مشخصات کتاب

سرشناسه : امین، مرتضی، ۱۳۳۴ -

عنوان قراردادی : المیزان فی تفسیر القرآن. فارسی. برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : معارف قرآن در المیزان/ تالیف مهدی امین[برای] سازمان تبلیغات اسلامی، معاونت فرهنگی.

مشخصات نشر : [تهران]: سازمان تبلیغات اسلامی، مرکز چاپ و نشر، -۱۳۷۰

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : ۱۳۰۰ریال ؛ ۲۰۰۰ ریال (ج.۲، چاپ اول) ؛ ۳۰۰۰ ریال (ج.۳، چاپ اول)

یادداشت : ج. ۲ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

یادداشت : ج.۳ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. ۱. معارف قرآن در شناخت خدا

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

موضوع : اسلام -- بررسی و شناخت

شناسه افزوده : طباطبائی، محمدحسین، ۱۲۸۱ - ۱۳۶۰ . المیزان فی تفسیر القرآن

شناسه افزوده : سازمان تبلیغات اسلامی. مرکز چاپ و نشر

شناسه افزوده : سازمان تبلیغات اسلامی. معاونت فرهنگی

رده بندی کنگره : BP۹۸/ط۲۵م ۹۰۴۲۱۲ ۱۳۷۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۲۶

شماره کتابشناسی ملی : م ۷۱-۱۷۴۳

اشاره

مقـدمـه مـؤلـف

اِنَّــهُ لَقُـرْآنٌ کَـــریــمٌ

فـی کِتــابٍ مَکْنُـــــونٍ

لا یَمَسُّــهُ اِلاَّ الْمُطَهَّـــروُنَ

« این قـــــــــرآنـی اســت کــریـــــــــــم! »

« در کتــــــــابــــــــــــــی مکنـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــون! »

« که جز دست پــاکــان و فهـم خاصان بدان نرسد! »

(77 ـ 79/ واقعه)

این کتاب به منزله یک «کتاب مرجع» یا فرهنگ معارف قرآن است

که از «تفسیر المیزان» انتخـاب و تلخیـص، و بر حسب موضوع، طبقه بندی شده است.

در یک « طبقه بندی کلی» از موضوعات قرآن کریم در تفسیر المیزان قریب 77 عنوان انتخاب شد که هر یک یا چند موضوع، عنوانی برای تهیه یک کتاب در نظر گرفته شد. هر کتاب در داخل خود به چندین فصل یا عنوان فرعی تقسیم گردید. هرفصل نیز به سرفصل هایی تقسیم شد. در این سرفصل ها، آیات و مفاهیم قرآنی از متن تفسیـر المیــزان انتخــاب و پس از تلخیص، به روال منطقی طبقه بندی و درج گردید، به طوری که خواننده جوان و محقق ما با مطالعه این مطالب کوتاه وارد جهان شگفت انگیز آیات و معارف قرآن عظیم گردد.

تعدادی از این مجلدات هم گفتارهای مربوط به همین موضوعات و همچنین تحقیقاتی است که علامه طباطبائی رضوان الله علیه درباره اهداف آیات و سوره های قرآن کریم به عمل آورده است. آخرین مجلد منتخبی خلاصه از 21 جلد قبلی است.

در پایان کار، مجموع این معارف به قریب 5 هزار سرفصل بالغ گردید. کار انتخاب مطالب، تلخیص، عنوان بندی و نگارش، قریب 30 سال دوام داشتــه و با توفیق الهی در لیالی مبــارکه قدر سال 1385 پایان پذیرفتــه و آمــاده چــاپ و نشــر گـردیـده است.

در نظر گرفته شد این مجلدات بر اساس سلیقه خوانندگان در شکل ها و قطع

های مختلف آماده شود. در قطع وزیری تعداد این مجلدات به 22 رسید. در قطع جیبی هر عنوان موضوع یک کتاب در نظر گرفته شد و در نتیجه به 77 جلد رسید.

از این مجلدات تاکنون 3 جلد به قطع وزیری با عنوان « معارف قرآن در المیزان» شامل عناوین: معارف قرآن در شناخت خدا، نـظام آفرینش، ملائکه و جن و شیطان ( از انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی،) و 5 جلد به قطع جیبی با عنوان « تفسیر علامه- تفسیر موضوعی المیزان » شامل عناوین: قضا و قدر در نظام آفرینش، خانواده، جنگ و صلح، جن و شیطان، غذا و تغذیه انسان ( از انتشارات موسسه قرآنی تفسیر جوان - مفتاح دانش و بیان جوان - آستان قدس رضوی،) چاپ و منتشر گردیده است.

مجلدات حاضر بدون امتیاز تالیف است!

هر ناشری می تواند در اشاعه معارف آسمانی قرآن نسبت به چاپ و نشر آنها ( با عناوین مناسب و مربوط) اقدام نماید و هر موسسه یا فردی آنها را در سایت اینترنتی خود قرار دهد!

هدف تألیف این کتاب

هـــــدف از تهیه این مجموعــه و نوع طبقه بندی مطالب در آن، تسهیل مراجعه به شرح و تفسیر آیات و معارف قرآن شریف، از جانب علاقمندان علوم قرآنی، مخصوصا محققین جوان است که بتوانند اطلاعات خود را از طریق بیان مفسری بزرگ چون علامه فقید آیة اللّه طباطبایی دریافت کنند و برای هر سؤال پاسخی مشخص و روشــن داشتـــه باشنــد!

ضرورت تألیف این کتاب

سال های طولانی، مطالب متعدد و متنوع درباره مفاهیم قرآن شریف می آموختیم اما وقتی در مقابل یک سؤال درباره معارف و شرایع دین مان قرار می گرفتیم، یک جواب مدون و مشخص نداشتیم بلکه به اندازه مطالب متعدد و متنوعی که شنیده بودیم باید جواب می دادیم. زمانی که تفسیر المیزان علامه طباطبایی، قدس اللّه سرّه الشریف، ترجمه شد و در دسترس جامعه مسلمان ایرانی قرار گرفت، این مشکل حل شد و جوابی را که لازم بود می توانستیم از متن خود قرآن، با تفسیر روشن و قابل اعتمادِ فردی که به اسرار مکنون دست یافته بود، بدهیم. اما آنچه مشکل می نمود گشتن و پیدا کردن آن جواب از لابلای چهل (یا بیست) جلد ترجمه فارسی این تفسیر گرانمایه بود.

این ضرورت احساس شد که مطالب به صورت موضوعی طبقه بندی و خلاصه شود و در قالب یک دائرة المعــارف در دستــرس همه دین دوستان قرارگیرد. این همان انگیزه ای بـود کـه مـوجب تهیه این مجلــدات گــردید.

بدیهی است این مجلدات شامل تمامی جزئیات سوره ها و آیات الهی قرآن نمی شود، بلکه سعی شده مطالبی انتخاب شود که در تفسیر آیات و مفاهیم قرآنی، علامه بزرگوار به شرح و بسط و تفهیم مطلب پرداخته است.

اصــول ایــن مطــالــب با تــوضیــح و تفصیــل در « تفسیر المیزان» موجود است کــه خـواننــده می تواند برای پی گیری آن ها به خود المیزان مراجعه نماید. برای این منظور مستند هــر مطلــب با ذکــر شمــاره مجلــد و شماره صفحه مربوطه و آیه مـورد استناد در هر مطلب قید گردیده است. ( ذکراین نکته لازم است که ترجمه تفسیرالمیزان در اوایل انتشار از دهه 50 به بعد به صورت مجموعه 40 جلدی و از دهه 60 به بعد به صورت مجموعه 20 جلدی منتشر شده و یا در لوح های فشرده یا در اینترنت قرار گرفته است، به تبع آن نیز در تهیه مجلدات اولیه این کتابها (تا پایان تاریخ ادیان) از ترجمه 40 جلدی اولیه و در تهیه مجلدات بعدی از ترجمه 20 جلدی آن و یا از لوح های فشرده استفاده شده است، لذا بهتراست درصورت نیاز به مراجعه به ترجمه المیزان، علاوه برشماره مجلدات، ترتیب عددی آیات نیز، لحاظ شود.)

... و ما همه بندگانی هستیم هر یک حامل وظیفه تعیین شده از جانب دوست و آنچه انجــام شــده و می شـود، همه از جانب اوست !

و صلوات خدا بر محمّد مصطفی (صلی الله علیه و آله) و خاندان جلیلش باد که نخستین حاملان این وظیفه الهی بودند و بر علامه فقید آیة اللّه طباطبایی و اجداد او،

و بر همه وظیفه داران این مجموعه شریف و آباء و اجدادشان باد،

که مسلمان شایسته ای بودند و ما را نیز در مسیــر شنــاخت

اسـلام واقعی پرورش دادنـد ...!

فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ تَوَفَّنی مُسْلِماً وَ أَلْحِقْنی بِالصَّالِحینَ!

لیلة القدر سال 1385

سید مهدی (حبیبی) امین

اظهار نظرها درباره چاپ های نخست

پس از چاپ اول 3 جلد از « معارف قرآن در المیزان » در سالهای70، استقبال محققین و دانشمندان به جائی رسید که ما را بر آن داشت تا قبل از آغاز مطالعه این کتاب، سری بزنیم به سایت های اینترنتی و جراید کشور، نقد و اظهار نظر هائی را که درباره چاپ قبلی این مجموعه با ارزش از طرف پژوهشگران محترم اظهار شده است، درج کنیم:

1-« درسـایت روزنامه جمهوری اسـلامی ...www.magiran.com/npview » در صفحه عقیدتی در تاریخ 03/07/1385 درباره مجموعه «معارف قرآن در المیزان» چنین آمده است:

« معارف قرآن در المیزان نام کتابی است که به کوشش سید مهدی امین تنظیم گردیده و توسط سازمان تبلیغات اسلامی منتشر شده است. این کتاب با دقت تمام معارف مختلف قرآن کریم را که در تفسیر المیزان شرح و تبیین یافته است انتخاب و تلخیص کرده و با یک طبقه بندی ارزشمند موضوعی شیفتگان فرهنگ و معارف قرآنی را برای دست یابی سریع به آن یاری و مساعدت نموده است .

تنظیم کننده این معارف غنی در مقدمه ای که بر جلد اول و دوم این کتاب نگاشته است درباره این اثر که در حکم کتاب « مرجع» برای آشنایی با فرهنگ و معارف قرآنی است، چنین می نویسد: ( ... نویسنده محترم روزنامه جمهوری، کلیاتی از مقدمه مولف را از جلد اول و دوم کتاب نقل کرده است.)

2-« در سایت گودریدز www.goodreads.com/book/show/8553126 » که در آن از همه جای دنیا افراد علاقمند به کتاب می توانند بهترین کتابهائی را که خوانده اند معـرفی کنند، آقای محمد رضــا ملائی از شهر مقدس مشهد مشخصاتی از جـلد اول « معارف قرآن در المیزان» را همراه با کتابهای مورد علاقه اش معرفی کرده و چنین اظهار نموده است:

« ... تو تهران تو کتابخونه پیدا کردم، صد صفحه اش رو خوندم، ولی مشهد هیچ جا پیداش نکردم، آیات سنگین قرآن رو برداشته بود تفسیر علامه رو آورده بود. حیف شد واقعا، این کتاب رو هر کی داره، دو برابر قیمت ازش می خرم، بهم اطلاع بدین ...!»

3-« روانشاد حجت الاسلام دکتر کبیری استاد دانشگاه » در یکی از سخنرانی های خود در مسجد شفا درباره « جلد دوم معارف قرآن در المیزان» اظهار داشت:

« ... این کتاب را اول شب باز کردم عناوین چنان جذبم می کردند که دیدم همان شب تا آخر کتاب را خوانده ام!»

4-« سایت موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی

www.tebyan.net» در موارد عدیده از کتاب « معارف قرآن در المیزان» مطالب زیادی نقل کرده، از جمله در سال 1382 شرح کامل « اسماء و صفات الهی» را نقل کرده که مورد استقبال و اقتباس سایت های دیگر هم قرار گرفته است و تعداد بازدید کنندگان آن، در تاریخ مراجعه، به 29185 نفر رسیده بود.

5-« سایت دارالقرآن کریم www.telavat.com » نیز به معرفی « معارف قرآن در المیزان » پرداخته و می نویسد:

« این کتاب فرهنگ معارف قرآن است که از تفسیر شریف المیزان انتخاب و تلخیص و بر حسب موضوع طبقه بندی شده است. طرح این منبع در 9 جلد به شرح زیر است:

1- معارف قرآن در شناخت خداوند؛ 2 . معارف قرآن در شناخت جهان و نظام آفرینش؛ 3. آفرینش انسان و موجودات قبل از او؛ 4. فطرت انسان؛ 5. تاریخ انسان و جریان مدنیّت و ادیان الهی؛ 6. اسلام، حرکت نهایی و وراثت زمین؛ 7. تمدن و قوانین جامعة صالح و موعود اسلامی؛ 8. اصول تربیت و خانواده اسلامی؛ 9. مراحل بعدی حیات تا لقاء الله. ظاهراً تاکنون 3 جلد اول آن انتشار یافته و بقیه مجلدات آن آماده نشده است.»

6-« سایت شهر مجازی قرآن www.quranct.com » از جلد اول « معارف قرآن در المیزان» مطالبی بطور مفصل در چند صفحه درباره « اسماء و صفات الهی» با سر فصل های زیر نقل کرده است: اسماء و صفات الهی. تقسیم بندی صفات الهی. تعداد اسماء حسنی.

7-« سایت Islamquest» در پاسخ پرسش های خوانندگان خود در موارد عدیده از « معارف قرآن در المیزان» استفاده کرده است.

8-« سایت حوزه www.hawzah.net » تحت عنوان « جوانه های جاوید» بررسی هایی درباره: «سبک های تفسیری علامه طباطبائی ره و شناخت نامه المیزان،» انجام داده، منابع تفسیر و کتابهای مربوط به المیزان را شمارش کرده است و در باره « معارف قرآن در المیزان» می نویسد:

« مجموعه معارف قرآن در المیزان که به منزله مرجع یا فرهنگ معارف قرآن است، توسط سید مهدی امین از تفسیرالمیزان انتخاب و تلخیص گردیده که بر حسب موضوع طبقه بندی شده است از این اثر تا کنون سه جلد با عنوان معارف قرآن در شناخت خدا، معارف قرآن در شناخت جهان و معارف قرآن در شناخت ملائکه، جنّ و شیطان تدوین و توسط سازمان تبلیغات اسلامی به چاپ رسیده است.» « سایت حوزه» همچنین به عنوان منابع پژوهش مقطع دبیرستان، موضوع: کنش و واکنش (عمل ها و عکس العمل ها ) از « معارف قرآن در المیزان» نام برده است.

9-« سایت اسلام پدیا – اصطلاحات قرآنی islampedia.ir » در شرح اصطلاحات «آسمان های هفت گانه در قرآن» و « الحی القیوم در آیات قرآن» همچنین «رطب و یابس و کتاب مبین در قرآن» مطالب مفصلی از « معارف قرآن در المیزان» را نقل کرده است.

علاوه بر سایت های فوق الذکر قریب به 50 سایت دیگر نیز از مجلدات « معـارف قـرآن در

الـمیزان» استفاده کرده و یا آنها را به عنوان منابع تحقیق و مطالعه به خوانندگان خود معرفی کرده اند که برای رعایت اختصار از شرح آنها صرف نظر می شود.

در حال حاضر هم –

مولف همه این 22 جلد را در سایت خود تحت عنوان « معارف قرآن در المیزان» در دو نسخه PDF و WORD در اینترنت جهت مطالعه و دانلود و کپی برداری قرار داده که با جستجو در «گوگل» این سایت قابل مشاهده است.

در این زمینه قبلاَ موسسه قرآنی تفسیر جوان نسخه های جیبی آن را که در 77 جلد تحت عنوان « تفسیر علامه یا تفسیر موضوعی المیزان» تهیه شده در سایت « www.Tafsirejavan.com » خود قرارداد تا همگان سریعا به آن دسترسی داشته باشند.

اخیرا نیز موسسه قرآنی قائمیه «www.Ghaemiyeh.com » در شهر اصفهان از 77 جلد مزبور در سایت خود با شیوه بسیار جامع و با فهرست دیجیتالی استفاده کرده که علاوه بر نسخه PDF از چند فرمت دیگر نیز امکاناتی برای سهولت دانلود و کپی برداری فراهم آورده است!)

برخی افراد یا هیئت هائی علمی نیز در پژوهش های خود به « معارف قرآن در المیزان» مراجعه داشتند، بانوان دانشمندی که به تأیید خود متجاوز از 25 سال در المیزان تحقیق می کردند، پس از دسترسی به این کتاب، تحقیقـات خود را بر اساس عناویـن آن، از متن اصلی المیزان دنبال می کنند.

حضرت آیت الله حاج سید رضی شیرازی « دامة افاضاته » در روزهای آغازین که مولف فهرست عناوین جلد اول این مجموعه را تهیه و به محضر معظم له ارائه نمود، پس از مطالعه کامل، توصیه فرمودند: « برخی عناوین بسیار جذاب بود و من چند بار دنبال این بودم که اصل مطالب را بخوانم، لذا بهتر است برای این عناوین به صورت مختصر هم شده، مطالب متن نوشته شود...!» معظم له نامی که برای کتـــاب پیشنــهاد فرمودند همان نام پر معــنای « معارف قرآن در المیزان » بود که 3 جلد اول آن در سال های 1370 با همان نام انتشار یافت. از آنجائی که مولف در تمام مدت تألیف کتابها از انفاس قدسی و راهنمائی های ارزشمند آن معلم الهی بهره مند بوده است، به عنوان سپاس، تالیف این مجموعه را به محضر ایشان تقدیم می نماید!

سید مهدی حبیبی امین

رمضان مبارک 1392

آغاز حیات انسان

آدم

انسان اول

« ... وَ بَـــدَاَ خَلْـــــقَ الاِنْســـانِ مِــــنْ طیـــنٍ ! » (7/سجده)

« ... و خلقت انسان را از گلی آغازید! »

آیات کریمه قرآن ظاهر قریب به صریح است در این که بشر موجود در امروز ـ که ما افرادی از ایشانیم - از طریق تناسل منتهی می شوند به یک زن و شوهر معیّن که قرآن نام آن شوهر را «آدم» معرفی کرده و نیز صریح است در این که این اولین فرد بشر و همسرش از هیچ پدر و مادری متولد نشده اند، بلکه از خاک یا گل یا لایه یا زمین - به اختلاف تعبیرات قرآن - خلق شده اند.

این آن معنائی است که آیات با ظهور قوی خود آن را افاده می کنند، چیزی که هست ظهــور آیات در این معنــا به حد صراحت نمی رسد و نص در این معنا نیست. ولی ممکــن است ایــن معنــا را از ضروریات قــرآن دانست که نســل حاضر بشر منتهی بـه مردی به نام «آدم» اسـت.⁽¹⁾

آدم کیست ؟

آیا مقصود از این کلمه آدم نوعی است؟ یعنی طبیعت انسانیت که در همه افراد وجــود دارد؟ و یا فــردی از جنس انســان است که نامــش آدم اســت؟ معلـوم نیست.

بنابر این که فردی از نوع انسان باشد. آیا این فرد متولد از نوعی دیگر از حیوانات مثــلاً میمون بــوده و از طریــق تطور انواع و پیدایش فردی کامل تــر از فردی کامــل و فــردی کــامــل از فـردی ناقــص، هم چنیــن ناقصـی از ناقص تــر، به وجـود آمــده ؟

یا آن که فرد نام برده، انسانی کامل و دارای کمال فکر بوده کـه از یک جفت انسان غیر کامل و غیر مجهز به جهاز تعقل متولد شده است و مبدأ ظهور و پیدایش نوع انسان های مجهز به تعقل و قابل تکلیف شده است؟ که بشر موجود در عصر حاضر نوع کاملی از انسان باشد که فرد فرد آن منتهی شود به انسان اوّل که او نیز فردی کامل بوده به نام آدم که او از طریق تطور از نوع دیگری از انسان متولد شده که آن نوع ناقص و فاقد عقل بوده و هم چنین آن نوع نیز منتهی شود به نوعی دیگر و این سیر قهقری در انواع حیوانات ادامه داشته باشد، تا در آخر منتهی شود به بسیط ترین و ساده ترین حیوان که از هرحیوان دیگر ناقص تر باشد.

و به عکس اگر از آن حیوان ناقص و ساده شروع کنیم، لایزال از ناقصی به کاملی و از کاملی به کامل تری برسیم، تا منتهی شویم به انسان، اما انسان بدون تعقل و سپس از آن حیوان منتقل شویم به انسان کامل کـه تمامی این انواع همه در یک سلسله قرار داشته و به هم متصل و از یکدیگر متولد شده باشند، به طوری که آن حیوان ساده ای که گفتیم، جدّ اعلای انسان امروزی باشد.

و یا آن که سلسله توالد و تناسلی که فعلاً در بین ما انسان ها هست، پس از رسیدن به آدم و همســرش منقطع شود و آدم و همســرش از زمین تکــون یافته باشند و از مــادر و پــدری متولــد نشــده باشنــد، هیــچ یک از این چنــد صورت ضــروری دیــن اسلام و قــرآن کـریــم نیســت.

به هر تقدیر ظاهر آیات قرآنی، همین صورت اخیر است، یعنی از ظاهر قرآن برمی آید که نسل حاضر بشر به آدم و همسرش منتهی می شود، و آدم و همسرش از پدر و مادری متولد نشده، بلکه از زمین تکون یافته اند.⁽¹⁾

چگونگـی خلقت آدم

« ... وَ بَـــدَاَ خَلْـــــقَ الاِنْســـانِ مِــــنْ طیـــنٍ ! » (7/سجده)

آیات قرآنی بیان نکرده که چگونه آدم از زمین خلق شد، آیا در خلقت او علل و عوامل خارق العاده دست داشته؟ و آیا خلقتش به تکوین الهی آنی بوده، بدون این که مدتی طول کشیده باشد، جسد ساخته شده از گلش، مبدل به بدنی معمولی و عادی و دارای روح انسانی شود؟ و یا آن که در زمان های طولانی این دگرگونی صورت گرفته و استعدادهایی یکی پس از دیگری درباره اش تبدّل یافته و نیز صورت هائی یکی پس از دیگری به خود گرفته، تا آن که استعدادش برای گرفتن روح انسانی به حدّ کمال رسیده و

آن گاه روح نام برده در او دمیده شده است و مانند نطفه در رحم علل و شرایطی یکی پس از دیگـری در او اثر کرده است؟ هیچ یک از این احتمالات در قرآن کریم نیامده است.

تنهــا روشن ترین آیــه ای که درباره خلقت آدم در قرآن دیده می شود آیه زیر است:

«اِنَّ مَثَلَ عیسی عِنْــدَاللّــهِ کَمَثَـلِ ادَمَ خَلَقَـهُ منْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ کُنْ فَیَکُـونُ - صفت عیسی علیه السلام مانند صفت آدم است که خدای تعالی او را از خاک زمین خلق کرد، (بدون این که پدری داشته باشد که از نطفه او متولد شود،) سپس به او گفت باش و وجود یافت ! » (59 / آل عمران)

تمامی آیات قرآن که از خلقت آدم ازتراب و یا از گل و امثال آن خبر می دهند، می فهماننــد که خلقت او آنی و بدون گذشت زمان و بــدون پدر و مـادر بــوده اســت.

وقتی می فرماید: « من یک فرد بشر را از گل آفریدم !» و یا می فرماید: «خلقت انسان را از گل آغاز کرد!» همه دلالت دارد بر این که خلقت آدم با خلقت سایر افراد بشر و سایر جانداران فرق داشته است.⁽¹⁾

مفهوم برگزیـده شدن آدم

« اِنَّ اللّــهَ اصْطَفی ادَمَ وَ نُوحا وَ الَ اِبْراهیمَ وَ الَ عِمْــرانَ عَلَی الْعالَمینَ !» (33/آل عمران)

« خدا، آدم و نوح و آل ابراهیم و آل عمران را بر جهانیان برگزید ! »

«اِصْطِفاءِ عَلَی الْعالَمین،» یک نوع اختیار نمودن و مقدّم داشتن افراد نام برده، در یک امر یا اموری است که دیگران در آن شرکت نداشته باشند. «اِصْطِفاءِ» و اختیار نمودن آدم علیه السلام یکی از جهت اوّل خلیفه بودن او از میان نوع انسانی است، چنان که در آیه زیر به آن تصریح شده است: « به یاد آور گاهی را که پروردگارت فرشتگان را فرمود: من در زمین خلیفه ای خواهم گماشت!»

دیگر از جهت افتتاح باب توبه است که از او آغاز گشته و خداوند متعال در این باره می فرمایــد: « سپس خـدا او را اختیـار کرد و توبـه او را پذیرفــت و او هـدایت یـافــت!»

سوم به لحاظ تشریع دین است که خداوند اوّل برای او تشریع فرموده است: «پس چــون از جانب من برای شما راهنمائی می آید، هر که از آن پیروی کند نه گمراه شود و نه شقــی و بدبخــت گـــردد!»

این ها جهاتــی است کــه کســی در آن ها با حضــرت آدم شرکــت نــدارد و چــه بــزرگ منقبـت هائــی است!⁽¹⁾

محل استقرار اولیّه آدم

بهشت آدم کجا بود؟

« وَ قُلْنا یا ادَمُ اسْکُنْ اَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ... ! » (35 تا 39 / بقــره)

« و گفتیــم :ای آدم تو و همسرت در بهشـت آرام گیرید... !»

در آیات فوق الذکر دیده می شود که توبه حضرت آدم علیه السلام میان دو امر به هبوط واسطــه شــده و این امــر اشعــار دارد بر این معنــا که توبه وقتــی از آدم و همســرش ســرزده کــه هنــوز از بهشــت جــدا نشــده بودنــد، هر چند که در بهشــت هـم نبــوده و موقعیـت قبلی را نداشته انــد .

و ایــن اشعــار را نیـز دارد کـه ندای «...وَ نادیهُما رَبُّهُمآ اَلَمْ اَنْهَکُما عَنْ تِلْکُمَاالشَّجَرَةِ...؟» (22 / اعراف) پروردگارشان ندایشان داد که مگر شما را از این درخت نهی نکردم؟ بعد از نهی « ... وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ...!» (19 / اعراف) به این درخت نزدیک مشوید! بوده که در اولی اشاره را با لفظ «تِلْکُمَا» آورد که مخصوص اشاره به دور است و در دومی که قبل از اولی واقع شده، این اشاره با لفظ « هذِهِ» آمده که مخصوص اشاره به نزدیک است. در اوّلی کلمه «ندا کرد» آمده که باز مخصوص به دور است و در دومی کلمه « قالَ» آمده که مخصوص نزدیک است. (دقت فرمائید!)

این نکته را هـم بایـد دانست کـه از ظـاهـر جملـه « گفتیـم: بـا همین وضـع کـه دشمـن یکدیگرید پـائین روید کـه تـا مـدتـی در زمیـن قرارگاه و بهره دارید!» و جمله « در همان جا زندگی کنید و در آن جا بمیرید و از همان جا دوباره بیرون شویـد!» بـرمی آیـد که نحوه حیات بعد از هبوط، با نحوه آن در قبل از هبوط، فرق می کند. حیات دنیا حقیقتش آمیخته با حقیقت زمین است، یعنی دارای گرفتاری و مستلزم سختی و بدبختی است و لازمه این نیز آن است که انسان در آن تکون یابد و دوباره با مردن جزو

زمین شود و آن گاه برای بار دیگر از زمین مبعوث گردد.

در حالــی کــه حیــات بهشتــی حیاتــی اســت آسمانــی و از زمینــی کــه محــل تحـــوّل و دگــرگــونــی اسـت منشـــأ نگرفتــه اسـت.

از این جا ممکن است به طور جزم گفـت کـه بهشـت آدم در آسمان بوده، هــر چند که بهشت آخرت و جنت خلد (که هرکس داخلش شد دیگر بیرون نمی شود،) نبوده باشد.⁽¹⁾

قرارگاه بهشتی انسان

« وَ یا ادَمُ اسْکُنْ اَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ... ! » (19 / اعراف)

« و ای آدم تــــو و همســرت در ایـــن بهشـت آرام گیــریــد...!»

این آیه آدم علیه السلام را مخاطب قرار داده سپس همسر او را عطف بر او نموده و با جمله « و از هر جا خواستید بخورید!» تصرّف در همه انواع خوراکی ها را بر آنان مباح نموده، مگــر آن درختــی را کــه بــا جملــه « و بــه ایــن درخـت نـزدیک مشوید!» استثنا کرد .

«فَــوَسْــوَسَ لَهُمَـــا الشَّیْطــانُ ـ شیطــان وســوســه شــان کــرد!»

و گفـت:

« پروردگار شما، شما را از این درخت نهی نکرد مگر از این جهت که مبادا فــرشتــه شـویــد و یـــا از خالدیــن گردیــد!»

«وَ قـاسَمَهُما اِنّـی لَکُمـا لَمِـنَ النّـاصِحیـنَ فَــدَلّیهُما بِغُــرُورٍ...!»

(20تا 22 / اعراف)

ابلیس با قسم های غلاظ و شداد به آن دو گفت که من خیرخواه شمایم و نمی خواهم شما را فریب دهم، با همین فریب سقوطشان داد.

« پروردگارشان به ایشان بانگ زد: مگر من از این درخت منعتان نکردم!»

این آیه دلالت دارد بر این که آدم و حوا در آن موقع که خداوند این خطاب را به آنان می کرده از مقــام قــرب خــدا دور شــده بـودند، بـرای این که ندا به معنای صدا زدن از دور است .

« گفتنــد پروردگــارا ما به خویشتــن ستم کردیــم و اگر ما را نیامــرزی و

رحممــان نکنی از زیانکــاران خواهیــم بــود!»

این حرف از آدم و حوا نهایت تضرع و التماس آن دو را می رساند، لذا هیچ چیزی

درخواست نکردند و تنها احتیاج شان را به مغفرت و رحمت ذکر کرده و گفتند: اگر رحم نکنی به طور دائم و به تمام معنی زیانکار خواهیم شد!

از داستان بهشت آدم چنین برمی آید که قبل از این که آدم در زمین قرار گیرد خداوند بهشتی برزخی و آسمانی آفرید و او را در آن جای داده بود و اگر او را از خوردن از درخت مزبور نهی کرد برای این بود که بـدیـن وسیلـه طبیعـت بشـری را آزمـوده و معلوم کند که بشر جز به این که زندگی زمینی را طی کرده و در محیـط امـر و نهـی و تکلیف و امتثال تربیت شود ممکن نیست به سعادت و بهشت ابدی نـائل گــردد و جز با پیمودن این راه محال است به مقام قرب پروردگار برسد.

⁽¹⁾

گنـاه آدم چه بود؟

«...وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونا مِنَ الظّالِمینَ !» (35 تا 39 / بقره)

«...و نزدیـک این درخـت مشویـد که از ظـالمین خواهیـد شد!»

خطیئــه و گنــاه آدم چــه معنــا دارد؟

مگــر پیــامبـــر هــم گنــاه مــی کنـــــد ؟

آن چه در بدو نظر از آیات ظاهر می شود این است که آن جناب رسما گناه نکرده است، مانند جمله « زنهار از این درخت نخورید که از ظالمین می شوید!» و نیز جمله «آدم پروردگار خود را نافرمانی کرد و در نتیجه گمراه شد!» و نیز مانند اعترافی که خود آن جناب کرده و درقرآن آن را حکایت نموده و فرموده: «قالا رَبَّنا ظَلَمْنـآ اَنْفُسَنا وَ اِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَکُونَنَّ مِــنَ الْخــاسِـریـنَ ـ گفتند: پروردگارا به خود ستم کردیم و اگر ما را نیامرزی و رحم نکنی از زیانکاران خواهیم بود!» (23 / اعراف) این آن مطلبی است که از نظر خود این ظواهر و قطع نظر از رسیدگی به مجموع آیات داستان به نظر می رسد و امّا اگر در همه آیات داستان تدبر کنیم و نهی از خوردن درخت را مورد دقّت قرار دهیم، یقین پیدا می کنیــم که نهی نام بــرده نهــی مولــوی و تشریعـی نبوده تا نافرمانی اش معصیت خدا باشد، بلکه تنها راهنمائی و خیرخواهی و ارشاد بوده و خدای تعالی خواستــه است مصلحـت نخـوردن از درخت و مفسـده خوردن آن را بیان کنــد نــه این که بــا اراده مـولـــوی آدم را بــه عبــث وادار بــه نخــوردن از آن کنــد.

