإِنَّکُم آمِنونَ بِأَمانِ اللّهِ .

فَاستَحیَینا أشَدَّ الحَیاءِ وأبصَرنا ما نَحنُ فیهِ ، ولکِنَّ الحِفاظَ ⁽¹⁾حَمَلَنا عَلَی الصَّبرِ مَعَ عائِشَةَ حَتّی قُتِلَ مَن قُتِلَ مِنّا ، فَوَاللّهِ ، لَقَد رَأَیتُ أصحابَ عَلِیٍّ علیه السلام وقَد وَصَلوا إلَی الجَمَلِ وصاحَ مِنهُم صائِحٌ : اِعقِروهُ ، فَعَقَروهُ فَوَقَعَ ، فَنادی عَلِیٌّ علیه السلام : «مَن طَرَحَ السِّلاحَ فَهُوَ آمِنٌ ، ومَن دَخَلَ بَیتَهُ فَهُوَ آمِنٌ» . فَوَاللّهِ ما رَأَیتُ أکرَمَ عَفوا مِنهُ .

ورَوی سُلَیمانُ بنُ عَبدِ اللّهِ بنِ عُوَیمرٍ الأَسلَمِیُّ قالَ : قالَ ابنُ الزُّبَیرِ : إنّی لَواقِفٌ فی یَمینِ رَجُلٍ مِن قُرَیشٍ إذ صاحَ صائِحٌ : یا مَعشَرَ قُرَیشٍ ! اُحذِّرُکُمُ الرَّجُلَینِ : جُندُباً العامِرِیَّ وَالأَشتَرَ النَّخَعِیَّ . قالَ: وسَمِعتُ عَمّاراً یَقولُ لِأَصحابِنا : ما تُریدونَ وما تَطلُبونَ ؟ فَنادَیناهُ : نَطلُبُ بِدَمِ عُثمانَ ، فَإِن خَلَّیتُم بَینَنا وبَینَ قَتَلَتِهِ رَجَعنا عَنکُم . فَقالَ عَمّارٌ : لَو سَأَلتُمونا ـ أن تَرجِعوا عَنّا ـ بِئسَ الفَحلُ ؛ فإنّه ألأَمُ الغَنَمِ فَحلاً وشَرُّها لحَماً ما أعطَیناکُموهُ . ثُمَّ التَحَمَ القِتالُ ونادَیناهُم : مَکِّنونا مِن قَتَلَةِ عُثمانَ ونَرجِعُ عَنکُم . فَنادانا عَمّارٌ : قَد فَعَلنا ، هذِهِ عائِشَةُ وطَلحَةُ وَالزُّبَیرُ قَتَلوهُ عَطَشاً ، فَابدَؤوا بِهِم ، فَإِذا فَرَغتُم مِنهُم تَعالَوا إلَینا نَبذُل لَکُمُ الحَقَّ . فَأَسکَتَ وَاللّهِ أصحابَ الجَمَلِ کُلَّهُم . ⁽²⁾.

۸ / ۵ پرهیزاندن جوانان قریش از جنگ

۸ / ۵پرهیزاندن جوانان قریش از جنگ۵۹۷۹.امام علی علیه السلام :الجملـ به نقل از صفوان ـ: وقتی در جنگ جمل، مردم رویاروی هم قرار گرفتند ، یکی از یاران امیرمؤمنان علی بن ابی طالب بانگ زد: ای جوانان قریش! می بینم که با زور و رو در بایستی بر این کار ، مجبور شده اید. شما را به خداوند سوگند می دهم ، خون خود را حفظ کنید و خود را به کشتن مدهید . از اَشتر نَخَعی و جُندَب بن زُهَیر عامری بترسید. به راستی که اشتر [ برای جنگ ، ]دامانِ زره ، گسترده است تا چیزی از آن باقی نمانَد و جندب ، زره را شکافته و آن را بالا زده و بر درفش او علامت سرخ است. ⁽¹⁾

چون مردمْ رویاروی شدند، اشتر و جندب ، در حالی که غرق در سلاح بودند ، به سوی شتر رفتند و عبد الرحمان بن عَتّاب بن اُسَید و مَعبد بن زهیر بن خلف بن اُمیّه را به هلاکت رساندند. جندب، قصد کشتن ابن زبیر را داشت و چون او را شناخت ، گفت: تو را به خاطر [ خاله ات ]عایشه رها می کنم...

محمّد بن موسی ، از محمّد بن ابراهیم ، از پدرش روایت می کند که گفت: از معاذ بن عبید اللّه تمیمی که در جنگ جملْ حضور داشت، شنیدم که می گفت: وقتی رو در رو و آماده جنگ شدیم، جارچیِ علی بن ابی طالب علیه السلام فریاد زد: «ای قریشیان! به خاطر خدا بر جان خود ، پروا کنید؛ زیرا من می دانم که شما قیام کردید و گمان داشتید که کار ، بدین جا نمی کشد . اکنون نسبت به جان خود ، خدا را ، خدا را [ در نظر بگیرید] ؛ چرا که با آمدن شمشیر ، چیزی باقی نمی مانَد. اگر دوست دارید ، بازگردید تا خود با این قومْ کنار آییم ، و اگر دوست می دارید ، به من بپیوندید که همه شما در امان خدا ایمن خواهید بود» .

سخت شرمنده شدیم و بر ما روشن شد که در چه [ بلایی] گرفتار شده ایم ؛ ولی تعصّب بر حفظ بیعت، ما را وا داشت تا در کنار عایشه پایداری کنیم تا این که گروه بسیاری از ما کشته شدند. به راستی دیدم که یاران علی علیه السلام به شتر نزدیک شدند و از میان آنها ، کسی فریاد زد : شتر را پی کنید.

آن را پی کردند و از پای درآمد. علی علیه السلام خودش ندا داد: «هرکس سلاح بر زمین افکنَد ، در امان است و هرکس وارد خانه اش شود ، در امان است».

به خدا سوگند ، هیچ کس را در بخشش، بخشنده تر از او ندیدم.

سلیمان بن عبد اللّه بن عُوَیمر اَسلمی روایت می کند که ابن زبیر گفت: من در سمت راست مردی از قریش ایستاده بودم که کسی فریاد زد: ای قُرَشیان! شما را از دو کس برحذر می دارم: جندب عامری و اشتر نخعی .

نیز شنیدم که عمّار به یاران ما می گفت: چه می خواهید و چه می جویید؟

به او پاسخ دادیم : خون عثمان را طلب می کنیم. اگر ما را با قاتلان عثمان وا گذارید ، بر می گردیم.

عمّار گفت: اگر از ما می خواستید [ که بدون قید و شرط] باز گردیم ـ که همان هم مایه بدنامی است و گوشت دندانگیر و لقمه دهان پُرکنی نیست ـ ، موافقت نمی کردیم.

چون جنگ درگرفت، ما ندا دادیم که قاتلان عثمان را در اختیارمان بگذارید تا برگردیم.

عمّار در پاسخ گفت: ما این کار را انجام داده ایم . این عایشه و طلحه و زبیرند که عثمان را تشنه کُشتند . از آنان شروع کنید . اگر از مجازات آنان فراغت یافتید ، نزد ما بیایید تا حق را در اختیارتان بگذاریم.

به خدا سوگند که همه لشکر جمل ، سکوت کردند.

.

. .

. .

۸ / ۶اِعتِزالُ شابَّینِ مِنَ الحَربِ۵۹۸۲.عنه علیه السلام :تاریخ الطبری عن القاسم بن محمّد :خَرَجَ غُلامٌ شابٌّ مِن بَنی سَعدٍ إلی طَلحَةَ وَالزُّبَیرِ ، فَقالَ : أمّا أنتَ یا زُبَیرُ فَحَوارِیُّ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وأمّا أنتَ یا طَلحَةُ فَوَقَیتَ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِیَدِکَ ، وأری اُمَّکُما مَعَکُما فَهَل جِئتُما بِنِسائِکُما ؟ قالا : لا ، قالَ : فَما أنَا مِنکُما فی شَیءٍ ، وَاعتُزِلَ . وقال السَّعدِیُّ فی ذلِکَ :

صُنتُم حَلائِلَکُم وقُدتُم اُمَّکُمُ

هذا لَعَمرُکَ قِلَّةُ الإِنصافِ اُمِرَت بِجَرِّ ذُیولِها فی بَیتِها

فَهَوَت تَشُقُّ البیدَ بِالإیجافِ ⁽¹⁾غَرَضا یُقاتِلُ دونَها أبناؤُها

بِالنَّبلِ وَالخَطِّیِّ وَالأَسیافِ هُتِکَت بِطَلحَةَ وَالزُّبَیرِ سُتورُها

هذَا المُخَبَّرُ عَنهُمُ وَالکافی

وأقبَلَ غُلامٌ مِن جُهَینَةَ عَلی مُحَمَّدِ بنِ طَلحَةَ ـ وکانَ مُحَمَّدٌ رَجُلاً عابِدا ـ فَقالَ : أخبِرنی عَن قَتَلَةِ عُثمانَ !

فَقالَ : نَعَم ، دَمُ عُثمانَ ثَلاثَةُ أثلاثٍ ، ثُلُثٌ عَلی صاحِبَةِ الهَودَجِ ـ یَعنی عائِشَةَ ـ وثُلُثٌ عَلی صاحِبِ الجَمَلِ الأَحمَرِ ـ یَعنی طَلحَةَ ـ وثُلُثٌ عَلی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ .

وضَحِکَ الغُلامُ وقالَ : أ لا أرانی عَلی ضَلالٍ ؟ ! ولَحِقَ بِعَلِیٍّ ، وقالَ فی ذلِکَ شِعرا :

سَأَلتُ ابنَ طَلحَةَ عَن هالِکِ

بِجَوفِ المَدینَةِ لَم یُقبَرِ فَقالَ : ثَلاثَةُ رَهطٍ هُمُ

أماتُوا ابنَ عَفّانَ وَاستَعبَرِ فَثُلثٌ عَلی تِلکَ فی خِدرِها

وثُلثٌ عَلی راکِبِ الأَحمَرِ وثُلثٌ عَلَی ابنِ أبی طالِبِ

ونَحنُ بِدَوِّیَّةٍ قَرقَرِ فَقُلتُ : صَدَقتَ عَلَی الأَوَّلَی

ـنِ وأخطَأتَ فِی الثّالِثِ الأَزهَرِ ⁽²⁾.

۸ / ۶ کناره گیری دو جوان از جنگ با امام

۸ / ۶کناره گیری دو جوان از جنگ با امام۵۹۷۹.عنه علیه السلام :تاریخ الطبریـ به نقل از قاسم بن محمّد ـ: جوانی کم سن از قبیله بنی سعد ، نزد طلحه و زبیر رفت و گفت: ای زبیر! تو از حامیان پیامبر خدا بودی و تو ـ ای طلحه! ـ با دست خود ، از جان پیامبر خدا پاسداری نمودی و می بینم که مادر شما (عایشه) به همراه شماست . آیا ناموس خود را نیز آورده اید؟

گفتند: نه.

گفت: پس من از سوی شما دلیل روشنی ندارم . و کناره گیری کرد.

سعد ، در این باره سرود :

نوامیس خود را مصون داشتید و مادرتان (عایشه) را کشانیده اید

حقّا که این از کم انصافی است. [ عایشه] مأمور بود که در خانه خویش بماند

امّا راه بیابان ها را به سرعت در پیش گرفت . هدف قرار گرفت و فرزندانش در برابر او

با تیر و نیزه و شمشیر ، می جنگند . با طلحه و زبیر ، حرمت عایشه هتک شد

واین حادثه ای بودکه پیش تر خبرش داده شده بود واین [برای روشنگری]بس است.

جوانی از قبیله جُهَینه نزد محمّد بن طلحه ـ که مردی عابد بود ـ آمد و گفت: از قاتلان عثمان با من سخن بگو.

محمّد گفت: باشد! خون عثمان ، سه پاره است : پاره ای به گردن صاحب کجاوه است ، یعنی عایشه؛ و پاره ای به گردن صاحبِ شتر سرخْ موی است ، یعنی طلحه ؛ و پاره ای به گردن علی بن ابی طالب است.

جوان بخندید و گفت: آیا گمان می کنید من بر گم راهی می مانم؟! به علی علیه السلام پیوست و در این باره، شعری سرود:

از پسر طلحه درباره آن مقتول

که در مدینه دفن نشد ، پرسیدم. گفت: آنان سه گروه بودند

که پسر عفّان را کشتند . و اشکش روان شد. یک سوم به گردن کسی است که در پرده است

و یک سوم ، به گردنِ مرد سوار بر شتر سرخ. و یک سوم آن نیز به گردن علی بن ابی طالب

و ما بادیه نشینانی بودیم که غرّیدیم . گفتم: نسبت به دو تنِ اوّلی راست گفتی

امّا درباره سومی به خطایی آشکار رفتی.

.

۸ / ۷الإِقدامُ الشُّجاعُ لِاءِنقاذِ العَدُوِّ۵۹۷۶.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مروج الذهب :خَرَجَ عَلِیٌّ بِنَفسِهِ حاسِرا عَلی بَغلَةِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله لا سِلاحَ عَلَیهِ ، فَنادی : یا زُبَیرُ ، اخرُج إلَیَّ ، فَخَرجَ إلَیهِ الزُّبَیرُ شاکّا فی سِلاحِهِ ، فَقیلَ ذلِکَ لِعائِشَةَ ، فَقالَت : وا ثُکلَکِ یا أسماءُ ، فَقیلَ لَها : إنَّ عَلِیّا حاسِرٌ ، فَاطمَأَنَّت . وَاعتَنَقَ کُلُّ واحِدٍ مِنهُما صاحِبَهُ .

فَقالَ لَهُ عَلِیٌّ : وَیَحکَ یا زُبَیرُ ! مَا الَّذی أخرَجَکَ ؟ قالَ : دَمُ عُثمانَ ، قالَ : قَتَلَ اللّهُ أولانا بِدَمِ عُثمانَ ، أما تَذکُرُ یَومَ لَقیتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله فی بَنی بَیاضَةَ وهُوَ راکِبٌ حِمارَهُ ، فَضَحِکَ إلَیَّ رَسولُ اللّهِ ، وضَحِکتُ إلَیهِ ، وأنتَ مَعَهُ ، فَقُلتَ أنتَ : یا رَسولَ اللّهِ ، ما یَدَعُ عَلِیٌّ زَهوَهُ .

فَقالَ لَکَ : لَیسَ بِهَ زَهوٌ ، أ تُحِبُّهُ یا زُبَیرُ ؟

فَقُلتَ : إنّی وَاللّهِ لَاُحِبُّهُ .

فَقالَ لَکَ : إنَّکَ وَاللّهِ سَتُقاتِلُهُ وأنتَ لَهُ ظالِمٌ .

فَقالَ الزُّبَیرُ : أستَغفِرُ اللّهَ ، وَاللّهِ لَو ذَکَرتُها ما خَرَجتُ .

فَقالَ لَهُ علیه السلام : یا زُبَیرُ ، ارجِع ، فَقالَ : وکَیفَ أرجِعُ الآنَ وقَدِ التَقَت حَلقَتَا البِطانِ ⁽¹⁾؟! هذا وَاللّهِ العارُ الَّذی لا یُغسَلُ .

فَقالَ علیه السلام : یا زُبَیرُ ، ارجِع بِالعارِ قَبلَ أن تَجمَعَ العارَ وَالنّارَ .

فَرَجَعَ الزُّبَیرُ وهُوَ یَقولُ :

اِختَرتُ عارا عَلی نارٍ مُؤَجَّجَةٍ

ما إن یَقومُ لَها خَلقٌ مِنَ الطّینِ نادی عَلِیٌّ بِأَمرٍ لَستُ أجهَلُهُ

عارٌ لَعَمرُکَ فِی الدُّنیا وفِی الدّینِ فَقُلتُ : حَسبُکَ مِن عَذلٍ أبا حَسَنٍ

فَبَعضُ هذَا الَّذی قَد قُلتَ یَکفینی

فَقالَ ابنُهُ عَبدُ اللّهِ : أینَ تَذهَبُ وتَدَعُنا ؟ فَقالَ : یا بُنَیَّ ، أذکَرَنی أبُو الحَسَنِ بِأَمرٍ کُنتُ قَد اُنسیتُهُ ، فَقالَ : لا وَاللّهِ ، ولکِنَّکَ فَرَرتَ مِن سُیوفِ بَنی عَبدِ المُطَّلِبِ ؛ فَإِنَّها طِوالٌ حِدادٌ ، تَحمِلُها فِتیَةٌ أنجادٌ ، قالَ : لا وَاللّهِ ، ولکِنّی ذَکَرتُ ما أنسانیهِ الدَّهرُ ، فَاختَرتُ العارَ عَلَی النّارِ ، أبِالجُبنِ تُعَیِّرُنی لا أبا لَکَ ؟ ثُمَّ أمالَ سِنانَهُ وشَدَّ فِی المَیمَنَةِ .

فَقالَ عَلِیٌّ : اِفرِجوا لَهُ فَقَد هاجوهُ .

ثُمَّ رَجَعَ فَشَدَّ فِی المَیسَرَةِ ، ثُمَّ رَجَعَ فَشَدَّ فِی القَلبِ ، ثُمَّ عادَ إلَی ابنِهِ ، فَقالَ : أ یفَعَلُ هذا جَبانٌ ؟ ثُمَّ مَضی مُنصَرِفا . ⁽²⁾.

۸ / ۷ حرکت شجاعانه امام برای نجات دشمن

۸ / ۷حرکت شجاعانه امام برای نجات دشمن۵۹۷۳.امام علی علیه السلام :مروج الذهب:علی علیه السلام به تنهایی و بدون زره و در حالی که بر اَستر پیامبر خدا سوار بود ، بدون سلاح ، به میدان رفت و ندا داد: «ای زبیر! نزد من آی».

زبیر ، پوشیده در سلاح ، نزد او آمد . این خبر به عایشه رسید. گفت: ای اَسماء ، وای بر مصیبت تو! امّا وقتی به عایشه گفتند: علی بدون ساز و برگ است، آرام شد.

آن دو (علی علیه السلام و زبیر) با یکدیگر معانقه کردند. علی علیه السلام به زبیر فرمود: «وای بر تو ای زبیر! چه چیزی تو را به قیام وا داشت؟».

گفت: خون عثمان .

فرمود:«خداوند، آن را که در ریختن خون عثمانْ بیشتر دخالت داشت ، بکُشد! آیا آن روز را به یاد نمی آوری که پیامبر خدا را سوار بر الاغی در منطقه بنی بیاضه دیدی؟ پیامبر خدا به من لبخند زد و من هم به او لبخند زدم و تو با پیامبر خدا بودی و گفتی: ای پیامبر خدا! علی تکبّرش را کنار نمی گذارد.

پیامبر صلی الله علیه و آله به تو فرمود: علی تکبّر ندارد . آیا او را دوست داری ای زبیر؟

و تو گفتی: به خدا سوگند ، او را دوست دارم.

آن گاه به تو فرمود: به راستی که تو به زودی با او پیکار می کنی ، درحالی که نسبت به او ستمگری ؟».

زبیر گفت: استغفر اللّه ! به خدا سوگند ، اگر آن را به یاد می آوردم ، قیام نمی کردم.

[علی علیه السلام ] به وی فرمود: «ای زبیر! بازگرد».

زبیر گفت: چگونه بازگردم ؟ اینک که کمربند [ جنگْ] بسته شده است؟ به خدا سوگند ، این ، لکّه ننگی است که پاک نمی شود!

فرمود: «ای زبیر! با ننگ برگرد ، پیش از آن که ننگ و آتش با هم جمع شوند».

