مشخصات کتاب

سرشناسه : امین، مرتضی، ۱۳۳۴ -

عنوان قراردادی : المیزان فی تفسیر القرآن. فارسی. برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : معارف قرآن در المیزان/ تالیف مهدی امین[برای] سازمان تبلیغات اسلامی، معاونت فرهنگی.

مشخصات نشر : [تهران]: سازمان تبلیغات اسلامی، مرکز چاپ و نشر، -۱۳۷۰

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : ۱۳۰۰ریال ؛ ۲۰۰۰ ریال (ج.۲، چاپ اول) ؛ ۳۰۰۰ ریال (ج.۳، چاپ اول)

یادداشت : ج. ۲ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

یادداشت : ج.۳ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. ۱. معارف قرآن در شناخت خدا

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

موضوع : اسلام -- بررسی و شناخت

شناسه افزوده : طباطبائی، محمدحسین، ۱۲۸۱ - ۱۳۶۰ . المیزان فی تفسیر القرآن

شناسه افزوده : سازمان تبلیغات اسلامی. مرکز چاپ و نشر

شناسه افزوده : سازمان تبلیغات اسلامی. معاونت فرهنگی

رده بندی کنگره : BP۹۸/ط۲۵م ۹۰۴۲۱۲ ۱۳۷۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۲۶

شماره کتابشناسی ملی : م ۷۱-۱۷۴۳

اشاره

مقـدمـه مـؤلـف

اِنَّــهُ لَقُـرْآنٌ کَـــریــمٌ

فـی کِتــابٍ مَکْنُـــــونٍ

لا یَمَسُّــهُ اِلاَّ الْمُطَهَّـــروُنَ

« این قـــــــــرآنـی اســت کــریـــــــــــم! »

« در کتــــــــابــــــــــــــی مکنـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــون! »

« که جز دست پــاکــان و فهـم خاصان بدان نرسد! »

(77 ـ 79/ واقعه)

این کتاب به منزله یک «کتاب مرجع» یا فرهنگ معارف قرآن است

که از «تفسیر المیزان» انتخـاب و تلخیـص، و بر حسب موضوع، طبقه بندی شده است.

در یک « طبقه بندی کلی» از موضوعات قرآن کریم در تفسیر المیزان قریب 77 عنوان انتخاب شد که هر یک یا چند موضوع، عنوانی برای تهیه یک کتاب در نظر گرفته شد. هر کتاب در داخل خود به چندین فصل یا عنوان فرعی تقسیم گردید. هرفصل نیز به سرفصل هایی تقسیم شد. در این سرفصل ها، آیات و مفاهیم قرآنی از متن تفسیـر المیــزان انتخــاب و پس از تلخیص، به روال منطقی طبقه بندی و درج گردید، به طوری که خواننده جوان و محقق ما با مطالعه این مطالب کوتاه وارد جهان شگفت انگیز آیات و معارف قرآن عظیم گردد.

تعدادی از این مجلدات هم گفتارهای مربوط به همین موضوعات و همچنین تحقیقاتی است که علامه طباطبائی رضوان الله علیه درباره اهداف آیات و سوره های قرآن کریم به عمل آورده است. آخرین مجلد منتخبی خلاصه از 21 جلد قبلی است.

در پایان کار، مجموع این معارف به قریب 5 هزار سرفصل بالغ گردید. کار انتخاب مطالب، تلخیص، عنوان بندی و نگارش، قریب 30 سال دوام داشتــه و با توفیق الهی در لیالی مبــارکه قدر سال 1385 پایان پذیرفتــه و آمــاده چــاپ و نشــر گـردیـده است.

در نظر گرفته شد این مجلدات بر اساس سلیقه خوانندگان در شکل ها و قطع های مختلف آماده شود. در قطع وزیری تعداد این مجلدات به 22 رسید. در قطع جیبی هر

عنوان موضوع یک کتاب در نظر گرفته شد و در نتیجه به 77 جلد رسید.

از این مجلدات تاکنون 3 جلد به قطع وزیری با عنوان « معارف قرآن در المیزان» شامل عناوین: معارف قرآن در شناخت خدا، نـظام آفرینش، ملائکه و جن و شیطان ( از انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی،) و 5 جلد به قطع جیبی با عنوان « تفسیر علامه- تفسیر موضوعی المیزان » شامل عناوین: قضا و قدر در نظام آفرینش، خانواده، جنگ و صلح، جن و شیطان، غذا و تغذیه انسان ( از انتشارات موسسه قرآنی تفسیر جوان - مفتاح دانش و بیان جوان - آستان قدس رضوی،) چاپ و منتشر گردیده است.

مجلدات حاضر بدون امتیاز تالیف است!

هر ناشری می تواند در اشاعه معارف آسمانی قرآن نسبت به چاپ و نشر آنها ( با عناوین مناسب و مربوط) اقدام نماید و هر موسسه یا فردی آنها را در سایت اینترنتی خود قرار دهد!

هدف تألیف این کتاب

هـــــدف از تهیه این مجموعــه و نوع طبقه بندی مطالب در آن، تسهیل مراجعه به شرح و تفسیر آیات و معارف قرآن شریف، از جانب علاقمندان علوم قرآنی، مخصوصا محققین جوان است که بتوانند اطلاعات خود را از طریق بیان مفسری بزرگ چون علامه فقید آیة اللّه طباطبایی دریافت کنند و برای هر سؤال پاسخی مشخص و روشــن داشتـــه باشنــد!

ضرورت تألیف این کتاب

سال های طولانی، مطالب متعدد و متنوع درباره مفاهیم قرآن شریف می آموختیم اما وقتی در مقابل یک سؤال درباره معارف و شرایع دین مان قرار می گرفتیم، یک جواب مدون و مشخص نداشتیم بلکه به اندازه مطالب متعدد و متنوعی که شنیده بودیم باید جواب می دادیم. زمانی که تفسیر المیزان علامه طباطبایی، قدس اللّه سرّه الشریف، ترجمه شد و در دسترس جامعه مسلمان ایرانی قرار گرفت، این مشکل حل شد و جوابی را که لازم بود می توانستیم از متن خود قرآن، با تفسیر روشن و قابل اعتمادِ فردی که به اسرار مکنون دست یافته بود، بدهیم. اما آنچه مشکل می نمود گشتن و پیدا کردن آن جواب از لابلای چهل (یا بیست) جلد ترجمه فارسی این تفسیر گرانمایه بود.

این ضرورت احساس شد که مطالب به صورت موضوعی طبقه بندی و خلاصه شود و در قالب یک دائرة المعــارف در دستــرس همه دین دوستان قرارگیرد. این همان انگیزه ای بـود کـه مـوجب تهیه این مجلــدات گــردید.

بدیهی است این مجلدات شامل تمامی جزئیات سوره ها و آیات الهی قرآن

نمی شود، بلکه سعی شده مطالبی انتخاب شود که در تفسیر آیات و مفاهیم قرآنی، علامه بزرگوار به شرح و بسط و تفهیم مطلب پرداخته است.

اصــول ایــن مطــالــب با تــوضیــح و تفصیــل در « تفسیر المیزان» موجود است کــه خـواننــده می تواند برای پی گیری آن ها به خود المیزان مراجعه نماید. برای این منظور مستند هــر مطلــب با ذکــر شمــاره مجلــد و شماره صفحه مربوطه و آیه مـورد استناد در هر مطلب قید گردیده است. ( ذکراین نکته لازم است که ترجمه تفسیرالمیزان در اوایل انتشار از دهه 50 به بعد به صورت مجموعه 40 جلدی و از دهه 60 به بعد به صورت مجموعه 20 جلدی منتشر شده و یا در لوح های فشرده یا در اینترنت قرار گرفته است، به تبع آن نیز در تهیه مجلدات اولیه این کتابها (تا پایان تاریخ ادیان) از ترجمه 40 جلدی اولیه و در تهیه مجلدات بعدی از ترجمه 20 جلدی آن و یا از لوح های فشرده استفاده شده است، لذا بهتراست درصورت نیاز به مراجعه به ترجمه المیزان، علاوه برشماره مجلدات، ترتیب عددی آیات نیز، لحاظ شود.)

... و ما همه بندگانی هستیم هر یک حامل وظیفه تعیین شده از جانب دوست و آنچه انجــام شــده و می شـود، همه از جانب اوست !

و صلوات خدا بر محمّد مصطفی (صلی الله علیه و آله) و خاندان جلیلش باد که نخستین حاملان این وظیفه الهی بودند و بر علامه فقید آیة اللّه طباطبایی و اجداد او،

و بر همه وظیفه داران این مجموعه شریف و آباء و اجدادشان باد،

که مسلمان شایسته ای بودند و ما را نیز در مسیــر شنــاخت

اسـلام واقعی پرورش دادنـد ...!

فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ تَوَفَّنی مُسْلِماً وَ أَلْحِقْنی بِالصَّالِحینَ!

لیلة القدر سال 1385

سید مهدی (حبیبی) امین

اظهار نظرها درباره چاپ های نخست

پس از چاپ اول 3 جلد از « معارف قرآن در المیزان » در سالهای70، استقبال محققین و دانشمندان به جائی رسید که ما را بر آن داشت تا قبل از آغاز مطالعه این کتاب، سری بزنیم به سایت های اینترنتی و جراید کشور، نقد و اظهار نظر هائی را که درباره چاپ قبلی این مجموعه با ارزش از طرف پژوهشگران محترم اظهار شده است، درج کنیم:

1-« درسـایت روزنامه جمهوری اسـلامی ...www.magiran.com/npview » در صفحه عقیدتی در تاریخ 03/07/1385 درباره مجموعه «معارف قرآن در المیزان» چنین آمده است:

« معارف قرآن در المیزان نام کتابی است که به کوشش سید مهدی امین تنظیم گردیده و توسط سازمان تبلیغات اسلامی منتشر شده است. این کتاب با دقت تمام معارف مختلف قرآن کریم را که در تفسیر المیزان شرح و تبیین یافته است انتخاب و تلخیص کرده و با یک طبقه بندی ارزشمند موضوعی شیفتگان فرهنگ و معارف قرآنی را برای دست یابی سریع به آن یاری و مساعدت نموده است .

تنظیم کننده این معارف غنی در مقدمه ای که بر جلد اول و دوم این کتاب نگاشته است درباره این اثر که در حکم کتاب « مرجع» برای آشنایی با فرهنگ و معارف قرآنی است، چنین می نویسد: ( ... نویسنده محترم روزنامه جمهوری، کلیاتی از مقدمه مولف را از جلد اول و دوم کتاب نقل کرده است.)

2-« در سایت گودریدز www.goodreads.com/book/show/8553126 » که در آن از همه جای دنیا افراد علاقمند به کتاب می توانند بهترین کتابهائی را که خوانده اند معـرفی کنند، آقای محمد رضــا ملائی از شهر مقدس مشهد مشخصاتی از جـلد اول « معارف قرآن در المیزان» را همراه با کتابهای مورد علاقه اش معرفی کرده و چنین اظهار نموده است:

« ... تو تهران تو کتابخونه پیدا کردم، صد صفحه اش رو خوندم، ولی مشهد هیچ جا پیداش نکردم، آیات سنگین قرآن رو برداشته بود تفسیر علامه رو آورده بود. حیف شد واقعا، این کتاب رو هر کی داره، دو برابر قیمت ازش می خرم، بهم اطلاع بدین ...!»

3-« روانشاد حجت الاسلام دکتر کبیری استاد دانشگاه » در یکی از سخنرانی های خود در مسجد شفا درباره « جلد دوم معارف قرآن در المیزان» اظهار داشت:

« ... این کتاب را اول شب باز کردم عناوین چنان جذبم می کردند که دیدم همان شب تا آخر کتاب را خوانده ام!»

4-« سایت موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی

www.tebyan.net» در موارد عدیده از کتاب « معارف قرآن در المیزان» مطالب زیادی نقل کرده، از جمله در سال 1382 شرح کامل « اسماء و صفات الهی» را نقل کرده که مورد استقبال و اقتباس سایت های دیگر هم قرار گرفته است و تعداد بازدید کنندگان آن، در تاریخ مراجعه، به 29185 نفر رسیده بود.

5-« سایت دارالقرآن کریم www.telavat.com » نیز به معرفی « معارف قرآن در المیزان » پرداخته و می نویسد:

« این کتاب فرهنگ معارف قرآن است که از تفسیر شریف المیزان انتخاب و تلخیص و بر حسب موضوع طبقه بندی شده است. طرح این منبع در 9 جلد به شرح زیر است:

1- معارف قرآن در شناخت خداوند؛ 2 . معارف قرآن در شناخت جهان و نظام آفرینش؛ 3. آفرینش انسان و موجودات قبل از او؛ 4. فطرت انسان؛ 5. تاریخ انسان و جریان مدنیّت و ادیان الهی؛ 6. اسلام، حرکت نهایی و وراثت زمین؛ 7. تمدن و قوانین جامعة صالح و موعود اسلامی؛ 8. اصول تربیت و خانواده اسلامی؛ 9. مراحل بعدی حیات تا لقاء الله. ظاهراً تاکنون 3 جلد اول آن انتشار یافته و بقیه مجلدات آن آماده نشده است.»

6-« سایت شهر مجازی قرآن www.quranct.com » از جلد اول « معارف قرآن در المیزان» مطالبی بطور مفصل در چند صفحه درباره « اسماء و صفات الهی» با سر فصل های زیر نقل کرده است: اسماء و صفات الهی. تقسیم بندی صفات الهی. تعداد اسماء حسنی.

7-« سایت Islamquest» در پاسخ پرسش های خوانندگان خود در موارد عدیده از « معارف قرآن در المیزان» استفاده کرده است.

8-« سایت حوزه www.hawzah.net » تحت عنوان « جوانه های جاوید» بررسی هایی درباره: «سبک های تفسیری علامه طباطبائی ره و شناخت نامه المیزان،» انجام داده، منابع تفسیر و کتابهای مربوط به المیزان را شمارش کرده است و در باره « معارف قرآن در المیزان» می نویسد:

« مجموعه معارف قرآن در المیزان که به منزله مرجع یا فرهنگ معارف قرآن است، توسط سید مهدی امین از تفسیرالمیزان انتخاب و تلخیص گردیده که بر حسب موضوع طبقه بندی شده است از این اثر تا کنون سه جلد با عنوان معارف قرآن در شناخت خدا، معارف قرآن در شناخت جهان و معارف قرآن در شناخت ملائکه، جنّ و شیطان تدوین و توسط سازمان تبلیغات اسلامی به چاپ رسیده است.» « سایت حوزه» همچنین به عنوان منابع پژوهش مقطع دبیرستان، موضوع: کنش و واکنش (عمل ها و عکس العمل ها ) از « معارف قرآن در المیزان» نام برده است.

9-« سایت اسلام پدیا – اصطلاحات قرآنی islampedia.ir » در شرح اصطلاحات «آسمان های هفت گانه در قرآن» و « الحی القیوم در آیات قرآن» همچنین «رطب و یابس و کتاب مبین در قرآن» مطالب مفصلی از « معارف قرآن در المیزان» را نقل کرده است.

علاوه بر سایت های فوق الذکر قریب به 50 سایت دیگر نیز از مجلدات « معـارف قـرآن در

الـمیزان» استفاده کرده و یا آنها را به عنوان منابع تحقیق و مطالعه به خوانندگان خود معرفی کرده اند که برای رعایت اختصار از شرح آنها صرف نظر می شود.

در حال حاضر هم –

مولف همه این 22 جلد را در سایت خود تحت عنوان « معارف قرآن در المیزان» در دو نسخه PDF و WORD در اینترنت جهت مطالعه و دانلود و کپی برداری قرار داده که با جستجو در «گوگل» این سایت قابل مشاهده است.

در این زمینه قبلاَ موسسه قرآنی تفسیر جوان نسخه های جیبی آن را که در 77 جلد تحت عنوان « تفسیر علامه یا تفسیر موضوعی المیزان» تهیه شده در سایت « www.Tafsirejavan.com » خود قرارداد تا همگان سریعا به آن دسترسی داشته باشند.

اخیرا نیز موسسه قرآنی قائمیه «www.Ghaemiyeh.com » در شهر اصفهان از 77 جلد مزبور در سایت خود با شیوه بسیار جامع و با فهرست دیجیتالی استفاده کرده که علاوه بر نسخه PDF از چند فرمت دیگر نیز امکاناتی برای سهولت دانلود و کپی برداری فراهم آورده است!)

برخی افراد یا هیئت هائی علمی نیز در پژوهش های خود به « معارف قرآن در المیزان» مراجعه داشتند، بانوان دانشمندی که به تأیید خود متجاوز از 25 سال در المیزان تحقیق می کردند، پس از دسترسی به این کتاب، تحقیقـات خود را بر اساس عناویـن آن، از متن اصلی المیزان دنبال می کنند.

حضرت آیت الله حاج سید رضی شیرازی « دامة افاضاته » در روزهای آغازین که مولف فهرست عناوین جلد اول این مجموعه را تهیه و به محضر معظم له ارائه نمود، پس از مطالعه کامل، توصیه فرمودند: « برخی عناوین بسیار جذاب بود و من چند بار دنبال این بودم که اصل مطالب را بخوانم، لذا بهتر است برای این عناوین به صورت مختصر هم شده، مطالب متن نوشته شود...!» معظم له نامی که برای کتـــاب پیشنــهاد فرمودند همان نام پر معــنای « معارف قرآن در المیزان » بود که 3 جلد اول آن در سال های 1370 با همان نام انتشار یافت. از آنجائی که مولف در تمام مدت تألیف کتابها از انفاس قدسی و راهنمائی های ارزشمند آن معلم الهی بهره مند بوده است، به عنوان سپاس، تالیف این مجموعه را به محضر ایشان تقدیم می نماید!

سید مهدی حبیبی امین

رمضان مبارک 1392

مقدمه جلد سوم:بررسی ذهنیات مردم درباره ملائکه.جن و شیطان

وقتی صحبت از «فرشته» به میان می آید، تصویر کودکی معصوم یا دختر جوانی با پر و بال رنگین که در طاق و رواق کلیساها و تابلوهای نقاشان رسم شده، به ذهن انسـان خطـور می کند.

وقتی از «جن» صحبت می شود، آن چه که در ذهنیت ما جا گرفته، موجودات شرور و گاهی بسیار ریز و غیرقابل رؤیتی است که از نقل قول بچه های ترسو، قصه های مادربزرگ ها، رمال ها و جن گیرها تصویر یافته است.

و وقتی از «شیطان» صحبت می شود، بلافاصله تصاویر کتاب های قدیمی در ذهن آدم مجسم می شود که شیطان را در هیئت غول بدقیافه و کریهی با شاخ های تیز در دو طرف سر نشان می دادنــد. سابقـه تـاریخـی این تصویرها به ادوار شرک و جاهلیت انسان برمی گردد، که مجسمــه هـای چنیـن غـول با شـاخ و دم را به خـاطـر رهایی از شرور و حوادث بد پرستش می کردند.

بـررسی معـارف قـرآن در این زمینه

آن چه را که معارف قرآن در این زمینه به دست می دهد، به طور مشخص در قسمت های مختلــف ایـن کتـاب مـلاحظـه خـواهیـد فـرمـود، با توجه به طبقـه بندی هایی که شده، ماهیت وظـایـف و آثـار اعمـال این موجودات تبیین می شود.

آن چه که لازم است، اضافه شود این است که در موقع خواندن و اندیشه کردن در این کتاب، آن ذهنیات بدوی و جاهلی و تصاویر کلیسایی و نقاشی ها را باید از مغز خارج کرد و با حقایقی که خدای آفریننده جهان بیان فرموده، اندیشه نویی آغاز کرد. و چه بهتر که دانشمندان علوم نیز این حقایق را اساس قرار دهند و نظرات و تئوری های علمی خود را بر این مبانی تنظیم کنند.

دانش امروز پی به عوامل جدیدی می برد که غیب بودن آن ها را قبول دارد، مانند: امواج صوتی، رادیویی، نوری، نیروی جاذبه و امثال آن. با این که این عوامل دیده

نمی شوند ولی همه مردم، آثار آن ها را احساس می کنند. نام گذاری امواج فوق الذکر به خاطر شباهت حرکت آن ها به موج صورت گرفته و دیگران را بر اساس شناخت قبلی از نیروهای دیگر، نیرو نامیده اند. ولی قدر مسلم این است که:

ـ اولا، این عوامل وجود دارند،

ـ ثانیآ، این عوامل دیده نمی شوند و در غیب هستند،

ـ ثالثآ، آثار فعالیت و جریان این عوامل در زندگی روزمره انسان ها و جهان هستی مشهود است. برخی از آن ها گفتار و تصویر ما را ثبت و ضبط می کنند و با سرعت غیرقابل تصوری آن را حرکت می دهند. برخی بدون کوچک ترین تخلفی از وظیفــه خـود میلیاردهـا میلیـارد سـال است که کـرات آسمـانی را حفـظ و حرکت منظــم آن هــا را تنظیـــم می نمـایند.

اگر این مفاهیم را با مطالب کتاب و شرحی که خداوند سبحان راجع به این عوامل در قرآن کریم بیان فرموده، مقایسه کنیم، چه قدر ساده می توان ذهنیت فرشتگان تصویرها و دختـران بـالـدار نقــاشـان یا مجسمـه هـای شیطـان را از ذهـن زدود و جــای آن را با چنین حقـایقـی پـر کـرد. (رجــوع شود به فصـل 5، وظیفـه مـلائکـه در حفـظ انسان و اعمــال و گفتــار او و هم چنیـن فصـل 1، در مـورد مـاهیـت و وظـایـف مــلائکـه.)

چـرا این عـوامل را نمی بینیم؟

انسان ذات اشیاء را نمی بیند بلکه اگر نور به یک شیء برخورد کند، فقط تصویر آن از طریق چشم به مغز منتقل می شود. اگر شدت نور بیشتر یا کمتر از توانایی چشم باشد چیزی دیده نمی شود، یا در حالی که فرکانس رادیویی با سرعت سرسام آور معادل 000/000/300 کیلومتر در ثانیه پخش می شود، گوش انسان بیشتر از فرکانس 60 تا 4000 را نمی شنود. پس در حالتی این نیروها و عوامل می توانند، برای چشم و گوش ما قابل درک باشند که آن ها را محدود سازیم و به حد و فرکانس ابزار ادراکات خودمان برسانیم و یا ابزار ادراکات خودمان را آن قدر قدرت بخشیم که به حد و فرکانس آن ها برسد.

دلیل این که ما این عوامل اداره کننده امور جهان آفرینش و حیات انسان را نمی بینیم، همین محدودیت است. اگر روزی این محدودیت از بین برود و یا انسان از بدن خود و محدودیت های این جسم مادی خارج شود، بسیاری از نادیدنی ها برای او قابل رؤیـت خـواهـد بـود.

آثـار عمـل مـلائکه

اگر از کلمه «فرشته» استفاده نکنیم و به جای آن از کلمه «ملک و ملائک» استفاده کنیم، بهترمی توانیم مفهوم قدرت و سلطنت و حکومتی را که در آن وجود دارد، حس کنیم.

قرآن کریم، عواملی را که جهان را می گردانند، ملائکه می نامد. قرآن ملائکه را واسطه های تدبیر و رسولانی می نامد که قدرت اقدام و سرعت حرکت آن ها برای ما قابل تصـور نیسـت.

ما اصرار نداریم از کلمات نیرو و امواج و غیره که تعریف پیش ساخته ای برای ما دارند استفاده کنیم، بلکه می خواهیم مفاهیم این عوامل و اسباب را در ذهن خواننده به وجود آوریم.

آن چه درباره «جن» و «شیطان» باید اضافه کرد، این است که در مقابل عواملی مانند ملائکه که حرکت و کار آن ها در خدمت انسان و سیرکمالی زندگی و سعادت اوست، عواملی مخالف وجود دارد که ماهیت و ذات جداگانه ای دارند و از مواد دیگری به وجود آمده اند. این عوامل در خلاف جهت منافع انسان عمل می کنند، لکن دخالتی در اداره جهان یا قدرتی در برهم زدن نظام آن ندارند، باید ذهنیت خودمان را در مورد آن ها نیز تغییر دهیم و براساس محتوای کتاب حاضر شناخت جدیدی از آن ها به دست آوریم.

و من الله التوفیق

سید مهدی حبیبی امین

بهار 1373

معارف قرآن در شناخت ملائکه

ماهیت و وظایف ملائکه

ذات ملائکه، نوع تکالیف و وظایف آن ها

«لا یَعْصُـونَ اللّهَ ما اَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَروُنَ ! » (6 / تحریم)

ملائکه خلقی از مخلوقات خدایند، دارای ذواتی طاهره و نوریه، که اراده نمی کنند، مگر آن چه خدا اراده کرده باشد و انجام نمی دهند مگر آن چه او مأمورشان کرده باشد، هم چنان که فرمود: « بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ. لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِاَمْرِه یَعْمَلُونَ ـ از او در سخن پیشی نمی گیرند، و هم به دستوراتش عمل می کنند.» (26 و 27 / انبیاء)

و به همین جهت در عالم فرشتگان جزا و پاداشی نیست، نه ثوابی و نه عقابی و در حقیقت ملائکه مکلف به تکالیف تکوینی اند. تکالیف تکوینی ملائکه به خاطر اختلافی که در درجـات آنان هست، مختلف است:

« وَ مـا مِنّا اِلّا لَـهُ مَقـامٌ مَعْلُومٌ ـ هیچ یک از ما نیست مگر آن کــه مقــامـی معلــوم دارد.» (164 / صافات)

«وَ ما نَتَنَـزَّلُ اِلّا بِاَمْـرِ رَبِّکَ لَهُ ما بَیْنَ اَیْدینا وَ ما خَلْفَنا ـ ما نازل نمی شویم مگر بـه امر پـروردگـار تـو، که پشت و روی هستـی مـا از اوسـت!» (64 / مـریم)

جمله « لا یَعْصُونَ اللّهَ ما اَمَرَهُمْ ـ خدای را در آن چه فرمانشان می دهد، نافرمانی نمی کنند،» (6/تحریم) ناظر به این است که این فرشتگان ملتزم به تکلیف خویشند. و جملــه « یَفْعَلُــونَ ما یُؤْمَرُونَ،» (50/نحل) ناظر به این است که عمل را طبق دستور انجام می دهند.

ملائکه محض اطاعتند و در آن ها معصیت نیست. ملائکه نه در دنیا عصیان دارند، نــه در آخرت.

تکلیف ملائکه از سنخ تکلیف معهود در مجتمع بشری ما نیست. در جامعه بشری

اگر مکلف، موجودی دارای اختیار باشد و به اختیار خود اراده تکلیف کننده را انجام بدهد، مستحق پاداش می شود و اگر ندهد سزاوار عقاب می گردد، یعنی هم فرض اطاعت هست و هم فرض معصیت. اما در بین ملائکه که زندگی شان اجتماعی نیست و اعتبار در آن راه نــدارد، تـا فـرض اطـاعت و معصیت هـر دو در آن راه داشتـه بـاشـد، تکالیف هم معنای دیگری دارد.⁽¹⁾

وجود غیرجسمانی ملائکه

«جـاعِـلِ الْمَلئِکَـةِ رُسُـلا اُولـی اَجْنِحَـةٍ مَثْنـی وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ...!» (1 / فاطر)

ملائکه موجوداتی هستند که در وجودشان منزه از ماده جسمانی اند، چون مادّه جسمانیّت در معرض زوال و فساد و تغییر است و نیز کمال در ماده تدریجی است، و از مبدأ سیر و حرکت می کند، تا به تدریج به غایت کمال برسد. و ای بسا در بین سیر و حرکت به موانع و آفاتی برخورد و قبل از رسیدن به حد کمالش از بین برود و ملائکه این طور نیستند.

از این بیان روشن می شود، این که در روایات سخن از صورت و شکل و هیئت های جسمانی ملائکه رفته، از باب تمثل است و خواسته اند بفرمایند: فلان فرشته طوری اســت کــه اگـر اوصــافش با طــرحی نشان داده شده، به این شکل درمی آید و به همین جهت انبیاء و امامانی که فرشتگــانی دیده اند، برای آنان به آن صورت که نقل کــرده انــد، مجســم شــده اند، وگــرنه مــلائکـه به صـــورت و شکــل درنمی آینــد.

آری فرق است بین تمثل و شکل گیری: تمثل ملک به صورت انسان، معنایش این است که ملک در ظرف ادراک آن کسی که وی را می بیند، به صورت انسان درمی آید، در حالی که بیرون از ظرف ادراک او واقعیت و خارجیت دیگری دارد، و آن عبارت است از صــورتی ملکی.

به خلاف تشکل و تصور، که اگر ملک به صورت انسان متصور و به شکل او متشکل شــود، انسانی واقعی می شود، هم در ظرف ادراک بیننده، و هم در خارج آن ظرف و چنین ملکــی هــم در ذهـن ملک است، و هم در خارج، و این ممکن نیست.

خدای سبحان این معنا را که برای تمثل کردیم، تصدیق دارد و در داستان مسیح و مریم می فرماید: «فَاَرْسَلْنا اِلَیْها رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَها بَشَرآ سَوِیّآ ـ ما روح خود را نزد او فرستادیم، پس برای او به صورت بشری تمام عیار ممثل شد.» (17 / مریم)

و اما این که در سر زبان ها افتاده که می گویند: (ملک جسمی است لطیف، که به

هر شکل درمی آید جز به شکل سگ و خوک، و جن جسمی است لطیف، جز این که جن به هر شکلی درمی آید حتی شکل سگ و خوک،) مطلبی است که هیچ دلیلی بر آن نیست، نه از عقــل و نه از نقـل. ⁽¹⁾

شکل حقیقی ملائکه و زمان ظهور آن ها

«لَوْ ما تَأْتینا بِالْمَلائِکَةِ اِنْ کُنْتَ مِنَ الصّادِقینَ. ما نُنَزِّلُ الْمَلائِکَـةَ اِلّا بِالْحَـقِّ !» (7 و 8/ حجر)

کفار به رسول خدا گفتند: چرا ملائکه را برای ما نمی آوری؟ اگر راست می گوئی و اگر پیغمبری، ملائکه را بیاور تا بر صدق دعوتت شهادت دهند. آیه فوق جواب از اقتراح و درخواست ایشان است و حاصل جواب این است که سنت الهی بر این جریان یافته که ملائکه را از چشم بشر بپوشاند، و در پشت پرده غیب نهان دارد، و با چنین سنتی اگر به خاطر پیشنهاد و اقتراح ایشان ملائکه را نازل کند، قهرآ آیتی و معجزه ای آسمانی خواهد بود، و از آثار و خواص معجزه این است که اگر به خاطر پیشنهاد مردمی صورت گرفته باشد و آن مردم پس از دیدن معجزه پیشنهادی خود باز ایمان نیاورند، دچار هلاک و انقراض شوند و چون این کفار کفرشان از روی عناد است، قهرآ ایمان نخواهند آورد و در نتیجه هلاک خواهنـد شد.

اگر خداوند ملائکه را در چنین زمینه ای که خود آنان معجزه می خواهند که حق را روشــن و بــاطـل را محــو ســازد، نـازل فـرمـاید، نـازل می کند، اما کاری که ملائکه به منظور احقاق حق و ابطال باطل در چنین حـال انجــام دهنــد، همین است که ایشان را هــلاک کننــد، و نسلشــان را بـرانـدازنــد.

و اما عالم ملائکه، و ظرف وجود ایشان، عــالـم حــق محـض اسـت، که هیچ چیزش بـا هیـچ بـاطلـی مشــوب نیســت، هــم چنــان که قــرآن کـریم فرموده: «لا یَعْصُونَ اللّهَ ما اَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَروُنَ،» (6 / تحریم) «بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ. لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُـمْ بِـاَمْـرِه یَعْمَلُــونَ.» (26 و 27 / انبیاء)

پــس مقتضــای ایــن آیــات و آیــات دیگــری که در این معنا هست، این است که ملائکه فی نفسهم مخلوقات شریف و موجودات طاهر و نورانی و منزهی هستند که هیچ نقصـــی در آنــان وجــود نــداشتــه و دچــار شــری و شقــاوتــی نمی شـوند، پس در ظرف وجود آنان امکان فساد و معصیت و تقصیر نیست، خلاصه این نظــامی کــه در عالم مــادی ما هست، در عــالم آنان نیست.

آدمی مادام که در عالم ماده است و در ورطه های شهوات و هواها چون اهل کفر

و فسوق غوطه می خورد، هیچ راهی به این ظرف و این عالم ندارد، تنها وقتی می تواند بدان راه یابد که عالم مادیش تباه گردد و به عالم حق قدم نهد، و خلاصه پرده مادیت شان کنار رود، آن وقت است که عالم ملائکه را می بینند، «لَقَـدْ کُنْـتَ فی غَفْلَـةٍ مِنْ هـذا فَکَشَفْنا عَنْـکَ غِطـاءَکَ فَبَصَـرُکَ الْیَـوْمَ حَدیـدٌ!» (22 / ق) و این عالم همان عالمی است که نسبت به این عالم بشری، آخرت نامیده می شود.

ظهور عالم ملائکه برای مردمی که غرق در ماده هستند، موقوف بر این است که ظرف وجودشان مبدل گردد، یعنی از دنیا به آخرت منتقل شوند، یعنی بمیرند. اگر در همین دنیا این انتقال برای کسی صورت بندد، ملائکه نیز برای او ظاهر می شوند، هم چنان که برگزیدگان از بندگان خدا و اولیای او که از پلیدی گناهان پاک و همواره ملازم ساحت قرب خدایند، در همین دنیا عالم غیب را می بینند، با این که خود در عالم شهادتند، مانند انبیاء!⁽¹⁾

مفهـوم تمثل جسمانی ملائکه

«فَـاَرْسَلْنـا اِلَیْهـــا رُوحَنــا فَتَمَثَّــلَ لَهــا بَشَــرآ سَــوِیّـــآ ! » (17 / مــریم)

روحی که به سوی مریم فرستاده شده بود، به صورت بشر ممثل شد، و معنای تمثل و تجسم به صورت بشر این است که در حواس بینایی مریم به این صورت محسوس شود، وگرنه در واقع باز همان روح است نه بشر و چون از جنس بشر و جن نبود، بلکه از جنس ملک و نوع سوم مخلوقات ذوی العقول بود، که خدا او را در کتابش وصــف نمــوده، و ملــک نامیده، و آن فردی را که مأمور وحی است «جبرئیل» نامیده:

کسی که با جبرئیل دشمن است که چرا قرآن را بر تو نازل کرد، بیهوده دشمن است چــون اگــــر او کرد به اذن خــدا کــرد.

جــای دیگــر او را «روح» خــوانـده:

«قُـلْ نَـزَّلَهُ رُوحُ الْقُـدُسِ مِنْ رَبِّکَ ـ بگو روح القدس آن را از ناحیه پروردگارت نـــازل کــرد.» (102 / نحل)

«نَـزَلَ بِـهِ الـرُّوحُ الاَمیـنُ، عَلــی قَلْبِــکَ ـ روح الامین آن را به قلب تو نازل کرد!» (193 و 194 / شعراء)

و نیز او را «رسول» خوانده :

«اِنَّــهُ لَقَـوْلُ رَسُـولٍ کَـریـمٍ - به درستـی که آن گفتـار رسولی بـزرگوار است!»(40/حاقه)

لذا از همه این ها می توان فهمیــد کــه آن روحــی کــه بــرای مــریــم به صورت بشری مجسم شد، همان جبــرئیــل بــوده است، و اگــر در آیــه مــورد بحــث «روح» را بــه خدا نسبـت داده و فــرمـود: «روحمــان» به منزله تشریف و احترام بوده است.

در روایات کلمه تمثل بسیار به چشم می خورد، ولی در قرآن کریم جز در داستان مریم و در سوره مریم در آیه «فَاَرْسَلْنا اِلَیْها رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَها بَشَرآ سَوِیّآ،» نیامده، و آیات بعدی که در آن جبرئیل خود را برای مردم معرفی می کند، بهترین شاهد است، بر این که وی در همان حال هم که به صورت بشر مجسم شده بود، باز فرشته بوده نه این که بشرشده باشد،بلکه فرشته ای بود به صورت بشر، و مریم اورا به صورت بشر دید.

بنابراین معنای تمثل جبرئیل برای مریم به صورت بشر این است که در حاسّه و ادراک مریم به آن صورت محسوس شد، نه این که واقعآ هم به آن صورت درآمده باشد، بلکه در خارج از ادراک وی صورتی غیر صورت بشر داشت.