دلیل این معنا چند چیز است:

اوّل این که خدای تعالی هم در سوره بقره و هم در سوره اعراف، ظلم را متفرع بر مخالفت نهی کرده و فرموده: « نزدیک این درخت مشوید که از ظالمین خواهید شد!»

و آن گاه در سوره طه این ظلم را به شقاوت مبدّل نموده و فــرمـوده: « مـواظب بـاشیـد شیطـان شـما را بیـرون نکنـد وگـرنـه بدبخت می شوید!»

آن گاه این بدبختی را در چند جمله که به منزله تفسیر است بیان کرده و فرموده: « تو در این بهشت نه گرسنه می شوی و نه تشنه و نه عریان و نه گرمازده !» و با این بیان، روشن کرده که مراد به شقاوت، شقاوت و تعب دنیوی است که از لوازم جدانشدنی زندگی زمینی است. چون در زمین است که انسان به گرسنگی و تشنگی و لختی و امثال آن گرفتار می شود.

پــس معلوم شد خدا آدم را نهــی کرد تا گرفتــار این گونه عوارض نشود و هیچ علّـت دیگری که باعـث نهی مولوی و تشریعی باشد، بیان نکــرد. پس به این دلیــل نهی نـام بــرده ارشــادی بوده و مخالفــت نهی ارشــادی گنـاه نیست و مرتکــب آن را خارج از رسم عبودیت نمی شمارند.⁽¹⁾

نقض عهد آدم بعد از شناخت دشمن

« وَ لَقَــدْ عَهِــدْنــا اِلــی ادَمَ مِــنْ قَبْــلُ فَنَسِــــیَ وَ لَـــمْ نَجِــدْ لَــهُ عَزْمــا ! »(115 / طه)

« از پیـش به آدم سفـارشـی کـردیــم، ولـی در او پایمردی ندیدیم!»

مــراد به «عهــد» وصیت و سفــارش است و فرمان هــا و دستــورات را نیــز از ایـن روی عهد و عهدنامه می گویند.

معنای آیه موردبحث چنین است: سوگند می خورم که به تحقیق آدم را در زمان های پیش وصیتی کردیم، ولی وصیت را ترک کرد و ما او را نیافتیم که در حفظ آن عزم جازمی داشته باشد، یا بر آن وصیت صبر کند. و امّا این که مقصــود از آن عهـد چــه بــوده به طوری که از داستان آن جناب در چند جای قرآن برمی آیــد، عبــارت بــوده از نهــی از خــوردن درخـت که فرمــوده: «...وَ لا تَقْرَبـا هذِهِ الشَّجَـرَةَ...!» (19 / اعراف)

ـ « به یاد آر عهدی را که ما به آدم سپردیم و گفتار ما را که به ملائکه گفتیم، برای آدم سجده کنید پس همگی سجده کردند مگر ابلیس!» ما این صحنه را به وجود آوردیم تا برای خود آدم معلــوم شود که چگونه سفــارش ما را فرامــوش کرد و بر حفظ آن عــزم راسخـی ننمود.

پس وقتی که ابلیس از سجده امتناع ورزید، به منظور خیرخواهی و ارشادِ آدم به سوی صلاحش به او گفتیم: این که می بینی از سجده امتناع ورزید، ابلیس - دشمن تو و

همسرت می باشد... !

و اگر در جمله « زنهار که از بهشت بیرونتان نکند!» به جای نهی ابلیس از این کار، آدم و حوا را نهی کرد، در حقیقت کنایه از نهی او از اطاعت ابلیس و نیز نهی از غفلت از کید و دست کم گرفتن مکر اوست و معنایش این است که او را اطاعت مکن و از کید او و تسویلات او غفلت مورز، تا بر شما مسلط نشود و در بیرون کردن شما از بهشت و بدبخت کردنتان قوی نگردد.⁽¹⁾

حقیقــت شجره ممنوعـه

«...وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونا مِنَ الظّالِمینَ !» (35 تا 39 / بقره)

«...و نزدیـک این درخـت مشویـد که از ظـالمین خواهیـد شد!»

شجره ممنوعه در داستان آدم درختی بوده که نزدیکی بدان مستلزم تعب و بدبختی در زندگی دنیا بوده و آن بدبختی این است که انسان در دنیا پروردگار خود را فراموش کند و از مقام او غفلت بورزد و گویا آدم می خواست میان آن درخت و میثاقی که از او گرفتــه بودنــد، جمــع کنــد. هم آن را داشتــه باشد و هــم این را ولــی نتوانســت و نتیجــه اش فراموشــی آن میثاق و وقــوع در تعب زندگــی دنیا شــد، و در آخــر، این خسارت را با توبه خود جبران نمود.

گویا نهی در جمله فوق، نهی از خوردن میوه آن درخت بوده، نه خود درخت و اگر از آن تعبیــر کرده به این که (نزدیک آن درخــت مشوید!) برای ایــن بوده که شــدّت نهـی و مبــالغــه در تأکیـــد را بــرســانـد.

«فَتَکُونـا مِنَ الظّالِمینَ !» (39 / بقره)

خداوند سبحان در این سوره فرموده: «از ظالمین خواهید شد!» و در سوره طه فرموده: «فَتَشْقی!» و به شقاوت تعبیر کرده است. «شقا» به معنای تعب است. از این جا به خوبی روشن می شود که وبال ظلم نام برده همان واقع شدن در تعب زندگی در دنیا، از گرسنگی، تشنگی، عریانی و خستگی بوده و بنابراین، ظلم آدم و همسرش، ظلم به نفس خویش بوده، نه نافرمانی خدا، چون اصطلاحا وقتی این کلمه گفته می شود، معصیت و نافرمانی و ظلم به خدای سبحان می رسد.

در نتیجه این نیز روشن می گردد که نهی نام برده یعنی (به درخت نزدیک مشوید!)نهی تنزیهی و ارشادی یا خیرخواهانه بوده و نه نهی مولوی که تا نافرمانی اش عــذاب داشته باشد. پس آدم و همسرش به نفس خـود ظلــم کـردنـد وخـود را از

بهشـت محـروم ساختنــد نه نافرمانی خدا.

بیرون شدن از بهشت، به دنبال خوردن از درخت، یک اثر ضروری و خاصیّت تکوینی آن خوردن بوده، عینا مانند مردن به دنبال زهر خوردن و سوختن به دنبال در آتش افتادن، هم چنان که در همه موارد تکلیف ارشادی، اثر، اثر تکوینی است، نه اثر مولوی.⁽¹⁾

نتایج استفاده از درخت ممنوع

« فَوَسْوَسَ اِلَیْهِ الشَّیْطانُ قالَ یا ادَمُ هَلْ اَدُلُّکَ عَلی شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَ مُلْکٍ لایَبْلی؟»(120/طه)

« شیطان او را وسوسه کرد و گفت: ای آدم آیا تو را به درخت خلود و سلطنتی که کهنه نمی شود راهبری بکنم ؟»

مقصود از «شَجَرَةِ الْخُلْدِ» همان درختی است که آدم و همسرش از خوردن آن ممنوع شدند. مراد به «شَجَرَةِ الْخُلْدِ» درختی است که خوردنش باعث می شود آدمی جاودانه زنده بماند و مراد به ملکی که کهنه نشود، سلطنتی است که مرور زمان و اصطکاک مزاحم ها و موانع در آن اثر نگذارد، پس برگشت معنا به این می شود که مثلاً بگوئیم ابلیس به آدم گفت: آیا می خواهی به درختی راهنمائی ات بکنم که با خوردن میوه آن عمـری جاودان و سلطنتی دائمــی داشته باشی؟

مثل این است که شیطان خواسته بگوید اگر پروردگار شما، شما را از آن نهی کرده برای این بوده که با ملکی خالد جاودان در بهشت نمانید و یا بگوید برای این بوده که شمـا جاودانــه در بهشــت نمانید چون داشتـن ملک خالــد مستلــزم زندگــی جاودانه نیـز هسـت، (دقت فرمائید!)

و از آن درخــت بخوردند و عورت هایشان به ایشــان نمودار شــد و بنا کردند از برگ های بهشت به خودشــان بچسباننــد. آدم نافرمانی پروردگار خویش کرد و از راه برفــت. پـس از آن پروردگـارش او را برگزیــد و توبه او بپذیرفــت و هدایتــش کــرد، گفــت، همگــی پائیــن برویــد، در حالـی کــه بعضــی دشمن بعض دیگــر باشید، پس اگر هدایتی از من سوی شما آمد، هر که آن را پیروی کند نه گمراه می شود و نه تیره بخت و هر کس از کتاب من روی بگرداند وی را روزگاری سخت خواهد بود و او را در روز قیامت کور محشور کنیم... !⁽²⁾

زمینی شدن آدم

توبه آدم و نتایج آن

«ثُمَّ اجْتَبیهُ رَبُّـهُ فَتابَ عَلَیْهِ وَ هَدی ! » (112/طه)

«پس ازآن پروردگارش اورا برگزید و توبه اورا بپذیرفت و هدایتش کرد !»

کلمه «اِجْتَباء» به معنای ورچیدن است. در این آیه خدای تعالی بنده خود را برای خود جمع آوری کرده به طوری که کسی غیر خدا در او شریک نباشد و او را از مخلَصین کــرده است. گویــی او را دارای اجــزاء فرض کــرده که اجزائش را از این جا و آن جا جمع آوری نموده و بعداز آن که در این جا به آن جا متفــرق بود، در یک جا گردآورده و سپس بـه او رجوع کــرده و هدایتــش نموده و به سوی خود به راهــش انداختــه اســت.

منظور از هدایت، هدایت در امر دین است که عبارت است از اعتقاد حق و عمل صالح و دلیــل بــر این معنــا ایــن اســت کــه در آیــه شریفــه هدایــت را فــرع بــر اجتبــاء گرفتــه است، (دقت فرمائید!)

آن جناب به سوی هدفی هدایت شده که اجتبائش هم برای آن منظور بوده است و چون اجتبائش برای سعادت دینی او بوده یعنی برای این بوده که عبودیت را منحصر در خدای سبحان کند لاجرم هدایتش هم به سوی همین هدف بوده و این هدایت لاجرم هدایتی بوده که بین خدای تعالی و شخص مهدی الیه واسطه ای نبوده و به همین جهت به هیچ وجه تخلّف نمی پذیرفته است.

هدایت به سوی منافع زندگی دنیا هر چند نیز از خدای تعالی است، لکن از چیزهائی اســت کــه سبــب هــای دیگــری بیــن خــدا و بنــــده در آن ها

واسطــــه اســت و بسیــار مـی شــود کــه اسبــاب از مسببــات تخلّـــف مـی کنــد، (دقــت فــرمــائیــد!)

« گفت همگی پائین بروید، در حالتی که بعضی دشمن بعض دیگر باشید، پس اگر هدایتی از من سوی شما آمد، هرکه آن را پیروی کند نه گمراه می شود و نه تیره بخت!» (123/طه)

در این آیه قضائی از خدا حکایت شده که فرع بر هبوط است. تأکیدی که در عبارت «...فَاِمّا یَأْتِیَنَّکُمْ...!» (38 / بقره) وجود دارد به وقوع حتمی شرط اشاره می کند، گویا فرمــوده: « اگر از من هدایتــی برای شما آمد و حتما هم خواهد آمد پس هر کس هدایتم را پیروی کند... !»

این که به طور مطلق فرموده «گمراه و تیره بخت» نمی شود می رساند کـه هم ضلالت و شقاوت دنیائی از او نفی شده و هم آخرتی و باید هم همین طور باشد، چون هدایت الهی دین فطری ای است که خدای تعالی به لسان انبیائش به سوی آن دعوت فرموده و دین فطری عبارت است از مجموع اعتقادات و اعمالی که فطرت آدمی آن را اقتضا می کند و جهازاتی که خلقتــش بدان مجهز است و به سوی آن دعوت می نماید. و معلوم است که سعادت هر چیزی رسیدن به همان اهدافی است که خلقتش و جهازات خلقتش تقاضای آن را دارد و به غیــر آن سعادتی دیگر ندارد. هم چنان که فرمود: روی دل سوی این دین معتدل کن که نهــاد خداست نهــادی که مــردم را بر آن نهــاد. و خلقـت خــدا تغییرپذیر نیست. دین قویم همین است.

« و هرکس از ذکر من روی بگرداند، وی را روزگاری سخت خواهد بود و او را در روز قیامت کور محشور کنیم!» (124 / طه)

علت تنگی معیشـت در دنیا و کوری در روز قیامت، فراموش کردن خدا و اعراض از یاد اوست. هر که در دنیا خدا را فراموش کند، او هم در آخرت وی را فراموش می کند.⁽¹⁾

نتایج داستان آدم و خروج او از بهشت

« وَ لَقَــدْ عَهِــدْنــا اِلــی ادَمَ مِــنْ قَبْــلُ فَنَسِــــیَ وَ لَـــمْ نَجِــدْ لَــهُ عَزْمــا ! »(115 / طه)

« از پیـش به آدم سفـارشـی کـردیــم، ولـی در او پایمردی ندیدیم!»

داستــان بهشت آدم با همــه خصوصیاتش مثالــی اســت که سرنوشــت آینده یک یک فرزنــدان او را تا روز قیامــت مُمَثَّل می کند. با نهی آدم از نزدیک شدن به

درخــت، دعوت هــای دینــی و هدایـت الهــی بعد از آدم را ممثــل کرده و با نافرمانـــی آدم که آن را نسیان عهد خوانــده نافرمانــی فرزندانش را که ناشی از نسیــان یاد خــدا و یاد آیــات مذکــره اوســت مُمَثَّل فرموده است. تنها فرقی که میــان آدم و بنــی آدم اســت ایــن اســت کــه آزمایــش آدم قبــل از تشریــع شرایــع بود و در نتیجــه نهــی این کــه متوجّــه او شــد ارشــادی بــود و مخالفــت آنان نافرمانی امر مولوی خداست.

این داستانی که نام بردیم در چند جای قرآن آمده، ولی در این سوره با کوتاه ترین عبارت و زیباترین بیان ایراد شده است و به طوری که ذیل آن شهادت می دهد عمده عنایت در آن بیان، حکمی است که گفتیم به تشریع دیــن و ثــواب و عقـاب کـرده اسـت .

این داستان حال بنی نوع آدم را بر حسب طبع زمینی اش و زندگی مادی اش تمثیل می کند و مجسم می سازد، چه خدا او را در بهترین قوام خلق کرده و در نعمت های بی شماری غرق ساخته و در بهشت اعتدالش منزل داده و از تعدّی و خروج به یک سوی افــراط و تفریط که ناشــی از پیروی هــوای نفس و تعلق به فریب دنیا و در نتیجه فراموشی جنب رب العزة است تهدید فرمود، تا عهــد بین خود و خـدا را فـرامـوش نکــــرده و او را نـافــرمــانــی و شیطــــان را در وســـاوســش پیــــروی نکنـد .

اگر دل به دنیا بست و مقام پروردگارش را فراموش نمود رفته رفته زشتی های زندگی برایش روشن گشته و آثار شقاوت با نزول بلاها و خیانت روزگار و نکول اسباب و پشت کردن شیطان به او، برایش هویدا می گردد، آن وقت شروع می کند با نعمتی نعمت از دست داده ای دیگر را تلافی نموده و به عذابی روی می آورد تا از عذابی شدیدتر از آن فرارکرده باشد و در گریز از دردی ناگوار، دردی دیگر ناگوارتر را تحمل می کند، تا وقتــی که به او بگویند، از بهشت نعمت ها به کلی بیرون گشته و به مهبط شقاوت و خیبت هبوط کند.

ایــن همــان صورتــی اســت کــه از زندگــی دنیــا بــرای آدم ممثل شده، نخســـت خــدای تعالی او را داخــل بهشــت نمــوده و کــــرامــت داد، تــا ســرانجــام کــارش بدان جــا کشیــد کــه کشیـــد. چیـــزی که هســت از آن جائــی کــه ایــن واقعــه قبــل از تشـــریــع دین اتفــاق افتـــاده و بهشــت او بهشــت برزخــی بـوده کـه در یـک زنـدگی غیـر دنیوی برایش ممثل شده است.⁽¹⁾

ص: 25 و 38

نتایــج خروج آدم از بهشــت چــه بــود؟

«...فَلا یُخْرِجَنَّکُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقی !» (117 / طه)

«... زنهــار مواظب باشید شما را از این بهشت بیرون نکند که تیره بخت می شوید !»

جمله «فَتَشْقی» فرع بر خارج شدن آدم و همسرش از بهشت است و مراد به «شقاوت» تعب و رنج است .یعنی زنهار چنین مکن و خود را به تعب نیفکنی. چون زندگی در غیر بهشت که لاجرم همان زمین خواهد بود، زندگی آمیخته با رنج و تعب اســت. چـون در آن جا احتیـاجـات فــراوان است و بـرای رفـع آن فعـالیت بسیــار لازم اسـت. در آن جا احتیـاج بـه طعـام و نـوشیـدنی و لبـاس و مسکـن و غیـر آن است.

دلیل بر این که مقصود از «شقاوت» تعب است، دو آیه بعدی است که به تفسیر شقاوت اشاره نموده و می فرماید: تو که از خاک زمینی، در بهشت نه گرسنــه می شوی و نـه عریــان، نه دچار تشنگی می شوی و نه گرما !

(و همیــن خود دلیــل بر ایــن است که نهی در آیه مورد بحث ارشــادی اســت، یعنــی در مخالفــت آن غیــر از وقــوع مفســده ای که مترتــب بر خود فعل است، یعنــی تعب و زحمتــی که در دوندگــی برای رفــع حوایــج زندگی و تحصیـل معــاش می شــود، فسـاد و محذور دیگری نیست.)

تــو را مــی رســد کــه در بهشــت بمــانــی، نــه گـرسنـه شــوی و نــه برهنــه. آری در آن جا نه تشنه می شوی و نه آفتاب زده!

مراد به «آفتاب زده نشدن،» گویا این باشد کـه در بهشت اثری از حرارت آفتاب نیست، تا کسی محتاج باشد برای گریز از آن خانه ای داشته باشد، تا خــود را از گرمای آفتاب و سرمای نبود آن حفظ کند.⁽¹⁾

نتایج ناسازگاری شیطان با نوع انسان

« وَ اِذْ قُلْنــــا لِلْمَــــلائِکَــــةِ اسْجُــــدُوا لاِدَمَ فَسَجَـــــدُوا اِلاّ اِبْلیــــسَ...!» (61 / اسراء)

« به یاد آر آن زمان که به مـلائکه گفتیم سجده بر آدم کنید، همه سجـده کردند جز ابلیـــس...!»

به طوری که ملاحظه می کنید، در آیه شریفه مطالبی به منظور اختصار حذف شده زیرا مقصود بیان علل و عواملی است که باعث شد بنی آدم در ظلم و فسوق خود استمرار و دوام یابد و نسلش بر چیده نگردد. در این باره نخست این را فرموده که اولین

بشر به آیات و معجزات اقتراحی (درخواستی) خودش ایمان نیاورد، آخرین هم پیرو همـــان اولیــن انــد وایمـان نخـواهنـد آورد و سپس بـه پیغمبـرگـرامـی خـودیـادآور شـد کـه در ایـن میـان فتنـه هـا در کـار است کـه به زودی ظهـور نمـوده و امّت اسـلام را در بـوتـه امتحـان خـود داغ مـی کنـد، آن گاه داستـان آدم و ابلیـس را خـاطـر نشـان مـی فرماید که ابلیس سوگند خورد ذریه آدم را گمراه سازد و از خدا درخواست کرد که او را بر گرده اش مسلط سازد، پس خیلی بعید نیست که اکثر مردم به سوی راه ضلالت گرائیده و در ظلم و طغیان و اعراض از آیات خدا غوطه ور گردند، چون از یک سو فتنه های الهی احاطه شان کرده و از سوی دیگـر شیطان بــا قشـون سـواره و پیاده اش محـاصره شان نموده است.⁽¹⁾

علت زمینی شدن آدم و همسرش

«وَ قُلْنـا یا ادَمُ اسْکُنْ اَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ... قُلْنَااهْبِطُوا... !» (35 تا 39 / بقره)

« و گفتیم ای آدم تو و همسرت در بهشت آرام گیرید... و گفتیم پائین روید که تا مدتــی در زمین قرارگــاه و بهره دارید!»

آدم در اصل و در آغاز برای این خلق شده بود که در زمین زندگی کند و نیز در زمین بمیرد و اگر خدای تعالــی او را (چند روز) در بهشــت منــزل داد برای این بــود که امتحــان خود را بدهنــد و در نتیجــه آن نافرمانی، عورتشــان هویــدا بگــردد تا بعـد از آن به زمیــن هبوط کنند.

منظور اصلی از خلقت آدم این بوده که در زمین سکونت کند. چیزی که هست راه زمینی شدن آدم همین بوده که نخست در بهشت منزل گیرد و برتری اش بر ملائکه و لیاقتش برای خلافت اثبات شود و سپس ملائکه مأمور به سجده برای او شوند و آن گاه در بهشت منزلش دهند و از نزدیکی به آن درخت نهی کنند و او به تحریک شیطان از آن بخورد و در نتیجه عورتش و نیز از همسرش ظاهر گردد و در آخر به زمین هبوط کنند.

از ریخت و سیاق آیات مربوط به موضوع آدم و ابلیس به خوبی بر می آید - که آخرین عامل و علّتی که باعث زمینی شدن آدم و همسرش شد، همان مسئله ظاهر شدن عیب آن دو بود. و عیب نام برده هم به قرینه ای که فرموده: « بر آن شدند که از برگ های بهشــت بر خــود بپوشاننــد...،» همان عــورت آن دو بــوده: و معلــوم اســت که این دو عضــو، مظهــر همــه تمایــلات حیوانــی است چــون مستلــزم غذا خــوردن و

نمو نیز هستند.

ابلیس هم جز این همّی و هدفی نداشته که به هر وسیله شده عیب آن دو را ظاهر سازد، گو این که خلقت بشری و زمینی آدم و همسرش، تمام شده بود و بعد از آن خدا آن دو را داخل بهشت کرد ولی مدت زیادی در این بین فاصله نشد و خلاصه آن قدر به آن دو مهلت ندادند که در همین زمین متوجّه عیب خود شوند و نیز به سایر لوازم حیات دنیوی و احتیاجات آن پی ببرند.

بلکه بلافاصله آن دو را داخل بهشت کردند و وقتی داخل کردند که هنوز روح ملکوتی و ادراکی که از عالم ارواح و فرشتگان داشتند، به زندگی دنیا آلوده نشده بود، به دلیل این که فرمود: « تا ظاهر شود، از آن دو آن چه پوشانده شده بود از آنان،» پس معلوم می شود، پوشیدگی عیب های آن دو موقتی بوده و یک دفعه صورت گرفته، چون در زندگی زمینی ممکن نیست برای مدتی طولانی این عیب پوشیده بماند. و جان کلام و آن چه از آیات نام برده برمی آید این است که وقتی خلقت آدم و حوا در زمین تمام شد بلافاصله و قبل از این که متوجّه شونـد عیب هاشان پوشیده شده و داخل بهشت شده اند.

پس ظهور عیب در زندگی زمینی و به وسیله خوردن از آن درخت، یکی از قضاهای حتمی خدا بوده که باید می شد و لذا فرمود: «زنهار که ابلیس شما را از بهشت بیرون نکند که بدبخت می شوید...،» و نیز فرمود:« آدم و همسرش را از آن وضعی که داشتند بیرون کرد...،» و نیز خدای تعالی خطیئه آنان را بعد از آن که توبه کردند بیامرزید و در عیــن حال به بهشـت برنگردانید بلکه به سوی دنیا هبوط داد تا در آن جا زندگـی کننــد.

و اگر محکومیت زندگی کردن در زمین با خوردن از درخت و هویدا گشتن عیب قضائی حتمـی نبود و نیز برگشتن آن ها بـه بهشت محـال نبـود، بـایـد بعد از توبه و نادیده گرفتن خطیئه به بهشت برگردنـد چـون تــوبــه آثار خطیئه را از بیــن مـی بـرد.

پس معلوم می شود علت بیرون شدن از بهشت و زمینی شدن آدم آن خطیئه نبوده بلکه علت این بوده که به وسیله آن خطیئه عیب آن دو ظاهر گشته و این به وسیله وسوســه شیطــان لعیــن صــورت گرفتــه است.⁽¹⁾

فلسفه زمینی شدن آدم

«...وَ لَکُـــمْ فِــی الاَرْضِ مُسْتَقَــرٌّ وَ مَتـاعٌ اِلـی حیــنٍ ! » (36 / بقره)

«...تا مدتی در زمین قرارگاه و بهره دارید!»

به نظر نزدیک می آید که قصه منزل دادن به آدم و همسرش در بهشت و سپس فرود آوردنش به خاطر خوردن از درخت، به منزله مثل و نمونه ای باشد که خدای تعالی وضع آدمیان را قبل از نازل شدن به دنیا و سعادت و کرامتی که در منزل قرب و حظیره قدس داشت و آن دار نعمت و سرور و انس و نور و آن رفقــای پاک و دوستان روحانی و جــوار رب العـالمیـن که داشت، به آن مثل مجسم ساخته است.

و هم چنین این معنا را - که انسان کذائی در مقابل آن همه نعمت که در اختیار داشته، به جای آن ها گرفتاری و بدبختی و تعب و خستگی و مکروه و آلام را اختیار می کند به جای این که سعی کند خود را به همان جاکه از آن جا آمده برساند و برگرداند، به حیات دنیای فانی و جیفه گندیـده و پسـت آن میـل می کنـد - مجسم می ســازد.

و نیز در قالب این مثال این معنا را بیان می کند که نه تنها آدم را بعد از توبه اش به دارکرامت و سعادت برگردانید، بلکه هر انسانی که راه خطا پیموده، اگر برگردد و به سوی پروردگار خود رجوع کند، خدای تعالی او را به دار کرامت و سعادتش برمی گرداند و اگر برنگردد و هم چنین دست به دامن زمین بزند و هواهای نفس را پیروی کند، چنین کسی به جای شکر نعمت خدا، کفران ورزیده و خود را به دارالبوارکشـانـده، جهنمـی کــه خــود افروخته و چه بد قرارگاهی است.

ایــن را نیز باید دانســت که آدم علیه السلام به خود ستــم کرد و خود را در پرتگاه هلاکت و دو راهــی سعادت و شقاوت که همان زندگی دنیاســت، افکند به طوری که اگر در همان مهبط خود، یعنی دنیا باقی می ماند، هلاک می شد و اگر به سعادت اولی خود برمی گشت تازه خود را به تعب افکنده بود، پس در هر حال به نفس خود ستم کرد، الاّ این که با همیــن عمــل، خــود را در مسیــر سعادت و در طریق منزلی از کمال قرار داد که اگر ایــن عمل را نمی کرد و به زمیــن نازل نمی شد و یا بدون خطا نازل می شد، به آن سعــادت و کمال نمی رسید.

آری اگر پدر بشر و مادرش به زمین نمی آمدند کی می توانستند متوجّه فقر و ذلّت و مسکنت و حاجت و قصور خود شوند؟ و چگونه بدون برخورد با تعب و زحمت و رنج زندگی به روح و راحت درحظیره قدس و جوار رب العالمین می رسیدند؟ و برای جلوه کردن اسماء حسنای خدا، از عفو و مغفرت و رأفت و توبه و ستر و فضل و رحمت موردی

یافت نمی شد! چون مورد این اسماء حسنای خدا گنهکارانند و خدا را در ایام دهر نسیم های رحمتی است که از آن بهره مند نمی شوند، مگر گنه کارانی که متعرض آن شوند و خود را در معرض آن قرار دهند.

پس این توبه همان اسـت که به خاطر آن راه هدایت را به روی انسان گشودند، تا آن را مسیــر خود قرار دهند و تنظیف منزلــی است که باید در آن جا سکونت کننــد و به دنبال همان راه و آن هدایت بود که در هر عصری دینی و ملّتی برای بشر تشریع شد.

خــوردن آدم از آن درخت ایجاب کرد، خدای تعالی قضای هبوط او و استقرارش در زمیــن و زندگــی اش را در آن برانــد، همــان زندگــی شقــاوت بــاری کــه آن روز وقتــی او را از آن درخت نهـی می کرد، از آن زندگـی تحذیرش کرد و زنهارش داد.

توبه ای که کرد باعث شد، قضائی دیگر و حکمی دوم درباره او براند و او و ذریّه اش را بـدین وسیلـه احترام کند و با هـدایت آنان به سوی عبـودیت خـود، آب از جــوی رفتــه او را بجــوی بـاز گـردانـد .

پس قضائی که اول رانده شد تنها زندگی در زمین بود ولی با توبه ای که کرد، خداونـد همان زندگی را زندگی طیب و طاهری کرد، به این طور که هدایت به سوی عبودیت را بـا آن زندگی تـرکیـب نمـوده و یک زندگی خاصی از ترکیـب دو زندگی زمینـی و آسمانی فراهـم آورد.⁽¹⁾

زوج آدم

همســـر و زوج آدم

«...اَلَّــذی خَلَقَکُــــمْ مِــــنْ نَفْـــسٍ واحِــــدَةٍ وَ خَلَــــقَ مِنْهـــا زَوْجَهــا...!» (1 / نساء)

«...خدائــی که همه شما را از یک تن آفریـد و همسرش را نیز از او پدید آورد...!»

کلمه «زَوْج» به هر دو موجودی که با یکدیگر قرین باشند، چه حیوان و چه غیر حیوان، گفته می شود.

ظاهر جمله « مِنْها زَوْجَها،» این است کـه می خواهد بگوید: زوج این فرد هم مثل خودش از همیــن نــوع اســت. و این افــراد پراکنــده همه به دو فــرد هماننــد برمی گردند. این آیه همان معنائی را بیان می کنـد کـه در آیـــات زیـر بیــان شده است:

« از آیــات پروردگــار اسـت کـه جفـت شمـا را از جنس خــود شمــا برایتان آفرید تــا به او آرامش پیدا کنید و بین شما دوستــی و مهـربــانــی قــــرار داد!» (21 / روم)

« و خــداونـد بـرای شمـا از جنس خودتـان زنـانی قرار داد و از این زنان برایتان فرزنــدان و نسلی به وجـــود آورد!» (72 / نحل)

« خداوند پدید آورنده آسمان هــا و زمین است و برای شما از جنس خودتان زنانی قــرار داد و چهارپایــان را جفت آفریــد، تا بدین وسیله شما را زیاد کند!» (11 / شوری)

« و از هر چیزی جفت آفریدیم !» (49 / ذاریات)

پس آن چـه که در بعضی از کتب تفسیر ذکرشده که آیه در صدد بیان این مطلب است که جفت این فرد از خودش گرفته شده و خداوند او را از جزء بدن وی

آفریده است، همان طور که در بعض اخبار اسـت که : خداوند زن آدم رااز یکی از دنده های وی آفرید، هیـچ شاهدی از خود آیه بر آن نمی توان یافت.⁽¹⁾

نام همسر آدم

قرآن تقریبا تصریح می کند که نسل موجود بشر به یک مرد و زن که پدر و مادر تمــام افرادند، می رسد، پدر را خـداونـد در قــرآن به نام «آدم» نــامیـده و امّـا از زنـش در قـرآن نام برده نشـده، ولـی در روایات از او به نام «حــوا» یــاد کــرده انــد.⁽²⁾

میــزان شراکــت همسـر آدم در عهـــد آدم

«فَقُلْنا یا ادَمُ اِنَّ هذا عَدُوٌّ لَکَ وَ لِزَوْجِکَ فَلا یُخْرِجَنَّکُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقی !» (117 / طه)

«گفتیــم: ای آدم ایـن دشمـن تــو و همســر تــوسـت، زنهــار مـواظب بـاشیــد از این بهشـت شمــا را بیـــرون نکنــد کـه تیره بخــت می شــوی!»