زبیر [ از نزد علی علیه السلام ] بازگشت و می گفت:

ننگ را بر آتش برافروخته برگزیدم

تا وقتی که آفریده ای از خاک برای آتش به پا خیزد. علی مطلبی را گوشزد کرد که بدان جاهل نبودم

به جان تو سوگند که این ، ننگی در دنیا و در دین است. گفتم: ملامت ابوالحسن ، تو را بس است

و برخی از آنچه که گفتی ، مرا کفایت می کند.

فرزند زبیر (عبد اللّه ) گفت: کجا می روی ؟ ما را تنها می گذاری؟

گفت: فرزندم! ابو الحسن ، مطلبی را به یادم آورد که آن را از یاد بُرده بودم.

فرزند زبیر گفت: نه به خدا! تو از شمشیرهای فرزندان عبد المطّلب فرار کردی؛ شمشیرهایی که تیز و بلندند و تنها جوان مردان دلیر ، توان تحمّل آنها را دارند.

زبیر گفت: نه . به خدا سوگند ، چیزی را به یاد آوردم که روزگار از یادم بُرده بود و من ، ننگ را بر آتش برگزیدم. ای بی پدر! مرا به ترس ، سرزنش می کنی؟

آن گاه نیزه برکشید و بر سمت راست سپاه علی علیه السلام حمله کرد. علی علیه السلام فرمود: «راه را برایش باز کنید . او را تحریک کرده اند».

سپس بازگشت و به جانب چپ حمله کرد و سپس بازگشت و بر وسط سپاه حمله بُرد و آن گاه ، نزد فرزندش بازگشت و گفت: آیا ترسو چنین کاری می کند؟

سپس روی گردانْد و بازگشت.

.

۵۹۷۸.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :تاریخ الطبری عن الزهری :خَرَجَ عَلِیٌّ عَلی فَرَسِهِ ، فَدَعَا الزُّبَیرَ ، فَتَواقَفا ، فَقالَ عَلِیٌّ لِلزُّبَیرِ :

ما جاءَ بِکَ ؟

قالَ : أنتَ ، ولا أراکَ لِهذَا الأَمرِ أهلاً ، ولا أولی بِهِ مِنّا .

فَقالَ عَلِیٌّ : لَستُ لَهُ أهلاً بَعدَ عُثمانَ ! قَد کُنّا نَعُدُّکَ مِن بَنی عَبدِ المُطَّلِبِ حَتّی بَلَغَ ابنُکَ ابنُ السَّوءِ فَفَرَّقَ بَینَنا وبَینَکَ . وعَظَّمَ عَلَیهِ أشیاءَ ، فَذَکَرَ أنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله مَرَّ عَلَیهِما فَقالَ لِعَلِیٍّ علیه السلام : ما یَقولُ ابنُ عَمَّتِکَ ؟ لَیُقاتِلَنَّکَ وهُوَ لَکَ ظالِمٌ .

فَانصَرَفَ عَنهُ الزُّبَیرُ ، وقالَ : فَإِنّی لا اُقاتِلُکَ .

فَرَجَعَ إلَی ابنِهِ عَبدِ اللّهِ فَقالَ : ما لی فی هذِهِ الحَربِ بَصیرَةٌ ، فَقالَ لَهُ ابنُهُ : إنَّکَ قَد خَرَجتَ عَلی بَصیرَةٍ ، ولکِنَّکَ رَأَیتَ رایاتِ ابنِ أبی طالِبٍ ، وعَرَفتَ أنَّ تَحتَهَا المَوتُ ، فَجَبُنتَ . فَأَحفَظَهُ ⁽¹⁾حَتّی أرعَدَ وغَضِبَ ، وقالَ : وَیحَکَ ! إنّی قَد حَلَفتُ لَهُ ألّا اُقاتِلَهُ ، فَقالَ لَهُ ابنُهُ : کَفِّر عَن یَمینِکَ بِعِتقِ غُلامِکَ سَرجَسَ ، فَأَعتَقَهُ ، وقامَ فِی الصَّفِّ مَعَهُم .

وکانَ عَلِیٌّ قالَ لِلزُّبَیرِ : أ تَطلُبُ مِنّی دَمَ عُثمانَ وأنتَ قَتَلتَهُ ؟ ! سَلَّطَ اللّهُ عَلی أشَدِّنا عَلَیهِ الیَومَ ما یَکرَهُ . ⁽²⁾.

۵۸۵۶.امام صادق علیه السلام :تاریخ الطبریـ به نقل از زُهْری ـ: علی علیه السلام سوار بر اسب خود ، بیرون شد و زبیر را صدا زد . آنان برابر هم ایستادند. علی علیه السلام به زبیر فرمود : «چه چیزی تو را بدین جا کشاند؟» .

زبیر گفت: تو . من تو را شایسته مقام خلافت نمی دانم و از ما به آن ، سزاوارتر نیستی.

علی علیه السلام فرمود: «پس از مرگ عثمان [ نیز] شایسته آن نبودم؟ ما تو را از فرزندان عبد المطّلب به شمار می آوردیم، تا این که فرزند شرورت بالغ شد و میان ما و تو جدایی افکند» و چیزهایی را در نظر زبیر ، بزرگ شمرد و به یادش آورد که [ روزی ]پیامبر صلی الله علیه و آله بر آن دو گذشت و به علی علیه السلام فرمود : «پسر عمّه ات چه می گوید؟ او با تو پیکار خواهد کرد ، در حالی که بر تو ستمگر است».

زبیر بازگشت و گفت: به راستی که با تو پیکار نمی کنم.

سپس به سوی فرزندش عبد اللّه بازگشت و گفت: برای من ، این جنگ ، روشن نیست.

پسرش گفت: تو با روشنی قیام کردی و اینک ، پرچم های پسر ابو طالب را دیدی و دانستی که زیر این پرچم ها ، مرگ خوابیده است و ترسیدی.

بدین ترتیب ، او را به خشم آورد . زبیر به لرزه آمد و خشمگین شد و گفت: وای بر تو! به راستی که من سوگند خورده ام که با او پیکار نکنم.

پسرش به وی گفت: به خاطر قَسَمت کفّاره بده و برده خود سِرجِس ، را آزاد کن.

زبیر ، او را آزاد کرد و در صفوف آنان ماند.

علی علیه السلام به زبیر فرمود: «تو خونِ عثمان را از من می خواهی ، با این که خودت او را کشتی؟ خداوند بر کسی که بر او بیشتر سخت گرفت ، همین امروز ، بلا نازل کند!». .

۵۸۵۵.امام صادق علیه السلام :تاریخ الطبری عن قتادة :سارَ عَلِیٌّ مِنَ الزاوِیَةِ یُریدُ طَلحَةَ وَالزُّبَیرَ وعائِشَةَ وساروا مِنَ الفُرضَةِ یُریدون عَلِیّا ، فَالتَقَوا عِندَ مَوضِعِ قَصرِ عُبَیدِ اللّهِ بنِ زیادٍ فِی النِّصفِ مِن جُمادَی الآخِرَةِ سَنَةَ سِتٍّ وثَلاثینَ یَومَ الخَمیسِ ، فَلَمّا تَراءَی الجَمعانِ خَرَجَ الزُّبَیرُ عَلی فَرَسٍ عَلَیهِ سِلاحٌ ، فَقیَل لِعَلِیٍّ : هذَا الزُّبَیرُ ، قالَ : أما إنَّهُ أحرَی الرَّجُلَین إن ذُکِّرَ بِاللّهِ أن یَذکُرَهُ ، وخَرَجَ طَلحَةُ ، فَخَرَجَ إلَیهِما عَلِیٌّ فَدَنا مِنهُما حَتَّی اختَلَفَت أعناقُ دَوابِّهِم ، فَقالَ عَلِیٌّ : لَعَمری لَقد أعدَدتُما سِلاحا وخَیلاً ورِجالاً ، إن کُنتُما أعدَدتُما عِندَ اللّهِ عُذرا؛ فَاتَّقِیَا اللّهَ سُبحانَهُ ، ولا تَکونا کَالَّتی نَقَضَت غَزلَها مِن بَعدِ قُوَّةٍ أنکاثا ، أ لَم أکُن أخاکُما فی دینِکُما ؟ تُحَرِّمانِ دَمی واُحَرِّمُ دِماءَکُما ! فَهَل مِن حَدَثٍ أحَلَّ لَکُما دَمی ؟ قالَ طَلحَةُ : ألَّبتَ النّاسَ علَی عُثمانَ ، قالَ عَلِیٌّ : «یَوْمَئِذٍ یُوَفِّیهِمُ اللَّهُ دِینَهُمُ الْحَقَّ وَ یَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِینُ » ، ⁽¹⁾یا طَلحَةُ، تَطلُبُ بِدَمِ عُثمانَ؟! فَلَعَنَ اللّهُ قَتَلَةَ عُثمانَ . ⁽²⁾.

۵۸۵۴.امام حسین علیه السلام :تاریخ الطبریـ به نقل از قتاده ـ: علی علیه السلام از سرزمین زاویه حرکت کرد و در تعقیب طلحه و زبیر و عایشه بود و آنان از سرزمین فرضه حرکت کردند و به دنبال علی علیه السلام بودند . نزدیک منزلگاه عبید اللّه بن زیاد ، در تاریخ نیمه جمادی ثانی سال سی و ششم هجری در روز پنج شنبه با یکدیگر رو در رو شدند. وقتی دو گروه صف آرایی کردند ، زبیر سوار بر اسب و مسلّح ، بیرون آمد. به علی علیه السلام گفته شد: این ، زبیر است.

فرمود: «بدانید که از میان آن دو مرد ، او شایسته تر است که خدا را به یاد آورد ؛ اگر به یادش آورند» .

آن گاه طلحه بیرون شد. علی علیه السلام به سوی آن دو حرکت کرد و به آنان نزدیک شد ، چنان که گردن اسب هایشان به هم می خورد.

علی علیه السلام فرمود: «به جانم سوگند ، شما اسلحه و سواره و پیاده نظامْ فراهم کردید. بهتر آن بود که نزد خداوند ، عذری فراهم می ساختید . از خداوند سبحان بترسید. مانند آن زنی نباشید که پس از ریسیدن ، رشته های خویش را پنبه می کرد . آیا من برادرِ دینی شما نبودم که خون مرا محترم می شمردید و من ، خون شما را محترم می دانستم؟ آیا حادثه ای رخ داده که خونم را برای شما حلال کرده است؟».

طلحه گفت: مردم را بر ضدّ عثمان برانگیختی .

علی علیه السلام فرمود: «آن روز ، خدا جزای شایسته آنان را به طور کامل می دهد و خواهند دانست که خداوند،همان حقیقتِ آشکار است» . ای طلحه! [ آیا] تو خونخواهی عثمان را می کنی؟ پس خداوند ، قاتلان عثمان را لعنت کند!». .

۵۸۵۶.عنه علیه السلام :شرح نهج البلاغة :بَرَزَ عَلِیٌّ علیه السلام یَومَ الجَمَلِ ، ونادی بِالزُّبَیرِ : یا أبا عَبدِ اللّهِ ، مِرارا ، فَخَرَجَ الزُّبَیرُ ، فَتَقارَبا حَتَّی اختَلَفَت أعناقُ خَیلِهِما .

فَقالَ لَهُ عَلِیٌّ علیه السلام : إنَّما دَعَوتُکَ لِاُذکِّرَکَ حَدیثا قالَهُ لی ولَکَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، أ تَذکُرُ یَومَ رَآکَ وأنتَ مُعتَنِقی ، فَقالَ لَکَ : أ تُحِبُّهُ ؟

قُلتَ : وما لی لا اُحِبُّهُ وهُوَ أخی وَابنُ خالی ؟ !

فَقالَ : أما إنَّکَ سَتُحارِبُهُ وأنتَ ظالِمٌ لَهُ .

فَاستَرجَعَ الزُّبَیرُ ، وقالَ : أذکَرتَنی ما أنسانیهِ الدَّهرُ . ورَجَعَ إلی صُفوفِهِ ، فَقالَ لَهُ عَبدُ اللّهِ ابنُهُ : لَقَد رَجَعتَ إلَینا بِغَیرِ الوَجهِ الَّذی فَارَقتَنا بِهِ !

فَقالَ : أذکَرَنی عَلِیٌّ حَدیثا أنسانیهِ الدَّهرُ ، فَلا اُحارِبُهُ أبَدا ، وإنّی لَراجِعٌ وتارِکُکُم مُنذُ الیَومِ .

فَقالَ لَهُ عَبدُ اللّهِ : ما أراکَ إلّا جَبُنتَ عَن سُیوفِ بَنی عَبدِ المُطَّلِبِ ؛ إنَّها لَسُیوفٌ حِدادٌ ، تَحمِلُها فِتیَةٌ أنجادٌ .

فَقالَ الزُّبَیرُ : وَیلَکَ ! أ تُهَیِّجُنی عَلی حَربِهِ ! أما إنّی قَد حَلَفتُ ألّا اُحارِبَهُ .

قالَ : کَفِّر عَن یَمینِکَ ، لا تَتَحدَّث نِساءُ قُرَیشٍ أنَّکَ جَبُنتَ ، وما کُنتَ جَبانا .

فَقالَ الزُّبَیرُ : غُلامی مَکحولٌ حُرٌّ کَفّارَةً عَن یَمینی . ثُمَّ أنصَلَ سِنانَ رُمحِهِ ، وحَمَلَ عَلی عَسکَرِ عَلِیٍّ علیه السلام بِرُمحٍ لا سِنانَ لَهُ .

فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : اِفرِجوا لَهُ ، فَإِنَّهُ مُحرَجٌ .

ثُمَّ عادَ إلی أصحابِهِ ، ثُمَّ حَمَلَ ثانِیَةً ، ثُمَّ ثالِثَةً ، ثُمَّ قالَ لِابنِهِ : أجُبنا وَیلَکَ تَری ؟ ! فَقالَ : لَقَد أعذَرتَ . ⁽¹⁾.

۵۸۴۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شرح نهج البلاغة:علی علیه السلام روز جنگ جمل ، [ از میان لشکر] بیرون آمد و زبیر را چندین بار چنین صدا زد : «ای ابو عبد اللّه !» .

زبیر ، بیرون آمد. آن دو به یکدیگر چنان نزدیک شدند که گردن اسبانشان به هم می خورد.

علی علیه السلام به زبیر فرمود: «همانا تو را صدا زدم تا حدیثی را به یادت آورم که پیامبر خدا برای من و تو فرمود . آیا آن روز را به یاد می آوری که پیامبر خدا تو را دید که دست بر گردن من انداخته بودی و به تو فرمود: او را دوست می داری؟

تو گفتی: برای چه او را دوست ندارم که برادر و پسردایی من است؟

و [پیامبر صلی الله علیه و آله ] فرمود: تو به زودی با او پیکار می کنی ، درحالی که تو بر او ستمگری ؟».

زبیر ، «إنّا للّه وإنّا إلیه راجعون» را بر زبان راند و گفت: چیزی را به یادم آوردی که روزگار از یادم برده بود .

او نزد لشکریان خود بازگشت. فرزندش عبد اللّه به او گفت: نزد ما برگشتی؛ امّا نه با حالی که از ما جدا شدی!

گفت: علی ، مرا به یاد حدیثی انداخت که روزگار ، از یادم برده بود. من هرگز با او پیکار نخواهم کرد و هم اینک باز می گردم و از امروز ، شما را رها می کنم.

عبد اللّه گفت: تو را جز این نمی بینم که از شمشیرهای فرزندان عبد المطّلب ترسیدی ؛ شمشیرهای تیزی که تنها جوان مردانِ دلیر ، تاب تحمّل آنها را دارند.

زبیر گفت: وای بر تو! مرا بر جنگ با علی تهییج می کنی؟ من سوگند یاد کرده ام که با او نجنگم.

عبد اللّه گفت: برای شکستن سوگندت کفّاره بده تا زنان قریش با یکدیگر نگویند که تو ترسیدی ، با این که [ تو هیچ گاه] ترسو نبوده ای.

زبیر گفت: غلامم مکحول ، به عنوان کفّاره سوگندم آزاد است. آن گاه ، پیکان نیزه را کشید و با نیزه بدون پیکان ، بر لشکرگاه علی علیه السلام حمله بُرد.

علی علیه السلام فرمود: «راه را برایش باز گذارید . او تحت فشار قرار گرفته است».

پس زبیر به نزد یارانش بازگشت و برای بار دوم و سوم حمله بُرد . آن گاه به فرزندش گفت: وای بر تو ! آیا در من ترسی می بینی؟

عبد اللّه گفت: راه بهانه جویی را بستی . .

۵۸۴۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تاریخ الیعقوبی :قالَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ لِلزُّبَیرِ : یا أبا عَبدِ اللّهِ ! اُدنُ إلَیَّ اُذَکِّرُکَ کَلاما سَمِعتُهُ أنَا وأنتَ مِن رَسولِ اللّهِ !

فَقالَ الزُّبَیرُ لِعَلِیٍّ: لِیَ الأَمانُ ؟

قالَ عَلِیٌّ : عَلَیکَ الأَمانُ ، فَبَرَزَ إلَیهِ فَذَکَّرَهُ الکَلامَ .

فَقالَ : اللّهُمَّ إنّی ما ذَکَرتُ هذا إلّا هذِهِ الساعَةَ ، وثَنی عِنانَ فَرَسِهِ لِیَنصَرِفَ ، فَقالَ لَهُ عَبدُ اللّهِ : إلی أینَ ؟ قالَ : ذَکَّرَنی عَلِیٌّ کَلاماً قالَهُ رَسولُ اللّهِ . قالَ : کَلّا ، ولکِنَّکَ رَأَیتَ سُیوفَ بَنی هاشِمٍ حِدادا تَحمِلُها شِدادٌ . قالَ : وَیلَکَ ! ومِثلی یُعَیَّرُ بِالجُبنِ ؟ هَلُمَّ إلَیَّ الرُّمحَ . وأخَذَ الرُّمحَ وحَمَلَ عَلی أصحابِ عَلِیٍّ .

فَقالَ عَلِیٌّ : اِفرِجوا لِلشَّیخِ ، إنَّهُ مُحرَجٌ .

فَشَقَّ المَیمَنَةَ وَالمَیسَرَةَ وَالقَلبَ ثُمَّ رَجَعَ فَقالَ لِابنِهِ : لا اُمَّ لَکَ ! أیَفعَلُ هذا جَبانٌ ؟ وَانصَرَفَ . ⁽¹⁾.

۵۸۳۲.عنه علیه السلام :تاریخ الیعقوبی:علی بن ابی طالب علیه السلام به زبیر فرمود: «ای ابو عبد اللّه ! به من نزدیک شو تا سخنی را به یادت آورم که من و تو از پیامبر خدا شنیدیم» .

زبیر به علی علیه السلام گفت: در امانم؟

علی علیه السلام فرمود: «در امانی».

پس به نزد او آمد و علی علیه السلام سخن را به یادش انداخت.

زبیر گفت: بار خدایا! تا این ساعت ، آن را به یاد نیاورده بودم.

دهنه اسب را کشید که باز گردد . عبد اللّه به وی گفت: کجا؟

زبیر گفت: علی ، سخنی را به یادم انداخت که پیامبر خدا فرموده بود.

عبد اللّه گفت: هرگز [ چنین نیست] ؛ بلکه تو شمشیرهای تیز بنی هاشم را دیدی که گُرده مردانی قوی آنها را حمل می کند [ و ترسیدی].

زبیرگفت: وای بر تو! کسی مانند مرا به ترس ، سرزنش می کنی؟ به من نیزه بدهید.

نیزه را بر گرفت و بر یاران علی علیه السلام حمله بُرد. علی علیه السلام فرمود: «برای این پیرمرد ، راه را باز کنید . او در فشار قرار گرفته است».