پس از آن چــه گـذشـت، روشن گردید که تمثل عبارت است از ظهور چیزی برای انسان به صورتی که انسان با آن الفت دارد، و با غرضش از ظهور می سازد، مانند ظهور جبرئیل برای مریم به صورت بشری تمام عیار، چون مألوف و معهود آدمی از رسالت، همین است که شخص رسول، رسالت خود را گرفته و نزد مرسل الیه بیاید و آن چــه را کــه گـرفتــه از طــریـق تکلــم و تخـاطب ادا کند.⁽¹⁾

هـدف وجـودی مـلائکــه

«وَ النّازِعاتِ غَرْقآ وَ النّاشِطاتِ نَشْطآ... فَالْمُدَبِّراتِ اَمْرآ...!» (1تا5/نازعات)

از مطلق بودن آیه «جاعِلِ الْمَلئِکَةِ رُسُلا اُولی اَجْنِحَةٍ مَثْنی وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ،»(1/فاطر) فهمیده می شود که ملائکه خلق شده اند، برای همین که واسطه باشند میان خدا و خلق، و برای انفاذ امر او فرستاده شوند. همان امری که در آیه «بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ. لا یَسْبِقُونَهُ بِـالْقَـوْلِ وَ هُـمْ بِاَمْرِهü یَعْمَلُونَ،» (27 / انبیاء) و آیه «یَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَرُونَ،» (50 / نحـل) از آن سخـن گفتـه اسـت. بال قرار دادن برای ملائکه اشاره به همین واسطه بودن است.

پس ملائکه جز واسطه بودن بین خدای تعالی و بین خلق او و انفاذ دستورات او

در بین خلق، پُستی و کاری ندارند. و این بر سبیل تصادف و اتفاق نیست که مثلا خدای تعالی گاهی اوامر خود را به دست ایشان جاری سازد، و گاهی مثل همان امر را بــدون واسطــه مـلائکـه خــودش انجــام دهــد، خیــر، تصادف نیست، چون در سنــت خــدای تعــالی نه اختــلافـی هسـت و نه تخلفی، هم چنان که فرمود: «اِنَّ رَبّی عَلی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ!» (56 / هـود) و «فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللّهِ تَبْدیلا وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللّهِ تَحْــویــلا ـ نه هـرگـز بــرای سنت خــدا تبــدیلـی می یابی و نه تحویلی!» (43 / فاطر)⁽¹⁾

موضع و موقعیت ملائکه در عالم خلقت

«وَ ما مِنّا اِلّا لَـهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ وَ اِنّا لَنَحْنُ الصّافُّونَ وَ اِنّــا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ!» (164تا166/ صافات)

این آیات سه گانه موقف ملائکه و موقعیت آنان در عالم خلقت را توصیف می کنند، و عملــی که منــاســب خلقــت آنــان است بیان می نمایند، و آن عمل عبارت است از حاضر بودن به خدمت، و در صف ایستادن برای گرفتن اوامر خدای تعالی، و نیز منزه داشتن ساحت کبریائی خدا از شریک و از هر چیزی که لایق به کمال ذات او نیست، ندایی که عقل و وهم بدان دست نمی یابند.

این که فرمود: «وَ مـا مِنّا اِلّا لَـهُ مَقـامٌ مَعْلُومٌ،» معنایش این است که هریک از ما مقامی معین و پستی مشخص داریم، که ما را بدان گمارده اند. چون با گمارده شدن دیگر استقلال معنی ندارد و شخص گمارده شده نمی تواند از خط مشیی که برایش تعیین کرده اند تجاوز کند، ملائکه نیز مجبول بر این هستند که خدا را در آن چه امر می کنـد، اطـاعـت نمـوده و او را بپرستند.

این که فرمود: «وَ اِنّا لَنَحْنُ الصّافُّونَ،» (165 / صافات) معنایش این است که ما فرشتگان همواره نزد خدا در صف ایستاده منتظر اوامر او هستیم، تا اوامری که در تــدبیر عالم صادر می کند، بر طبق خواسته اش اجرا کنیم، هم چنان که از آیه: «لا یَعْصُونَ اللّهَ ما اَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَروُنَ،» (6/تحریم) نیز این معنا استفاده می شود.

این که فرمود: «وَ اِنّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحـُونَ،» (166 / صافات) معنایش این است که ما خدای را از آن چه لایق ساحت کبریائی او نیست، تنزیه می کنیم، هم چنان که در جای دیگر باز فرموده: «یُسَبِّحُونَ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ لا یَفْتُرُونَ ـ فرشتگان شب و روز خدای را تسبیح می گویند و خسته نمی شوند.» (20 / انبیاء)

⁽¹⁾

وظایف ملائکه در خدمت انسان

«وَ اِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ اِنّی خالِقٌ بَشَرآ، فَاِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فیهِ مِنْ رُوحی فَقَعُـوا لَهُ ساجِدینَ!» (28 و 29 / حجر)

ملائکه برای فوز و فلاح انسان کار می کنند: یک طایفه از ایشان مأمور حیات بخشی و طــایفــه دیگــر مأمور مرگ و طایفه سوم دست در کار رزق، و طایفه چهارم مشغول رساندن وحی اند. طــایفــه ای معقبّــاتنــد، طـایفــه ای حفظــه، طــایفــه ای نویسنده و هــم چنیــن مــابقــی ملائکه هرکدام مشغول یکی از کارهای بشرند. و این معنی از آیــات متفــرقه قــرآنی هر کدامش از یک گوشه قرآن به چشم می خورد، پس ملائکه اسبــابی الهــی و اعــوانی برای انسانند، که او را در راه رساندنش به سعادت و کمال یـــــــاری می کننـــد.

مــلائکــه بر حسب غــرضــی کــه در خلقشان بوده، خاضع برای انسانند آن هم برحسب غرضی که در خلقت انسان بوده، و ملائکه مسخر برای بشر و در راه سعادت زنـدگــی او هستند.⁽²⁾

مـلازمـه وظــایف مـلائکه با مـاهیـت آن ها

«عَلَیْها مَلائِکَـةٌ غِلاظٌ شِـدادٌ لا یَعْصُونَ اللّهَ مااَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَروُنَ!» (6/تحریم)

منظور از غلاظ و شداد این است که ملائکه نامبرده، ملازم آن مأموریتی هستند که خدای تعالی به آنان داده و غیر از خدا و اوامرش هیچ عامل دیگری از قبیل (رقت، ترحم و امثال آن،) در آنان اثر نمی گذارد و خدا را با مخالفت و یا رد عصیان نمی کنند و هرچه را مأمور باشند مو به مو اجرا می کنند، بدون این که چیزی از خود آنان فوت شود و یا به خاطر ضعف و خستگی از مأموریت کم کنند.⁽³⁾

سه وظیفه اصلی ملائکه

«وَ النّازِعاتِ غَرْقآ. وَ النّاشِطاتِ نَشْطآ. وَ السّابِحاتِ سَبْحآ. فَالسّابِقاتِ سَبْقآ. فَالْمُدَبِّراتِ اَمْرآ»

(1 تا 5 / نازعات)

به طوری که از آیات قرآن کریم استفاده می شود، فرشتگان در صدور موجودات از ناحیه خدای تعالی، و برگشتن آن ها به سوی او، واسطه هستند بین خدا و خلق، به این معنا که اسبابی هستند برای حدوث حوادث، اسبابی مافوق اسباب مادی و جاری در عالم ماده. البته کاربرد اسباب مادی تا وقتی است که مرگ نرسیده و موجود به نشئه دیگــر منتقل نشده است، چون بعد از مرگ و انتقال، دیگر اسباب مادی سببیتی ندارند.

1ـ وساطت ملائکه در مسأله عود: یعنی حال ظهور نشانه های مرگ، قبض روح، اجرای سؤال، ثواب و عذاب قبر و سپس میراندن تمام انسان ها در نفخه صور و زنــده کردن آنــان در نفخــه دوم، و محشــور کــردن آنــان و دادن نــامــه اعمال و وضــع میـزان ها و رسیـدگی به حسـاب و سـوق به سـوی بهشــت و دوزخ.

2ـ وساطت ملائکه در مرحله تشریع دین: یعنی نازل شدن، و آوردن وحی، و دفع شیطان ها از مداخله در آن و تسدید و یاری دادن به رسول خدا (ص) و نیز تأیید مــؤمنیــن و پــاک کردن آنان از راه استغفــار و طلب مغفرت کردن از خدا برای آنان.

3ـ وساطت ملائکه در تدبیر امور این عالم: با این که هر امری برای خود سببی مادی دارد، همین آیات اول سوره فوق الذکر که به طور مطلق ملائکه را «نازِعات» و «ناشِطات» و «سابِحات» و «سابِقات» و «مُدَبِّرات» خوانده است، دلیل بر این واسطه بودن ملائکه است.⁽¹⁾

واسطـه بودن ملائکـه بین خـدا و عـالم مشهود

«جــاعِـلِ الْمَلئِکَـةِ رُسُـلا اُولـی اَجْنِحَـةٍ مَثْنـی وَ ثُـلاثَ وَ رُبـاعَ.» (1 / فاطر)

کلمه «مَلائِکَة» جمع مَلَک است، که موجوداتی هستند مخلوق خدا، و واسطه هایی بین او و بین عالم مشهود، و همه آنان را موکل بر امور عالم تکوین و تشریع کرده، بندگان محترمی هستند که هرگز امر خدا را در هر صورتی که به ایشان بدهد نافرمانی نمی کنند، به هرچه مأمور شوند، انجام می دهند.

بنابراین جمله «جاعِـلِ الْمَلئِکَـةِ رُسُـلا،» اشعار، بلکه دلالت دارد بر این که

تمامی ملائکه رسولان و واسطه هایی بین خدا و خلق اویند، تا اوامر تکوینی و تشریعی او را انجام دهند.

قرآن کلمه «رُسُل» را بر غیر واسطه انبیاء یعنی ملائکه ای که واسطه وحی نبودند، نیز اطلاق کرده و از آن جمله فرموده: «حَتّی اِذا جآءَ اَحَدَکُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا ـ تا آن که مــرگ یکــی از شمـا بـرسـد، در آن موقع فــرستـادگان ما او را می گیــرند!» (61 / انعام)⁽¹⁾

مفهوم پر و بال یا نیروی حرکت ملائکه

«جــاعِـلِ الْمَلئِکَـةِ رُسُـلاً اُولـی اَجْنِحَـةٍ مَثْنـی وَ ثُـلاثَ وَ رُبـاعَ ! » (1 / فاطر)

کلمــه «اَجْنِحَــه» جمــع جنــاح است که در طیــور به منــزله دســت از انسان است و مرغان به وسیله آن پرواز می کنند و به فضا می روند و برمی گردند و از جایی بــه جــایی دیگـر نقل مکـان می دهند.

وجود فرشتگان نیز مجهز به چیزی است که می توانند، با آن کاری را بکنند که مرغان آن کار را با بال خود انجام می دهند، یعنی ملائکه هم مجهز به جهازی هستند که با آن از آسمان به زمین و از زمین به آسمان می روند، و از هر جایی به هر جایی که مأمور باشد، می روند. قرآن نام آن جهاز را جناح (بال) گذاشته، و این نام گذاری مستلزم آن نیست که بگوییم ملائکه دو بال نظیر بال مرغان دارند، که پوشیده از پر است. بله، این مقدار از لفظ جناح می فهمیم که نتیجه ای را که مرغان از بال های خود می گیرند، ملائکه آن نتیجه را دارند، و اما این که چه طور آن را دارند، از لفظ جناح نمی توان به دست آورد.

جمله «اُولی اَجْنِحَةٍ مَثْنی وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ،» صفت ملائکه است و کلمه «مَثْنی» و کلمه «ثُلاث» و کلمه «رُباع» هر سه الفاظی هستند که بر تکرار عدد دلالت دارند، یعنی کلمه «مَثْنی» به معنی دو تا دو تاست، و کلمه «ثُلاث» به معنای سه تا سه تا، و کلمه «رُباع» به معنای چهار تا چهارتا است. کانّه فرموده خداوند بعضی از فرشتگان را دو بال داده و بعضی را سه بال، و بعضی را چهار بال، و جمله «یَزیدُ فِی الْخَلْقِ ـ هر آن چه بخواهد زیاد می کند،» برحسب سیاق خالی از اشاره به این نکته نیست، که بعضی از ملائکه بیش از چهار بال هم دارند.⁽²⁾

طبقه بندی ملائکه ـ مشخصات و اسامی

«جـاعِـلِ الْمَلئِکَـةِ رُسُـلاً اُولی اَجْنِحَـةٍ مَثْنـی وَ ثُـلاثَ وَ رُبـاعَ ! » (1 / فاطر)

در قرآن کریم مکرر کلمه ملائکه ذکر شده و نام هیچ یک از آنان را نبرده مگر «جبرئیل» و «میکائیل». بقیه ملائکه را با ذکر اوصافشان یاد کرده مانند: «مَلِکُ الْمَوْت»، «کِرامُ الْکاتِبین»، «سَفَرَةٌ کِرامٌ بَرَرَةٌ»، «رَقیب» و «عَتید» و غیر این ها.

از صفات و اعمال ملائکه که خدای سبحان در کلامش و به دنبال کلام خدا احادیث ذکر کرده اند، یکی این است که ملائکه موجوداتی هستند شریف و مکرم، که بین خدای تعالی و این عالم محسوس واسطه هایی هستند، به طوری که هیچ حادثه ای از حوادث و هیچ واقعه ای مهم و یا غیرمهم نیست، مگر آن که ملائکه در آن دخالتی دارند، و یک یا چند فرشته موکل و مأمور آنند. اگر آن حادثه فقط یک جنبه داشته باشد یک فرشته، و اگر چند جنبه داشته باشد چند ملک موکل بر آنند. و دخالتی که دارند تنها و تنها این است که امر الهی را در مجرایش به جریان اندازند، و آن را در مسیرش قرار دهند، هم چنان که قــرآن در این بـاره فـرمـوده: «لا یَسْبِقُـونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِاَمْرِه یَعْمَلُونَ!» (27 / انبیاء)

دوم صفتی که از ملائکه در قرآن و حدیث آمده این است که در بین ملائکه نافرمانی و عصیان نیست، معلوم می شود، ملائکه نفسیت مستقل ندارند و دارای اراده ای مستقل نیستند، که بتوانند غیر آن چه که خدا اراده کرده، اراده کنند، پس ملائکه در هیچ کاری استقلال ندارند، و هیچ دستوری را که خدا به ایشان تحمیل کند تحریف نمی کنند، و کم و زیادش نمی سازند، هم چنان که فرموده: «لا یَعْصُونَ اللّهَ ما اَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَروُنَ ـ خدا را در آن چه امرشان کند، نافرمانی نمی کنند.» (6 / تحریم)

صفت سوم این که ملائکه با همه کثرتی که دارند، دارای مراتب مختلفی از نظر بلندی و پایینی دارند، بعضی مافوق بعضی دیگر، جمعی نسبت بمادون خود آمرند، و آن دیگران مأمور و مطیع آنان، و آن که آمر است به امر خدا امر می کند، و حامل امر خدا به سوی مأمورین است و مأمورین هم به دستور خدا مطیع آمرند، در نتیجه ملائکه به هیچ وجه از ناحیه خود اختیاری ندارند، هم چنان که قرآن کریم فرموده: «وَ ما مِنّا اِلاّ لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ ـ هیچ یک از ما نیست، مگر آن که مقامی معلوم دارد.» (164 / صافات) و نیز فرموده: «مُطاعٍ ثَمَّ اَمینٍ ـ مطاعی است که در آن جا امین هم هست.» (21 / تکویر) و نیز فرموده: «قـالُـوا مـاذا قـالَ رَبُّکُـمْ قـالُـوا الْحَقَّ ـ پرسیدند پروردگارتان چه گفت؟ گفتند: حق گفت!» (23 / سبأ)

صفت چهارم این که ملائکه از آن جا که هرچه می کنند به امر خدا می کنند، هرگز

شکست نمی خورند، به شهادت ایــن کــه فــرمــود: « وَ ما کانَ اللّهُ لِیُعْجِزَهُ مِنْ شَیْ ءٍ فِی السَّمواتِ وَ لا فِــی الاَْرْضِ ـ خدا هرگز چنین نبوده که چیزی در آسمان ها و زمین او را عاجز کنــد!» (44 / فــاطــر) و از سوی دیگر فرموده: « وَ اللّهُ غالِبٌ عَلی اَمْرِه ـ خدا بر امر خود مسلط است.» (21 / یوسف) و نیـز فـرمـوده: « اِنَّ اللّـهَ بـالِـغُ اَمْــرِهِ ـ خدا کار خود به انجــام خـواهـد رسـانید!» (3 / طــلاق)⁽¹⁾

محل سکونت ملائکه و نحوه حرکت آن ها

« ... وَ اَوْحی فی کُلِّ سَماءٍ اَمْرَهـا وَ زَیَّنَّا السَّمـاءَ الدُّنْیا بِمَصابیحَ وَ حِفْظا...!» (12 / فصلت)

آسمان ها راه هایی هستند برای سلوک امر از ناحیه خدای صاحب عرش، و یا آمد و شد ملائکه ای که حامل امر اویند. هم چنان که آیه: « تَنَزَّلُ الْمَلائِکَةُ وَ الرُّوحُ فیها بِأِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ اَمْرٍ ـ ملائکه و روح در آسمان ها به اذن پروردگارشان هر امری را نازل می کنند!» (4/قدر) و آیه « فیها یُفْرَقُ کُلُّ اَمْرٍ حَکیمٍ ـ در آن هر امر مقتضی تفصیل داده می شود ! » (4/دخان) نیــز تصــریـح دارنـد، به ایـن که امر خـدای را مـلائکه از آسمـان به زمین می آورند.

مراد از اوامر الهی ای که در زمین اجرا می شود، عبارتست از خلقت و پدید آوردن حــوادث، که آن حــوادث را مــلائکــه از ناحیه خــدای صــاحب عرش حمل نموده و در نــازل کردنش طرق آسمان را طی می کنند، تــا از یـک یـک آسمان هــا عبور داده، و به زمیـن برسانند.

و به طوری که از آیه شریفه «حَتّی اِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا ماذا قالَ رَبُّکُمْ قالُوا الْحَقَّ وَ هُوَ الْعَلِیُّ الْکَبیرُ ! » (23 / سبأ) استفاده می شود: امر خدای تعالی را ملائکه هر آسمان حمل می کنند و به ملائکه آسمان پائین تر تحویل می دهند. و نیز به طوری که آیه شریفه « وَ کَمْ مِنْ مَلَکٍ فِی السَّمواتِ ـ چه بسیار فرشتگان که در آسمان هایند،» (26 / نجم) و آیه شریفه: «لا یَسَّمَّعُونَ اِلَی الْمَلاَءِ الاَْعْلی وَ یُقْذَفُونَ مِنْ کُلِّ جانِبٍ ـ سخن ملائکه آسمان ها به گوش آنان نمی رسد و اگر بخواهند گوش دهند، از هر طرف تیرباران می شوند،» (8 / صافات) استفاده می شود، آسمان ها مسکن ملائکه اند.

در نتیجه امر خدا یک نسبت به تک تک آسمان ها دارد، به اعتبار ملائکه ای که در آن ساکنند و نسبتی هم به فرقه فرقه های ملائکه دارد، به اعتبار این که حامل آن امرند، و خــداونــد امـر را بــه آنــان تحمیــل کــرده، یعنــی بـه ایشـان وحـی فـرمـوده است.

در نتیجه از آن چه گفتــه شــد، معلــوم گــردیــد که معنای آیه «... وَ اَوْحی

فی کُلِّ سَمـــاءٍ اَمْــرَهــا،» (12 / فصلت) ایــن شــد که خــدای سبحــان در هر آسمانی، امر آن آسمان را که منســوب و متعلــق به خود آن آسمــان است، به اهل آسمــان یعنی مــلائکــه ســاکـــن در آن وحــی می کنــد.⁽¹⁾

سرعت حرکت و سرعت عمل ملائکه

«...وَ السّابِحــاتِ سَبْحــا، فَالسّابِقــاتِ سَبْقــــا، فَــالْمُــدَبِّــراتِ اَمْــــرا!» (1 تا 5 / نازعات)

از ترتیب آیات فوق می فهمیم که تدبیر فرع بر سبق است و سبق فرع بر سبح است و این به ما می فهماند، سنخیتی در معانی منظور نظر آیات سه گانه است، پس مدلول سه آیه این است که ملائکه تدبیر امر می کنند، اما بعد از آن که به سوی آن سبقت جسته باشند، و به سوی آن سبقت می جویند، اما بعد از آن که هنگام نزول به سوی آن سرعت می گیرند، پس نتیجه می گیریم مراد از «سابِحات» و «سابِقات» و «مُدَّبِّرات» همان ملائکه اســت، بــه اعتبــار نــزولشــان به ســوی تــدبیــر که مــأمــور بــدان شــده انــد.

ملائکه با همه اشیاء سروکار دارند، با این که هر چیزی در احاطه اسباب است، و اسباب درباره وجود او و عدمش، بقایش و زوالش و در مختلف احوالش با یکدیگر نزاع دارند، پس آن چه خدای تعالی درباره آن موجود حکم کرده، و آن قضایی که او درباره آن موجود رانده و حتمی کرده، همان قضایی است که فرشته مأمور به تدبیر آن موجود به سوی آن می شتابد و به مسئولیتی که به عهده اش واگذار شده می پردازد، و در پرداختن به آن از دیگران سبقت می گیرد و سببیت سببی را که مطابق آن قضاء الهی است، تمام نموده، و در نتیجه آن چه خدا اراده کرده، واقع می شود.

وقتی منظور از آیات سه گانه اشاره به سرعت گرفتن ملائکه بود، در نازل شدن برای انجام آن چه بدان مأمور شده اند، و سبقت گرفتن به آن، و تدبیر امر آن به ناچار باید دو جمله دیگر یعنی «وَ النّازِعاتِ غَرْقا وَ النّاشِطاتِ...،» را هم حمل کنیم بر انتزاع و خروجشان از موقف خطاب به موقف انجام مأموریت. پس نزع ملائکه به طور غرق عبارتست از این که شروع به نزول به طرف هدف کنند، آن هم نزول به شدت و جدیت، و نشط ملائکه عبارت است از خروجشان از موقفی که دارند به طرف آن هدف، هم چنان که سبح آنان عبارت است از شتافتن و سرعت گرفتن بعد از خروج، و به دنبال آن سبقت گـرفتـه امر آن موجود را به اذن خدا تدبیر می کنند.⁽²⁾

نقش ملائکه در تدبیر امور عالم

«...وَ السّابِحــاتِ سَبْحــا، فَالسّابِقــاتِ سَبْقــــا، فَــالْمُــدَبِّــراتِ اَمْــــرا!» (1 تا 5 / نازعات)

آیات پنج گانه سوگند به پستی است که ملائکه دارند و وضعی که در هنگام انجام مأموریت به خود می گیرند. از آن لحظه ای که شروع به نزول نموده، تا آخرین وضعی که در تدبیر امری از امور عالم ماده به خو می گیرند. و در این آیات اشاره است به نظامی که تدبیر ملکوتی در هنگام حدوث حوادث دارد.

آن چه در این آیات بدان سوگند یادشده، با صفاتی که ملائکه در امتثالشان نسبت به اوامر صادره از ساحت مقدس الهی و مربوط به تدبیر امور عالم ماده به ایشان دارند، و سپس قیـامشـان به تـدبیـر امـور به اذن خدای تعالی قابل انطباق است.

آیات نامبرده از نظر سیاق شدیدا شبیه به آیات آغاز سوره صافات است، و نیز شباهت بسیار دارد به آیات اول سوره مرسلات، که ملائکه را در امتثال اوامر الهی توصیف می کند. چیزی که هست آن آیات تنها ملائکه وحی را توصیف می کرد، و آیات ابتدای این سوره، مطلق ملائکه را در تدبیر امور عالم توصیف می نماید.

از این که بگذریم در بین این آیات پنج گانه، آن صفتی که در انطباقش با ملائکه روشن تر از دیگران است، صفت « فَالْمُدَبِّراتِ اَمْرا،» است که در آن مسأله تدبیر بدون قید و به طور مطلق آمده است، پس مراد از آن تدبیر همه عالم است. و از سوی دیگر مطلق تدبیر هم کار مطلق ملائکه است، پس قهــرا مـراد از مدبرات مطلق ملائکه خواهد بود.⁽¹⁾

نقش ملائکه در حوادث

«... فَـالْمُـدَبِّــراتِ اَمْـرا ! » (1 تا 5 / نازعات)

خدای تعالی ملائکه را واسطه بین خدا و حوادث دانسته، و به عبارت دیگر ملائکه را اسبابی معرفی کرده که حوادث مستند به آن است. این موضوع منافات با این معنا ندارد که حوادث مستند به اسباب قریب و مادی نیز باشد. برای این که این دو استناد و این دو جور سببیت در طول همند، نه در عرض هم. بدین معنا که سبب قریب، علت پیدایش حادثه است و سبب بعید، علت پیدایش سبب قریب است.

هم چنان که منافات ندارد که در عین این که حوادث را به آنان مستند می کنیم به خدای تعالی هم مستند بسازیم و بگوئیم تنها سبب در عالم خدای تعالی است، و چون

تنها رب عالم اوست، برای این که گفتیم سببیت طولی است نه عرضی، و استناد حوادث به ملائکه چیزی زاید بر استناد آن ها به اسباب طبیعی و قریبش ندارد، و خدای تعالی استناد حوادث به اسباب طبیعی و ظاهری اش را تصدیق کرده، همان طور که استناد آن به ملائکه را قبول دارد.

و هیچ یک از اسباب در قبال خدای تعالی استقلال ندارد، تا رابطه خدای تعالی با مسبب آن سبب قطع باشد، و باعث شود که نتوانیم آن مسبب را مسبب خدای تعالی بدانیم، همان طور که وثنیت (مشرکین) پنداشته و گفته اند: خدای تعالی تدبیر امور عالم را به ملائکه مقرب واگذار کرده، آری توحید قرآنی، استقلال از هر چیز را از هر جهت نفی کرده است. هیچ موجودی نه مالک خودش است، و نه مالک نفع و ضرر و مرگ و حیــات و نشـور خـود.

بنابراین مَثَل موجودات در استنادش به اسباب مترتب یکی بر دیگری، از سبب قریب گرفته تا بعید، و در انتها استنادش به خدای سبحان تا حدودی و به وجهی بعید، مَثَل کتابت است، که انسان آن را با دست خود و با قلم انجام می دهد، و این یک عمل استنادی به قلم و استناد دیگری به دست، و استناد دیگری به انسان دارد که با دست و قلم کتابت را انجام داده، و هرچند سبب مستقل و فاعل حقیقی این عمل خود آدمی است، و لکن این بــاعـث نمی شود که ما نتــوانیم آن را به دست و قلـم نیـز استناد دهیم.⁽¹⁾

وظیفه ملائکه در شب قدر

« تَنَزَّلُ الْمَلائِکَةُ وَ الرُّوحُ فیها بِأِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ اَمْرٍ!» (4 / قدر)

سوره قدر، نزول قرآن در شب قدر را بیان می کند، و آن شب را تعظیم نموده، از هـزار مـاه بـالاتـر می دانـد، چون در آن شب ملائکه و روح نازل می شوند.

در کلام خدای تعالی آیه ای که بیان کند، لیله نامبرده چه شبی بوده دیده نمی شود به جز آیه «شَهْـرُ رَمَضـانَ الَّـذی اُنْزِلَ فیهِ الْقُرْآنُ،» (185 / بقره) که می فرماید: قرآن یک پارچه در ماه رمضان نازل شده و با انضمام آن به آیه موردبحث معلوم می شود، شب قدر یکی از شب های ماه رمضان است، و اما این که کدام یک از شــب هـای آن است در قرآن چیزی که بر آن دلالت کنــد، نیــامــده است. در این مــورد تنهــا از اخبار استفاده می شود.

در این سوره آن شبی را که قرآن نازل شده، شب قدر نامیده، و ظاهرا مراد از

قدر تقدیر و اندازه گیری است، پس شب قدر، شب اندازه گیری است و خدای تعالی در آن شب حوادث یک سال را یعنی از آن شب تا شب قدر سال آینده را تقدیر می کند، زندگی و مرگ و رزق و سعادت و شقاوت و چیزهایی دیگر از این قبیل را مقدر می سازد، «فیها یُفْرَقُ کُلُّ اَمْرٍ حَکیمٍ، اَمْرا مِنْ عِنْدِنا اِنّا کُنّا مُرْسِلینَ، رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ ـ در آن شب هر حادثه ای که باید واقع شود، خصوصیاتش مشخص و محدود می گردد، این امری است تخلف ناپذیر، امری اسـت از ناحیـه ما که این مـائیم فــرستنـده رحمتی از ناحیه پروردگارت.» (4 تـا 6 / دخـان)

و از این آیه استفاده می شود که شب قدر منحصر در شب نزول قرآن و آن سالی که قرآن در آن شبش نازل شد نیست، بلکه با تکرر سنوات آن شب هم مکرر می شود، پس در هــر مـاه رمضـان از هر سال قمری شب قدری هست، که در آن شب امور سال آینده تـا شـب قـدر سـال بعـد اندازه گیری و مقدّر می شود.

در سوره موردبحث هم که فرموده: « شب قدر از هزار ماه بهتر است،» و نیز فرموده: «ملائکه در آن شب نازل می شوند،» مؤید این معناست.

در آیه «تَنَزَّلُ الْمَلائِکَةُ وَ الرُّوحُ فیها بِأِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ اَمْرٍ،» اگر مراد از امر آن امر الهی باشد که آیه «اِنَّما اَمْرُهُ اِذا اَرادَ شَیْئا اَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ،» (82 / یس) تفسیرش کرده، آیه چنین معنا می دهد: «ملائکه و روح در شب قدر به اذن پروردگارشان نازل می شوند، در حالی که نزولشان را ابتداء می کنند و هر امر الهی را صادر می نمایند!» و اگر منظور از امر نامبرده هر امر کونی و حادثه ای باشد که باید واقع گردد، در این صورت آیه چنین معنا می دهد: « ملائکه و روح در آن شب به اذن پروردگارشان نازل می شوند، بــرای خــاطـر تـدبیـر امری از امور عـالم».⁽¹⁾

مفهـوم معـارج مـلائکـه و مقـامـات آن هـا

« مِنَ اللّهِ ذِی الْمَعارِجِ ! » (3 / معارج)

مفسرین، معارج را به وسیله صعود یعنی نردبام معنا و به مقامات ملکوت که فرشتگان هنگام مراجعه به خدای سبحان به آن عروج می کنند، تفسیر کرده اند. جمله بعد هم که می فرماید: «تَعْـرُجُ الْمَلائِکَـةُ وَ الـرُّوحُ اِلَیْـهِ فـی یَــوْمٍ،» معارج را به همین معنا تفسیر کرده، پس خدای سبحان معارجی از ملکوت و مقاماتی از پائین به بالا دارد. که هر مقام بالاتر از مقام پائین تر خود شریف تر است. و ملائکه و روح هریک برحسب قربی که به خدا دارند، در آن مقامات بالا می روند، و این مقامات حقایقی ملکوتی هستند،

نه چون مقامات دنیا وهمی و اعتباری.⁽¹⁾

مقامات و مـأمـوریت های مختلف ملائکه

«وَالذّارِیاتِ ذَرْوا، فَالْحامِلاتِ وِقْرا، فَالْجارِیاتِ یُسْرا، فَالْمُقَسِّمــاتِ اَمْــرا ! » (1 تا 4 / ذاریات)

امر پروردگار صاحب عرش در خلقت و تدبیر امری است واحد، ولی وقتی این امر واحد را ملائکه ای حمل می کنند که پست های مختلف و مأموریت های گونه گون دارند، قهرا همان امر واحد برطبق اختلاف مقامات ایشان تقسیم و تکه تکه می شود، و همچنین این تقسیـم ادامـه دارد تا بــه دست فـرشتگـانـی بـرسـد کـه مـأمـور پدید آوردن حوادث جزیی عالمند، در آن جـا دیگـر بیشتـر تکـه تکـه می شـود و تکثیـر می پـذیـرد.

جمله «فَالْمُقَسِّمــاتِ اَمْــرا،» سوگندی است به ملائکه ای که کارشان این است که به امر پروردگار عمل می کنند، و اوامر خدا را در بین خود به اختلاف مقام هایی که دارند، تقسیــم می کننـــد.⁽²⁾

سلسله مراتب ملائکـه در انجام وظایف

«وَالنّازِعاتِ غَرْقا. وَالنّاشِطاتِ نَشْطا. وَالسّابِحاتِ سَبْحا. فَالسّابِقاتِ سَبْقا ! » (1 تا 4 / نـازعات)

بعضی از ملائکه مقام بلندتری دارند، و امر خدای تعالی را گرفته به پائین تر خود می رسانند، و در تدبیر بعضی امور پائین تر خود را مأمور می کنند، و این در حقیقت توسطی است که دارنده مقام بلندترین، بین خدا و بین پائین تر خود دارد. مثلاً توسطی که ملک الموت در مسأله قبض ارواح دارد، و پائین تر خود را مأمور به آن می کند. خدای تعالی از خود آنان حکایت کرده که گفته اند: «وَ مـا مِنّا اِلاّ لَـهُ مَقـامٌ مَعْلُومٌ ـ هیچ یک از ما نیست مگر آن که مقامی معلوم دارد.» (164 / صافات) و نیز فرموده: «مُطاعٍ ثَمَّ اَمینٍ ـ فرمانروائی است امین ! » (21 / تکویر)⁽³⁾

تقدم ملائکه از نظر وظایف و قرب الهی

«اِذْ قـالَـتِ الْمَـلائِکَـةُ یـا مَـرْیَـمُ اِنَّ اللّــهَ یُبَشِّــرُکِ... ! » (45 تا 47 / آل عمران)

برخی گفته اند: مراد از ملائکه «جبرئیل» است، که برای تعظیم به صورت جمع از او تعبیر شده است. نظیر آن در قصه زکریا علیه السلام هم هست، در ابتدا «ندا» را به ملائکه نسبت داده و می فرماید: « فَنادَتْهُ الْمَلائِکَةُ،» (39 / آل عمران) سپس آن را به صورت مفرد تعبیر نموده و فرموده است: « قالَ کَذلِکَ اللّهُ یَفْعَلُ ما یَشاءُ !» (40 / آل عمران) و بسا گفته شود که با جبرئیل ملائکه دیگری هم همراه بوده و در ندا با او شرکت داشته اند.

و آن چه از تدبر در آیاتی که در شأن ملائکه وارد شده، به دست می آید، آن است که بین خود ملائکه از نظر قرب به حق، تقدم و تأخر وجود دارد، و ملک متأخر نسبت به اوامر متقدم تبعیت کامل دارد، به طوری که فعلش فعل متقدم و قولش عین قول او می باشد ـ نظیر آن چه ما درباره خود مشاهده می کنیم، که افعال و قوا و اعضایمان بدون هیچ گونه تعددی عینا افعال خود ما می باشد ـ چنان که در عین حال که می گوئیم: چشمانم دید و گوشهایم شنید، و با جوارحم به جا آوردم، و با دستانم نوشتم ؛ می گوئیم: من دیدم، من شنیدم، من انجام دادم، و من نوشتم، چون فعل گوش یا چشم یا سایر اعضا به همان نحو که به اعضا نسبت داده می شود، به خود انسان نسبت داده خواهد شد، همچنان فعل متقدم متبوع از ملائکه، عینا فعل اتباع و پیروان او و قول او هم قــول آنــان است. چنان که در عین حال، فعل تمامی فعل پروردگار، و قول همه قول او جلّت عظمته می باشد.

خدای متعال در یک جا می فرماید: «اَللّهُ یَتَوَفَّی الاَْنْفُسَ حینَ مَوْتِها ـ خداست که وقت مرگ ارواح خلق را می گیرد!» (42 / زمر) و در جای دیگر می فرماید: « قُلْ یَتَوَفّکُمْ مَلَکُ الْمَوْتِ الَّذی وُکِّلَ بِکُمْ ـ بگو فرشته مرگ که مأمور قبض روح شماست، جان شما را خواهد گرفت!» (11 / سجده) و در جای سوم فرماید: « حَتّی اِذا جآءَ اَحَدَکُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا ـ تا هنگامی که مرگ یکی از شماها آید، فرستادگان ما قبض روحش نمایند!» (61/انعام)

ملاحظه می کنید که چگونه موضوع واحدی را که «قبض روح» باشد، در یک جا نسبت به خود داده و در جای دیگر نسبت به ملک الموت، و در جای سوم نسبت به اتباع ملک الموت داده است.