دلیل این که کلمه « تَشْقی ـ تیره بخت می شوی!» را مفرد آورد و نفرمود: « شما دو نفر بدبخت می شوید!» جهتش این بود که عهد الهی که در آیات قبلی از آن نام برده بر آدم نازل شد. روی سخن با او بود و به همین جهت نه تنها در این کلمه بلکه در تمامی کلماتی که در این داستان آمده وجه سخن با تنها آدم بوده، مانند کلمات «فَنْسی» - پس فراموش کرد و «وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْما - در او پایمردی ندیدیم!» و «فَوَسْوَسَ اِلَیْه - شیطان بر او وسوســه کرد!» و «ثُمَّ اجْتَبیهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَیْهِ - سپس پروردگــارش او را برگزید و توبه او را بپذیرفت!»

در مواردی که چاره ای جز ذکر (حوا) همسر آدم نبوده کلمات به صورت تثنیه آمده، ماننــد جملــه «ای آدم این دشمــن تو و همســر توست» و «از آن درخــت بخوردنــد و عــورت هـایشــان بــه ایشــان نمــودار شــد و بنا کرده انــد از برگ هــای بهشــت به خودشان بچسبانند.»⁽³⁾

تکثیر نسل انسان از طریق آدم و همسرش

«خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها...!» (6 / زمـــر)

«شمـا را از یــک انسـان آفــریــد و آن گاه، همسـر آن انسان را هــم از جنــس خــود او قـــرار داد... !»

خطــاب در این آیــه به عموم بشر است و مراد به «نَفْسٍ واحِدَةٍ» آدم ابوالبشر است و مــراد به همسر آن نفــس واحده همســر اوست که از نوع خود اوست و در انسانیت مثــل اوســت. مــراد این اسـت کـه خـدای تعــالـی ایـن نـوع را خلـق کـرد و افـراد او را از یـک نفـــس واحـــد و همســرش بسیــــار کــــرد.

«...وَ اَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ الاَْنْعامِ ثَمانِیَةَ اَزْواجٍ...!» (6/زمر)

کلمه «اَنْعامِ» به معنای شتر و گاو و گوسفند و بز است و اگر آن ها را هشت جفت خـوانـده بــه اعتبــار مجمــوع نـر و مـاده آن هاست.

«...یَخْلُقُکُمْ فی بُطُونِ اُمَّهاتِکُمْ خَلْقا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فی ظُلُماتٍ ثَـلاثٍ...» (6 / زمر)

این جمله بیان کیفیت خلقت نام بردگان قبلی، یعنی انسان و انعام است و در این که خطاب را تنها متوجّه انسان کرده و مــی فـرمـایـد: «شمـا را خلـق مـی کنـد،» بـه اعتبـار ایـن اسـت کـه در بیـن ایـن پنـج نوع جانـدار، تنهـا دارای عقـل انسـان اسـت و لـذا جـانـب او را غلبـه داده و بـر دیگـران چربانــده است.

معنــای خلــق بعد از خلــق، پشت سر هم بودن آن است، ماننـد خلقت نطفــه و سپس نطفـه را علقـه کــردن و آن گـاه خلقـت علقـه و آن را مضغـه کـردن و هم چنیــن...!

مــراد به ظلمات ثــلاث، به طوری که گفته اند ظلمت شکم، ظلمت رحم و ظلمت مشیمــه یا تخــم دان اســت.⁽¹⁾

خلقت زوج طبیعی برای انسـان

«وَ تَــذَرُونَ مــا خَلَــقَ لَکُـمْ رَبُّکُـــمْ مِنْ اَزْواجِکُمْ بَلْ اَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ !»(166 / شعراء)

«و همســرانتــان را کــه پــروردگــارتــان بــرای شمــا آفــریـــده وامی گذاریـد، راستــی کــه شمـا گــروهـــی متجـاوز هستیــد!»

اگر در خلقت انسان و انقسام آن به دو قسم نر و ماده و نیز به جهازات و ادواتی که هریک از این دو صنف مجهز به آن هستند و هم چنین به خلقت خاص هر یک دقّت کنیم، جای هیچ تردید باقی نمی ماند که غرض صنع و ایجاد از این صورتگری مختلف

است، در یک صنف از مقوله فعل و دردیگری از مقوله انفعال است، این است که دو صنف را با هم جمع کند و بدین وسیله عمل تناسل که حافظ بقاء نوع انسانی تاکنون بوده انجام پذیرد.

پس یک فرد از انسان نر که او را مرد می خوانیم، بدین جهت که مرد است برای یک فــرد ماده از این نوع خلــق شده که او را زن می نامیــم، نه برای یک فــرد نر دیگر. آن چه مرد را خلقتــش مرد کرده برای زن خلــق شده و آن چه که در زن است و او را در خلقتش زن کــرده، برای مرد اســت. و این زوجیت طبیعی است که صنع و ایجاد عالم میــان مـرد و زن یعنـی نر و ماده آدمی برقـرار کرده و این جنبنده را زوج کرده است.

از سوی دیگر اغراض و نتایجی که اجتماع یا دین در نظر دارد این زوجیت را تحدید کرده و برایش مرزی ساخته به نام «نکاح» که یک جفت گیری اجتماعی و اعتباری است. بدین معنی که اجتماع میان دو فرد نر و ماده از انسان که با هم ازدواج کرده اند، نوعی اختصاص قائل شده که این اختصاص مسئله زوجیت طبیعی را تحدید می کند، یعنی به دیگران اجازه نمی دهد که در این ازدواج شرکت کنند.

پس فطرت انسانی و خلقت مخصوص به او او را به سوی ازدواج با زنان هدایت می کند و نیز زنان را به سوی ازدواج بـا مردان هدایت می کند و نه ازدواج با زنی مثل خود و نیز فطرت انسانی حکم می کند که ازدواج مبتنی بر اصل توالد و تناسل است، نه اشتراک در مطلق زندگی.

از این جا روشن می شود که در جمله «ما خَلَقَ لَکُم! - آن چه برای شما خلق کرده! » آن چه به ذهن نزدیک تر است، این است که مراد به آن عضوی است از زنان که با ازدواج برای مردان مباح می شود و لام در « لَکُمْ - برای شما» لام ملک است آن هم ملک طبیعی و نیز کلمه «مِنْ» در جمله «مِنْ اَزْواجِکُم،» از همسرانتان تبعیضی است و مراد به زوجیت، زوجیت طبیعی است هر چند کــه به وجهــی که ممکــن است، مــراد بــه آن زوجیــت اجتماعی و اعتباری باشد.⁽¹⁾

خلقت زوج انسان از جنس خود

«وَ مِــنْ ایاتِـــهِ اَنْ خَلَــقَ لَکُــمْ مِــــنْ اَنْفُسِکُــمْ اَزْواجـــا لِتَسْکُنُوا اِلَیْها...!» (21/روم)

« و یکی از آیات او این است که برای شما از خود شما، همسران درست کرد تا به سوی آنان میل کنید و آرامش گیرید و بین شما مودت و رحمت قرار داد...!»

معنای جمله فوق این است که برای شما از جنس خودتان زوج آفرید. و کلمه «برای شما» معنایش «به منظور فائده و نفع شماست،» آری هر یک از مرد و زن از جهاز تناسل دستگاهی دارند که این دستگاه به کار نمی افتد، مگر وقتی که با دستگاه طرف مقابل جمع شود و از مجموع آن دو، مسئله توالد و تناسل صورت گیرد.پس هر یک از آن دو در حدّ خود و فی نفسه ناقص و محتاج به طرف دیگر است و از مجموع آن دو واحدی تام و تمام درست می شود و به خاطر همین نقص و احتیاج است که هریک به سوی دیگری حرکت می کنــد و چون بدان رسیــد آرامش و سکونت می یابد. چون هر ناقصی مشتاق به کمــال است - هر محتاجی مایل به زوال حاجــت و فقر خویــش است و این حالــت همــان شبقــی اسـت که در هر یک از این دو طــرف به ودیعــت نهــاده شــده اســت.

«...وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً...!» (21 / روم)

به طوری که از سیاق برمی آید: مراد به مودّت و رحمت در آیه همان مودّت و رحمت خانوادگی است. یکی از روشن ترین جلوه گاه و موارد خودنمائی مودت و رحمت، جامعه کوچک منزلی است، چون زن و شوهر در محبّت و مودّت ملازم یکدیگرند و این دو با هــم و مخصوصــا زن، فرزنـدان کوچک تــر را رحم می کنند. و اگر این رحمت نبود، نسـل به کلـی منقطــع مــی شـد و هـرگـــز نــوع بشـر دوام نمــی یــافت.⁽¹⁾

زن، وسیله ای برای بقاءِ نوع

« نِســـاؤُکُــــــمْ حَــــــرْثٌ لَکُـــمْ...!» (223/بقره)

« زنان شما کشت شمایند...!»

حاصــل معنای آیه این است کــه: موقعیت زنان در جامعــه انسانی همانند؛ زراعتی است که آدمی بــرای تحصیل غذائــی که مایه حفــظ زندگانی و بهــاءِ آن است و نیــز بـــرای ابقــاء تخــم بــدان احتیـــاج دارد.

هم چنین جامعه انسانی برای دوام نوع و بقای نسل محتاج به زنان است، زیرا خداوند متعال تکوّن انسان و مصوّرشدن او را به این صورت در طبیعت رحم قرار داده و طبیعت مردان را که جزئی از آن ماده اصلی در ایشان است، مائل به زنان فرموده و میــان مــردان و زنــان دوستــی و مهربــانیــی برقــرار کــرده است. از ایـن رو غــرض تکوینــی از این امــر این اســت کـه وسیله ای برای بقای نوع فـراهــم شود.⁽²⁾

تکثیر نسل های اوّلیه انسان

ازدواج انسان های اولیه

« ... وَ بَــــــثَّ مِنْهُمــا رِجـالاً کَثیـــرا وَ نِســــاءً... !» (1 / نساء)

« ... از آن دو، مردان و زنان بسیاری پراکنده ساخت... !»

کلمــه «بَــثَّ» جــدا شـدن چیـزی اسـت، بــه نحـو پــراکنـده شــــدن .

ظاهر آیه این اسـت کـه نسل موجود انسان به آدم و زنش برمی گردد، بدون آن که در پیدایش این نسل کسی جز آن دو با آنان همراهی کرده باشد. چون فرموده: « و از آن دو، مردان و زنان بسیاری منتشـر ساخـت!» و نفرموده « از آن دو و از غیـــر آن دو !»

از ایــن مطلــب دو چیـز استفاده مـی کنیم :

1 ـ مقصــود از «رِجــالاً کَثیــرا وَ نِســاءً، » تمام افــراد بشر می باشند که با واسطه یا بدون واسطــه از نســل او هستنــد. بنابراین، مثــل این است که فرمــوده باشــد ـ ای مــردم شمـا را از آن دو پراکنــده ســاخت!

2 ـ ازدواج در طبقه اوّل بین برادران و خواهران انجام شده است (یعنی پسران آدم با دختــران وی ازدواج کردنــد،) چه آن که در آن موقــع نر و ماده منحصــر به آنان بوده و مانعی هم نــدارد زیــرا این مطلــب یک حکــم تشریعــی اســت که زمــام آن به دست خداونــد است. او می توانـد گاهی این امر را حــلال و زمانــی حــرام فرمایــد.

اگر گفته شود که این ازدواج برخلاف فطرت است، در صورتی که آن چه را که

خداوند تشریع می فرماید، لازم است که منطبق با فطرت باشد، جواب این است که: متمایل نبودن طبع به این نوع ازدواج نه از آن جهت است که از آن تنفر دارد بلکه این عدم تمایل از آن جهت است که ازدواج خواهر و برادر را موجب اشاعه فحشا و اعمال زشت و از بین رفتن غریزه عفت می داند و معلوم است که این نوع ازدواج در جامعه جهانی امروز که عنوان فجــور و فحشا دارد و امّــا در جامعه آن روز که فقــط چند خواهــر و برادر را شامل می شــده و مشیت خداونــد هم چنین تعلــق گرفته کــه عده آن ها زیــاد شده و منتشــر گردنــد، هرگــز عنـوان فجــور و فحشــا بر آن منطبــق نبــوده اســت.⁽¹⁾

داستان دو پسر آدم

« وَاتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ...!» (27تا30/مائده)

« خبر دو پسر آدم را به درستی بر اینان بخوان، آن گاه که قربانی پیش بردند و از یکی پذیرفته شد و از دیگری پذیرفته نشد، گفت به طور حتم تو را خواهم کشت. گفت: خدا تنها از پرهیزکاران می پذیرد! اگر دستت را به سوی من بگشائی که مرا بکشی من دست خویش سوی تو باز نمی کنم که تو را بکشم. من از خدا، پروردگار جهانیان می ترسم. من می خواهم که گناه من و گناه خویش را ببری و از آتشیان شوی. و این است پاداش ستمگران! دلش او را بکشتن برادر رام کرد و او را کشت و از زیانکاران شد!»

«قُربان» چیزی اسـت که انسان برای تقرّب و نزدیکی به خدا و یا غیر او به کار می برد. از ظاهر جمله معلوم می شود که هر یک از آن دو، چیزی که مایه تقرب او باشد به نزد خداونــد برده اند. آن دو فهمیــده بودند که قربانــی یکی قبــول و قربانی دیگری پذیرفتــه نشده است. حالا از کجا فهمیده اند و به چه وسیله استدلال کرده و اثبات نمودنــد، آیـه ازاین قسمــت ساکـــت است .

ولی در یک جای قرآن بیان شده که در ملّت های گذشته و یا خصــوص بنی اسرائیل رسم بــوده که قربانــی مقبول را آتش بسوزاند و بخورد. خداوند می فرماید ـ « کسانــی که گفتند خداوند به ما عهد کرده که به هیچ پیامبری ایمــان نیاوریـم، تـا مــا را یــک قربانی بیــاورد کــه آتــش آن را بخــورد...!»

قربانی تا امروز هم پیش اهل کتاب معروف است. ممکن است قبولی قربانی این قصه هم به همان طور بوده است. به هر حال قاتل و مقتول هر دو می دانسته اند که قربانی

یکی قبول و از دیگری مردود شده است. سیاق عبارت «حتما تو را می کشم!» می رساند که گوینده همان کسی است که قربانی اش پذیرفته نشده و این سخن را از روی حسد گفته، زیرا علّت دیگری در کار نبود. مقتول هم پیش از این کاری که جرم باشد نکرده که با این گفته روبرو شده به قتل تهدید شود. مقتول به او تذکر می دهد که جریان قبولی و عدم قبولی قربانی به دست او نبوده و او در این باره جرمی نــدارد. جــرم از قــاتل اسـت کــه پـرهیـزکاری نداشت و خداونـد هـم به جزای آن قـربـانـی اش را نپــذیـرفته است.

ثانیا تذکر داد که اگر قاتل قصد کشتن او را داشته باشد و به این منظور دست خود را به سویش دراز کند او هرگز برای کشتن او دست به طرفش دراز نخواهد کرد، زیرا از خدا پرهیزکاری داشته و می ترسد. او در این صورت می خواهد قاتل گناه خود وگناه مقتــول را به دوش کشیــده و از جهنمیــان شـود کــه این اســت پــاداش ستمگــران!

بنابراین، جمله «خدا تنها از پرهیزکاران می پذیرد!» می رساند که قبولی تنها برای قربانی پرهیزکار بوده و قربانی غیر پرهیزکار قبول نمی شود. در این کلام واقع جریان قبولی قربانی ها و عبادت ها و موعظه و ابلاغی درباره قتل و ستم و حسد و ثبوت مجازاتهای الهی و این که این مجازات ها لازمه مقام پروردگاری و ربوبیت خداوند است، بیان شده است.

پسر مقتول آدم از پرهیزکاران و صاحب معرفت درباره خدا بوده است. دلیل های محکم و موعظه های خوبی که در صحبت و خطاب به برادرش بدو گفته بهترین گواه علم و دانش اوست. او با همان طینت پاک و فطرت صاف خود درک نموده و بیان کرده است که - به زودی عده افراد بشر زیاد شده و آن گاه به اقتضای طبع بشری اجتماعات مختلفی پیدا نموده و عده ای پرهیزکار و دسته دیگری ستمگر خواهند شد و آن ها و تمام جهانیان دیگر یک پروردگار دارند که مالکشان بوده و کارشان راتدبیر می نماید و یکی از تدبیرهای قاطع او این است که عدالت و نیکی را دوست داشته و ستم و ظلم را مغبوض و بد بدارد. لازمه این معنی این است که تقوی و ترس از خدا بر بشر فرض و واجب باشد ـ و این همان دین است. بنابراین طاعت ها و قرب و منزلت ها و بدی ها و گناهانی بوده است. و طاعت ها تنها در صورتی پذیرفته می شود که از روی تقوی و پرهیزکاری باشد.

این ها، اصول معــارف دینی و مبانی علوم مبدأ و معاد است که این بنده صالح خدا همــه را برای برادر نــادان خود که حتــی نمی دانست ممکــن است چیـزی را بــا دفــن کردن در زمین از دیده ها پوشیده داشت و آن را از زاغی آمـوخت، بیـان کـرد.⁽¹⁾

رابطه داستان پسران آدم با ارزش وجودی فرد

« مِنْ اَجْلِ ذلِکَ کَتَبْنا عَلی بَنیاِسْرآئیلَ اَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسا...» (32 / مائده)

«به این جهت ما بر بنی اسرائیل نوشتیم که هر که کسی را جز به قصاص یا فسادی در زمین بکشد، چنان است که همه مردم را کشته باشد و هرکه کسی را زنده بدارد، گویــا همــه مـردم را زنـده داشتــه است... !»

«مِنْ اَجْلِ ذلِکَ،» اشاره به همان قصه پسران آدم است که در آیات پیشین ذکر شده یعنی وقوع آن فاجعه بزرگ سبب شد که بر بنی اسرائیل چنین نوشتیم. این قصه می رسانــد کــه طبیعــی این بشــر است که پیــروی هوی و حســد باعث می شــود که کوچک ترین چیزی ایشان را به نــزاع مقام الهــی و باطل ساختن غرض خلقت کشــانــده و بــرادر نوعــی و بلکـه جگــر گوشه پــدر و مــادری خــود را می کشــد.

حقیقت انسانیتی که در عده زیادی هست، در یک نفر هم هست، خداوند با آفرینش این افراد و تکثیر این نسل خواسته این حقیقت را که در تک تک افراد عمر کوتاهی دارد هم چنان در روی زمین باقی مانده و این بقایش ادامه یافته و خداوند در زمین پرستش و عبادت شود. بنابراین از بین بردن فردی با قتل، افساد در آفرینش و باطل کردن هدف الهی در انسانیت است.

این «نوشتن» که در آیه ذکر شده گرچه حکم تکلیفی نیست، لکن از نظر بیان واقع جرم خالی از شدّت نبوده و در برانگیختن غضب الهی در دنیا یا آخرت اثربسزائی دارد.معنای بقیه آیه این است که چون طبع بشری است که به آسانی به ارتکاب این جنایات بزرگ دست بزند و بنی اسرائیل هم که چنانند، به ایشان واقع قتل را شرح دادیم تا شاید از زیاده روی دست بردارند و همانا فرستادگان ما با آیات روشنی به سوی شان آمدند و آن گاه ایشان در زمین زیاده روی می کنند.

خداوند قتل کسی در برابر کسی را استثنا نموده است کـه منظور همان قصاص است و نیز قتلی را که بــه مجـازات فسـاد در زمین انجـام گیرد استثنا فرموده اســـت .

بیان منزلتی که از این آیه استفاده می شود این است که یک فرد انسان از نظر آن حقیقتی که با خود دارد و مردن و زنده شدن هم مربوط به آن حقیقت است، با تمام افراد فرقــی نداشته و همــان حقیقتــی را که تمام افراد با خود دارنــد، آن فــرد هم دارد، لازمه ایــن معنی این اســت که قتل یک نفــر هم چون قتــل نوع بشر باشد و برعکس زنده داشتن یک نفر هم چون احیاء تمام مردم باشد.

منظـور از زنده داشتن از قبیل گرفتن غریق، رها کردن اسیر و هدایت بحق است.⁽¹⁾

رابطه داستان پسران آدم با کیفیت آموزش انسان

« فَطَّوَعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ اَخیهِ فَقَتَلَهُ... فَبَعَثَ اللّهُ غُرابا...!»

« دلش او را به کشتن برادر رام کرد و او را کشت و از زیانکاران شد. خدا زاغی را فرستاد که در زمیــن می کاوید، تا بــدو نشان دهد چگونــه جسد بــرادر را بپوشانــد، گفــت ای وای، مــن از این هــم درمــانــده ام کــه چــون ایــن زاغ باشــم و جسد برادرم را پنهان کنم... !»(30 و 31 / مائده)

«فَطَّوَعَتْ» به معنی فرمانبرداری تدریجی است، به این معنی که دل را با وسوسه ها و انگیزش های پی درپی به کار نزدیک ساخته رام کند، تا به طور کاملی فرمانبرداری کند و معنــی آیه چنین می شود که: دلش رام او شــده و فرمانش را دربـاره قتل برادر تدریجا پذیرفت .

سیاق آیه می رساند که قاتل مدتی متحیر بوده و می ترسیده کسی از کارش مطلع شود و نمی دانسته چه کند که کسی جسد مقتول را پیدا نکند، تا این که خداوند زاغی را برانگیخته است، چون اگر جریان برانگیختن زاغ و تفتیش زمین با جریان قتل هم زمان بودند دیگر وجهی نداشت بگوید: « وای بــر من! عـاجــزم کــه چــون این زاغ بـاشم...!»

هم چنین از سیاق آیه به دست می آید که آن زاغ پس از کاویدن چیزی را در زمین دفن کرده است. ظاهر کلام این است که زاغ می خواسته راه دفن را نشان دهد، نه کاویدن را، او به قدری ذهن ساده داشت که باز هم معنی کاویدن را درک نکــرد. بنــابــراین، او از این جـا به دفـن منتقـل شــد که دید زاغ زمیـن را کاویـد و چیــزی دفــــن نمــــود.

این قسمت قصه پسران آدم یعنی قسمت کاویدن زاغ و فکر قاتل درباره آن تنها آیــه ای اســت در قــرآن که حــال بشر را در بهره بــرداری از حــواس نشــان می دهد و می رسانــد کــه انســان خــواص چیــزهــا را به وسیلــه حس به دست آورده و سپـس بــا تفکّــر در آن ها بــه اغــراض و مقــاصد حیـاتــی خــود رسیـده اســت .

نسبت دادن برانگیختن زاغ برای نشان دادن چگونگی دفن به خداوند در حقیقت

نسبت دادن آموختن چگونگی دفن به خداوند است. زاغ گرچه نداند که خدا او را فرستاده و هم چنین پسر آدم گرچه نداند که مدبّری هست که کار فکر و تعلم او به دست آن مدبّر است و خیال کند ارتباط زاغ و کاویدن او با تعلم او همچون سایر اسباب اتفاقی که راه تدبیر معاش و معاد را به بشر یاد می دهد، یک ارتباط اتفاقی است ولی در حقیقت خداست که انسـان را آفریده و او را به طرف کمال دانش برای اهداف زندگی اش سوق داده است.

خداوند خواص اشیاء را که حواس بشر به نحوی بدان می رسد، بدو یاد داده است. خداست که به بشر علاوه بر حس فکر داده تا بدان وسیله به کمالاتی که به وسیله علوم فکری اش که در تکوین جریان دارد و علوم نظری خوانده می شود، برایش مقدّر شده است، برسد.

این ها مربوط به علوم نظری بوده که کمال فکر و روح بشر است و امّا علوم عملی یعنی آن ها که جای عمل بوده و مورد عبادت (سزاوار است بکنند یا نکنند،) قرار می گیرد، آن ها بــه الهام الهی و بدون وساطت حــواس و یـــا عقل نظری به دست می آید: « فَاَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواهــا ـ سپس بدی و پرهیزکاری اش را بدو الهام نمـود!»

(8 / شمس)

علم به چیزهائی که انجام آن شایسته است که همان «حسنه» است و چیزهائی که انجامش شایسته نیست که همان «سیّئه»است به طور الهام که همان انداختن در دل است می باشــد. بنابراین تمام علومــی که برای بشر به دست می آید هدایت الهی و با هدایت الهی است.

قــرآن می رســانــد کــه معــارف واقعــی همــه از فطــرت است، یعنــی آفرینــش انســـان نــوعــی ایجـاد اســت که مستلزم ایـن علــوم و ادراکــات اســت.

قرآن اثبات می کند که احکام شرعی فطری و روشن بوده و تقوی و زشتی عمومی ادراکی الهامـی بوده و تفصیلش را بایــد از راه «وحـــی» بــه پیامبر صلی الله علیه و آله استفاده کرد.

قــرآن هم چنیــن راه «تذکــر» را کــه بــاعــث ابطــال سلــوک علمــی فکــری و از بیـن بردن منطـق فطــرت است باطل می سازد!

قـرآن تفکـر بدون تقوی را هم ممنوع می دارد!⁽¹⁾

مبدأ نژادهای انسانی

«...وَ بَثَّ مِنْهُما رِجالاً کَثیرا وَ نِساءً...!» (1 / نساء)

«...و از آن دو، مـــردان و زنــان بسیـــاری پــراکنده سـاخـــت... !»

قرآن کریم تقــریبـا تصــریح دارد کــه نســل مـوجـود بشــر بــه یک مــرد و زن کــه پدر و مــادر تمام افرادند می رسد. تورات کنونی هم به همین نحو سخن گفته است.

قرآن می فرماید: « ... وَ بَدَاَ خَلْقَ الاِنْسانِ مِنْ طینٍ ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالةٍ مِنْ ماءٍ مَهینٍ - و آفرینش انســان را از خاک شــروع کرد، سپس نسل او را در خلاصه آب بی ارزشـی قرار داد!» (7 و 8 / سجـده)

همان طور که آیات دیگر قرآن نیز نشان می دهد، سنّت پروردگار در موضوع بقاء نسل بر این قرار گرفته که از مجرای نطفه باشد، لکن بدو آفرینش او را از خاک قرار داد، چه آن که این نسل از آدم است و خدا آدم را از خاک آفرید. بنــابــراین، هیــچ شبهـه ای نیسـت که این آیــات ظهور دارد، در این که این نســل به آدم و زنــش بــاز مـی گــردد.

افــراد بشـــر از نظــر رنـگ بشـــره بــه چهــار دستــه تقسـیم مـی شـــــونــد: اوّل - سفید پوستان که جمعیت بیشتری بوده و در سرزمین های معتدل آسیا و اروپا زندگی می کنند . دوّم - سیاه پوستان که در آفریقا بسر می برند. سوّم - زرد پـوستان مــانند اهالـی چیــن و ژاپــن. چهــارم - سرخ پوستــان ماننــد هنــدوان آمریکــا.⁽¹⁾

عمـــر نـــوع انســان

«یا اَیُّهَا النّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ... وَ بَثَّ مِنْهُما رِجالاً کَثیرا وَ نِساءً...!»

«ای مردم از خدایتان بترسید، خدائی که همه شما را از یک تن آفرید و همسرش را نیــز از او پدید آورد... و از آن دو، مردان و زنان بسیاری پراکنده ساخت... .» (1 / نساء)

تاریخ یهود عمر نوع انسانی را بیش از هفت هزار سال نمی داند و این مطلب بی وجه هم نیست، چون اگر ما مرد و زنی را فرض کنیم که عمر متوسطی کرده و در شرایط

متوسطی از نظر مزاج و امنیت و فراوانی و آسایش قرار گرفته باشند و هم چنین سایر عواملی که در زندگی انسان مؤثر است مساعد باشد و فرض کنیم که این دو با هم ازدواج کرده و در شرایط متناسب و متوسطی توالد و تناسل کنند و همین فرض عینا در فرزندان دختر و پسر آن ها به طور متوسط باقی باشد، خواهیم دید که پس از یک قرن بیش از هزار نفر شده اند، یعنی هر فردی در صد سـال حـدود پـانصـد نتیجه داده است.

سپس تمام عواملی را که با حیات انسان مبارزه می کند، از قبیل سرما و گرما، طوفان، زلزله، قحطی و کشتارهای فجیع و غیره را در نظر گرفته و آن را در حد اعلی فرض کنیم و آن اندازه مبالغه کنیم که نسبت افرادی را که در هر قرن در اثر آفات از بین می رونــد، نسبت به باقــی مانده ها، نهصدو نودو نه در هــزار بدانیم . به این معنی که در هــر قرن فقط یک فــرد از هــزار نفر باقــی بماند، با ایــن ترتیــب پیداســت که عوامــل توالد و تناسل فقط می تواند، عدد هر دو نفر را در هر صد سال یکی افزایش دهد.

سپس افزایش همان دو نفری را که اول فرض کردیم، به همین میزان حساب کنیم تا هفت هزار سال (70 قرن)، خواهیم دید که از دو میلیارد و نیم نفر تجاوز می کند و این همان عددی است که آمار جهانی امروز (تاریخ تألیف المیزان) راجع به تعداد نفوس بشری نشان می دهد.

این موضوع تأیید می کند کـه عمر نوع انسان همان است که گفته شد، لکن دانشمندان ژئولوژی (علم طبقات زمین) گفته اند که عمر نوع انسان از میلیونها سال هم تجاوز می کند و آثار و فسیل هائی هم که مربوط به پیش از پانصد هزار سال قبل است به دست آورده انــد، ولی این دانشمنــدان دلیل قانع کننــده ای که ثابــت کند نسل موجود، متصــل و پیوستــه بــه آن انسان هاســت، در دست ندارنــد، احتمال می رود زمانــی نــوع انسان در زمین پیــدا شده و سپس رو به ازدیاد گذاشتــه و زندگی کرده است و بعــد منقــرض شــده و بــاز پیــدا شــده و منقــرض شــده و همیــن طور ادواری بر او گذشته اســت، تا نسل موجود که آخرین دوره های اوست پدید آمده است.

امّا قرآن صریحا بیان نکرده است که آیا ظهور نوع انسان منحصر به همین دوره است یا این که قبلاً هم ادواری بر او گذشته که ما آخرین آن ها هستیم، گرچه بسا می توان از آیه « به یاد آر وقتی را که پروردگارت به ملائکه فرمود - می خواهم در زمین خلیفه قرار دهم ملائکه گفتند؛ می خواهی کسانی را بگماری که فتنه و فساد و خونریزی در زمین بنماید!» (30 / بقره) استشمــام کرد که قبــل از دوره کنونــی ادوار دیگری نیز بر نوع انسان گذشته باشد.

از بعضـی از روایات اهل بیت علیه السلام معلوم می شود که این نوع، ادوار زیادی

قبل از این دوره به خود دیده است. در کتاب خصال از امام محمدباقر علیه السلام روایت است که خداوند عزّوجلّ از آن روز که زمین را آفریده هفت عالم در آن پدید آورده است و انسان های این عوالم از فرزندان آدم نبوده اند و خلقتشان از پوسته روی زمین است و خداوند آن ها را یکی پس از دیگری با جهان مربوط به خودشان در زمین منزل داد و سپس آدم ابوالبشر را آفرید و فرزندانش را از او پدیــد آورد.

(یک حساب ساده دیگر نیز می توان کرد و آن محاسبه زمان ظهور پیامبران و ادوار مذاهب الهی است. بدین معنی که از زمان حاضر تا عصر پیامبر مقدس اسلام حدود 1400 سال می گذرد و فاصله آن با ظهور حضرت مسیح حدود 600 سال است و اگر به همین ترتیب فاصله ظهور حضرت موسی و حضرت یعقوب و سایر پیامبران را حساب کنیم و به حضرت ابراهیم و نوح برسیم تا به نسل های اولیه بشر و حضرت آدم، حداکثر عمر بشر کنونی را حدود همان عدد هفت یا هشت هزار سال می توانیم تخمین بزنیم. امین.)⁽¹⁾

طوفان نوح و تجدید مجوز بهره مندی نسل بشر

«قیلَ ینُــوحُ اهْبِــطْ بِسَلــمٍ مِنّــا وَ بَرَکــتٍ عَلَیْــکَ وَ عَلـی آ اُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ...!» (48 / هود)

«این سخن آمد که: ای نوح! با درودی از جانب ما و برکت هائی برای خودت و برای امّت هائی از کسانــی که همراه تواند فرود آی و امّت هائی دیگرند که بهره مندشان خواهیم کرد و آن گاه عذاب دردناکی از جانب ما به آن ها خواهد رسید!»