زبیر بر راست و چپ و قلب لشکر علی علیه السلام حمله بُرد. آن گاه بازگشت و به فرزندش گفت: مادر مرده! آیا ترسو چنین می کند؟ و بازگشت. .

۸ / ۸عاقِبَةُ الزُّبَیرِ۵۸۲۸.عنه صلی الله علیه و آله ( ـ و قد سُئلَ عنِ اسمِ اللّه ِ الأعظمِ ـ ) الجمل عن مروان بن الحکم :هَرَبَ الزُّبَیرُ فارّا إلَی المَدینَةِ حَتّی أتی وادِیَ السِّباعِ ، فَرَفَعَ الأَحنَفُ صَوتَهُ وقالَ : ما أصنَعُ بِالزُّبَیرِ ؟ قَد لَفَّ بَینَ غارَینِ ⁽¹⁾مِنَ النّاسِ حَتّی قَتَلَ بَعضُهُم بَعضا ، ثُمَّ هُوَ یُریدُ اللِّحاقَ بِأَهلِهِ !!

فَسَمِعَ ذلِکَ ابنُ جُرموزٍ فَخَرَجَ فی طَلَبِهِ، وَاتَّبَعَهُ رَجُلٌ مِن مُجاشِعٍ حَتّی لَحِقاهُ ، فَلَمّا رَآهُما الزُّبَیرُ حَذِرَهُما .

فَقالا : یا حَوارِیَّ رَسولِ اللّهِ ، أنتَ فی ذِمَّتِنا لا یَصِلُ إلَیکَ أحَدٌ . وسایَرَهُ ابنُ جُرموزٍ ، فَبَینا هُوَ یَسایِرُهُ ویَستَأخِرُ ، وَالزُّبَیرُ یُفارِقُهُ ، قالَ : یا أبا عَبدِ اللّهِ ، اِنزِع دِرعَکَ فَاجعَلها عَلی فَرَسِکَ فَإِنَّها تُثقِلُکَ وتُعییکَ ، فَنَزَعَها الزُّبَیرُ وجَعَلَ عَمرُو بنُ جُرموزٍ یَنکُصُ ویَتَأَخَّرُ ، وَالزُّبَیرُ یُنادیهِ أن یَلحَقَهُ وهُوَ یَجری بِفَرَسِهِ ، ثُمَّ یَنحازُ عَنهُ حَتَّی اطمَأَنَّ إلَیهِ ولَم یُنکِر تَأَخُّرَهُ عَنهُ ، فَحَمَلَ عَلَیهِ وطَعَنَهُ بَینَ کَتِفَیهِ فَأَخرَجَ السِّنانَ مِن ثَدیَیهِ ، ونَزَلَ فَاحتَزَّ رَأسَهُ وجاءَ بِهِ إلَی الأَحنَفِ ، فَأَنفَذَهُ إلی أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام .

فَلَمّا رَأی رَأسَ الزُّبَیرِ وسَیفَهُ قالَ : ناوِلِنی السَّیفَ ، فَناوَلَهُ ، فَهَزَّهُ وقالَ :

سَیفٌ طالَما قاتَلَ بِهِ بَینَ یَدَی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، ولکِنَّ الحینَ ومَصارِعَ السّوءِ !

ثُمَّ تَفَرَّسَ فی وَجهِ الزُّبَیرِ وقالَ :

لَقَد کانَ لَکَ بِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله صُحبَةٌ ومِنهُ قَرابَةٌ ، ولکِنَّ الشَّیطانَ دَخَلَ مِنخَرَیکَ ، فَأَورَدَک هذَا المَورِدَ ! ⁽²⁾.

۸ / ۸ پایان کار زبیر

۸ / ۸پایان کار زبیر۵۸۲۵.الدعوات :الجملـ به نقل از مروان بن حَکم ـ: زبیر به قصد مدینه فرار کرد تا به بیابان سِباع رسید. احنف ، صدایش را بلند کرد و گفت: با زبیر ، چه کنم؟ او دو گروه از مسلمانان را به جان هم انداخت تا این که برخی، برخی دیگر را کشتند و اینک می خواهد به خانواده اش بپیوندد.

ابن جرموز ، این سخن را شنید و به دنبال زبیر افتاد و مردی از قبیله مُجاشع نیز در پی او رفت تا این که این دو تن به او رسیدند. زبیر ، چون آن دو را دید ، آنان را [ از کشتن خویش ]برحذر داشت.

آن دو گفتند: ای حواری پیامبر خدا! تو در امان مایی و کسی به تو دست نمی یابد.

ابن جرموز ، او را همراهی می کرد. در همین حال که او را همراهی می کرد و عقب می کشید و زبیر از او جدا می شد ، گفت: ای ابو عبد اللّه ! زرهت را درآور و آن را روی اسبت بگذار که برایت سنگینی می کند و خسته ات می سازد. زبیر ، آن را از تن ، بیرون آورد و عمرو بن جرموز برمی گشت و [به عمد] عقب می ماند . زبیر او را صدا می زد که خود را به وی برساند.

عمرو ، اسبش را می تازانْد سپس ، خود را به او نزدیک می کرد ، تا آن که زبیر از او آسوده خاطر شد و عقب ماندن عمرو بر او غریب نمی نمود . ناگاه عمرو ، حمله کرد و از پشت ، چنان نیزه ای میان شانه های زبیر زد که پیکان آن از سینه او بیرون آمد و از اسب ، فرو افتاد. عمرو ، سر زبیر را برید و نزد احنف آورد و او نیز آن را نزد امیر مؤمنان فرستاد.

[ علی علیه السلام ] چون سر بریده زبیر و شمشیر او را دید، فرمود: «آن شمشیر را به من بدهید».

دادند. آن را در دست چرخانْد و فرمود: «این ، شمشیری است که با آن مدّت های طولانی در حضور پیامبر خدا جنگ کرد امّا سرانجام ، هلاکت و مرگی نکوهیده به او رسید» .

سپس به سر زبیر نگریست و فرمود:«تو افتخار همنشینی و خویشاوندی با پیامبر خدا را داشتی ؛ ولی شیطان، درون دماغت رفت و تو را به چنین روزی افکند».

.

۸ / ۹مُناقَشاتُ الإِمامِ وطَلحَةَ۵۹۶۸.عنه علیه السلام :مروج الذهب :ثُمَّ نادی عَلِیٌّ رضی الله عنه طَلحَةَ حینَ رَجَعَ الزُّبَیرُ : یا أبا مُحَمَّدٍ ، مَا الَّذی أخرَجَکَ ؟

قالَ : الطَّلَبُ بِدَمِ عُثمانَ .

قالَ عَلِیٌّ : قَتَلَ اللّهُ أولانا بِدَمِ عُثمانَ ، أما سَمِعتَ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : «اللّهُمَّ ! والِ مَن والاهُ ، وعادِ مَن عاداهُ» ؟ وأنتَ أوَّلُ مَن بایَعَنی ثُمَّ نَکَثتَ ، وقَد قالَ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ : «فَمَن نَّکَثَ فَإِنَّمَا یَنکُثُ عَلَی نَفْسِهِ» . ⁽¹⁾⁽²⁾۵۹۶۷.الإمامُ الباقرُ علیه السلام ( ـ فی قولِهِ تعالی : {Q} «و لَنِعمَ دارُ المُتَّقی ) الإمامة والسیاسةـ فی ذِکرِ مادارَ بَینَ الإِمامِ علیه السلام وَطَلحَةَ مِنَ الکَلامِ ـ: قالَ طَلحَةُ : اِعتَزِل هذَا الأَمرَ ، ونَجعَلُهُ شوری بَینَ المُسلِمینَ ، فَإِن رَضوا بِکَ دَخَلتُ فیما دَخَلَ فیهِ النّاسُ ، وإن رَضوا غَیرَکَ کُنتَ رَجُلاً مِنَ المُسلِمینَ .

قالَ عَلِیٌّ : أوَلَم تُبایِعنی یا أبا مُحَمَّدٍ طائِعا غَیرَ مُکرَهٍ ؟ فَما کُنتُ لِأَترُکَ بَیعَتی .

قالَ طَلحَةُ : بایَعتُکَ وَالسَّیفُ فی عُنُقی .

قالَ: أ لَم تَعلَم أنّی ما أکرَهتُ أحَدا عَلَی البَیعَةِ؟ ولَو کُنتُ مُکرِها أحَدا لَأَکرَهتُ سَعدا ، وَابنَ عُمَرَ ، ومُحَمَّدَ بنَ مَسلَمَةَ ؛ أبَوُا البَیعَةَ وَاعتَزَلوا ، فَتَرَکتُهُم .

قالَ طَلحَةُ : کُنّا فِی الشّوری سِتَّةٌ ، فَماتَ اثنانِ وقَد کَرِهناکَ ، ونَحنُ ثَلاثَةٌ .

قالَ عَلِیٌّ : إنَّما کانَ لَکُما ألّا تَرضَیا قَبلَ الرِّضی وقَبلَ البَیعَةِ ، وأمَّا الآنَ فَلَیس لَکُما غَیرُ ما رَضیتُما بِهِ ، إلّا أن تَخرُجا مِمّا بویِعتُ عَلَیهِ بِحَدَثٍ ، فَإِن کُنتُ أحدَثتُ حَدَثا فَسَمّوهُ لی ! وأخرَجتُم اُمَّکُم عائِشَةَ ، وتَرَکتُم نِساءَکُم ، فَهذا أعظَمُ الحَدَثِ مِنکُم ، أرِضیً هذا لِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله أن تَهتِکوا سِترا ضَرَبَهُ عَلَیها ، وتُخرِجوها مِنهُ ؟ !

فَقالَ طَلحَةُ : إنَّما جاءَت لِلإِصلاحِ .

قالَ عَلِیٌّ علیه السلام : هِیَ ـ لَعَمرُ اللّهِ ـ إلی مَن یُصلِحُ لَها أمرَها أحوَجُ . أیُّهَا الشَّیخُ! اِقبَلِ النُّصحَ وَارضَ بِالتَّوبَةِ مَعَ العارِ ، قَبلَ أن یَکونَ العارُ وَالنّارُ . ⁽³⁾.

۸ / ۹ گفتگوی امام با طلحه

۸ / ۹گفتگوهای امام با طلحه۵۹۶۴.امام علی علیه السلام :مروج الذهب:هنگامی که زبیر بازگشت ، علی علیه السلام طلحه را ندا داد: «ای ابو محمّد! چه چیزی تو را به قیام [ علیه من] وا داشت؟».

طلحه گفت: خونخواهی عثمان.

علی علیه السلام فرمود: «خداوند ، آن کسی را که در ریختن خون عثمانْ بیشتر دخالت داشت ، بُکشد! آیا نشنیدی که پیامبر خدا [ درباره من ]می فرمود: بار خدایا! دوست بدار آن را که او را دوست می دارد و دشمن بدار آن را که دشمن می دارد! ؟ و تو نخستین کسی هستی که با من بیعت کردی و سپس ، آن را شکستی و خداوند عز و جل فرمود: «آن که پیمان بشکَند ، بر زیان خود ، پیمان شکسته است» ».۵۹۶۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الإمامة والسیاسةـ در گزارش گفتگوی امام علیه السلام با طلحه ـ: طلحه گفت: از این حکومت ، کناره گیر تا آن را در میان مسلمانان ، به مشورت بگذاریم . اگر به تو رضایت دادند ، من نیز به آنچه مردم رضایت دهند ، رضایت می دهم و اگر به دیگری رضایت دادند ، تو هم مانند یکی از مسلمانانْ [ تابع باش].

علی علیه السلام فرمود: «ای ابو محمّد! آیا تو با رضایت و بدون اجبار و اکراه با من بیعت نکردی؟ من بیعت خود را رها نمی سازم».

طلحه گفت: بیعت کردم ، در حالی که شمشیر بر گردنم بود.

فرمود: «آیا نمی دانی که من کسی را بر بیعت ، مجبور نساختم؟ و اگر اجباری در کار بود ، می بایست سعد و ابن عمر و محمّد بن مَسلَمه را وادار می کردم ، با این که از بیعت ، سر باز زدند و کناره گرفتند و من هم آنان را به حال خودشان وا گذاردم».

طلحه گفت: ما در شورا ، شش نفر بودیم. دو نفر مُردند و ما سه نفریم که با تو موافق نیستیم.

علی علیه السلام فرمود: «شما می توانستید پیش از بیعت ، رضایت ندهید؛ امّا اینک حقّی جز آنچه بدان رضایت داده اید ، در کار نیست؛ مگر آن که کار خلافی [ انجام دهم ]که موجب شود از آنچه بر آن بیعت شده ام ، بیرون روید. اگر از من کاری ناپسند سر زده ، بازگو کنید.

شما مادرتان عایشه را از خانه بیرون کشیدید و زن های خود را [ در خانه ]گذاشتید و این ، بزرگ ترین کار زشت شماست . آیا پیامبر خدا از این کار راضی است که پرده ای را که او بر عایشه افکنده ، بدرید و پرده از وی برگیرید؟» .

طلحه گفت: او برای اصلاح آمد.

علی علیه السلام فرمود: «به خدا سوگند ، آن زن ، به کسی که کارهایش را اصلاح کند ، نیازمندتر است. ای پیرمرد! خیرخواهی را بپذیر و به توبه به همراه ننگ ، رضایت ده، پیش از آن که ننگ با آتشْ همراه شود».

.

M۲۷۳۳_T۱_File_۶۵۲۵۶۳۵

۸ / ۱۰فَشَلُ آخِرِ الجُهودِ۵۹۶۶.عنه علیه السلام :الجمل :قالَ ابنُ عَبّاسٍ : قُلتُ [لِأَمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ] : ما تَنتَظِرُ ؟ وَاللّهِ ، ما یُعطیکَ القَومُ إلَا السَّیفَ ، فَاحمِل عَلَیهِم قَبلَ أن یَحمِلوا عَلَیکَ .

فَقالَ : نَستَظهِرُ بِاللّهِ عَلَیهِم .

قالَ ابنُ عَبّاسٍ : فَوَاللّهِ ، ما رُمتُ مِن مَکانی حَتّی طَلَعَ عَلَیَّ نُشّابُهُم کَأَنَّهُ جَرادٌ مُنتَشِرٌ ، فَقُلتُ : أما تَری یا أمیرَ المُؤمِنینَ إلی ما یَصنَعُ القَومُ ؟ مُرنا نَدفَعهُم !

فَقالَ : حَتّی اُعذِرَ إلَیهِم ثانِیَةً . ثُمَّ قالَ : مَن یَأخُذُ هذَا المُصحَفَ فَیَدعوهُم إلَیهِ وهُوَ مَقتولٌ وأنَا ضامِنٌ لَهُ عَلَی اللّهِ الجَنَّةَ ؟

فَلَم یَقُم أحَدٌ إلّا غُلامٌ عَلَیه قَباءٌ أبیَضُ ، حَدَثُ السِّنِّ مِن عَبدِ القَیسِ یُقالُ لَهُ مُسلِمٌ کَأَنّی أراهُ ، فقَالَ : أنَا أعرِضُهُ عَلَیهِم یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، وقَدِ احتَسَبتُ نَفسی عِندَ اللّهِ تَعالی .

فَأَعرَضَ عَنهُ إشفاقا عَلَیهِ، ونادی ثانِیَةً : مَن یَأخُذُ هذَا المُصحَفَ ویَعرِضُهُ عَلَی القَومِ وَلیَعلَم أنَّهُ مَقتولٌ ولَهُ الجَنَّةُ ؟

فَقامَ مُسلِمٌ بِعَینِهِ وقالَ : أنَا أعرِضُهُ . فَأَعرَضَ ، ونادی ثالِثَةً فَلَم یَقُم غَیرُ الفَتی ، فَدَفَعَ إلَیهِ المُصحَفَ .

وقالَ : اِمضِ إلَیهِم وَاعرِضهُ عَلَیهِم وَادعُهُم إلی ما فیهِ .

فَأَقبَلَ الغُلامُ حَتّی وَقَفَ بِإِزاءِ الصُّفوفِ ونَشَرَ المُصحَفَ ، وقالَ : هذا کِتابُ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ ، وأمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام یَدعوکُم إلی ما فیهِ .

فَقالَت عائِشَةُ : اُشجُروهُ بِالرِّماحِ قَبَّحَهُ اللّهُ ! فَتَبادَروا إلَیهِ بِالرِّماحِ فَطَعَنوهُ مِن کُلِّ جانِبٍ ، وکانَت اُمُّهُ حاضِرَةً فَصاحت وطَرَحَت نَفسَها عَلَیهِ وجَرَّتهُ مِن مَوضِعِهِ ، ولَحِقَها جَماعَةٌ مِن عَسکَرِ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام أعانوها عَلی حَملِهِ حَتّی طَرَحوهُ بَینَ یَدی أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام واُمُّهُ تَبکی وتَندُبُهُ وتَقولُ :

یا رَبِّ إنَّ مُسلِما دَعاهُم

یَتلو کِتابَ اللّهِ لا یَخشاهُم فَخَضَّبوا مِن دَمِه قَناهُم

واُمُّهُم قائِمَةٌ تَراهُم تَأمُرُهُم بِالقَتلِ لا تَنهاهُم ⁽¹⁾.

۸ / ۱۰ ناکام ماندن آخرین تلاش ها

۸ / ۱۰ناکام ماندن آخرین تلاش ها۵۹۶۳.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :الجمل:ابن عبّاس می گوید: [ به امیر مؤمنان ]گفتم: در انتظار چه هستی؟ به خدا سوگند، این گروه ، جز شمشیر ، چیزی به تو نخواهند داد . پس قبل از آن که آنان بر تو یورش آورند ، تو بر آنان حمله کن.

فرمود: «از خداوند [ در این نبرد] کمک می خواهیم».

[ ابن عبّاس می گوید:] از جایم حرکت نکرده بودم که تیرهای آنان ، مانند ملخ های پراکنده به سویم بارید. گفتم: ای امیر مؤمنان! نمی بینی اینان چه می کنند؟ دستور ده تا آنان را عقب برانیم.

فرمود: «[ صبر می کنم] تا این که بارِ دیگر نزد آنان عذری داشته باشم».

سپس فرمود: «کیست که این قرآن را بگیرد و آنان را بدان دعوت کند و کشته شود و من ، بهشت را نزد خداوند برایش ضمانت کنم؟».

کسی برنخاست ، جز جوانی که قبایی سفید برتن داشت ، کم سن و از قبیله عبد القیس بود و «مسلم» خوانده می شد. گویا اینک او را می بینم. گفت: من ، قرآن را بر آنان عرضه می دارم ـ ای امیر مؤمنان! ـ و جانم را به حساب خداوند متعال می گذارم.

علی علیه السلام از سر دلسوزی بر آن جوان ، از او رو گرداند و بار دیگر ندا داد: «کیست که این قرآن را بگیرد و بر این گروه ، عرضه بدارد و بداند که کشته می شود و پاداش او بهشت است؟» .

همان مسلم به پا خاست و گفت: من آن را عرضه می دارم.

امام علیه السلام باز هم از او رو گرداند و برای مرتبه سوم ، ندا داد و کسی جز همان جوان به پا نخاست. پس قرآن را بدو داد و فرمود: «نزد آنان برو، قرآن را بر آنان عرضه دار و آنان را به آنچه در آن است ، فرا خوان».

جوان ، پیش رفت و در برابر صف های لشکر دشمن ایستاد و قرآن را باز کرد و گفت: این ، کتاب خداوند عز و جل است و امیر مؤمنان ، شما را بدانچه در آن است ، فرا می خواند.

عایشه گفت: او را با نیزه بزنید ، که خدایش او را زشت بدارد!