همچنین وحی را که به رسول اکرم صلی الله علیه و آله شده، در یک جا نسبت به

خود داده و می فرماید: « اِنّااَوْحَیْنآ اِلَیْکَ ـ ما به تو وحی فرستادیم،» (163 / نساء) و در جای دیگر به «روح الامین» و «جبرئیل» نسبت داده و می فرماید: « نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الاَْمینُ، عَلی قَلْبِکَ ـ آن قرآن را روح الامین به قلبت نازل کرد،» (193 و 194 / شعراء) و همچنین « قُلْ مَنْ کانَ عَدُوّا لِجِبْریلَ فَاِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلی قَلْبِکَ ـ هرکه با جبرئیل دشمن است (به حقیقت با خدا دشمن است) زیرا او به فرمان خدا قرآن را به قلب تو نازل کرد،» (97 / بقره) و در جای سوم آن را به فرشتگان وحی نسبت داده و فرموده: «کَلاّ اِنَّها تَذْکِرَةٌ، فَمَنْ شاءَ ذَکَرَهُ، فی صُحُفٍ مُکَرَّمَةٍ، مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ، بِاَیْدی سَفَرَةٍ، کِرامٍ بَرَرَةٍ ـ نه، آیات حق برای پند و تذکر است، پس هرکه خواهد پند گیرد، آیات الهی در صفحات مکرمی است که آن صفحات بسی بلندمرتبه و پاکند و به دست سفیران حق و فرشتگان حق سپرده شده، و آنان ملائکه عالی رتبه با حسن و کرامتند!» (11 تا 16 / عبس)

پس از بیانات بالا روشن شد که بشارت جبرئیل علیه السلام در آن باره، عین بشارت ملائکه ای است که در تحت فرمان او هستند، که او از بزرگان ملائکه و از مقربین آنهاست، کما این که درباره اش فرمود: «اِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَریمٍ، ذی قُوَّةٍ عِنْدَ ذِی الْعَرْشِ مَکیـنٍ، مُطـاعٍ ثَـمَّ اَمیـنٍ!» (19 تا 21 / تکویر)⁽¹⁾

ملائکه حامل عرش الهی و احوال و اعمال آن ها

« اَلَّـــذیـــنَ یَحْمِلُــــونَ الْعَــــرْشَ وَ مَــــنْ حَــــوْلَـــهُ...!» (7 / مــؤمــن)

خدای سبحان در این آیه و در هیچ جا از کلام عزیزش معرفی نفرموده که این حاملان عرش چه کسانی هستند، آیا از ملائکه اند؟ یا کسانی دیگر؟ ولی عطف کردن جمله « وَ مَنْ حَوْلَهُ،» بر حاملان عرش، اِشعار دارد بر این که حاملان عرش هم از ملائکه اند، چون در آیه « وَ تَرَی الْمَلائِکَةَ حافّینَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ ـ ملائکه را می بینی که پیرامون عرش در طوافند...،» (75 / زمر) تصریح دارد که طواف کنندگان پیرامون عرش از مـلائکه انـد، پس نتیجه می گیریم که حاملین عرش نیز از این طایفه اند.

معنای جمله فوق این می شود که: « آن ملائکه ای که حامل عرشند، عرشی که تمام اوامر و همه احکام الهی از آن جا صادر می شود، اوامر و احکامی که تدبیر امور عالم می کننــد، و نیـز آن مـلائکـه ای که پیـرامـون عـرشنـد، یعنی مقربین از ملائکه می بـاشنـد و کـارهـای زیـر را انجـــام می دهنــد:

1ـ «یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ!» (7 / مؤمن)

خدا را منزه می دارند، در حالی که این تنزیه شان همراه با ثنای پروردگارشان

است، پس ملائکه خدای تعالی را از هر چیز که لایق ساحت قدس او نیست و از آن جمله شریک داشتن در ملک، منزه می دارند، و بر فعل او و تدبیرش ثناخوانی می کنند.

2ـ «وَ یُــؤْمِنُــونَ بِــه!» (7 / مــؤمـن)

ایمان آوردن ملائکه به خدا ـ با این که حامل عرش ملک و تدبیر خدایند و یا پیرامون آن طواف می کنند، تا اوامر صادره را بگیرند و نیز او را از هر نقصی تنزیه نموده و بر افعالش ثنا می گویند ـ به این معناست که ملائکه به وحدانیت خدا در ربوبیت و الوهیت ایمان دارند، پس ذکر عرش و نسبت دادن تنزیه و تحمید و ایمان به ملائکه خود ردّی است بر مشرکین، که ملائکه مقرب خدا را شرکای خدا در ربوبیت و الوهیت می پنداشتند و آن هـا را به جـای خـدا ارباب خود گرفته و می پرستیدند.

3ـ «وَ یَسْتَغْفِـــــرُونَ لِلَّـــــذیــــنَ امَنُـــوا!» (7 / مــؤمـن)

یعنی از خدای سبحان می خواهند تا هرکس را ایمان آورده، بیامرزد:

«رَبَّنا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْ ءٍ رَحْمَةً وَ عِلْما فَاغْفِرْ لِلَّذینَ تابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبیلَکَ وَقِهِمْ عَــذابَ الْجَحیمِ، رَبَّنا وَ اَدْخِلْهُمْ جَنّاتِ عَدْنِ نِ الَّتی وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ ابائِهِمْ وَ اَزْواجِهِمْ وَ ذُرِّیّاتِهِمْ اِنَّکَ اَنْتَ الْعَزیـزُ الْحَکیمُ، وَقِهِمُ السَّیِّئاتِ وَ مَنْ تَقِ السَّیِّئاتِ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ وَ ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظیمُ!» (7 تا 9 / مؤمن)⁽¹⁾

عبادت ؛ احوال و اعمال خاص ملائکه

عبودیت، اراده و قول و فعل ملائکه

«... بَـلْ عِبـادٌ مُکْـرَمُـونَ. لا یَسْبِقُـونَـهُ بِـالْقَـوْلِ وَ هُــمْ بِـاَمْــرِه یَعْمَلُــونَ!» (26و27/انبیاء)

مراد از «عِبادٌ مُکْرَمین» در آیه فوق ملائکه است. خدای تعالی حال ملائکه را بیان کرده که بندگانی مکرمند. جمله «لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ،» در آیه بعدی بیان کمال عبودیت ملائکه، از حیث آثار، و صفای آن از حیث خواص و نیز چون قبلاً آنان را «عِباد» نامید، در نتیجه مراد از اکرام ملائکه اکرامشان به خاطر همان عبودیت بوده نه به غیر آن، و بنابراین برگشت معنا به این می شود که ملائکه بندگانی هستند دارنده حقیقت معنای بندگی، دلیلش هم این است که آثار عبودیت کامل از عبودیتشان مشاهده می شود و آن این است که هرگز در سخن از خدا سبقت نمی گیرند.

پس مراد از این که ملائکه را «عِباد» خواند، با این که تمامی موجودات دارای شعور، همه «عِباد» و بندگانند، خواست به آنان بفهماند که عبودیتی که دارند، خدا به ایشان کرامت کرده، و این مـوهبـت، عطیــه ای است الهــی، پس خــود را جز بنــده نمی بینند، و این نظیــر «مُخلِــص» بــودن بــرای خــداسـت، که وقتــی کســی چنین شد، خدا هم در بــرابــر او را «مُخلَـص» برای خــود قرار می دهد.

چیزی که هست فرق میان کرامت ملائکه و کرامت بشر، هرچند که در هر دو موهبتی است، این است که این موهبت را به بشر از راه اکتساب می دهند، ولی به ملائکه بدون اکتساب. (دقت فرمائید!)

جمله «لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِاَمْرِه یَعْمَلُونَ،» می رســانــد فعل ملائکه، تابع امر او و اراده اوست، هم چنان که گفتار ملائکه هم تابع قول خداست، پس ملائکه، هم از جهت فعـل و هـم از جهـت قــول، تـابـع اراده خــدا هستنــد.

به عبارتی دیگر، اراده و عمل ملائکه تابع اراده خداست. چون منظور از قول در آیه شریفه همان اراده خدای تعالی است، پس ملائکه نمی خواهند مگر آن چه را که او می خــواهـد، و نمی کننـد مگــر آن چـه را او می خـواهـد، و این کمال بندگی را می رساند، چون عبودیت عبد این اقتضا را دارد که اراده و عمل خــود را ملک مولا بداند.

ایــن بـود آن چــه ظــاهـر آیـه آن را افــاده می کند، و البته در صورتی تمام است که مراد از امر ضد و مقابل نهی بــاشــد، آن وقــت آیه می فهماند که ملائکه اصلاً معنای نهی را نمی دانند چون شناختن نهی فرع امکان انجام عمل مورد نهی است، و مـلائکـه هیـچ عملی را انجام نمی دهنـد مگر از امر خدا.

اگر خدای تعالی ذوات ملائکه را مکرم داشته و آثار وجودی آنان را ستوده، برای این بوده که به گفتار و کردار آنان آگاه بوده، «یَعْلَمُ ما بَیْنَ اَیْدیهِمْ،» و نیز به اسبابی که به وسیله آن اسباب هستی یافته اند، خبر داشته، و آن اصل و ریشه ای که روی آن ریشه جوانه زده اند آگاه بوده: « وَ ما خَلْفَهُمْ ! »⁽¹⁾

نفـی غفلــت و استکبـار از مـلائکـه

« وَ لِلّـهِ یَسْجُـدُ مـا فِـی السَّمـواتِ وَ مـا فِـی الاَرْضِ مِـنْ دابَّــةٍ وَ الْمَـلائِکَـةُ وَ هُـمْ لا یَسْتَکْبِـرُونَ، یَخـافُـونَ رَبَّهُـمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ یَفْعَلُـونَ ما یُـؤْمَـرُونَ!» (49و50/نحل)

در آیات فــوق، نخســت استکبــار را بـه طور مطلق از ملائکه نفی نموده افاده می کند که چه به حسب ذات و چه به حسب فعل بر خدا استکبار نمی کنند. اما به حسب ذات هرگز از یــاد او غــافـل نمی مــانند، و امــا به حسب فعل هرگز از عبادت او سرپیچی نمی کنند، و امر او را مخالفت نمی نمایند.

برای بیان این اطلاق و شمول، توضیحی داده و دنبالش فرمود: «یَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَرُونَ،» و با جمله اول، استکبار به حسب ذات را از ملائکه نفی نموده و با جملـه دوم، استکبـار به حسب عمل را.

جمله «یَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ،» ترس از خدای را برای ملائکه اثبات می کند، و

با در نظر داشتن این که نزد خدای شری و سبب شری وجود ندارد که کسی از شرش بترسد و نزد او جز خیر چیزی نیست، و نیز با در نظر گرفتن این نکته که فرمود: «از پروردگار خود می ترسند،» و نفرمود: « از عذاب پروردگار خود،» چنین می فهمیم که مقصود از این ترس، ترس از خود خداست، هرچند که نزد خدا جز خیر چیزی نباشد، و اگر بگویی وقتی نزد خدا شری سراغ ندارند، چرا از او می ترسند؟ در پاسخ می گوییم: حقیقت ترس عبارت است از تأثر و انکسار و کوچک شدن، و خلاصه پریدن رنگ روی ضعیف در مقابل قوی که با قوّتش ظهور یافته و شناخته شده، و طپش قلب زیردست در قبال زبردست کبیر متعال که با کبریایی اش بر همه چیز قاهر شده، پس ترس ملائکه همین تـأثـر ذاتـی ایشــان است، از آن چه از مقام پروردگار خود می بینند و هرگز از یاد او غافل نمی شوند.

مافوق بودن خدای تعالی و قاهر بودنش نسبت به ملائکه سبب مخافت و ترس ایشان است، پس ترس علت دیگری جز مقام خدای عزوجل ندارد مسأله عذاب مطرح نیست، پس خــوف، خــوف ذاتــی است که به تعبیـر دیگـر نداشتن استکبار ذاتی است.

جمله «یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَرُونَ،» اشاره است به نداشتن استکبار عملی. وقتی بنده استکبار ذاتی نسبت به خدای تعالی نداشته باشد، استکبار عملی هم قهرا نخواهد داشت. از همین جهت است که در آیه موردبحث درباره ملائکه پس از نفی استکبار ذاتی، استکبار عملی را هم نفی نموده و می فرماید: «خدای سبحان را عصیان نمی کنند، بلکه هرچه دستور دهد، انجام می دهند.»

پس روشن گردید که ملائکه نوعی از مخلوقات خدا هستند که هرگز دچار غفلت از مقام پروردگار خود نمی شوند و غفلت و فراموشی و سهو و نسیان بر آنان عارض نمی گردد، و هیچ شاغلی ایشان را به خود مشغول نمی کند، و جز آن چه خدا اراده می کنـد، اراده نمی کننـد.⁽¹⁾

تـــرس مـلائکـه از خـــدا و معصـومیـت آن هـا

« وَ هُمْ مِنْ خَشْیَتِه مُشْفِقُونَ...!» (28 / انبیاء)

مقصود از این خشیت، ترس از سخط و عذاب خداست، اما ترسی که توأم با امن از آن باشد، چون ملائکه گناهی ندارند، و اگر بگویی ملائکه با عصمتی که خدا به ایشان

داده، دیگر چرا می ترسند؟ می گوییم: عصمتی که به آن افاضه شده، قدرت خدای را تحدید نمی کند، و زمام ملک را از ید او خارج نمی سازد، پس او در هر حال قادر است. و همین نکته است که معنای آیه بعدی را روشن می سازد:

«وَ مَنْ یَقُلْ مِنْهُمْ اِنّی اِلهٌ مِنْ دُونِه فَذلِکَ نَجْزیهِ جَهَنَّمَ کَذلِکَ نَجْزِی الظّالِمینَ!»

یعنی هرکه چنین بگوید، ظالم است و سزایش را جهنم می دهد، چون جهنم سزای ظالم است.⁽¹⁾

هماهنگی عبودیت و وظایف در ملائکه

«... فَـالْمُــدَبِّـراتِ اَمْـرا ! » (1 تا 5 / نـازعات)

منافاتی ندارد این که ملائکه واسطه در تدبیر باشند، و از سوی دیگر از کلام خدای تعالی استفاده شود که بعضی از ملائکه و یا همه آنان دائما در حال عبادت و تسبیــح و سجــده بــاشنــد، مــاننــد آیــه: «وَ مَنْ عِنْدَهُ لا یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبــادَتِــه وَ لا یَسْتَحْسِرُونَ، یُسَبِّحُونَ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ لا یَفْتُرُونَ ـ کسانی که نزد وی هستند، از عبادت او نه استکبار می ورزند و نه خسته می شوند و شب و روز او را تسبیح می گویند و سست هم نمی شوند.» (19 و 20 / انبیاء) «اِنَّ الَّذینَ عِنْدَ رَبِّکَ لا یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِه وَ یُسَبِّحُونَهُ وَ لَهُ یَسْجُدُونَ ـ آنان که نزد پروردگار تو هستند از عبادت او استکبار نمی ورزند، و تسبیحش نموده، برایش سجده می کنند.» (206 / اعراف)

برای این که ممکن است، ملائکه در حین انجام مأموریت خدای تعالی و تدبیر امور دنیا سجده و تسبیح را هم انجام بدهند، هم چنان که ای بسا این عدم منافات از آیه زیر استشمام بشود: «وَ لِلّهِ یَسْجُـدُ مـا فِـی السَّمـواتِ وَ مـا فِـی الاَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَ الْمَلائِکَةُ وَ هُمْ لا یَسْتَکْبِرُونَ ـ بــرای خــدا سجــده می کننــد، آن چه در آسمان هاست، و آن چه جنبنده که در زمیــن اسـت، و نیـز مــلائکــه که از عبــادت او استکبــار نــدارنــد!» (49 / نحل)⁽²⁾

مالکیت الهی به اعمال و آثار ملائکه

«وَ ما نَتَنَزَّلُ اِلاّ بِاَمْرِ رَبِّکَ لَهُ ما بَیْنَ اَیْدینا وَ ما خَلْفَنا وَ ما بَیْنَ ذلِکَ وَ ما کانَ رَبُّکَ نَسِیّا!»

(64 / مریم)

سیــاق آیــه فــوق و آیه بعدی آن شهادت می دهد که کلام در آن کلام فرشته

وحی اســت و امــا بــه وحــی قرآنی و از ناحیه خدای سبحان چون نظم آن بدون شک نظمی اسـت قــرآنی.

«تَنَزُّل» به معنای نزول به کندی و مهلت است. و سیاق نفی و استثناء انحصار را می فهماند، و می رساند که ملائکه نازل نمی شود مگر به امری از خدا، هم چنان که در جای دیگر فرمود: «لا یَعْصُونَ اللّهَ ما اَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَروُنَ ـ خدای را در آن چه دستورشان می دهد، نافرمانی نمی کنند، و هر امـری شوند به جا می آورند.» (6 / تحریم)

ظاهر این که فرمود: « لَهُ ما بَیْنَ اَیْدینا وَ ما خَلْفَنا وَ ما بَیْنَ ذلِکَ،» این است که آن چه زیر نظر ما و مشرف بر ماست از آن خداست. و ظاهر جمله دوم، یعنی « وَ ما خَلْفَنا،» به قرینه مقابله آن چیزهایی است که از نظر ایشان غایب و مستور است.

بنابراین اگر مراد از جمله «ما بَیْنَ اَیْدینا وَ ما خَلْفَنا وَ ما بَیْنَ ذلِکَ،» مکان بوده باشد، شامل قسمتی از مکان پیش روی ملائکه و مکانی که در آنند و تمامی مکان پشت سر ایشان می شود و شامل تمام مکان پیش روی آنان نمی شود، همچنین اگر مراد از آن، زمان بوده باشد، شامل همه گذشته و حال، تنها و قسمتی از آینده، یعنی آینده نزدیک می گردد و حال آن که سیاق جمله «لَهُ ما بَیْنَ اَیْدینا وَ ما خَلْفَنا وَ ما بَیْنَ ذلِکَ،» به صراحت احاطه را می رساند.

بنابراین وجه صحیح این است که ما کلمه «ما بَیْنَ اَیْدینا،» را بر اعمال ملائکه و آثار متفرعه بر وجود ایشان حمل کنیم و بگوییم منظور این است که خدا آن چه عمل و اثر از ما سر می زند مالک است، مراد از «ما خَلْفَنا،» را اسباب وجود ملائکه بگیریم و بگوییم: مراد از آن، این است که خدا مالک تمامی آن اسباب و مقدماتی است که قبل از هستی ما ردیف کرد و آن اسباب سبب پیدایش ما شد و جمله «ما بَیْنَ ذلِکَ،» را حمل کنیم بر وجود خود ملائکه که اگر آیه را چنین معنا کنیم، آن وقت آیه شریفه متضمن بدیع ترین تعبیــرها و لطیــف ترین بیانات می شود، که با این معنی احاطه الهی هم محفوظ می ماند، چون برگشت معنی آیه به این می شود که: خدا مالک وجود ما و مالک متعلقات قبلـی و بعـدی وجود ماست.⁽¹⁾

امکان اطاعت و امکان معصیت در ملائکه

«... وَ فَضَّلْنـــاهُــمْ عَلـــی کَثیـــرٍ مِمَّـنْ خَلَقْنــا تَفْضیــلاً!» (70 / اســراء)

خــدای تعــالی در کتــابش مــلائکـه را ثنا گفته، یک جا فرموده: « بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ. لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِاَمْرِه یَعْمَلُونَ ـ بندگانی بزرگوار که در سخن از او پیشی

نگرفته و بــه امــرش عمــل می کننــد،» (26 و 27 / انبیاء) و نیز فرموده: «لا یَعْصُونَ اللّهَ ما اَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَـروُنَ ـ از فرمان خدا سرپیچی نمی کنند و آن چه دستور یا بند عمل می کنند،» (6 / تحریم) به طوری که ملاحظه می کنید، ذوات ایشان را گرامی داشته، بدون این که مقیــد به قیدی کرده باشد و اطاعتشان را و معصیت نکردنشان را مدح نموده است. (پس معلــوم می شــود نسبت به هــر امــری از اوامــر خدایی هم قدرت اطاعت دارند و هم قدرت معصیت!)⁽¹⁾

عبادت ملائکه و بندگان مقرّب الهی

«وَ مَـنْ عِنْـدَهُ لا یَسْتَکْبِـرُونَ عَـنْ عِبـادَتِـه وَ لا یَسْتَحْسِرُونَ!» (19 / انبیاء)

مراد از این که فرمود: «وَ مَنْ عِنْدَهُ ـ و کسی که نزد اوست،» مخصوصین به موهبت قرب و حضورند که چه بسا منطبق با ملائکه مقرب شود. و این که فرمود: «یُسَبِّحُونَ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ لا یَفْتُرُونَ ـ شب و روز تسبیح می گویند و خسته نمی شوند،» (20 / انبیاء) به منزله تفسیری است برای جمله «وَ لا یَسْتَحْسِرُونَ.» یعنی آن ها که نزد خدایند دچار خستگی و ماندگی نمی شوند، بلکه شب و روز بدون هیچ سستی، او را تسبیح می گویند! تسبیــح در شـب و روز کنـایـه از دوام آن اسـت، یعنـی لا ینقطع تسبیـح می گــوینـد.

خدای تعالی در این آیه حال بندگان مقرب و ملائکه مکرم خود را بیان می کند، که مستغرق در عبودیت و سرگرم در عبادت اویند، هیچ کار دیگری آنان را از عبادت او بازنمی دارد و به هیچ چیز جز عبادت او توجه نمی کنند، گویا کلام برای بیان خصــوصیـت ملـک و سلطنـت خــدا کـه در صــدر آیه آمده بود، ریخته شده است.⁽²⁾

شهادت قولی ملائکه

«شَهِــدَ اللّــهُ اَنَّــهُ لا اِلـهَ اِلاّ هُـوَ وَ الْمَــلائِکَــةُ وَ اوُلُواالْعِلْمِ قائِما بِالْقِسْطِ!»(18/آل عمران)

«شهادت» یعنی تحمل علم و ادای آن.

خدای متعال که شاهد و گواه عدل است، شهادت می دهد که: «خدایی جز او نیست،» و شهادت او هم با کلام شریفش که عبارت از «شَهِدَ اللّهُ اَنَّهُ لا اِلهَ اِلاّ هُـوَ،» باشد صورت گرفته، چنان که ظاهر آیه شریفه هم شهادت قولی است. بنابراین آیه موردبحث در

اشتمالش بر شهادت خداوند به توحید و وحدانیت خود نظیر آیه شریفه «لکِنِ اللّهُ یَشْهَدُ بِمـآ اَنْـزَلَ اِلَیْـکَ اَنْـزَلَـهُ بِعِلْمِـه وَ الْمَلاآئِکَةُ یَشْهَدُونَ وَ کَفی بِاللّهِ شَهیدا !» (166 / نساء) است. این راجع به شهادت خداوند، اما شهادت ملائکه: خداوند متعال در آیات مکیّه ای که پیش از این آیات نازل شده، خبر می دهد که ملائکه: «بندگان مکرمی هستند که آنی نافرمانی خداوند را نمی کنند و به تمام معنا بر طبق فرمان او عمل می کنند و همچنین خدا را تسبیح و ستایش کرده و در تسبیح و ستایش آنان شهادت و گواهی به وحدانیت خداوند می باشد!» چنان که فرماید: « بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ. لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِاَمْرِه یَعْمَلُونَ،» و می فرماید: « وَ الْمَلائِکَةُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ ! » (5 / شوری)

اولوالعلم و صاحبان دانش هم در اثر آن چه از آیات آفاقی و انفسی دیده اند و در اعماق قلبشان فرو رفته است همین شهادت را می دهند. مقصود از «شهادت» شهادت قولی است چنان که ظاهر آیه شریفه هم آن را می رساند. و شهادت فعلی ـ گرچه بالذات ثابت و عالم وجود از نظام متصلش گرفته تا هر جزء جزء از اعیان موجودات آن تمامی شاهد وحدانیت اویند ـ لکـن در آیـه مـورد بحـث منظـور آن قسـم از شهادت نیست.⁽¹⁾

نحوه دعا کردن ملائکه

«اَلَّــذینَ یَحْمِلُــونَ الْعَــرْشَ وَ... یَسْتَغْفِــرُونَ لِلَّــذینَ امَنُوا... وَقِهِـمُ السَّیِّئــاتِ وَ مَــنْ تَــقِ السَّیِّئــاتِ یَـوْمَئِــذٍ فَقَـدْ رَحِمْتَــهُ!» (7 و 9 / مؤمن)

از این آیات که مشتمل بر دعای ملائکه و درخواست ایشان برای مؤمنین است، دو نکته استفاده می شود:

اول ـ رعایت ادبی است که ملائکه در دعای خود کرده اند و قبل از درخواست حاجت، خدای عزیز را حمد و ثنا گفته و علاوه بر این از اسماء حسنای او اسمــایی را که منـاسب با درخواستشان بـوده، شفیــع قــرار داده انـد.

دوم ـ این که درخواست آمرزش را قبل از درخواست بهشت کرده اند و این معنا یعنی ذکر آمرزش قبل از ذکر بهشت در کلام خدای تعالی هرجا که با هم آمده اند مکرر آمده، همین هم با عقل موافق است، برای این که به دست آمدن استعداد برای درک هر نعمتی با زوال موانع تأمین می شود، یعنی اول باید موانع برطرف گردد، بعد نعمت به دست آید.

ظاهرا آیه موردبحث هم از آیاتی است که دلالت می کند بر این که پاداش روز

قیامت خود اعمال است، هم چنان که کیفر اعمال زشت نیز خود آن اعمال است.

مراد از سیئاتی که ملائکه درخـواست حفـظ مـؤمنیـن از آن هـا را کــرده اند، هــراس ها و شـدایـدی است که در روز قیـامت همـه با آن مواجهند، نه عذاب جهنم.⁽¹⁾

مفهوم حرف زدن خدا و ملائکه

«... مِنْهُمْ مَنْ کَلَّمَ اللّهُ....» (253 / بقره)

می دانیم که قول و کلام خدا با پیامبرش حقیقت معنای قول و کلام را دارد. در مورد قول خدا با ملائکه یا شیطان و شبیه آن اگر شبیهی داشته باشند، به خاطر این که وجودشان از سنخ وجود ما انسان ها نیست، یعنی حیوانی اجتماعی نیستند، و چون ما تکامل تدریجی و از راه تحصیل علم ندارند، باید قول معنایی دیگر داشته باشد. در ما انسان ها قول عبارت بود از استخدام صوت یا اشاره به ضمیمه قرارداد قبلی، که فطرت انسانی ما، و این که حیوانی اجتماعی هستیم آن را ایجاب می کرد و اما ملائکه و جن و شبیه آن دو به طوری که از کلام خدای سبحان برمی آید، چنین وجودی ندارند، پس قطعا سخن گفتن خدا با آنان طوری دیگر است.

از این جا روشن می شود که سخن گفتن خود فرشتگان با یکدیگر، و خود شیطان ها با یکدیگر از راه استخدام صدا و استعمال لغت هائی در برابر معانی نیست و بنابراین وقتی یک فرشته می خواهد، با فرشته ای دیگر سخن بگوید و مقاصد خود را به او بفهماند، و یا شیطانی می خواهد، با شیطان دیگر سخن بگوید، این طور نیست که مانند ما بدنی و سری و در سر دهنی و در دهان زبانی داشته باشد، و آن زبان، صدا را قطعه قطعه نموده از هر چند قطعه اش لفظی در برابر مقصدش درست کند، و شنونده اش هم سری و در سر سوراخی بنام گوش و دارای حس سامعه و در پشت آن دستگاه انتقال صــوت به مغــز داشته باشد، تـا سخنـان گـوینـده را بشنـود و ایـن پـرواضـح اسـت.

اما هرچه باشد، به طور مسلم در بین این دو نوع مخلوق حقیقت معنای سخن گفتن و شنیــدن هسـت، و اثر قول و مخصوصا فهم معنای مقصود و ادراک آن را دارد، هرچند که قـولی چـون قول ما را ندارند، و این چنین بین خدای سبحان و بین ملائکه و شیطان قول هســت، اما نه چون ما، که عبارتست از ایجاد صوت از طرف صاحب قول، و شنیدن آن از طـــرف مقــابـل.⁽²⁾

مفهوم آمدن خدا و ملائکه

«هَـلْ یَنْظُـرُونَ اِلاّ اَنْ یَـأْتِیَهُــمُ اللّــهُ فی ظُلَـلٍ مِنَ الْغَمـامِ وَ الْمَـلائِکَــةُ...؟»

ـ آیا جـز ایـن انتظـار دارنـد که خـدا با ملائکه در پاره های ابر بیایند و کار از کار بگذرد...؟ (210/بقره)

حال چنین اشخاصی که پیروی گام های شیطان را می کنند و موجب پراکنده شدن مؤمنان و گسستن رشته ایشان می شوند، حال کسانی است که انتظار کیفر الهی و قضــاوت بــر طبــق وعــده هایــی کــه به ایشان داده شده دارند، گویی منتظرند خدا و فرشتگان بیایند و کار یکسره شود. در حــالـی کــه آنــان متــوجـه نیستند یا اعتنایی به هلاکتشان نمی شود و بازگشت کارها به سوی خــداست و لــذا گــریـزگــاهی از حکــم و قضــاوت او نخـــواهــد بـــود.

از کتاب و سنت به طور ضرورت ثابت شده که خداوند متعال به صفات اجسام و خصوصیات ممکنات که ملازم با حدوث و امکان و توأم با نیاز و نقص است، متصف نمی شود. آیه « لَیْسَ کَمِثْلِه شَیْ ءٌ ـ چیزی همانند او نیست،» (11 / شوری) و آیه « وَاللّهُ هُوَ الْغَنِیُّ ـ و خداست بی نیاز،» (15 / فاطر) و آیه « اَللّهُ خالِقُ کُلِّ شَیْ ءٍ ـ خدا آفریننده هرچیز است،» (62 / زمر) هر سه آیه از آیات محکمات است که متشابهات قرآن به آن ها بازمی گردد. بنابراین هر آیه ای که ظاهرش نسبت دادن صفت یا فعل حادثی به خدای تعالی باشد باید با آن ها سنجیده شود و معنایی که با اسماء حسنی و صفات علیای الهی منافات ندارد، از آن ها فهمیده شود.

مثلاً آیاتی که نسبت آمدن به خدا می دهد ـ مانند آیه « وَ جـاءَ رَبُّکَ وَ الْمَلَکُ صَفّـا صَفّـا ـ پروردگارت آمد و فرشته صف در صف،» (22 / فجر) و آیه « فَأَتیهُمُ اللّهُ مِنْ حَیْثُ لَمْ یَحْتَسِبُوا ـ پس خدا از جایی که نمی پنداشتند بیامد،» (2 / حشر) و آیه « فَاَتَی اللّهُ بُنْیانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ ـ پس خدا ساختمانشان را از پایه ها برآورد!» (26 / نحل) منظور از تمام این ها معنایی است که با ساحت قدس پروردگار سازگار باشد، مانند احاطه و نظیر آن ولو این که از نظر معنا مجازی باشد و بنابراین مراد از «اتیان = آمدن» در آیه مورد بحث، احاطه ذات احدیت است به آنان از نظر قضا در حقشان و اجرای آن.

آمدن، آن طور که ما می فهمیم این است که یک جسم، مسافتی را که بین خود و جسم دیگری دارد، با حرکت و نزدیک شدن به آن بپیماید این معنی هرگاه از خصوصیات مادی تجرید شود و از نقایصی که لازم اجسام است عاری گردد، همان معنای نزدیک شدن موجودی به موجود دیگر و برداشته شدن موانع بین آن ها را افاده می کند. این

معنی را به طور حقیقت و بدون ارتکاب مجاز می توان به خدا نسبت داد. بنابراین معنای آمدن خدا برای یکسره کردن کار مردم این است: اموری که بین خدا و ایشان موجود است و مــانـع از قضـاوت الهـی می بـاشــد، بـرداشتـه شود.

این حقیقتی از حقایق قرآنی است که بحث های استدلالی موفق به کشف آن نشده مگر بعد از سیرهای طولانی، و گذشتن از سخت و سست ها، و پیمودن فراز و نشیب ها و پی بردن به اصیل بودن وجود و تشکیکی بودن حقیقت آن.⁽¹⁾

تفاوت جنس ملائکه با جنس شیطان

«... ثُـمَّ قُلْنـا لِلْمَـلائِکَـةِ اسْجُـدُوا لاِدَمَ فَسَجَـدُوآا اِلاّ اِبْلیـسَ...!» (11 / اعراف)

در آیه فوق و همچنین در آیه «فَسَجَدَ الْمَـلائِکَةُ کُلُّهُمْ اَجْمَعُونَ،» (30 / حجر) خدای تعالی خبر می دهد از سجده کردن تمامی فرشتگان مگر ابلیس، و در آیه «کانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ اَمْرِ رَبِّه،» (50 / کهف) علت سجده نکردن وی را این دانسته که وی از جنس فرشتگان نبوده، بلکه از طایفه جن بوده است. از آیه «بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ. لایَسْبِقُـونَـهُ بِالْقَـوْلِ وَ هُـمْ بِـاَمْـرِه یَعْمَلُـونَ،» (26 و 27 / انبیاء) هم استفاده می شود که اگـر ابلیـس از جنـس فـرشتگـان مـی بــود، چنیـن عصیـانـی را مـرتکـب نمـی شـد.

مفسرین در توجیه این استثنا اختلاف کرده اند که آیا امری که به وی شده بود، همان امر به ملائکه بوده یا آن که ابلیس به امر دیگری مأمور به سجده شده بود. حقیقت مطلب این است که از ظاهر آیه استفاده می شود که ابلیس با ملائکه بوده و هیچ فرقی با آنان نداشته، او و همه فرشتگان در مقامی قرار داشتند که می توان آن را مقام قدس نـامیـد، و امـر به سجـده هم متـوجـه این مقام بوده، نه به یک یک افرادی که در این مقام قرار داشته اند.

بنابراین معلوم می شود، ابلیس قبل از تمردش فرقی با ملائکه نداشته و پس از تمرد حسابش از آنان جدا شده، ملائکه به آن چه مقام و منزلتشان اقتضا می کرد، باقی ماندند و خضوع بندگی را از دست ندادند و لکن ابلیس بدبخت از آن مقام ساقط گردید، هم چنان که فرمود: «کانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ اَمْرِ رَبِّه ـ چون از جنس جن بود نسبت به امر پروردگارش فسق ورزید،» (50 / کهف) و زندگانی ای را اختیار کرد که جز خروج از کرامت الهی و اطاعت بندگی چیز دیگری نبود.

خلاصه بحث این شد که ابلیس موجودی است از آفریده های پروردگار که مانند

انسان دارای اراده و شعور بوده و بشر را دعوت به شر نموده و به سوی گناه سوق می دهد. این موجود قبل از این که انسانی به وجود آید، با ملائکه می زیسته و هیچ امتیازی از آنان نداشته است، پس از این که آدم علیه السلام پا به عرصه وجود گذاشت، وی از صف فرشتگان خارج شده برخلاف آنان در راه شر و فساد افتاد، و سرانجام کارش به این جا رسید که تمامی انحراف ها و شقاوت ها و گمراهی ها و [اعمال] باطلی که در بنی نــوع بشـر بـه وقــوع بپیـونـدد، همـه بـه یـک حسـاب مستنـد بـه وی شـود، برعکس ملائکه که هر فردی از افراد بشر به سوی غایت معارف و سرمنزل کمال و مقام قرب پــروردگــار راه یـافتـه و می یـابـد، هـدایتـش بـه یـک حسـاب مستند به آنهاست.⁽¹⁾

ص: 29 و 57

تفاوت حرکت ملائکه با سایر جنبندگان

«وَ لِلّــهِ یَسْجُــدُ مــا فِـی السَّمـواتِ وَ ما فِی الاَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَالْمَلائِکَةُ...!»(49 / نحل)

« دابَّة » به معنای هر چیزی است که تحرک و انتقال از جایی به جایی داشته باشد. عمومیت کلمه « دابَّة »، انسان و جن و هر دو را شامل می شود، چون خدا در کلام خود برای جن نیز دبیب (جنبش) را که برای سایر جنبندگان از انسان و حیوان هست، اثبات می کند. و از این که ملائکه را جداگانه اسم برد، کاملاً می توان فهمید که هرچند ملائکه نیز آمد و شد و حرکت و انتقال از بالا به پایین و به عکس دارند، لکن حرکت آنان از نوع حـرکت جنبنـدگان و انتقـال مکانی آنان نیست.