این خطاب یعنی «یا نوح فرود آی...،» در چنان موقعیت زمانی صادر شده که هیچ موجودی متنفسی اعم از انسان و حیوان روی زمین نبوده زیرا همگی غرق شده بودند و جز گروه اندکی که در کشتی بودند، از آنان باقی نمــانـده بــود و کشتـی هـم آرام گرفتـه و روی کــوه«جودی » فرود آمـده بـود. در چنیـن وضعـی فـرمـان صـادر شـد کـه بـه زمیـن فــرود آینــد و آن را آبـاد سازنـد و مـدتی مجـدد در آن زنــدگـی کننـد .

این خطاب با توجّه به ظرف زمانی صدور آن، خطابی است که شامل همه افراد بشر می شود، از موقعی که از کشتی خارج شدند تا روز قیامت، نظیر خطاب الهی ای که در روز هبوط آدم از بهشت به زمین صادر شد و خدا در یک جا آن را بدین شرح حکایت کرده است: «گفتیم فرود آئید در حالی که با یکدیگر دشمنید و قرارگاه و بهره وری شما تــا مـدتـی روی زمیــن اســت!» (36 / بقره)

جای دیگر می فرماید: « خدا گفت در زمین زندگی می کنید و در زمین می میرید و از زمین بیرون آورده می شوید !» (25 / اعراف)

این خطاب دومین خطاب و مشابه خطاب اوّل و متوجه و متعلق به نوح و همراهیان مؤمن او - که نسل آن روز بشر به آنان منتهی می شد - و هم چنین نسل های بعدی آن ها تا روز قیامت است. خطاب مزبور زندگــی زمینـی آنـان را مقــدور مـی سـازد و به ایشان اذن می دهد که در زمین فرود آینــد و در آن استقـرار یـابنـد و جـایگـزین شوند.

خدا مردمی را که به ایشان اذن داده، به دو دسته تقسیم کرده و اذن به یک دسته یعنی نوح و همراهیان او را «سلام »و«برکات» و اذن به دسته دیگر را (بهره مند ساختن،) نامیده و در تعقیب آن از نازل شدن عذاب سخن گفته است و در ضمن کلمه «سلام» و «برکات» نیز از بشارت خیر و سعادت نسبت به دسته ای که به آن ها تعلق دارد خالی نیست.

از آن چه گذشت روشن شد که خطاب به هبوط در این آیه که با «سلام» و «برکات» و (تمتیع) وابسته شده به عموم افراد بشر از آن هنگام که کشتی نشینان پیاده شدند تا روز قیامت توجّه دارد و هم وزن خطاب هبوطی است که به آدم و زنش متوجّه بود. همان گونه که آن خطاب به مردم اذن می دهد که زندگی زمینی خود را آغازکنند و مطیعان خدا را نوید و عاصیان را بیم می دهد، این خطاب نیز طابق النعل بالنعل چنین است. بدین ترتیب واضح شد که مراد از «امّت هائی از کسانی که همراه تواند،» امّت های صالح کشتی نشین و مردمان شایسته ای هستند که از نسل آنان پدید می آیند. (...و بر امّت هائی که از نسل کشتی نشینانی که همراه تواند پدید می آیند و نسل شایسته ایشان اند!) و ظاهر این معنی این است که کشتی نشینان همگی سعادتمند و رستگاربودند.

«وَ اُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ مِنّا عَذابٌ اَلیمٌ ـ و امت های دیگرند که بهره مند- شــان خواهیم کــرد و آن گاه عــذاب دردنــاکـی از جانــب مـا به آن ها خواهــد رسید!» (48 / هود)

خدا این دسته را خارج از دسته ای قرار می دهد که مخاطب (اذن) بودند. چون می خواسته این دسته را از موقف کرامت خویش طرد کند و بلکه فقط خبر می دهد که در این میان امّت های دیگر هم خواهند بود که بهره مندشان خواهیم کرد و آن گاه عذابشان خواهیم نمود و این امّت ها در تصرف بهره های زندگی دارای اذن آمیخته به کرامت و تقـرب نیستنــــد.⁽¹⁾

خانواده انسانی

تشکیل خانواده انسانی

« وَاللّهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ اَنْفُسِکُمْ اَزْواجا وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ اَزْواجِکُمْ بَنینَ وَ حَفَدَةً...!» (72 / نحل)

« خدا برای شما از خودتان همسران قرار داد و برای شما از همسرانتان فرزندان و نوادگان پدید آورد...!»

مراد از «حَفَدَةً» اعوان و خدمتکاران از فرزندان است، چون «حَفَدَةً» را مقید کرد، به متولّد از همسران به همین جهت بعضی بنین و «حَفَدَةً» را به فرزندان خردسال و بزرگسال تفسیر کرده اند و بعضی دیگر بنین را به فرزند بلافصل و «حَفَدَةً» را به فرزندان با فاصله یعنی نوه تفسیرکرده اند.

معنای آیه این است که خداوند برای شما از همسرانتان فرزندان و یاورانی قرار داده کــه به خــدمـت آنـان در حـوائجتـان استعـانـت بکنیـد و بـا دست آنـان مکــاره و نــامــلایمــات را از خـود دور ســازیـد.

«...وَ بِنِعْمَــتِ اللّهِ هُمْ یَکْفُرُونَ... ـ و به نعمــت خــدا کفـران می ورزنـد!» (72 / نحل)

مقصود از نعمت همان است که همسرانی از جنس خود بشر برای ایشان درست کرد و فرزندان و نوه هائی از همسران پدید آورد چه این از بزرگ ترین و آشکارترین نعمت هاست، زیرا اساسی تکوینی است که ساختمان مجتمـع بشـری بـر آن بنـا می شود و اگر آن نبود مجتمعی تشکیل نمی یافت و این تعاون و همکاری که میان افراد هســت

پدید نمی آمد و تشریک در عمل و سعی میسر نمی شد و در نتیجه بشر به سعــادت دنیـا و آخــرت خود نمی رسیــد.

اگر این رابطه تکوینی را که خدا به بشر انعام کرده انسان قطع کند و این رشته پیونــد را بگسلد، آن وقت به هر وسیلـه دیگری که فــرض شود متوسل گردد، جا پر کن ایــن رابطــه تکوینــی نگشته و جمعش جمع نمی شود و با متلاشی شــدن جمــع بشـر و پـراکنـــدگـی وحـدتــش هـلاکتـش قطعــی اسـت.⁽¹⁾

آفرینش انسان ها از نفس واحده و فرزنددار شدن آن ها

«هُــوَ الَّذی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْــسٍ واحِــدَةٍ وَ جَعَـلَ مِنْهـا زَوْجَها لِیَسْکُـنَ اِلَیْها...!» (189 / اعــراف)

«ای گروه بنی آدم، خدای تعالــی آن کسی است که شمــا را آفرید از تن واحدی که پدرتان بود و از آن، یعنــی از نوع آن، همســرش را آفرید، تا آن مرد به داشتن آن همسر دل آرام شـود... !»

«...فَلَمّا تَغَشّیها حَمَلَتْ حَمْلاً خَفیفا فَمَرَّتْ بِه...!» (189 / اعراف)

پس وقتی با او در آمیخــت، بار سبکی که عبارت باشد از نطفه برداشت و هم چنان این بــار را داشت و با آن آمد و شد و نشســت و برخاست می کرد، تا آن که نطفه در رحمــش رشد نمــوده و به حد جنیــن رسیــده و سنگیـــن شـد.

و همسر آدم احساس سنگین آن را می کرد، پس وقتی سنگین شد، اللّه را که پروردگارشان باشد بخواندند و با او عهد و پیمان بستند که اگر روزی کنی ما را فرزندی صالح برای زندگی و بقاء به این که فرزندی تام الخلقه و بی عیب و آفت باشد، در این صورت از شکر گزارانت خواهیم بود و نعمتت را اظهار می کنیم و در امور خــود از هر چیــز به سویت منقــطع می شویــم و به هیچ سببــی جــــز تو نگـرائیـده و بـــه هیــچ چیــــز جـــز تـــو دســت نمـی آویـزیـــم! (چون در هنگام فرزند دار شدن و روزهای ولادت فرزند آرزوی انسان این است، نه این که صالح دینــی باشد!)

« فَلَمّآ ءَاتیهُمـا صالِحــا جَعَلا لَهُ شُرَکآءَ فیمآ ءَاتیهُما فَتَعالَــی اللّــهُ عَمّــا یُشْرِکُــونَ !»

(190 / اعراف)

پس وقتی خداوند دلخواهشان را به ایشان داد و او را انسانی تام الخلقه و صالح برای بقاء قرار داد و به وسیله او چشم آن دو را روشن کرد پدر و مادر در فرزند دارشدن خود برای خدا شریک قرار دادند و جهتش این بود که علاقه و شفقت به آن فرزند ایشان

را وادار کرد، تا به هر سببی غیر خدا دست آویخته و در برابر هر چیزی غیر خدا خاضع شوند، با این که با خدا شرط کرده بودند از شاکرین او باشند و نعمت او و ربوبیتش را کفران نکننـد، لکن عهد خود را شکستند و شرط خود را نادیده گرفتند.

و جــز آن کسانـی کــه خداونــد بــه ایشان رحــم کرده، همه مردم این طورانـد، یعنی همه همــت و نیــروی خــود را صــرف نقــض عهــد و خلــف وعــده و شکستــن عهـدی مــی کننـد کـه بـا خـدا بستـه انـد - « فَتَعالَــی اللّـــهُ عَمّا یُشْرِکُــونَ !»⁽¹⁾

مفهوم اهل بیت و ارتباط نسل انسان با او

« ... فَمَـنْ تَبِعَنــی فَاِنَّـــهُ مِنّـــی وَ مَـــنْ عَصانــی فَـاِنَّــکَ غَفُــورٌ رَحیـــمٌ !» (36 / ابراهیم)

« ... پــس هر که پیروی من کنــد از من است و هر کــه عصیان من کنــد تو آمرزگار و مهــربــانی!» مقصود (ابراهیم) علیه السلام از پیروی او پیروی دین او و دستورات شرع اوست، چه دستــورات مربوط به اعتقــادات وچه مربــوط به اعمــال، هم چنان که مقصود از عصیــان او، تــرک سیــره او، شریعــت او و دستــورات اعتقــادی و عملــی اوســت.

گویا خواسته بگوید: هر که در عمل به شریعت من و مشی بر طبق سیره من، مرا پیروی کند، او به من ملحق است و به منزله فرزندان من خواهد بود و من ای خدا از تو مسئلت می دارم، مرا و ایشان را از این که بت بپرستم دور بدار و هر که مرا در عمل به شریعتم نافرمانی کند و یا در بعضی از آن ها عصیان بورزد، چه از فرزندانم باشد و چــه غیــر ایشان، خدایــا او را به من ملحــق نفرما. و من از تــو درخواست نمی کنــم که او را هم از شــرک دور بــداری، بلکــه او را به رحمــت و مغفــرت خود می سپــارم.

از این بیان چند نکته روشن می شود، یکی این که مراد از فرزندان را که در آیه قبل بود توسعه و تخصیص می دهد و فرزندان خود را به عموم پیروانش تفسیر نموده، فرزندان واقعی خود را به همان پیروان تخصیص زده و عاصیان ایشان را از فرزندی خود خارج می کند.

دوم این که ابراهیــم علیه السلام پیروان بعــدی خود را به خــود ملحق ساخته و عاصیان را هر چنـد که از فرزنــدان واقعــی اش باشنــد، به مغفــرت و رحمـت خــدا می سپارد .

در جای دیگر قرآن می فرماید ـ « سزاوارتر به ابراهیم همان هائی هستند که وی را پیــروی کــردنـد و هم چنین ایـن پیغمبـر است و کسانـی کـه بـه وی ایمـان

آوردنـد!»

نکته ای که ممکن است از کلام ابراهیم استفاده شود این است که درباره پیروانش عرض کرد «از من است،» و امّا نسبت به آن ها که عصیانش کنند سکوت کرد و این خود ظهور دارد در این که خواسته است، همه پیروانش را که تا آخر دهر بیایند پسر خوانده خود کند و همه آن هائی را که نافرمانی اش کنند، بیگانه معرفی نماید، هر چند که از صلب خودش باشند.

اسلام، پسرخوانده و ولدزنا، فرزندکافر و مرتد را نفی نموده و گفته: که اینان فرزند نیستند و در مقابل، شیرخواره و متولّد در بستر زناشوئی هر چند که احتمال خلاف هم داشتــه باشد، فرزند خوانده (با این که شیرخواره فرزند طبیعی نیست،) و هم چنین در کلام مجیدش پسر نــوح را رسما از پســری نوح نفی کرده و فرموده:

« اِنَّهُ لَیْسَ مِنْ اَهْلِکَ اِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صلِـحٍ ـ او از دودمان تو نیست، او عمل غیرصالح است!» (46 / هود)⁽¹⁾

نسل انسان جزئی از زینت های دنیا

«زُیِّــنَ لِلنّــــاسِ حُــــبُّ الشَّهَــــواتِ مِـــنَ النِّســــاءِ وَ الْبَنیــــــنَ وَ ...!» (14 / آل عمران)

«دوست داشتن، خواستنی هــا، از زنـان و فـرزندان و بسته هـای فراهم شده طلا و نقره و اسبان نشاندار و رمه و زرع، برای مردم آرایش یافته...!»

تزئین و آرایش دادن متاع و کالای دنیا برای دو منظور و هدف تصور دارد: یکی آن تزئین و آراستنی که به منظور رسیدن به آخرت و طلب کردن مرضات الهی است، تا آدمی در حیات و زندگی دنیوی با اعمال مختلف که در ناحیه «مـال» و «جـاه» و«اولاد» و «نفــوس»و امثـال آن انجـام می دهـد، راه خوشنـودی خـداونـد را تحصیـل کنـد و بــه قرب او فائــز شود. این قســم از تزئیـن را خداونـد به خودش نسبــت داده اسـت .

دیگر آن تزئین و آرایش هائی می باشد که به منظور جلب قلوب آدمیان نسبت به

زخارف و زینت های دنیوی ترتیب داده شده اند، تا دل های انسانی را ربوده و از توجه به مبدأ و یاد و ذکر خداوندی باز دارد، این نحوه از تزئین، تنها و تنها تصرف شیطانی و مذموم است. و خداوند متعال هم در کلام خود آن را منسوب به شیطان دانسته و بندگانش را هم از نزدیکی به آن نهی فرموده است.

منظور اصلی آیه بیان اصناف مختلف مردم نسبت به شیفتگی و عشق به مشتهیات دنیائی است، یعنی می خواهد بیان کند که دسته ای از مردم تنها به عشقبازی

با زنان می پردازند که این خود دنباله هائی پیدا می کند و به معاصی بزرگی منجر خواهد شد و دسته دیگر تنها به محبت پسران و زیادکردن آن ها و استمداد جستن از ایشان، دلبستگی دارند و در این راه می کوشند. عده دیگر سعی خود را تنها و تنها جمع اموال قرار داده و بیشتر در گردآوردن پول های طلا و نقره یا آن چه جای آن ها را بگیرد می کوشند.

مردمی دیگر اشتهای خود را در فراهم نمودن اسب یا جمع کردن گاو و گوسفند و شتر و یا پرداختن به امــور کشت و زرع می بینند.

این ها اقسام متعددی از شهوات بود که مردم دسته دسته به یکی از آن ها دلبستگی پیدا می کنند و هر دسته سعی خود را مصروف همان که مورد علاقه ایشان واقع شده قرار می دهند. یعنی آن را اصل تمام لذائذ حیاتی خویش پنداشته و شهوات دیگر را فرع آن می داننــد. کمتر کسی پیــدا می شود - یا شایــد اصلاً پیدا نشــود - که تمام آن ها را با یک نظــر مساوی و قصــد واحد و در علاقه و عشق به هر یک یک آن ها معتدل باشد.

اما جاه و منصب و ریاست و صدارتی که بعضا مورد علاقه آدمی قرار می گیرند آن ها در واقع امور موهومی هستند که در قصد و نظر ثانوی مورد علاقه آدمی است و التذاذ به آن ها التذاذ شهوی شمرده نمی شود.

مقصود از «حب شهوات» فرو رفتن در دوستی و دلبستگی به محبت آن هاست و آن هــم منسوب به شیطان اسـت. نه آن که مقصـود از آن حـب فطـری موجود در انسان که به خداوند متعال منســوب است باشد . ⁽¹⁾

ص: 184 و 200

فـرزنـدان، عــامل آزمایــش انســــان

«اِنَّمـــا اَمْـــوالُکُــــمْ وَ اَوْلادُکُــــمْ فِتْنَـــةٌ وَ اللّـــهُ عِنْــدَهُ اَجْــرٌ عَظیـــمٌ !»

«جز این نیست که اموال و اولاد شما فتنه و مایه آزمایش شما هستند و نزد خدا اجـری عظیم است!» (15 / تغابن)

کلمه «فِتْنَة» به معنای گرفتاری هائی است که جنبه آزمایش دارد و آزمایش بودن اموال و فرزندان به خاطر این است که این دو نعمت دنیوی از زینت های جذاب زندگی دنیا است، نفس آدمی به سوی آن دو آن چنان جذب می شود که از نظر اهمیت همپایه آخرت و اطاعت پروردگارش قرار می دهد و رسما در سر دو راهی قرار می گیرد و بلکه جانب آن دو را می چرباند و از آخرت غافل می شود: «اَلْمالُ وَالْبَنُونَ زینَــةُ

الْحَیـوةِ الدُّنْیا... - مال و فرزندان زینت زندگی دنیا هستند... !» (46 / کهف)

و تعبیر آیه مورد بحث کنایه از نهی است و می خواهد از غفلت از خدا به وسیله مال و اولاد نهی کند و بفرماید با شیفتگی در برابر مـــال و اولاد جــانب خـــدا را رهــا نکنیـــد، بــا این کـه نــزد او اجــری عظیـم هســت .⁽¹⁾

خلقت جسمانی و نسل انسان

مبدأ پیدایش انسان اول

مبدأ پیدایش انسان اول و ماده اولیه او

« اَلَّــذی اَحْسَــنَ کُــلَّ شَــیْ ءٍ خَلَقَــهُ وَ بَــدَاَ خَلْــقَ الاِنْســانِ مِــنْ طیــــنٍ !» (7/سجده)

« او که خلقت همه چیز را نیکو کرده و خلقت انسان را از گلی آغازید!»

مراد به انسان فرد فرد آدمیان نیست بلکه مراد نوع آدمی است. می خواهد بفرماید مبدأ پیدایش این نــوع گل بوده، آن مبدئــی که همه افراد منتهی به وی می شوند. خلاصه تمامی افراد این نوع از فــردی پدید آمده اند که او از گل خلــق شده، چون فرزندانش از راه تناسل و توالد از پـدر و مادر پدید آمدنــد و مراد به آن فــردی که از گل خلــق شده آدم و حــوا علیه السلام اند.⁽¹⁾

حالات و مراحل مختلف مواد اولیه انسان

«وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الاِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَأٍ مَسْنُونٍ !» (26 / حجر)

«و مــا انســـان را از گلــی خشکیـــده، از لایـــه ای سیاه آفریدیم !»

در مجمــع البیــان می گوید: اصــل آدم از خــاک بوده، چون قرآن می فرماید: «خَلَقَهُ مِنْ تُــرابْ ـ آدم را از خاک خلــق کرد!» چیزی که هســت خاک نام برده را گل کرد، هم چنان که فرمود: «وَ خَلَقَتَهُ مِن طین ـ تو آدم را از گل آفریدی!» آن گاه گل را گذاشــت تا متعفــن شد، آن چنــان کــه فرمــود: « مِـنْ حَمــاءٍ مَسْنُون ـ آدمــی را از گل گندیــده خلق کردم!» آن گاه آن گل را گذاشــت، تا خشــک شــد، هم چنان که

فرمود: « مِن صَلْصالٍ ـ از گــل خشکیده.» بنابرایــن تناقضــی در این تعبیرهــای مختلف قــرآن نیست، زیــرا حــالات مختلـف مبــدأ خلقــت آدمی را بیــان می کنــد.

«اِذْ قالَ رَبِکَ لِلْمَلائِکَةِ اِنّی خالِقٌ بَشَرا مِنْ طینٍ!» (71 / ص)

در این آیه شریفه مبدأ خلقت آدمی را گل معرفی کرده و در سوره روم مبدأ خلقتش خاک و در سوره حجر، صلصالی از حماء مسنون و در سوره رَحْمان، صلصالی چون فخــار (سفال) آمده اســت. این اختلاف تعبیــر ضرری به جائی نمی زند، برای این که همــان مبدأ واحد احوال مختلفی به خود گرفته است . در هر جــا از قرآن کریــم نام یکـی از آن احـوال را برده است.⁽¹⁾

مفهوم آفرینش نسل انسان از خاک

«وَ مِــنْ ایــاتِــهِ اَنْ خَلَقَکُــمْ مِــنْ تُــرابٍ ثُــمَّ اِذا اَنْتُــمْ بَشَــرٌ تَنْتَشِــروُنَ !» (20 / روم)

«و یکی از آیاتش این است که شما را از خاک آفرید و سپس ناگهان بشری منتشر شــدیـــد!»

منظور از این که فرموده شما را از خاک خلق کرده، این است که خلقت شما افراد بشر بالاخره منتهی به زمین می شود، چون مراتب تکون و پیدایش انسان چه مرتبه نطفه و چه علقه و چه مضغه و چه مراتب بعد از آن بالاخره از مواد غذائی زمین است که پدر یک انسان و سپس مادر او می خورد و فرزند در صلب پدر و سپس در رحم مادری رشـد می کنـد، پـس انسـان پیدایشش از عناصر زمیـن اســت .

در جمله «...ثُمَّ اِذا اَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُون!» کلمه «اِذا» معنای «ناگهان» را می رساند و معنای جمله این است که خداوند شما را از زمین خلق کرد، ناگهان انسانی تمام عیار شدید و به روی زمین منتشر گشتید، با این که از زمین مرده انتظار می رود مرده ای دیگر پدیدآید، نه موجودی جاندار، لکن ناگهانی و یک دفعه موجودی زنده و با شعور وعقل گشتـه و بـرای تـدبیـر امـر زنـدگـی خـود در روی زمیـن بـه جنب و جـوش در آمدید. پس خلقت انسان یعنی جمع کردن اجزاء و مواد زمینی و آن ها را به هم ترکیب کردن و روبرهم آن را انسانی دارای حیات و شعور عقلی ساختن، آیتی و یا آیاتی دیگر است که بر وجود صانعی زنده و علیم دلالت می کند، صانعی که امور را تدبیر می کند و این نظــام عجیب و غــریـب را به وجود مـی آورد.⁽²⁾

مفهوم تسویه انسان و مراحل تدریجی خلق

ـ «فَاِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فیهِ مِنْ رُوحی... !» (29 / حجر)

«چـــون او را تســویــه کـردم و از روح خـــود در او دمیـــدم... !»

«تَسْوِیَه» به معنی این است که چیزی را معتدل و مستقیم کنی که خود قائم به امر خود باشد. به طوری که هر جزء در آن جائی و به نحوی باشد که باید باشد و تسویه انسان نیز این است که هر عضو آن در جائی قرار گیرد که باید قرار بگیرد و در غیر آن جا غلط است و به حالـی و وصفـی هم قـرار بگیــرد که غیــر آن ســـزاوار نیســـت.

بعید نیست از جمله «اِنّی خالِقٌ،» و جمله «فَاِذا سَوَّیْتُهُ،» که در آیه آمده، استفاده شود که خلقت بدن انسان اولی، به تدریج و در طول یک زمانی صورت گرفته است. ابتدا خلق بوده که عبارت است از جمع آوری اجزاء و سپس تسویه بوده که عبارت است از تنظیم اجزاء و نهادن هر جزئی را در جای مناسب و به حال و وضع مناسب خود و آن گاه نفخ روح بوده است.⁽¹⁾

تفاوت ماده اولیه انسان و جنّ

«خَلَــقَ الاِنْســانَ مِنْ صَلْصــالٍ کَالْفَخّــارِ و خَلَـقَ الْجانَّ مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ ! » (14 و 15 / رحمن)

«انسان رااز لایه خشکیده ای چون سفال آفرید و جن رااز شعله ای از آتش خلق کرد!»

کلمه «صَلْصالٍ» به معنای گل خشکیده ای است که وقتی زیر پا واقع می شود صدا می کند و کلمه «فَخّارِ» به معنای سفال است.

مراد به انســان در این آیــه نوع آدمــی است و منظــور از خلقت انسان از صلصالی چــون سفال، این است که خلقت بشر بالاخره منتهی به چنین چیزی می شود.

«وَ خَلَــقَ الْجــانَّ مِــنْ مارِجٍ مِــنْ نارٍ ! »

کلمه «مارِجٍ» به معنای زبانه خالص و بدون دود از آتش است و بعضی گفته اند: به معنای زبانه آمیخته با سیاهی است. مراد به «جان» نیز مانند انس نوع جن است و اگر جــن را مخلوق از آتش دانستــه به اعتبار این اســت که خلقت جن منتهــی به آتش است. بعضی گفته اند که مراد به کلمه «جــانَّ» پدر جن است، همان طور که گفته اند؛ مراد بـه انس پدر انسان ها آدم علیه السلام است.⁽²⁾

مفهـوم خلقت انسان با دو دست خدا

«قــــالَ یــا اِبْلیـــسُ مـــا مَنَعَـــــکَ اَنْ تَسْجُـــدَ لِمــا خَلَقْــتُ بِیَـــدَیَّ...؟» (75/ص)

«ای ابلیس چه مانعت شد، برای چیزی که من خود او را با دو دست خود آفریدم سجده نکنی؟»

این که در این آیـه خلقـت آدم را به دست خـود نسبـت داده و فـرمـوده: «مـن آن را با دست های خود آفریدم!» به این منظور بوده که برای آن چیز «آدم» شرافتی اثبات نموده و بفرماید: هرچیز را به خاطر چیز دیگر آفریدم ولی آدم را به خاطر خودم! هم چنان که در جملــه «...وَ نَفَخْــتُ فیهِ مِــنْ رُوحــی ـ و از روح خود در او دمیدم!» (29 / حجر) نیز این اختصاص را می رساند و اگر کلمه «ید» را تثنیه آورد و فرمود: «یدی - دو دستم» با این که می توانست مفرد بیاورد و بفرماید «من او را به دست خود آفریدم،» برای ایـن بــود کـه بـه کنایـه بفهماند : در خلقت او اهتمام داشتم!⁽¹⁾

مفهوم بشر و علت تسمیه آن

«...اِنّی خالِقٌ بَشَرا مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَأٍ مَسْنُونٍ !»(28 / حجر)

«...می خواهم بشری از گلـی خشکیده از لایــه ای سیاه خلــق کنـم !»

در کتاب «مفردات» گفته شده کلمه «بشره» به معنای ظاهر پوست و کلمه «ادمه» به معنــای باطــن آن اســت و عمــوم ادبـــا چنیـن گفتــه اند.

اگر از انسان هم به بشر تعبیر کرده اند به اعتبار هویدا بودن پوست بدن اوست، چون سایر حیوانات پوست بدن هایشان یا به پشم یا به مو و یا بـه کـرک پوشیـده است.

در قــرآن کریــم هر وقــت از انسان جثــه و ظاهر بــدن او مــورد بحث باشــد از او به بشر تعبیـر می شــود ماننــد: « هُوَالَّــذی خَلَــقَ مِنَ الْمــاءٍ بَشَــرا ـ اوست که از آب بشــری خلــق کــــرد!» (54 / فرقـــان)⁽²⁾

بررسی فرضیه های پیدایش انسان با آیات قرآن

«... وَ بَـدَاَ خَلْـقَ الاِنْسانِ مِنْ طینٍ !» (7/سجده)

بعضی گفته اند: مراد به آدم، آدم نوعی یعنی جنس و طبیعت انسان خارجی است که در همه افراد آن هست نه آدم شخصی. این سخنی است که با آیه فوق و ظواهر

بسیاری از آیات قرآنی نمی سازد، مانند این آیه که می فرماید: « او کسی است که شما را از یک تن خلق کرد و همسر آن یک تن را نیز از خود او قرار داد و از آن دو تن، مردان و زنان بسیاری منتشر کرد!» چه اگر مراد به نفس واحده آدم نوعی باشد دیگر محلی برای فــرض همسر برای او باقی نمی ماند.

بعضی گفته اند: نسل حاضر بشر منتهی می شود، به چند تن انسان که هر یک دارای رنگ مخصوصی بوده اند، یکی سرخ پوست، دیگری زرد پوست، سومی سفید پوست، چهارمی سیاه پوست. و چهار نژاد فعلی بشر منتهی می شود به چهار زن و شوهر و یا آن که بعضی از این نژادها قدیمی و بعضی دیگر بعدها پیدا شده اند مانند نژاد سرخ و زرد که در آمریکا و استرالیا پدید آمده اند.

این سخــن نیــز باطــل است، برای این که تمامی آیــات قرآنــی که متعــرض آغــاز خلقــت بشر است، نسل بشـر حاضــر را منتهــی به یک زن و شوهــر می دانــد.

اما این فرضیه که کسی بگوید - نسل حاضر بشر منتهی می شود به یک جفت و یا چنــد جفت انســان که این جفت هـا از یک نوع حیــوان دیگر جــدا شده اند کــه آن حیــوان از سایــر حیوانات به مــرز انسانیت نزدیک تــر بوده، ماننــد میمون، همان طور که گاهــی از فــردی کامــل فردی کامل تــر و نابغه پدید می آیــد که این تطور را در اصطلاح صاحبان فرضیه جهش می گوینــد، نیز با آیــات قرآن نمی ســازد.

برای این که آیاتی که در سابق ذکر کردیم، صریح در این بودند که مبدأ پیدایش نسل انسـان یک جفت انسان بوده که خود آن دو، نسل کسی نبوده انـد و از هیچ جانداری متولد نشدند.

عــلاوه بر این که دلیل علمــی ای که بر مدعای خود اقامه کرده انــد از اثبات آن قاصر است.

فــرضیـه دیگــر این اســت کــه نسل حــاضــر منتهـی می شـود، بـه یـک جفـت انســان، مثل خود، یعنی کامل و دارای عقـل کـه آن یک جفـت بـا جهش و تطـور از نوعی دیگر از انسان که از نظر ظاهر انسان بودند، ولی فاقد کمـال فکــری بــودند پیــدا شده، آن گاه به حکم تنازع در بقا و انتخاب اصلح، نسل تکامل نیافته منقرض شد و دو نفــر انســان تکامـل یافتــه بـاقی مــانـــد کــه نســل حاضـر از آن دو فرد تکامــل یافته است.

ایـن فــرضیه نیـز بـا آیات قــرآنی ســازگار نیست، آن جا کــه می گـوید: «...کَمَثَــلِ ادَمَ خَلَقَــهُ مِــنْ تُــرابٍ ثُـمَّ قالَ لَــهُ کُــنْ فَیَکُـونُ ـ ماننــد آدم که او را از

خــاک زمین خلق کرد و سپس به او گفــت باش، موجــود شــد!» (59 / آل عمران) این آیه فرضیــه فــوق را باطــل می کنــد. عــلاوه بر این که فرضیــه فوق صــرف فرضیــه اسـت و دلایلـی کـه بـرای اثبات آن اقـامه کـرده انـد از اثبـاتــش قـاصرند.⁽¹⁾

نطفه، مادّه تکثیر نسل

مبدأ پیدایش نسل انسان

« ... ثُــمَّ جَعَـلَ نَسْلَـهُ مِـنْ سُــلالَـةٍ مِـنْ مـاءٍمَهیـنٍ !»(8 / سجده)

« ... سپس نسل او را از آبی بی مقدار قرار داد !»

کلمه «سُــلالَــةٍ» بـرگزیده و خـلاصه ای است کـه از چیـزی دیگـر گـرفتـه شـــود .