از هر سو با نیزه بر او حمله بردند و از هر سو نیزه اش زدند. مادر آن جوان ، حضور داشت. ناله ای کرد و خود را بر روی جوان انداخت و او را از جایش به عقب کشید . گروهی از سپاه امیر مؤمنان به طرف آن زن آمدند و مادر را در برداشتن جوان ، کمک کردند و آوردند تا این که او را در برابر امیر مؤمنان گذاشتند. مادرش می گریست و نوحه سرایی می نمود و چنین می گفت:

بار پروردگارا! مسلم ، آنان را دعوت کرد

کتاب خدا را تلاوت می کرد و از آنان نمی هراسید. و آنان ، نیزه های خود را از خونش رنگین کردند

در حالی که مادرشان (عایشه) ایستاده بود و آنان را می دید. و او آنان را به جنگ، فرمان می داد و از آن، بازشان نمی داشت.

.

۵۹۶۲.عنه علیه السلام :المناقب للخوارزمی عن مجزأة السدوسی :لَمّا تَقابَلَ العَسکَرانِ : عَسکَرُ أمیرِ المُؤمِنینَ عَلِیٍّ علیه السلام وعَسکَرُ أصحابِ الجَمَلِ ، جَعَلَ أهلُ البَصرَةِ یَرمونَ أصحابَ عَلِیٍّ بِالنَّبلِ حَتّی عَقَروا مِنهُم جَماعَةً ، فَقالَ النّاسُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ، إنَّهُ قَد عَقَرَنا نَبلُهُم فَمَا انتِظارُکَ بِالقَومِ ؟

فَقالَ عَلِیٌّ : اللّهُمَّ إنّی اُشهِدُکَ أنّی قَد أعذَرتُ وأنذَرتُ ، فَکُن لی عَلَیهِم مِنَ الشّاهِدینَ .

ثُمَّ دَعا عَلِیٌّ بِالدِّرعِ ، فَأَفرَغَها عَلَیهِ ، وتَقَلَّدَ بِسَیفِهِ وَاعتَجَرَ بِعِمامَتِهِ وَاستَوی عَلی بَغلَةِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، ثُمَّ دَعا بِالمُصحَفِ فَأَخَذَهُ بِیَدِهِ ، وقالَ : یا أیُّهَا النّاسُ ، مَن یَأخُذُ هذَا المُصحَفَ فَیَدعو هؤُلاءِ القَومِ إلی ما فیهِ ؟

فَوَثَبَ غُلامٌ مِن مُجاشِعٍ یُقالُ لَهُ : مُسلِمٌ ، عَلیهِ قَباءٌ أبیَضُ ، فَقالَ لَهُ : أنَا آخُذُهُ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، فَقالَ لَهُ عَلِیٌّ : یا فَتی إنَّ یَدَکَ الیُمنی تُقطَعُ ، فَتَأخُذُهُ بِالیُسری فَتُقطَعُ ، ثُمَّ تُضرَبُ عَلَیهِ بِالسَّیفِ حَتّی تُقتَلَ !

فَقالَ الفَتی : لا صَبرَ لی عَلی ذلِکَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ .

فَنادی عَلِیٌّ ثانِیَةً وَالمُصحَفُ فی یَدِهِ ، فَقامَ إلَیهِ ذلِکَ الفَتی وقالَ : أنَا آخُذُهُ یا أمیرَ المُؤمِنینَ . فَأَعادَ عَلَیهِ عَلِیٌّ مَقالَتَهُ الاُولی ، فَقالَ الفَتی : لا عَلَیکَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، فَهذا قَلیلٌ فی ذاتِ اللّهِ ، ثُمَّ أخَذَ الفَتَی المُصحَفَ وَانطَلَقَ بِهِ إلَیهِم ، فَقالَ : یا هؤُلاءِ ، هذا کِتابُ اللّهِ بَینَنا وبَینَکُم . فَضَرَبَ رُجُلٌ مِن أصحابِ الجَمَلِ یَدَهُ الیُمنی فَقَطَعَها ، فَأَخَذَ المُصحَفَ بِشِمالِهِ فَقُطِعَت شِمالُهُ ، فَاحتَضَنَ المُصحَفَ بِصَدرِهِ فَضُرِبَ عَلَیهِ حَتّی قُتِلَ رَحمَةُ اللّهِ عَلَیهِ . ⁽¹⁾.

۵۹۶۱.عنه علیه السلام :المناقب ، خوارزمیـ به نقل از مجزئه سدوسی ـ: چون دو لشکر (لشکر امیر مؤمنان علی و لشکر جملیان) رو در رو شدند ، بصریان (لشکر جملْ) شروع به تیراندازی به سوی یاران علی علیه السلام نمودند تا این که گروهی از آنان را از پای در آوردند.

مردم گفتند: ای امیر مؤمنان! به راستی که تیرهایشان ما را از پای درآورد. از آنان چه انتظاری داری؟

علی علیه السلام فرمود: «بار خدایا! تو را شاهد می گیرم که جای عذری نگذاشتم و آنان را بیم دادم . پس تو برای من علیه آنان گواه باش».

آن گاه ، زره خواست و آن را بر تن کرد و شمشیر به کمر بست و دستارش را بر سر بست و بر اَستر پیامبر صلی الله علیه و آله سوار شد و سپس ، قرآنی خواست و آن را به دست گرفت و فرمود: «ای مردم ! چه کسی این قرآن را می گیرد و این گروه را بدان ، فرا می خواند؟» .

جوانی از قبیله مُجاشع به نام «مسلم» ـ که قبایی سفید بر تن داشت ـ برخاست و گفت: ای امیر مؤمنان! من آن را می گیرم .

علی علیه السلام به وی فرمود: «ای جوان! دست راستت بُریده می شود. سپس آن را با دست چپ می گیری . آن هم بُریده می شود . سپس با شمشیر ، آن قدر بر تو ضربه می زنند تا کشته شوی».

جوان [در مرتبه نخست] گفت: من تحمّل آن را ندارم ، ای امیر مؤمنان!

علی علیه السلام ، درحالی که قرآن را در دست داشت ، دوباره ندا داد . همان جوان برخاست و گفت: درد و بلا از تو دور باد ، ای امیر مؤمنان! من آن را می گیرم.

امام علیه السلام سخن نخست خود را تکرار کرد.

جوان گفت: مانعی ندارد ، ای امیر مؤمنان! این [ گونه شهید شدن ]در راه خداوند ، ناچیز است.

سپس آن جوان ، قرآن را گرفت و به سوی آنان رفت و گفت: ای جمعیت ! این ، کتاب خداست میان ما و شما.

مردی از جملیان ، دست راست او را با شمشیر زد و آن را قطع کرد. جوان ، قرآن را با دست چپ گرفت. مرد ، دست چپ وی را هم قطع کرد . جوان ، قرآن را به سینه چسبانید. مرد ، آن قدر بر او ضربه وارد کرد که کشته شد . رحمت خدا بر او باد! .

. .

. .

الفصل التاسع : القتال۹ / ۱أوَّلُ قِتالٍ عَلی تَأویلِ القُرآنِ۵۹۵۸.امام صادق علیه السلام :الأمالی للطوسی عن بکیر بن عبد اللّه الطویل وعمّار بن أبی معاویة عن أبی عثمان البجلی مؤذّن بنی أفصی :سَمِعتُ عَلِیّا علیه السلام یَقولُ یَومَ الجَمَلِ : «وَإِن نَّکَثُواْ أَیْمَـنَهُم مِّن بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُواْ فِی دِینِکُمْ فَقَـتِلُواْ أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لآَ أَیْمَـنَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنتَهُونَ» ، ⁽¹⁾ثُمَّ حَلَفَ ـ حینَ قَرَأَها ـ أنَّهُ ما قوتِلَ أهلُها مُنذُ نَزَلَت حَتَّی الیَومَ .

قالَ بُکَیرٌ : فَسَأَلتُ عَنها أبا جَعفَرٍ علیه السلام ، فَقالَ : صَدَقَ الشَّیخُ ، هکَذا قالَ عَلِیٌّ علیه السلام ، وهکَذا کانَ . ⁽²⁾۵۹۵۷.امام صادق علیه السلام :الأمالی للمفید عن أبی عثمان مؤذّن بنی أفصی :سَمِعتُ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ علیه السلام حینَ خَرَجَ طَلحَةُ وَالزُّبَیرُ لِقِتالِهِ یَقولُ : عُذَیری مِن طَلحَةَ وَالزُّبَیرِ ؛ بایَعانی طائِعَینِ غَیرَ مُکرَهَینِ ، ثُمَّ نَکَثا بَیعَتی مِن غَیرِ حَدَثٍ ، ثُمَّ تَلا هذِهِ الآیَةَ : «وَإِن نَّکَثُواْ أَیْمَـنَهُم مِّن بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُواْ فِی دِینِکُمْ فَقَـتِلُواْ أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لآَ أَیْمَـنَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنتَهُونَ» . ⁽³⁾.

فصل نهم : جنگ

۹ / ۱ نخستین جنگ بر سرِ تأویل قرآن

فصل نهم : جنگ۹ / ۱نخستین جنگ بر سرِ تأویل قرآن۵۹۵۸.عنه علیه السلام :الأمالی ، طوسیـ به نقل از بُکَیر بن عبد اللّه طویل و عمّار بن ابی معاویه ، از ابو عثمان بجلی، اذان گوی بنی اَفصی ـ: شنیدم که علی علیه السلام در جنگ جمل می گوید : « «و اگر سوگندهایشان را پس از پیمان شکستند و بر دین شما خُرده گرفتند ، با پیشوایان کفر ، کارزار کنید ؛ چرا که آنان ، حرمت سوگند [و پیمان] را رعایت نمی کنند. باشد که دست بردارند» ».

وقتی این آیه را تلاوت می کرد ، سوگند یاد نمود که با مصادیق این آیه،از هنگام نزول تا امروز،پیکار نشده است.

بُکَیر می گوید: درباره این سخن ، از امام باقر علیه السلام پرسیدم . فرمود: «آن پیرمرد [ بجلی ]راست گفت . علی علیه السلام چنین گفت و چنین هم بود».۵۹۵۷.عنه علیه السلام :الأمالی ، مفیدـ به نقل از ابو عثمان ، اذان گوی بنی اَفصی ـ: از علی بن ابی طالب علیه السلام هنگامی که طلحه و زبیر برای جنگ با وی قیام کردند، شنیدم که می فرمود: «نسبت به طلحه و زبیر ، عذر دارم . آن دو با من از روی رضایت و بدون اجبار ، بیعت کردند . سپس بدون پدیده ناشایسته ای [ از ناحیه من] ، بیعت با من را شکستند» .

آن گاه این آیه را تلاوت کرد: «و اگر سوگندهایشان را پس از پیمان شکستند و بر دین شما خُرده گرفتند ، با پیشوایان کفر ، کارزار کنید؛ چراکه آنان حرمت سوگند [و پیمان] را رعایت نمی کنند. باشد که دست بردارند» » .

.

۵۹۵۶.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :قرب الإسناد عن حنّان بن سدیر :سَمِعتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام یَقولُ : دَخَلَ عَلَیَّ اُناسٌ مِن أهلِ البَصرَةِ فَسَأَلونی عَن طَلحَةَ وَالزُّبَیرِ ، فَقُلتُ لَهُم : کانا مِن أئِمَّةِ الکُفرِ ؛ إنَّ عَلِیّا علیه السلام یَومَ البَصرَةِ لَمّا صَفَّ الخُیولَ ، قالَ لِأَصحابِهِ : لا تَعجَلوا عَلَی القَومِ حَتّی اُعذِرَ فیما بَینی وبَینَ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ وبَینَهُم .

فَقامَ إلَیهِم فَقالَ : یا أهلَ البَصرَةِ ! هَل تَجِدونَ عَلَیَّ جَورا فی حُکمٍ ؟ قالوا : لا . قالَ : فَحَیفا فی قِسمٍ ؟ قالوا : لا . قالَ : فَرَغبَةً فی دُنیا أخَذتُها لی ولِأَهلِ بَیتی دونَکُم ، فَنَقَمتُم عَلَیَّ فَنَکَثتُم بَیعَتی ؟ قالوا : لا . قالَ : فَأَقَمتُ فیکُمُ الحُدودَ وعَطَّلتُها عَن غَیرِکُم ؟ قالوا : لا . قالَ : فَما بالُ بَیعَتی تُنکَثُ وبَیعَةُ غَیری لا تُنکَثُ ؟ ! إنّی ضَرَبتُ الأَمرَ أنفَهُ وعَینَهُ فَلَم أجِد إلَا الکُفرَ أوِ السَّیفَ .

ثُمَّ ثَنی إلی صاحِبِهِ فَقالَ : إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی یَقولُ فی کِتابِهِ : «وَإِن نَّکَثُواْ أَیْمَـنَهُم مِّن بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُواْ فِی دِینِکُمْ فَقَـتِلُواْ أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لآَ أَیْمَـنَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنتَهُونَ» .

فَقالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : وَالَّذی فَلَقَ الحَبَّةَ وبَرَأَ النَّسَمَةَ وَاصطَفی مُحَمَّدا بِالنُّبُوَّةِ إنَّهُم لَأَصحابُ هذِهِ الآیَةِ ، وما قوتِلوا مُنذُ نَزَلَت . ⁽¹⁾۹ / ۲دُعاءُ الإِمامِ قَبلَ القِتالِ۵۹۵۳.امام باقر علیه السلام :الإمام الصادق علیه السلام :لَمّا تَوافَقَ النّاسُ یَومَ الجَمَلِ ، خَرَجَ عَلِیٌّ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ حَتّی وَقَفَ بَینَ الصَفَّینِ ، ثُمَّ رَفَعَ یَدَهُ نَحوَ السَّماءِ ، ثُمَّ قالَ : یا خَیرَ مَن أفضَت إلَیهِ القُلوبُ ، ودُعِیَ بِالأَلسُنِ ، یا حَسَنَ البَلایا ، یا جَزیلَ العَطاءِ ، اُحکُم بَینَنا وبَینَ قَومِنا بِالحَقِّ ، وأنتَ خَیرُ الحاکِمینَ . ⁽²⁾.

۹ / ۲ دعای امام پیش از پیکار

۵۹۵۲.امام علی علیه السلام :قرب الإسنادـ به نقل از حنان بن سدیر ـ: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: «مردمانی از بصره نزد من آمدند و درباره طلحه و زبیر از من پرسیدند. به آنان گفتم: آن دو از پیشوایان کفر بودند. به راستی که علی علیه السلام در جنگ بصره ، هنگامی که سواران (سواره نظام) را آماده ساخت ، به یارانش فرمود: در جنگ با این گروه ، شتاب مکنید تا نزد خود و خداوند عز و جل و آنان ، عذری داشته باشم .

سپس به سوی آنان رفت و فرمود: ای بصریان! آیا دریافته اید که در حکمی ستم روا داشته ام؟ .

گفتند: نه.

فرمود: آیا در تقسیم ثروت ، جفا کرده ام؟ .

گفتند: نه .

فرمود: آیا حکومت را از روی علاقه به دنیا برای خود و خاندانم به دست گرفتم که شما بر من خُرده گرفتید و بیعت با من را شکستید؟ .

گفتند: نه.

فرمود : آیا حدود الهی را بر شما جاری ساختم و بر دیگران جاری نساختم؟ . گفتند : نه.

فرمود: پس چرا بیعت من شکسته می شود و بیعت دیگران،شکسته نمی شود؟! من به خوبی در این کار نگریستم و آن را شکافتم و جز کفر یا طغیانگری چیزی در آن ندیدم .

آن گاه بر پیامبر صلی الله علیه و آله درود فرستاد و فرمود: به راستی که خداوند ـ تبارک و تعالی ـ در کتابش می گوید: «و اگر سوگندهایشان را پس از پیمان شکستند و بر دین شما خُرده گرفتند، با پیشوایان کفر ، کارزار کنید؛ چراکه آنان حرمت سوگند [و پیمان] را رعایت نمی کنند . باشد که دست بردارند» .

سپس امیر مؤمنان فرمود: سوگند به آن که دانه را شکافت و آفریدگان را آفرید و محمّد صلی الله علیه و آله را به پیامبری برگزید ، اینان ، همان مصادیق این آیه اند و از هنگام نزول این آیه تاکنون با آنان پیکار نشده است ».۹ / ۲دعای امام پیش از پیکار۵۹۴۹.امام صادق علیه السلام :امام صادق علیه السلام :وقتی در جنگ جمل ، دو سپاه رو در رو شوند ، علی علیه السلام بیرون رفت و میان دو سپاه ایستاد و دست هایش را به سوی آسمانْ بلند کرد و گفت: «ای بهترین کسی که دل ها به سویش پرواز می کند و با زبان ها او را می خوانند! ای زیبا آزمون! ای بسیار بخشنده بخشش های بزرگ ! میان ما و این گروه ، به حق ، داوری کن که تو بهترین داوری».

.

۵۹۵۳.الإمامُ الباقرُ علیه السلام :الجمل :لَمّا رَأی أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام ما قَدِمَ عَلَیهِ القَومُ مِنَ العِنادِ وَاستَحَلّوهُ مِن سَفکِ الدَّمِ الحَرامِ ، رَفَعَ یَدَیهِ إلَی السَّماءِ وقالَ : اللّهُمَّ إلَیکَ شَخَصَتِ الأَبصارُ ، وبُسِطَتِ الأَیدی ، وأفضَتِ القُلوبُ ، وتَقَرَّبَت إلَیکَ بِالأَعمالِ ، «رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنَا وَبَیْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنتَ خَیْرُ الْفَـتِحِینَ» . ⁽¹⁾⁽²⁾۵۹۵۲.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ فی دُعائِهِ یَومَ الجَمَلِ ـ: اللّهُمَّ إنّی أحمَدُکَ ـ وأنتَ لِلحَمدِ أهلٌ ـ عَلی حُسنِ صَنعِکَ إلَیَّ ، وتَعَطُّفِکَ عَلَیَّ ، وعَلی ما وَصَلتَنی بِهِ مِن نورِکَ ، وتَدارَکتَنی بِهِ مِن رَحمَتِکَ ، وأسبَغتَ عَلَیَّ مِن نِعمَتِکَ ، فَقَدِ اصطَنَعتَ عِندی ـ یا مَولایَ ـ ما یَحِقُّ لَکَ بِهِ جُهدی وشُکری ؛ لِحُسنِ عَفوِکَ ، وبَلائِکَ القَدیمِ عِندی ، وتَظاهُرِ نَعمائِکَ عَلَیَّ ، وتَتابُعِ أیادیکَ لَدَیَّ ، لَم أبلُغ إحرازَ حَظّی ، ولا صَلاحَ نَفسی ، ولکِنَّکَ یا مَولایَ بَدَأتَنی أوّلاً بِإِحسانِکَ فَهَدَیتَنی لِدینِکَ ، وعَرَّفتَنی نَفسَکَ ، وثَبَّتَّنی فی اُموری کُلِّها بِالکِفایَةِ وَالصُّنعِ لی ، فَصَرَفتَ عَنّی جَهدَ البَلاءِ ، ومَنَعتَ مِنّی مَحذورَ الأَشیاءِ ، فَلَستُ أذکُرُ مِنکَ إلّا جَمیلاً ، ولَم أرَ مِنکَ إلّا تَفضیلاً .

یا إلهی، کَم مِن بَلاءٍ وجَهدٍ صَرَفتَهُ عَنّی ، وأرَیتَنیهِ فی غَیری ، فَکَم مِن نِعمَةٍ أقرَرتَ بِها عَینی ، وکَم مِن صَنیعَةٍ شَریفَةٍ لَکَ عِندی .