این آیه دلالت دارد بر این که در غیر کره زمین از کرات آسمان نیز جنبندگانی هستند که در آن جا مسکن داشته و زندگی می کنند.⁽²⁾

تفــاوت روح مـلائـکــه بـا روح انســان

«... یَـــــوْمَ یَقُـــــومُ الــــرُّوحُ وَ الْمَــــلائِکَـــةُ صَفّــــا...!» (38 / نبــــأ)

روحی که متعلق به ملائکه است، از افاضه روح به اذن خداست. اگر در مورد روح ملک تعبیر به تأیید و نفخ نفرموده و در مورد انسان این دو تعبیر را آورده، در مورد ملائکه فرموده: «فَـاَرْسَلْنا اِلَیْهـا رُوحَنا،» (17 / مریم) و یا فرموده: «قُـلْ نَـزَّلَهُ رُوحُ الْقُـدُسِ،» (102 / نحل) و یا فرموده: «نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الاَْمینُ،» (193 / شعراء) برای این بود

که ملائکه با همه اختلافی که در مراتب قرب و بعد از خدای تعالی دارند، روح محض اند، و اگر احیانا به صورت جسمی به چشم اشخاصی درمی آیند، تمثلی است که به خود می گیرند، نه این که به راستی جسمی و سروپایی داشته باشند.

به خلاف انسان که روح محض نیست، بلکه موجودی است مرکب از جسمی مرده و روحی زنده، پس در مورد او مناسب همان است که تعبیر به نفخ «دمیدن» بکند، هـم چنـان که در مورد آدم فـرمـود: «فَاِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فیهِ مِنْ رُوحی...!» (29 / نحل)

و همان طور که اختلاف روح در خلقت فرشته و انسان باعث شد تعبیر مختلف شود، و در مورد فرشته به نفخ تعبیر نیــاورد هـم چنیـن اختــلافی که در اثـر روح یعنی حیات هست که از نظر شرافت و خست مراتب مختلفی دارند، باعث شده که تعبیر از تعلق آن مختلف شود، یک جا تعبیر به نفخ کند و در جای دیگر تعبیر به تأیید نماید، و روح را دارای مــراتـب مختلفــی از نظــر اختـلاف اثرش بداند.⁽¹⁾

میزان علم ملائکه به غیب و شهادت

« مَنْ ذَا الَّذی یَشْفَعُ عِنْدَهُ اِلاّ بِاِذْنِهِ یَعْلَمُ ما بَیْنَ اَیْدیهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ وَ لا یُحیطُونَ بِشَیْ ءٍ مِنْ عِلْمِهِ اِلاّ بِما شاءَ...!» (255 / بقره)

علم خدا به پشت و روی امر شفیعان کنایه است از نهایت درجه احاطه او به ایشان، پس ایشان نمی توانند در ضمن شفاعتی که به اذن خدا می کنند، کاری که خدا نخواسته و راضی نیست در ملکش صورت بگیرد، انجام دهند. دیگران هم نمی توانند از شفاعت آنــان سوء استفــاده نمــوده و در ملک خدای تعالی مداخله کنند و کاری صورت دهند که خـدا آن را مقدر نکرده است.

آیات کریمه زیر هم به همین معنا اشاره می کند که می فرماید: « وَ ما نَتَنَـزَّلُ اِلاّ بِاَمْـرِ رَبِّکَ لَهُ ما بَیْنَ اَیْدینا وَ ما خَلْفَنا وَ ما بَیْنَ ذلِکَ ـ فرشتگان به پیامبر اسلام گفتند: ما جز به امر پروردگارت نازل نمی شویم، پشت و رو و ظاهر و باطن ما از آنِ اوست و پروردگار تو فراموشکار نیست.» (64 / مریم)

« عالِمُ الْغَیْبِ فَلا یُظْهِرُ عَلی غَیْبِهِ اَحَدا، اِلاّ مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسُولٍ... ـ خداست دانای غیب، و غیب خود را برای کسی اظهار نمی کند مگر برای کسانی از رسولانش که شایسته شان بداند. تازه از پیش رو و پشت سر، سیاه زاغشان را چوب می زند و آنان را می پاید تا بداند رسالت های پروردگارشان را ابلاغ کردند، و خدا به آن چه رسولان دارند آگاه است و شمار تمامی موجودات را شمرده دارد!» (26 و 27 / جـــن)

برای این که این آیات احاطه خدا به ملائکه و به انبیاء را بیان می کند تا از انبیاء عملی که او نخواسته سر نزند، و ملائکه جز به امر او نازل نشوند، و انبیاء جز آن چه را که او خواسته ابلاغ نکنند، و بنابراین بیان، مراد از جمله «ما بَیْنَ اَیْدیهِمْ،» آن رفتاری است که از ملائکه و انبیاء مشهود و محسوس است، و مراد از جمله «وَ ما خَلْفَهُمْ،» چیزهایی است که از انبیاء غایب و بعید است، و حوادثی است که پس از ایشان رخ می دهد، پس برگشت این دو جمله به همان غیب و شهادت است.⁽¹⁾

میزان دسترسی ملائکه به غیب

« عالِــمُ الْغَیْـبِ فَـلا یُظْهِــرُ عَلی غَیْبِــهِ اَحَدا، اِلاّ مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسُـولٍ....» (26 و 27 / جن)

ملائکه آن چه از وحی آسمان که قبل از نزولش حمل می کنند و هم چنین آن چه از عالم ملکوت مشاهده می کنند، نسبت به خود آنان مشهود است، نه غیب، هرچند که برای ما غیب باشد. پس ملائکه را نمی توان مشمول استثناء «اِلاّ» در آیه فوق دانست، هم چنین جمله « فَلا یُظْهِرُ عَلی غَیْبِهِ اَحَدا،» تنها شامل اهل دنیا می شود، که در روی زمین زندگی می کنند. اگر بنا باشد از سکنه زمین تجاوز کنیم تا شامل ملائکه هم باشد، باید مردگان را هم که امور آخرت را که به نص قرآن غیب این عالم است مشاهده می کنند، مشمول استثنا بدانیم و حال آن که قطعا مشمول نیستند، برای این که اگر مردگان هم مشمول باشند، دیگر حتی یک نفر هم در تحت عموم « فَلا یُظْهِرُ عَلی غَیْبِهِ اَحَدا،» باقی نمی ماند، چون هر انسان زمینی روزی از دنیا می رود و غیب عالم را می بیند، و در روز قیامت که «یَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النّاسُ،» (103 / هود) و نیز «ذلِکَ یَوْمٌ مَشْهُودٌ،» (103 / هود) دربــاره اش فـرمـوده، تمـامی مـردم یـک جـا مبعـوث می شـونـد و غیـب عـالـم برای همه مشهود می گردد، پس همان طور که اموات مشمول استثنا نیستند، به خاطر این که عالم اموات غیر این عالم است، هم چنین ملائکه هم مشمول نیستند، برای این که عـالمشـان غیـر ایـن عـالم است.⁽²⁾

محدودیت علم ملائکه نسبت به غیب

«وَ عَلَّمَ ادَمَ الاَسْماءَ کُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلائِکَةِ... قالُوا سُبْحانَکَ لا عِلْمَ لَنا اِلاّ مـا عَلَّمْتَنـا... اِنّی اَعْلَـمُ غَیْـبَ السَّمـواتِ وَ الاَرْضِ...!» (31 تـا 33 / بقـره)

کلمه «اَسْماء» جمعی است که افاده عموم می کند و کلمه «کُلَّها» این عمومیت را تأیید کــرده است. در نتیجه مراد از آن تمامی اسمایی خواهد بود که ممکن است، نام

یک مسمّا واقع بشود.

از سوی دیگر کلمه «عَرَضَهُمْ ـ ایشان را به ملائکه عرضه کرد،» دلالت می کند بر این که هر یک از آن اسماء یعنی مسمّای به آن اسماء، موجودی دارای حیات و علم بوده اند و در عین این که علم و حیات داشته اند، در پس حجاب غیب، یعنی غیب آسمان ها و زمین قــرار داشتـه انـد.

اضــافــه غیـب به آسمــان ها و زمیــن، از آن جــا کــه مقام آیه شریفه مقام اظهار تمــام قــدرت خــدای تعـالـی، و تمــامیــت احــاطـه او، و عجــز ملائکــه و نقص ایشانست، اضافه ملکی است و در نتیجه افاده می کند: که اسماء نامبرده اموری بوده اند که از همه آسمــان ها و زمین غــایـب بـوده، و بـه کلـی از محیـط کـون بیـرون بوده اند.

وقتی این جهات را در نظر می گیریم یعنی عمومیت اسماء را، و این که مسمّاهای به آن اسماء دارای زندگی و علم بوده اند، و این که در غیب آسمان ها و زمین قرار داشته اند، آن وقت با کمال وضوح و روشنی همان مطلبی از آیات موردبحث استفاده می شود که آیــه « وَ اِنْ مِـنْ شَـیْ ءٍ اِلاّ عِنْــدَنـا خَـزائِنُـهُ،» (21 / حجر) درصدد بیان آن است. پس حاصل کلام این شد که این موجودات زنده و عاقلی که خدا بر ملائکـه عرضه کرد، موجوداتی عالی و محفوظ نزد خدا بودند، که در پس حجـاب های غیب محجـوب بودند.

« وَ اَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَ ما کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ ! » آن چه ملائکه اظهار بدارند و آن چه پنهان کننـد، دو قسـم از غیـب نسبی است، یعنی بعضی از غیب های آسمان ها و زمین است، و به همین جهت در مقابل آن جمله « اَعْلَمُ غَیْبَ السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ!» قرار گرفت، تا شامل هر دو قسم غیب، یعنی غیب داخل در عالم ارضی و سماوی و غیب خارج از آن بشود.⁽¹⁾

عالم ملکوت

مفهوم ملکوت و طرف ملکوتی اشیاء

« فَسُبْحـانَ الَّـذی بِیَـدِه مَلَکُـوتُ کُلِّ شَـیْ ءٍ وَ اِلَیْـهِ تُـرْجَعُـونَ!» (83 / یـس)

مراد از «مَلَکُوت» آن طرف از دو طرف هر چیز است که رو به خداست. چون هر موجودی دو طرف دارد، یکی رو به خدا و یکی دیگر پشت به خدا. ملکوت هر چیز سمت رو به خدای آن چیز است، و ملک، سمت رو به خلق آن. ممکن هم هست بگوییم: ملکوت به معنـای هـر دو طـرف هر موجود است، و آیات زیر هم بر همین معنا حمل می شود: «وَ کَذلِکَ نُرِی اِبْراهیمَ مَلَکُوتَ السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ وَ لِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنینَ ـ ما هر دو سوی آسمان ها و زمین را به ابراهیم نشان می دهیم، برای این که چنین و چنان باشد، و نیز برای این که از یقین داران باشد!» (75 / انعام) و آیه « اَوَ لَمْ یَنْظُرُوا فی مَلَکُوتِ السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ ـ چرا به هر دو سوی آسمان ها و زمین نظر نمی کنند.» (185 / اعراف) « قُلْ مَنْ بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْ ءٍ ـ بگـو آن کیسـت کـه هـر دو سـوی هـر چیـز را بـه دسـت دارد؟» (88 / مـؤمنـون)

و اگر ملکوت هر چیزی به دست خداست، برای این است که دلالت کند بر این که خدای تعالی مسلط بر هرچیز است و غیرخدا کسی دراین تسلط بهره و سهمی ندارد.⁽¹⁾

ملکوت آسمان ها و زمین

«اَوَ لَـــمْ یَنْظُـــرُوا فـی مَلَکُــوتِ السَّمـواتِ وَ الاَرْضِ...؟» (185 / اعــراف)

ملکوت در عرف قرآن و به طوری که از آیه « اِنَّما اَمْرُهُ اِذا اَرادَ شَیْئا اَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ، فَسُبْحانَ الَّذی بِیَدِه مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْ ءٍ...!» (82 و 83 / یس) استفاده می شود، عبارت است از باطن و آن طرف هر چیز که به سوی پروردگار متعال است، و نظر کردن به این طرف با یقین ملازم است، هم چنان که از آیه « وَ کَذلِکَ نُرِی اِبْراهیمَ مَلَکُوتَ السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ وَ لِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنینَ،» (75 / انعام) این تلازم به خوبی استفاده می شود.

پس غــرض از ایـن آیـه تـوبیـخ آنــان در اعــراض و انصــراف از وجـه ملکوتی اشیـاء اسـت کــه چــرا فــرامــوش کــردنـد و در آن نظــر نینــداختنــد تــا برایشان روشــن شــود، آن چــه را کـه رسول خدا صلی الله علیه و آله به سوی آن دعوتشان می کند حق است.

و این که فرمود: « وَ ما خَلَقَ اللّهُ مِنْ شَیْ ءٍ !» (185 / اعراف) معنای آیه این است که « چرا در خلقت آسمان ها و زمین و هر چیز دیگری از مخلوقات خدا نظر نکردند؟» و باید نظر کنند، اما نه از آن طرف که برابر اشیاء است، و نتیجه تفکر در آن علم به خواص طبیعی آنهاست، بلکه از آن طرف که برابر خداست، و تفکر در آن آدمی را به این نتیجه می رساند که وجود این موجودات مستقل به ذات نیست، بلکه بسته به غیر و محتاج به پروردگاری است که امر هر چیزی را او اراده می کند و آن پروردگار رب العالمین است.⁽¹⁾

چگونگی مشاهده ملکوت

«وَ کَـذلِـکَ نُـرِی اِبْـراهیمَ مَلَکُوتَ السَّمواتِ وَالاَرْضِ وَ لِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنینَ!» (75/انعام)

معنای آیه این می شــود کــه ما ملکــوت آسمان ها و زمین را به ابراهیم نشان دادیم و همین معنا باعث شد که پی به گمراهی پدر و قوم خود برده و به احتجاج به آنان بپردازد و ما هم پــی در پــی با همیــن ارائــه ملکوت تأییدش کردیم تا آن که شب فرارسیــد و چشمــش به ستــاره افتـــاد... .

و اما معنای ملکوت آسمان ها و زمین !

باید دانست که ملکوت مانند ملک به معنای قدرت بر تصرف است. چیزی که

هست این هیئت تأکید در معنا را هم افاده می کند. کلمه مزبور در قرآن نیز به همان معنای لغوی خود استعمال شده، و معنای جداگانه ای ندارد. و لکن مصداق آن در قرآن غیر سایر مصادیق عرفی است، چه ملک و ملکوت که یک نوع سلطنت است، در ما آدمیان یک معنای فرضی و اعتباری است و واقعیت خارجی ندارد، بلکه مسأله احتیاج به اجتماع و احتیاج اجتماع به داشتن نظم در اعمال و افراد و برقرار داشتن امن و عدالت و نیروی اجتماعی ما را وادار به قبول و معتبر شمردن آن کرده است و لذا می بینیم با بیع و هبه و غصب و امثال آن در هر لحظه از شخصی به شخص دیگری منتقل می شود. و این معنای اعتباری و قراردادی را گرچه می توان درباره خدای تعالی هم تصویر کرد، از این راه که حکــم به حق در جــامعـه بشری ملک خداست، هم چنان که خودش هم فرموده: «اِنِ الْحُکْمُ اِلاّ لِلّهِ،» (57 / انعام) و نیز فرمود: «لَهُ الْحَمْدُ فِی الاْوُلی وَ الاْخِرَةِ وَ لَهُ الْحُکْمُ - در دنیا و آخـرت ستــایش او راست و او راســت حکــم!» (70 / قصص)

و لکن همین ملک اعتباری را اگر به تحلیل عقل ببریم خواهیم دید که در میان حقایق اصل و ریشه غیرقابل زوال و انتقالی دارد، زیرا می بینیم وقتی گفته می شود: «انسان مالک نفس خویش است،» معنایی جز این ندارد که انسان حاکم و مسلط و متصرف در چشم و گوش و سایر قوا و افعال خویش است. به این معنا که اگر گوش من چیزهایی را می شنود، و چشم من چیزهایی را می بیند، و سایر قوایم کارهایی را انجام می دهند، همه به پیروی از اراده و حکم من است نه اراده و حکم دیگران. و این معنا خود حقیقتی است که در تحقق غیرقابل زوال و انتقالش در ما هیچ شبهه و تردیدی نیست.

آری قوا و افعال و سایر آثار انسان همه از تبعات و فروعات وجود او و قائم به ذات اوست، مستقل و بی نیاز از او و قائم به ذات خود نیست. چشم او به اذن او می بیند و گوشش به اذن خود او می شنود، چه اگر او نبود چشمی و دیدنی و گوشی و شنیدنی نبود، اوست که در این قوا مانند پادشاهی که افراد جامعه همه به اذن او کار می کنند حکومت دارد، و هم چنان که اگر پادشاهی نبود که زمام تمامی امور در دست وی گرد آمــده، جــامعــه ای تشکیــل نمـی یـافـت، هـم چنیـن اگر نفـس انسان نبود قوایش نیز متشکل نمی شد.

و نیز هم چنان که اگر پادشاهی، فردی را از تصرفی جلوگیری کند، نمی تواند سرپیچی نماید و دیگر حکمش در آن تصرف نافذ نیست. هم چنین اگر انسان یکی از قوای خود را از عمل بازبدارد، دیگر آن قوه نمی تواند در آن عمل به کار بیفتد. مالکیت خدای تعالی هم از همین باب است، و نظیر مالکیت انسان نسبت به خانه و اثاث خانه خود اعتباری نیست، بلکه مانند مالکیت آدمی نسبت به قوا و افعالش واقعی و حقیقی

است، زیرا عالم و هرچه در آن است همه فعل خداوند است، و هیچ موجودی از خداوندی که عالم را آفریده و نظام آن را در دست دارد، نه در ذاتش و نه در توابع ذاتش و نه در قوا و نه در افعالش بی نیاز نیست، و در هیچ حال از خود استقلال ندارد، نه در حال انفرادش و نه در حالی که با سایر اجزاء عالم اجتماع و ارتباط داشته و از آن اجتماع و امتزاج این نظام عامی که می بینیم به وجود آمده است.

از آیه شریفه « قُلِ اللّهُمَّ مالِکَ الْمُلْکِ!» (26 / آل عمــران) و « وَ لِلّــهِ مُلْــکُ السَّمــواتِ وَ الاَرْضِ!» (189 / آل عمران) و « تَبارَکَ الَّذی بِیَدِهِ الْمُلْکُ وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدیرٌ، اَلَّذی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیوةَ... اَلَّذی خَلَقَ سَبْعَ سَمواتٍ طِباقا ! » (1 تا 3 / ملک) هم مالکیت آسمان ها و زمین را تعلیل می کند به این که خداوند آن ها را آفریده، استفاده می شود که اگر خدای تعالی را مالک آسمان ها و زمین دانسته، برای این بوده که وجود و واقعیت آن از خداوند است ؛ و بنابراین باید گفت به همین جهت کسی شریک ملک خدا نیست، و مالکیتش قابل زوال و انتقال و واگذاری به غیر نبوده و معقول نیست کسی او را از مالکیتش عزل نموده و خود به جایش بنشیند.

آیه شریفه « اِنَّما اَمْرُهُ اِذا اَرادَ شَیْئا اَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ، فَسُبْحانَ الَّذی بِیَدِه مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْ ءٍ...!» (82 و 83 / یس) نیز به همین معنا تفسیر می شود، چه آیه دومی بیان می کند که ملکوت هر چیزی همان کلمه «کُنْ» است که خدای سبحان می گوید، و گفتن او عین فعل و ایجاد اوست، پس معلوم شد که ملکوت همان وجود اشیاء است از جهت انتسابی که به خدای سبحان داشته و قیامی که به ذات او دارند، و معلوم است که چنین امری قابل شرکت نبوده و ممکن نیست چیز دیگری با خداوند در آن شرکت داشته باشد، و بنابراین نظر در ملکوت اشیاء به طور قطع آدمی را به توحید هدایــت می کند هم چنان که فرمود: « اَوَ لَمْ یَنْظُرُوا فی مَلَکُوتِ السَّمواتِ وَ الاَرْضِ وَ ما خَلَقَ اللّهُ مِنْ شَیْ ءٍ ـ آیا نظر نکردند در ملکوت آسمان ها و زمین و آن چه که خداوند آفریده؟» (85 / اعراف) با در نظر گرفتن این مطالب اگر در جمله « وَ کَذلِکَ نُرِی اِبْراهیمَ مَلَکُوتَ السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ،» و هم چنین سایر آیات مربوط به آن دقت شود، به خوبی معلوم می شود که مراد از نشان دادن ملکوت آسمان ها و زمین همانا نشان دادن خداست، خود را به ابراهیم از مسیر مشاهده اشیاء، و از جهت استنادی که اشیاء به وی دارند، چه وقتی این استناد قابل شرکت نبود هرکسی که به موجودات عالم نظر کند، بی درنگ حکم می کند به این که هیــچ یــک از این مـوجـودات مـربی دیگـران و مدبر نظام جاری در آن ها نیست.

«یقین» عبارت است از علم صد در صدی که به هیچ وجه شک و تردیدی در آن

رخنه نداشته باشد. و بعید نیست غرض از ارائه ملکوت این بوده که ابراهیم علیه السلام به پایه یقین به آیات خدای برسد به طوری که در جای دیگر فرمود: « وَ جَعَلْنـا مِنْهُـمْ اَئِمَّـةً یَهْـدُونَ بِـاَمْـرِنا لَمّا صَبَروُا وَ کانُوا بِایاتِنا یُوقِنُونَ!» همان یقینی که نتیجه اش یقین به اسماء حسنی و صفات علیای خداوند است، و این مرحله همان مرحله ای است که درباره رسیدن پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله به آن پایه فرموده است: «سُبْحانَ الَّذی اَسْری بِعَبْدِه لَیْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ اِلَی الْمَسْجِدِ الاَقْصَا الَّذی بارَکْنا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ ایاتِنا ! » (1 / اسراء) و این یقین به آیات پروردگار منتها درجه ای است که انبیاء علیهم السلام در سیر تکاملی خود می توانند، به آن برسند. و اما ذات پروردگار، پس قرآن کریم ساحتش را عالی تر از آن دانسته که ادراکی به آن تعلق گیرد و احاطه کند و وجودش را امری مسلم دانسته است.

قــرآن کــریـم بــرای علــم یقینـی بــه آیــات خــداونــد آثــاری بـرشمـرده کــه یکــی از آن آثــار ایـن است که پــرده حــواس از روی حقایق عالم کون کنار رفته و از آن چه در پس پرده محسوسات است، آن مقداری که خدا خواسته باشد ظاهر می شود، و در این بـاره فرموده است: «کَلاّ لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقینِ، لَتَرَوُنَّ الْجَحیمَ،» (5 و 6 / تکاثر) نیــز فــرمــوده: «کَـلاّ اِنَّ کِتـابَ الاَبْرارِ لَفی عِلّیّینَ، وَ ما اَدْریکَ ما عِلِّیُّونَ، کِتابٌ مَرْقُومٌ، یَشْهَــــدُهُ الْمُقَـــرَّبُـــونَ!» (18 تــا 21 / مطففیــن)⁽¹⁾

ملکوت و امر هر موجود

«وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبّی وَ ما اُوتیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ اِلاّ قَلیلاً!»(85 / اسراء)

امر الهی در هر چیز عبارت است از ملکوت آن چیز و فراموش نشود که ملکوت ابلغ از ملک است، بنابراین برای هر موجودی ملکوتی و امری است آن چنان که فرمود: «اَوَ لَمْ یَنْظُرُوا فی مَلَکُوتِ السَّمواتِ وَ الاَرْضِ؟» (185 / اعراف) و نیز فرمود: « تَنَزَّلُ الْمَلائِکَةُ وَ الرُّوحُ فیها بِأِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ اَمْرٍ ! » (4 / قدر)

پس ازآن چه گذشت، این معنی روشن گردید که امر خدا عبارت از کلمه ایجاد اوست و کلمه ایجاداوهمان فعل مخصوص به اوست بدون این که اسباب کونی و مادی درآن دخالت داشته و با تأثیرات تدریجی خود در آن اثر بگذارد. این همان وجود مافوق نشئه مادی و ظرف زمان است، و روح وجودش از همین باب است یعنی از سنخ امر و ملکوت است.⁽²⁾

حقایق عالم ملکوت و حفظ اسرار آن

« اِلاّ مَــنْ خَطِــفَ الْخَطْفَــةَ فَــاَتْبَعَــهُ شِهــابٌ ثــاقِــبٌ!» (10 / صــافــات)

مفسرین برای این که مسأله استراق سمع شیطان ها در آسمان را تصویر کنند و نیز تصویر کنند که چگونه شیطان ها در این هنگام با شهاب ها تیراندازی می شوند، توجیهاتی ذکر کرده اند، که همه بر این اساس استوار است، که آسمان عبارت است از افلاکی که محیط به زمین هستند، و جماعت هایی از ملائکه در آن افلاک منزل دارند، و آن افلاک در و دیواری دارد، که هیچ چیز نمی تواند وارد آن شود، مگر چیزهایی که از خود آسمان باشد، و این که در آسمان اول، جماعتی از فرشتگان هستند، که شهاب ها به دست گرفته، و در کمین شیطان ها نشسته اند، که هر وقت نزدیک بیایند تا اخبار غیبی آسمان را استراق سمع کنند، با آن شهاب ها بر سر ایشان بکوبند، و دورشان سازند، و این معانی همه از ظاهر آیات و اخبار به ذهن می رسد.

و لکن امروز بطلان این حرف ها به خوبی روشن شده، لاجرم باید توجیه دیگری کرد، و آن توجیه به احتمال ما ـ و خدا داناتر است ـ این است که این بیاناتی که در کلام خدای تعالی دیده می شود، از باب مثال هایی است که به منظور تصویر حقایق خارج از حــس زده شــده، تا آن چه خارج از حس است به صورت محسوسات در افهام بگنجد: « وَ تِلْکَ الاَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنّاسِ وَ ما یَعْقِلُها اِلاَّ الْعالِمُونَ ـ این ها همه مثال هایی است که ما برای مردم (ظاهربین) می زنیم، و این مثل ها را نمی فهمند مگر مردم عاقل!» (43 / عنکبوت) و این گونه مثل ها در کلام خدای تعالی بسیار است، از قبیل عرش، کرسی، لوح و کتاب.

و بنابراین اساس، مراد از آسمانی که ملائکه در آن منزل دارند، عالمی ملکوتی خواهد بود که افقی عالی تر از افق عالم ملک و محسوس دارد، همان طور که آسمان محسوس ما با اجرامی که در آن هست، عالی تر و بلندتر از زمین ما هستند.

مراد از نزدیک شدن شیطان ها، به آسمان، و استراق سمع کردن، و به دنبالش هدف شهاب ها قرار گرفتن، این است که شیطان ها می خواهند، به عالم فرشتگان نزدیک شوند، و از اسرار خلقت و حوادث آینده سردرآورند، و ملائکه هم ایشان را با نوری از ملکوت که شیطان ها تاب تحمل آن را ندارند، دور می سازند. و یا مراد این است که شیطان ها خود را به حق نزدیک می کنند، تا آن را به تلبیس ها و نیرنگ های خود به صورت باطل جلــوه دهند و یا باطل را به تبلیس و نیرنگ به صورت حق درآورند، و ملائکه رشته های ایشان را پنبه می کننــد، و حق صریح را هویدا می سازند، تا همه به

تلبیس آن ها پی برده، حق را حق ببینند و باطل را باطل.

و همیــن که خدای سبحــان، داستان استــراق سمع شیاطیــن را و هدف شهاب قرار گرفتنشان را دنبــال سوگند به ملائکــه وحی و حافظان آن از مداخله شیطان ها ذکر کــرده، تا انــدازه ای گفتــار ما را تأیید می کنــد، و در عین حال خدا داناتر است.⁽¹⁾

مفهوم آسمان های ملکوت و آسمان دنیا

« فَقَضهُنَّ سَبْعَ سَمواتٍ فی یَوْمَیْنِ وَ اَوْحی فی کُلِّ سَماءٍ اَمْرَها وَ زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیـا بِمَصابیحَ...!» (12 / فصلت)

آن چه از ظاهر آیه استفاده می شود:

اول این است که آسمان دنیا از بین آسمان های هفت گانــه عبارت اســت از آن فضایــی که این ستارگان بالای سر ما در آن قرار دارند.

دوم این که این آسمان های هفتگانه نامبرده، همه جزو خلقت جسمانی اند، و خلاصه همه در داخل طبیعت و ماده هستند، نه ماورای طبیعت. چیزی که هست این عالم طبیعت هفت طبقه است، که هریک روی دیگری قرار گرفته، و از همه آن ها نزدیک تر به ما، آسمانی است که ستارگان و کواکب در آن جا قرار دارند، و اما آن شش آسمان دیگر، قرآن کریـم هیچ حرفی درباره شــان نزده، جز این که فرمــوده: روی هــم قــرار دارند.

سوم این که منظور از آسمان های هفتگانه، سیّارات آسمان و یا خصوص بعضی از آن ها، از قبیل خورشید و ماه و غیر آن دو نیست.

چهارم این که اگر در آیات و روایات آمده که آسمان ها منزلگاه ملائکه است، و یا ملائکه از آسمان نازل می شوند، و امر خدای تعالی را با خود به زمین می آورند، و یا ملائکه با نامه اعمال بندگان به آسمان بالا می روند، و یا این که آسمان درهایی دارد، که برای کفار باز نمی شود، و یا این که ارزاق از آسمان نازل می شود، و یا مطالبی دیگر غیر این ها، که آیات و روایات متفرق بدان ها اشاره دارد بیش از این دلالت ندارد، که امور نامبرده نوعی تعلق و ارتباط با آسمان ها دارند. اما این که این تعلق و ارتباط نظیر ارتباطی است که مابین هر جسمی با مکان آن جسم می بینیم، بوده باشد، آیات و روایات هیچ دلالتی بر آن ندارد، و نمی تواند هم داشته باشد، چون جسمانیت مستلزم آن است که

محکوم به نظام مادی جاری در آن ها باشد، همان طور که عالم جسمانی محکوم به دگــرگــونی است، محکــوم به تبدل و فنا، و سستی است، آن امور هم محکوم به این احکام بشود.

آری امروز این مسأله واضح و ضروری شده که کرات و اجرام آسمانی هرچه و هرجا که باشند، موجودی مادی و عنصری جسمانی هستند، که آن چه از احکام و آثار که در عالم زمینی ما جریان دارد، نظیرش در آن ها جریان دارد، و آن نظامی که در آیات شریفه قرآن برای آسمان و اهل آسمان ثابت شده، و آن اموری که در آن ها جریان می یابد، هیچ شباهتی به این نظام عنصری و محسوس در عالم زمینی ما ندارد، بلکه به کلی منافی با آن است.

پس ملائکه برای خود عالمی دیگر دارند. عالمی است ملکوتی که (نظیر عالم مادی ما) هفت مرتبه دارد، که هر مرتبه اش را آسمانی خوانده اند، و آثار و خواص آن مراتب را آثار و خواص آن آسمان ها خوانده اند، چون از نظر علو مرتبه و احاطه ای که به زمین دارند، شبیه به آسمانند، که آن نیز نسبت به زمین بلند است، و از هر سو زمین را احاطه کرده. و این تشبیه را بدان جهت کرده اند که درکش تا حدی برای ساده دلان آسان شود.⁽¹⁾

رابطه انسان و ملائکه

اختلاف وجودی انسان و ملائکه

«وَ لَقَـدْ کَرَّمْنــا بَنی ادَمَ وَ... وَ فَضَّلْناهُــمْ عَلی کَثیـرٍ مِمَّنْ خَلَقْنــا تَفْضیـلاً!»(70 / اسراء)

بعید نیست که مراد از « مِمَّنْ خَلَقْنا ـ کسانی که خلق کردیم،» انواع حیوانات دارای شعور و هم چنین جن باشد که قرآن آن را اثبات کرده. آری قرآن کریم انواع حیوانات را هم امت هایی زمینی خوانده، مانند انسان که یک امت زمینی است، و آن ها را به منزله صاحبان عقل شمرده و فرمود: «وَ ما مِنْ دآبَّةٍ فِی الاَرْضِ وَ لا طئِآرٍ یَطیرُ بِجَناحَیْهِ اِلاّ اُمَمٌ اَمْثالُکُمْ...،» (38 / انعام) و این احتمال با معنای آیه مناسب تر است، چون می دانیم که غرض از آیه موردبحث بیان آن جهاتی است که خداوند با آن جهات، آدمی را تکریم کرده، و بر بسیاری از موجودات این عالم برتری داده، و این موجودات ـ تا آن جا که ما ســراغ داریم ـ حیوان و جــن هستند. و اما ملائکــه از آن جائـی که موجودات مادی و در تحت نظــام حاکم بر عالــم ماده، قرار ندارنــد، نمی توانیم آن هــا را نیز مشمــول آیه بگیریم.

بنابراین معنای آیه این می شود که ما بنی آدم را از بسیاری مخلوقاتمان که حیوان و جن بوده باشند، برتری دادیم. و اما بقیه موجودات که در مقابل کلمه «بسیار» قرار دارند یعنی ملائکه خارج از محل گفتارند، زیرا آن ها موجوداتی نوری و غیرمادی اند، و داخل در نظام جاری در این عالم نیستند. و آیه شریفه هرچند درباره انسان بحث می کنــد، و لکــن از این نظــر مــورد بحــث قــرارش داده کــه یکــی از موجودات عــالــم مــادی است کــه او را بــه نعمت هــای نفســی و اضــافــی تکریم کرده

است.

این آیه ناظر به کمال انسانی از حیث وجود مادی است، و تکریم و تفضیلش در مقایسه با سایر موجودات مادی است، و بنابراین ملائکه به خاطر این که از تحت نظام کونی و مادی این عالم خارجند، از محل کلام بیرونند، و خلاصه تفضیل و برتری دادن انسان از بسیاری موجودات تفضیل از غیر ملائکه از موجودات مادی این عالم است، و امــا ملائکه اصولاً وجودشــان غیر این وجــود است، پس آیه هیچ نظری به برتری آدمـی از ملائکه ندارد.⁽¹⁾

تفاوت کرامت ملائکه و انسان

« وَ قالُــوا اتَّخَذَ الرَّحْمــنُ وَلَدا سُبْحانَــهُ بَلْ عِبـادٌ مُکْرَمُونَ...!» (26 / انبیاء)

خدای تعالی حال ملائکه را در آیه فوق بیان کرده که بندگانی مکرمند. مراد از اکرام ملائکه اکرامشان به خاطر همان عبودیت بوده، نه به غیر آن. مراد از این که ملائکه را «عِباد» خواند، با این که تمامی موجودات دارای شعور، همه «عِباد» و بندگانند، خواست به آنــان بفهمــانـد کــه عبودیتی که دارند، خدا به ایشان کرامت کرده است و این موهبت، عطیه ای است الهـی.

فــرق میان کرامت ملائکه و کرامت بشر، هرچند که در هر دو موهبتی است، این است که این موهبــت را به بشر از راه اکتساب می دهند، ولی به ملائکه بدون اکتساب.⁽²⁾

برتری انسان بر ملائکه و عوامل آن

«وَ لَقَـدْ کَرَّمْنا بَنی ادَمَ وَ... وَ فَضَّلْناهُــمْ عَلی کَثیــرٍ مِمَّنْ خَلَقْنــا تَفْضیــلاً!»(70 / اسراء)

مسلمین اختلاف دارند، در این که از انسان و ملک کدام یک برترند؟ معروف این است که انسان افضل است و مراد از افضلیت انسان نه همه افراد انسان ها است، بلکه افراد مؤمن است، زیرا حتی دو نفر هم اختلاف ندارند، در این که پاره ای از افراد انسان از چهارپایان هم پست تر و گمراه ترند.

قوام ذات فرشتگــان از قوام ذات انسان افضل و اعمال فرشته خالص تر و

خدایی تر از اعمــال انسان است، اعمــال فرشتگان همرنــگ ذات آنان و اعمــال آدمی همرنگ ذات اوست و کمالــی که انسان آن را برای ذات خــود هدف قرار داده و در پرتــو اطاعت خدا جستجویــش می کند، این کمال را ملائکـه در ابتدای وجـودشان دارا هستند.

البته این هم هست که ممکن است همین انسان که کمال ذاتی خود را به تدریج یا به سرعت و یا به کندی از راه به دست آوردن استعدادهای تازه کسب می کند در اثر آن استعدادهای حاصله به مقامی از قرب و به حدی از کمال برسد که مافوق حدی باشد که ملائکه با نور ذاتی اش در ابتدای وجودش به آن رسیده است. ظاهر کلام خدای تعالی هم این امکان را تأیید می کند.