کلمه« ثُمَّ » بعدیت زمانی را می رساند و معنای جمله این است که خداوند سپس ولادت انسـان را از طریق جدا شدن و ولادت، از خلاصه ای از آبی ضعیف یا حقیر قرار داد.⁽¹⁾

دوام خلقت جسمانی به وسیله نطفه

« وَ لَقَدْ خَلَقْنَاالاِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طینٍ ثُمَّ...!» (12 تا 14 / مؤمنون)

« و همانا ما آدمیان را از خلاصه ای از گل آفریدیم، پس آن گاه او را نطفه ای کردیم و در قرارگاهی محفوظ قرارش دادیم، آن گاه نطفه را علقه و علقه را مضغه کردیم و سپس مضغه را استخوان کردیم پس بر آن استخوان ها گوشتی پوشاندیم، پس از آن خلقتی دیگــرش کردیــم، پس آفرین بر خدا که بهتریــن آفرینندگـان است!»

کلمــه «سُلالَةٍ» اسم برای هر چیـزی است که از چیزی کشیده و بیرون آورده شود.

ظاهر سیاق این است که مراد به انسان نوع بشر باشد که در نتیجه شامل آدم و همه ذریّــه او بشــود و مــراد به خلق، خلــق ابتدائی اســت که در آن آدم را از گــل آفریده و آن گــاه نســل او را از نطفـه قـــرار داد و آیــه فــوق در معنــای آیــه زیــر اســت:

« نخست خلقت انســان را از گل آغاز کرد و سپس او را از خلاصه ای از آبی خوار قرار داد!»

کلمــه «خَلَق» در اصــل به معنای تقدیر و اندازه گیری بوده است، پس معنای آیه ایــن می شــود که: ما انسان را در آغــاز از چکیــده و خلاصــه ای از اجــزاء زمیــن کــه بـــا آب آمیختــه بـود انـدازه گیـری کــردیــم.

«ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فی قَرارٍ مَکینٍ!» (13 / مؤمنون)

«نُطْفَة» به معنای آبی اندک است که بسیار اطلاق می شود بر مطلق آب. و کلمه «قَرار» مصدری است که از آن معنای قرارگاه اراده شده تا مبالغه را برساند و مراد به این قرارگاه «مَکین»، رحم زنان است که نطفه در آن قرار می گیرد و کلمه «مَکین» صفت رَحِم است. و اگر رحم را به مکین توصیف فرموده از این جهت است که تمکن و نگهداری و حفظ نطفه را از فساد و هدر رفتن دارد و یا از این باب است، که نطفه در آن تمکّن زیست دارد.

معنــای جملــه این است که: سپس ما انســان را نطفه ای کردیــم که در رحم متمکــن باشد، هم چنــان که آن را در اوّل از خلاصــه ای از گل درســت کردیم و این تعبیر می رساند که طریــق خلقت انسان را از آن شکــل به این شکل مبدل نمودیم!⁽¹⁾

ترکیـب نطفه انسان

«اِنّـا خَلَقْنَـا الاِنْسـانَ مِـنْ نُطْفَـةٍ اَمْشـاجٍ نَبْتَلیـهِ فَجَعَلْنـاهُ سَمیعـا بَصیـرا !» (2 / دهر)

«مـا او را از آب نطفه مختلط خلق کردیم و دارای قوای چشم و گوش گردانیدیم !»

کلمه «نُطْفَـةٍ» در اصل به معنای آبی اندک بوده و سپس استعمال آن در آب نرینه حیوانات که منشأ تولید مثل است بر معنای اصلی آن غلبه یافته و در نتیجه فعلاً هر وقت اطلاق شود، همان منی نر به ذهن می رسد.

کلمه «اَمْشـاجٍ» به معنای مخلوط و ممتزج است و اگر نطفه را به این صفت معرفی کــرده، به اعتبار اجزاء مختلف آن و یا به اعتبــار مخلوط شـدن آب نر با آب ماده است.

کلمه «ابتلاء» به معنای نقل چیزی از حالی به حالی و طوری به طور دیگر است. مثلاً طلا را در بوته ابتلاء می کنند تا ذوب شود و به شکلی که می خواهند در آید و خدای تعالی انســان را ابتــلاء می کنــد، یعنی از نطفــه خلقش می کنــد و سپس آن نطفــه را علقــه و علقــه را مضغــه می کنــد، تا آخر اطــواری که یکــی پس از دیگــری به او می دهــد، تـا در آخـر خلقتـــی دیگـرش می کنـــد.

ذکر «سَمیع و بَصیر» کردن بشر، برای این بوده که به وسیله آن تدبیر ربوبی را به یاد آورد و بفهماند تدبیر ربوبی اقتضاء کرد تا برای رساندن انسان به غایت هستی اش، او را سمیع و بصیر کند، تا آیات دال بر مبدأ و معاد را ببیند و کلمه حق را که از جانب پروردگارش و از راه ارسال رسل و انزال کتب می رسد بشنود و این دیدن و شنیدن او را به سلوک راه حق و سیر در مسیر حیات ایمان و عمل صالح وادار سازد، اگر وادار شد خدای تعالی او را به نعیـم ابدی می رساند وگرنه به عذاب مخلد دچارشان می سازد.⁽¹⁾

علق یا خون بسته شده

« اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذی خَلَقَ، خَلَقَ الاِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ !»(1 و 2 / علق)

«بخــوان به نــام پروردگــارت کــه تنها آفریدگــار است، اوســت که انســان را از خونــی بستــه شــده آفـریـــد!»

در جمله فوق منظور از «اِنْسان» جنس بشر است که از راه تناسل پدید می آید. کلمه «عَلَقٍ» به معنای خون بسته شده است، یعنی اولین حالتی که منی در رحم به خود می گیرد.

پس آیه شریفه به تدبیر الهی در مورد انسان اشاره دارد، تدبیرش از لحظه ای که به صورت علقه در می آید، تا وقتی که انسانی تام الخلقه می شود و دارای صفاتی عجیب و افعالی محیر العقول می گردد. پس انسان، انسانی تمام و کامل نمی شود مگر به تدبیر مستمــر و پی در پی خــدای تعالی که این تدبیــر پی در پی چیــزی نیست مگر خلقت پی در پی. پس خدای تعالی به عین همان دلیل که خالق انسان اسـت مدبّـر او نیز هست.⁽²⁾

نطفه ـ و مسیر حرکت آن

« فَلْیَنْظُــــرِ الاِنْســانُ مِـــــمَّ خُلِــــقَ، خُلِـــــقَ مِـــنْ مـــاءٍ دافِــــــــقٍ ... !»(5 و 6 / طارق)

« جا دارد انسان به خلقت خود بنگـرد که از چـه خلق شده، از آبـی جهنده، که از بین استخوان های پشت و استخوان های سینـه بیرون می آیـد!»

یعنی انسان باید بیندیشد که از چه خلق شده و مبدأ خلقتش چه بوده؟ چه چیزی به دســت خدای تعالــی به ایـن صورت انسانی درآمده است.

آبی که با سرعت و فشار جریان داشته باشد را «آب دافق» گویند. در این جا منظور نطفه آدمی است که با فشار از پشت پدر به رحم مادر می پرد.

«یَخْـــرُجُ مِــنْ بَیْــنِ الصُّلْــبِ وَ التَّـرائِــبِ!» (7 / طارق)

کلمــه «الصُلْبِ» به معنــای پشت و کلمه «التَرائِبْ» به معنای استخوان سفید است.

ظاهرا منظور از جمله «بین صلب و ترائب» این است که منی از نقطه محصوری از بدن خارج می شود که آن نقطه بین استخوان های پشت و استخوان های سینه قرار دارد.

وقتی معلوم شد هر نفسی به ذاتش و اعمالش نزد خدا محفوظ است و هیچ چیز از او فانی و از اعمال او فراموش نمی شود، پس انسان باید بپذیرد که به زودی به سوی پروردگارش برمی گردد. اگر می خواهد به معاد یقین پیدا کند، نظر کند به خلقت نخستین خود و به یــاد آورد روزی را که قطــره ای آب جهنده بود که از فضای بین استخوان های پشت و استخوان های سینه خارج می شود.

همان کسی که آن آب را توانست به صورت انسان امروز درآورد، چرا نتواند با همان قدرت کامله اش بعد از مـــردن دوباره او را برگرداند؟⁽¹⁾

حرکت تکاملی نطفـه تا کمال خلقت

« ثُـمَّ خَلَقْنَاالنُّطْفَـةَ عَلَقَةً... فَکَسَـوْنَاالْعِظامَ لَحْمـا... ثُمَّ اَنْشَأْناهُ خَلْقا اخَــرَ...!» (14 / مؤمنون)

« آن گاه نطفه را علقه و علقه را مضغه کردیم و سپس آن مضغه را استخوان کردیم... پس بر آن استخوان هــا گوشتی پوشاندیــم... پس از آن خلقتی دیگرش کردیم! پــس آفــریــن بــر خــدا کـه بهتـریــن آفـرینندگــان اســت!»

در این جمله سیاق را از خلقت به انشاء تغییر داده و فرمود: «پس خلقتی

دیگرش کردیم!» و این به خاطر آن بود که دلالت کند، بر این که آن چه به وجود آوردیم چیز دیگری و حقیقت دیگری بود، غیر آن چه در مراحل قبلی بود، مثلاً، علقه هر چند از نظر اوصاف، خواص، رنگ، طعم، شکل و امثال آن، با نطفه فرق داشت، الاّ این که اوصافی که نطفه داشت از دست داد و اوصافی هم جنس آن به خود گرفت. خلاصه اگر عین اوصاف نطفه در علقه نبود، هم جنس آن بود. مثلاً اگر سفید نبود قرمز بود و هر دو از یک جنس اند به نام رنگ، به خلاف اوصافی که خدا در آخر به آن داد و آن را انسان کرد که نه عین آن اوصاف در مراحل قبلی بودند، نه هم جنس آن، مثلاً در انشاء اخیر، او را صاحب حیات و قدرت و علم کرد، آری به او جوهره ذاتی داد، (که ما از آن تعبیر می کنیم به «من»،) که نسخه آن در مراحل قبلی در نطفه، علقه، مضغه و استخوان های پوشیده به گوشت نبــود، هم چنــان که در آن مراحــل او صـاف علم و قـدرت و حیات نبود، پس در مرحله اخیر چیــزی به وجود آمــد که کامـلاً مسبوق به عدم بود، یعنــی هیچ سابقه ای نداشت!

ضمیر در کلمه «اَنْشَأْناهُ» به طوری که از سیاق برمی آید، به انسان در آن حالی که استخوان هائی پوشیده از گوشت بود برمی گردد، چون او بود که در مرحله اخیر خلقتی دیگر شد، یعنی صرف ماده ای مرده و جاهل و عاجز، سپس برگشت و موجودی زنده و عالم و قادر شد. پس ماده بود، صفات و خواص ماده داشت، سپس چیزی شد که در ذات و صفات و خواص مغایر سابقش بود و در عین حال این همان است و همان ماده اســت، پس می شود گفــت آن را به این مرحلـه در آوردیم و در عین حــال غیر آن است، چــون نه در ذات با آن شرکت دارد و نه در صفات و تنها با آن نوعی اتحاد و تعلق دارد تا آن را در راه رسیــدن به مقـاصـدش به کار بزند!

«...فَتَبارَکَ اللّهُ اَحْسَنُ الْخالِقینَ ! » (14 / مؤمنون)

«تَبارَک» از خدای تعالی، به معنای اختصاص او به خیر کثیری است که به بندگان خود افاضه می کند . چون خلق به معنای تقدیر است پس این خیر کثیر، همه اش در تقدیر او هست و آن عبارت است از ایجاد موجودات و ترکیب اجزاء آن، به طوری کـــه، هـــم اجــزائش با یکدیگر متناسب باشد و هم با موجودات دیگر سازگاری داشته باشد و خیر کثیری هم از همین جا بر می خیزد و منتشر می شود.

«ثُـمَّ اِنَّکُـمْ بَعْـدَ ذلِکَ لَمَیِّتُونَ ثُـمَّ اِنَّکُـمْ یَــوْمَ الْقِیامَـةِ تُبْعَثـُونَ!» (15 و 16 / مؤمنون)

این جمله بیان آخرین مراحل تدبیر الهی است و می رساند که مرگ از مراحلی است که در مسیر تقدیر به طور وجوب و حتم باید باشد و همه باید آن را طی کننـد و جمله « سپس شما در روز قیامت به یقین مبعوث می شوید!» همان تمامیّت تدبیر و

آخرین نقطه در مسیر آدمی است. چون هر که بدان جا قـدم بگذارد، دیگــر بیـرون شـدنی نیست !⁽¹⁾

تـأثیـر نطفـه و مـاده اولیـه انسـان در سعــادت او

« کَــــلاّ اِنَّ کِتـــابَ الْفُـــجّارِ لَفـی سِجّیـــــنٍ ! » (7/مطففین)

« بلکه نامه بدکاران در سجین است ! »

مسئله خلقت انسان از طینت علیین و سجین در روایات، اشاره است به مفاد آیه فوق.

روایت دلالت دارد بر این که ماده زمینی با اختلافی که در اوصاف و خواص آن است، بی ارتباط به احوال انسان و اوصاف مختلفی که از جهت صلاح و فساد دارد نیست و این که ترکیــب بدن انسان از مــاده زمین عینــا مانند نباتــات و یا هر موجود دیگری که از مــاده زمینی ترکیب می شود، به حسب اختلافی که در ماده زمینی آن اســت مختلــف می گردد. این البتــه صحیح اســت و لکن ایــن ارتباط به نحــو علیت تامــه نیست بلکه به نحــو اقتضــاء است، برای این که خاصیت و اثر مــاده در نحوه عمل انســان جلـوگیــر از اراده و سلطنـــت خداونــد نیســـت.

از این که خدای تعالی فرمود: « خلقت انسان از گل و اصل آن گل از بهشت و یا دوزخ بوده،» به دست می آید زمین هم بعضی از قسمت هایش از بهشت و بعض دیگرش از جهنم بوده و سرانجام هم هر کدام به اصل خود برمی گردند، برای این که هر کدام به تدریج به صورت انسان هائی درمی آیند کـه یا راه بهشت را می پیمایند و یا راه جهنم را و معلوم است که هر کدام راهی را می روند که مناسب با ماده اصلی خلقتشان باشـد.

آیه «...الْحَمْدُلِلّهِ الَّذی صَدَقَنا وَعْدَهُ وَ اَوْرَثَنَا الاَرْضَ نَتَبَـــوَّأُ مِـــنَ الْجَنَّةِ حَیْـثُ نَشاءُ - حمد خدای را که به وعده خود وفا کرد و زمین را به ارث در اختیار ما قرار داد، تا هرجا از بهشت که بخواهیم منزل کنیم ! » (74 / زمر) که حکایت سخن اهل بهشت است نیز تا اندازه ای به این مطلب اشاره دارد، زیرا از ظاهر آن برمی آید که منظور از زمین همین زمینی است که بشر در آن زیسته و در آن می میرد و از آن برانگیخته می شود و مراد از «جنت» هم همیـن زمین است و نیز آیه« یَوْمَ تُبَدَّلُ الاَْرْضُ غَیْرَ الاَْرْضِ وَ السَّمواتُ ـ روزی که زمین به زمینی جز این مبدل شود و آسمان ها نیز...!» (48/ابراهیم) به آن اشاره دارد.

پس بعید نیست مراد از طینت بهشت و دوزخ که در روایات است، همان طینت باشد که بعدها از اجزاء بهشت و یا دوزخ می شود. بنابراین احتمال مراد این خواهد بودکه انسان برحسب ترکیبی که اجزاء بدن او دارد از ماده زمینی اخذ شده که یا ماده ای پاک بوده و یا ماده ای ناپاک و این ماده پاک و ناپاک در ادراکات و عواطف و قوای انسانی که از آن ترکیب شده مؤثر است. این که گفتیم این ارتباط تامّه برای این است که خاصیت و اثر ماده در نحوه عمل انسان جلوگیر از اراده و سلطنت خداوند نیست و چنان نیست که دست بند دست خدا بوده و او را از این که سبب دیگری قوی تر از اقتضای آب و گل انسان بر او مسلط کند و او را از راهی که به مقتضای آب و گلش پیش گرفته برگرداند باز بدارد، زیرا اسبــاب و شرایطــی که در سرنوشــت نیک و بد انســان دخالــت دارنــد، یکی دو تا نیستند و آن چه را که ما سراغ داریم، در قبال آن چه که از حیطه علم ما بیرون است ذرّه ای بیش نیست.

از جمله اسبــاب شرایطی که ما سراغ داریم این است که نطفه انسان نطفه ای صالح و سالم بوده و در رحمی سالم پرورش یافتــه باشد و در دوران جنینی و هم چنین بعد از ولادت، آب و هوا و غذایش سالم بوده و در محیط سالم زندگی کند و در مناطق اعتدالی به وجــود آمده باشد، چنیــن انسانی استعدادش برای سلــوک طریق انسانیــت بیشتر و فهمش تیزتر و ادراکش لطیف تــر و نیرویش برای عمل به وظایف انسانی بیشتر است و بر عکـس انسانی که نطفـه اش آلوده یا مریـض باشد و یا در رحــم ناپاک و ناسالم پرورش یابد و یا غذای سالم به آن نرسد، یا پس از ولادت محیط زندگی اش سالم نباشد، یا در مناطق استوائـی و قطبی به وجـود آمده باشـد آن استعداد و آن فهم و ادراک را نـدارد و بـه خشونـت و قساوت قلـب و کم فهمـی نزدیک تـر اســت.

تأثیر طرفین یعنی تأثیرمواد غذائی صالح در روح و تأثیر عمل روح در استفاده صحیح از مواد غذائی هم چنان ادامه دارد، تا آن که او را به سعادت واقعـی اش برساند. عیــن این حرف در طرف شقاوت هم می آید.⁽¹⁾

تأثیر مواد اصلی انسان در حمل و تکامل روح او

« کَلاّ اِنَّ کِتـابَ الاَبْرارِ لَفــی عِلّیّیـنَ !»(18 / مطففیـــن)

« بلکـــه کتــــاب نیکـــوکـــــاران در علییــــن اســـــت!»

سعادت انسان در زندگی خاص انسانی اش یعنی سعادتش در علم و عمل ارتباط تامی به پاکیزه بودن مواد اصلی اش دارد، چه حامل روح انسانی همین موادند و همین

موادندکه او را به سوی بهشت هدایت می کنند. هم چنان که شقاوتش در علم که همان ترک عقل و سرگرمی به اوهام و خرافاتی که شهوت و غضب را در نظرها جلوه می دهد و هم چنین شقاوتش در عمل که همان سرگرمی به لذات مادی و بی بند و باری در شهوات حیوانی و استکبار از هر حقی است کـه مزاحم و مخالف با هوای اوست ارتباط مستقیمی با آب و گل او دارد. این دو قسم آب و گل است که یکی انسان را به حق و سعادت و بهشت و دیگری به باطل و شقاوت و دوزخ سوق می دهند و البته این سوق دادن به نحو اقتضاء است، نه علیت تامّه، چون خدای تعالی است که این آثار را در آب و گل قرار داده و او می تواند سبب دیگری قوی تر از آن به کار برده و اثر آن را خنثی سازد.

سعادت و شقاوت وقتی در انسان محقق می شود که ادراک او فعلیت پیدا کرده و مستقر شده باشد و ادراک هم از آن جائی که مجرد از ماده است قهرا مقید به قیود ماده و محکوم به احکام آن که یکی از آن ها زمان، یعنی مقدار حرکت، است نیست، بنابراین گو این که مابه نظرمان چنین می رسد که سعادت بعداز حرکت ماده به سوی فعلیت موجود می شود. و لکن حقیقت امر این است که منشأ سعادت یعنی ادراک از آن جائی که مجرد است مقید به زمان نیست، پس سعادتی که پس از حرکت ماده پیدا می شود، عینا قبل از حرکت نیز وجود داشته است، نظیر نسبت دادن ما امور حادث را به فعل خدای تعالی که اگر ما فعل خدای را در این نسبت، مقید به زمان کرده و می گوئیم: «خداوند زید را در فلان روز آفریده،» و یا می گوئیم: «در فلان تاریخ قوم نوح را هلاک کرده و یا قوم یونس را نجات داد و یا رسول اللّه صلی الله علیه و آله را مبعوث فرمود،» این تقیید در حقیقت تقیید از نظر ماست، چون ما در این نسبتی که می دهیم، نظرمان به خود حادثه است و زمان و حرکتی را که منتهی به حدوث آن شده و در نظر می گیریم، وگرنه فعل خدای تعالی مقید به زمان نیست. مجموع حوادث و هم چنین زمان حدوث هر حادثه و سایر قیود و شرایطی را که دارد او ایجاد کرده و آن وقت چطور ممکن است، عمل خود او مقید و محدود به حدود زمان شود؟ پس این که می گوئیم، امروز فلان مطلب را درک کردم و یا الساعه فلان چیز را فهمیدم در حقیقت عمل سلول های دماغی و یا عصبی خود راکه اموری مادی هستند، مقید به زمان می کنیم، وگرنه اصل علـم و ادراک مجــرد است. و به روز و ساعــت مقید نمی شود.

پس از آن جائی که سعادت و شقاوت انسان از راه تجرد علمی اوست که مجرد و بیرون از زمان است و می توان آن ها را پیش از امتداد زمان زندگی اش گرفت، چنان که به واسطه ارتباط آن ها به اعمال و حرکات انسان می توان متـأخرتـر از آن ها گرفـت.⁽¹⁾

خلقـت اولیه و سرنوشـت و حوادث آتــی زندگی انسـان

«اَلَمْ نَخْلُقْکُمْ مِنْ ماءٍ مَهینٍ... فَقَدَرْنا فَنِعْمَ الْقادِروُنَ !» (20 تا 23 / مرسلات)

« آیا ما شما را از آب نطفه بی قدر بدین زیبائی نیافریدیم؟ و آن نطفه را به قرارگاه رحم منتقل ساختیم، تا مدتی معین و معلوم و ما تقدیر مدت رحم و تعیین سرنوشـت او تا ابد کردیم که نیکو مقدر حکیمی هستیم!»

کلمه «مـاءٍ مَهیــن» به معنای آب خوار است که خودش نمی تواند خود را نگه دارد و مراد به آن نطفه است و مرادبه «قَرارٍ مَکینٍ» محفظه رحم است و منظور از «قَدَرٍ مَعْلُومٍ» مدت حمل است.

«فَقَدَرْنا» به معنای اندازه گیری است و معنایش این است که ما شما را خلق کردیم و حوادثی که بعدها به سرتان می آید و اوصاف و احوالی که در آینده به خود می گیرید، همه را معین و تقدیر کردیم، خلاصه، هم خلقتان کردیم و هم حوادثی که در طول زندگی برای شما پیش می آید معین کردیم. یکی عمرش طولانی و دیگری کوتاه شد، یکی قیافه زیبا و دیگری زشت شد. یکی سالم و دیگری مریض شد و هم چنین از نظر رزق و چیزهــای دیگر.

معنای آیه این است که « ما شما را از آبی حقیر که همان نطفه باشد، آفریده ایم و آن آب را در قرارگاهی محفوظ که همان رحم مادران باشد جای دادیم و تا مدتی معلوم که همان مدت حمل باشد، در آن جا نگه داشتیم، پس ما به همه این حــوادث و صفــــات و احــوال کـه با هستـی شما ارتباط دارند توانائیم و چه خـوب مقـدری هستیــم مـا !»⁽¹⁾

گونه ها و اطوار مختلف آفرینش انسان

« وَ قَــدْ خَلَقَـکُــمْ اَطْــوارا ! »(14 / نــــوح)

« شمـــا را بـــه اشکــــال و احــــوال مختلـــــف آفــریــــد ! »

«اَطْوار» به معنای حد هر چیز و آن حالتی است که دارد. حاصل معنای جمله این است که خود شما را او خلق کرد و به اطوار و احوال گوناگون خلق کرد که هر طوری طور دیگر را به دنبال دارد. یک فرد از شما را نخست از خاک آفرید، آن گاه نطفه و سپس علقــه و در مرحله چهــارم مضغه و در مرحلــه پنجم جنیــن و در مرحلــه بعد طفــل و آن گاه جوان و سپس سالخورده و در آخر پیر آفرید.

این راجع به فردفرد شمابود، جمع شمارا هم مختلف آفرید. هم ازنظر نر و مادگی، هم از نظــر رنگ و قیافه و هم از نظر نیرومندی و ضعف.⁽¹⁾

زمان بی نام و نشانی انسان قبل از تولد

« هَـلْ اَتی عَلَــی الاِنْسـانِ حینٌ مِنَ الدَّهْــرِ لَمْ یَکُـنْ شَیْئـا مَذْکُــورا ؟»(1 / دهــر)

«آیــا بر انســان روزگارانی نگذشت کـه چیـزی لایـق ذکـر نبـود؟»

سئوال در این آیه برای تثبیت مطلب است و معنای آن این است که به طور مسلم روزگاری بود که نامی و نشانی از انسان نبـوده است.

مــراد به انســان در ایــن آیــه جنس بشــر است.

کلمه « حیـــنٌ» به معنای یک قطعه محدود از زمان است، حال چه این که کوتاه باشد و چه طولانی و کلمه «دَهْـــرِ» به معنای زمانی ممتد و طولانی بدون حد است، یعنی زمانی که نه اولش مشخص است و نه آخرش.

منظور از جمله «شَیْئا مَذْکُورا،» این است که انسان چیزی نبود که با ذکر نامش جزء مذکورات باشد، مثلاً چیزی در مقابل زمین یا آسمان و خشکی و تری و غیره بوده باشد. و بدین جهت نامی از او در میان نبود، هنوز خلق نشده بود، تا موجود بشود و مثل سایـر موجودات نامش برده شود، گفته شود: آسمان، زمین، انسان و درخت و غیره... .

پس مذکور بودن انسان کنایه از موجود بودن بالفعل او و نفی آن یعنی نفی مذکور بودنش تنها به مذکور بودنش خورده، نه به اصل شی ء بودن انسان و نمی خواهد بفرماید انسان شی ء نبود، چون می دانیم شیی ء بوده، ولی شیی ء که مذکور شود نبوده است. شاهدش این است که می فرماید: « اِنّا خَلَقْنَاالاِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ...!» برای این که می فهماندکه ماده انسان موجودبوده، ولکن هنوز بالفعل به صورت انسان درنیامده بود.

می خواهد بفهماند - انسان موجودی است، حادث که در پدید آمدنش نیازمند به صانعــی است تا او را بسازد. پروردگارش او را آفریده و به تدبیر ربوبی اش بــه ادوات شعــور یعنی سمع و بصــر مجهزش کرده، تا با آن ادوات شعور به راه حق هدایــت شود، راهــی که در طــول حیاتــش واجـب اســت طــی کنــد، حال اگر کفران کنـد به سوی عذابی الیم می رود و اگر شکر کنــد به سوی نعیمــی مقیـم سیر می کند.⁽²⁾

تدبیر مراحل مختلف آفرینـش و رشد انسان

« اَللّهُ الَّـذی خَلَقَکُمْ مِنْ ضَعْـفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْـــدِ قُوَّةٍ ضَعْفا وَ شَیْبَةً...!» (54/روم)

خدا خلقت شما را از ضعف ابتداء کرد، یعنی شما در ابتداء خلقت ضعیف بودید و مصداق این ضعف به طوری که از مقابله برمی آید، اوّل طفولیت است، هر چند که ممکن است بر نطفه هم صادق باشد و مراد به قوت بعد از ضعف، رسیدن طفل است، به حد بلوغ و مراد به ضعف بعد از قوّت دوران پیری است و لذا کلمه «شیبه - پیری» را بر آن ضعف عطف کرد، تا تفسیر آن باشد و اگر ضعف قوت را نکره آورد، برای این بود که دلالت کند بر ابهام و معین نبــودن مقدار اختلاف افراد در آن.

«...یَخْلُقُ ما یَشاءُ وَ هُوَ الْعَلیمُ الْقَدیرُ ! » (54/روم)

یعنی هرچه می خواهد خلق می کند، هم چنان که ضعـف را خواست و خلق کرد و سپس قوّت را خواست و خلق کرد و در آخر ضعـف را خواست و خلق کرد و در این بیــان صریح تریــن اشاره اسـت به این که پشت سر هــم قرار داشتــن این سه حالت، از مقولـه خلقـت اسـت و چــون ایـن حـالی به حــالی کــردن انسان ها در عیــن این که تــدبیـر است، خلق نیز هست، لاجـرم پس این نیـز از خـدای خالـق اشیـاء اسـت.⁽¹⁾

رَحِم و تحولات نطفه

زمان اقامت و رشد انسان در رَحِم

« ... حَمَلَتْهُ اُمُّـهُ وَهْناً عَلی وَهْـنٍ وَ فِصالُـهُ فـی عامَیْـنِ...!» (14 / لقمـان)

« مـا انسـان را در مورد پدر و مادرش و مخصوصا مادرش کـه با ناتوانی روزافزون حامله وی بوده و از شیر بریدنش تا دو سال طول می کشد، سفارش کـردیم و گفتیـم: مرا و پدر و مادرت را سپاس دار که سرانجام به سوی مـن است !»

در این آیه پاره ای از مشقات و اذیت ها که مادر در حمل فرزند و تربیت او تحمل می کند، بر شمرده تا شنونده را به شکر پــدر و مـادر و مخصوصــا مــادر وا بـــدارد.

کلمه «وَهْنٍ» به معنای ضعف است. کلمه «فِصالُ» به معنای از شیر جدا شدن و شیر ندادن به بچه است. معنای این که فرمود: از شیر گرفتنش در دوسال است، یعنی بعد از تحقق دوسال آن نیز محقق می شود و نتیجتا مدت شیردادن دوسال می شود و چون با آیه « حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْرا ـ و حملش و از شیرگرفتنش سی ماه است...!» (15/احقاف) ضمیمــه شود این نکتـه به دسـت می آیــد کـه کمتریــن مــدت حاملگـی زن شـش ماه است.⁽¹⁾

انشاء انسان ها و استقرار آن ها در صلب و در زمین

« وَ هُوَالَّـذی اَنْشَـأَکُــمْ مِــنْ نَفْسٍ واحِــدَةٍ فَمُسْتَقَــرٌّ وَ مُسْتَـــوْدَعٌ...!» (98 / انعام)

« اوست که شما را از یک تن ایجاد کرد، بعضی از شما مستقر و بعضی مستودعید... !»

ظاهرا مراد به این که فرمود: «اوست که شما را از یک نفس واحده ایجاد کرد،» این است که نسل حاضر بشر با همه انتشار و کثرتی که دارد، منتهی به یک نفر است و آن آدم است که قرآن کریم او را مبدأ نسل بشر فعلی دانسته است. مراد به مستقر آن افرادی است که دوران سیر در اصلاب را طی کرده و متولد شده و در زمین که به مقتضای آیه «...وَ لَکُمْ فِی الاَْرْضِ مُسْتَقَرٌّ...!» (36 / بقره) قرارگاه نوع بشر است، مستقر گشته و مراد به مستودع آن افرادی است که هنوز سیر در اصلاب را تمام نکرده و به دنیا نیامده و بعدا متولد خواهند شد.

چون آیه در مقام بیان خلقت تمامی افراد بشر و انشعاب آنان از یک فرد است، به همین جهت بود که به لفظ انشاء تعبیر کرد، نه لفظ خلقت. چون لفظ انشاء معنای ایجاد دفعی و بدون تدریج را می رساند، به خلاف خلقت و الفاظ دیگری که مرادف آن است که معنــای ایجــاد تدریجــی را می دهد.

معنــای آیه شریفه این است که « پروردگار متعال آن کسی است که شما نوع بشر را از یک فــرد ایجاد کــرده و زمیــن را تا مدتی معین به دست شما آباد نموده است و این زمین تا زمانی که شمــا نسل بشر منقرض نشده اید، متعلق به شما و در دست شماست، پیوستــه بعضی از شما افــراد بشر مستقــر در آن و بعضی دیگر مستودع در اصلاب و ارحـام و در حـال به وجود آمدن در آن اند.»⁽¹⁾

صورتگری و تقدیر سرنوشت انسان در رحم

« هُوَالَّذی یُصَوِّرُکُمْ فِی الاَرْحامِ کَیْفَ یَشاءُ...!» (6 / آل عمران)

« اوســت که شما را در رحم ها چنان چه می خواهــد صــورت بنــدی می کنــد... !»