إلهی أنتَ الَّذی تُجیبُ عِندَ الاِضطِرارِ دَعوَتی ، وأنتَ الَّذی تُنَفِّسُ عِندَ الغُمومِ کُربَتی ، وأنتَ الَّذی تَأخُذُ لی مِنَ الأَعداءِ بِظُلامَتی ، فَما وَجَدتُکَ ولا أجِدُکَ بَعیدا مِنّی حینَ اُریدُکَ ، ولا مُنقَبِضا عَنّی حینَ أسأَلُکَ ، ولا مُعرِضاً عَنّی حینَ أدعوکَ ، فَأَنتَ إلهی ، أجِدُ صَنیعَکَ عِندی مَحموداً ، وحُسنَ بَلائِکَ عِندی مَوجودا ، وجمیعَ أفعالِکَ عِندی جَمیلاً ، یَحمَدُکَ لِسانی وعَقلی وجَوارِحی وجَمیعَ ما أقَلَّتِ الأَرضُ مِنّی .

یا مَولایَ أسأَلُک بِنورِکَ الَّذِی اشتَقَقتَهُ مِن عَظَمَتِکَ ، وعَظَمَتِکَ الَّتِی اشتَقَقتَها مِن مَشِیَّتِکَ ، وأسأَلُکَ بِاسمِکَ الَّذی عَلا، أن تَمُّنَ عَلَیَّ بِواجِبِ شُکری نِعمَتَکَ .

رَبِّ، ما أحرَصَنی عَلی ما زَهَّدتَنی فیهِ، وحَثَثتَنی عَلَیهِ ! إن لَم تُعِنّی عَلی دُنیایَ بِزُهدٍ ، وعَلی آخِرَتی بِتَقوایَ ، هَلَکتُ .

رَبّی ، دَعَتنی دَواعِی الدُّنیا ؛ مِن حَرثِ النِّساءِ وَالبَنینَ ، فَأَجَبتُها سَریعا ، ورَکَنتُ إلَیها طائِعا . ودَعَتنی دَواعِی الآخِرَةِ مِنَ الزُّهدِ وَالِاجتِهادِ فَکَبَوتُ لَها ، ولَم اُسارِع إلَیها مُسارَعَتی إلَی الحُطامِ الهامِدِ ، وَالهَشیمِ البائِدِ ، وَالسَّرابِ الذّاهِبِ عَن قَلیلٍ .

رَبِّ، خَوَّفتَنی وشَوَّقتَنی وَاحتَجَبتَ ⁽³⁾عَلَیّ فَما خِفتُک حَقَّ خَوفِکَ ، وأخافُ أن أکونَ قَد تَثَبَّطتُ عَنِ السَّعیِ لَکَ ، وتَهاوَنتُ بِشَیءٍ مِنِ احتِجابِکَ . اللّهُمَّ فَاجعَل فی هذِهِ الدُّنیا سَعیی لَکَ وفی طاعَتِکَ ، وَاملَأ قَلبی خَوفَکَ ، وحَوِّل تَثبیطی وتَهاوُنی وتَفریطی وکُلَّ ما أخافُهُ مِن نَفسی فَرَقاً ⁽⁴⁾مِنکَ ، وصَبراً علی طاعَتِکَ ، وعَمَلاً بِهِ ، یا ذَا الجَلالِ وَالإِکرامِ .

وَاجعَل جُنَّتی مِنَ الخَطایا حَصینَةً ، وحَسَناتی مُضاعَفَةً ؛ فَإِنَّکَ تُضاعِفُ لِمَن تَشاءُ .

اللّهُمَّ اجعَل دَرَجاتی فِی الجِنانِ رَفیعَةً ، وأعوذُ بِکَ رَبّی مِن رَفیعِ المَطعَمِ وَالمَشرَبِ ، وأعوذُ بِکَ مِن شَرِّ ما أعلَمُ ومِن شَرِّ ما لا أعلَمُ ، وأعوذُ بِکَ مِنَ الفَواحِشِ کُلِّها ؛ ما ظَهَرَ مِنها وما بَطَنَ ، وأعوذُ بِکَ رَبّی أن أشتَرِیَ الجَهلَ بِالعِلمِ کَمَا اشتَری غَیری ، أوِ السَّفَهَ بِالحِلم ، أوِ الجَزَعَ بِالصَّبرِ ، أوِ الضَّلالَةَ بِالهُدی ، أوِ الکُفرَ بِالإیمانِ . یا رَبِّ مُنَّ عَلَیَّ بِذلِکَ ؛ فَإِنَّکَ تَتَوَلَّی الصّالِحینَ ، ولا تُضیعُ أجرَ المُحسِنینَ ، وَالحَمدُ للّهِِ رَبِّ العالَمینَ . ⁽⁵⁾.

۵۹۵۱.بحار الأنوار :الجمل:چون امیر مؤمنان دید که آن گروه ، دشمنی می ورزند و خونی را که ریختنش حرام است ، حلال می شمرَند ، دستانش را به سوی آسمانْ بلند کرد و گفت: «بار خدایا! دیدگان، متوجّه توست و دست ها به سوی تو دراز است و دل ها به سوی تو پر می کشند و با رفتارهای نیک به سوی تو تقرّب می جویند. «بار پروردگارا! میان ما و قوم ما به حق داوری کن که تو بهترینِ داورانی» ».۵۹۵۰.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ در دعایش در جنگ جمل ـ: بار خدایا ! تو را ـ که شایسته سپاسی ـ سپاس می گویم بر رفتار زیبایت نسبت به من ، و مهربانی ات بر من ، و بر نور خودت که بر من افکندی ، و بر رحمتت که بدان ، [ کمبودهای] مرا جبران نمودی و بر نعمت هایت که بر من ارزانی داشتی.

مولای من! تو با گذشت نیکو و آزمون زیبای خود که از پیش ، با من داشتی و با فراوانی نعمتت بر من و پی درپی شدن نعمت هایت نزد من، برمن نیکی روا داشته ای ، چنان که همه تلاش و سپاس مرا شایسته تو می سازد.

من بدان پایه نرسیدم که [ بدون کمک و لطف تو ]نصیبم را به دست آورم و خود را اصلاح کنم؛ ولی ـ ای مولای من! ـ نخستین بار ، تو با احسانت آغاز کردی و مرا به سوی دینت راهنمایی نمودی و خودت را به من شناساندی و در تمام کارها با حمایت از من و کارسازی برای من ، مرا ثابت قدم نگه داشتی ، سختی بلا را از من دور کردی و کارهای ناروا را از من بازداشتی. من از تو جز زیبایی به یاد نمی آورم، و جز احسان [و بخشش] ، از سوی تو چیزی نمی بینم.

ای خدای من! چه بسیار بلا و سختی که از من دور کردی و آن را در دیگران نشانم دادی ، و چه بسیار نعمتی که چشمانم را بدان روشن ساختی ، و چه بسیار کارهای والایی که از سوی تو برای من به انجام رسید.

خدای من ! تنها تویی آن که به هنگام اضطرار، دعایم را پاسخ می دهی ، و تنها تویی که به هنگام گرفتاری ، اندوهم را برطرف می سازی ، و تنها تویی که برای من از دشمنان ، حقوق ضایع شده ام را می ستانی. هنگامی که قصد تو می کنم ، تو را دور از خود ، نمی یابم و آن گاه که از تو چیزی می خواهم ، تو را مُمْسِک نمی یابم ، و هنگامی که تو را می خوانم، تو را از خود روی گردان نمی یابم.

پس تو خدای منی . کارهایت نزد من پسندیده است و آزمون زیبایت نزد من موجود ، و البته تمام کارهایت برای من زیباست. زبانم ، خِرَدم ، اعضایم و تمام آنچه زمین از من بر خود دارد ، تو را سپاس می گوید.

ای مولای من! از تو می خواهم به نورانیّتت ـ که آن را از بزرگی ات برگرفتی ـ و به بزرگی ات ـ که آن را از خواستت برگرفتی ـ و از تو می خواهم به حقّ نامت ـ که برترین است ـ ، بر من منّت گذاری تا شکر نعمتت را ـ که بر من واجب است ـ به جای آورم.

پروردگارا! من چه قدر حریصم بر آنچه مرا از آن منع کردی ، و [ چه قدر دورم] از آنچه مرا بدان تشویق کردی! اگر مرا در دنیایم با زهدم ، و در آخرتم با پارسایی ام یاری نرسانی، هلاک می شوم.

پروردگار من ! خواسته های دنیایی ، همچون آمیزش همسران و داشتن فرزندان ، مرا به سوی خود فرا خوانْد و من به سرعت به آنها پاسخ گفتم و با رغبت ، به سوی آنها رفتم ، و خواسته های آخرت، همچون زهد و تلاش [ در عمل ]مرا فرا خوانْد ؛ ولی از آنها خودداری کردم و به سوی آنها شتاب نکردم ، چنان که به سوی ثروت های ناپایدار و درختان و گیاهان بر باد رفته و سرابِ بی دوام،شتاب می کنم.

پروردگارا ! مرا ترساندی و تشویق نمودی و بر من پرده پوشی کردی ؛ امّا آن چنان که باید ، از تو نترسیدم. می ترسم که در کوشش به سوی تو کُندی کرده باشم و در برابرِ پرده پوشی تو ، سستی به خرج داده باشم.

بار خدایا ! تلاشم را در این دنیا برای خودت و در راه اطاعت خودت قرار ده ، و قلبم را از ترس خودت پُر ساز، و کُندی و سستی و کوتاهی و هر آنچه را که بر خود از آن بیم دارم ، به ترس از خودت و شکیبایی در اطاعتت و عمل به آن ، مبدّل ساز ـ ای صاحب جلالت و کرامت! ـ و سپرم را در برابر لغزش ها ، نفوذناپذیر قرار ده و نیکی هایم را چندین برابر گردان که تو برای هر که خواهی ، چندین برابر کنی!

بار خدایا! درجاتم را در بهشت ، بالا قرار ده .

و به تو پناه می برم ـ ای پروردگار من! ـ از [ خوردن ]خوراکی و آشامیدنی گران قیمت.

و به تو پناه می برم از بدی هایی که می دانم و بدی هایی که نمی دانم .

و به تو پناه می برم از همه زشتی ها، چه آنها که آشکار است و چه آنها که پنهان است.

و به تو پناه می برم که با فروختن دانش، نادانی را بخرم ـ چنان که دیگران خریدند ـ و با بردباری، سبُک سری را و با شکیبایی، ناشکیبایی را و با هدایت، گم راهی را و با ایمان، کفر را .

پروردگارا! بر من در این کارها منّت گذار که تو سرپرست صالحانی و پاداش نیکوکاران را تباه نمی سازی ؛ و سپاس ، تنها از آنِ خداوند پروردگارِ جهانیان است. .

. .

. .

۹ / ۳تَحریضُ الإِمامِ أصحابَهُ عَلَی القِتالِ۵۹۴۷.امام باقر علیه السلام :الجمل :إنَّ أمیرَ المُؤمِنینَ علیه السلام أنظَرَهُم [أصحابَ الجَمَلِ] ثَلاثَةَ أیّامٍ ؛ لِیَکُفّوا ویَرعَووا ، فَلَمّا عَلِمَ إصرارَهُم عَلَی الخِلافِ قامَ فی أصحابِهِ فَقالَ :

عِبادَ اللّهِ ! اِنهَدوا إلی هَؤلاءِ القَومِ مُنشَرِحَةً صُدورُکُم ، فَإِنَّهُم نَکَثوا بَیعَتی ، وقَتَلوا شیعَتی ، ونَکَّلوا بِعامِلی ، وأخرَجوهُ مِنَ البَصرَةِ بَعدَ أن آلَموهُ بِالضَّربِ المُبَرِّحِ ، وَالعُقوبَةِ الشَّدیدَةِ ، وهُوَ شَیخٌ مِن وُجوهِ الأَنصارِ وَالفُضَلاءِ ، ولَم یَرعَوا لَهُ حُرمَةً ، وقَتَلُوا السَّبابِجَةَ رِجالاً صالِحینَ ، وقَتَلوا حُکَیمَ بنَ جَبَلَةَ ظُلما وعُدوانا ؛ لِغَضَبِهِ للّهِِ ، ثُمَّ تَتَبَّعوا شیعَتی بَعدَ أن هَرَبوا مِنهُم وأخَذوهُم فی کُلِّ غائِطَةٍ ، ⁽¹⁾وتَحتَ کُلِّ رابِیَةٍ ، یَضرِبونَ أعناقَهُم صَبرا ، ما لَهُم؟ «قَـتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّی یُؤْفَکُونَ» ⁽²⁾! !

فَانهَدوا إلَیهِم عِبادَ اللّهِ ، وکونوا اُسودا عَلَیهِم ؛ فَإِنَّهُم شِرارٌ ، ومُساعِدوهُم عَلَی الباطِلِ شِرارٌ ، فَالقَوهُم صابِرینَ مُحتَسِبینَ مَوَطِّنینَ أنفُسَکُم ، إنَّکُم مُنازِلونَ ومُقاتِلونَ ، قَد وَطَّنتُم أنفُسَکُم عَلَی الضَّربِ وَالطَّعنِ ومُنازَلَةِ الأَقرانِ . فَأَیُّ امرِی ءٍ أحَسَّ مِن نَفسِهِ رَبَاطَةَ جَأشٍ عِندَ الفَزَعِ وشَجاعَةً عِندَ اللِّقاءِ ورأی مِن أخیهِ فَشَلاً ووَهنا ، فَلیَذُبَّ عَنهُ کَما یَذُبُّ عَن نَفسِهِ ؛ فَلَو شاءَ اللّهُ لَجَعَلَهُ مِثلَهُ . ⁽³⁾.

۹ / ۳ تشویق یارانش به پیکار

۹ / ۳تشویق یارانش به پیکار۵۹۴۸.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :الجمل:امیر مؤمنان ، سه روز به جملیان مهلت داد تا دست بردارند و حرمت نگه دارند؛ ولی چون پافشاری آنان را بر مخالفت دید ، در میان یارانش برخاست و فرمود:

«ای بندگان خدا! با سینه های گشاده ، به سوی این گروه ، حمله برید؛ چرا که آنان بیعتم را شکستند، پیروانم را کشتند، کارگزارم را شکنجه دادند و او را پس از این که با زدنی سخت و مجازاتی شدید، آزار و اذیّت کردند ، از بصره بیرون راندند ، درحالی که او پیرمردی است از چهره های سرشناس انصار و اهل فضیلت. برای او حرمتی نگه نداشتند و سِنْدیان را ـ که مردانی صالح بودند ـ به قتل رساندند و حُکَیم بن جَبَله را چون برای خدا نسبت به آنان خشم گرفته بود، ظالمانه و با دشمنی کشتند و پس از آن که پیروان من از دست آنان گریختند ، تعقیبشان کردند و آنان را در هر پَستی و بلندی ای گرفتند و با شکنجه و زجر، گردن زدند. آنها را چه شده است؟! «خداوند ، آنان را بکُشد . کی [به سوی حق ]بازگردانده می شوند» .

ای بندگان خدا! به سویشان بشتابید و چون شیر ، بر آنان یورش ببرید ؛ چرا که آنان ، اشرارند و کسانی که آنها را بر باطلْ یاری می دهند نیز از اشرارند. با شکیبایی و به حساب خدا گذاردن و آمادگی روحی خود ، با آنان رو به رو شوید. به راستی که شما مبارزه جو و پیکارکننده اید و جان خویش را برای ضربه شمشیر و نیزه و جنگ با هماوردان ، آماده ساخته اید.

هرکس به هنگام سختی در خود ، آرامشی احساس کرد و به هنگام رو در رویی ، در خود ، شجاعتی یافت و در برادرش سستی و هراسی دید ،از او حمایت کند ، چنان که از خود حمایت می کند که اگر خدا می خواست ، او را مانند وی قرار می داد».

.

۵۹۴۷.الإمامُ الباقرُ علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ مِن خُطبَتِهِ یَومَ الجَمَلِ ـ: أیُّهَا النّاسُ ! إنّی أتَیتُ هؤُلاءِ القَومَ ، ودَعَوتُهُم ، وَاحتَجَجتُ عَلَیهِم ، فَدَعَونی إلی أن أصبِرَ لِلجِلادِ ، وأبرُزَ لِلطِّعانِ ، فَلِاُمِّهِمُ الهَبَلُ ! وقَد کُنتُ وما اُهَدَّدُ بِالحَربِ ، ولا اُرَهَّبُ بِالضَّربِ ، أنصَفَ القارَةَ مَن راماها ، ⁽¹⁾فَلِغَیری فَلیُبرِقوا ولیُرعِدوا ؛ فَأَنَا أبُو الحَسَنِ الَّذی فَلَلتُ ⁽²⁾حَدَّهُم ، وفَرَّقتُ جَماعَتَهُم ، وبِذلِکَ القَلبِ ألقی عَدُوّی ، وأنَا عَلیَ ما وعَدَنَی رَبّی مِنَ النَّصرِ وَالتَّأییدِ وَالظَّفَرِ ، وإنّی لَعَلی یَقینٍ مِن رَبّی ، وغَیرِ شُبهَةٍ مِن أمری .

أیُّهَا النّاسُ ! إنَّ المَوتَ لا یَفوتُهُ المُقیمُ ، ولا یُعجِزُهُ الهارِبُ ، لَیسَ عَنِ المَوتِ مَحیصٌ ، ومَن لَم یَمُت یُقتَلُ ، وإنَّ أفضَلَ المَوتِ القَتلُ . وَالَّذی نَفسی بِیَدِهِ ، لَأَلفُ ضَربَةٍ بِالسَّیفِ أهوَنُ عَلَیَّ مِن میتَةٍ عَلی فِراشٍ .

واعَجَبا لِطَلحَةَ ! ألَّبَ ⁽³⁾النّاسَ عَلَی ابنِ عَفّانَ ، حَتّی إذا قُتِلَ أعطانی صَفَقَتَهُ بِیَمینِهِ طائِعا ، ثُمَّ نَکَثَ بَیعَتی ، اللّهُمَّ خُذهُ ولا تُمهِلهُ . وإنَّ الزُّبَیرَ نَکَثَ بَیعَتی ، وقَطَعَ رَحِمی ، وظاهَرَ عَلَیَّ عَدُوّی ، فَاکفِنیهِ الیَومَ بِما شِئتَ . ⁽⁴⁾.

۵۹۴۶.الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :امام علی علیه السلامـ از سخنرانی اش در جنگ جمل ـ: ای مردم! به راستی که من به سوی این گروه آمدم و آنان را فرا خواندم و برای آنان ، استدلال کردم. آنان مرا دعوت کردند که در نبرد، شکیبایی ورزم و برای زخم نیزه ها آماده شوم. مادرشان در عزا نشیند! من هیچ گاه با جنگ ، تهدید نشده ام و از ضربت شمشیر ، ترسانده نشده ام. آنان که قبیله قارَه ⁽¹⁾را به جنگ با تیر و کمان فرا خواندند ، با ایشان انصاف ورزیدند . برای دیگری رعد و برق به راه اندازند که من ابو الحسنم ؛ همان کسی که بُرش آنان را کُند ساخت و جماعتشان را از هم پراکند ، و با چنین دلی دشمنم را ملاقات می کنم که به وعده های یاری و تقویت و پیروزی پروردگار خویش ، دل بسته ام و به پروردگارم یقین دارم و در کار خود ، هیچ شبهه ای ندارم.

ای مردم! به راستی که مرگ ، از [ کسی که در میدان جنگْ] برجایْ ایستاده ، درنمی گذرد و فرارکننده ، او را ناتوان نمی سازد. از مرگ ، چاره ای نیست. آن که نمیرد ، کشته می شود و برترین مرگ، کشته شدن [ در راه خدا] است. سوگند به آن که جانم در دست اوست ، هزار ضربه شمشیر برایم آسان تر است از مردن در بستر!