برای این که در داستان خلق کردن خلیفه برای زمین، برتری انسان را برای ملائکه بیان کرده و فرمود: این موجود در تحمل علم به اسماء قدرتی دارد که شما ندارید، او می تواند علم به تمامی اسماء را تحمل کند، و همین تحمل مقامی است از کمال که مقام تسبیح ملائکه به حمد خدا و تقدیسشان به آن پایه نمی رسد، و مقامی است که باطن انســان را از فساد و سفــک دماء پاک می کند و لذا می بینیم که ملائکه به این قانع شدند.

و نیز داستان مأمور شدن ملائکه به سجده کردن بر آدم و این که همه آنان وی را سجده کردند، یادآور شده و می فرماید: «فَسَجَدَ الْمَـلائِکَةُ کُلُّهُمْ اَجْمَعُونَ،» (30 / حجر) سجده ملائکه بر آدم از باب خضوع ایشان در برابر مقام کمال انسانی بوده و آدم جنبه قبله را برای ایشان داشته، وی با وجود خود، انسانیت را در برابر ایشان مجسم نموده بود، ایـن بود آن چه که از ظاهر آیات موردبحث و سایر آیاتی که آوردیم، استفاده می شد.⁽¹⁾

خدمت ملائکه در حرکت کمالی انسان

«وَ اِذْ قــالَ رَبُّــــکَ لِلْمَــلائِکَــةِ اِنّــی خــــالِــقٌ بَشَــــرا... فَــاِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْـــتُ فیــهِ مِــنْ رُوحــی فَقَعُــوا لَهُ ســاجِدینَ...!» (29 و 30 / حجر)

ملائکه مأمور شده بودند بر نوع بشر سجده کنند، نه بر شخص آدم، و خلاصه خصوصیات فردی آدم دخالتی در این امر نداشته، بلکه خصوصیات نوعی اش باعث این امر شده است. این سجده هم صرفا از باب تشریفات اجتماعی نبوده، نتیجه ای حقیقی و واقعی باعث شده است و آن عبارت است از خضوع به حسب خلقت.

پس ملائکه بر حسب غرضی که در خلقتشان بوده، خاضع برای انسانند، آن هم بر حسب غرضی که در خلقت انسان بوده، (یعنی نتیجه خلقت بشر اشرف از نتیجه خلقت ملائکه است،) و ملائکــه مسخّــر برای بشــر و در راه سعادت زندگی اوســت و به عبــارت دیگر انسان منزلتی از قرب و مرحله ای از کمال دارد که مافــوق قرب و کمــال ملائکــه است.

پس این که می بینیم، همه ملائکه مأمور به سجده بر آدم شدند، می فهمیم همه آنان مسخّر در راه به کمال رساندن سعادت بشرند، و برای فوز و فلاح او کار می کنند، پس ملائکه اسبابی الهی و اعوانی برای انسانند که او را در راه رساندنش به سعادت و کمال یاری می کنند.

این جاست که برای کسانی که متدبّر و فطن باشند، روشن می گردد که امتناع ابلیس از سجده به خاطر استنکافی بود که از خضوع در برابر نوع بشر داشت، و او نمی خواســت ماننــد ملائکــه در راه سعادت بشر قــدم بردارد و او را در رسیدنــش به کمال مطلوبش کمــک نماید، ولی ملائکـه در این بــاب اظهــار خضــوع نمودنــد.⁽¹⁾

سجده ملائکه به انسان در آفرینش

«اِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ اِنّی خالِقٌ بَشَرا مِنْ طینٍ، فَاِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فیهِ مِنْ روُحــی فَقَعُوا لَهُ ساجِـدیــنَ!» (71 و 72 / ص)

این دو آیه کلام خدای تعالی است، که به زمان بگومگوی ملائکه اشاره می کند. جمله «اِنّی جاعِلٌ فِی الاَرْضِ خَلیفَةً !» (30 / بقره) که خطاب دیگری است از خدا به ملائکه، و جمله « اِنّی خالِقٌ بَشَرا مِنْ طینٍ!» (71 / ص) که آن نیز خطاب خدا به ملائکه است، دو جمله متقارن است، که در یک زمان و یک ظرف واقع شده اند.

تسویه انسان به معنای تعدیل اعضاء اوست، به این که اعضای بدنی او را با یکدیگر ترکیب و تکمیل کند، تا به صورت انسانی تمام عیار درآید، و دمیدن روح در آن، عبارت است از این که او را موجودی زنده قرار دهد، و اگر روح دمیده شده در انسان را به خود خدای تعالی نسبت داده، و فرموده: « از روح خودم در آن دمیدم!» به منظور شرافت دادن بــه آن روح است. و جمله «فَقَعُوا» امر است، و این امر نتیجه و فرع تسویه و نفخ روح واقع شده، می فرمایـد حال که از روح خودم در آن دمیدم، شما ملائکه بر او سجده

کنید.

« فَسَجَدَ الْمَلائِکَةُ کُلُّهُمْ اَجْمَعُونَ، اِلاّ اِبْلیسَ...!» (73 و 74 / ص) دلالت این جمله بر این که تمامی فرشتگان برای آدم سجده کردند و احدی از آن تخلف نکرده، روشن است.⁽¹⁾

دانش انسان به علـم الاسمـاء و جهل ملائکه

«وَ اِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ اِنّی جاعِلٌ فِی الاَرْضِ خَلیفَةً... وَ عَلَّمَ ادَمَ الاَسْماءَ کُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلائِکَةِ...!» (30 و 31 / بقره)

ملائکه از کلام خدای تعالی که فرمود: «می خواهم در زمین خلیفه بگذارم!» چنین فهمیده بودند که این عمل باعث وقوع فساد و خونریزی در زمین می شود، چون می دانستند که موجود زمینی به خاطر این که مادی است، باید مرکب از قوایی غضبی و شهوی باشد، و چون زمین دار تزاحم و محدود الجهات است و بقا در آن به حد کمال نمــی رســد، مگــر بــا زندگــی دسته جمعــی و معلــوم است که این نحــوه زندگــی بــالاخــره به فســاد و خونــریــزی منجـــــر می شـــود.

در حالی که مقام خلافت همان طور که از نام آن پیداست، تمام نمی شود مگر به این که خلیفه نمایشگر مستخلف باشد و تمامی شئون وجودی و آثار و احکام و تدابیر او را حکایت کند، البته آن شئون و آثار و احکام و تدابیری که به خاطر تأمین آن ها خلیفه و جانشین برای خود معین کرده است.

و این سخن فرشتگان پرسش از امری بوده که نسبت به آن جاهل بوده اند. خواسته انــد اشکالی را که در مسألــه خلافت یک موجود زمینی به ذهنشان رسیده، حل کنند، نه این که در کار خدای تعالی اعتراض و چون و چرا کرده باشنــد. به دلیــل این اعترافــی که خدای تعالــی از ایشان حکایــت کرده، که دنبــال سؤال خــود گفته انــد: « اِنَّکَ اَنْــتَ الْعَلیمُ الْحَکیمُ ـ تنها دانای علی الاطلاق و حکیم علی الاطلاق تو هستـی!» (32 / بقره) چون این جملـه با حرف «اِنَّ» آغـاز شده، می فهمانــد که فرشتگان مفــاد جمله را مسلــم می دانسته انــد.

«اِنّــی اَعْلَمُ مــا لا تَعْلَمُــونَ وَ عَلَّــمَ ادَمَ الاَسْمــاءَ کُلَّهــا!» (30 و 31 / بقره)

خدای سبحان در رد پیشنهاد ملائکه، مسأله فساد در زمین و خونریزی در آن را از خلیفه زمینی نفی نکرد و نفرمود که نه، و نیز دعوی ملائکه را مبنی بر این که ما تسبیح و تقدیس تو می کنیم انکار نکرد، بلکه آنان را بر دعوی خود تقریر و تصدیق کرد.

در عوض مطلب دیگری عنوان نمود و آن، این بود که در این میان مصلحتی هست، که ملائکه قادر به ایفای آن نیستند و نمی توانند آن را تحمل کنند، ولی این خلیفه زمینی قادر بر تحمل و ایفای آن می باشد. آری انسان از خدای سبحان کمالاتی را نمایش می دهد، و اسراری را تحمل می کند، که در وسع و طاقت ملائکه نیست.

این مصلحت بسیار ارزنده و بزرگ است، به طوری که مفسده فساد و سفک دماء را جبران می کند. ابتدا در پاسخ ملائکه فرمود: «من می دانم آن چه را که شما نمی دانید!» و در نوبت دوم، به جای آن جواب، این طور جواب می دهد که: «آیا به شما نگفتم من غیب آسمان ها و زمین را بهتر می دانم؟» و مراد از غیب، همان اسماءِ است نه علم آدم به آن اسما. چون ملائکه اصلاً اطلاعی نداشتند، از این که در این میان اسمایی هست، که آنان علم بدان ندارند. ملائکه این را نمی دانستند، نه این که از وجود اسماء اطلاع داشته، و از علم آدم بدان ها بی اطلاع بوده اند، وگرنه جا نداشت خدای تعالی از ایشان از اسماء بپــرســد، و این خود روشن است، که سؤال نامبرده به خاطر این بوده که ملائکه از وجـود اسمــاء بی خبــر بــوده اند.

پس این سیاق به ما می فهماند: که ملائکه ادعای شایستگی برای مقام خلافت کرده، و اذعان کردند به این که آدم این شایستگی را ندارد، و چون لازمه این مقام آن است که خلیفه اسماء را بداند، خدای تعالی از ملائکه از اسماء پرسید، و آن ها اظهار بی اطلاعی کردند، و چون از آدم پرسید، و جواب داد، بدین وسیله لیاقت آدم برای حیازت این مقام و عدم لیاقت فرشتگان ثابت گردید.

نکته دیگر که در این جا هست، این است که خدای سبحان دنبال سؤال خود، این جمله را اضافه فرمود: «اِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ ـ اگر راستگو هستید؟» و این جمله اِشعار دارد بر این که ادعــای ملائکه ادعای صحیحــی نبوده، چون چیــزی را ادعا کرده اند که لازمــه اش داشتـــن علـــم اســت.

این جمله اِشعار دارد بر این که اسماء نامبرده، و یا مسمّاهای آن ها موجودات زنده و دارای عقل بوده اند که در پس پرده غیب قرار داشته اند، و به همین جهت علم به آن ها غیر آن نحوه علمی است که ما به اسماء موجودات داریم، چون اگر از سنخ علم ما بود، باید بعد از آن که آدم به ملائکه خبر از آن اسماء داد، ملائکه هم مثل آدم دانای به آن اسماء شده باشند، و در داشتن آن علم با او مساوی باشند، برای این که هرچند در این صورت آدم به آنان تعلیم داده، ولی خود آدم هم به تعلیم خدا آن را آموخته بود. پس دیگر نباید آدم اشرف از ملائکه باشد و خدا او را بیشتر گرامی بدارد.

و نیز اگر علم نامبرده از سنخ علم ما بود، نباید ملائکه به صرف این که آدم علم به اسماء دارد، قانع شده باشند و استدلالشان باطل شود. و سخن کوتاه، آن که معلوم می شود آن چه آدم از خدا گرفت و آن علمی که خدای به وی آموخت، غیر آن علمی بود که ملائکه از آدم آموختند. علمی که برای آدم دست داد، حقیقت علم به اسماء بود، که فراگرفتن آن برای آدم ممکن بود، و برای ملائکه ممکن نبود، و آدم اگر مستحق و لایق خلافت خدایی شد به خاطر همین علم به اسماء بود، نه به خاطر خبر دادن از آن وگرنه بعد از خبر داشتن ملائکه هم مانند او باخبر شدند، دیگر جا نداشت که باز هم بگویند ما علمی نداریم: « سُبْحانَکَ لا عِلْمَ لَنا اِلاّ ما عَلَّمْتَنا...!»

پس، از آن چه گذشــت، روشن شد که علــم به اسماء آن مسمیّــات، باید طوری بوده باشــد که از حقایــق و اعیان وجودهــای آن ها کشــف کند، نه صــرف نام هــا، که اهل هر زبانــی برای هر چیــزی می گذارنــد.

پس معلوم شد که آن مسمیّات و نامیده ها که برای آدم معلوم شد، حقایق و موجوداتی خارجی بوده اند، نه چون مفاهیم که ظرف وجودشان تنها ذهن است. و نیز موجوداتی بوده اند که در پس پرده غیب، یعنی غیب آسمان ها و زمین نهان بوده اند، و عالــم شدن به آن موجــودات غیبــی، یعنی آن طوری که هستنــد، از یک ســو تنها برای موجود زمینــی ممکن بوده، نه فرشتگان آسمانی و از سوی دیگر آن علم در خــلافــت الهـــی دخــالــت داشتــه است.

اسماء نامبرده اموری بوده اند که از همه آسمان ها و زمین غایب بوده و به کلی از محیط کون بیرون بوده اند. وقتی عمومیت اسماء را در نظر بگیریم و این که مسمّاهای به آن اسماء دارای زندگی و علم بوده اند، و این که در غیب آسمان ها و زمین قرار داشته اند، آن وقت با کمال وضوح و روشنی همان مطلبی از آیات موردبحث استفاده می شود که آیــه زیــــر درصــــدد بیــان آن اســت:

«وَ اِنْ مِنْ شَیْ ءٍ اِلاّ عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ اِلاّ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ ـ هیچ چیز نیست مگر آن که نزد ما خزینه هـای آن هست، و ما از آن خزینه هــا نازل نمی کنیــم مگر به اندازه معلــوم!» (21 / حجر)

این موجودات زنده و عاقلی که خدا بر ملائکه عرضه کرد، موجوداتی عالی و محفوظ نزد خدا بودند، که در پس حجاب های غیب محجوب بودند و خداوند با خیر و برکت آن ها هر اسمی را که نازل کرد، در عالم نازل کرد و هرچه که در آسمان ها و زمین هست از نور و بهای آن ها مشتق شده است، و آن موجودات با این که بسیار و متعددند، در عین حال تعدد عددی ندارند، و این طور نیستند که اشخاص آن ها با هم متفاوت باشنــد،

بلکه کثرت و تعــدد آن ها از باب مرتبه و درجه است، و نزول اسم از ناحیه آن ها نیز به این نحـو نزول است.⁽¹⁾

خضوع ملائکه در مقابل عالم بشریت

«...ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لاِدَمَ...!» (11 / اعراف)

سجده ملائکه برای جمیع بنی نوع بشر و در حقیقت خضوع برای عالم بشریت بوده، و اگر حضرت آدم علیه السلام قبله گاه سجده ملائکه شده، از جهت خصوصیت شخصی اش نبوده، بلکه از این باب بوده که آدم علیه السلام نمونه کامل انسانیت بوده، و در حقیقت از طرف تمـام افـراد انسان به منزله نماینده بوده است.

قضیه خلافتی که آیات 30 تا 33سوره بقره متعرض آن است، برمی آید که مأمور شدن ملائکه به سجده متفرع بر خلافت مزبور بوده، و خلافت مزبور مختص به آدم علیه السلام نبــوده، بلکــه در همـه افراد بشر جــاری است. پس سجــده ملائکه هم سجــده بر جمیع افراد انسان است.⁽²⁾

خدمات عمومی و خصوصی ملائکه به انسان ها

« نَحْــنُ اَوْلِیــاؤُکُــمْ فِی الْحَیــوةِ الدُّنْیــا وَ فِــی الاْخِــرَةِ!» (31 / فصلــت)

این که در آیه شریفه فوق ولایت ملائکه را ذکر کرده، نه ولایت خدا را، برای این بوده باشد که بین اولیای خدا و دشمنان او مقابله و مقایسه کند، چون در حق دشمنانش فــرمــوده بــود: « وَ قَیَّضْنــا لَهُــمْ قُــرَنــاءَ!» (25 / فصلــت) و در آیــه مـورد بحث در مقــابــل آن قــریــن هــا، از قول ملائکــه اش می فـرمـاید: «ما اولیای شما هستیم!»

و نتیجه این مقابله آن است که معلوم شود که مراد از ولایت ملائکه برای مؤمنین، تشدید و تأیید مؤمنین است، چون ملائکه مؤید آن هایند که مختص به اهل ولایت خدایند. و امّا ملائکه ای که حارس و نگهبان خلقند، و یا آن هایی که موکل بر ارزاق و اجل های مــردم و سایر شئون آن هایند، اختصاصی به مؤمنین ندارند، بلکه مؤمن و کافر برایشـان یکسان است.⁽³⁾

رابطه تکوینی ملائکه با سعادت انسان

«ثُمَّ قُلْنــا لِلْمَلائِکَـةِ اسْجُــدُوا لاِدَمَ فَسَجَدُوآ اِلاّاِبْلیسَ لَمْ یَکُنْ مِنَ السّاجِدینَ!» (11 / اعراف)

امر به سجده در قصه خلقت آدم و همچنین امتثال ملائکه و تمرّد ابلیس و رانده شدنش از بهشت در عین این که امر و امتثال و تمرّد و طرد تشریعی و معمولی بوده، در عین حال از یک جریان تکوینی و روابط حقیقی که بین انسان و ملائکه و انسان و ابلیس هست حکایــت می کند، و می فهمانــد که خلقت ملائکــه و جن نسبت به سعادت و شقــاوت انســان چنیـــن رابطـــه ای دارد.

امر پروردگار به این که ملائکه بر آدم سجده کنند، برای احترام آدم و به خاطر قرب منزلتی بود که وی در درگاه پروردگار داشت.

خدای تعالی آدم را با نعمت خلافت و کرامت ولایت، شرافت و منزلتی داد که ملائکه در برابر آن منزلت ناگزیر از خضوع بودند، و اگر ابلیس سر برتافت به خاطر ضدیتی بود که جوهره ذاتش با سعادت انسانی داشت، و لذا هرجا که با انسان برخورد کرده و می کند درصدد تباهی سعادت وی برمی آید، و به محضی که با او مساس پیدا می کند گمراهش می سازد، آری « کُتِبَ عَلَیْهِ اَنَّهُ مَنْ تَوَلاّهُ فَاَنَّهُ یُضِلُّهُ وَ یَهْدیهِ اِلی عَذابِ السَّعیرِ ـ قلم ازلی درباره شیطان چنین نوشته که هرکه با او دوستی کند، او وی را به ضلالت افکنده و به سوی آتش سوزانش راهبر شود!» (4 / حج)⁽¹⁾

ولایت ملائکه

«ثُمَّ قُلْنـا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لاِدَمَ فَسَجَدُوآا اِلاِبْلیسَ لَمْ یَکُنْ مِنَ السّاجِدینَ!»(11 / اعراف)

معنی فریب شیطان خوردن و در تحت ولایت شیطان درآمدن، همین است که گمراه بشود و نداند چه کسی او را گمراه کرده: «اِنَّهُ یَریکُمْ هُوَ وَ قَبیلُهُ مِنْ حَیْثُ لاتَرَوْنَهُمْ اِنّا جَعَلْنَا الشَّیاطینَ اَوْلِیآءَ لِلَّذینَ لا یُؤْمِنُونَ ـ او و گروه وی به طور مسلم شما را از آن جایی که خودتان احساس نکنید، می بینند. آری، ما شیطان ها را اولیای کسانی قرار دادیم که ایمان نمی آورنـد!» (27 / اعراف)

قرآن کریم نظیر این ولایتی را که شیطان در گناه و ظلم بر آدمیان دارد، برای ملائکه در اطاعت و عبادت اثبات نموده، می فرماید: « اِنَّ الَّذینَ قالُوا رَبُّنَا اللّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلائِکَةُ اَلاّ تَخافُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ اَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ، نَحْنُ اَوْلِیاؤُکُمْ

فِی الْحَیوةِ الدُّنْیا ـ کسانی که گفتند: پروردگار ما خداست و پای گفته خود هم ایستــاده استقامــت نمودنــد، فرشتگــان بر آنــان نــازل شــده، نوید می دهنــد که مترسیــد و غمگین مباشید، و به بهشتی که خدایتان وعده داده دلخــوش باشید (و مطمئن بدانید که) ما در زنـدگـی دنیــا اولیای شمــا هستیم ! » (30 و 31 / سجده)

البته این دو نوع ولایت منافاتی با ولایت مطلقه پروردگار که آیه « لَیْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِیٌّ وَ لا شَفیعٌ !» (51 / انعام) آن را اثبات می کند، ندارد.⁽¹⁾

مهلت ملائکه تا آخرین روز زندگی بشر

«قــالَ فَاِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَـرینَ، اِلــی یَــوْمِ الْوَقْـتِ الْمَعْلُومِ ! » (37 و 38 / حجر)

اگر خدای تعالی ابلیس را علیه بشر تأیید نموده و او را تا وقت معلوم مهلت داده است، خود بشر را هم به وسیله ملائکه ـ تا دنیا باقی است، باقی هستند ـ تأیید فرموده است. و لذا می بینیم در پاسخ ابلیس در آیات فوق نفرموده: «تو مهلت داده شده ای،» بلکه فرمود: «تو از زمره مهلت داده شدگانی،» پس معلوم می شود، غیر ابلیس کسان دیگری هم هستند که تا آخرین روز زندگی بشر زنده اند.

مهلــت دادن ابلیس تا روز وقت معلوم از باب تقدیم مرجوح بر راجح و یا ابطال قانون علیت نیست، بلکــه از باب آسان ساختــن امر امتحان است و لذا می بینیم دو طرفی است و در مقابل ابلیس، ملائکه را هم مهلت داده است.⁽²⁾

دعای ملائکه در پذیرش توبه انسان ها

«اَلَّذینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ... وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذینَ امَنُوا رَبَّنا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْ ءٍ رَحْمَةً وَ عِلْما فَاغْفِرْ لِلَّذینَ... !» (7 / مؤمن)

ملائکه حامل عرش از خدای سبحان می خواهند تا هرکس را که ایمان آورده، بیامرزد. جمله فوق حکایت متن استغفار ملائکه است. ملائکه قبل از درخواست خود نخست خدا را به سعه رحمت و علم ستوده اند. و اگر در بین صفات خداوندی، رحمت را نام برده و آن را با علم جفت کردند، بدین جهت بود که خدا با رحمت خود بر هر محتاجی انعــام می کند، و با عمــل خود احتیـاج هر محتـاج و مستعد رحمت را

تشخیص می دهد.

«...فَاغْفِـرْ لِلَّذینَ تابُوا وَ اتَّبَعُــوا سَبیلَکَ وَقِهِمْ عَــذابَ الْجَحیمِ!» (7 / مؤمن)

این جمله فرع و نتیجه ثنایی است که ملائکه در جمله قبلی کرده، و خدا را به سعه علم و رحمت ستودند. مراد از سبیلی که مؤمنین پیروی آن کردند، همان دینی است که خدا برای آنان تشریع کرده، و آن دین اسلام است، و پیروی دین اسلام عبارت است از این که عمــل خود را با آن تطبیــق دهند، پس مراد از توبــه این است که با ایمان آوردن به طرف خدا برگردند.

و معنای جمله این است که خدایا حال که رحمت و علم تو واسع است، پس کسانی را که با ایمان آوردن به یگانگی تو و با پیروی دین اسلام تو به سوی تو برگشتند، بیامرز، و از عذاب جحیــم حفظشــان فرمــا. و این همــان غایت و غرض نهایی از مغفرت است.

در این آیه مجددا ندای (رَبَّنا) را تکرار کردند، تا عطوفت الهی را بیشتر برانگیزند، و مراد از وعده ای که خدای تعالی داده، وعده هایی است که به زبان انبیائش و در کتب آسمانی اش داده است.

مــراد از صلاحیت، صلاحیــت برای داخل بهشت شــدن است و معنــای جمله چنین اســت: پروردگــارا، هرکـس از ایشان و پــدران و همســران و فرزنــدان ایشان را که صلاحیت داخل شدن بهشت دارنــد، داخل بهشت های عدن بفرما.

این نکته از سیاق آیات به خوبی معلوم است که: استغفار ملائکه برای عموم مؤمنین است، و نیز معلوم است که مؤمنین را دو قسمت کردند: یکی آن مؤمنینی که خودشان توبه کرده، و راه خدا را پیروی کردند، که خدا هم وعده جنات عدن به ایشان داده، و قسم دوم آن مؤمنینی که خودشان چنین نبوده اند، و لکن صلاحیت داخل شدن در بهشت را دارند، و ملائکه، قسم اول را متبوع و قسم دوم را تابع آنان خواندند.

از این تقسیم برمی آید، طایفه اول اشخاصی هستند که در ایمان و عمل کاملند، چون مقتضای حقیقت معنای «لِلَّذینَ تابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبیلَکَ،» (7 / مؤمن) همین است، لذا اول این طایفــه را ذکر کردنــد و از پروردگــار خود خواستنــد تا ایشان را بیامرزد، و وعده بهشـت عدنــی که به ایشــان داده در حقشــان منجز فرماید.

و طائفه دوم در مقام و منزلت پایین تر از طائفه اولند، کسانی هستند که ایمان و عمل صالح خود را به حد کمال نرسانده اند، ایمانی ناقص و ضعیف دارند، و عملی زشت،

ولی با طائفه اول منسوبند، یا پدر و یا فرزند و یا همسرانشانند. از خدای تعالی درخواست کرده اند: که این طایفه را هم به طایفه اول و کاملین در ایمان ملحق نموده، در جنات عدن به ایشان برساند، و از بدی ها حفظشان فرماید. « ... اِنَّکَ اَنْتَ الْعَزیـزُ الْحَکیمُ، وَقِهِمُ السَّیِّئاتِ وَ مَنْ تَقِ السَّیِّئاتِ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ!» (8 و 9 / مؤمن)⁽¹⁾

دعای ملائکه در تشریع دین انسان ها

«وَالْمَلائِکَةُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِی الاَرْضِ!» (5 / شوری)

فرشتگان، خدای را از هرچه که لایق به ساحت قدسش نیست منزه داشته، و او را با شمردن کارهای جمیلش ثنا می گویند، و یکی از چیزهائی که لایق ساحت قدس او نیست، همین است که امر بندگان خود را مهمل گذارد، و آنان را به سوی دینی که خود تشریع می کند، و از راه وحی ابلاغ می فرماید هدایت نکند، با این که این هدایت یکی از کارهایـی است که انجامــش از ناحیــه خــدا جمیل و پسندیده است.

و از خدای سبحان درخواست می کنند که اهل زمین را بیامرزد، و معلوم است که حصول این آمرزش سببی دارد که قبلاً باید حاصل شده باشد، و آن سبب عبارت است از پیمودن طریق بندگی، و آن هم احتیاج به هدایت خود خدا دارد. پس برگشت درخواست مغفرت برای اهل زمین به این درخواست است که خدا برای آنان دینی تشریع کند، و آن گاه کسانی را که به آن دین می گروند، بیامرزد. پس معنای جمله موردبحث این می شود: که ملائکه از خدای سبحان درخواست می کنند که برای ساکنین زمین از طریق وحی دینی تشریع کند، و آن گاه به وسیله آن دین ایشان را بیامرزد.

البته معنا ندارد که ملائکه برای همه اهل زمین طلب مغفرت کنند، و از خدا بخواهند حتی مشرکین را که می گفتند «اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَدا،» بیامرزد، با این که قبلاً از خود ملائکه حکایت کرده بود که «یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذینَ امَنُوا ـ برای خصوص مؤمنین استغفار می کنند.» (7 / مؤمن) پس ناگزیر باید بگوییم منظور از طلب مغفرت، طلب وسیله و سبب مغفرت است، و آن همین است که نخست برای اهل زمین دینی تشریع کند، تا سپس متدینین به آن دین را بیامرزد.⁽²⁾

صلوات ملائکه به رسول خدا صلی الله علیه و آله

«اِنَ اللّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا صَلُّواعَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلیمـا!»

(56 / احزاب)

کلمه «صَلوة» در اصل به معنای انعطاف بوده، صَلوة خدا بر پیغمبر به معنای انعطاف او به وی است، به وسیله رحمتش، البته انعطافی مطلق، چون در آیه شریفه صَلوة را مقید به قیدی نکرده است، و همچنین صَلوة ملائکه او بر آن جناب انعطاف ایشان است بر وی، به این که او را تزکیه نموده، و برایش استغفار کنند، صَلوة مؤمنین بر او انعطاف ایشان است، به وسیله درخواست رحمت برای او.

و در این که قبــل از امر به مؤمنیــن که بر او صلــوات بفرستیــد، نخست صَلوة خــود و ملائکــه خود را ذکــر کرد، دلالتــی هســت بر ایــن کــه صلــوات مؤمنیــن بـر آن جناب پیــروی خدای سبحــان و متابعت ملائکه اوست.

از طریق شیعــه و سنــی هم روایــت بسیــار زیــاد رسیــده، در این که طریــق صلوات فرستــادن، مؤمنین بر آن جنــاب، این اســت که از خــدا بخواهنــد، بــر او و آل او صلوات بفرستند.⁽¹⁾

شرایط شفاعت ملائکه

«وَ کَمْ مِنْ مَلَکٍ فِی السَّمواتِ لاتُغْنی شَفاعَتُهُمْ شَیْئا اِلاّ مِنْ بَعْدِ اَنْ یَأْذَنَ اللّهُ لِمَنْ یَشاءُ وَ یَرْضی!» (26/نجم)

فرق میان «اذن» و «رضا» ایــن است که رضا امری است باطنی، ولی اذن امر ظاهری است و اعلام صاحب اذن است.

این آیه درصدد این است که بفرماید ملائکه از ناحیه خود مالک هیچ شفاعتی نیستند، به طوری که در شفاعت کردن بی نیاز از خدای سبحان باشند، آن طور که بت پرستان معتقدند، چون تمامی امور به دست خداست، پس اگر شفاعتی برای فرشته ای باشد، بعد از آن است که خدا به شفاعتش راضی باشد و اذنش داده باشد. بنابراین مــراد از جملــه «لِمَنْ یَشاءُ» ملائکه است. و معنای آیه این است که چه بسیار از فرشتــه در آسمان ها هستند که شفاعتشان هیــچ اثری ندارد، مگر بعد از آن که خــدای به هریــک از ایشان که بخواهــد و راضی باشــد، اجازه شفاعــت داده باشــد.

به هر حال از این آیه این معنا به طور مسلم برمی آید که، برای ملائکه شفاعتی قایل است. چیزی که هست شفاعت ملائکه را مقید به اذن و رضای خدای سبحان کرده است.⁽¹⁾

دانشمندان مورد لعن ملائکه

«اِنَّ الَّذینَ کَفَرُوا وَ ماتُوا وَ هُمْ کُفّارٌ اُولئِکَ عَلَیْهِمْ لَعْنَةُ اللّهِ وَ الْمَلائِکَةِ وَ النّاسِ اَجْمَعینَ!»

(161 / بقره)

در آیه موردبحث مراد از «الَّذینَ کَفَرُوا،» کسانی است که حق را تکذیب می کنند و معاند هستند ـ و همان هائی هستند که در آیه قبل فرمود: آن چه را خدا نازل کرده کتمان مجازاتشان کرد، که این خود فرمانی است از خدای سبحان که هر لعنتی که از هر انسان و از هر ملکی سر بزند، متوجه ایشان بشود، بدون هیچ استثنا.

پس این گونه اشخاص سبیل و طریقه شان، طریقه شیطان است که خدا درباره اش فرمود: «وَ اِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَـةَ اِلـی یَوْمِ الدّینِ!» (35 / حجر) چون در این جمله خدای تعالی تمامی لعنت ها را متوجه شیطان کرده. معلوم می شود این اشخاص هم (یعنی علمائی که علم خود را کتمان می کنند،) در این لعنت تمام شرکای شیطان، و شیطان های دیگری چون اویند.

و چــه قــدر لحــن ایـــن آیــه شدیــد و امــر آن عظیــم اســت !

«خالِدینَ فیهـا،» یعنی این علمای کتمانگر و این شیطان های انسی، در لعنت خدا و ملائکه جاودانند (و جمله عذاب از آن ها تخفیف نمی پذیرد و حتی مهلت هم داده نمی شــونــد!) که در آن عــذاب در جــای لعنت آمده، دلالت دارد بر این که لعنت خدا و مــلائکــه مبــدل به عذاب می شود.⁽²⁾

کمال انسان و تبدیل باطن او به ملائکه

«وَ لَوْ نَشــاءُ لَجَعَلْنــا مِنْکُــمْ مَلائِکَـةً فِی الاَرْضِ یَخْلُفُــونَ!» (60 / زخرف)

ظاهر این آیه شریفه می خواهد این استبعاد را برطرف کند که چگونه ممکن

است یک فرد بشر دارای این همه کمالاتی که قرآن درباره عیسی علیه السلام نقل می کند، بوده باشد؟ بتواند مرغ بیافریند، مرده زنده کند، و در روزهائی که طفل گهواره است با مردم حرف بزند و خوارقی مثال این از خود بروز دهد، و خلاصه مانند ملائکه واسطه فیض در احیا و اماته و رزق و سایر انواع تدبیر باشد، و در عین حال عبد باشد، نه معبود، و مألوه باشد، نه اله.

آری این گونه کمالات در نظر وثنیت مختص به ملائکه، و ملاک الوهیت آن هاست، که بایــد به خاطر داشتن آن ها پرستیــده شوند، و کوتــاه سخن این که از نظر وثنیت محال است، بشری پیدا شود که این نوع کمالاتی را که مختص ملائکه، اســت دارا باشد.

آیه شریفه می خواهد این استبعاد را برطرف ساخته، و بفرماید خدای تعالی می تواند انسان را آن چنان تزکیه کند و باطنش را از لوث گناهان پاک سازد، که باطنش باطن ملائکه گردد، و ظاهرش ظاهر انسان باشد و با سایر انسان های روی زمین زندگــی کند، خودش از انسانی دیگر متولد شود، و انسانی دیگــر از او متولد گردد، ولی باطنش باطن ملائکــه باشد، و آن چـه از ملائکه به ظهور می رسد از او نیز سربزند.

این کار انقلاب ماهیت نیست، که بگوئی فی نفسه امری است محال، و قابل آن نیست که از خدا سربزند، بلکه نوعی تکامل وجودی است، خدای تعالی انسانی را از حدی از کمــال بیــرون آورده، به حــدی بالاتر از آن می برد که امکان و ثبوتش در جای خود ثــابــت و مسلــم شــده اســـت.⁽¹⁾

ملائکه، جزئی از اجزای ایمان بشری

«یآ اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوآا امِنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِه... وَ مَنْ یَکْفُرْ بِاللّهِ وَ مَلاآئِکَتِه وَ کُتُبِه وَ رُسُلِه وَ الْیَوْمِ الاْخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعیدا!» (136 / نساء)

این آیه به مؤمنین امر می کند که دو مرتبــه ایمان بیاورند. امر به آن است که مؤمنین، ایمان اجمالــی خود را بر تفاصیــل این حقایق بســط دهند، زیرا این ها معارفـی است که هرکدام به دیگری مربوط هستند و مستلزم یکدیگرند.

ایمان به یکی از این حقایق جز به ایمان به همه آن ها بدون استثناء، تمام نیست. اگر به پاره ای از این حقایق ایمان آورند و پاره ای دیگر را رد کنند، اگر این معنی را ظاهر کنند، کفر و اگر کتمان و اخفا کنند نفاق است.

قسمت اول آیه مردم را دعوت می کند که بین همه چیزهائی که در آیه ذکر شده جمع کنند و این دعوت با این ادعاست که اجزای این مجموع به هم مربوطند و از یکدیگر جدا نیستند. معنی قسمت دوم آیه این است که: هرکس به خدا یا ملائکه خدا یا کتب خدا یا رســولان خدا یا روز بازپسین کافــر شود، یعنی هرکس به هریــک از اجزای ایمان کافر شود به گمراهــی دوری افتــاده اســت.

آیات قرآنی ناطق است که کسی که به هریک از آن چه در این آیه ذکر شده ـ به طور جدا جدا ـ کافر باشد، به حقیقت کافر است.⁽¹⁾

ضرورت ایمان به ملائکه

«... وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنْ امَنَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الاْخِرِ وَ الْمَلائِکَةِ وَ الْکِتابِ وَ النَّبِیّینَ وَ اتَی الْمالَ....»

(177 / بقره)

جمله فوق تعریف ابرار و بیان حقیقت حال ایشان است که هم در مرتبه اعتقاد تعریفشان می کند و هم در مرتبه اعمال و هم اخلاق. درباره اعتقادشان می فرماید: «مَنْ امَنَ بِاللّهِ ! » و درباره اعمالشان می فرماید: «اُولئِکَ الَّذینَ صَدَقُوا،» و درباره اخلاقشان می فرمایــد: «وَ اُولئِــکَ هُمُ الْمُتَّقُـــنَ.»