اعطــا نمودن، صــورت و شکل مخصوص را به یک چیز «تصویر» گویند. «صــورت» شامــل تمثــال و غیرتمثال نیــز می شود. «رَحِم» آن محلــی است که خداوند برای تربیــت جنین در طایفــه نسـوان آفریــده است.

در این آیه تقدیر جاری در عالم انسانی را شرح داده است.

تمام موجودات عالم هستی حتی «کفر و ایمان» مردم در تحت تقدیر حضرت اوست. و «تقدیر» همان نظمی است که خداوند برای اشیاء و موجودات جهان قرار داده تا هر چیزی به میزان آن به آسانی راه مقصد اصلی خود را که سازمان عملی وجودش اجازه می دهــد تعقیب کند. خداونــد به قدرت کاملــه خود به هر چیز همان صورتی را اعطا کرده و بخشیــده است کـه در راه مخصــوص آن سلــوک می نمایــد. پــس در

هر حــال خداونــد پیــروز اســت و بــا اراده و مشیـت خـود بر مخلوقــات غالـب اســت.

منظور از جمله فوق همان اسـت که به مخاطبین بفهماند - تنها خداوند است که اجزاء وجودی شما را در ابتدای کار و تکوین طوری تنظیم کرده که منتهی به مشیت او در سرانجام کارهایتان می شود، لکن مشیت واراده حتمی نیست که قابل تغییر نباشد.⁽¹⁾

علــم الهــی بــه بـار رحم مــادر

« .. .وَ یَعْلَمُ ما فِی الاَرْحامِ...!» (34 / لقمـان)

« به درستی علم رستاخیز پیش خداست که باران فرود آورد و آن چه در رحم هاسـت بدانــد، کسی چــه دانــد که فردا چه می کنــد و کس چه دانــد که بــه کــدام سـرزمیـن می میــرد، امّـا خـــدا دانــا و آگــاه اســت ! »

در این آیه سه مورد از مواردی که علم خدا متعلق بدان هاست برشمرده - یکی علم به قیام قیامت، از مسائلی است که خداوند علم بدان را به خود اختصاص داده و احدی جز او از تاریخ وقوع آن خبــر ندارد. جملــه «به درستی، خدا نزد اوست علم به قیامت» این انحصار را می رساند.

دوّم مسئله فرستادن باران و سوم علم بدان چه در رحم زنان است، از پسر و دختر کــه خداوند ایــن دو را نیز به خود اختصــاص داده مگـر آن که خودش تعلیم کسی کند.

دو چیز دیگر شمرده که انسان از آن اطلاعی ندارد و به خاطر همین دو جهل از حــوادث آینــده خــود بـی خبــر است. اول این که « هیــچ کس نمــی دانــد فــردا چــه به دستش می رســد!» دوم این که « هیچکس نمی داند در چــه ســرزمینـی می میرد!»⁽²⁾

مراحل حیات انسان از رحم تا رستاخیز

«... فَــاِنّــا خَلَقْنــاکُـــمْ مِــنْ تُــرابٍ ثُـــمَّ مِـــنْ نُطْفَـــةٍ ثُـــمَّ...!» (5 / حج)

ای مردم اگر درباره زندگی پس از مرگ در شک هستید، ما شما را از خاک آفریدیم، آن گاه از نطفه، آن گاه از خون بسته، سپس از پاره ای گوشت که یا تصویر به خود گرفته و یا نگرفته، تا برای شما توضیح دهیم و هر چه خواهیم در رحم ها قرار دهیم تا

مدتی معین، پس آن گاه شما را در کودکی بیرون آریم، تا به قوّت و نیروی خویش برسید، آن گاه بعضی از شما هستید که در همین حد از عمر وفات یابند و بعضی از شما به پست ترین دوران عمر برسند. و آن دوران پیری است که پس از سال ها دانستن چیزی نداند، نمونه دیگری از قیامت این که تو زمین را می بینی که در زمستان افسرده است، چون باران بهاری بر آن نازل کنیم، به جنب وجوش درمی آید و از همه گیاهان بهجت آور نر و ماده برویاند.

کلمه «عَلَقَه» به معنای قطعه ای خون خشکیده است و کلمه «مُضْغَه» به معنای قطعه ای گوشت جویده شده است و «مُخَلَّقه» به طوری که گفته اند تام الخلقه است و «غَیرِمُخَلَّقَه» یعنی آن که هنوز خلقتش تمام نشده و این کلام با تصویر جنین که ملازم با نفــخ روح در آن است، منطبــق می شود. بنابرایــن، معنای کلام کســی که گفته تخلیق بــه معنــای تصــویــر اســت، با آیــه منطبـــق می گردد.

« ... وَ نُقِرُّ فِی الاَْرْحامِ ما نَشاءُ اِلی اَجَلٍ مُسَمًّی...!» (5/حج)

یعنــی مــا در ارحام آن چه از جنین ها بخواهیــم مستقر می سازیــم و آن را سقــط نمی کنیـم، تا مدت حمل شود، آن گاه شما را بیــرون می آوریـم، در حالی که طفل باشید.

«...وَ مِنْکـمْ مَنْ یُتَوَفّی وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ اِلی اَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَیْلا یَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَیْئا...!» (5 / حج)

مراد به «اَرْذَلِ الْعُمُر» ناچیزترین و پست ترین دوران زندگی است که قهرا با دوران پیــری منطبق می شود، زیــرا اگر به سایر دوره ها مقایسه شود حقیرترین دوران حیــات است... تا به حدی برسند که بعد از یک دوره دانائــی دیگر چیــزی نداننــد، البته چیز قابــل اعتنائی که اساس زندگــی بر آن اســت، نفهمند. یعنــی امر بشر منتهــی می شود به ضعــف قوای و مشاعــر، به طوری که از علــم که نفیس ترین محصــول زندگی است، چیز قابل اعتنائــی برایــش نمانـد.

« ... وَ تَرَی الاَرْضَ هامِــدَةً فَاِذا اَنْزَلْنــا عَلَیْهَــا الْماءَ اهْتَــزَّتْ وَ رَبَتْ وَ اَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهیجٍ !» (5/حج)

حاصل معنا این است که زمین در رویاندن گیاهان و رشد دادن آن ها، اثری دارد نظیر اثر رحم در رویاندن فرزند که آن را از خاک گرفته به صورت نطفه و سپس علقه و آن گاه مضغه و آن گاه انسانی زنـده درمی آورد.⁽¹⁾

مراحل خلق و جنینی انسـان در احاطـه علم الهی

«...هُـوَ اَعْلَمُ بِکُمْ اِذْ اَنْشَأَکُمْ مِنَ الاَرْضِ وَ اِذْ اَنْتُــمْ اَجِنَّةٌ فی بُطُونِ اُمَّهاتِکُمْ...!» (32 / نجم)

«...او بــه وضـع شمـا آگـاه اسـت، چـه آن زمـان کـه شـما را از زمیـن پـدیـد مـی آورد و چه آن زمان کـه در شکــم مــادرانتــان جنین بودید... !»

«نشأة» به معنای احداث چیزی و تربیت آن است. این که فرمود او شما را از زمین انشاء کرد معنایش این است که او بود که شما را در آغاز خلقتتان به اطوار و احوالی گونه گون متحوّل کرد و از مواد عنصری زمین تان بگرفت و در آخر به صورت نطفه تان درآورده و در داخل رحم مادرانتان بریخت.

کلمه «اَجِنَّة» جمع جنین است. معنای آیه این است که او داناتر به شماست آن زمان که چه و چه بودید واین زمان که شما جنین هائی در رحم مادرانتان بودید، او می داند حقیقت شمــا چیسـت و چـه حـالـی و وضعی داریـد و چه اسـراری در نهانتــان هسـت و مــآل کـارتان به کجــا می انجامد.⁽¹⁾

احاطه علم الهی به مراحل تولد نوزاد انسان

« اَللّهُ یَعْلَمُ ما تَحْمِلُ کُلُّ اُنْثی وَ ما تَغیضُ الاَرْحامُ وَ ما تَزْدادُ وَ کُلُّ شَیْ ءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ!» (8 / رعد)

« خدا می داند، هر زنی چه بار دارد و رحم ها چه کم و زیادها می کنند و همه چیز نزد او بــه انــدازه است!»

امور سه گانه ای که در آیه ذکر شده، یکی در جمله «ما تَحْمِلُ کُلُّ اُنْثی،» و یکی در جمله «ما تَغیضُ الاَْرْحامُ،» و یکی در جمله «ما تَزْدادُ،» اشاره به سه تا از کارهای رحم در ایام حمل می باشد. اولی اشاره است به جنینی که رحم های زنان در خود جای داده و آن را حفــظ می کنند، دومی اشاره است به خونی که در رحم ها می ریزد و رحم ها آن را به مصــرف غذای جنین می رساننــد و سومی اشاره اســت به خون حیض که رحم آن را به خارج دفـع می کنـد، مــاننــد خــون نفــاس و یــا خــونــی کــه زنــان گاهگاهی در ایام حمل می بینند.

« وَ کُلُّ شَیْ ءٍ عِنْدَهُ بِمِقْـدارٍ ! »

مقدار به معنی حد هر چیزی است که با آن تحدید و متعین شده، از غیر خود ممتاز می گردد، زیرا هیچ چیزی نیست که لباس وجود به خود گرفته باشد که فی نفسه و از غیر خود متعین و ممتاز نباشد. چه اگر متعین نمی بود وجود نمی یافت و این معنی

یعنی این که هر موجودی حدی داشته باشد که از آن حد تجـاوز نکنـد، یـک حقیقـت قـرآنـی اسـت کـه پـــرده از روی آن بـــرداشتــه و مکــرر خــاطـرنشـــان سـاختـه اســـت.

وقتی بنا شد، هر چیزی محدود به حدی باشد که از آن تجاوز نکند و در نزد خدا و به امر او محکوم به آن حد باشد و به هیچ وجه از نزد خدا و احاطه او بیرون نرود و هیچ چیز از علم او غایب نباشد - « اِنَّ اللّهَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ شَهیدٌ- خدا بر هر چیزی ناظر است!» (17/حج) و نیز فرموده: «...لایَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ ـ هیچ مثقال ذره ای از او غایب نیست!» (3 / سبأ) پس محال است که خدای تعالی نداند که هر ماده ای چه باری دارد و رحمها چه مقدار کم و زیاد می کنند.⁽¹⁾

استثنـاء در تولد پیامبـران الهــی

«قــالَـتْ رَبِّ اَنّی یَکُونُ لی وَلَـدٌ وَ لَمْ یَمْسَسْنی بَشَرٌ...!» (47 / آل عمران)

« مریم عرض کرد: پروردگارا چگونه مرا فرزندی توانـد بــود، بـا این که دست بشری به من نرسیده است. گفت: چنین است کار خدا که بی نیاز از هر گـونـه سببـی است، هـر چـه بخـواهد مـی آفرینـد و چـون مشیتش به خلقت چیزی تعلق گیرد به محض گفتن موجود باش! همان دم مـوجـود شــود!»

کیفیت خلق حضرت عیسی نزد خدا، شبیه کیفیت خلق حضرت آدم است که اجزایــش را از خاک جمـع نمود و با گفتــن کلمه «کــن» بدون واسطه پدری او را آفرید.

از آیه شریفه، این مطلب هم استفاده می شود کـه خلقت عیسی مانند خلقت آدم خلقتی طبیعی است،گرچه ازنظر سنت جاری در نسل- که نیازمند به پدر می باشد - خـارق العاده باشد.

موجودات جهان اعم از آن ها که وجودشان تدریجی است یا غیر تدریجی - تماما مخلوق خدای متعال اند و به امر او که عبارت از کلمه «کن» باشد موجود شده اند. در عین حال بسیاری از آن ها تدریجی الوجودند، لکن تدریجی بودن آن ها هنگامی است که با اسبــاب و علل تدریجــی مقایسه شونــد، امّا اگر به لحاظ نسبتشان به خدا در نظر گرفتــه شوند، اصلاً تدریجی در کـار نیست و تمامــا آنی الـوجـود خواهنــد بــود.⁽²⁾

بـرگزیده شـدن و نـامگـذاری پیـامبـران قبـل از تـولّـد

«...اَنَ اللّهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْیی... وَ نَبِیّا مِنَ الصّالِحینَ!» (39 / آل عمران)

«ای زکریـا مـا تو را بـه فرزندی بشارت می دهیم که نامش یحیی است... و پیغمبری از شایستگان بـاشــد!»

از فرمایش خداوند سبحان که می فرماید: « اَنَّ اللّهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْیی!» استفاده می شود کـه نـام گـذاری فـرزند زکـریا بـه «یحیـی» از طــرف خــداونــد متعــال بــوده اسـت.

خداوند نام فرزند زکریا را «یحیی» نهاده و در مقابل نام فرزند مریم را «عیسی» که به معنای (زندگی می کند) است نهاده است. به یحیی در کوچکی مقام نبوّت و علم و کتاب کرامت کرده و عیسی را هم در کوچکی و طفولیت مقام نبوّت کرامت فرمود. خدا یحیی را از نــزد خــود برکــت و طهــارت داد و او را بــه پــدر و مــادرش نیکوکــار قرار داد. به عیسی هم برکت و طهــارت بخشیــد و او را نسبـت به مادرش نیکوکار مقرّر فرمود.

«اِذْ قالَتِ الْمَلائِکَةُ یا مَرْیَمُ اِنَ اللّهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسیحُ عیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ... رَسُولاً اِلی بَنی اِسْـرائیلَ ...!» (45 و 49 / آل عمران)

به یاد آر گاهی را که ملائکه به مریم گفتند: ای مریم خدا تو را به کلمه ای از خود که نامش«مسیح عیسی بن مریم » است و در دنیا و آخرت آبرومند و از مقرّبان درگاه الهی است بشارت می دهد - فرزند تو در گهواره و سن کهولت با مردم سخن گوید و او از جمله نیکویان و صالحین جهــان می باشد... و خداوند به عیسی تعلیم کتاب و حکمت کند و تـورات و انجیل آموزد - و او را به رسالــت به سوی بنـی اسرائیــل فرستد... !⁽¹⁾

ترکیب ظاهری انسان

مفهــوم صــــورت بنــــدی انســـان

«...وَ صَوَّرَکُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَکُمْ...!» (3 / تغابن)

«...شما را صــورتگری کــرد و صـورتهــایتــان را زیبــا کــرد... !»

منظور از تصویر قلم به دست گرفتن و نقشه کشیدن نیست، بلکه منظور اعطاء صــورت است و صــورت هر چیز قــوام و نحوه وجــود آن است. هم چنان که در جــای دیگــر فرمــود: « لَقَدْ خَلَقْنَــا الاِنْســانَ فی اَحْسَــنِ تَقْـویمٍ - انســان را در نیکــوتریــن تقویـــم آفریــدیـــم !» (4 / تین)

و حسن صورت عبارت است از تناسب تجهیزات آن نسبت به یکدیگر و تناسب مجموع آن ها با آن غرضی که به خاطر آن غرض ایجاد شده، این است معنای حسن، نه خوشگلی و زیبائی منظر و یا نمکین بودن، چون حسن یک معنای عامی است که در تمامی موجودات جاری است، هم چنان که فرمود: « اَلَّذی اَحْسَنَ کُلَّ شَیْ ءٍ خَلَقَهُ - خدائی که خلقت هر چیزی را نیکو کرد !»

و اگر در آیه مورد بحث تنها حسن صورت انسان ها را نام برد، شاید برای این بوده کــه مردم را توجــه دهد به این که خلقــت انسان ها طوری شده که با بازگشت آنان به سوی خـدا سـازگـار است.⁽¹⁾

انشـاء گـــوش و چشـم و دل در انســـان

« وَ هُوَ الَّذی اَنْشَاَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الاَبْصارَ وَ الاَفْئِدَةَ قَلیـلاً مــا تَشْکُــروُنَ!»(78 / مؤمنون)

« اوست خدائی که برای شما گوش و چشم و قلب آفرید بسیار کمی از شما شکر او

به جای می آورید!»

نعمت سمع و بصر از نعمت هائی است که در میان همه موجودات تنها حیوانات از آن بهره منــد شده انــد و این دو نعمــت در حیوانات به طور انشــاء و ابداع خلــق شده اند، یعنی خدای تعالی در ایجاد آن ها از جای دیگری نقشه و الگو نگرفت، چون هیچ موجودی از موجــودات ســاده که قبــل از حیــوان در عالــم هست یعنــی نبات و جماد و عناصــر این چنیـن چیزی نداشتنـد.

دارندگان این دو حس، در یک موقف جدید و خاصی قرار گرفتند و دارای مجال و میدان فعالیت وسیع تری شدند، وسعتی که هیچ حد ومرزی نمی شناسد و با هیچ تقدیری نتوان اندازه گیری اش کرد. آری دارای این حس خیر و نفع خود را از شر و ضررش درک کرد و با این دو حس است که حرکات و سکنات دارنده آن ارادی است، آن چه را می خواهد از آن چه که نمی خواهد جدا می کند و در عالم جدیدی قرار می گیرد که در آن لذت و عزّت و غلبه و محبّت و امثال آن جلوه می کند، جلوه ای که در عوالم قبل از حیوان هیچ اثری از آن دیده نمی شود.

آن گاه فوأد را ذکر کرد که مراد به آن، آن مبدئی است که آدمی به وسیله آن تعقل می کند و به عبارت دیگر آن مبدئی است، از انسان که تعقل می کند و این نعمت در میان همه حیوانات تنها مخصوص انسان است و مرحله به دست آمدن فؤاد یک مرحله وجودی جدیدی است که باز از مرحله حیوانیت که همان عالم حس است، وسیع تر و مقامی شامخ تر است، چه به خاطر داشتـن همین قوه عاقله است که همان حواس که در سایر حیوانات بود در انسان آن قدر وسیـع تر می شود که به هیچ مقیاس و تقـدیری ممکــن نیست اندازه گیــری شود، زیرا به وسیله آن آدمی چیزهائــی را درک می کنــد که در محضــرش و در برابرش نیســت و یا الان نیست، بلکــه در گذشته بوده، یا بعدهـا خواهد آمد و نیز آثار و اوصـــاف آن را بـاواسطــه و یا بی واسطه درک می کند.

«وَ هُوَ الَّذی ذَرَاَکُــمْ فِــی الاَرْضِ وَ اِلَیْــهِ تُحْشَــروُنَ !» (79 / مــؤمنــــون)

خــدای تعالی به این منظــور شما را دارای حــس و عقل کــرده و هستــی شما را در زمیـن اظهــار نموده و یا بگــو هستی شما را بستــه و متعلــق به زمیــن کــرده، تا دوباره شما را جمع کرده و به لقاء خود بازگشت دهد.⁽¹⁾

خلقت ابزار بیان و بینائی انسان

«اَلَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَیْنَیْــنِ وَ لِسانا وَ شَفَتَیْنِ!» (8و9/بلد)

«مگر این ما نبودیم که برایش دو چشم و یک زبان و دو لب قراردادیم!»

یعنــی آیا بدن اورا مجهز به دو دستگــاه عکاسی که هر دیدنــی را ببینــد نکردیم؟ تــا بدیـن وسیلــه آن علم بدیدنی هــا با آن وسعــت که دارد، برایـش حاصــل شــود.

آیا ما برایش زبان و دو لب قرار ندادیم، تا به وسیله آن ها توانا بر سخن گفتن شود، آن هم با وسعت دامنه ای که دارد و به وسیله سخن گفتن هر یک بر باطن و ضمیر دیگری آگــاه شود و علم خــود را به او منتقــل کند و آن دیگــری از این راه به امــوری که غایـب از دیدگـــان اســـت راه یابد.

«وَ هَدَیْناهُ النَّجْدَیْنِ!» (10 / بلد)

یعنــی مــا راه خیــر و شــر را بــا الهــامــی از خــــود بــــه او تعلیــم دادیــم، در نتیجـــه او به خودی خـود و بــه الهـام مـا خیـر و شــر را تشخیــص می دهــد.⁽¹⁾

آفرینش و تسویه انگشتان انسان

« بَلی قادِرینَ عَلی اَنْ نُسَوِّیَ بَنانَهُ !»(4 / قیامت)

« بلـی مــا قـادریم کـه سرانگشتــان او را هـم درست گــردانیـــم!»

کلمه «بَنان» به معنای اطراف انگشتان و به قول بعضی خود انگشتان است و تسویه بنان صورتگری آن به همین صورتی است که می بینیم و اگر در بین اعضاء بدن خصوص انگشتان راذکر کرد، - شاید - برای این بوده که به خلقت عجیب آن که به صورت های مختلف و خصوصیات ترکیب و عدد، در آمده و فوائد بسیاری که بشمار نمی آید، بر آن مترتب مـی شود، می ستاید، قبض و بسط و سایر حرکاتی لطیف و اعمالی دقیق و صنایعی ظریـف دارد کـه با همان ها انسان از سایر حیوانات ممتاز مـی شـــود.

عــــلاوه بــر شکــــل هــــای گــونــاگــون و خطــوطــی کــه لایــزال اســرارش بــرای انسان ها کشــف مـی شــود.

معنای آیه این است که - ما آن استخوان ها را جمع می کنیم، در حالی که

قادریم حتی انگشتان او را به همان صورتی که برحسب خلقت اوّل داشت دوباره صورتگری کنیم.⁽¹⁾

خلقت بافته های محکم عضلات انسان

« نَحْـــنُ خَلَقْنـــاهُـــمْ وَ شَــــدَدْنــــــا اَسْــــرَهُــمْ...!» (28 / دهر)

« ما اینان را آفریدیم و محکم بنیان ساختیم...!»

کلمه «اَسْر» به معنای بستن و طناب پیچ کردن است. و بر خود طناب و زنجیر و امثال آن نیز اطلاق می شود، پس معنای این که فرمود: «شَدَدْنا اَسْرَهُمْ،» این است که ما مفاصــل آنان را با رشته های اعصاب و بافته های عضلانی محکم به هم پیوستیم و ممکن است کلمــه «اَسْر» به معنای «مأســور» و معنــای آیه این باشد که ما ربط اعضای مختلف و به هــم پیــوستــه آنــان را محکــم کــردیــم به طوری کــه از شدت به هم پیوستگی انسان واحدی شدند.⁽²⁾

تــوازن و تناسب خلقت جسمانی انسان

« اَلَّذی خَلَقَکَ فَسَوّیکَ فَعَدَلَکَ!» (7 / انفطار)

« پروردگاری که تو راآفریده و پرداخته و تناسب داده و به صورتی که خواسته ترکیب کــرده اســت.»

این جمله ربوبیت توأم با کرم خدا را بیان می کند و می فرماید: یکی از موارد تدبیر او این است که انسان را با همه اجزاء وجودش خلق کرد و سپس به تسویه اش پرداخته و هر عضو او را در جای مناسبش که حکمت اقتضای آن را دارد قرارداد و سپس به تعدیل او پرداخته و بعضی از اعضای او را و بعضی از قوایش را با بعض دیگر معادل قرار داد و بیـن آن ها تــوازن و تعــادل برقــرار کـرد.

« فی اَیِّ صُورَةٍ ما شاءَ رَکَّبَکَ !» (8 / انفطار)

این آیه شریفه جمله «عَدَلَک» را بیان می کند، کلمه «صُورَة» به معنای نقشی است که اجرام و اعیان به خود می گیرد و با صورت خاص به خود از جرم های دیگر مشخص می گردد، مثلاً معلوم می شود این یکی سنگ است و آن دیگری کفش و آن سومی آجر است.

معنایش این است که ای انسان چه باعث شد، به پروردگار کریمت که تو را آفرید

و انحصار و قوامت را تسویه کرد و در هر شکلی که خواست تو را ترکیب نمود، مغرور شوی؟ - با این که او نخواسته و نمی خواهد مگر چیزی را که مقتضای حکمت باشد - تو را به مقتضای حکمت مرکب کرد از نر و ماده، سفید و سیاه و بلند قامت و کوتاه، چاق و لاغر و قوی و ضعیف و نیز مرکبت کرد از اعضائی که در همه افراد هست و در بین خود از یکدیگر متمایز است، نظیر دو دست و دو پا و دو چشم و سر و بدن و استواء قامت که همه این ها از مصادیق عدل در ترکیب اجزاء با یکدیگر است و یا به تعبیر آیه شریفــه «لَقَــدْ خَلَقْنَــا الاِنْســانَ فــی اَحْسَـنِ تَقْویمٍ !» (4 / تین) « اَحْسَــنِ تَقْویــم» است و همه بــه تدبیر رب کریـم منتهـی می شود و خود انسان در هیچ یک از آن ها دخالتی ندارد.⁽¹⁾

آفرینش، تسویه، تقدیر و هدایت تکوینی انسان

« اَلَّذی خَلَقَ فَسَوّی وَالَّذی قَدَّرَ فَهَدی!» (2 و 3 / اعلی)

« پروردگاری که اجزاء عالم را از عدم به وجود آورد و هر یک را در جائی قرار داد که باید قرار می داد. و پروردگاری هر چیزی را دارای حدودی و اندازه ای کرد به طوری که برای رسیدنش به هدف نهائی از خلقتش مجهز باشد!»

خلقت هر چیزی به معنای گردآوری اجزاء آن است و تسویه آن به معنای روی هم نهادن آن اجزاء به نحوی است که هر جزئی در جائی قرار گیرد که جائی بهتر از آن برایش تصور نشود و علاوه بر آن جائی قرارگیرد که اثر مطلوب را از هر جای دیگری بهتـر بدهـد. مثلاً در مـورد انسـان چشـم را در جائـی و گـوش را در جـائـی و هـر عضــو دیگـر را در جـائـی قـرار دهـد که بهتر از آن تصـوّر نشـود و حقّش اداء شـود.

و این دو کلمه یعنی خلقت و تسویه هر چند در آیه شریفه مطلق آمده، لکن تنها شامل مخلوقــاتی می شود که یا در آن ترکیب باشد و یا شائبه ای از تـرکیب داشتـه بـاشـــد .

« وَ الَّذی قَدَّرَ فَهَدی !»

یعنی آن چه را خلق کرده، با اندازه مخصوص و حدودمعین خلق کرده، هم در ذاتش و هـم در صفـاتش و هـم در کـارش و نیـز آن را بـا جهـازی مجهـز کـرده کـه بـا انـدازه هـا متنـاسب بـاشد و بـه وسیلـه همـان جهـاز او را به سوی آن چه تقـدیـر کـرده هـدایت فرموده است، پس هر موجودی به سوی آن چه برایش مقدور شده و با هدایتی ربّانی وتکوینی در حرکت است. مانند طفل که از همان اولین روز تولدش راه پستان مادر رامی شناسد و جوجه کبوتر می داند که باید منقار در دهان مـادر و پـدرش کنـد و هـر

حیــوان نری به سوی ماده اش و هر ذی نفعی به سوی نفع خود هدایت شده و بر همین قیاس هـر مــوجــودی به سوی کمـال وجــودی اش هــدایـــت شـده اســـت.⁽¹⁾

خلقت متفاوت زبان ها و رنگ ها

« وَ مِنْ ایاتِـهِ خَلْـقُ السَّمــواتِ وَ الاَرْضِ وَ اخْتِـلافُ اَلْسِنَتِکُــمْ وَ اَلْوانِکُـمْ...!»

« و یکـی از آیـات او خلقت آسمـان هـا و زمیـن و اختـلاف زبــان هـای شمــا و رنگ هــایتــان اسـت کـه در این ها آیـاتی اسـت، برای دانندگــان!» (22 / روم)

ظاهرا مراد به اختلاف لسان ها، اختلاف واژه ها باشد که یکی عربی و یکی فارسی و یکی اردو و یکی چیز دیگر است و نیز مراد به اختلاف الوان اختلاف نژادهای مختلف از نظر رنگ باشد که یکی سفید پوست و دیگری سیاه که یکی زرد پوست و دیگری سرخ پوست است.

البته ممکن است، اختلاف لسان ها شامل اختلاف درلهجه ها و اختلاف آهنگ صداها نیز بشود، چون می بینیم که در یک زبان بین این شهر و آن شهرش و حتی این ده و ده مجاورش اختلاف در لهجه هست، هم چنان که اگر دقت شود خواهیم دید که تن صدای دو نفر مثل هم نیست و هم چنین اختلاف الوان شامل افراد از یک نژاد نیز بشود، چون اگر دقت شود دو نفر از یک نژاد نیز رنگشان عین هم نیست و این معنا از نظر علمای فن مسلـم است.

پــس متفکّرین و اهل بحث که پیرامون عالم کبیر بحث می کنند، در نظام خلقت، به آیاتــی دقیق برمی خورند که دلالت می کنــد بر این که عالم صنع و ایجاد با نظامی که در آن جاری است ممکن نیست پدید آید مگر از ناحیه خدا و نیز ممکن نیسـت منتهی شــود مگر به سوی او.⁽²⁾

آیات الهی در وجود و حیات انسان

« وَ فِی الاَْرْضِ ایاتٌ لِلْمُوقِنینَ، وَ فی اَنْفُسِکُمْ...؟» (20 و 21 / ذاریات)

« هــم در زمیــن آیاتی هست برای اهل یقین و هم در درون وجودتــان، چرا آن آیــات را نمــی بیننــد؟ »

آیات و نشانه هائی که در نفوس خود بشر هست چند جور است. یک عده آیات

موجود در خلقت انسان، مربوط به طرز ترکیب بندی اعضاءبدن و قسمت های مختلف اجزاء آن اعضا و اجزاء اجزاست، تا برسد به عناصر بسیط آن و نیز آیاتی است که در افعال و آثار آن اعضاست که در همه آن اجزا با همه کثرتش اتحاد دارد و در عین اتحــادش احــوال مختلفــی در بدن پدیــد می آورد. بــدن انســان یک روز جنیــن است، روز دیگر طفل، یک روز نــورس و روزی دیگــر جــوان و روز آخـر پیر می شود.

آیاتی دیگر در تعلق نفس یعنی روح به بدن است که یکی از آن آیات پدید آمدن حواس پنجگانه است که اولین رابطه ای است که انسان را به محیط خارج خود آگاه می سازد و به وسیله این حواس خیر را از شر و نافع را از مضر تمیز می دهد، تا پس از تمیز به سوی آن چه که کمالش در آن است به حرکت افتاده و آن کمال خود را به دست آورد و از آن چه شر و مضر است دور شود.

در هر یک از این حواس پنجگانه نظامی حیرت انگیز و وسیع است، نظامی که ذاتا هیچ ربطی به نظام آن دیگر حس ندارد .با این که این حواس پنجگانه بیگانه از هم در عین این که جدای از هم اند، تحت یک تدبیر اداره می شوند و مدبر همه آن ها یکی است، آن هم نفس آدمی است و خدای تعالی در ورای نفس، محیط به آن و عملکرد آن است. بعضی دیگر از آیات نفس قوائی هستند که از نفس منبعث می شوند و در بدن ها خود را نشان می دهند مانند قوه غضب و نیروی شهوت و فروع این دو نیرو و یک دسته از آیات نفوس آیات روحی است که کسانی به آن اطلاع می یابند که به نفوس مراجعه نموده و آیاتی را که خدای سبحان در آن ها قرار داده، آیاتی که هیچ زبانی نمی تواند آن را وصف کند، ببیند، آن وقت است که باب یقین بـــرایش گشـــوده می شود. و چنین کسانی در زمره اهل یقین قرار مـی گیرند، آنان که ملکـوت آسمـان هـا و زمیــن را خــواهنـد دیــــد .⁽¹⁾

روح

روح، مفهوم و حقیقت آن

معـانی مختـلف روح در قرآن

« وَ یَسْئَلُونَـکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبّی...!» (85 / اسراء)

« و تـو را از حـقیقت روح پـرسش می کننـد بگـو کـه روح از سنخ امـر پـروردگـار من اسـت و آن چه از علـم به شما روزی شـده بسیار اندک است!»