شگفتا از طلحه! مردم را به کشتن پسر عفّان تحریک کرد و وقتی او کشته شد، دستش را [ برای بیعت] از سرِ رضایت به من داد. سپس بیعت مرا شکست. بار خدایا! او را بگیر و مهلتش مده.

آگاه باشید که زبیر ، بیعت مرا شکست و پیوند خویشاوندی ام را بُرید و دشمنانم را پشتیبانی نمود. [ بار خدایا! ]امروز ، آن گونه که خود می خواهی ، مرا از [ شرّ ]او کفایت کن. .

۹ / ۴السَّکینَةُ العَلَوِیَّةُ فِی الحَربِ۵۹۴۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الجمل عن محمّد بن الحنفیّة :لَمّا نَزَلنَا البَصرَةَ وعَسکَرنا بِها وصَفَفنا صُفوفَنا ، دَفَعَ أبی عَلِیٌّ علیه السلام إلَیَّ اللِّواءَ ، وقالَ : لا تُحدِثَنَّ شَیئا حَتّی یُحدَثَ فیکُم . ثُمَّ نامَ ، فَنالَنا نَبلُ القَومِ ، فَأَفزَعتُهُ ، فَفَزِعَ وهُوَ یَمسَحُ عَینَیهِ مِنَ النَّومِ ، وأصحابُ الجَمَلِ یَصیحونَ : یا ثاراتِ عُثمانَ !

فَبَرَزَ علیه السلام ولَیسَ عَلَیهِ إلّا قَمیصٌ واحِدٌ ، ثُمَّ قالَ : تَقَدَّم بِاللَّواءِ ! فَتَقَدَّمتُ وقُلتُ : یا أبَتِ أفی مِثلِ هذَا الیَومِ بِقَمیصٍ واحِدٍ ؟ !

فَقالَ علیه السلام : أحرَزَ أمرا أجَلُهُ ، ⁽¹⁾وَاللّهِ قَاتَلتُ مَعَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وأنَا حاسِرٌ ⁽²⁾أکثَرَ مِمّا قاتَلتُ وأنَا دارِعٌ . ⁽³⁾۵۹۴۲.امام کاظم علیه السلام ( ـ در پاسخ به برادرش علی بن جعفر ، که از ایشان پرس ) مروج الذهب :قَد کانَ أصحابُ الجَمَلِ حَمَلوا عَلی مَیمَنَةِ عَلِیٍّ ومَیسَرَتِهِ ، فَکَشَفوها ، فَأَتاهُ بَعضُ وُلدِ عَقیلٍ وعَلِیٌّ یَخفِقُ نُعاسا عَلی قُربوسِ سَرجِهِ ، فَقالَ لَهُ : یا عَمُّ ، قَد بَلَغَت مَیمَنَتُکَ ومَیسَرَتُکَ حَیثُ تَری ، وأنتَ تَخفِقُ نُعاسا ؟ ! قالَ : اُسکُت یَابنَ أخی ، فَإِنَّ لِعَمِّکَ یَوما لا یَعدُوهُ ، وَاللّهِ ما یُبالی عَمُّکَ وَقَعَ عَلَی المَوتِ أو وَقَعَ المَوتُ عَلَیهِ ! ⁽⁴⁾۵۹۴۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دعائم الإسلام :رُوّینا عَن عَلِیٍّ علیه السلام أنَّهُ أعطَی الرّایَةَ یَومَ الجَمَلِ لِمُحَمَّدِ ابنِ الحَنَفِیَّةِ ، فَقَدَّمَهُ بَینَ یَدَیهِ ، وجَعَلَ الحَسَنَ فِی المَیمَنَةِ ، وجَعَلَ الحُسَینَ فِی المَیسَرَةِ ، ووَقَفَ خَلفَ الرّایَةِ عَلی بَغلَةِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله .

قالَ ابنُ الحَنَفِیَّةِ : فَدَنا مِنَّا القَومُ ، ورَشَقونا بِالنَّبلِ وقَتَلوا رَجُلاً ، فَالتَفَتُّ إلی أمیرِ المُؤمِنینَ فَرَأَیتُهُ نائِما قَدِ استَثقَلَ نَوما ، فَقُلتُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، عَلی مِثلِ هذِهِ الحالِ تَنامُ ؟! قَد نَضَحونا بِالنَّبلِ وقَتَلوا مِنّا رَجُلاً وقَد هَلَکَ النّاسُ ! ! فَقالَ : لا أراکَ إلّا تَحِنُّ حَنینَ العَذراءِ ، الرّایَةُ رایَةُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَأَخَذَها وهَزَّها ، وکانَتِ الرّیحُ فی وُجوهِنا ، فَانقَلَبَت عَلَیهِم ، فَحسَرَ عَن ذِراعَیهِ وشَدَّ عَلَیهِم ، فَضَرَبَ بِسَیفِهِ حَتّی صُبِغَ کُمُّ قَبائِهِ وَانحَنی سَیفُهُ . ⁽⁵⁾.

۹ / ۴ آرامش علی در جنگ

۹ / ۴آرامش علی در جنگ۵۹۴۲.الإمامُ الکاظمُ علیه السلام ( ـ و قد سَألَهُ أخوهُ علیُّ بنُ جعفرٍ عن رجلٍ مسلم ) الجملـ به نقل از محمّد بن حنفیه ـ: چون وارد بصره شدیم و در آن جا لشکرگاه زدیم و صفوف خود را آماده ساختیم ، پدرم علی علیه السلام پرچم جنگ را به من داد و فرمود: «پیش از اقدام دشمن کاری علیه آنان انجام نده». ⁽¹⁾سپس خوابید.

تیرهای دشمن بر ما باریدن گرفت. او را از خواب ، بیدار کردم . بیدار شد ، در حالی که چشم هایش را می مالید و جملیان فریاد می زدند: ای خونخواهان عثمان!

[ علی علیه السلام ] در حالی که جز یک پیراهن بر تن نداشت ، بیرون رفت و فرمود: «با پرچم به پیش رو !».

پیش رفتم و گفتم: ای پدر! در چنین روزی ، تنها با یک پیراهن ؟!

فرمود: «هرکس را مرگش [ به وقت خود ]خواهد گرفت. به خدا سوگند ، در کنار پیامبر صلی الله علیه و آله بدون زره ، بیشتر جنگیدم تا با زره».۵۹۴۱.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :مروج الذهب:جملیان بر سمت راست و چپ سپاه علی علیه السلام حمله می کردند و آن را از هم گسستند. در این هنگام ، یکی از فرزندان عقیل به نزد علی علیه السلام آمد و او بر کوهه زین اسب خود ، به خوابی سبک فرو رفته بود. به علی علیه السلام گفت: عمو جان ! راست و چپ سپاهت به چنان وضعیتی رسیده است که می بینی و تو در حال چُرت زدنی؟

فرمود: «پسرِ برادر! خاموش باش. عمویت را روزی است که از آن، درنمی گذرد. به خدا سوگند ، عمویت باکی ندارد که به پیشواز مرگ برود یا مرگ ، [خودْ ]او را دریابد» .۵۹۴۰.امام صادق علیه السلام :دعائم الإسلام:برای ما از علی علیه السلام روایت شده است که در جنگ جمل ، پرچم را به محمّد بن حنفیه سپرد و او را پیشاپیش خود فرستاد و حسن علیه السلام را در سمت راست سپاه و حسین علیه السلام را در سمت چپ گمارد و خود ، پشت سر پرچمدار ، سوار بر استر پیامبر خدا ایستاد.

محمّد بن حنفیه می گوید: دشمنان به ما نزدیک شدند و به سوی ما تیراندازی کردند و مردی را کشتند. به سوی امیرمؤمنانْ رو کردم . او را در خوابی سنگین یافتم . گفتم: ای امیرمؤمنان! در چنین وضعیتی می خوابی؟! ما را تیرباران کردند و مردی از ما را کشتند و مردم به هلاکت افتادند .

فرمود: «می بینم که مانند دختران باکره ، ناله می کنی. این پرچم ، پرچم پیامبر خداست».

آن را گرفت و تکانی داد که باد آن به صورت ما خورد . بر آنها شورید ، آستین هایش را بالا زد و سخت بر آنان حمله بُرد و با شمشیر ، چنان بر آنان نواخت که آستین قبایش [ از خون آنها ]رنگین گشت و شمشیرش کج شد.

.

۵۹۴۰.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :الإمامة والسیاسةـ فی ذِکرِ عَلِیٍّ علیه السلام یَومَ الجَمَلِ ـ: فَشَقَّ عَلِیٌّ فی عَسکَرِ القَومِ یَطعَنُ ویَقتُلُ ، ثُمَّ خَرَجَ وهُوَ یَقولُ : الماءَ ، الماءَ . فَأَتاهُ رَجُلٌ بِإِداوَةٍ ⁽¹⁾فیها عَسَلٌ ، فَقالَ لَهُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، أمَّا الماءُ فَإِنَّهُ لا یَصلُحُ لَکَ فی هذَا المَقامِ ، ولکن اُذَوِّقُکَ هذَا العَسَلَ . فَقالَ : هاتِ ، فَحَسا مِنهُ حُسوَةً ، ثُمَّ قالَ : إنَّ عَسَلَکَ لَطائِفِیٌّ ! قالَ الرَّجُلُ : لَعَجَبا مِنکَ ـ وَاللّهِ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ـ لِمَعرِفَتِکَ الطّائِفِیَّ مِن غَیرِهِ فی هذَا الیَومِ ، وقَد بَلَغَتِ القُلوبُ الحَناجِرَ ! ! فَقالَ لَهُ عَلِیٌّ : إنَّهُ وَاللّهِ یَابنَ أخی ما مَلَأَ صَدرَ عَمِّکَ شَیءٌ قَطُّ ، ولا هابَهُ شَیءٌ . ⁽²⁾راجع : ج ۶ ص ۹۲ (طمأنینة الإمام فی ساحة القتال) .

۹ / ۵لُبْسُ الدِّرعَ البَتْراءِ۵۹۳۹.عنه علیه السلام :الجمل عن محمّد بن الحنفیّة :دَعا [عَلِیٌّ علیه السلام ]بِدِرعِهِ البَتراءِ ولَم یَلبَسها بَعدَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله إلّا یَومَئِذٍ ، فَکانَ بَینَ کَتِفَیهِ مِنها وَهنٌ . فَجاءَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام وفی یَدِهِ شِسعُ نَعلٍ ، فَقالَ لَهُ ابنُ عَبّاسٍ : ما تُریدُ بِهذَا الشِّسعِ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ؟ فَقالَ : أربِطُ بِها ما قَد تَهِی ⁽³⁾مِن هذَا الدِّرعِ مِن خَلفی . فَقالَ ابنُ عَبّاسٍ : أفی مِثلِ هذَا الیَومِ تَلبَسُ مِثلَ هذا ! فَقالَ علیه السلام : ولِمَ ؟ قالَ : أخافُ عَلَیکَ . فَقالَ : لا تَخَف أن اُؤتی مِن وَرائی ، وَاللّهِ یَابنَ عَبّاسٍ ما وَلَّیتُ فی زَحفٍ قَطُّ . ⁽⁴⁾.

۹ / ۵ دربرکردن زره بدون پشت

۵۹۳۸.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :الإمامة و السیاسةـ در گزارش از علی علیه السلام در جنگ جمل ـ: علی علیه السلام در لشکر آنان نفوذ می کرد ، نیزه می زد و می کُشت . سپس بازگشت و گفت: «آب [ بدهید]، آب!».

مردی با ظرف عسل،نزد او آمد و گفت: ای امیر مؤمنان! در این حال ، [خوردن ]آب برای شما صلاح نیست ؛ ولی از این عسل به شما می نوشانم.

فرمود: «بده» و قدری از آن چشید . سپس فرمود: «به راستی که عسل تو از طائف است».

مرد گفت: به خدا ـ ای امیرمؤمنان! ـ در شگفتم از این که تو ، در چنین روزی که جان ها به حنجره ها رسیده است ، عسل طائف را از دیگر عسل ها باز می شناسی!

علی علیه السلام به وی فرمود: «به خدا سوگند ، ای برادرزاده! هرگز چیزی سینه عمویت را پُر نساخته و هرگز چیزی او را به هراس نینداخته است».ر.ک : ج ۶ ص ۹۳ (آرامش امام در عرصه نبرد) .

۹ / ۵دربرکردن زره بدون پشت۵۹۳۶.الإمامُ الباقرُ علیه السلام :الجملـ به نقل از محمّد بن حنفیه ـ: [ روز جمل ، ]علی علیه السلام زره خود را ـ که بدون پشت بود ـ خواست . و آن را پس از پیامبر صلی الله علیه و آله جز در این روز ، در برنکرده بود و میان دو کتف او پارگی از زره برجا مانده بود.

امیر مؤمنان آمد و در دستش بند کفشی بود . ابن عبّاس به وی گفت: ای امیرمؤمنان! با این بند ، چه کار داری؟

فرمود: «می خواهم با این بند، شکاف پشت زره را به هم آورم».

ابن عبّاس گفت: در چنین روزی این [ زرهِ بدون پشت ]را پوشیده ای؟!

فرمود: «چه طور مگر؟» .

گفت: بر جان تو می ترسم.

فرمود: «مترس که از پشت سر بر من آسیبی رسد . ابن عبّاس! به خدا سوگند ، هیچ گاه در هیچ جنگی به دشمن ، پشت نکرده ام».

.

راجع : ج ۱۰ ص ۴۴۸ (کانت درعه بلا ظهر) .

۹ / ۶صاحِبُ رَایَةِ الحَربِ۵۹۷۱.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الجمل عن محمّد بن عبد اللّه عن عمرو بن دینار :قالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام لِابنِهِ مُحَمَّدٍ : خُذِ الرّایَةَ وَامضِ ـ وعَلِیٌّ علیه السلام خَلفَهُ ـ فَناداهُ یا أبَا القاسِمِ ! فَقالَ : لَبَّیکَ یا أبَةِ . فَقالَ : یا بُنَیَّ لا یَستَفِزَّکَ ماتَری ؛ قَد حَمَلتُ الرّایَةَ وأنَا أصغَرُ مِنکَ فَمَا استَفَزَّنی عَدُوّی ، وذلِکَ أنَّنی لَم ألقَ أحَدا إلّا حَدَّثَتنی نَفسی بِقَتلِهِ ، فَحَدِّث نَفسَکَ ـ بِعَونِ اللّهِ ـ بِظُهورِکَ عَلَیهِم ، ولا یَخذُلکَ ضَعفُ النَّفسِ بِالیَقینِ ؛ فَإِنَّ ذلِکَ أشَدُّ الخِذلانِ .

قالَ: فَقُلتُ : یا أبَةِ أرجو أن أکونَ کَما تُحِبُّ إن شاءَ اللّهُ . قالَ : فَالزَم رایَتَکَ ، فَإِذا اختَلَطَتِ الصُّفوفُ قِف فی مَکانِکَ وبَینَ أصحابِکَ ، فَإِن لَم تَرَ أصحابَکَ فَسَیَرَونَکَ . قالَ : وَاللّهِ إنّی لَفی وَسَطِ أصحابی فَصاروا کُلُّهُم خَلفی وما بَینی وبَینَ القَومِ أحَدٌ یَرُدُّهُم عَنّی ، وأنَا اُریدُ أن أتَقَدَّمَ فی وُجوهِ القَومِ ، فَما شَعَرتُ إلّا بِأَبی مِن خَلفی قَد جَرَّدَ سَیفَهُ وهُوَ یَقولُ : لا تَقَدَّمَ حَتّی أکونَ أمامَکَ . فَتَقَدَّمَ علیه السلام بَینَ یَدَیَّ یُهَروِلُ ومَعَهُ طائِفَةٌ مِن أصحابِهِ ، فَضَرَبُوا الَّذینَ فی وجَهی حَتّی أنهَضوهُم ولَحِقتُهُم بِالرّایَةِ ، فَوَقَفوا وَقفَةً ، وَاختَلَطَ النّاسُ ، ورَکَدَتِ السُّیوفُ ساعَةً ، فَنَظرتُ إلی أبی یَفرِجُ النّاسَ یَمینا وشِمالاً ویَسوقُهُم أمامَهُ ، فَأَردتُ أن أجولَ فَکَرِهتُ خِلافَهُ . ⁽¹⁾.

۹ / ۶ پرچمدار جنگ

ر . ک : ج ۱۰ ص ۴۴۹ (پوشیدن زره بی پشت) .

۹ / ۶پرچمدار جنگ۵۹۶۸.امام باقر علیه السلام :الجملـ به نقل از محمّد بن عبد اللّه ، از عمرو بن دینار ـ: امیرمؤمنان به فرزندش محمّد فرمود: «پرچم را بگیر و برو» .

علی علیه السلام پشت سر او بود و او را صدا زد : «ای ابو القاسم!» .

گفت: بله، پدرجان!

فرمود: «فرزندم! آنچه می بینی ، تو را به وحشت نیندازد . من درحالی که کوچک تر از تو بودم، پرچم بر دوش داشتم و دشمن ، مرا به وحشت نینداخت. این بدان سبب بود که در معرکه جنگ ، با هیچ کس روبه رو نمی شدم ، جز آن که کشتن وی را به خودم تلقین می کردم. پس به مدد الهی پیروزی بر آنها را به خودت تلقین کن و با یقین ، بر ضعف نفس خود غلبه کن ، که ضعف نفس ، بدترین درماندگی است» .

محمّد می گوید که گفتم: پدرم! اگر خدا بخواهد ، امیدوارم چنان باشم که تو دوست داری.

فرمود: «پرچمت را محکم نگه دار. وقتی دو سپاه درهم آمیخت، در جای خود و میان یارانت بِایست . اگر تو یارانت را نمی بینی ، آنها تو را خواهند دید».

محمّد می گوید: به خدا سوگند که من در میان یارانم بودم . ناگاه ، تمام آنان پشت سر من قرار گرفتند و میان من و دشمن ، کسی نبود که آنها را از من دور سازد و من می خواستم تا میان لشکر دشمن، پیشروی کنم که پدرم را پشت سرم احساس کردم که شمشیرش را آخته بود و می فرمود: «پیش مرو تا من جلوتر از تو باشم».

او جلوتر از من ، هَروَله کنان ، با گروهی از یارانش پیش می رفت و کسانی را که مقابل من قرار می گرفتند ، از تیغ می گذراندند تا این که آنان را به فرار وا داشتند و من با پرچم به آنها پیوستم . لحظه ای ایستادند و دو لشکر در هم شدند . لحظه ای شمشیرها آرام شد . به پدرم نگاه کردم. دیدم دشمن را از چپ و راست می شکافد و آنان را از برابر خود می راند . خواستم به جلو حرکت کنم؛ ولی نمی خواستم خلاف گفته او رفتار کرده باشم.

.