و در تعریف اولی که از ایشان کرده و فرموده: «کسانی هستند که ایمان به خدا و روز جزا و ملائکه و کتاب و انبیا دارند.» و این تعریف شامل تمامی معارف حقه ای است که خدای سبحان، ایمان به آنها را از بندگان خود خواسته است. مراد از ایمان، ایمان کاملی اســت، که اثرش هرگـز از آن جدا نمی شود، و تخلف نمی کند، نه در قلب و نه در جوارح.

در قلب تخلف نمی کند چون صاحب آن دچار شک و اضطراب و یا اعتراض و یا در پیش آمدی ناگوار دچار خشم نمی گردد، و در اخلاق و اعمال هم تخلف نمی کند، (چون وقتی ایمان کامل در دل پیدا شد، اخلاق و اعمال هم اصلاح می شود).⁽²⁾

ایمان و تصدیق ملائکه

«امَنَ الرَّسُولُ بِمـا اُنْزِلَ اِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ امَنَ بِاللّهِ وَ مَلائِکَتِهِ وَ کُتُبِـهِ وَ رُسُلِــهِ لا نُفَرِّقُ بَیْنَ اَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ!» (285 / بقره)

این قسمت از آیه ایمان پیامبر و مؤمنین را تصدیق می کند، و اگر پیامبر را جدای از مؤمنین ذکر کرده بوده و فرمود: رسول بدان چه از ناحیه پروردگارش نازل شده ایمان دارد، و آنگاه مؤمنین را به آن جناب ملحق کرد، برای این بود که رعایت آن جناب را فرموده باشد. و این عادت قرآن است، که هر جا مناسبتی پیش آید، از آن جناب احترامی بـه عمل بیـاورد، و او را جدای از دیگران ذکر نموده، سپس دیگران را به او ملحق سازد.

این جمله تفصیل آن اجمالی است که جمله قبل بر آن دلالت می کرد، چون جمله قبل اجمالاً می گفت رسول و مؤمنین به آنچه نازل شده ایمان آوردند، و شرح نمی داد که آنچه نازل شده به چه چیز دعوت می کند. جمله موردبحث شرح می دهد که کتاب نازل بر رسول خدا مردم را به سوی ایمان و تصدیق همه کتب آسمانی و همه رسولان و ملائکه خــدا که بندگان محتــرم اویند دعــوت می کند، هرکــس بدان چــه بر پیامبر اسلام نازل شده ایمان داشته باشــد، در حقیقت به صحیـح همه مطالب نامبرده ایمان دارد.⁽¹⁾

وظیفه ملائکه در حفظ انسان و اعمال و گفتار او

ملائکه محافظ انسان و اعمال او

« لَهُ مُعَقِّبتٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِه یَحْفَظُونَهُ مِنْ اَمْرِ اللّهِ!»

«بــرای آدمی که به سوی پروردگــارش برمی گــردد، تعقیــب کنندگانــی است که از پیــش رو و از پشــت مراقــب اوینــد.» (11 / رعـد)

از مشرب قرآن معلوم و پیداست که آدمی تنها این هیکل جسمانی و این بدن مادی محسوس نیست، بلکه موجودی است مرکب از بدن و نفس و شئون و امتیازات عمده او همه مربوط به نفس اوست، نفس اوست که اراده و شعور دارد، و به خاطر داشتن آن، مورد امر و نهی قرار می گیرد. هر چند نفس بدون بدن کاری نمی کند و لکن بدن کاری نمی کنــد و لکن بدن جنبه آلت و ابزاری را دارد که نفس برای رسیدن به مقاصد و هدفهای خود آن را بکار می زند .

بنابر این جمله « مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِه،» توسعه می یابد، هم امور مادی و جسمانی را شامل می شود، و هم امور روحی را، پس همه اجسام و جسمانیاتی که در طول حیات انسان به جسم او احاطه دارد، بعضی از آن ها در پیش سر او واقع شده اند، و همچنین جمیع مراحل نفسانی که آدمی در مسیرش به سوی پروردگارش می پیماید، و جمیع احوال روحی که به خود می گیرد، و قرب و بعدها و سعادت و شقاوتها و اعمال صالح و طالح و ثواب و عقابهائی که برای خود ذخیره می کند، همه آنها یا در پشت سر انسان قرار دارند، و یا در پیش رویش .

و این معقباتی که خداوند از آن ها خبر داده در اینگونه امور از نظر ارتباطش به انسانها دخل و تصرفهائی دارند،و این انسان که خداوند او را توصیف کرده به این که مالک نفع و ضرر و مرگ و حیات و بعث و نشور خود نیست و قدرت بر حفظ هیچیک از خود و

آثار خود را چه آن ها که حاضرند و چه آنها که غایبند ندارد، و این خدای سبحان است که او و آثار حاضر و غائب او را حفظ می کند، و در عین این که فرموده: «اللّهُ حَفیظٌ عَلَیْهِمْ ـ خداوند بر ایشان حافظ است!» (6 / شوری) و نیز فرموده: «وَ رَبُّکَ عَلی کُلِّ شَی ءٍ حَفیظٌ ـ و پروردگــارت بر هر چیزی نگهبان است!» (21 / سبأ) در عین حال وسائطی را هــم در این حفظ کــردن اثبات نمــوده، می فرمایــد: «وَ اِنَّ عَلَیْـکُمْ لَحـافِظین ـ به درستی بر شمـا نگهبانانــی هســت!» (10 / انفطار)

پس اگر خدای تعالی آثار حاضر و غائب انسانی را به وسیله این وسائط که گاهی آن ها را «حافظین» نامیده و گاهی «معقبات» خوانده، حفظ نمی فرمود، هر آینه فنا و نابودی از هر جهت آن ها را احاطه نموده، هلاکت از پیش رو و پشت سر به سویش می شتافت. چیزی که هست همان طور که حفظ آن ها به امری از ناحیه خداست هم چنین فنای آن و فساد و هلاکتش به امر خداست .

و اگر ملائکه عملی می کنند، آن نیز به امر خداست. از همین جا معلوم می شود که این معقبات (نگهبانان) همان طور که آن چه حفظ می کنند به امر خدا می کنند، هم چنین از امر خدا حفظ می کنند، چون فنا و هلاکت و فساد هم امر خداست، همانطور که بقا و استقامت و صحت به امر خداست، پس هیچ مرکب جسمانی و مادی دوام نمی یابد مگر به امر خدا، و هیچ یک از آن ها ترکیبش انحلال و فساد نمی یابد، مگر به امر خدا. در معنویات هم حالت روحی و یا عمل و یا اثر علمی دوام نمی یابد مگر به امر خدا، و هیچ یک از آنها دچار حبط و زوال و فساد نمی شوند مگر باز به امر خدا. آری امر همه اش از خداست و همه اش به سوی خدا برگشت دارد .

آیه شریفه به طوری که سیاق می رساند ـ و خدا داناتر است ـ این معنا را افاده می کند که برای هر فردی از افراد به هر حال که بوده باشند معقب هایی هستند، که ایشان را در مسیری که به سوی خداوند دارند تعقیب نموده، و از پیش رو و از پشت سر در حال حاضر و درگذشته به امر خدا حفظشان می کنند، و نمی گذارند حالشان به هلاکت و فساد و یا شقاوت که خود امر دیگر خداست متغیر شود، و این امر دیگر که حال را تغییر می دهد وقتی اثر خود را می کند که مردم خود را تغییر دهند، در این هنگام اســت که خدا هم آنچــه از نعمت که به ایشــان داده تغییــر می دهد، و بــدی را برایشــان می خواهد، و وقتی بدی را برای مردمی خواست دیگر جلوگیری از آن نیست.

این کــه خــدا حافــظ اســت و او ملائکــه ای دارد که متصــدی حفظ بندگاننــد، خود یک حقیقت قرآنـی است.⁽¹⁾

ملائکه محافظ عمل و نیت انسان

«اِنْ کُـــلُّ نَفْـسٍ لَمّـا عَلَیْهــا حــافِــــظٌ!» (4 / طارق)

معنای آیه این است که هیچ نفسی نیست، الاّ این که نگهبانی بر او موکل است؛ و مراد از موکل شدن نگهبانی برای حفظ نفس این است که فرشتگانی اعمال خوب و بد هرکسی را می نویسد، و به همان نیت و نحوه ای که صادر شده می نویسد، تا بر طبق آن در قیامت حساب و جزا داده شوند، پس منظور از حافظ فرشته و منظور از محفوظ، عمل آدمی است. هم چنان که در جای دیگر فرموده: «و به درستی که بر هر یک از شما حافظانی موکلند، حافظانی بزرگوار و نویسنده، آنچه شما انجام دهید می دانند.»

و بعید نیست که مراد از حفظ نفس حفظ خود نفس و اعمال آن باشد و منظور از حافظ جنس آن بوده باشد که در این صورت چنین افاده می کند که جان های انسان ها بعد از مردن نیز محفوظ است، و با مردن نابود و فاسد نمی شود، تا روزی که خدای سبحان بدن ها را دوباره زنده کند، در آن روز جان ها به کالبدها برگشته، دوباره انسان به عینه و شخصه همان انسان دنیا خواهد شد، آن گاه طبق آن چه اعمالش اقتضا دارد جزا داده خواهد شد، چون اعمال او نیز نزد خدا محفوظ است، چه خیرش و چه شرش .

بسیاری از آیات قرآن که دلالت بر حفظ اشیاء دارد این نظریه را تأیید می کند، مانند: «بگو ملک الموتی که موکل بر شماست، شما را تحویل می گیرد.» و «خداست که جانها را در حین مرگش می گیرد، و جانهایی را که هنوز نمرده و به خواب می رود می گیرد، اگر اجلش رسیده باشد دیگر به بدنش برنمی گردد، و نزد خود نگه می دارد.»

ظاهر آیه ای که در سوره انفطار بود و می گفت وظیفه ملائکه حافظ، حفظ نامه های اعمال است، با این نظریه منافات ندارد، برای اینکه حفظ جان هاهم مصداقی از نوشتن نامه است، همچنانکه از آیه:«اِنّا کُنّا نَسْتَنْسِخُ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ!» (29 / جاثیه) این معنا استفـــاده می شـود.⁽¹⁾

ملائکه نویسنده و تشخیص کیفیت اعمال

«وَ اِنَّ عَلَیْکُمْ لَحافِظینَ کِراما کاتِبینَ یَعْلَمُونَ ماتَفْعَلُونَ!» (10تا12 / انفطار)

این آیه شریفه اشاره دارد به این که اعمال انسان غیر از طریق یادآوری خود

صاحب عمل از طریقی دیگر محفوظ است، و آن محفوظ بودن اعمال با نوشتن ملائکه نویسنده اعمال است، که در طول زندگی هر انسانی موکل بر اوست، و بر معیار آن اعمال پاداش و کیفر می بیند، هم چنان که فرمود: « وَ نُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ الْقِیمَةِ کِتابا یَلْقیهُ مَنْشُورا. اِقْرَا کِتابَکَ کَفی بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسیبا ـ روز قیامت برایش نامه ای بیرون می آوریم که آن را گشوده می بیند به او گفته می شود کتابت را بخوان که در امروز خودت برای حسابرســی علیه خودت کافـی هستی.» (13و14/ اسراء)

ـ «اِنَّ عَلَیْکُـــــمْ لَحــــــافِظیــــنَ!»

یعنی از ناحیه ما حافظانی موکل بر شما هستند که اعمال شما را با نوشتن حفظ می کنند.این آن معنائی است که سیاق افاده اش می کند .

ـ « کِــرامــا کاتِبیـــنَ!»

حافظانی که دارای کرامت و عزتی نزد خدای تعالی اند، و این توصیف یعنی توصیف ملائکه به کرامت در قرآن کریم مکرر آمده، و بعید نیست که با کمک سیاق بگوییم: مراد از این است که فرشتگان به حسب خلقت موجوداتی مصون از گناه و معصیتند، و مفطور بر عصمت، مؤید این احتمال آیه شریفه « بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ. لایَسْبِقـُونَـهُ بِـالْقَـوْلِ وَ هُمْ بِـاَمْــرِه یَعْمَلـُونَ،» ( 26 و 27 / انبیاء )است که دلالت بر این دارد کــه مــلائکــه اراده نمی کنند، مگر آنچه را خدا اراده کرده باشد و انجام نمی دهند مگــر آنچـــــه کــه او دستــــور داده بــاشــــد، و همچنیــن آیــه «کــرام بــرره!»

و مراد از کتاب در کلمه «کاتبین» نوشتن اعمال است، به شهادت این که می فرماید: «یَعْلَمُونَ ما تَفْعَلُونَ،» (12 / انفطار) و « اِنّا کُنّا نَسْتَنْسِخُ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ،» (29 / جاثیه)

ـ «یَعْلَمُونَ مـا تَفْعَلُونَ!»

در این جمله می خواهد بفرماید: فرشتگان در تشخیص اعمال نیک از بد شما و تمیز حسنه آن دچار اشتباه نمی شوند، پس این ملائکه را منزه از خطا می دارد، همچنانکه آیه قبلی آنان را منزه از گناه می داشت، بنابر این ملائکه به افعال بشر با همه جزئیات و صفات آن احاطه دارند، و آن را همان طور که هست حفظ می کنند .

در این آیات عدّه این ملائکه که مأمور نوشتن اعمال انسانند معین نشده، بله در آیه زیر که می فرماید: «اِذْ یَتَلَقَّی الْمُتَلَقِّیانِ عَنِ الْیَمینِ وَ عَنِ الشِّمالِ قَعیدٌ،» (17 / ق) استفاده می شود که برای هر یک انسان دو نفر از آن مــلائکــه موکلند، یکی از راست و یکی از چپ .

در تفسیر آیه «اِنَّ قُرْانَ الْفَجْرِ کانَ مَشْهُودا،» (78 / اسراء) اخبار رسیده دلالت دارد بر اینکه نویسندگان اعمال هر روز بعد از غروب خورشید بالا می روند و نویسندگان دیگری نازل می شوند و اعمال شب را می نویسند تا صبح شود، و بعد از طلوع فجر صعود نموده مجددا ملائکه روز نازل می شوند. در روایات آمده که فرشته طرف راست مأمــور نوشتن حسنات و طرف چپ مأمور نوشتن گناهان است .

در آیه مورد بحث که می فرماید:«یَعْلَمُونَ مـا تَفْعَلُونَ،» دلالتی بر این معناست که نویسندگان دانای به نیات نیز هستند، چون می فرماید: آن چه انسان ها می کنند می دانند. و معلوم اســت که بدون علــم به نیات نمی تواننــد به خصوصیــات افعال و عناوین آن، و اینکــه خیــر است یــا شــرّ علــم پیدا کننــد. پس معلــوم می شــود ملائکــه دانــای بـه نیــات نیـز هستند .⁽¹⁾

دو ملک مسئول ثبت و حفظ اعمال

«اِذْ یَتَلَقَّی الْمُتَلَقِّیانِ عَنِ الْیَمینِ وَ عَنِ الشِّمالِ قَعیدٌ.» (17 / ق)

مراد از «مُتَلَقِّیانِ» به طوری که از سیاق استفاده می شود دو فرشته ای است که موکل بر انسانند و عمل او را تحویل گرفته و آنرا با نوشتن حفظ می کنند و جمله «عَنِ الْیَمینِ وَ عَنِ الشِّمالِ قَعیدٌ،» یعنی دو فرشته ای که یکی از طرف دست راست نشسته، و یکی از طرف چپ نشسته ،که منظور از دست راست و چپ، راست و چپ آدمی است .

این جمله می خواهد موقعیتی را که نسبت به انسان دارند تمثیل کند. دو طرف خیر و شر انسان را که حسنات و گناهان منسوب به دو جهت است، به راست و چپ محسوس انســان تشبیه کند، (وگرنه فرشتگـان موجوداتی مجردند که در جهت قرار نمی گیرند.)

«اِذْ یَتَلَقَّی الْمُتَلَقِّیانِ،» یعنی به یادآور و متوجه باش این را که دو فرشته عمل انسان را می گیرنــد. منظور از این دستــور این است که به علــم خدای تعالــی اشــاره کنــد، و بفهماند که خدای سبحــان از طریق نوشتــن اعمال انسانها به وسیله ملائکه، به اعمــال انسان علم دارد، علاوه بر آن علمی که بدون وساطت ملائکه و هر واسطه ای دیگر نسبت به انسان دارد.⁽²⁾

دو ملــک مسئـول ضبــط الفــاظ و گفتــار

«ما یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ اِلاّ لَدَیْهِ رَقیبٌ عَتیدٌ!» (18 / ق)

«هیچ سخنی در فضای دهان نمی آورد، مگر آن که در همان جا مراقبان آماده است!»

کلمه «رَقیبٌ» به معنای محافظ و کلمه «عَتیدٌ» به معنای کسی است که فراهم کننده مقدمــات آن ضبط و حفظ است: یکی مقدمات را برای دیگری فراهم می کند تا او از نتیجه کار وی آگــاه شـود .

و این آیه شریفه بعد از جمله «اِذْ یَتَلَقَّی الْمُتَلَقِّیانِ،» که آن نیز درباره فرشتگان موکــل است، دوباره راجــع به مراقبــت دو فرشتــه سخن گفته، با اینکه جمله اولی تمامی کارهــای انسان را شامل می شــد، و جمله دوم تنهـا راجـع تکلم انسان است.⁽¹⁾

ملائکه محافظ انسان از حوادث

«وَ یُرْسِلُ عَلَیْکُمْ حَفَظَةً!» (61 / انعام)

«حَفَظَةً» کارشان حفظ آدمی است از همه بلیّات و مصایب، نه تنها بلای خصوصی .

و جهت احتیاج آدمی به این حفظه این است که نشئه دنیوی نشئه اصطکاک و مزاحمت و برخورد است، و هیچ موجودی در این نشئه نیست مگر این که موجودات دیگری از هر طرف مزاحم آنند، آری اجزای این عالم همه و همه در صدد تکامل اند، و هر کدام در این مقامند که سهم خود را از هستی بیشتر کنند. و پر واضح است که هیچ کدام سهم بیشتری کسب نمی کنند، مگر اینکه به همان اندازه از سهم دیگران می کاهند، به همین جهت موجودات جهان همواره در حال تنازع و غلبه بر یکدیگرند .

یکی از این موجودات انسان است، که تا آنجا که ما سراغ داریم ترکیب وجودیش از لطیف ترین و دقیق ترین ترکیبات موجود در عالم صورت گرفته، و معلوم است که رقبا و دشمنان چنین موجودی از رقبای هر موجود دیگری بیشتر خواهند بود، و لذا به طوری که از روایات هم بر می آید خدای تعالی از ملائکه خود کسانی را مأمور کرده تا او را از گزند حوادث و از دستبرد بلایا و مصایب حفظ کنند، و حفظ هم می کنند، و از هلاکت نگهش می دارند، تا اجلش فرا رسد. در آن لحظه ای که مرگش فرا می رسد، دست از او برداشته او را به دست بلیات می سپارند تا هلاک شود.⁽²⁾

نقش مراقبت ملائکه و تحول جوامع انسانی

«لَهُ مُعَقِّبتٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِه یَحْفَظُونَهُ مِنْ اَمْرِ اللّهِ اِنَّ اللّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَـوْمٍ حَتّـی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ!» (11 / رعد)

خدای تعالی محافظینی از ملائکه (معقبات) قرار داده و بر افراد بشر موکل کرده تا او را به امر خدا از امر خدا حفظ نمایند، و از این که هلاک شود، و یا از وضعی که دارد دگرگون گردد، نگهدارند. چون سنت خدا بر این جریان یافته که وضع هیچ قومی را دگرگون نسازد مگر آن که خودشان حالات روحی خود را دگرگون سازند، مثلاً اگر شکرگزار بودند بــه کفران مبدل نماینــد، و یا اگر مطیــع بودند عصیان بورزند، و یا اگــر ایمــان داشتنــد، به شــرک بگرایند در این هنگــام است که خــدا هم نعمــت خــود را به نقمــت، و هدایتـش را به اضــلال، و سعادت را به شقاوت مبـدل می سـازد.

این جمله یعنی «اِنَّ اللّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ،» چکیده اش این است که خداوند چنین قضا رانده و قضایش را حتم کرده که نعمت ها و موهبت هایی که به انسان می دهد مربوط به حالات نفسانی خود انسان باشد، که اگر آن حالات موافق با فطرتش جریان یافت، آن نعمت ها و موهبت ها هم جریان داشته باشد. مثلاً اگر مردمی به خاطر استقامت به خدا ایمان آورده و عمل صالح کردند، دنبال ایمان و اعمالشان نعمت های دنیا و آخرت به سویشان سرازیر شود.⁽¹⁾

وظیفه ملائکه در انزال وحی الهی

انحصار هدایت با وحی به وسیله ملائکه

«قُلْ لَوْ کانَ فِی الاَرْضِ مَلئِکَةٌ یَمْشُونَ مُطْمَئِنّینَ لَنَزَّلْنا عَلَیْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَکا رَسُولاً ! »

(95 / اســــراء)

عنایــت الهی چنین تعلق گرفت که اهل زمین را هدایت فرماید، و این صورت نمی گیرد مگر به وسیله وحی آسمانی، چون بشر از پیش خود هدایت نمی شود. پس انسان ها که در زمیــن زندگی می کننــد، هیچ وقــت بی نیاز از وحــی آسمانی نیستنــد، به ناچار بایــد فرشتــه ای به عنــوان رســول به یــک دستــه از ایشــان که همــان انبیــا هستنــد نــازل گـــردد .

و این خصیصه زندگی زمینی و عیش مادی است که به هدایت الهی نیازمند است و آن هم نمی شود مگر به وسیله نزول وحی از آسمان، حتی اگر فرضا عده ای از فرشتگان هم در زمین زندگی کنند و محکوم به عیش مادی و زمینی شوند، بر آنان نیز فرشته ای نازل می کردیم تا وحی ما را به ایشان برساند. آری، این مسئله از خصایص زندگی زمینی است .

عنایــت و نقطه اتکا در آیه شریفــه به دو جهت اســت: یکی این که زندگی بشر زمینــی و مادی است، و دوم این که هدایت که خدای تعالــی بر خود واجــب کرده، تنها از راه وحــی آسمانی و به وسیلــه یکی از فرشتگــان عملــی است و راه دیگری ندارد .

زندگی بشر زمینی و مادی است و وحی ای که از آسمان به ایشان می شود به وسیله فرشته ای آسمانی است، و این وحی هر چند برای بشر است و لکن همه افراد بشر

قابل دریافت آن نیستند. آری افراد نوع بشر از نظر سعادت و شقاوت و کمال و نقص و پاکی و ناپاکی بــاطــن مختلفنــد، تنهــا از میان افراد این نوع آن عده معدودی می توانند حامل دریافت کننده آن باشند که مــاننــد فــرشتــه آورنــده آن، پــاک و از مســاس شیطــان منــزه بــاشند، و آن عــده معــدود همان رسولان خــدا و انبیــاء هستنــد.

چون ملائکه واسطه های هر نوع برکت آسمانی اند، ناگزیر نزول دین بر بشر هم به وسیله ایشان صورت می گیرد، و این آمد و شد ملائکه عبارت است از رسالت، و آن شخصــی هم که گیرنــده وحی و دین خداســت (که البته به خاطــر اینکه بایــد دارای طهارت باطنــی و روحی از امر خدا باشد افرادی از بشر خواهند بود، نه همگی ایشان) نبـی و پیغمبر است.⁽¹⁾

همراهی ملائکه و روح در نزول وحی

«یُنَزِّلُ الْمَلائِکَــةَ بِالرُّوحِ مِنْ اَمْــرِه عَلی مَنْ یَشــاءُ مِنْ عِبــادِه!» (2 / نحل)

معنــای «روُح» عبارت است از چیــزی که مایه حیــات و زندگی اســت، البته حیاتی که ملاک شعور و اراده باشد .

و امّا حقیقت آن چیست؟ می توان بطور اجمال از آیات کریمه قرآن استفاده نمود که روح حقیقتی و موجودی مستقل است، و موجودی است دارای حیات و علم و قدرت، نه این که از مقوله صفات و احوال بوده، آن طور که بعضی پنداشته اند قائم موجودی دیگر باشد. قرآن کریم از سوی دیگر روح را معرفی می کند به اینکه از امر پروردگار است و سپس امر پروردگار را چنین معرفی می کند: «امر او جز این نیست که وقتی چیزی را اراده کند بگوید باش و می باشد، پس منزه است آن کسی که به دست اوست ملکوت هر چیزی.» و می رساند که امر خدا همان «کلمه ایجاد» است خدای سبحان هر چیز را با آن ایجاد می فرماید، و به عبارت دیگر امر خدای سبحان همان وجودی است که به اشیاء افاضه می فرماید، اما نه وجود از هر جهت، بلکه امر خدا عبارت است از وجود از این جهت که مستند به خدای تعالی است، و آمیخته با ماده و زمان و مکان نیست، آنجا که می فرماید: «و امر ما نیست جز واحد چشم بر هم زدن!»

پس این که فرمود: «یُنَزِّلُ الْمَلائِکَةَ بِالرُّوحِ مِنْ اَمْرِه،» (50 / قمر) تنزیل ملائکه با مصاحبت و همراهی روح عبارت از القای آن در قلب پیامبر، تا قلب وی با داشتن آن روح

آماده گرفتن معارف الهی بگردد. و به تفسیر دیگر نیز تنزیل ملائکه به سبب روح به همین معناست، چون کلمه خدای تعالی که همان کلمه حیات باشد در ملائکه اثر گذاشته و آنان را مانند انسانها زنده می کند، و معنای آیات این است که: خدای تعالی منزه و متعالی از شرک ورزیدن و از شریکی که مشرکین برایش گرفته اند، می باشد. و به خاطر همین تعالی و تنزه از شریک است که ملائکه را با همراهی روح که از سنخ امر اوست و از کلمه وی است ـ و یا به سبب امر او و کلمه اوست ـ بر قلب هر کس از بندگانش که بخواهد نــازل می کند تا او بشــر را انذار کند که معبــودی جز من نیست و زنهار از گرفتن معبود دیگر بپرهیزید.⁽¹⁾

القای روح و نزول وحی

«یُلْقِــی الــرُّوحَ مِــنْ اَمْــرِه عَلـی مَــنْ یَشــاءُ مِــنْ عِبــادِه!» (15 / مؤمن)

این جمله اشاره دارد به امر رسالت، که یکی از شئون آن انذار است، و اگر روح را به قید «مِنْ اَمْرِه» مقید کرد، برای این بود که دلالت کند بر این که مراد از روح همان روحی است که در آیه «قُلِ الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبّی،» (اسراء/ 85) آمده،و همان روحی است که در آیه «یُنَزِّلُ الْمَلائِکَةَ بِالرُّوحِ مِنْ اَمْرِه عَلی مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِه اَنْ اَنْذِرُوا ـ ملائکه با معیت روح کــه از امــر اوست بــر هــر کس که او بخــواهــد نــازل می شوند، و به او این مــأمــوریت را ابلاغ می کنند که باید انذار کنید.» (2 / نحل) بدان اشاره فرموده است .

در نتیجه مراد از القای روح بر هر کس که خدا بخواهد، نازل کردن ملائکه وحی است بر آن کس، و مراد از جمله «مَنْ یَشـآءُ مِـنْ عِبـادِهِ،» رسولانی هستند که خدا ایشان را برای رسالت خود برگزیده، و در معنای روح القاء شده به رسول صلی الله علیه و آله اقوال دیگری هست، که قابل اعتناء نیستند.⁽²⁾

ملائکه وحی و اقسام تکلم خدا

«وَ ما کانَ لِبَشَرٍ اَنْ یُکَلِّمَهُ اللّهُ اِلاّ وَحْیا اَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ اَوْ یُـرْسِـلَ رَسُولاً فَیُوحِیَ بِأِذْنِه ما یَشاءُ!» (51 / شوری)

«وَحْی»، و دو قسم بعد از آن، یعنی «تکلم از وراء حجاب» و «ارسال رسول» هر سه از مصــادیــق تکلم خــداست، البته مصداق اعم از حقیقی و مجازی. پس هر سه

نوع تکلمــی کــه در ایــن آیـه ذکـر شده، یعنی وحی و تکلم از وراء حجاب، و ارسال رسول نــوعــی از تکلم با بشر است .

معنای آیه این است که هیچ بشری در این مقام قرار نمی گیرد، که خدا با او تکلم کند به نوعی از انواع تکلم کردن، مگر به یکی از این سه نوع ، اول این که به نوعی به او وحی کنــد، دوم این که از ورای حجــاب با او سخــن گوید، و ســوم این که رسولی بفرستند، و بـه اذن خــود هر چــه می خواهــد، وحی کنــد .

نکته دیگری که در این آیه هست، این است که این سه قسم را با کلمه «او» عطف به یکدیگر کرده، و ظاهر این کلمه آن است که سه قسم نامبرده با هم فرق دارند، و باید هم همین طور باشد، چون می بینیم دو قسم اخیر را مقید به قیدی کرده، یکی را مقید به حجاب و دومی را به رسول کرده، ولی اولی را به هیچ قیدی مقید ننموده است. ظاهر این مقابله آن است که مراد از قسم اول تکلیم خفی باشد، تکلیمی که هیچ واسطه ای بین خدا و طرف مقابلش نباشد، و اما دو قسم دیگر به خاطر این که قیدی زاید در آن آمده، که یا حجاب است و یا رسولی که به وی وحی می شود، تکلیمی است که با واسطه انجام می شود. چیزی که هست در یکی واسطه رسول است که وحی را از مبدأ وحی گرفته به پیامبر می رساند، و در دیگری آن واسطه حجاب است، که خودش رساننده وحی نیست، ولی وحی از ماورای آن صورت می گیرد .

قسم سوم یعنی «اَوْ یُـرْسِـلَ رَسُولاً فَیُوحِیَ بِأِذْنِه ما یَشاءُ،» (51 / شوری) عبارت است از وحی به توسط رسول که همان فرشته وحی باشد، پیام خدا نخست به او داده می شود، و او هر چه را خدای سبحان اذن داده باشد، به پیامبر وحی می کند، هم چنان که قرآن کریم در این باره فرموده: «نَـزَلَ بِـهِ الـرُّوحُ الاَْمیـنُ عَلـی قَلْبِـکَ ـ روح الامین آن را بر قلب تو نازل کرد.» (193 و 194 / شعرا) و نیز فرموده: «قُلْ مَنْ کانَ عَدُوّا لِجِبْریلَ فَاِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلی قَلْبِکَ بِاِذْنِ اللّه ِ ـ بگو هر کس که دشمن جبرئیل است باید بداند که همو قرآن را به اذن خدا بر قلب تو نازل می کند.» (97 / بقره) در عین حال وحی کننده خدای سبحان است، هم چنانکه فرمود: «بِمآ اَوْحَیْنآ اِلَیْکَ هذَا الْقُرْآنَ ـ ما داستان یوسف را به وسیله این قرآن که به تو وحی کردیم برایت بسرودیم.» (3 / یوسف)⁽¹⁾

برگزیدگان و رسولان از ملائکه و انسان

«اَللّهُ یَصْطَفی مِنَ الْمَلائِکَةِ رُسُلاً وَ مِنَ النّاسِ.» (75/حج)

کلمه «اِصْطِفاء» به معنای خلاصه گیری از هر چیز است یا گرفتن صافی و خالص

هر چیزی. «اِصْطِفاء» خدا از ملائکه و از مردم رسولانی، به معنای انتخاب و اختیار رسولانـی از میان آنان است، که آن رسول صافی و خالص و صالح برای رسالت باشد.

این آیــه و آیه بعدیش دو حقیقت را بیان می کند، یکی این که مسئله قرار دادن رســولان برای بشــر، بر خــدا واجــب اســت، و یکی هــم این کــه واجــب است که این رســولان معصوم باشنــد، و این مطلــب آیــه شریفــه را به آیــه قبــل، که آن نیــز از مسئله رسالت بحــث می کرد و می فرمــود: «لِکُلِّ اُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَکا هُمْ ناسِکُوهُ،» (67/حج) تــا اندازه ای متصــل و مربــوط می ســـازد .

همان طور که اشاره شد، این آیه از دو مطلب خبر می دهد، یکی این که خدای را پیامبرانی است از جنس بشر، و رسولانی است از ملک، دوم این که این رسالت بدون قید و شرط نیست که هر جور شد بشود، و هر کس رسول شد بشود، بلکه در تحت نظام «اِصْطِفاء» قرار دارد، و آن کسی را انتخاب می کند که صالح برای این کار باشد .

جمله «اَنَّ اللّهَ سَمیعٌ بَصیرٌ،» اصل ارسال رسول را تعلیل می کند، که اصلاً چرا باید رسولانی مبعوث شوند، و بیانش این است که نوع بشر بطور فطری محتاج به این هستند، که خدا به سوی سعادتشان و کمالشان هدایت فرماید، همان کمالی که برای آن خلق شده اند همان طور که سایر انواع موجودات را هدایت کرده است. پس مسئله احتیاج به هدایت حاجتی است عمومی، و ظهور حاجت در آن هاست. به عبارتی دیگر اظهار حاجت از ایشان همان سئوال و درخواست رفع حاجت است، و خدای سبحان شنوای سئوال فطری ،و (زبان حال) ایشان، و بصیر و بینای به احتیاج فطری ایشان به هدایت است. پس مقتضای سمیع و بصیر بودن او این است که رسولی بفرستد تا ایشان را به سوی سعادت و کمالشان هدایت کند، چون همه مردم که شایستگی اتصال به عالم قدس را ندارند، زیرا اگر یکی از ایشان پاک است ده ها ناپاکند، و اگر یکی صالح باشد، صدها طالح در آن هاست، پس باید یکی را خودش برگزیند، و این رسول دو نوع است یکی از جنس فرشته تا وحی را از ناحیه خدا گرفته، به رسول از قسم دوم که بشری است برساند. قسم دوم رسول انسانی است که وحی را از رسول فرشته ای گرفته، به انسان هــا می رساند.⁽¹⁾

عمومیت رسالت ملائکه

«قُلْ لَوْ کانَ فِی الاَرْضِ مَلئِکَةٌ یَمْشُونَ مُطْمَئِنّینَ لَنَزَّلْنا عَلَیْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَکا رَسُولاً!»

(95 / اسراء)

آیــه اشاره می کنــد به عمومیت رسالــت ملائکه و می فهماند که در حقیقت ملائکه به شخص پیامبر نازل نشده، بلکه بر عموم انســان نازل شده است. چیزی که هست تلقــی و گرفتــن وحی مخصــوص به یک فــرد از ایشــان اســت، و اگــر دیگــران از آن محرومنــد به خاطر قصوری است که در خود ایشان است، وگرنه فیض خدای سبحان عمومی اسـت، هر چنــد که مستفیــض از آن اشخــاص مخصوصــی باشنـد .

هم چنان که فرمــود: «وَ ما کانَ عَطاءُ رَبِّکَ مَحْظُورا ـ عطای پروردگارت ممنوع نیست!» (اسراء / 20) و نیــز فرموده: «قالُوا لَنْ نُؤْمِــنَ حَتّی نُؤْتی مِثْلَ مآ اُوتِیَ رُسُلُ اللّهِ اللّــهُ اَعْلَمُ حَیْــثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهُ ـ گفتنــد: ایمان نمی آوریم تا هم به ما داده شود آنچه که رسولان خدا داده شده، خداوند بهتر می داند رسالت خود را کجا قرار دهد.» (124/انعام)⁽¹⁾

شکـافتـه شـدن آسمـانها با وحـی و عبـور مـلائکه

«تَکادُ السَّمواتُ یَتَفَطَّرْنَ مِنْ فَوْقِهِنَّ وَ الْمَلائِکَةُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِی الاَرْضِ!» (5 / شوری)

آنچه از سیاق آیه و نظم کلام که درباره بیان حقیقت وحی و آثار و نتایج آن است به دست می آید این است که مراد از پاره شدن آسمان ها از بالای سر مردم، شکافتن آن هاست به وسیله وحیی که از ناحیه خدای علّی عظیم نازل می شود، و فرشتگان آن وحی را از همــه آسمان ها عبـور می دهند، تا به زمین نازل کنند. چــون مبدأ وحی خــدای سبحــان است و آسمان ها به حکم آیه «وَ لَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَکُمْ سَبْعَ طَرائِــقَ،» (17/مؤمنون) راه هائی است به سوی زمین.