کلمه «رُوح» به طوری که در لغت معرفی شده به معنای مبدأ حیات است که جاندار به وسیله آن قادر بر احساس و حرکت ارادی می شود، مجازا در اموری که به وسیله آن ها آثار نیک ظاهـر می شـود، اطلاق می کننـد. چنان که علم را حیـات نفـوس می گویند. خدای تعالی در قرآن می فرماید « اَوَ مَنْ کانَ مَیْتا فَأَحْیَیْنهُ - کسی که مرده بود زنده اش کردیم!» (122 / انعام) که مقصود از آن زنـده کــردن بـا هدایت به ســوی ایمـان اسـت!

در آیــه شریفه « یُنَـــزِّلُ الْمـَـلائِکَـــةَ بِــالـــرُّوحِ مِــــنْ اَمْــــرِه - مـلائکـه با امـر او روح را مـی آوردنـد... !» (2 / نحل)

هم از همیــن باب، عده ای روح را بـه «وحـی» تفسیر کرده اند.

هم چنین در آیه « وَ کَــذلِــکَ اَوْحَـیْنا اِلَیْکَ رُوحــــا مِـــنْ اَمْــــرِنا - و این چنیــن روحــی از امر خـود را به تو وحــی کردیــم...!» (52 / شــوری) که مراد به آن قرآن است که آن نیز وحی است. گفته اند که اگر خدا قرآن و وحی را روح نامیده از این باب بوده که نفوس مرده به وسیله آن حیات و زندگی می یابند، هم چنان که روح معروف مایه حیات جسدهای مرده است.

کلمه روح در آیات بسیاری از سوره های مکی و مدنی قرآن کریم تکرار شده، ولی در همه جا به این معنائی که در جانداران می یابیم یعنی مبدأ حیات و منشأ احساس و حـرکــت ارادی نیــامــده اســـت.

ذیـــلاً معانی مختلــف روح را ذکـر مـی کنیـــم:

1 - روح و مـلائکه

خدای تعالی یکجا می فرماید:

«یَــوْمَ یَقُـومُ الـرُّوحُ وَ الْمَـلائِکَـةُ صَفّــــاً - روزی کـــه روح و مــلائکــــه بــه صــــف مــی ایستنـــــد...!» (38 / نبـــأ)

و نیــز فـــرمــوده:

« تَنَـــزَّلُ الْمَــلائِکَــةُ وَ الـــرُّوحُ فیـــها بِــاِذْنِ رَبِّهِــمْ مِـــنْ کُـــلِّ اَمْــــرٍ - در آن شب مـلائکـه و روح به امر پروردگارشـان هر چیزی را نـازل می کننـد!» (4 / قدر)

که بدون تردید مراد به آن در این دو آیه غیر روح حیوانی و غیر ملائکه است.

در روایتــی از حضرت علــی علیه السلام نقل شــده که آن جنــاب به آیــه «یُنَزِّلُ الْمَلائِکَةَ بِالرُّوحِ مِنْ اَمْرِه عَلی مَنْ یَشاءُ مِــنْ عِبادِه...!» (2 / نحل) استدلال فرموده بود بر این که: روح غیر ملائکــه است.

2- روح قدس و امین

و نیز قرآن کریم یکجا روح را به وصف «قدس» و جای دیگر به وصف «امین» و امانت توصیف کرده است، چــون روح از قــذارت هـای مـادی و پلیدی هـای معنـوی و از معـایب و امراضی که روح هـای انسـانی آلـوده بـه آن هاست پـاک و منــزه است.

3- روح همراه ملائکه

روح هرچند غیرملائکه است، الاّ این که در امر وحی و تبلیغ هم چنان که از آیه زیر استفاده می شود، همراه ملائکه است:

« یُنَـزِّلُ الْمَـلائِکَــةَ بِــالـرُّوحِ مِـنْ اَمْرِه عَلی مَنْ یَشــاءُ مِــنْ عِبـــادِه...!» (2 / نحل)

معنای آیه این است که خدای تعالی ملائکه را با همراهی روح که از سنخ امر اوست و از کلمه ایجاد وی است (و یا به سبب امر او و کلمه اوست،) بر قلب هرکس از بندگانش که بخواهد نازل می کند، تا او بشر را انذار کند...!

4- جــــبرئیــل حامل روح

از ســوی دیگـر می بینیــم خدای تعالــی یک جــا آورنــده قـــرآن را به نــام

جبـرئیــل معـرفی نمـوده و می فرماید:

« قُــلْ مَـنْ کـانَ عَـدُوّا لِجِبْــریـلَ فَـاِنَّــهُ نَزَّلَــهُ عَلی قَلْبِــکَ بِــاِذْنِ اللّــهِ - بگــو آن کــس کــه دشمــن جبرئیــل اســت بایــد بدانــد کــه وی قــرآن را بــه اذن خــدا بــر قلــب تـو نــازل کـرده نـه از پیـــش خـــود... !» (97 / بقره)

جـای دیگـر همین جبرئیل را روح الامین خوانده و آورنده قرآنش نامیده و فرموده:

«نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الاَمینُ عَلی قَلْبِکَ لِتَکُـونَ مِــنَ الْمُنْذِرینَ بِلِسانٍ عَرَبِیٍ مُبینٍ.»

(193 تا 195 / شعراء)

و نیــز فــرمــوده:

« قُـلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّکَ - بگــــو روح القـــدس از نــاحیـه پـروردگارت آورده است... !» (102 / نحل)

در آیات فوق روح را که به وجهی غیر ملائکه است به جای جبرئیل که خود از ملائکه اســت آورنده قــرآن دانستــه است. پس معلــوم می شود جبرئیــل آورنده روح است، و روح «حـامل» ایـن قـرآن خواندنــی اســت!

5- روح حامل قرآن

از همیـــن جــــا آن گــرهــــی کــــــه در آیــــه:

«وَ کَذلِکَ اَوْحَیْنا اِلَیْــکَ رُوحا مِــنْ اَمْرِنا - و همین طور ما روحی از امر خود را به سویت وحی کردیم وگرنه تو نه می دانستی کتاب چیست، نه می دانستی ایمان چیست، ولکن ما بودیم که آن را نوری کردیم تا به وسیله آن هر که از بندگانمان را خواستیم هدایت کنیم، و تو به یقین به سوی صراط مستقیم هدایت می کنی!» (52/شوری)

بود گشوده می شود و معلوم می گردد که مراد به «وحی روح» در آیه فوق آوردن و نازل کردن روح القدس است، برای رسول خدا صلی الله علیه و آله و نازل کردن روح القدس برای آن جناب همان وحی قرآن است به او، چون همان طورکه بیان شد روح القدس حامل قرآن است!

6- روح و وحی

اگر نسبت وحی را به روح داده و فرموده روح را به تو وحی کردیم، با این که روح از موجودات عینی و از اعیان خارجی است ولی وحی به معنای کلام پنهان است، از این باب است که این سلسله از موجودات یعنی ارواح که موجوداتی طاهر و مقدس اند، خود

یکی از کلمــات خدای تعالــی هستند، همان طــور که در قرآن عیسی بن مریــم علیه السلام را کلمه خــدا نامیده و فرموده:

«وَ کَلِمَتُهُ اَلْقیها اِلی مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ - و کلمــه ای و روحــی از خــود که به مریـم القــاء نمــود... !» (171 / نساء)

7- روح کلمــــه الــــــهی

روح را از این رو «کَلِمَة» نامیده که مانند سایر کلمات بر مراد صاحب خود دلالت می کند. وقتی جائز باشد که روح را کلمه بنامیم، جائز هم خواهد بود که آن را «وحی» بنامیم و اگر در آیه فوق الذکر عیسی بن مریم علیه السلام را کلمه ای از خود «... کَلِمَةُ مِنْهُ...،» (45 / آل عمران) دانسته بدین جهت بوده که پیدایش عیسی علیه السلام به وسیله کلمه ایجاد بوده، بدون این که سبب های عــادی که در تکون انســان دخالت دارنـد، در او دخالــت داشته و واسطه شده باشند. به شهــادت این که خود قرآن صریحا فرموده:

« اِنَّ مَثَلَ عیسی عِنْدَ اللّهِ کَمَثَلِ ادَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ - مَثل عیسی نزد خدا مَثل آدم است که او را از خاک آفرید و سپس به او گفت باش و وجــود یافــت!» (59 / آل عمران)⁽¹⁾

جنس روح

«وَ یَسْئَلُــونَـکَ عَـــنِ الــــرُّوحِ قُــــلِ الـــرُّوحُ مِــنْ اَمْــــرِ رَبّـــی...!» (85 / اسراء)

«و تو را از حقیقت روح می پرسند بگو که روح از سنخ امر پروردگار من است... !»

خدای سبحان در روشن کردن حقیقت روح این را فرموده که: بگو روح از امر پروردگار من است. ظاهر از کلمه «مِنْ» در جمله فوق این است که حقیقت جنس را معنا می کنــد، هم چنان که ایـن کلمـه در سـایـر آیـات وارده در این بـاب بیـانیه است، مانند:

آیــه «... یُلْقِـــی الرُّوحَ مِـــنْ اَمْــرِه...!» (15 / مؤمن)

آیــه «... اَوْحَیْنا اِلَیْکَ رُوحا مِنْ اَمْرِنا...!»(52 / شوری)

آیه «تَنَزَّلُ الْمَـلائِکَـةُ وَ الـرُّوحُ فیـها بِـاِذْنِ رَبِّهِـمْ مِنْ کُـلِّ اَمْــــرٍ!» (4 / قدر)

کــه در همــه این ها کلمــه «مِنْ» می فهمانــد که روح از جنس و سنخ امر اســت!

1-امر چیست؟

آن گــــاه امــــر را بیـــان کـــرده و مـی فـــــرمـــــایــد:

« اِنَّما اَمْرُهُ اِذا اَرادَ شَیْئا اَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ !» (82 / یس)

که در درجه اول می فهماند امر او عبارت از کلمه «کُنْ» که همان کلمه ایجادی است که عبارت از خود ایجاد است و ایجاد هم عبارت است از وجود هر چیز، لکن نه از هر جهت، بلکه وجود هرچیز از جهت استنادش به خدای تعالی و این که وجودش قائم به ذات است.

از جمله ادلّه ای که می رساند وجود اشیاء از جهت استنادش به ذات پروردگار و با قطــع نظر از اسباب وجــودی دیگر، کــلام خدا هستنــد آیه زیــر است که می فرماید: « وَ ما اَمْرِنا اِلاّ واحِدَةً کَلَمْحِ الْبَصَرْ !» (50 / قمر) که امر خدای را بعد از آن که یگانه معرفی نموده، به لمح بصر تشبیه کرده است که منظور از آن نفی تدریج است و از آن فهمیده می شود موجودات خارج با این که تدریجا و به وسیله اسباب مادی موجود گشته و منطبق بر زمان و مکان هستند مع ذلک جهتی دارند که آن جهت عاری از تدریج و خارج از حیطه زمان و مکان است و از این جهت امر خدا و قول و کلمه او شمرده شده است و امّا از جهت این که در مسیــر سلسله علل و اسبــاب قرار داشتــه و بر زمــان و مکان منطبق می گردد از این جهت «امر» خدا نیسـت بلکه «خلق» خداست، همچنان کــه فرمود: «...اَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالاَمْرُ...!» (54/اعراف)

پس امر، عبارت است از وجود هر موجود از این نقطه نظر که تنها مستند به خدای تعالی است و خلق عبارت است از وجود همان موجود از جهت این که مستند به خدای تعالی است با وساطت علل و اسباب!

2-امـــر: کلمه ایجاد آسمانی

این معنا از کلام دیگر خدای سبحان به خوبی استفاده می شود که فرمود: « اِنَّ مَثَلَ عیسـی عِنْدَ اللّــهِ کَمَثَــلِ ادَمَ خَلَقَــهُ مِنْ تُــرابٍ ثُـمَّ قالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ!» (59 / آل عمران)

چه در این آیه، نخست خلقت آدم را ذکر نموده و ارتباط آن را با خاک که یکی از اسباب است بیان می کند، سپس وجود هم او را بـدون ارتبـاطش بـه چیـزی بـا تعبیـر

«کُـن» خـاطـرنشـان می سـازد، (دقت فـرمـائید!) و هم چنین نظیـر ایـن آیـه است آیــه:

«ثُـمَّ جَعَلْنـاهُ نُطْفَةً فی قَرارٍ مَکیـنٍ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَـةَ عَلَقَـةً فَخَلَقْنَـا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً...،»

تـا آن جـا کـه می فـرمــایـد: «... ثُمَّ اَنْشَأْناهُ خَلْقا اخَرَ...!» (13 و 14 / مؤمنون)

چـه ایجـاد خـدای سبحـان را کـه منسـوب به خــود اوست و سلسلــه علل تخلــل و واسطــه نیستند، خلق دیگری نامیــده است.

از همه آن چه گفته شد این معنی به دست آمد که امر: عبارت است از کلمه ایجاد آسمـانی یعنـی فعـل مختـص بـذات او و اسبـاب و علـل واسطـه و تخلـل نیستنـد و این امـر به مقیاس زمان و مکـان و هیـچ خصیصـه مادی دیگـری انـدازه گیری نمی شود.

3-امر: ملکوت کلشی ء

در درجـه دوم ایـن معنـی را خـاطـرنشـان می سـازد کـه امـر او در هـر چیـز عبـارت اسـت از ملـکـوت آن چیـز، و فــرامـوش نشـود کــه ملکـوت ابلـغ از مـلک است بنـابراین برای هر مــوجـودی «مـلکــوتی» و «امــری» اسـت آنچنــان کــه فـــرمــود:

«اَوَ لَــمْ یَنْظُــرُوا فــی مَلَکُــــوتِ السَّمــواتِ وَ الاَرْضِ...!» (185 / اعـراف)

«وَ کَذلِکَ نُــرِی آ اِبْراهیــمَ مَلَکُــوتَ السَّمــواتِ وَ الاَرْضِ... !» (75 / انعام)

4-روح و امــــــر

از آن چـه گـذشـــــت ایــن معنــــا روشــن گـــردیـــد کـــه:

ارتبـاط روح با امر و ملکوت

«... وَ نَفَـــــخَ فیـــــهِ مِــــــنْ رُوحِـــــــه...!» (9 / سجده)

«...از روح خــود در او بدمیـــد... !»

آیــه فــوق در ضمــن آیــات مربــوط بــه خلقــت انسان اســت که چگونگــی نفـخ روح انســان را بیان می کنـــد و آن گــاه در آیه دیگـر:

«وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبّی - و از تو از روح می پرسند، بگو روح از امر پروردگار مـن اسـت!» (85 / اسراء)

بیـــان مــی کنــــد کــه روح از جنــس امـر خـداســت!

و سپــس در آیـــه دیگـــر:

« اِنَّما اَمْــرُهُ اِذا اَرادَ شَیْئـا اَنْ یَقُــولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ فَسُبْحانَ الَّذی بِیَدِه مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْ ءٍ - امــر او در وقتی که چیــزی را اراده کند تنهــا این است که به آن چیز بگوید بــاش! و بی درنــگ موجــود شــود، پس منــزه است آن خدائــی که ملکــوت هر چیــز را به دســت دارد!» (82 و 83 / یـس)

بیان می کند که روح از سنخ ملکوت و کلمه «کُنْ» است.

و سپس در آیه «وَ ما اَمْرِنا اِلاّ واحِدَةً کَلَمْحِ الْبَصَرْ!» (50 / قمر) او را به وصف دیگری توصیف کرده، و آن این است که اولاً یکی است و ثانیا، چون چشم گرداندن فوری است، و تعبیر به چشــم گرداندن می رسانــد که امر خدا و کلمــه «کُن» موجودی است آنی، نه تدریجـی، که چون موجود می شود، وجودش مشروط و مقید به زمــان و مکــان نیست!

از این جا روشن می گردد که امر خدا ـ که روح هم یکی از مصادیق آن است ـ از جنس موجودات جسمانی و مادی نیست، چون اگر بود محکوم به احکام ماده بود و یکی از احکــام عمومی ماده این اســت که به تدریج موجود شود، وجودش مقید به زمان و مکان باشد، پس روحی که در انسان هست مــادی و جسمانــی نیست، هرچند که با مــاده تعلــق و ارتبــاط دارد.⁽¹⁾

مفهوم روح القدس و روح الامین

« قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ لِیُثَبِّتَ الَّذینَ امَنُوا وَ هُدًی وَ بُشْری لِلْمُسْلِمینَ !»

(102 / نحل)

« بگو قرآن را روح پاک به حق از جانب پروردگارت نازل کرده تا کسانی را که ایمان دارند، استوارکند و هدایت و بشارتی برای مسلمانان است!»

«قُــدُس» بــه معنــای طهـارت و پاکــی اســت. یعنی روحی که از قذارت هــای مادی طاهر، و از خطا و غلــط منزه است. همین «رُوحُ الْقُــدُس» در جــای دیگــر از قرآن بــه روح الامیـن تعبیــر شـده و در جــای دیگــر به جبرئیــل که یکــی از مــلائکـه است و فرموده:

«نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الاَْمیــنُ عَلـی قَلْبِکَ ـ روح الامین آن را بر قلب تو نازل کرده است!» (193 و 194 / شعراء)

و نیــز فرمــوده: « مَنْ کانَ عَـدوّاً لِجِبریــلَ فَاِنَّــهُ نَزَّلَــهُ عَلی قَلْبِــکَ بِاِذْنِ اللّهِ ـ هرکه با جبرئیــل دشمــن است باید بدانــد که جبرئیــل آن را به اذن خــدا بر قلب تو نازل کرده است!» (97/بقره)⁽¹⁾

بحث دیگر در معنای روح در قرآن

« یَوْمَ یَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِکَةُ صَفّا...!» (38 / نبأ)

« روزی کــه روح بـا همـه فرشتگـان صـف زده و به نظم برخیزند... !»

در قرآن کریم کلمه «رُوح» - که متبادر از آن مبدأ حیات است - مکرّر آمده است و آن را منحصر در انسان و یا انسان و حیوان به تنهائی ندانسته، بلکه در مورد غیر این دو طائفه نیز اثبات کرده است. مثلاً در آیه «... فَاَرْسَلْنا اِلَیْها رُوحَنا ـ روح خود را به سوی مریم گسیل داشتیم...!» (17/مریم) و در آیه « وَ کَذلِکَ اَوْحَیْنا اِلَیْکَ رُوحا مِنْ اَمْرِنا ـ و این چنین وحی کردیم به تو روحی از امر خود را...!» (52 / شوری) و آیاتی دیگر، در غیر مورد انسان و حیــوان استعمــال کـرده اســت. پــس معلـوم می شـود روح یـک مصــداق در انســان دارد و مصداقــی دیگـر در غیر انسان.

در قرآن چیزی که صلاحیت دارد معرف روح باشد نکته ای است که در آیه «یَسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبّی!» (85 / اسراء) است که می بینیم آن را به طور مطلق و بدون هیچ قیدی آورده، و در معرفی آن فرموده: « روح از امر خداست!» آن گاه امر خدا را در جای دیگر معرفی کرده که - « اِنَّما اَمْرُهُ اِذا اَرادَ شَیْئا اَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ فَسُبْحانَ الَّذی بِیَدِه مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْ ءٍ وَ اِلَیْهِ تُرْجَعُونَ - تنها امر او در هنگامی که اراده چیزی کرده باشد این است که به آن چیز بگوید بباش و آن چیز موجود شود، پس منـزه

است خدائی که ملکوت هرچیزی به دست اوست!» (82 و 83 / یس)

و فرمود امر او همان کلمه و فرمان ایجاد است، که عبارت است از هستی امّا نه از این جهت که (هستی فلان چیز) و مستند به فلان علل ظاهری است، بلکه از این جهت که منتسب به خدای تعالی است و قیامش به اوست. و به این عنایت است که مسیح علیه السلام را به خاطر این که از غیر طریق عادی و بدون داشتن پدر به مریم داده شده کلمه او و روحی از او معرفی نموده و فرمــوده «... وَ کَلِمَتُهُ اَلْقیها اِلی مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ...!» (171 / نساء) و در آیـــه دیگــر داستــان عیســی را تشبیــه کــرده بــه داستــان پیــدایـــش آدم.

خدای تعالی هر چند این کلمه را در اغلب موارد، کلامش با اضافه و قید ذکر کرده، مثلاً فرموده « ... وَ نَفَخْتُ فیهِ مِنْ روُحی!» (72 / ص) و یا « ... وَ نَفَخَ فیهِ مِنْ رُوحِه!» (9/سجده) و «... فَاَرْسَلْنا اِلَیْها رُوحَنا !» (17 / مریم) و «...وَ رُوحٌ مِنْهُ !» (171 / نساء) و «...وَ اَیَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ!» (87 / بقره) و آیاتی دیگر که در آن ها تعبیر کرده به:

1 ـ روحــم 2 ـ روح خــود 3 ـ روحمــان 4 ـ روحــــی از او 5 ـ روح القـدس و غیـره.

در بعضی موارد هم بدون قید ذکر کرده، مانند: « تَنَـــزَّلُ الْمَــلائِکَةُ وَ الـــرُّوحُ...!» (4 / قدر) که از ظاهــر آن بر می آید روح موجــود مستقلــی و مخلوقــی آسمانی و غیر ملائکه است. در آیه دیگر می فرماید: « تَعْرُجُ الْمَلائِکَةُ وَ الرُّوحُ اِلَیْـهِ... !» (4 / معارج)

و امّا روحی که متعلّق به انسان می شود، از آن تعبیر کرده به « مِنْ روحی ـ از روح خودم!» و یا « از روح خودش!» و در این تعبیر کلمه «مِنْ» را آورده که بر مبدأ بودن دلالت دارد. و نیز از تعلق آن به بدن انسان تعبیر کرده به نفخ، و از روحی که مخصوص به مؤمنین اش کرده به مثل آیه «... وَ اَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ...!» (22 / مجادله) و در آن حرف «با» را به کار برده، که بر سببیّت دلالت دارد، و روح نام برده را تأیید و تقویت خوانده، و از روحی که خاص انبیائش کرده به مثل جمله «...وَ اَیَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ...!» (253 / بقره) تعبیر نموده، روح را به کلمه «قدس» اضـافـه نموده، که به معنای نزاهت و طهارت است، و این را هم تأیید انبیاء خوانده است.

و اگــر آیه سوره قدر را ضمیمه این آیات کنیم معلوم می شود نسبتی که روح مضــاف در این آیــات با روح مطلــق در سوره قــدر دارد، نسبتــی است که افاضــه بــه مفیــض و سایــه بــه چیــزی کـه بـه اذن خـدا صاحب سایــه شــده اســت دارد.

و هم چنین روحی که متعلّق به ملائکه است، از افاضه روح به اذن خداست، و اگر

در مورد روح ملک تعبیر به تأیید و نفخ نفرموده، و در مورد انسان این دو تعبیر را آورده، و در مورد ملائکه فرموده: «... فَاَرْسَلْنا اِلَیْها رُوحَنا...!» (17 / مریم) و یا فرموده: « قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ...!» (102 / نحل) یا « نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الاَْمینُ...!» (193 / شعراء) برای این بود که ملائکه با همه اختلافی که در مراتب قرب و بعد از خدای تعالی دارند، روح محض هستند، و اگر احیانا به صورت جسمی به چشم اشخاصی در می آیند تمثلی است که به خــود می گیرند، نه این که به راستی جسمـی و سروپائی داشته باشند:

« ... فَـاَرْسَلْنا اِلَیْهـا رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَها بَشَرا سَوِیّا ـ مــا روح خــــود را بــه ســوی مریم فرستادیم، و او در برابر وی به صورت بشری تمــام عیــار مجســم شــد!» (17 / مریم)

به خلاف انسان که روح محض نیست بلکه موجودی است مرکب از جسمی مرده، و روحی زنده، پس در مورد او مناسب همان است که تعبیر به نفخ (دمیدن) بکند، هم چنان که در مـورد آدم فرموده: « فَاِذا سَوَّیْتُــهُ وَ نَفَخْتُ فیهِ مِنْ روُحی... !» (72 / ص)

و همان طور که اختلاف روح در خلقت فرشته و انسان باعث شد تعبیر مختلف شود، در مورد ملائکه به نفخ تعبیر نیاورد، هم چنین اختلافی که در اثر روح یعنی حیات هست که از نظر شرافت وخست مراتب مختلفی دارد، باعث شده که تعبیر از تعلّق آن مختلف شود، یکی تعبیر به نفخ کند، و جای دیگر تعبیر به تأیید نماید، و روح را دارای مراتب مختلفی از نظر اختلاف اثرش بداند.

آری یک روح است که در آدمیان نفخ می شود، و درباره اش می فرماید: «...وَ نَفَخْتُ فیهِ مِنْ روُحی...!» (72 / ص) و روحی دیگر به نام روح تأییدکننده است،که خاص مؤمن اســت و دربــاره اش فرمــوده: «...اُولئِکَ کَتَبَ فی قُلُوبِهِــمُ الاْیمانَ وَ اَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْــهُ...!» (22 / مجادلــه) که از نظـر شرافــت در ماهیـت مرتبــت و قــوّت اثــر شـریـف تــر و قـوی تـر از روحــی اســت کـــه در همــه انســان هــای زنــده اســـت، به شهادت این که در آیـه زیـر کـه در معنای آیه سوره مجادله است، می فرماید:

« اَوَ مَنْ کانَ مَیْتا فَأَحْیَیْنهُ...!» (122 / انعام)

« آیا کسی که مــرده بود و ما او را زنــده کردیم و برایش نــوری قرار دادیم، تا با آن در بیــن مردم مشــی کند، در مَثَل، مِثل کســی است که در ظلمت های بسیــار قــرار گرفتــه و خــارج شـدن از آن برایــش نیســت!»

ملاحظه می کنید که در این آیه مؤمن را زنده به حیاتی دارای نور دانسته، و کافر را با این که جان دارد مــرده و فاقد آن نــور می داند. پس معلوم می شود مؤمن روحی دارد کــه کـافـر آن را نــدارد، و روح مــؤمــن اثــری دارد کـه در روح کافــر

نیســت.

از این جا معلوم می شود روح مراتب مختلفی دارد، یک مرحله از روح آن مرحله ای است که در گیاهان سبز هست، و اثرش این است که گیاه و درخت را رشد می دهد، و آیات دال بر این که زمین مرده بود و ما آن را زنده کردیم درباره این روح سخن می گوید.

مرحلــه دیگر از روح، آن روحی است که به وسیلـه آن انبیا تأییــد می شونــد، آیــه «...وَ اَیَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ...!» (87 / بقره) از آن خبــر می دهد و سیــاق آیات دلالت دارد بـر ایـن کــه این روح شریف تــر و مرتبه ای عالی تــر از روح انســان دارد. و امّــا آیــه:

«... یُلْقِی الرُّوحَ مِنْ اَمْرِه عَلـی مَنْ یَشاءُ مِـــنْ عِبادِه لِیُنْـــذِرَ یَـوْمَ التَّــلاقِ!» (15 / مؤمن)

« ... روح را از عالم امر خود بر هر کس از بندگانش بخواهد القاء می کند، تا او مردم را از روز تــلاقـــی بیــم دهــــد!»

و آیــه:

« وَ کَـذلِـکَ اَوْحَیْنا اِلَیْکَ رُوحا مِنْ اَمْرِنا...!» ( 52 / شوری )

« و ایـن چنین وحـی کردیم به سوی تو روحی را از عالم امر خود!»

هم می تـوانـد بـا روح ایمـان تطبیق شـود و هم با روح القدس، و خدا داناتر است.⁽¹⁾

حقیقت روح

« یُنَـــزِّلُ الْمَـلائِکَــةَ بِــالـرُّوحِ مِــنْ اَمْــرِه عَلــی مَــنْ یَشاءُ مِـنْ عِبادِه...!» (2 / نحل)

« ملائکه را با همراهی روح که از سنخ امر اوست و از کلمه ایجاد وی است (یا به سبب امر او و کلمه اوست،) بر قلب هرکس از بندگانش که بخواهد نازل می کند تا او بشر را انذار کند که معبودی جز من نیست و زنهار از گرفتن معبود دیگر بپرهیزید!»

مردم در گذشته و حال با همه اختلاف شدیدی که درباره حقیقت روح دارند در این معنا هیچ اختلاف ندارند که از کلمه روح یک معنا می فهمند و آن معنا عبارت است از چیـزی کـه مـایـه حیـات و زنـدگـی است - البتـه حیـاتـی که ملاک شعور و اراده باشد.

امّــا حقیقت آن چیست؟ می توان به طور اجمال از آیات کریم قرآن استفاده

کرد، مثلاً: « یَوْمَ یَقُــومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِکَــةُ صَفّا - روزی کــه مـــلائکـــه و روح بـــه صف می ایستند...!» (38 / نبـــــأ)

« تَعْـرُجُ الْمَلائِکَـةُ وَ الـرُّوحُ - ملائکه و روح به سویش بالا می روند...!» (4 / معارج)

و آیات دیگر، به دست می آید که روح حقیقتی و موجودی مستقل است. و موجودی است دارای حیات و علم و قدرت، نه این که از مقوله صفات و احوال بوده و آن طور که بعضی پنداشته اند قائم موجودی دیگر باشد. قرآن کریم از سوی دیگر روح را معرفی می کند به این که از امر پروردگار است و می فرماید:

«...قُلِ الـرُّوحُ مِــنْ اَمْـرِ رَبّـی - بگــو روح از امــر پروردگــار مــن اســت...!» (85/اسراء) و سپس امــر پروردگار را با امثال آیه: « اِنَّما اَمْرُهُ اِذا اَرادَ شَیْئا اَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ - امر او جز این نیست که وقتی چیزی را اراده کند بگویـد بـاش و می باشد!» (82 / یس)

معـرفـی نمـوده و مـی رسانـد کـه امر خدا همان کلمه ایجادی است کـه خـدای سبحـان هر چیز را با آن ایجاد مـی کند.

به عبارت دیگر امر خدا همان وجودی است که به اشیاء افاضه می فرماید، اما نه وجود از هر جهت، بلکه امر خدا عبارت است از وجود از این جهت که مستند به خدای تعالی است و آمیخته با ماده و زمان و مکان نیست:

« وَ ما اَمْرُنــا اِلاّ واحِدَةٌ کَلَمْــحٍ بِالْبَصَــرِ - امر ما نیســت جز واحــد آن هم ماننــد چشــم برهــم زدن!» (50 / قمر) به این مجــرد از زمــان و ماده و مکانــی اشاره دارد، چــه تعبیـر نــام بــرده در جائــی گفتـه می شـود کـه تدریــج در کــار نباشــد، یعنــی مــادی و محکــوم بــه حرکــت مــادی نبـاشــد.

از بیان مختصری که گذشت این معنا معلوم شد که روح کلمه حیات است که خدای سبحان آن را در اشیاء به کار می برد و آن ها را به مشیت خود زنده می کند. به همین جهت درآیه « وَ کَذلِکَ اَوْحَیْنا اِلَیْکَ رُوحا مِنْ اَمْرِنا - و این چنین وحی کردیم روحی از امرخود را...!» (52 / شوری) وحی نامیده و القاءِ آن را بر رسول و نبی ایحاء خوانده، پس معنای القاءِ کلمــه او (کلمه حیــات) به قلب رسول اللّه این اسـت که روح را به سویش وحی کند، (دقت فرمائید!)

پس این که فرمود « یُنَزِّلُ الْمَلائِکَةَ بِالرُّوحِ مِنْ اَمْرِه...!» (2 / نحل) تنزیل ملائکه با مصاحبت و همراهی روح عبارت است از القاءِ آن در قلب پیامبر تا قلب وی با داشتن آن روح آماده گرفتن معارف الهی بگردد. هم چنین به معنای دیگر تنزیل ملائکه به سبب روح به همین معناست، چون کلمه خدای تعالی که همان کلمه حیات بـاشـد در مـلائکـه اثر

گـذاشته و آنان را مانند انسان ها زنده می کند.⁽¹⁾

اوصاف روح

« وَ یَسْئَلُــونَــکَ عَــنِ الرُّوحِ قُــلِ الـرُّوحُ مِـــنْ اَمْــــرِ رَبّــــی...!» (85 / اسراء)

« تو را از حقیقت روح پرسش می کنند بگـو که روح از سنخ امر پروردگــار مـن اسـت...!»