۵۹۶۹.امام باقر علیه السلام :مروج الذهب :جاءَ ذُو الشَّهادَتینِ خُزَیمَةُ بنُ ثابِتٍ إلی عَلِیٍّ ، فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، لا تُنکِسِ الیَومَ رَأسَ مُحَمَّدٍ ، وَاردُد إلَیهِ الرّایَةَ ! فَدَعا بِهِ ، ورَدَّ عَلَیهِ الرّایَةَ ، وقالَ :

اِطعَنهُمُ طَعنَ أبیکَ تُحمَدِ

لا خَیرَ فِی الحَربِ إذا لَم توقَدِ بِالمَشرَفِیِّ وَالقَنَا المُسَرَّدِ ⁽¹⁾۹ / ۷اِشتِدادُ القِتالِ۵۸۳۴.عنه علیه السلام :تاریخ الطبری عن القعقاع :ما رَأَیتُ شَیئا أشبَهَ بِشَیءٍ مِن قِتالِ القَلبِ یَومَ الجَمَلِ بِقِتالِ صِفّینَ ، لَقَد رَأَیتُنا نُدافِعُهُم بِأَسِنَّتِنا ونَتَّکِئُ عَلی أزِجَّتِنا ، ⁽²⁾وهُم مِثلُ ذلِکَ ، حَتّی لَو أنَّ الرِّجالَ مَشَت عَلَیها لَاستَقَلَّت بِهِم . ⁽³⁾۵۸۲۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ( ـ در پاسخ به این پرسش که اسم اعظم خدا چیست ـ ) البدایة والنهایة :قالَ [عَلِیٌّ علیه السلام ] لِابنِهِ مُحَمَّدِ ابنِ الحَنَفِیَّةِ : وَیحَکَ ! تَقَدَّم بِالرّایَةِ . فَلَم یَستَطِع ، فَأَخَذَها عَلِیٌّ مِن یَدِهِ ، فَتَقَدَّمَ بِها ، وجَعَلَتِ الحَربُ تَأخُذُ وتُعطی ؛ فَتارَةً لِأَهلِ البَصرَةِ ، وتارَةً لِأَهلِ الکوفَةِ ، وقُتِلَ خَلقٌ کَثیرٌ وجَمٌّ غَفیرٌ، ولَم تُرَ وَقعَةٌ أکثَرَ مِن قَطعِ الأَیدی وَالأَرجُلِ فیها مِن هذِهِ الوَقعَةِ . ⁽⁴⁾.

۹ / ۷ شدّت یافتن نبرد

۵۸۲۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مروج الذهب:خـزیمة بن ثـابت [ مـعروف بـه ]ذو شهادتین ، نزد علی علیه السلام آمد و گفت: ای امیرمؤمنان! محمّد را سرشکسته مکن و پرچم را به وی بازگردان . او را فرا خواند و پرچم را به وی بازگردانْد و فرمود:

«مانند پدرت بر آنان نیزه فرود آور تا ستایش شوی

جنگی که برافروخته نشود، خیری در آن نیست. با شمشیرهای مَشْرَفی ⁽¹⁾و نیزه های پی در پی».۹ / ۷شدّت یافتن نبرد۵۸۳۲.امام صادق علیه السلام :تاریخ الطبریـ به نقل از قعقاع ـ: چیزی را شبیه تر به چیز دیگر نیافتم از نبرد سخت جمل به جنگ صفّین . دیدیم که آنان را با سرِ نیزه هایمان می راندیم و خود بر پایه های نیزه هایمان تکیه می دادیم و آنان نیز چنین می کردند، چنان که اگر کسانی روی نیزه ها راه می رفتند ، نیزه ها آنها را نگه می داشتند .۵۸۳۳.امام صادق علیه السلام :البدایة والنهایة:[ علی علیه السلام ] به فرزندش محمّد بن حنفیه فرمود: «وای بر تو! با پرچم به پیش رو»؛ ولی او نتوانست . پرچم را از او گرفت و خود به پیش تاخت. جنگ ، برنده و بازنده داشت؛ گاهی به سود بصریانْ پیش می رفت و گاهی به سود کوفیان. افراد بسیاری کشته شدند و در هیچ جنگی دیده نشد که به اندازه جنگ جمل ، دست و پا قطع شده باشد .

.

۵۸۳۴.امام صادق علیه السلام :الإمامة والسیاسة :اِقتَتَلَ القَومُ قِتالاً شَدیدا ، فَهَزَمَت یَمَنُ البَصَرَةِ یَمَنَ عَلِیٍّ ، وهَزَمَت رَبیعَةُ البَصرَةِ رَبیعَةَ عَلِیٍّ . . . ثُمَّ تَقَدَّم عَلِیٌّ فَنَظَرَ إلی أصحابِهِ یُهزَمونَ ویُقتَلونَ ، فَلَمّا نَظَرَ إلی ذلِکَ صاحَ بِابنِهِ مُحَمَّدٍ ـ ومَعَهُ الرّایَةُ ـ : أنِ اقتَحِم ! فَأَبطَأَ وثَبَتَ ، فَأَتی عَلِیٌّ مِن خَلفِهِ فَضَرَبَهُ بَینَ کَتِفَیهِ ، وأخَذَ الرّایَةَ مِن یَدِهِ ، ثُمَّ حَمَلَ فَدَخَلَ عَسکَرَهُم ، وإنَّ المَیمَنَتَینِ وَالمَیسَرَتَینِ تَضطَرِبانِ ؛ فی إحداهُما عَمّارٌ ، وفِی الاُخری عَبدُ اللّهِ بنُ عَبّاسٍ ، ومُحَمَّدُ بنُ أبی بَکرٍ .

قالَ : فَشَقَّ عَلِیٌّ فی عَسکَرِ القَومِ یَطعَنُ ویَقتُلُ ، ثُمَّ خَرَجَ . . . ثُمَّ أعطَی الرّایَةَ لِابنِهِ وقالَ : هکَذا فَاصنَع . فَتَقَدَّمَ مُحَمَّدٌ بِالرّایَةِ ومَعَهُ الأَنصارُ ، حَتَّی انتَهی إلَی الجَمَلِ وَالهَودَجِ وهَزَمَ ما یَلیهِ ، فَاقتَتَلَ النّاسُ ذلِکَ الیَومَ قِتالاً شَدیدا ، حَتّی کَانتِ الواقِعَةُ والضَّربُ عَلَی الرُّکَبِ . ⁽¹⁾۵۸۳۵.الإمامُ الباقرُ علیه السلام :الجمل عن محمّد بن الحنفیّة :اِلتَقَینا وقَد عَجَّلَ أصحابُ الجَمَلِ وزَحَفوا عَلَینا ، فَصاحَ أبی علیه السلام : اِمضِ . فَمَضَیتُ بَینَ یَدَیهِ أقطو ⁽²⁾بِالرّایَةِ قَطوا .

وتَقَدَّمَ سَرعانَ أصحابُنا ، فَلاذَ أصحابُ الجَمَلِ ، ونَشَبَ القِتالُ ، وَاختَلَفَتِ السُّیوفُ ، وأبی بَینَ کَتِفَیَّ یَقولُ : یا بُنَیَّ تَقَدَّم ! ولَستُ أجِدُ مُتَقَدَّما ، وهُوَ یَقولُ : تَقَدَّم ، فَقُلتُ : ما أجِدُ مُتَقَدَّما إلّا عَلَی الأَسِنَّةِ ! !

فَغَضِبَ أبی علیه السلام وقالَ : أقولُ لَکَ : تَقَدَّم ، فَتَقولُ : عَلَی الأَسِنَّةِ ! ! ثِق یا بُنَیَّ ، وتَقَدَّم بَینَ یَدَیَّ عَلَی الأَسِنَّةِ ! !

وتَناوَلَ الرّایَةَ مِنّی ، وتَقَدَّمَ یُهَروِلُ بِها ، فَأَخَذَتنی حِدَّةٌ ، فَلَحِقتُهُ وقُلتُ : أعطِنِی الرّایَةَ . فَقالَ لی : خُذها . وقَد عَرَفتُ ما وَصَفَ لی . ⁽³⁾.

۵۸۳۶.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الإمامة والسیاسة:دو لشکر ، نبرد سختی کردند. میمنه [ سپاه] بصریان، میمنه سپاه علی علیه السلام را درهم شکسته بود و افراد قبیله ربیعه در لشکر بصره، ربیعیان سپاه امام علیه السلام را شکست داده بودند... .

علی علیه السلام به پیش آمد و نگاهی به یاران و سپاهیان خود انداخت که شکست خورده و کشته شده بودند . وقتی چنین دید ، بر فرزندش محمّد ـ که پرچمدار بود ـ بانگ زد: «به پیش رو!» ؛ ولی او کندی کرد و در جایش ثابت ماند. علی علیه السلام از پشت سر آمد و میان دو کتف او زد و پرچم را از دستش گرفت و خود ، حمله برد و وارد لشکر دشمن شد.

میمنه و مِیسَره هر دو سپاه در اضطراب بودند. در یک طرف ، عمّار بود و در طرف های دیگر ، عبد اللّه بن عباس و محمّد بن ابی بکر.

علی علیه السلام سپاه دشمن را شکافت . ضربه می زد و می کُشت . سپس بیرون آمد... و پرچم را به محمّد داد و فرمود: «این چنین بجنگ».

محمّد با پرچم به پیش تاخت و انصار با او بودند تا به شتر و کجاوه [ ی عایشه ]رسید و همراهان شتر ، گریخته بودند.

در این روز ، هر دو لشکر ، نبرد سهمگینی کردند ، به طوری که آسیب ها و ضربت زدن ها ، در حالِ به زانو نشستنْ صورت می گرفت.۵۸۳۷.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :الجملـ به نقل از محمّد بن حنفیه ـ: رو در رو شدیم ، درحالی که سپاه جمل بر ما پیشْ دستی کردند و بر ما یورش آوردند. پدرم بانگ زد: «حرکت کن!».

من در پیشاپیش او به راه افتادم و با گام های کوتاه ، پرچم را به پیش بردم . یاران ما به سرعت به پیش تاختند و لشکر جمل ، پناه گرفتند . جنگ درگرفت و شمشیرها در هم رفت.

پدرم که پشت سرم بود ، می فرمود: «فرزندم ، به پیش!» و من توان جلو رفتن در خود نمی دیدم و او همواره می فرمود: «به پیش!» .

گفتم: من راهی به پیش نمی بینم ، مگر بر سرِ نیزه ها [ بروم] !

وی خشمگین شد و فرمود: «به تو می گویم: به پیش رو و تو می گویی : بر سر نیزه ها [ بروم]؟! فرزندم! [ بر خدا ]اعتماد کن و پیشاپیش من در برابر سرنیزه ها به پیش رو».

پرچم را از من گرفت و هَروَله کنان به پیش تاخت . غیرتم جنبید و خود را به او رساندم و گفتم: «پرچم را به من بده» که به من فرمود: «بگیر!».

در آن هنگام دانستم که از من چه می خواهد. .

۹ / ۸مُقاتَلَةُ الإِمامِ بِنَفسِهِ۵۸۳۶.امام علی علیه السلام :الفتوح :قاتَلَ مُحَمَّدُ ابنُ الحَنَفِیَّةِ ساعَةً بِالرّایَةِ ثُمَّ رَجَعَ ، وضَرَبَ عَلِیٌّ رضی الله عنهبِیَدِهِ إلی سَیفِهِ فَاستَلَّهُ ، ثُمَّ حَمَلَ عَلَی القَومِ ، فَضَرَبَ فیهِم یَمینا وشِمالاً ، ثُمَّ رَجَعَ وقَدِ انحَنی سَیفُهُ فَجَعَلَ یُسَوّیهِ بِرُکبَتِهِ ، فَقالَ لَهُ أصحابُهُ : نَحنُ نَکفیکَ ذلِکَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! فَلَم یُجِب أحَدا حَتّی سَوّاهُ ، ثُمَّ حَمَلَ ثانِیَةً حَتَّی اختَلَطَ بِهِم ، فَجَعَلَ یَضرِبُ فیهِم قُدُما قُدُما حَتَّی انحَنی سَیفُهُ ، ثُمَّ رَجَعَ إلی أصحابِهِ ، وَوَقَفَ یُسَوّی السَّیفَ بِرُکبَتِهِ وهُوَ یَقولُ : وَاللّهِ ما اُریدُ بِذلِکَ إلّا وَجهَ اللّهِ وَالدّارَ الآخِرَةَ !

ثُمَّ التَفَتَ إلَی ابنِهِ مُحمَّدِ ابنِ الحَنَفِیَّةِ وقالَ : هکَذَا اصنَع یابُنَیَّ . ⁽¹⁾۵۸۳۷.امام صادق علیه السلام :شرح نهج البلاغة عن أبی مخنف :زَحَفَ عَلِیٌّ علیه السلام نَحوَ الجَمَلِ بِنَفسِهِ فی کَتیبَتِهِ الخَضراءِ مِنَ المُهاجِرینَ وَالأَنصارِ ، وحَولَهُ بَنوهُ حَسنٌ وحُسَینٌ ومُحَمَّدٌ علیهم السلام ، ودَفَعَ الرّایَةَ إلی مُحَمَّدٍ ، وقالَ : أقدِم بِها حَتّی تَرکُزَها فی عَینِ الجَمَلِ ، ولا تَقِفَنَّ دونَهُ .

فَتَقَدَّمَ مُحَمَّدٌ ، فَرشَقَتهُ السِّهامُ ، فَقالَ لِأَصحابِهِ : رُوَیدا ، حَتّی تَنفَدَ سِهامُهُم ، فَلَم یَبقَ لَهُم إلّا رَشقَةٌ أو رَشقَتانِ . فَأَنفَذَ عَلِیٌّ علیه السلام ⁽²⁾إلَیهِ یَستَحِثُّهُ ، ویَأمُرُهُ بِالمُناجَزَةِ ، فَلَمّا أبطَأَ عَلَیهِ جاءَ بِنَفسِهِ مِن خَلفِهِ ، فَوَضَعَ یَدَهُ الیُسری عَلی مَنکِبِهِ الأَیمَنِ وقالَ لَهُ : أقدِم ، لا اُمَّ لَکَ !

فَکانَ مُحَمَّدٌ إذا ذَکَرَ ذلِکَ بَعدُ یَبکی ، ویَقولُ : لَکَأَنّی أجِدُ ریحَ نَفَسِهِ فی قَفایَ ، وَاللّهِ لا أنسی أبَدا .

ثُمَّ أدرَکَت عَلِیّا علیه السلام رِقَّةٌ عَلی وَلَدِهِ ، فَتَناوَلَ الرّایَةَ مِنهُ بِیَدِه الیُسری وذُو الفِقارِ مَشهورٌ فی یُمنی یَدَیهِ ، ثُمَّ حَمَلَ فَغاصَ فی عَسکَرِ الجَمَلِ ، ثمّ رَجَعَ وقَدِ انحَنی سَیفُهُ ، فَأَقامَهُ بِرُکبَتِهِ . فَقالَ لَهُ أصحابُهُ وبَنوهُ وَالأَشتَرُ وعَمّارٌ : نَحنُ نَکفیکَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! فَلم یُجِب أحَدا مِنهُم ، ولا رَدَّ إلَیهِم بَصَرَهُ ، وظَلَّ یَنحِطُ ⁽³⁾ویَزأَرُ زَئیرَ الأَسَدِ ، حَتّی فَرِقَ مَن حَولَهُ ، وتَبادَروهُ ، وإنَّهُ لَطامِحٌ بِبَصَرِهِ نَحوَ عَسکَرِ البَصرَةِ ، لا یُبصِرُ مَن حَولَهُ ، ولا یَرُدُّ حِوارا .

ثُمَّ دفَعَ الرّایَةَ إلَی ابنِهِ مُحَمَّدٍ ، ثُمَّ حَمَلَ حَملَةً ثانِیَةً وَحدَهُ ، فَدَخَلَ وَسَطَهُم فَضَرَبَهُم بِالسَّیفِ قُدُما قُدُما ، وَالرِّجالُ تَفِرُّ مِن بَینِ یَدَیهِ ، وتَنحازُ عَنهُ یُمنَةً ویَسرَةً ، حَتّی خَضَبَ الأَرضَ بِدِماءِ القَتلی ، ثُمَّ رَجَعَ وقَدِ انحَنی سَیفُهُ ، فَأقامَهُ بِرَکبَتِهِ ، فَاعصَوصَبَ ⁽⁴⁾بِهِ أصحابُهُ ، وناشَدوهُ اللّهَ فی نَفسِهِ وفِی الإِسلام ، وقالوا : إنَّکَ إن تُصَب یَذهبِ الدّینُ ! فَأَمسِک ونَحنُ نَکفیکَ .

فَقالَ : وَاللّهِ ، ما اُریدُ بِما تَرَونَ إلّا وَجهَ اللّهِ وَالدّارَ الآخِرَةَ . ثُمَّ قالَ لِمُحَمَّدٍ ابنِهِ : هکَذا تَصنَعُ یَابنَ الحَنَفِیَّةِ . فَقالَ النّاسُ : مَنِ الَّذی یَستَطیعُ ما تَستَطیعُهُ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! ! ⁽⁵⁾.

۹ / ۸ جنگیدن خودِ امام

۹ / ۸جنگیدن خودِ امام۵۸۴۰.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الفتوح:محمّد بن حنفیه ، لحظاتی پرچم به دستْ جنگید و سپس برگشت. علی علیه السلام دست بُرد و شمشیرش را برکشید و بر دشمن ، یورش بُرد . از چپ و راست بر آنان نواخت . سپس برگشت ، درحالی که شمشیرش کج شده بود و شروع کرد آن را با زانو راست کردن. یارانش به وی گفتند: بگذار ما این کار را انجام دهیم ، ای امیر مؤمنان!

به کسی پاسخ نگفت تا آن را راست کرد .

سپس برای بارِ دوم یورش بُرد و در دل دشمن ، نفوذ کرد . با شجاعت و جرئت بر آنان ضربه می زد تا آن که شمشیرش کج شد. آن گاه نزد یارانش بازگشت و ایستاد و در حالی که با زانو شمشیر خود را راست می کرد ، فرمود: «به خدا سوگند ، از این کار ، جز خداوند و آخرت را در نظر ندارم».

آن گاه رو به فرزندش محمّد بن حنفیه نمود و فرمود: «فرزندم! این چنین بجنگ».۵۸۳۹.بحار الأنوار :شرح نهج البلاغةـ به نقل از ابو مخنف ـ: علی علیه السلام با یگانِ سبز (نیروی ویژه) خود ـ که متشکّل از مهاجران و انصار بود ـ به سوی لشکر جمل ، یورش بُرد و در اطراف او فرزندانش حسن، حسین علیهماالسلام و محمّد بودند. پرچم را به محمّد سپرد و فرمود: «با آن به پیش تاز تا آن را در چشم شتر بنشانی و تا چنین نکرده ای از پا منشین».

محمّد به پیش تاخت . چوبه های تیر بر او باریدند. محمّد به یارانش گفت: کمی صبر کنید تا تیرهایشان تمام شود و برای آنان یک تیر یا دو تیر بیشتر نمانَد.

علی علیه السلام به سوی محمّد شتافت و او را برمی انگیخت و به پیکار ، دستور می داد. وقتی کُندی او را دید، خود از پشت سرِ وی آمد و دست چپ خود را بر شانه راست او نهاد و فرمود: «به پیش تاز !».

محمّد ، هرگاه این خاطره را به یاد می آورْد ، می گریست و می گفت: گویا بوی نفَسش را در پشت سرم استشمام می کردم . به خدا ، هرگز آن را از یاد نخواهم برد!

سپس علی علیه السلام را بر فرزندش رحم آمد و پرچم را با دست چپ از او گرفت و ذو الفقار آخته ، در دست راستش بود. آن گاه ، یورش آورد و در دل لشکر جمل فرو رفت . سپس با شمشیر کج شده برگشت و آن را با زانو راست نمود. یاران و فرزندانش و اشتر و عمّار [ ، نزدیکش آمده ]به وی گفتند: ای امیرمؤمنان! بگذار ما این کار را به جای تو انجام دهیم . نه به آنان پاسخ گفت و نه نگاهشان کرد .

پیوسته نفس نفس می زد و همچون شیر ، می غرّید تا آنان که در اطرافش بودند ، پراکنده شدند. لشکر دشمن به سویش شتافتند و او با چشمانش [ آخر ]لشکر بصره را می نگریست و اطراف خود را نگاه نمی کرد و سخنی را پاسخ نمی گفت.