اما این که چرا جمله «یَتَفَطَّرْنَ» را مقید کرد به جمله «مِنْ فَوْقِهِنَّ» وجهش روشن است، برای این که وحی از مافوق و بالای سر نازل می شود، چون از ناحیه خدایی نازل می شود که ما فوق هر چیز است، و علوی مطلق و عظمتی مطلق دارد، قهرا اگر

آسمان ها شکافته شوند، از بالا شکافتــه می شونــد.

و نیز می خواهد امر وحی را بزرگ بدارد، از این جهت که وحی کلام کسی است که علی و عظیم است، پس از این جهت که کلام خدائی است دارای عظمت مطلقه، آسمان ها در هنگام نزول آن نزدیک به پاره شدن می شود، و از این جهت که کلام خدائی است علّی و دارای علو. اگر آسمان ها پاره شوند، از بالا پاره می شوند. پس آیه شریفه در مقام بزرگداشت کلام خداست، از این جهت که در هنگام نزولش از آسمانها عبور می کند، نظیر آیه شریفه «حَتّی اِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا ماذا قالَ رَبُّکُمْ قالُوا الْحَقَّ وَ هُوَ الْعَلِیُّ الْکَبیرُ ـ تا آن که ترس از دل های ملائکه زایل شود، آن وقت از فرشتگان وحی می پرسند: پروردگارتان چه وحی کرده بود؟ می گویند: حق را، و او علّی و کبیر است!» (23 / سبأ) در مقــام بزرگداشت وحـی است، نه از حیث نزول، از حیث ملائکه حامل آن به سوی زمین.

نظیر آیه شریفه «لَوْ اَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلی جَبَلٍ لَرَأَیْتَهُ خاشِعا مُتَصَدِّعا مِنْ خَشْیَةِ اللّهِ ـ اگر ما این قرآن را بر کوهی نازل می کردیم، آن وقت می دیدی که چگونه خاشع می شد، و از ترس خدا متلاشی می گشت،» (21 / حشر) که در مقام بزرگداشت وحی است، بر فرضی که بر کوهی نازل شود .

نیز نظیر آیه شریفه «اِنّا سَنُلْقی عَلَیْکَ قَــوْلاً ثَقیـلاً ـ به زودی سخنی سنگین بر تو القاء می کنیم،» (5 / مزمل) که در مقام بزرگداشت وحی از نظر سنگینی و صعوبت عمل آن است. این آن مطلبی است که سیاق آنرا دست می دهد.⁽¹⁾

سرعت حرکت در نزول ملائکه

«وَالْمُرْسَلاتِ عُرْفا، فَالْعاصِفاتِ عَصْفا، وَ النّـاشِراتِ نَشْرا، فَالْفارِقاتِ فَرْقا، فَالْمُلْقِیــاتِ ذِکْــرا، عُذْرا اَوْ نُــذْرا، اِنَّمـا تُوعَدوُنَ لَواقِعٌ!» (1 تا7 / مرسلات)

آیــات ششگانه فوق سوگندهائـی است از خــدای تعالــی، به امــوری که از آن امور تعبیر کــرده به مرسلات ـ عاصفات ـ ناشرات ـ فارقات ـ ملقیات ذکرا عذرا او نذرا.

«وَ الْمُرْسَلاتِ عُرْفا ! » ـ سوگند می خورم به جماعات ملائکه وحی، که روانه می شوند.

«فَـالْعاصِفاتِ عَصْفا ! » ـ سوگند می خورم به ملائکه ای که پشت سر هم روانه می شوند، و ایشــان با سرعت سیــری که دارند، مــاننــد بــادهای تند مأموریت خود را

انجام می دهند.

«وَ النّـاشِراتِ نَشْرا ! » ـ این جمله سوگندی دیگر است و نشر صحیفه و کتاب و جامعه و امثال آن، به معنای گشودن آن است، و مراد از نشر،گشودن صحف وحی است. معنای آیه این است که سوگند می خورم به ملائکه ای که صحیفه های آسمانی را باز می کنند، صحیفه هایــی که وحی الهی بر آن نوشتــه شده تا پیغمبر آن را تلقی کند .

« فَالْفارِقاتِ فَرْقا ! » ـ مراد از فارقات فرق هایی است که بین حق و باطل، و حلال و حرام است. و فرق نامبرده صفتی است که بر نشر نامبرده متفرع می شود .

« فَالْمُلْقِیاتِ ذِکْرا عُـذْرا اَوْ نُـذْرا ! » ـ مراد از ذکر قرآن است که او را به رسول خدا صلی الله علیه و آله می خواند. و ممکن هم هست وحی نازل بر انبیا باشد، که بر آنان خوانده می شد، و صفات سه گانه ای که اخیرا ذکر شده، یعنی نشر و فرق و القاء سه صفت است که مترتب بر یکدیگرند، یعنی اوّل باید صحف آسمانی نشر بشود، تا فرق میانه حق و باطل و حلال و حرام محقق شود، پس با نشر است که فرق تحقق خود را آغاز می کند، و با القای تحققش تمام می شود، پس فرق مرتبه ای از وجود نشر است، که بر آن مترتب می شود، و القاء مرتبه دیگری است که بر وجود آن مترتب می شود، و وجود نشر را تمام می کند. حاصل معنای آیه این است که فرشتگان ذکر را القاء می کنند تا حجت بر تکذیــب گران تمام شــود، و تهدیدی برای غیــر ایشان باشد.

« اِنَّما تُوعَدوُنَ لَواقِعٌ !» ـ ایــن جملــه جــواب از آن چند سوگنــد است و معنــای جمله این است که چیزی که خــدا شمــا را بــدان وعــده داده، یعنــی مسئلــه بعــث و ثواب، خــواه و ناخــواه واقــع خواهــد شد.⁽¹⁾

نقش ملائکه در صیانت از وحی تا ابلاغ

«عالِمُ الْغَیْبِ فَلا یُظْهِرُ عَلی غَیْبِهِ اَحَدا اِلاّ مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسُولٍ فَاِنَّهُ یَسْلُکُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَدا!» (26و27/جن)

آیه شریفه راه رسیدن پیام غیبی یعنی آن رسالت هایی که به رسول وحی می شود، وصف می کند. معنای آیه این است که «احدی را بر غیب خود مسلط نمی کند، مگر رسولی را که پسندیده باشد، که چنین رسولی را بر غیب خود مسلط می کند، چون او نگهبانی از ملائکه بین رسول و مردم دارد، و نگهبانانی هم بین رسول و خودش گمارده است!» البته این را می دانیــم که سلوک رصد در پیش رو و در پشت سر رسول برای

حفظ وحی از هر تخلیط و تغییر دادن، یعنی کــم و زیاد کــردن است، که ممکــن است از ناحیــه شیطان هــا با واسطه و یا بی واسطــه صــورت بگیرد.

جمله « اَنْ قَدْ اَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ ! » علت سلوک رصد در پیش رو و پشت سر رسول را بیان می کند، و می فرماید :برای این رصد می گماریم، تا محقق شود که رسولان رسالــت پروردگارشان را به مــردم ابلاغ کرده اند و بدون تغییر و تبدیل ابلاغ کرده اند .

جملــه «وَ اَحـاطَ بِمـا لَدَیْهِــمْ،» به طرف دل رســول اشاره می کنــد و این کــه خدای تعالی احاطه علمی به دل رسول دارد، در نتیجه آیه شریفه می فهماند که وحی خدا از مصدر وحی گرفته تا نفس رسول و از رسول گرفته تا مردم از هر گونه تغییر و تبدیلــی ایمــن اسـت .

جمله « فَاِنَّهُ یَسْلُکُ مِنْ بَیْنِ یَـدَیْـهِ وَ مِـنْ خَلْفِهِ،» تا آخر دو آیه دلالت دارد بر این که وحی الهی از آن لحظه که از مصدر وحی صادر می شود تا زمانی که به مردم می رسد و همچنین در طریق نزولش تا وقتی که به شخص مورد وحی برسد، از هر دستبرد و تغییری محفوظ است .

و امّا مصونیت وحی در آن حال که رسول آنرا از فرشته وحی دریافت می کند، دلیلش جمله « لِیَعْلَمَ اَنْ قَدْ اَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ،» است، که از آن می فهمیم رسول طوری وحی الهی را دریافت می کند که در گرفتنش اشتباه رخ نمی دهد، و ذهنش آن را فراموش نمی کند، و شیطان در دل او دست نمی اندازد، در نتیجه وحی خدا دچار تغییر و تبدیل نمی گردد، و نیز در رساندند وحی به مردم نیز این مصونیت هست، و شیطان در این مرحله هم کاری نمی تواند بکند، جمله نامبرده بر همه این مصونیت ها دلالت دارد، چون می فرماید: غرض از گماردن رصد این است که بداند انبیاء رسالات پروردگار خود را رسانند، یعنی این ابلاغ در خارج محقق شود، و لازمه آن، مصونیت وحی در همه مراحل و رسیدن آن به مردم است. و اگر رسول در جهات سه گانه بالا ـ یعنی گرفتن و حفظ کردن و رساندن ـ مصونیت نداشته باشد، غرض خدای تعالی حاصل نمی شود، و این کاملاً روشن است، و چون خدای تعالی برای حاصل شدن این غرض غیر از مسئله سلوک رصد طریقه دیگری ذکر نکرده، می فهمیم که وحی آن زمان هم که به دست رسول رسیده، به وسیله ملائکه حراست می شود، همینطور که در طریق رسیدنش به رســول به وسیله آنــان حراست می شد، و جمله «وَ اَحاطَ بِما لَدَیْهِمْ،» این دلالتها را تأیید می کند.

آیه شریفه دلالت دارد براین که آن چه خدا از دین خودش بر مردم و از طریق رسالت و وحی نازل می کند، مصون در همه مراحل است، تا به دست مردم برسد، و یکی از آن مراحل مرحله گرفتن وحی و دوم مرحله حفظ آن و سوم مرحله تبلیغ آن به مردم

است. و تبلیغ رسالت به مردم تنها به زبان نیست بلکه تبلیغ عملی هم تبلیغ است پس رسول باید در مرحله عمل از هر معصیت و ارتکاب هر گناه و ترک واجب دینی معصوم باشد، چون اگر نباشد نقیض و ضد دین را تبلیغ خصوصیت عصمت مانند رسول کرده است، پس پیغمبر از ارتکاب معصیت معصوم است، همچنانکه از خطا در گرفتن وحی هم معصوم است، و هم چنانکه از فراموش کردن آن و از خطای زبانی در رساندنش به مــــردم معصــــوم اســــت.⁽¹⁾

ملائکه مأمور نزول و مراقبت وحی

«وَ الصّافّــاتِ صَفّــا فَالـزّاجِــراتِ زَجْــرا فَالتّالِیـاتِ ذِکْـرا...!» (1 / صافات)

ما احتمال می دهیم ـ و خدا داناتر است که: مراد از هر سه طایفه یعنی صافات و زاجرات و تالیات، سه طایفه از ملائکه باشند که مأمور نازل کردن وحی باشند، و راه این کار را از مداخله شیطان ها ایمن کنند، و آنرا به پیغمبران و یا خصوص پیامبر اسلام حضرت محمد صلی الله علیه و آله برسانند. و این معنا از آیه: «عالِمُ الْغَیْبِ فَـلا یُظْهِرُ عَلـی غَیْبِـهِ اَحَدا اِلاّ مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسُولٍ فَاِنَّهُ یَسْلُکُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِـنْ خَلْفِهِ رَصَدا لِیَعْلَمَ اَنْ قَدْ اَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ وَ اَحاطَ بِما لَدَیْهِمْ،» (26 تا 28 / جن) نیز استفاده می شود، چه در این آیه می فرماید: خدای دانای غیب است. احدی را بر غیب خود مسلط نمی کند. مگر تنها کسی را از رسولان که شایسته این کار بدانند، چون او همراه آن فرشته رسول و بعد از او جاسوسانی می فرستد تا معلوم کنند آیا آن فرشتگان و رسولان رسالت پروردگار خود را ابلاغ کردند یا نه؟ و به آنچه که می کنند احاطه یابد.

و بنابر این احتمال، معنای آیات مورد بحث این می شود که ـ «سوگند می خورم به فرشتگانی که در سر راه وحی صف بسته اند، و سوگند به فرشتگانی که شیطان ها را از این که در کار وحی مداخله و دست اندازی کنند زجر می دهند، و سوگند به فرشتگانی که وحی را بر پیغمبر می خوانند.» و همان طور که گفتیم مراد از این پیغمبر و وحی یا عموم وحی هایی است که به عموم پیامبران می شده، و یا خصوص وحیی است که به پیامبر اسلام می شده، و عبارت است از قرآن ؛ و مؤید این احتمال دوم است که از آن تعبیر فرموده به تلاوت ذکر، چون در قرآن کریم کلمه ذکر اصطلاحی است برای قرآن .

ملائکه صافات و زجرات و تالیات اعوان جبرئیلند. اگر بگوییم این سه طایفه وحی را نازل می کنند، باز در حقیقت جبرئیل نازل کرده، هم چنان که خود قرآن در جای دیگر

فرموده: «فَمَنْ شاءَ ذَکَرَهُ فی صُحُفٍ مُکَرَّمَةٍ مَرْفُوعَـةٍ مُطَهَّرَةٍ بِاَیْدی سَفَرَةٍ کِرامٍ بَرَرَةٍ ـ قرآن در صحیفه هایی مورد احترام، و بلند پایه و پاک، به دست سفیرانی بزرگوار، و نیک سرشت نازل شد.» (13 ـ 16 / عبس) و نیز از همان فرشتگان حکایت می کند که گفتند: «وَ ما نَتَنَزَّلُ اِلاّ بِاَمْرِ رَبِّکَ ـ ما به وحی نازل نمی شویم مگر به امر پروردگارت!» (64 / مریم) پس معلوم می شود متصدی آوردن وحی یک نفر نیست، و نیز گفتند:«وَ اِنّـا لَنَحْـنُ الصّـافُّـونَ وَ اِنّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحـُونَ ـ مائیم که همواره در صفیم، و مائیم که همیشه در تسبیح هستیم!» (165ـ 166 / صافات) و این که یک جا وحی را تنها به جبرئیل نسبت می دهد، و در مواردی دیگر به جماعاتی از ملائکه، منافات ندارد و نظیر این است که یک جا قبض ارواح را به خصوص ملک الموت نسبت می دهد و در جائی دیگر به فرشتگانی فرستاده از ناحیــه خودش و این بــدان جهت است که اینان اعوان ملک الموتند و ملک الموت رئیـس ایشان است.⁽¹⁾

کیفیت محافظت اخبار غیبی حوادث زمین

«وَ حِفْظا مِنْ کُلِّ شَیْطانٍ مارِدٍ لا یَسَّمَّعُونَ اِلَی الْمَـلاَءِ الاَعْلـی وَ یُقْـذَفـُونَ مِـنْ کُـلِّ جـانِـبٍ!»

(7 و 8 صافات)

مراد از «شَیْطان» افراد شریر از جن، و مراد از «مـارِد» آن فرد خبیثی است که عاری از خیر باشد. و این که فرمود: «شیطان های خبیث نمی توانند به آنچه در ملأ اعلا می گذرد گوش دهند،» کنایه است از این که آن ها ممنوع از نزدیکی بدانجا هستند، و به همین عنایت است که عبارت نامبرده صفت همه شیطان ها شده است. ملأ اعلی همان هایی هستند که شیطان ها می خواهند به گفتگوی ایشان گوش دهند، و منظور ملائکه مکرمی هستند که سکنه آسمان های بالا را تشکیل می دهند، به دلیل این آیه که می فرمایند: «لَنَزَّلْنا عَلَیْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَکا رَسُولاً ـ هر آینه از آسمان فرشته ای نازل می کردیم تا رسول برایشان باشد.» (95 / اسراء) مقصود شیطان ها از گوش دادن به ملأ اعلی این است که بر اخبار غیبی که از عالم ارضی پوشیده است، اطلاع پیدا کنند، مانند حوادثی که بعدها در زمین رخ می دهد، و اسرار پنهانی که آیه:«وَ ما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّیاطینُ وَ ما یَنْبَغی لَهُمْ وَ ما یَسْتَطیعُونَ، اِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ ـ شیطان ها نمی توانند قرآن را نازل کنند، و سزاوار نیستند، چون ایشان از شنیدن ممنوع اند،» (210 و 212) بدان اشاره دارد. همچنین آیه: «وَ اَنّا لَمَسْنَا السَّمآءَ فَوَجَدْناها مُلِئَتْ حَرَسا شَدیدا وَ شُهُبا وَ اَنّا کُنّا نَقْعُدُ

مِنْها مَقاعِدَ لِلسَّمْـعِ فَمَنْ یَسْتَمِعِ الاْآنَ یَجِدْ لَهُ شِهابا رَصَدا ـ ما شیطانها آسمان را لمس کردیم (بدان نزدیک شدیم) دیدیم که پر از نگهبانان قهرمان، و پر است از تیرها، با این که ما قبل از بعثت ایــن پیامبر همــواره در آسمان هــا به گوش می نشستیــم، ولی الان هر کسی به صدارس آسمان نزدیک شده خواهد دید که تیرها در آن کمین کرده اند.» (8 و 9 / جن)

معنای آیات پنج گانه مورد بحث این است که ما آسمان دنیا را یعنی نزدیک ترین آسمان ها به شما ـ و یا پائین تر آسمان ها را ـ با زینتی بیاراستیم، و آن همان ستارگان بود که در آسمان قرار دادیم، و همان آسمان را از هر شیطانی خبیث و عاری از خیر حفظ کردیم، و حتی از این که سخنان ساکنین آسمان را بشنوند، منع شان نمودیم، تا از اخبار غیبی که ساکنان ملأ اعلی بین خود گفتگو می کنند اطلاع نیابند، و به همین منظور از هرطرف تیر باران می شوند، در حالی که مطرود و رانده هستند، و عذابی واجب دارند، که هرگز از ایشان جدا شدنی نیست .

پــس کسـی از جن نمی توانــد، به اخبــار غیبــی که در آسمــان دنیــا بین ملائکه رد و بــدل می شــود اطــلاع یابد، مگر آنکــه از راه اختــلاس و قاچــاق چیــزی از آن به دست بیــاورد که در این صورت مورد تعقیب شهاب ثاقب واقع می شود، تیر شهابی که هرگز از هــدف خطـا نمی رود.⁽¹⁾

پرتاب شهاب جهت حفظ اخبار آسمان

«وَ لَقَدْ جَعَلْنا فِی السَّماءِ بُروُجا وَ زَیَّنّاها لِلنّاظِرینَ. وَ حَفِظْناها مِنْ کُلِّ شَیْطـانٍ رَجیمٍ. اِلاّ مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ فَاَتْبَعَهُ شِهابٌ مُبینٌ.» (16تا18 / حجر)

مقصود از زینت دادن آسمان برای ناظرین همین بهجت و جمالی است که می بینیم، با ستارگان درخشنده و کواکب فروزانش، که اندازه های مختلف و لمعات متنوعی دارند، و عقلها را حیران می سازند. در قرآن کریم این معنا در چند جا تکرار شده، و همین تکرار کشف می کند از این که خدای سبحان عنایت بیشتری به یادآوری آن دارد، یک جا می فرمایــد: «وَ زَیَّنَّا السَّمـاءَ الدُّنْیا بِمَصابیحَ ـ زینت دادیم آسمان دنیا را به چراغ ها،» (12 / فصلت) و جای دیگر می فرماید: «زینت دادیم آسمان دنیا را به زینتی که هر یــک کوکبی است، و هم حفــظ است از هر شیطــان رانده شــده، هر وقــت

بخواهند از عالم بالا خبــردار شوند، از هر طــرف تیر باران و رانــده می شوند و مر ایشانراســت عذابــی متعاقــب و دائم، مگر آن هــا به طور قاچــاق نزدیک شوند که شهاب ثاقب دنبالشان می کند!»

استراق سمع به معنای خبرگیری در پنهانی است، مانند کسی که در گوشه ای پنهان شده گفتگوی محرمانه دیگران را گوش می دهد و استراق سمع از شیطان ها به طوری که از آیات سوره صافات بر می آید، عبارت از این است که در صدد برآیند از گفتگوی ملائکه خبردار شوند.

کلمه شهاب به معنای شعله ای است که از آتش بیرون می آید، اجرام روشنی هم که در جو دیده می شونــد از این جهت شهــاب گفته انــد که گویا ستــاره ای که ناگهان از یک نقطــه آسمان بیــرون آمده، به سرعـت می رود و پس از لحظه ای خاموش می گردد.

بنابر این ظاهر آیات این می شود که ـ ما در آسمان (که عبارت از جهت بالای زمین است) برج ها و قصرها که همان منزل های آفتاب و ماه است، قرار دادیم، و آن را یعنی آسمان را برای بینندگان به زینتی آراستیم، و آن زینت همانا نجوم و کواکب است، و نیز ما آن را یعنی آسمان را از هر شیطان رانده شده، حفظ کردیم که شیطان ها از آنچه که در ملکوت عالم است خبردار نشوند: مگر آن شیطانی که برای استراق سمع نزدیک شود، تا گفتگوی ملائکه را درباره امور غیبی و حوادث آینده، و امثال آن را بشنود، که به محض نزدیک شدن شهابی مبین دنبالش می کند.⁽¹⁾

مراقبت الهی از وحی نزد ملائکه و بعد از آن

«اَللّــهُ یَصْطَفـی مِــنَ الْمَــلائِکَـةِ رُسُــلاً وَ مِـنَ النّـاسِ. یَعْلَـمُ ما بَیْـنَ اَیْدیهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ!» (76 / حج)

از ظاهر سیاق برمی آید که ضمیر جمع در هر دو کلمه «اَیْدیهِمْ» و «خَلْفَهُمْ» به رسولانی از ملک و انس برگردد، و آیاتی دیگر هست که شهادت می دهد بر این که چنین تعبیــــری دربـاره رســولان شـــده است.

منظور از این که خدای تعالی مراقب روش انبیای خویش است که مبادا دچار اختلالی گردد، نه فی نفسه دچار فراموشی یا تغییر و یا به وسیله کیدهای شیطانی و تسویلات او دستخوش فساد و نه میانه وحی و مردم اختلالی رخ دهد، همه این ها بدین جهــت است که فلان وحــی در برابر چشــم و علم او هستنــد، می دانــد آنچه پیش

روی آن هاست و آن چــه دنبال آن هاســت و آنان همه در گذر کمین گاه خدا قرار دارند.

از همین جا روشن می شود که مراد از «مابَیْنَ اَیْدیهِمْ،» ما بین ایشان و آن کسی که وحی را به او می دهند، پس «ما بین ایدی» رسول ملکی ما بین او و بین رسول انسانی که وحی به او می دهد، و ما بین ایدی رسول انسانی عبارت است از ما بین او و بین مردم که رسول انسانی وحی را به ایشان می رساند، و مراد از ما خلف ملائکه و خداست که همه آنان از جانب خدابه سوی مردم روانند، پس وحی از روزی که از ساحت عظمت و کبریائی حق صادر می شود در مأمنی محکم است تا روزی که به مردم برسد و لازمه آن این است که پیغمبران نیز مانند ملائکه معصوم باشند، معصوم در گرفتن وحی و معصوم در حفظ آن، و معصوم در ابلاغ آن به مردم .

جملــه «وَ اِلَی اللّهِ تُرْجَــعُ الاُْمُورُ،» در مقام تعلیل علم خدا به ما بین ایدی ملائکه و ما خلف ایشان است و معنایش این است که چگونــه ما بین ایــدی ملائکه و ماخلف ایشان بر خدا پوشیده می ماند؟ و حال آن که بازگشت همه امور به سوی اوست؟ چون این بازگشــت، بازگشت زمانی نیست تا بگویــد خداوند قبــل از بازگشــت امور به آن ها علمــی ندارد بلکه بازگشــت ذاتی است، چون همــه مملوک خدا هستند و از وجود خـدا مستقل نیستنـد، در نتیجه پس برای خدا در خفا نخواهند بود. (دقــت فرماییــد!)⁽¹⁾

شهادت خدا و ملائکه در صحت نزول وحی

«لکِنِ اللّهُ یَشْهَدُ بِمآاَنْزَلَ اِلَیْکَ اَنْزَلَهُ بِعِلْمِه وَ الْمَلاآئِکَةُ یَشْهَدُونَ!» (166/نساء)

آنچه پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله به وحی از طرف پروردگار خود آورده از نظر نوع با وحی های دیگری که سایر پیغمبران آورده اند، فرقی نمی کند. پس هر کس ادعا دارد که به آن چه آنان آورده اند ایمان دارد، باید به هر چه پیغمبر اسلام هم آورده ـ بدون هیچ فرقی ـ ایمان آورد و بعد خداوند استدراک می کند و می فرماید که مع الوصف، خدا شاهد چیزهائی است که بر پیغمبرش فرو فرستاده و ملائکه نیز شاهدند و خدا برای شهادت کافی است و متن شهادت خدا همین جمله «اَنْزَلَهُ بِعِلْمِه،» است زیرا مجرد نزول، در مدعی کافی نیست چه آنکه یکی از اقسام نزول، نزول از طریق وحی شیاطین است که شیطان، امر هدایت الهی را فاسد کند و به جای راه حق خدا، راه باطلی گذارد یا مخلوط کند و مقداری از باطل را داخل وحی حق الهی کند و حق و باطل را به هم آمیزد. به

طوری که آیه ذیل، اشاره به نفی چنین چیزی دارد: «عالِمُ الْغَیْبِ فَـلا یُظْهِـرُ عَلـی غَیْبِـهِ اَحَدا.اِلاّ مَـنِ ارْتَضی مِنْ رَسـُولٍ فَاِنَّهُ یَسْلُکُ مِنْ بَیْنِ یَـدَیْـهِ وَ مِـنْ خَلْفِـهِ رَصَـدا.لِیَعْلَمَ اَنْ قَدْ اَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ وَ اَحاطَ بِما لَدَیْهِمْ وَ اَحْصی کُلَّ شَیْ ءٍ عَدَدا ـ خدا عالم غیب است و بر غیب خود، کسی را مطلع نمی کند مگر رسولی را که می پسندد و پیش رو و پشت سر او دستگاه نگهداری قرار می دهد برای این که بداند رسالتهای پروردگارشان را تبلیغ کرده اند و خدا به آنچه که نزدشان است احاطه دارد و عدد هر چیزی را می شمارد!» (26 تا 28 / جن) و در جای دیگر فرماید: «وَ اِنَّ الشَّیطینَ لَیُوحُونَ اِلی اَوْلِیآئِهِمْ ـ شیاطین به دوستان خود وحی می کنند.» (121 / انعام)

خلاصه: شهادت بر مجرد نزول یا انزال، دعوا را از حال ابهام خارج نمی کند ولی مقیــد کــردن آن به کلمــه «بِعِلْمِــه» مــراد را به طور کامــل واضح می کنــد و افاده این معنی را می کند که خدای سبحان قرآن را بر رسول خود نازل کرده و خودش می داند که چه چیز را نازل کرده و به آن احاطــه دارد و از کیـد شیاطین حفظش می کند.

«انزال وحی» به وسیله ملائکه است و خدا در وصف این فرشته گرامی (که حامل وحی است ـ یعنی جبرئیل) چنین می فرماید: «قرآن قول رسول بزرگواری است که نیرومند است و به نزد صاحب عرش جای دارد و مطاع و در آنجا امین است!» این آیه دلالت دارد که ملائکه دیگری تحت امر این ملک مقرب یعنی جبرئیل هستند. در این آیه خدا از این ملائکه یاد می کند: «این طور نیست که شما فکر می کنید، قرآن برای یادآوری است هر که خواهد از آن پند گیرد. قرآن در صحیفه های گرامی و بلند و پاکی به دست سفیرانی گرامی و نیکوست!» و خلاصه چــون ملائکه واسطه انزال وحی اند، پس آنان هم شاهدند چنان که خـدا شـاهد است و او برای شهادت کافی است.⁽¹⁾

تشخیص تکلـم مـلائکه با رسول و نبی و محدث

«وَ اِذْ قالَتِ الْمَلائِکَةُ یامَرْیَمُ اِنَّ اللّهَ اصْطَفیکِ...اِذْ قالَتِ الْمَلائِکَةُ یا مَرْیَمُ اِنَ اللّهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ....!» (42/آل عمران)

آن قسم وحیی که عبارت از سخن گفتن خداوند با بنده اش باشد، ذاتا موجب علم یقینی است، به طوری که حاجت و نیازی به دلیل و حجتی ندارد، می توان گفت: مَثَل او در القائات الهی، مَثَل علوم بدیهی است که در حصولشان برای آدمی به سبب تصدیقی ـ چــون قیــاس و مانند آن ـ ندارد.

امّا موضوع «مَنام» یعنی خوابی که شخص «نبی» در آن وحی الهی را درک می کند، چنانکه از روایات روشن می شود، غیر از رؤیایی است که برای افراد انسان در خوابهای شبانه روزی شان پیش می آید، زیرا ملاحظه می کنید که در روایات آن را شبیه به حالات اغما و بیهوشی معرفی کرده است، پس آن حالتی است که در آن حال حواس شخص نبی سکونت پیدا کرده و چنانکه ما در بیداری چیزهایی مشاهده می کنیم، او هم در آن حال مطالبی را مشاهده و درک می کند، خداوند متعال هم طوری او را به جانب حق و صواب ارشاد می کند که به طور یقین می فهمد: آنچه به او وحی شده از جانب خداوند بوده، از تصرفات شیطانی نیست.

امّا حدیث شنیدن شخص «مُحْدَث» عبارت از شنیدن صوت ملک می باشد، لیکن شنیدن قلبی نه حسی، همچنین از قبیل خطور ذهنی ـ که به آن جز نحوی از مجاز بعید «شنیدن صوت» نمی گویند ـ نیست، لذا ملاحظه می کنید که در روایات بین «شنیدن صوت» و «القاء شدن در قلب» جمع نموده، با این وصف آن را «تحدیث» و «تکلیم» هم نامیده است. پس شخص «محدث» صوت ملک را می شنود، و با گوش خود آن را نگاهداری می نماید، چنانکه ما و خود او کلام عادی و اصواتی که در عالم ماده قابل شنیدن است می شنویم لیکن شنیدن کلام ملک مخصوص به خود «محدث» است و مانند شنیدن صوت مادی، و افراد عادی در آن شرکتی ندارند و لذا یک امر قلبی است .

این معنای «محدث» بود. امّا کیفیت علم پیدا کردنش به این که آنچه شنیده کلام ملک است نه وسوسه شیطان، باید گفت با تأیید الهی و ارشاد و راهنمایی اوست، چنانکه در روایتی از «محمد بن مسلم» است که «به طوری طمأنینه و وقار به او می بخشد که می داند ملک است.» وسوسه شیطانی اگر موضوع باطلی باشد که در همان صورت باطلش به انسان مؤمن القاء شود، پر واضح است که مؤمن آن را حدیث ملائکه محسوب نخواهد داشت، زیرا او می داند ملائکه بندگان مکرمی هستند که معصیت الهی را نخواهند نمود و به باطلی دستور نخواهند داد، و اگر موضوع باطلی باشد که در ابتدا به صورت حق القا شده و بعدا باطلی در دنبال خواهد داشت، در آن صورت نور هدایت الهی که ملازم بنده مؤمن است حال آن را روشن خواهد نمود، همان نور هدایتی که در این آیه «اَوَ مَنْ کانَ مَیْتا فَأَحْیَیْنهُ وَ جَعَلْنا لَهُ نُورا یَمْشی بِه فِی النّاسِ ـ آیا کسی که مرده (جهل و ضلالت) بود پس او را زنده کردیم و به او نور ایمانی بخشیدیم که به آن نور میان مردم راه رود...،» (122 / انعام) به آن تصریح شده است. علاوه بر این خود این وسوسه و دعوت شیطانی، خالی از اضطراب نفسانی و تنزیل قلبی نیست: «ذلِکُمُ الشَّیْطانُ یُخَوِّفُ اَوْلِیاءَهُ ! » (175 / آل عمران) چنانکه در نقطه مقابل «ذکر خدا» و حدیث الهی هم ملازم وقار و

طمأنینه باطنی می باشد:«اَلا بِذِکْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ ـ هان، که به یاد خدا دلها آرام می گیرند!» (28 / رعد) و «اِنَّ الَّـذینَ اتَّقَـوْا اِذا مَسَّهُمْ طآئِفٌ مِنَ الشَّیْطانِ تَذَکَّرُوا فَاِذاهُمْ مُبْصِرُونَ ـ چون اهل تقوی را از شیطان، وسوسه و خیالی به دل افتد همان دم خدا را به یاد آرند و همان لحظه بصیرت و بینائی پیدا کنند!» (201 / اعراف)پس هر حدیث و خاطره ای که به انسان القا شد و همراهش طمأنینه و وقار بود، خود دلیل رحمانی بودن آن و بالعکس اگر اضطراب و تزلزلی همراه داشت دلیل شیطانی بودنش می شود، چنانکه همراه داشتن عجله و جزع یا بالعکس سبکی و خفت نیز دلیل آن می گردد.

ولی آنچه در روایات ذکر شده ـ که شخص « محدث» صوت ملک را می شنوند، لیکن خود ملک را بالعیان نمی بیند ـ محمول بر جهت است، نه آنکه دلالت بر تمانع بین دو معنی نماید. به عبارت ساده تر: ملاک اصلی «محدث» بودن آن است که صوت ملک را بشنود، و دیدن خود ملک لازم نیست، و اگر برای کسی اتفاق افتد که در حین شنیدن صوت، ملک را هم مشاهده کند، آن از جهت محدث بودنش نیست. چگونه مانعی بین آن دو باشــد با این که قــرآن شریف صریحــا برای بعضی از محدثین در حین شنیدن صــوت ملــک، رؤیــت خود ملــک را هـم بیــان داشته است .

منظور از نفی رؤیت ملک (که در برخی جاها ذکر شده) نفی دیدن حقیقت ملک است نه در صورتی که با آن متمثل شده باشد، زیرا آیات مربوطه بیشتر از معاینه و دیدن ملــک را بــه صورت مثــال، چیز دیگری را ثابت نمی کنند.⁽¹⁾

مفهوم محدثه بودن مریم و تکلم ملک

«وَ اِذْ قالَتِ الْمَلائِکَةُ یا مَرْیَمُ اِنَّ اللّهَ اصْطَفیکِ وَ طَهَّرَکِ وَ اصْطَفیکِ عَلی نِساءِ الْعالَمینَ. یامَرْیَمُ اقْنُتی لِرَبِّکِ !» (42و43/آل عمران)

آیه شریفه دلیل بر آن است که مریم علیه السلام محدثه بوده و کلام ملائکه را می شنیده است. چون «ندا» موجب التفات پیدا کردن «طرف ندا» به «ندا کننده» است. تکرار نمودن «ندا» در مورد کلام به منزله آن است که به مریم گفته باشند «برای تو نزد ما خبر بعد از خبری است. اکنون آن ها را استماع بکن: یکی کرامت هایی است که خدا برتو ارزانی داشته و به آن واسطه نزد خدا گرامی شده ای، دیگر موضوعی است که رعایتش در برابر لطف خداوند بر تو لازم است، و آن انجام دادن وظیفه بندگی است، و سپاس آن منزلتی است که در پیشگاهش یافته ای. پس آیه «یامَرْیَمُ اقْنُتی...!» به منزله

تفریع بر آیه اوّل: «یا مَرْیَمُ اِنَّ اللّهَ اصْطَفیکِ...،» می باشد، یعنی بیان می دارد که اکنون که خدا چنین مقامی به تو کرامت کرده، تو هم قنوت و سجده و رکوع برای خداوند را ترک منما! و بعید نیست که هر یک از این سه نحوه عمل به ترتیب در برابر یکی از آن سه منزلتی است که خدایش ارزانی داشته و متفرع بر آن است. یعنی چون خدایت برگزید، ملازم عبودیت و بندگیش باش و چون پاکت گردانید، سجده اش کن، و چون بر زنان جهان برتری دادت، با راکعان رکوعش کن!

از این که ملائکــه و روح با مریم تکلــم نموده اند، روشــن می شود که مریم «محدثه» بوده، بلکه از آیه شریفه «فَـاَرْسَلْنا اِلَیْهـا رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَها بَشَرا سَوِیّا ـ پس ما روح خود را بر او فرستادیم که به صورت بشر کاملی برای او مجسم شد،» (17 / مریم) استفــاده می شود که زیادتــر از صــوت ملک، خود آن را هم مشاهــده نموده است.⁽¹⁾

تکلم ملائکه با القای معانی در انسان

«قـالَ کَذلِکَ اللّــهُ یَفْعَلُ ما یَشاءُ. قالَ ایَتُکَ اَلاّ تُکَلِّمَ النّاسَ ثَلاثَةَ اَیّامٍ اِلاّ رَمْزا!»