آن گاه ، پرچم را به فرزندش محمّد سپرد و برای بار دوم به تنهایی یورش بُرد و به وسط لشکر جمل ، وارد شد و شجاعانه و جسورانه ، با شمشیر بر آنان ضربت می زد و مردان جنگی از برابرش می گریختند و به چپ و راست می رفتند تا زمین از خون کُشتگانْ رنگین شد .

آن گاه بازگشت، درحالی که شمشیرش کج شده بود. آن را با زانو راست کرد. یارانش گِردش جمع شده بودند و او را نسبت به جانش و برای حفظ اسلام ، سوگند می دادند و می گفتند: اگر تو آسیب ببینی ، دین از میان خواهد رفت . دست نگه دار که ما خود از پس این کار برمی آییم.

فرمود: «به خدا سوگند ، با کارهایی که می کنم ، جز خدا و آخرت را نمی خواهم». آن گاه به فرزندش محمّد فرمود: «ای پسر حنفیه! این چنین کار کن».

اطرافیان گفتند: ای امیرمؤمنان! چه کسی می تواند کاری را که تو انجام می دهی ، انجام دهد؟!

.

۵۸۴۰.امام علی علیه السلام :المصنّف لابن أبی شیبة عن الأعمش عن رجل قد سمّاه :کُنتُ أری عَلِیّا یَحمِلُ فَیَضرِبُ بِسَیفِهِ حَتّی یَنثَنِیَ ، ثُمَّ یَرجِعُ فَیقولُ : لا تَلومونی ولوموا هذا . ثُمَّ یَعودُ فَیُقَوِّمُهُ . ⁽¹⁾.

۵۸۴۱.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :المصنَّف ، ابن ابی شیبهـ به نقل از اَعمَش ، از مردی که نامش را بُرد ـ: می دیدم که علی علیه السلام یورش می بُرد و با شمشیر، ضربت می زد تا شمشیرش کج می شد. آن گاه بر می گشت و می فرمود: «مرا سرزنش نکنید . این شمشیر را سرزنش کنید».

سپس با شمشیر راست ، [ به سوی دشمنْ ]بازمی گشت . .

۵۸۴۲.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :شرح نهج البلاغة عن أبی مخنف :خَرَجَ عَبدُ اللّهِ بنُ خَلَفٍ الخُزاعِیُّ ـ وهُوَ رَئیسُ البَصرَةِ ، وأکثَرُ أهلِها مالاً وضِیاعا ـ فَطَلَبَ البِرازَ ، وسَأَلَ ألّا یَخرُجَ إلَیهِ إلّا عَلِیٌّ علیه السلام ، وَارتَجَزَ فَقالَ :

أبا تُرابٍ ادنُ مِنّی فِترا

فَإِنَّنی دانٍ إلَیکَ شِبرا وإنَّ فی صَدری عَلَیکَ غِمرا

فَخَرَجَ إلَیهِ عَلِیٌّ علیه السلام ، فَلَم یُمهِلُهُ أن ضَرَبَهُ فَفَلَقَ هامَتَهُ . ⁽¹⁾۵۸۴۳.بحار الأنوار عن مُحمّدِ بنِ مُسلمٍ عن الإمامِ الصالفتوح :اِنفَرَقَ عَلِیٌّ یُریدُ أصحابَهُ ، فَصاحَ بِهِ صائِحٌ مِن وَرائِهِ ، فَالتَفَتَ وإذا بِعَبدِاللّهِ بنِ خَلَفٍ الخُزاعِیِّ وهُوَ صاحبُ مَنزِلِ عائِشَةَ بِالبَصرَةِ ، فَلَمّا رَآهُ عَلِیٌّ عَرَفَهُ ، فَناداهُ : ما تَشاءُ یَابنَ خَلَفٍ ؟

قالَ : هَل لَکَ فِی المُبارَزَةِ ؟

قالَ عَلِیٌّ : ما أکرَهُ ذلِکَ ، ولکن وَیحَکَ یَابنَ خَلَفٍ ما راحَتُکَ فِی القَتلِ وقَد عَلِمتَ مَن أنَا ! !

فَقالَ عَبدُ اللّهِ بنُ خَلَفٍ : دَعنی مِن مَدحِکَ یَابنَ أبی طالِبٍ ، وَادنُ مِنّی لِتَری أیُّنا یَقتُلُ صاحِبَهُ ! ثُمَّ أنشَدَ شِعرا ، فَأَجابَهُ عَلِیٌّ عَلَیهِ ، وَالتَقَوا لِلضَّربِ ، فَبادَرَهُ عَبدُ اللّهِ بنُ خَلَفٍ بِضَربَةٍ دَفَعَها عَلِیٌّ بِحَجَفَتِهِ ، ⁽²⁾ثُمَّ انحَرَفَ عَنهُ عَلِیٌّ فَضََربَهُ ضَرَبَةً رَمی بِیَمینِهِ ، ثُمَّ ضَرَبَهُ اُخری فَأَطارَ قِحفَ رَأسِهِ . ⁽³⁾.

۵۹۷۱.امام علی علیه السلام :شرح نهج البلاغةـ بـه نقل از ابـو مـخنـف ـ: عبد اللّه بن خَلَف خُزاعی ـ که سرکرده بصریان و ثروتمندترینِ خاندان خود بود ـ بیرون آمد و هماورد طلبید و درخواست کرد که جز علی علیه السلام کسی برای مبارزه با او بیرون نیاید و چنین رجز می خوانْد :

ابوتراب! تو یک انگشت به من نزدیک شو

که من یک وجب به تو نزدیک می شوم . چرا که در دلم کینه تو را دارم.

علی علیه السلام به سوی او حرکت کرد و بدون آن که به وی مهلت دهد، ضربتی بر او زد و فرقش را شکافت.۵۹۷۲.امام علی علیه السلام :الفتوح:علی علیه السلام [ از لشکر دشمنْ] دور شد و به سوی یارانش می رفت که فریادکننده ای از پشت سر او فریاد زد . وی برگشت و عبد اللّه بن خلف خزاعی را ـ که میزبان عایشه در بصره بود ـ دید. چون علی علیه السلام او را دید ، شناخت و او را ندا داد که : «ای پسر خلف! چه می خواهی؟».

گفت: آیا می خواهی بجنگی؟

علی علیه السلام فرمود: «از آن بدم نمی آید؛ ولی وای بر تو ، ای پسر خلف! در مرگ ، چه آسودگی ای می جویی، با آن که مرا می شناسی؟».

عبد اللّه بن خلف گفت: خودْستایی را وا گذار ـ ای پسر ابوطالب ـ و نزد من بیا تا ببینی کدام یک از ما هماوردش را خواهد کُشت .

آن گاه شعری سرود و علی علیه السلام با شعر ، او را پاسخ داد و برای پیکار ، رو در رو شدند.

عبد اللّه بن خلف ، ضربه ای ناگهانی فرود آورد که علی علیه السلام آن را با سپرش دفع کرد. آن گاه علی علیه السلام از او کناره گرفت و ضربتی بر او فرود آورد که دست راستش را قطع کرد و سپس ضربتی دیگر فرود آورد که کاسه سرش را پرانْد . .

۵۸۴۳.بحار الأنوار ( ـ به نقل از محمّد بن مسلم از امام صادق علیه السلا ) شرح نهج البلاغة عن أبی مخنف :تَناوَلَ عَبدُ اللّهِ بنُ أبزی خِطامَ الجَمَلِ ، وکانَ کُلُّ مَن أرادَ الجِدَّ فِی الحَربِ وقاتَلَ قِتالَ مُستَمیتٍ یَتَقَدَّمُ إلَی الجَمَلِ فَیَأخُذُ بِخِطامِهِ ، ثُمَّ شَدَّ عَلی عَسکَرِ عَلِیٍّ علیه السلام وقالَ :

أضرِبُهُم ولا أری أبا حَسَن

ها إنَّ هذا حَزَنٌ مِنَ الحَزَن

فَشَدَّ عَلَیهِ عَلِیٌّ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام بِالرُّمحِ ، فَطَعَنَهُ ، فَقَتَلَهُ وقالَ : قَد رَأَیتَ أبا حَسَنٍ ، فَکَیفَ رَأَیتَهُ ! وتَرَکَ الرُّمحَ فیهِ . ⁽¹⁾۹ / ۹مُقاتَلَةُ عَمّارٍ۵۸۴۶.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :الفتوح :خَرَجَ مُحَمَّدُ بنُ أبی بَکرٍ وعَمّارُ بنُ یاسِرٍ حَتّی وَقَفا قُدّامَ الجَمَلِ . قالَ : وتَبِعَهُمَا الأَشتَرُ ووَقَفَ مَعَهُما .

قالَ : فَقالَ رَجُلٌ مِن أصحابِ الجَمَلِ : مَن أنتُم أیُّهَا الرَّهطُ ؟ قالوا : نَحنُ مِمَّن لا تُنکِرونَهُ ! وأعلَنوا بِأَسمائِهِم ـ وَدَعوا بِأَسمائِهِم ـ ودُعَوا إلَی البِرازِ ، فَخَرَجَ عُثمانُ الضَّبِّیُّ وهُوَ یُنشِدُ شِعرا ، فَخَرَجَ إلَیهِ عَمّارُ بُن یاسِرٍ فَأَجابَهُ عَلی شِعرِهِ ، ثُمَّ حَمَلَ عَلَیهِ عَمّارٌ فَقَتَلَهُ . ⁽²⁾۵۸۴۷.عنه علیه السلام :الفتوح :خَرَجَ عَمرُو بنُ یَثرِبِیٍّ ـ مِن أصحابِ الجَمَلِ ـ حَتّی وَقَفَ بَینَ الصَّفَّینِ قَریبا مِنَ الجَمَلِ ، ثُمَّ دَعا إلَی البِرازِ وسَأَلَ النِّزالَ ، فَخَرَجَ إلَیهِ عَلباءُ بنُ الهَیثَمِ مِن أصحابِ عَلِیٍّ رضی الله عنه ، فَشَدَّ عَلَیهِ عَمروٌ فَقَتَلَهُ . ثُمَّ طَلَبَ المُبارَزَةَ ، فَلَم یَخرُج إلَیهِ أحَدٌ ، فَجَعَلَ یَجولُ فی مَیدانِ الحَربِ وهُوَ یَرتَجِزُ ویَقولُ شِعرا ، ثُمَّ جالَ وطَلَبَ البِرازَ ، فَتَحاماهُ النّاسُ وَاتَّقَوا بَأسَهُ ، قالَ : فَبَدَرَ إلَیهِ عَمّارُ بنُ یاسِرٍ وهُوَ یُجاوِبُهُ عَلی شِعرِهِ ، وَالتَقَوا بِضَربَتَینِ ، فَبادَرَهُ عَمّارٌ بِضَربَةٍ فَأَرداهُ عَن فَرَسِهِ ، ثُمَّ نَزَلَ إلَیهِ عَمّارٌ سَریعا فَأَخَذَ بِرِجلِهِ وجَعَلَ یَجُرُّهُ حَتّی ألقاهُ بَینَ یَدی عَلِیٍّ رضی الله عنه .

فَقالَ عَلِیٌّ: اِضرِب عُنُقَهُ . فَقالَ عَمرٌو : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، استَبقِنی حَتّی أقتُلَ لَکَ مِنهُم کَما قَتَلتُ مِنکُم . فَقالَ عَلِیٌّ : یا عَدُوَّ اللّهِ ! أبَعدَ ثَلاثَةٍ مِن خِیارِ أصحابی أستَبقیکَ ⁽³⁾؟ ! لا کانَ ذلِکَ أبَدا . قالَ : فَادنُنی حَتّی اُکَلِّمَکَ فی اُذُنِکَ بِشَیءٍ . فَقالَ عَلِیٌّ : أنتَ رَجُلٌ مُتَمَرِّدٌ ، وقَد أخبَرَنی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِکُلِّ مُتَمَرِّدٍ عَلَیَّ ، وأنتَ أحَدُهُم . فَقالَ عَمرُو بنُ یَثرِبِیٍّ: أمَا وَاللّهِ لَو وَصَلتُ إلَیکَ لَقَطَعتُ اُذُنَکَ ـ أو قالَ : أنفَکَ ـ قالَ : فَقَدَّمَهُ عَلِیٌّ فَضَرَبَ عُنُقَهُ . ⁽⁴⁾.

۹ / ۹ نبرد عمّار

۵۸۴۸.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :شرح نهج البلاغةـ بـه نقل از ابـو مـخنـف ـ: عبد اللّه بن اَبزی ، زمام شتر [ عایشه ]را گرفت (و در روز جَمَل ، هرکس تصمیم به نبرد جدّی داشت و می خواست تا مرز مرگ بجنگد ، به سوی شتر می شتافت و افسارش را می گرفت) . ابن ابزی بر سپاه علی علیه السلام یورش بُرد و چنین رجز خواند :

بر آنان ضربت می زنم و ابو الحسن را نمی بینم

بدانید که این، غمی است از جمله غم ها.

علی علیه السلام با نیزه بر او حمله بُرد و بر او نیزه ای زد و او را کُشت و فرمود: «ابو الحسن را دیدی؟ او را چگونه دیدی؟!». و نیزه را در بدن او رها کرد.۹ / ۹نبرد عمّار۵۸۴۶.امام صادق علیه السلام :الفتوح :محمّد بن ابی بکر و عمّار بن یاسر حرکت کردند تا مقابل شتر [ عایشه ]ایستادند . اَشتر هم از پیِ آنان رفت و به همراه آنان ایستاد. مردی از لشکر جمل گفت: ای گروه! شما چه کسانی هستید؟

گفتند: ما از کسانی هستیم که شما آنها را می شناسید. و نام های خود را گفتند و آنان را به پیکار ، دعوت کردند . عثمان ضِبّی با خواندن رجز ، بیرون آمد . عمّار به سمت او حرکت کرد ، و شعرش را پاسخ داد . سپس عمّار بر او یورش بُرد و او را کشت.۵۸۴۷.امام صادق علیه السلام :الفتوح:عمرو بن یَثرِبی از لشکر جملْ بیرون آمد و میان دو سپاه ونزدیک شتر [ عایشه ]ایستاد. سپس هماورد طلبید و درخواست کارزار کرد. علباء بن هیثم (از یاران علی علیه السلام ) حرکت کرد ؛ ولی عمرو بر او حمله بُرد و او را کشت .

سپس دوباره مبارز طلبید. کسی به سوی او بیرون نرفت. آن گاه شروع کرد در میدان نبرد به جولان دادن و رجزخوانی کردن و شعر می خواند. پس حرکتی دیگر کرد و مبارز طلبید . لشکر ، یکدیگر را به دوری جُستن از او فرا می خواندند و از حمله او می ترسیدند .

ناگاه ، عمّار بن یاسر ، در حالی که شعر او را پاسخ می داد ، به سوی او شتافت. با ضربت زدن ، رو در رو شدند. عمّار ، پیش دستی کرد و ضربتی بر او فرود آورد و او را از اسب به زیر انداخت. آن گاه به سرعتْ نزدیک او فرود آمد و پایش را گرفت و کشید تا او را در مقابل علی علیه السلام افکند .

علی علیه السلام فرمود: «گردنش را بزن».

عمرو گفت: ای امیرمؤمنان! مرا زنده بدار تا برای تو از آنان بکشم، چنان که از شما کشتم.

علی علیه السلام فرمود: «ای دشمن خدا! آیا پس از [ آن که ]سه تن از بهترین یارانم [ را کشتی ]تو را زنده نگه دارم؟! هرگز چنین نخواهد شد».

عمرو گفت: مرا به خود ، نزدیک ساز تا در گوشت سخنی بگویم.

علی علیه السلام فرمود: «تو مرد سرکشی هستی و پیامبر خدا مرا از سرکشانْ خبر داده است و تو یکی از آنانی».

عمرو بن یثربی گفت: بدان که به خدا سوگند ، اگر به تو نزدیک می شدم ، گوش (یا بینی) تو را [ با دندانْ ]می کندم .

علی علیه السلام او را به پیش انداخت و گردنش را زد.

.

۵۸۴۸.امام صادق علیه السلام :تاریخ الطبری عن داوود بن أبی هند عن شیخ من بنی ضبّة :اِرتَجَزَ یَومِئِذٍ ابنُ یَثرِبِیٍّ :

أنا لِمَن أنکَرَنِی ابنُ یَثرِبیّ

قَاتِلُ عَلباءَ وهِندِ الجَمَلیّ وَابنٍ لِصوحانَ عَلی دینِ عَلیّ

وقالَ : مَن یُبارِزُ ؟ فَبَرَزَ لَهُ رَجُلٌ ، فَقَتَلَهُ ، ثُمَّ بَرَزَ لَهُ آخَرُ فَقَتَلَهُ . وَارتَجَزَ وقالَ :

أقتُلُهُم وقَد أری عَلِیّا

ولَو أشا أوجَرتُه عَمرِیّا

فَبَرَزَ لَهُ عَمّارُ بُن یاسِرٍ ، وإنَّهُ لَأَضعَفُ مَن بارَزَهُ ، وإنَّ النّاسَ لَیَستَرجِعونَ حینَ قامَ عَمّارٌ ، وأنَا أقولُ لِعَمّارٍ ـ مِن ضَعفِهِ ـ : هذا وَاللّهِ لاحِقٌ بِأَصحابِهِ ! وکانَ قَضیفا ، ⁽¹⁾حَمشَ ⁽²⁾السّاقَینِ ، وعَلَیهِ سَیفٌ حَمائِلُهُ تَشِفُّ عَنهُ قَریبٌ مِن إبطِهِ ، فَضَرَبَهُ ⁽³⁾ابنُ یَثرِبیٍّ بِسَیفِهِ ، فَنَشَبَ فی حَجَفَتِهِ ، وضَرَبَهُ عَمّارُ وأوهَطَهُ ، ⁽⁴⁾ورمَی أصحابُ عَلِیٍّ ابنَ یَثرِبِیٍّ بِالحِجارَةِ حَتّی أثخَنوهُ وَارتَثّوهُ . ⁽⁵⁾⁽⁶⁾.

۵۸۴۹.الإمامُ الکاظمُ علیه السلام :تاریخ الطبریـ به نقل از داوود بن ابی هند ، از پیرمردی از تیره بنی ضِبّه ـ: عمرو بن یثربی در جنگ جمل ، چنین رجز می خواند:

کسانی که مرا نمی شناسند، بدانند که من پسر یثربی ام

همان قاتل عَلباء و هند جملی ، و قاتل پسر صوحان ، که [ هرسه] از پیروان علی بودند.

و گفت: چه کسی با من مبارزه می کند؟

مردی بیرون رفت . عمرو ، او را کُشت . پس مردی دیگر بیرون رفت . او را هم کشت و چنین رجز می خواند :

می کُشم آنان را و علی را می بینم

و اگر بخواهم بر دهان او هم نیزه می زنم!

سپس عمّار بن یاسر بیرون رفت و او ناتوان ترینِ افرادی بود که برای نبرد با عمرو ، بیرون رفته بودند.

وقتی عمّار برای مبارزه برخاست ، مردم ، استرجاع می کردند («إنّا للّه و إنّا إلیه راجعون» می گفتند) و من به خاطر ناتوانی عمّار می گفتم: به خدا ، او هم به یارانش خواهد پیوست.

عمّار ، مردی لاغر اندام و دارای ساق های باریک بود. شمشیری داشت که غلافش برای او بلند بود و تا زیر بغلش می آمد. ابن یثربی او را با شمشیر زد ؛ امّا شمشیر در سپر فرو رفت . عمّار ، ضربه ای به او زد و او را به زمین افکند که نتوانست برخیزد . یاران علی علیه السلام نیز سنگ هایی به سویش پرتاب کردند تا آن که ناتوان شد . [ یارانش ]او را از معرکه بیرون بُردند تا آن که مُرد. .