(39 و 40 / آل عمران)

الفاظ موضوع برای معانی است، امّا به لحاظ مشتمل بودن بر اغراض مقصوده از آن. و صوت را نیز «قول و کلام» گویند برای آنکه مفید معنای مقصودی است که بر آن سکوت صحیح باشد، پس هر چه افاده همان معنای مقصود تام را نماید «کلام و قول» می باشد ـ اعم از این که مفید آن، صوت واحد، یا صوت های متعدد، و یا غیر آن مانند «ایما» و «رمز» باشد ـ نوع مردم هم به صوتی که مفید همان معنی است «کلام» گویند اگر چه از دو لب خارج نشود، و هم چنین به «ایماء و رمز» قول اطلاق کنند اگر چه مشتمل بر صوتی نباشد.

قرآن شریف هم معنی هایی را که شیطان در «قلوب مردم» القاء می کند، کلام و قول شیطان محسوب داشته است، چنان که از آیات ذیل استفاده می شود:

« وَ لاَمُرَنَّهُمْ فَلَیُبَتِّکُــنَّ اذانَ الاَنْعــامِ ـ به آن ها دستــور دهــم تا گوش حیوانات را ببرند.» (119 / نساء)

« کَمَثَـلِ الشَّیْطانِ اِذْ قالَ لِلاَنْسـانِ اکْفُـرْ ـ اینان در مثل چون شیطانند که انسان را گفت: کافر شو!» (16 / حشر)

« یُوَسْوِسُ فی صُدوُرِالنّاسِ ـ در دلهای مردم وسوسه و اندیشه بد افکند.» (5 / ناس)

«یُوحی بَعْضُهُمْ اِلی بَعْضٍ ـ برخی بر برخی دیگر سخنان فریبنــده اظهار کنند.» (112 / انعام)

پر واضح است آن چه در این آیات ذکر شده، همان خاطرات وارده در قلوب است که به شیطان منسوب شده است و به نام های «امر، قول، وسوسه، وحی، وعد» نامیده شده، و همــه آن ها هم «قــول و کــلام» می باشد، با این که نه زبانــی برایش به حرکــت افتاده، نه از دهانی خارج شده است.

آنچه آیه «اَلشَّیْطانُ یَعِدُکُمُ الْفَقْرَ وَ یَأْمُرُکُمْ بِالْفَحْشاءِ وَ اللّهُ یَعِدُکُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَ فَضْلاً،» (268 / بقره) مشتمل آن بود، و وعده خداوندی را راجع به «مغفرت و فضلش» بیان می داشت، آن همانا «کلام ملکی» است، و در قبال «وسوسه» که «کلام شیطانی» می باشد. چنان که مقصود از «نور» در آیه «وَ یَجْعَلْ لَکُمْ نُورا تَمْشُونَ بِهِ،» (28 / حدید) و «سکینه» درآیه «هُوَالَّذی اَنْزَلَ السَّکینَةَ فی قُلُوبِ الْمُؤْمِنینَ...،» (4/فتح) و «شرح صدر» در آیه «فَمَنْ یُرِدِ اللّهُ اَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلاِْسْلمِ،» (125 / انعام) همان «کلام ملکی» است.

از تمــام آیــات فوق روشــن می شود که «شیاطیــن» و «ملائکــه» هر یــک بــا القاء نمودن معانــی مربوطه به خــود در قلــوب افراد انسانــی، با آنــان تکلّم می کنند.

این یک رقم از تکلم است و قسم دیگری هم برای آن وجود دارد که مخصوص خداونــد متعال است. چنان کــه در آیه شریفــه «وَ ما کانَ لِبَشَرٍ اَنْ یُکَلِّمَهُ اللّهُ اِلاّ وَحْیا اَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ،» (51 / شوری) آن را بیان داشته و برایش هم دو قسم شرح داده است:

1 ـ سخن گفتنی که بدون حجاب باشد، که آنرا در آیه شریفه «وحی» نامیده است.

2 ـ سخن گفتنی که از پشت حجاب باشد.

این هــا اقسـام کلامــی اســت کــه آیـات گذشتــه برای خدای متعــال و ملائکــه و همچنیــن «شیطــان» ثــابــت نمــوده اســت.

امّا آن قسم کلام الهی که نامش را «وحی» گویند، ذاتا مشخص و معین است و هیچ گونه شک و تردیدی در آن پیش نمی آید، زیرا در آن صورت حجابی بین بنده و پروردگار نیست، و وقوع اشتباه در آن از محالات است. لیکن قسم دیگر آن که از پشت حجاب تحقق پیدا می کند، البته احتیاج به ممیّزی دارد که راه اشتباه را در آن مسدود نمایــد و آن به ناچــار بایــد به «وحــی» منتهـی شـود.⁽¹⁾

گفتار یا القای خاطرات ملکی

«قالَ کَذلِکَ اللّهُ یَفْعَلُ ما یَشاءُ!» (40 / آل عمران)

فاعل «قالَ» گر چه خدای متعال می باشد، و واسطه بودن ملائکه و یا عدم آن مانع نسبتش به خداوند نیست، لیکن آن چه از ظاهر آن کلام استفاده می شود آن است که به واسطه ملک می باشد و نسبتش به خداوند از آن است که به امر او صورت گرفته، دلیل آن که قائــل «ملک» است: «قالَ کَذلِــکَ قـالَ رَبُّـکَ هُـوَ عَلَـیَّ هَیِّـنٌ وَ قَـدْ خَلَقْتُکَ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ تَـکُ شَیْئـا،» (9 / مریم) که در همیـن قسمــت ایرادش می باشد.

از این جا روشن می شود که اولاً: زکریا صورت قائل را از همان جا که اوّل شنیده بود، دوباره شنیده است، و ثانیا قول قائل که گفت «کَذلِکَ»، یعنی آن چه به تو بشارت دادم از موهبت هایی است که حتما واقع می شود، در آن اشاره شده که موضوع مورد نظر از قضایای محتومی است که بدون شک واقع خواهد شد. چنانکه نظیر آن را در پاسخی که «روح القدس» به «مریم» داده مشاهده می کنید: «قالَ کَذلِکِ قالَ رَبُّکِ هُوَ عَلَیَّ هَیِّنٌ،» ـ تا آن جاکه می فرماید: «وَ کانَ اَمْرا مَقْضِیّا!» (21 / مریم)⁽¹⁾

تشخیص القای ملائکه و القای شیطان

«قالَ کَذلِـکَ اللّهُ یَفْعَـلُ ما یَشـاءُ. قالَ ایَتُکَ اَلاّ تُکَلِّمَ النّاسَ ثَلاثَةَ اَیّامٍ اِلاّ رَمْزا.»(40 / آل عمران)

منظور خواستن زکریا علیه السلام از خداوند متعال آیه و علامت را چه بوده؟ آیا می خواستــه به آن وسیلــه راستی بشــارت را و این کــه از طرف خداوندی است روشن سازد و به عبارت ساده تر: یقین کند که خطاب، خطاب ملکــی بوده، نه شیطانـی؟

درست است که انبیا به واسطه «عصمت» نباید برایشان کلام ملک با وسوسه شیطانی اشتباه شود، لیکن سخن در آن است که: شناختن آنان، کلام ملک را از وسوسه شیطــان، به واسطه شناسانــدن خداست، نه آن که خود در آن استقلالی داشته باشند.

شیطان گرچه می تواند انبیا را در ناحیه جسم، و یا در ناحیه تخریب و از بین بردن نتایج تبلیغاتشان مسّ نماید، و رواج دین و استقبال مردم را به آن از بین برد، لکن توانایـی تعرض و مسّ نمودن انبیا در ناحیه نفوس شریفشان قطعا ندارد، زیرا عصمت آنان مانــع چنان تصرفی اســت و شیطان در ناحیــه جانشان نمی تواند مداخله نماید.

اتفاقا آنچه را خدای متعال آیت و علامت برای «زکریا» قرار داد همان تصرف در

نفس زکریا ـ به قدرت نداشتن بر تکلّم تا سه روز و بسته بودن زبانشان جز از ذکر و تسبیح خدا ـ بوده و این خود یک نشانه و آیتی است که بر نفس شریف و زبانش واقع شده و یک تصرف خاصی است که شیطان از نظر عصمت انبیا و منزه بودنشان از تصرفات شیطانی بر آن توانائی و قدرت نداشته و چون حضرت زکریا از وجود آن علامت، با دانستن این که شیطان در نفوس انبیا تصرف نمی تواند نماید، رحمانی بودن بشارت را درک نمود.

امتیاز «کلام ملکی» را از «کلام شیطانی» می توان از خصوصیاتی که در آیات گذشته به آن تصریح شده به دست آورد، زیرا خاطر ملکی ملازم با «شرح صدر» بوده و به «مغفرت و فضل» الهی دعوت و بالاخره منتهی به چیزی می شود که مطابق دین ـ یعنی معارف مذکور در قرآن و سنت نبوی ـ می باشد. از طرف دیگر خاطر شیطانی، ملازم «ضیق صدر» می باشد و به «متابعت هوای نفس» دعوت می کند، و بالاخره منتهی به چیزی می شود که مخالف دین و معارف آن، و همچنین مخالف فطرت انسانی باشد.

انبیای الهی و کسانی که مانند آنان از مقرّبین الهی محسوب اند. بعضا ممکن است ملک و شیطان را مشاهده کنند و آن ها را هم در عین مشاهده بشناسند، چنان که خدای متعــال از آدم، ابراهیــم، لوط علیهم السلام همیــن معنا را حکایت فرموده و روشن است که اینان در آن موقع احتیاجی به ممّیز ندارند، زیرا در عین دیدن ملک یا شیطان و شناختن آن ها راه شک و اشتباهی در حق شان معنی ندارد، اما در غیر صورت مشاهده ملــک و شیطان ـ مانند سایر مؤمنین ـ احتیاج و نیاز به ممّیز است، که بالاخره به «وحی» منتهی می شود.⁽¹⁾

تأثیر ملک یا شیطان در رؤیا و حدیث نفس

« وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْویلِ الاَحادیثِ...!» (6 / یوسف)

«تَأْویلِ»، آن پیش آمدی را گویند که بعد از دیدن خواب پیش آید و خواب را تعبیر کند، و آن حادثه ای است که حقیقت آن در عالم خواب برای رؤیا مجسم شده در شکل و صورتی مناسب با مدارک و مشاعر وی خودنمائی می کند.

کلمه «اَحادیث» جمع حدیث است و بسیار می شود که این کلمه را می گویند و از آن رؤیاها را اراده می کنند، چون در حقیقت رؤیا هم حدیث نفس است، چه در عالم خواب امور به صورت هایی در برابر نفس انسان مجسم می شود، همان طور که در بیداری

هر گوینده ای مطالب خود را برای گوش شنونده اش مجسم می کند، پس رؤیا هم مانند بیداری حدیث است.

این که گفته شده « خواب صادق حدیث و گفتگوی ملائکه است و رؤیای کاذبه گفتگوی شیطان است،» صحیح نیست. زیرا بسیاری از رؤیاها هست که نه مستند به ملائکه است و نه به شیطان، مانند، رؤیاهائی که از حالت مزاجی شخص بیننده ناشی می شود.

منظور از حدیث فرشته یا شیطان، حدیث به معنای تکلّم نیست و بلکه مراد این است که خواب، قصه و یا حادثه ای از حوادث را به صورت مناسبی برای انسان مصور و مجسم می سازد، همان طورکه در بیداری گوینده ای همان قصه یا حادثه را به صورت لفظ در آورده و شنونده از آن به اصل مراد پی برد و نیز حدیث ملک و شیطان نظیر این است که درباره شخصی که تصمیم دارد کاری بکند و یا آن را ترک کند می گوییم: نفس او وی را حدیث کرد که فلان کار را بکند و یا ترک کند. معنای این حرف این است که او تصور کردن یا نکردن آن عمل را نمود، مثل این که نفس او به او گفت که بر تو لازم است این کار را بکنی، و یا جایز نیست بکنی.

معنــای این که رؤیا از احادیــث باشد این است که رؤیا برای نائم از قبیل تصور امور است، و عینا مانند تصوری است که از اخبار و داستان ها در موقع شنیدن آن می کنــد، پس رؤیــا نیز حدیث است، حــالا یا از فرشتــه و یا از شیطان و یا از نفس خود انسان. این است مقصود آن هایی که می گویند رؤیا حدیث فرشته و یا شیطان است و لکــن حق مطلب همــان است که ما گفتیــم که رؤیا حدیث خود نفس است، به مباشرت و بـدون واسطه ملک و یا شیطــان.⁽¹⁾

جبرئیل و ملائکه وحی

روح الامین

« نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الاَمینُ. عَلی قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنْذِرینَ!» (193 و 194 /شعراء)

مراد از «رُّوحُ الاَْمیـن» جبرئیل علیه السلام است، که فرشته وحی می باشد به دلیل آیه «مَنْ کانَ عَدُوّا لِجِبْریلَ فَاِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلی قَلْبِکَ بِاِذْنِ اللّهِ ـ کسانی که با جبرئیل دشمنی می کنند، باید بدانند که اوست که این قرآن را به اذن خدا بر قلب تو نازل کرد!» (97 / بقره) در جای دیگر او را «رُوحُ الْقُـدُس» خوانــده و فرمــود: « قُـلْ نَـزَّلَهُ رُوحُ الْقُـدُسِ مِنْ رَبِّــکَ بِـالْحَقِّ ـ بگــو روح القــدس آن را از ناحیــه پروردگــار بر من به حــق نــازل کــرد!» ( 102 / نحل)

اگر جبرئیل را «امین» خوانده، برای این بود که دلالت بر این که او مورد اعتماد خدای تعالی و امین در رساندن رسالت او به پیامبر اوست، نه چیزی از پیام او را تغییر می دهد و نه جا به جا و تحریف می کند، نه عملاً و سهوا، و نه دچار فراموشی می گردد، هم چنان که توصیف او در جای دیگر به روح القدس نیز به این معانی اشاره دارد، چون او را منزّه از این گونه منقصت ها معرفی می کند.

ضمیر در «نَزَّلَ بِهِ» به قرآن برمی گردد، بدان جهت که کلامی است ترکیب شده از الفاظی، و البته آن الفاظ هم دارای معانی حقّه ای هست، نه این که به قول بعضی از مفسرین آنچه جبرئیــل آورده تنها معانـی قرآن بــوده باشد و رســول خــدا صلی الله علیه و آله آن معانـی را در قالب الفاظ ریخته باشد، البته الفاظی که درست آن را معانی را حکایت کند.

زیرا همان طور که معانی از ناحیه خدا نازل شده، الفاظ هم از ناحیه نازل شده است، به شهادت آیات زیر، که به روشنی این معنا را می رسانند، از آن جمله فرموده: «فَـاِذا قَـرَأْناهُ فَاتَّبِـعْ قُـرْآنَـهُ ـ چون آن را می خوانیم تو نیز خواندنت تابع خواندن ما باشد، یعنی آن طور بخوان!» ( 18 / قیامت) و نیز فرموده:«تِلْکَ ایاتُ اللّهِ نَتْلُوها عَلَیْکَ بِالْحَقِّ ـ این ها آیات خدایندکه ما به حق بر تو می خوانیم!» (252/بقره) و نیز آیاتی دیگر، و پر واضح است که الفاظ خواندنی و تلاوت کردنی است نه معانی.

مراد از قلب در کلام خدای تعالی هر جا که به کار رفته، آن حقیقتی است از انسان که ادراک و شعور را به آن نسبت می دهند، نه قلب صنوبری شکل، که در سمت چپ سینه آویزان است.

در ســوره احزاب قلــب را عبارت دانستــه از آن چیزی که در هنگام مرگ به گلوگاه می رسد: «و قلب ها می رسد به حنجره ها،» که معلوم است مــراد از آن جان آدمی است. در سوره بقره آن را عبارت دانسته از چیزی که متّصف به گناه و ثواب می شود: «چنیــن کسی قلبش گناهکار است،» و معلوم است که عضو صنوبری شکل نمی کند، پس مراد از آن همــان جــان و نفس آدمی اسـت.

شاید وجه این که در جمله «نَزَّلَ بِهِ الرُّوحُ الاَْمینُ عَلی قَلْبِکَ،» پای قلب را به میان آورد اشاره به این باشد که رسول خدا چگونه وحی و قرآن نازل را تلقی می کرده؟ و از آن جنــاب آن چیــزی که وحــی را از روح می گــرفتــه نفــس او بــوده، نــه مثلاً دست او، یا ســایــر حــواس ظــاهــریش، که در امــور جــزئــی به کار بسته می شود.⁽¹⁾

جبرئیل ـ روح القــدس، روح الامین

« قُـلْ نَـزَّلَهُ رُوحُ الْقُـدُسِ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ لِیُثَبِّتَ الَّذینَ امَنُوا وَ هُـدًی وَ بُشْری لِلْمُسْلِمینَ!»

(102 / نحل)

«قُدُس» به معنای طهارت و پاکی است و ظاهرا اضافه روح به قدس به منظور اختصاص باشد، یعنی روحی که از قذارت های مادی طاهر، و از خطا و غلط منزّه است. و همین روح القدس در جای دیگر از قرآن به روح الامین تعبیر شده و در جایی دیگر به جبرئیل که یکی از ملائکه است:

ـ «نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الاَمینُ. عَلی قَلْبِکَ ـ روح الامین آن را بر قلب تو نازل کرده است.»

( 193 و 194 / شعراء)

ـ «مَنْ کانَ عَدُوّا لِجِبْریلَ فَاِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلی قَلْبِکَ بِاِذْنِ اللّهِ ـ هر که با جبرئیل دشمن است باید بداند که جبرئیل آن را به اذن خدابر قلب تو نازل کرده است.» (97 / بقره)⁽¹⁾

نفی ملک بودن روح

«وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبّی وَ مااُوتیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ اِلاّ قَلیلاً!» (85 / اسراء)

کلمه «رُوح» در آیات بسیاری از سوره های مکی و مدنی تکرار شده، و در همه جا به این معنایی که در جانداران می یابیم و مبدأ حیات و منشأ احساس و حرکت ارادی است نیامــده، مثلاً یک جا فرمود: «یَوْمَ یَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِکَةُ صَفّا ـ روزی که روح و ملائکه به صف می ایستند.» (38 / نبأ) و نیز فرموده:«تَنَـزَّلُ الْمَـلائِکَةُ وَ الرُّوحُ فیها بِأِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ اَمْرٍ ـ ملائکه و روح در آن شب به امر پروردگارشان هر چیزی را نازل می کنند.» (4 / قدر) که بدون تردید مراد به آن در این دو آیه غیر روح حیوانی و غیر ملائکه است. روایتی هم از علــی علیه السلام نقل شده که آن جناب به آیه: «یُنَزِّلُ الْمَلائِکَةَ بِالرُّوحِ مِنْ اَمْرِه عَلی مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبــادِه،» (2 / نحل) استــدلال فـرمـوده بــود بر ایـن که روح غیـر ملائکه است.

و این روح هر چند غیر ملائکه است، الاّ این که در امر وحی و تبلیغ هم چنان که از آیه فوق استفاده می شود همراه ملائکه است.

خدای تعالــی یک جا آورنــده قرآن را به نام جبرئیل معرفی نموده و می فرماید: « مَنْ کانَ عَـدُوّا لِجِبْریــلَ فَاِنَّــهُ نَـزَّلَـهُ عَلـی قَلْبِـکَ!» جای دیگــر همیــن جبرئیــل را روح الامین خوانده و آورنده قرآنش نامیده و فرموده: «نَـزَّلَ بِهِ الرُّوحُ الاَمینُ عَلی قَلْبِکَ،» و نیز فرموده:«قُـلْ نَـزَّلَهُ رُوحُ الْقُـدُسِ مِنْ رَبِّکَ ـ بگو روح القدس از ناحیه پروردگارت آورده،» و روح را که به وجهی غیرملائکه است به جای جبرئیل که خود از ملائکه است آورنده قرآن دانسته است، پس معلوم می شود جبرئیل آورنده روح است و روح حامـل این قــرآن خواندنــی اســت.

از همین جا آن گرهی که در آیه: «وَ کَذلِکَ اَوْحَیْنا اِلَیْکَ رُوحا مِنْ اَمْرِنا،» بود گشوده می شود، و معلوم می شود که مراد از وحی روح در آیه مزبور آوردن و نازل کردن روح القدس است برای رسول خدا صلی الله علیه و آله ، و نازل کردن روح القدس برای همان وحی قرآن اسـت به او، چون همان طور که بیان شد حامل قرآن روح القدس است.⁽²⁾

جبرئیل حامل روح، و روح حامل قرآن

«وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبّی!» (85 / اسراء)

خدای تعالی یک جا آورنده قرآن را به نام جبرئیل معرفی کرده و می فرماید: «مَنْ کانَ عَدُوّا لِجِبْریلَ فَاِنَّهُ نَـزَّلَـهُ عَلی قَلْبِـکَ بِاِذْنِ اللّهِ،» و در جای دیگر همین جبرئیل را روح الامین خوانده و آورنده قرآنش نامیده و فرموده:«نَـزَّلَ بِهِ الرُّوحُ الاَمینُ عَلی قَلْبِکَ،» و نیز فرموده:«قُـلْ نَـزَّلَهُ رُوحُ الْقُـدُسِ مِنْ رَبِّکَ ـ بگو روح القدس از ناحیه پروردگارت آورده،» و روح را که به وجهی غیر ملائکه است به جای جبرئیل که خود از ملائکه است آورنده قرآن دانسته است، پس معلوم می شود جبرئیل آورنده روح است و روح حامل این قرآن خواندنی است.⁽¹⁾

روح القدس، و تأیید انبیاء

«وَ اتَیْنــا عیسَی ابْنَ مَرْیَــمَ الْبَیِّنـاتِ وَ اَیَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ.» (253 / بقره)

اگر در آیه فوق از میان همه انبیاء تنها نام عیسی علیه السلام را ذکر کرده علتش این است که هر چند آن چه از جهات فضیلت در این جا برای عیسی علیه السلام ذکر کرده، یعنی دادن بیّنات و تأیید به روح القدس، اموری است که به حکم آیه « لَقَـدْ اَرْسَلْنـا رُسُلَنـا بِالْبَیِّنـاتِ،» و آیه «یُنَزِّلُ الْمَلائِکَةَ بِالرُّوحِ مِنْ اَمْرِه عَلی مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِه اَنْ اَنْذِرُوا...!» اختصاص به عیسی بن مریم علیهم السلام ندارد، بلکه مشترک میان همه رسول است، ولکن در خصوص عیسی علیه السلام به نحوی خاص است، چون تمامی آیات بیّنات آن جناب از قبیل مرده زنده کردنش، و با نفخه مرغ آفریدنش، و بهبودی دادن پیسی و کوریش، و از غیب خبر دادنش، اموری بوده متکی بر حیات، و ترشحی است از روح.

علاوه بر این که در اسم عیسی خصوصیت دیگری هست و در آیتی روشن وجود دارد، و آن این که وی پسر مریم است که بدون پدر از او متولد شد، هم چنان که آیه «وَ جَعَلْناها وَابْنَها ایَةً لِلْعالَمینَ !» نبودن پدر برای عیسی و نبودن همسر برای مریم را آیتی برای همه عالمیان دانسته، پس مجموع پسر و مادر آیت الهیه روشنی، و فضیلت اختصاصی دیگری است.⁽²⁾

شش ویژگی جبرئیل

«اِنَّــهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَریــمٍ. ذی قُوَّةٍ عِنْدَ ذِی الْعَــرْشِ مَکینٍ. مُطـاعٍ ثَمَّ اَمینٍ» (19 تا 21 / تکویر)

در ایــن مقــــام جبــــرئیــل را بــه شــش صفــت تــوصیــف کــــرده اســت:

1 ـ رسـالــت: او را «رســول» خوانــده، کــه می فهمانــد او قــرآن را بــه رسول خدا صلی الله علیه و آله وحی می کند.

2 ـ کرامت: او را «کریم» خوانده، که می رساند نزد خدای تعالی کرامت و احترام دارد، و به اعزاز او عزیز شده است.

3 ـ قــوّت: او را «ذی قُــوَّت» خــوانــده، کــه می فهمــانــد او دارای قوّت و قــدرت و شــدّت بــالغــه ای است.

4 ـ منــزلـــت: او را نــزد خــدای صــاحــب عــرش، «مَکین» خواند، یعنی دارای مقــــــام و منـــزلــت است.

5 ـ ریاست: او را «مُطاع» خوانده، که دلالت دارد بر این که جبرئیل در آنجا یعنی نزد خدا دستور دهنده ای است که زیر دستانش دستورات او را به کار می بندند. معلوم می شــود در آنجا ملائکــه ای هستند که جبرئیـل به آنان امـر می کند و ایشان اطاعتش می کنند، از همین جا معلـوم می شود که جبرئیــل در کــار خــودش یاورانــی هم دارد.

6 ـ امانت: او را «اَمین» خواند که می رساند جبرئیل خدا را در دستوراتی که می دهد و در رساندن وحی و رسالت، خیانت و دخل و تصرفی نمی کند.⁽¹⁾

شدید القوی بودن جبرئیل

«ما ضَلَّ صاحِبُکُــمْ وَ ما غَــوی. وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی. اِنْ هُوَ اِلاّ وَحْیٌ یُوحی. عَلَّمَــهُ شَدیدُ الْقُــوی. ذُو مِـــرَّةٍ فَاسْتَوی!» (5 / نجم)

مراد از کلمه «شَدیدُ الْقُوی» به طوری که گفته اند، جبرئیل است، چون خدای سبحان او را در کلام مجیدش به این صفت یاد کرده و فرمود: « اِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَریمٍ ـ این قرآن سخـن فــرستــاده ای است کریــم و دارای نیــرو، که نزد خــدای ذی العــرش منزلتی دارد.» (19 تا 21 / تکویر)

ـ «ذُو مِـرَّةٍ فَـاسْتَـوی»

آن هایی که آیه را وصف جبرئیل دانسته اند در نتیجه این طور معنایش کرده اند همــان جبرئیلی که در راه خــدا شدت به خرج می دهد، یا آن جبرئیلی که عقلی پخته دارد، یا آن جبرئیلی که به نوعــی از رســول خــدا علیه السلام مرور و عبــور می کند، با این که خــــودش در هـــواســت.

«فَاسْتَوی» این کلمه به معنای استقامت و مسلط شدن بر کار است و فاعل این فعل جبرئیل است، و ضمیر فاعل آن به وی برمی گردد، و معنایش این است که جبرئیل به همین صورت اصلی اش که به آن صورت خلق شده در آمد، و تنها دو نوبت به صورت اصلیش خود را به آن جناب نشان داد. ممکن هم هست معنایش این باشد که جبرئیل با قوّت خود مسلط شد بر آنچه مأمور انجامش شده بود.⁽¹⁾

دستیــاران جبـرئیـل ـ نگــارش و حمـل وحـی

«فی صُحُفٍ مُکَرَّمَةٍ مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ بِاَیْدی سَفَرَةٍ کِرامٍ بَرَرَة !»(13تا16/عبس)

معنای این چند آیه این است که، قرآن تذکره ای است که در صحف متعدده ای نوشته شــده بود، صحفی معظم، و رفیع القدر، و پاکیزه از هر پلیدی، و از هر باطل و لغو و شک و تناقــض، و بدست سفیرانــی نوشته شده که ذاتا نزد پروردگارشان بزرگوار، و در عمــل هـم نیکوکارند.

از این آیات بر می آید که برای وحی ملائکه مخصوصی است، که متصدی حمل صحف آن و نیز رساندن آن به پیامبرند. پس می توان گفت این ملائکه اعوان و یاران جبرئیلند، و تحت امر او کار می کنند، و اگر نسبت القای وحی را به ایشان داده، منافات ندارد با این که در جای دیگر آن را به جبرئیل نسبت دهد و بفرماید: « نَـزَّلَ بِهِ الرُّوحُ الاَْمینُ عَلی قَلْبِکَ ـ روح الامین آن را بر قلب تو نازل کرد!»

در جای دیگــر در تعریف جبرئیــل می فرماید: « اِنَّـهُ لَقَـوْلُ رَسُــولٍ کَـریـمٍ ذی قُوَّةٍ عِنْدَ ذِی الْعَــرْشِ مَکینٍ مُطــاعٍ ثَمَّ اَمینٍ ـ این قــرآن قول رسولی است کریم، و دارای قوّت که نزد صاحــب عرش مکانتــی دارد و دستـوراتش مطــاع و در آن جا امین خوانـده می شود.» (19 تا 21 / تکویر)

همین آیه مؤید مطلب ماست که می فرماید دستوراتش مطاع است، معلوم می شود جبرئیل برای رساندن وحی به انبیاء کارکنانی از ملائکه تحت فرمان دارد، پس

رساندن آن ملائکه، هم وحی رساندن است، هم چنان که عمل جبرئیل و اعوانش رو بر هم فعل خــــدای تعــــالی نیـــز هســت.⁽¹⁾

نفی حاجز بین جبرئیل و خدا و رسول

«وَ لَقَدْ رَاآهُ بِالاُفُـقِ الْمُبیـنِ!» (23 / تکویر)

نزول قرآن به رسالت فرشته ای آسمانی و جلیل القدر و عظیم المنزلت و امین در وحی یعنی جبرئیل صورت گرفته، که بین او و خدای عزّو جلّ هیچ حاجزی، و بین او و رسول خدا هیچ واسطه ای نیست، و نه از ناحیه خودش، و نه از ناحیه هیچ کس دیگر، انگیزه ای که نگذارد وحی را بگیرد، و اگر گرفت نگذارد حفظش کند، و یا اگر حفظش هم کرده، نگذارد به رسول الّله صلی الله علیه و آله برساند، وجود ندارد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله ، فرشته حامل وحی را به چشم خود دیده، و وحی را از او گرفته و خودش هم چیزی از وحی را کتمــان نکــرده، و نمی کنــد، و آن را تغییــر نمی دهند.⁽²⁾

چگونگی مشاهده جبرئیل به وسیله رسول خدا صلی الله علیه و آله

«وَ لَقَدْ رَاآهُ بِالاُفُقِ الْمُبینِ!» (23/تکویر)

کلمه «افق مبین» به معنای ناحیه ظاهر است و ظاهرا اشاره باشد به آیه « وَ هُـوَ بِالاُْفُـقِ الاَْعْلـی! » و معنای آن این است که سوگند می خورم که رسول الّله صلی الله علیه و آله جبرئیل را قبلاً هم دیده بود، و جبرئیل آن زمان در افق مبین، و ناحیه ظاهر قرار داشت، و آن همان افق اعلی است، و افقی که بلندتر از سایر افق هاست، البته بلندی به آن معنائی که مناسب با عالم ملائکه است.

بعضی گفته اند: معنایش این است که رسول خدا صلی الله علیه و آله ، جبرئیل را به صورت اصلی اش در آن جاکه خورشید طلوع می کند که همان افق اعلا از ناحیه مشرق است دیده بود. لکن این حرف درست نیست، به دلیل این که از لفظ آیه دلیلی که دلالت کند بر این که جبرئیل را به صورت اصلی اش دیده ندارد، حال جبرئیل به هر صورتی که تمثل کرده باشد، صورت اصلی نبوده بلکه به این شکل درآمده است.⁽³⁾

چگـونگی شنیدن صدای جبرئیل به وسیله رسول خدا صلی الله علیه و آله

«نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الاَمینُ. عَلی قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنْذِرینَ. بِلِسانٍ عَرَبِیٍ مُبیـنٍ!» (193و194 / شعراء)

رسول خدا صلی الله علیه و آله در حینی که به وی وحی می شد، هم می دید و هم می شنید، اما بدون این که دو حس بینائی و شنوائیش به کار بیفتد، هم چنان که در روایات آمده، که حالتی شبیــه بیهوشی به آن جنــاب دست می داد که آن را به «رخــاءالوحی» نام نهاده بودند.

پس آن جناب همان طوری که ما شخصی را می بینیم و صدایش را می شنویم، فرشتــه وحــی را می دید و صدایــش را می شنیــد، امّا بدون ایــن کــه دو حاسّه بینائی و شنوائی مادی خود را چون ما به کار گیرد.

و اگر رؤیت او و شنیدنش در حال وحی عین دیدن و شنیدن ما می بود، بایستی آن چه می دیده و می شنیده میان او و سایر مردم مشترک باشد، و خلاصه اصحابش هم فرشته وحی را ببیند و صدایش را بشنود و حال آن که نقل قطعی این معنا را تکذیب کرده و حالت وحی، بسیاری از آن جناب سراغ داده که در بین جمعیت به وی دست داده، و جمعیتی که پیرامونش بوده اند، هیچ چیزی احساس نمی کرده اند، نه صدای پائی، نه شخصی، نه سخنی، که به وی القاء می شده است.⁽¹⁾

نفی تصرف جبرئیل در قلب رسول خدا صلی الله علیه و آله

«قُــلْ مَنْ کانَ عَــدُوّا لِجِبْریـلَ فَاِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلی قَلْبِکَ!» (97 / بقره)

خدای سبحان درباره قرآن و جبرئیل با هم در دو آیه سخن گفته است. می فرماید جبرئیل از پیش خود قرآن نمی آورد، بلکه به اذن خدا بر قلب تو نازل می کند.

جبرئیل فرشته ای از فرشتگان خداست و جز امتثــال دستورات خدای سبحان کاری ندارد، مثل میکائیل و سایر ملائکه، که همگی بندگــان مکرم خداینــد و خدا را در آن چــه امر می کند، نافرمانـی نمی کنند، و هر دستوری بدهد انجام می دهند.

قرآن، همان طور که جبرئیل در نازل کردنش هیچ استقلالی ندارد و تنها مأموری است مطیع، همچنین در گرفتن آن و رساندنش به رسول خدا صلی الله علیه و آله استقلالی ندارد، بلکه قلب رسول خدا صلی الله علیه و آله خودش ظرف وحی خداست، نه این که

جبرئیل در آن قلب دخل و تصــرفــی کــرده بــاشــد و خــلاصــه جبــرئیـل صــرفــا مأمور رساندن است.⁽¹⁾

رؤیت حضور جبرئیل در افق اعلی

«وَ هُوَ بِالاُفُــقِ الاَعْلی. ثُمَّ دَنا فَتَدَلّی. فَکانَ قابَ قَوْسَیْنِ اَوْ اَدْنی. فَاَوْحی اِلی عَبْدِهِ ما اَوْحی!»

(8 تا 11 / نجم)

کلمــه «اُفُق» به معنای ناحیه است و ظاهرا مراد از آن افق اعلای آسمان است، بــدون اعتبــار این کــه طرف شرقــی آن باشــد. ضمیر «هُــوَ» در این آیــه به جبرئیــل و یا به رسول خدا صلی الله علیه و آله بر می گردد.

کلمه «دُنُوّ» به معنای نزدیکی است و کلمه «تَدَلّی» به معنای بسته شدن و آویزان گشتن به چیزی است ولی به طور کنایه در شدت نزدیکی استعمال می شود. و معنای آیــه بنــابــر این که هر دو ضمیــر به جبــرئیــل برگردد این است که جبرئیل سپس نزدیک رسول خدا صلی الله علیه و آله شد، و به دامن وی دست آویخت، تا با آن جناب به آسمان ها عروج کند، و بعضی گفته اند: معنایش این است که جبرئیل از افق اعلی پائین آمد و به رسول خدا صلی الله علیه و آله نزدیک شد، تا آن جناب را به معراج ببرد.

معنــای ایــن جملــه ایــن اســت کــه دوری او بــه قــدر دو قـــوس و یــا دو ذراع و یــا کمتـــر از آن بـــود.

ضمیر در هر دو «اَوْحی» به جبرئیل برمی گردد، البته این در آن فرضی است که ضمیرهای گذشته هم به او برگردد. آن وقت معنای جمله چنین می شود: که جبرئیل وحی برد نزد بنده خدا که همان رسول خدا صلی الله علیه و آله باشد، آن چه را که وحی برد.

در جمله فوق از قلب نفی کذب کرده و معنایش این است که فؤاد در آن چه دیده بود دروغ نگفت. فؤاد رسول خدا صلی الله علیه و آله دروغ نگفت به رسول خدا صلی الله علیه و آله آن چه را که دیده بود، و خلاصــه رؤیت فــؤاد رسول خدا صلی الله علیه و آله در آن چه که دید رؤیتی صادق بود.