خــدای سبحــان امــر روح را بــه اوصــاف مختلفــی تــوصیـف فـرمــوده است.

« یَـوْمَ یَقُومُ الـرُّوحُ وَالْمَـلائِکَـةُ صَفّا...،» (38 / نبأ)

« روزی کـه روح بــا همــه فـرشتگـان صف زده و به نظم بـرخیزند...،»

« تَعْـرُجُ الْمَــلائِکَـةُ وَ الـرُّوحُ اِلَیْــــهِ...،» (4 / معـــارج)

« مــــلائــکــه و روح بــه ســوی او عــــروج مــی کننــــد... !»

« قُــلْ مَـــنْ کـانَ عَــــدُوّا لِجِبْــریــلَ فَــاِنَّــهُ نَــزَّلَــــهُ عَلــی قَلْبِــــکَ...،» (97 / بقره)

« بگــو آن کـس کــه دشمــن جبــرئیـل اسـت بایــد بـدانـد کـه وی قــرآن را بــر قلب تـو نـازل کـرده...،»

« نَــزَلَ بِـهِ الـرُّوحُ الاَمینُ عَلـی قَلْبِـکَ...،» ( 193 و 194 / شعــرا)

« آن را روح امانـت دار بــه قلــب تـو نــازل کــرده...،»

« قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ...،» (102 / نحــل)

« بگــــو روح القـدس از نـاحیـه پـروردگـارت به حق آورده...،»

«... فَـاَرْسَلْنــا اِلَیْهــا رُوحَنــــا فَتَمَثَّـــــلَ لَهـــــا بَشَـــــرا سَـــوِیّـــــا،»(17 / مریم)

«... پس مــا روح خــود را به سویــش فرستادیم کــه به صــورت بشــر تمام عیــار بـــه او ممثــل شــد!»

« ثُــمَّ سَوّیهُ وَ نَفَــخَ فیــهِ مِنْ رُوحِه...،» (9 / سجـده)

« فَاِذا سَوَّیْتُـهُ وَ نَفَخْتُ فیهِ مِنْ رُوحی...،» (29 / حجر)

« پـس چــون او را تسـویــه کـردم و از روح خـود در او دمیدم... !»

«...اُولئِکَ کَتَبَ فی قُلُوبِهِمُ الاْیمانَ وَ اَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ...،» (22 / مجادله)

«...خداوند در دل هایشان ایمان را نوشته و به روحی از خودش تأییدشان کرده...،»

« اَوَ مَنْ کانَ مَیْتا فَـأَحْیَیْنهُ وَ جَـعَلْنا لَــهُ نُورا یَـــمْشی بِه فِی النّاسِ...،» (122 / انعام)

« آن کـس کـه مــرده بــود و زنــده اش کـــرده بــرای او نــوری قـــرار دادیــم که به کمک آن میان مردم راه می رود...،»

نیز دلالت بر آن دارد برای این که در گفتگو از حیات جدید شده و حیات فرع روح است.

«یُنَـزِّلُ الْمَلائِکَـةَ بِالرُّوحِ مِـنْ اَمْرِه عَلی مَـنْ یَشـاءُ مِـنْ عِبادِه عَنْ اَنْذِرُوا...،» (2/نحل)

«ملائکه را بـا همراهـی روح کـه از سنخ امر اوست بر قلب هر کس از بندگانش که بخواهــد نازل می کنـد تا او بشر را انذار کند...،»

«...وَ اتَیْنا عیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّناتِ وَ اَیَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ...،» (253/بقره)

«... به عیسی بن مریم معجزاتی دادیم و او را با روح القدس تأیید کردیم...،»

« وَ کَــــذلِــــکَ اَوْحَـیْنــا اِلَیْـــکَ رُوحـــا مِــــنْ اَمْــرِنا...،» (52 / شوری)

« و همین طور ما روحی از امـر خـود را به سویت وحی کـردیم... !»

روح، و ارتباط آن با بدن

مفهوم نفخ روح در بدن

«فَاِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فیهِ مِنْ رُوحی...!» (29 / حجــر)

«چـون او را تسـویــه کـــردم و از روح خـــود در او دمیــدم... !»

«نَفْـخ» به معنای دمیدن هوا در داخل جسمی است به وسیله دهان یا وسیله ای دیگر.

این معنی لغوی نفخ است، ولی آن را به طور کنایه در تأثیر گذاشتن در چیزی و یا القاءِ امــر غیر محسوسی در آن چیز استعمال می شود.

در آیه شریفه فوق منظور از آن ایجاد روح در آدمی است. البته این که می گوئیم در آدمی، معنایش این نیست که روح مانند باد که در جسم باد کرده، داخل است در بدن آدمی داخـل باشد، بلکه معنایش ارتباط دادن و برقرار کردن علقه میان بدن و روح است.

هم چنان که در آیه « ثُمَ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا المُضْغَةَ عِظاما فَکَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْما ثُمَّ اَنْشَأْناهُ خَلْقا اخَرَ - پس اورا نطفه ای در جای امنی قرار دادیم، پس از آن نطفه را علقه کردیم، آن گاه علقه را مضغه و مضغه را استخوان ها نمودیم و سپس آن استخوان ها را با گوشت پوشاندیم و در آخر او را خلقتی دیگر کردیم!» (14/مؤمنون) بدان اشاره شده است.⁽¹⁾

تسویه انسان، نفخ روح و ایجاد ادراک های حسّی

«ثُـمَّ سَوّیهُ وَ نَفَخَ فیهِ مِنْ رُوحِه...!» (9 / سجـده)

«آن گاه وی را پرداخت و از روح خویش در او دمید، و برای شما گوش و دیدگان و دلهـــا آفـریــــد... !»

کلمه «تَسْوِیَه» به معنای تصویر و هم تتمیم عمل است. در جمله «...نَفَخَ فیهِ مِنْ رُوحِه...،» استعاره و کنایه گوئی شده است. یعنی روح تشبیه شده به دم زدن و نفسی که آدمی می کشد و برمی گرداند و احیانا آن را در غیر خود می دمد، و اضافه کلمه روح به ضمیری که به خدا برمی گردد اضافه تشریفی است و معنایش این است که سپس خدا از روحی شریف و منسوب به خودش در او دمید. « ... وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَالاَبْصارَ وَاْلاَفْئِدَةَ قَلیلاً ما تَشْکُرُونَ؟» (78 / نحل) در ایـن جملـه بـه نعمت ادراک هـای حسـی، یعنی چشـم و گـوش و ادراک های فکری یعنی قلب، منّت نهاده است، که هم ادراک های جزئی و خیالی را شامل می شود و هم کلّی و عقلی را.⁽¹⁾

در چه مرحله روح با بدن مرتبط می شود؟

«...ثُمَّ اَنْشَـأْناهُ خَلْقـا اخَــرَ...!»

«...در آخر او را خلقتی دیگر کردیم...!» (14/مؤمنون)

در قرآن کـریـم آیـاتـی هســت کــه از آن ها کیفیـت ارتبـــاط روح بـــا مـــاده بـه دسـت مـی آیـد. یک جـا مـی فـرمـایـد :

« مِنْهـــا خَلَقْنـــــاکُــــــمْ - ما شما را از زمیــن خلـــق کردیـــم!» (55 / طه)

و جــایــی دیگــر می فــرمایــد: « انســان را از لایــه ای چــون گــل سفــال آفــریــد!» (14 / رحمن) و نیـز فرمـوده:

« وَ بَـدَاَ خَلْقَ الاِنْســانِ مِنْ طیــنٍ ثُمَّ جَعَـلَ نَسْلَـهُ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهینٍ - و خلقت انسان را از گل آغاز کرد و سپس نسل او را از چکیده ای از آبی بی مقدار قـــرار داد!»

(7 و 8 / سجده)

سپس فرموده:

« وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الاِْنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طینٍ ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فی قَرارٍ مَکینٍ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا المُضْغَةَ عِظاما فَکَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْما ثُمَّ اَنْشَأْناهُ خَلْقا اخَرَ فَتَبارَکَ اللّهُ اَحْسَنُ الْخالِقینَ! - و ما از پیش انسان را از

چکیده ای از گل آفریدیم و سپس او را نطفه ای در قرارگاهی محفوظ کردیم و سپس نطفه را علقه، و علقه را مضغه، و مضغه را استخوان کردیم، پس آن استخوان را با گوشت پوشاندیم و در آخر او را خلقتــی دیگر کردیم! پس آفرین به خــدا که بهترین خالقــان اســت ! » (12 تا 14 / مؤمنون)

و بیان کرد که انسان در آغاز به جز یک جسم طبیعی نبود و از بدو پیدایش آن صورت هائی گوناگون به خود گرفت، تا در آخر خدای تعالی همین موجود جسمانی و جامد و خمود را، خلقتی دیگر کرده، که در آن خلقت انسان دارای شعور و اراده گشت، کارهائی می کند که کار جسم و ماده نیست، چون شعور و اراده و فکر و تصرف و تسخیر موجــودات و تدبیــر در امور عالــم، نقل دادن و دگرگــون کردن و امثــال آن از کارهائی است که از اجســام سر نمی زنــد، پس معلوم شد که روح جسمانی نیسـت، بــه خاطــر این که مـوضـوع و مصـــدر افعـــال اسـت کــه فعـل جســم نیســت.⁽¹⁾

کیفیت ایجـاد و نفخ روح و تقدیـر نسل انسان در رحم

( در کیفیت خلق و مراحل تکون جسمانی نسل انسان در رحم مادر و چگونگی دمیدن روح در آن و تقدیر سرنوشت هر فرد، روایتی در «کافی» از حضرت امام محمد باقر علیه السلام نقل گردیده که علامه بزرگوار در المیزان به تحلیل مواردی از آن پرداخته که ذیلاً قسمت هائی از آن به صورت خلاصه نقل می شود:)

« خـداونـد وقتـی بخـواهـد نطفـه ای را خلـق کنـد - چــه نطفـه ای کـه از صلـب آدم بـر آفـریننـده اش پیمـان گـرفتـه شـده یـا آن که پیمـانی بـر خلقتـش نبـوده ولـی خــداونـد مـی خـواهـد آن را در رحـم قـرار دهــد... .»

مقـصود از جمله «پیمان گرفتن» جریانی است که برای انسان در عالم «ذرّ و میثاق» قبل از این نشئه وجود دارد. بیان اجمالی آن از این قرار است که: انسان دنیوی با جمیع احوال وجودی خود مسبوق الوجود به نشئه دیگری است که پیش از دنیا قرار دارد. در لسان اخبار به عالم «ذر و میثاق» نامیده شده، آن چه در آن جا پیمان و عهد گرفته اند، به همان منوال در این جهان صورت خارجی به خود می گیرد و آن فرد انسانی که در آن جا مورد پیمان و میثاق قرار گرفته به طور قضاءِ حتم و لازم باید آفریده شود و در این جهان قدم گذارد. روی این حساب افرادی که در این دنیا به نظر ما می رسند همان هائی هستند که در عالم قبلی مورد عهد و میثاق واقع شده اند. در خلقت این قسم از مخلوقات «بدائی» نیست و به طور حتم پدید می آیند - برخلاف قسم دیگرکه در روایت بالا فرمود:

« پیمانی بر خلقتش نبوده ولی خداوند می خواهد آن را در رحم قراردهد،» - که در آن «بَدَاء» هست و آن نطفه ای است که اراده حق تعالی به تمامیت خلقتش تعلق نگرفته است و به طور نـاتمـام از رحـم در حـالت جنینـی سـاقــط مــی شــود، ایـن همـان اسـت که در عالم «ذرّ» مسبـوق به میثـاقـی نشده است.

چنیــن به نظر مـی رســد کــه مــراد از آن «روح نبـاتـی» اسـت یعنــی همــان روحــی کــه مبـدأ اصلـی رشـد و نمـو انسـان اســت.

این جمله از فرمایش امام علیه السلام ، مفید یک معنای عالی است و می خواهد بفهماند که دمیــده شـدن روح انسانی یک نحو ترقی ذاتی است که برای روح نباتی دست داده است.

از همین مطلب معنای انتقال روح قدیمی (روح نباتی) از اصلاب مردان و رحم مادران قبلی به محل فعلی آن روشن می شود. زیرا معلوم شد که روح یک نحوه اتحاد وجودی با بدن طفل (نطفه و آن چه از خون حیض بدان منضم می شود،) دارد، و روشن است که آن بدن با بدن پدر و مادر به همان میزان اتحاد مخصوص را دارا می باشد. از طرفی بدن پدر و مادر طفل همان نسبت را با بدن پدران و مادران قبل از خود دارند، و آن چه را که انسان فعلی در جریان حیاتی خود می بیند فی الجمله در وجود پدران و مادران پیش از خود تعیّن داشته و وجود پدران و مادران چون فهرست کتاب که مطالب مذکور و مفصل کتاب را به وجه مخصوصی در بردارد، احوال افراد آینده را متضمن می باشد. از همین جا معنی جمله زیر نیز روشن می گردد:

یعنی سرنوشت طفل را از قسمت سر مادر گرفته و می نویسند. زیرا اکنون که طفل با بــدن پدر هیچ گونــه ارتبــاط فعلــی را ندارد، معلــوم می شود که شــرح سرنوشتـش از پدر انفکاک پیدا نموده ولی با مــادر ارتبــاط و اتصــال وجــودی دارد.

و این که فرمود: « در تمام نوشته های خود برای خداوند حق "بَدأ" و بازگشت را مسجّل می دارند،» به خاطر این است که - صورت فعلی طفل گرچه مبدأ اصلی حوادث و احوال آینده او بوده و آن چه به سرش می آید از سازمان وجودی او سرچشمه می گیرد، لکن چون سازمان وجودی او علت تامّه نیست بلکه حوادث و امور خارجی هم در شئون او

دخالت دارند، لذا ممکن است برای خداوند «بداء» حاصل شده و روی جریان تکوینی جهـان آفـرینش بعضـی از نوشته هـای قبلی آن دو ملـک صـورت خارجـی پیـدا نکنـد.

البته نسبت دادن تفاصیل ولادت به خداوند متعال منافاتی با استناد این امور به علل و اسباب مـادی آن ها نـدارد زیـرا ایـن دو قسمـت از اسبـاب یعنـی اسبـاب مـادی و معنـوی در طــول هم قـرار گرفتـه اند.⁽¹⁾

بـدن، منشـأ اولیـه پیـدایش روح

«وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الاِنْسانَ مِـنْ سُـلالَـةٍ مِـنْ طیـنٍ... ثُـمَّ اَنْشَـأْناهُ خَلْقـا اخَـرَ...!» (12تا14/مؤمنون)

«و ما از پیش انسان را از چکیده ای از گل آفریدیم... و در آخر او را خلقتی دیگر کردیم... !»

نفس نسبت به جسمی که در آغاز مبدأ وجود او بوده - یعنی بدنی که باعث و منشأ پیـدایش آن بـوده - به منزله میوه از درخت، و به وجهی به منزله روشنـائـی از نفـت است. با این بیان تا حدی کیفیت تعلق روح به بدن، و پیدایش روح از بدن، روشن می گردد و آن گــاه با فرارسیــدن مرگ این تعلــق و ارتبــاط قطع می شود، دیگــر روح با بدن کار نمی کند، پس روح در اوّل پیدایش آن عین بدن بود، و سپس با انشائی از خدا از بدن متمایز مـی گردد، و در آخر با مردن بــدن، به کلّـی از بـدن جدا و مستقل مــی شــود.⁽²⁾

پیوستن روح به بدن و جدا شدن آن

«...وَ نَــفَخْــتُ فیـــــهِ مِــــنْ رُوحـــــی...!» (29 / حجر)

«...و از روح خود در او دمیدم...!»

در آیه « ... سپس آن استخوان ها را با گوشت پوشاندیم و در آخر او را خلقتی دیگر کردیم!» ملاحظه می شود: روح انسانی همان بدن است که خلقت دیگر به خود گرفته، بدون این که چیزی بر آن اضافه شده باشد. و در آیه « بگو ملک الموتی که موکل شماست شمارا می گیرد،» می فرماید: روح در هنگام مرگ از بدن گرفته می شود در حالی که بدن به حال خود باقی است و چیزی از آن کم نمی گردد.

پس روح امر موجودی است که فی نفسه یک نوع اتحاد با بدن دارد و آن این است که متعلق به بدن است. در عین حال یک نوع استقلال هم از بدن دارد، به طوری که هر وقت تعلقش از بدن قطع شد از او جــدا می شـود.

خدای تعالی در آیه فوق اگـر روح را به خود نسبت داده و اضـافـه کـرده به منظور تشـریف و احترام بوده، و از باب اضافه لامی است که اختصاص و ملکیت را می رساند.⁽¹⁾

روح در حالـت خواب و مـرگ کجـاست ؟

« وَ هُوَ الَّذی یَتَوَفّکُــمْ بِالَّیْـلِ...!» (60 / انعام)

« او خدائی است کـه می میـرانـد شمـا را در شب و می داند آن چه را که کسب می کنید در روز... !»

خدای سبحان در آیات قرآن کلمه «تَوَفّی» را که به معنای گرفتن تمامی چیزی را گویند، به معنای گرفتن روح استعمال کرده است. هم چنین خواب بردن را هم «تَوَفّی» نامیده و در آیه:

«اَللّــهُ یَتَـوَفَّـی الاَنْفُــسَ حیــنَ مَوْتِهـا وَ الَّتــی لَـمْ تَمُــتْ فــی مَنامِهــا - خداست آن کسی که جان ها را در وقت مــردن می گیرد و هم چنین آن جانـی که نمرده ولکن بخواب رفته است!» (42 / زمر)

کلمه مزبور را به این معنی استعمال کرده است. چون مرگ و خواب هر دو در این که رابطه نفس را از بدن قطع می کنند مشترک اند، همان طور که بعث به معنای بیدار کردن و بعث به معنای زنده کردن هر دو در این که دوباره این رابطه را برقرار می سازند شریک اند، چه هر دو باعــث می شوند نفس دوبـاره آن تصرفاتــی را که در بـدن داشت انجام دهد.

و اما این که توفی را مقید به شب و بعث را مقید به روز نمود از این رو بوده که غالبا مـردم در شب به خواب رفته و در روز بیدارند وگرنه خصوصیتی در خواب شب نیست. این که فرمود - «یَتَوَفّکُمْ،» یعنی می گیرد شما را و نفرموده، می گیرد جان شما را، دلالت دارد، بر این که حقیقت انسانی که ما از آن به کلمه «من» تعبیر می کنیم همان روح انسانی است و بس و چنان نیست که ما خیال می کنیم، روح جزئی از انسان است و یا صفت و یا هیئتی است که عارض بر انسان می شود.

حقیقت آدمی تن خاکی او نیست، بلکه روح اوست و بنـابـرایـن با قبض روح کردن ملک المـوت چیـزی از ایـن حقیقـت گــم نمـی شـود.

پس معنی آیه این می شود که خدای متعال شما را در شب می میراند، در حالی که می داند، آن چه را در روز از اعمال ارتکاب کردید ولی روح های شما را نگه نمی دارد تا

مرگشان ادامه یابد بلکه برای این که اجل های معین شما به آخر برسد، شما را دوباره زنده می کند و پس از آن به واسطه مرگ و حشر به سوی او خواهید برگشت و شما را از اعمالتــان کـه انجـام داده ایــد خبــر خواهد داد.⁽¹⁾

روح بدون بدن کجا نگهداری می شود؟

«اَللّهُ یَتَوَفَّی الاَنْفُسَ حینَ مَوْتِها وَ الَّتی لَمْ تَمُتْ فی مَنامِها فَیُمْسِکُ الَّتی قَضی عَلَیْهَا الْمَوْتَ وَ یُرْسِلُ الاُخْری اِلی اَجَلٍ مُسَمًّی ...!» (42/زمر)

«خداست آن کسی که جان ها را در دم مرگ، و هم از کسانی که نمرده اند ولی به خواب رفته اند، می گیرد، آن گاه آن که قضای مرگش رانده شده نگه می دارد، و آن دیگران را رها می کند...!»

کلمه «تَوَفّی» و «استیفاء» به معنای گرفتن حق به تمام و کمال است. مضمون آیه فــوق از گــرفتــن و نگــه داشتــن و رهــا کــردن، ظــاهــر در ایــن اســت کــه میــان نفــس و بــدن دوئیــت و فــرق اسـت.

از جملــه آیاتی کــه در این زمینــه اسـت:

«قُــلْ یَتَوَفّکُـمْ مَلَکُ الْمَــوْتِ الَّــذی وُکِّــلَ بِکُــمْ ثُمَّ اِلــی رَبِّکُـمْ تُرجَعُــونَ - بگو در دم مرگ آن فرشته مـرگی کـه مـوکل بـر شماست، شمـا را به تمام و کمــال می گیرد و سپس به سوی پروردگـارتـان بـرمـی گــردیـد!» (11 / سجـده)

آیا بعد از مردن و جدائی اجزاء بدن (از آب، و خاک، و معدنیهایش،) و جدائی اعضای آن، از دست و پا، چشم و گوش، و نابودی همان اعضاءِ عضوی اش، و دگرگون شدن صورت ها، و گم گشتن در زمین، به طوری که هیچ با شعوری نتوانــد خاک مــا را از خــاک دیگـران تشخیـص دهـــد، دوبــاره خلقــت جـدیــدی به خــود مــی گیــریــم؟

خدای تعالی پاسخ سؤال بالا را به رسول گرامی خـود یـاد می دهـد و می فرماید:

روح، و هویت انسان

هـویت انسان از نظر قـرآن

«هَـلْ اَتی عَلَی الاِنْسانِ حیـنٌ مِــنَ الــدَّهْـــــرِ لَـمْ یَکُـنْ شَیْئـاً مَـذْکُـــورا ؟ » (1 / دهر)

«آیــا بــر انســان روزگارانــی نگذشــت که چیـزی لایق ذکر نبود ؟ »

شکی نیست در این که در داخل این هیکل محسوس که ما آن را انسان می نامیم، مبدئی برای حیات است، که شعور و اراده آدمی مستند به آن است و خدای تعالی در آن جا که سخن از خلقت انسان به عنوان - آدم - دارد از این مبدأ تعبیر به روح و در بعضی موارد تعبیر به «نفس» کرده است، نظیر آیه: « فَاِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فیهِ مِنْ روُحی...،» (29/حجر) و یا « ثُمَّ سَوّیهُ وَ نَفَخَ فیهِ مِنْ رُوحِه... !» (9 / سجده)

آن چه در بدو نظر از آیه به ذهن می رسد، این است که روح و بدن دو حقیقت قرین هم اند، نظیر خمیری که مرکب از آرد است و آب، و انسان مجموع هر دو حقیقت است. وقتــی روح قرین جسد قــرار گرفت، آن انسان زنــده است و وقتــی از هم جدا شد همیــن جدا شدن مرگ است.

و لکـــــــن آیــــــــــه:

« قُلْ یَتَوَفّکُمْ مَلَکُ الْمَوْتِ الَّذی وُکِّلَ بِکُمْ - بگــو می گیـرد شما را به طور کامــل فرشتــه مرگی که موکّــل بر شماســت...!» (11 / سجده)

این معنا را تفسیر می کند، چون می فهماند آن روحی که در هنگام مرگ و به حکم آیه نام برده قابض الارواح آن را می گیرد، عبارت است از آن حقیقتی که یک عمر به او می گفتیم: تو - شما - جنابعالی و امثال این ها. و آن عبارت است از انسان به تمام

حقیقتش، نه یک جزء از مجموعش. پس مراد به نفخ روح در جسد این است که جسد را به عینه انسان کند، نه این که واحدی را ضمیمه واحد دیگری سازد، که هم ذاتش غیر آن باشد و هم آثار ذاتش غیر آثار ذات آن باشد، پس انسان بعد از آن که روح به بدنش تعلق می گیرد و بعد از آن که روحش از بدنش مفارقت می کند، در هر دو حال یک حقیقت است و از آیه شریفه زیر هم همین معنـا استفـاده مـی شود:

«و مــا انسان را از خلاصه ای از گل آفریدیــم و سپس او را نطفــه ای کردیــم و در محفظــه ای معتبر جای دادیــم، سپس آن نطفــه را علقه و بعد آن علقــه را مضغـه و آن گاه آن مضغــه را استخوان هــا کردیــم و آن گاه روی آن استخوان هــا گوشت پوشاندیــم و در آخر او را خلقتــی دیگــر کـردیــم... !» (12 تا 14 / مؤمنــون)

پس آن چیزی که خلقتی دیگـر می شـود، عینـا همـان نطفـه ای است کـه مـراحـل علقـه گی و مضغه گی و استخــوانی را پیمــوده اسـت.

آیه زیر نیز در معنای آیه فوق است که می فرماید:

« هَلْ اَتی عَلَی الاِْنْسـانِ حیـنٌ مِنَ الدَّهْــرِ لَمْ یَکُـنْ شَیْئــاً مَذْکُـورا،» (1 / دهر)

که شیئی نبودن انسان را مقید می کند به قید مذکور و می فهماند انسان چیز بوده، لکن چیز مذکور نبوده و همین طور هم هست، چون انسان زمین بوده، نطفه بوده، لکن در آن مراحل قبلی جزو انسان ها به شمار نمی رفته و نمی گفتند فلان مواد غذائی عینا فلان شخص است، پس مفاد کلام خدای تعالی این است انسان یک واحد حقیقی است، که همان واحد حقیقی یگانه مبدأ است. برای تمامی آثار بدنی طبیعی و آثار روحی، هم چنان که همین واحد حقیقی فی نفسه مجرد از ماده است، به شهادت این که به حکم آیه:

« قُلْ یَتَوَفّکُمْ مَلَکُ الْمَوْتِ الَّذی وُکِّلَ بِکُمْ - بگو می گیرد، به طور کامل شما را فرشته مرگ...!» (11/سجده) و آیه « اَللّهُ یَتَوَفَّی الاَْنْفُسَ حینَ مَوْتِها - خداوند می گیرد جان ها را در هنگام موت...!» (42 / زمر) و آیه « ثُمَّ اَنْشَأْناهُ خَلْقا اخَرَ - در آخر آن را خلقتی دیگر کردیم...!» (14 / مؤمنون) به شرح فوق در دم مرگ، انسان مجرد از بدن مادی رها می شود و خدا انسان را می گیرد. ⁽¹⁾

ایجاد ترکیب انسان از تن و روان

« کـــانَ النّــاسُ اُمَّــــةً واحِـــــدَةً...!» (213/بقره)

« مردم یک گروه بودند... !»

( در ذیل آیه فوق در تفسیر گرانمایه المیزان، مباحث مربوط به آغاز پیدایش انسان شروع شده که مطلب زیر قسمتی از آن می باشد:)

خداونــد متعال هنگام آفرینش، انسان را مرکب از دو جزء و دارای دو جوهر قرار داد یکی جوهــر جسمانی که مــاده بدنی اوســت و دیگری جوهــر مجرد که روح وروان اوست.

ایـن دو پیوستـه در زندگـانی دنیـوی همـراه و ملازم یکـدیگـرند و هنگـام مـرگ روح زنـده از بـدن جـدا شـده و سپـس انسـانـی بـه پیشگـاه پـروردگـار بـاز می گردد.

در جمله:

«...ثُمَّ اَنْشَأْناهُ خَلْقا اخَرَ...!»

«...سپـس آن را آفرینـش دیگــری پــدیــد آوردیـم... !» (14 / مؤمنـــون)

در بیان تطورات مادّی نطفه به علقه و مضغه و غیره می فرماید « آن را به خلقت دیگری آفریدیــم!» از این تعبیر استفاده می شود که آفرینش اخیر سنخ اطوار سابق نیست و در آیــه « فَــاِذا سَوَّیْتُــهُ وَ نَفَخْــتُ فیــهِ مِــنْ روُحــی...!» (29 / حجر) می فرماید که هنگام آفرینش انسان، بعد از تسویــه جسمش یک روح الهی در آن دمیده شـد و وجــودش مرکب از آن دو جوهر اســت، از همـه روشن تـــر در آیــه زیر می فرمایـــد:

از این تعبیر که می فرماید « فرشته مرگ شما را می گیرد!» برمی آید که ایشان غیر از بدن هائی هستند که اجزاءِ آن در زمین پراکنده می شود، پس در حقیقت ایشان گم نشده اند و مستهلک و نابود نگشته اند چون جان هایشان محفوظ است!⁽¹⁾

مفهوم اتحاد و بیگانگی روح با بدن

« وَ لا تَقُـولُوا لِمَـنْ یُقْتَـلُ فـی سَبیلِ اللّهِ اَمْواتٌ بَلْ اَحْیاءٌ وَ لکِنْ لا تَشْعُرُونَ!» (154 / بقـره)

« بـه کسـی کـه در راه خـــدا کشـته شـده مـرده مگــوئیــد بــل اینــان زنده هــائی هستنـد ولی

شمـا درک نمی کنید!»

تدبر در آیه فوق و آیات دیگر حقیقتی را روشن می سازد و آن این است که به طورکلّی نفس آدمی موجودی است مجرد، موجودی است ماوراءِ بدن و احکامی دارد، غیر احکام بدن و هر مرکب جسمانی دیگر، بلکه با بدن ارتباط و علقه ای دارد و یا بگو با آن متّحد است و به وسیله شعور و اراده و سایر صفات ادراکی، بدن را اراده و تر و خشک می کند.

دقّت در آیات می فهماند که تمام شخصیت انسان بدن نیست، که وقتی بدن از کار افتاد شخص بمیرد و با فنای بدن و پوسیدن و انحلال ترکیب هایش و متلاشی شدن اجزائش، فانی شود، بلکه تمام شخصیت آدمی به چیز دیگری است که، بعد از مردن بدن باز هم زنده است، یا عیشی دائم و گوارا و نعیمی مقیم را از سر می گیرد، (عیشی که دیگر در دیدن حقایق محکوم به این نیست که از دو سوراخ چشم سر ببیند و در شنیدن حقایق از دو سوراخ گوش بشنود، عیشی که دیگر لذتش محدود به درک ملایمات جسمی نیست!) و یا به شقاوت و رنجی دائم و عذابی الیم می رسد. و نیز می رساند که سعادت آدمی در آن زندگی و شقاوت و تیره روزی اش، مربوط به سنخ ملکات و اعمال اوست، نه به جهات جسمانی (از سفیدی و سیاهی و قدرت و ضعــف،) و نـه به احکــام اجتماعــی (از آقـازادگـی و ریاســت و مقــام و امثــال آن.)

پس این ها حقایقی است که، این آیات شریفه آن را دست می دهد و معلوم است که این احکام مغایر با احکام جسمانی است و از هر جهت با خواص مادیت دنیوی منافات دارد و از همه این ها فهمیده می شود که پس نفس انسان ها غیر بدن های ایشان است. آیاتی که این معنا را افاده می کند عبارت اند از:

لَحْما ثُمَّ اَنْشَأْناهُ خَلْقا اخَرَ! فَتَبارَکَ اللّهُ اَحْسَنُ الْخالِقینَ! - و ما از پیش انسان را از چکیده و خلاصه ای از گل آفریدیم و سپس او را نطفه ای در قرارگاهی محفوظ کردیم و سپس نطفه را علقه و علقه را مضغه و مضغه را استخوان کردیم، پس آن استخوان را با گوشت پوشاندیم و در آخر او را خلقتــی دیگر کردیم! پس آفرین به خــدا که بهترین خالقان است!» (12 تا 14 / مؤمنون)⁽¹⁾

تجــرد روح و مـن آدمـی (بحث فلسفی)

«وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ یُقْتَلُ فی سَبیـلِ اللّهِ اَمْــواتٌ بَـلْ اَحْیاءٌ وَ لکِنْ لا تَشْعُرُونَ!»(154/بقره)

«و به کسی که در راه خدا کشته شده، مرده مگوئید، بل اینان زنده هائی هستند ولی شما درک نمی کنید!»

آیـــا نفــــــس یــــا روح آدمـــی مـوجــودی اســـــت مجـــــرد از مــــــاده ؟

البتــه مراد ما از نفــس آن حقیقتی است که هر یک از مــا در هنگام سخن با عبارت - من - ما - شما - او - فلانی و امثال آن از آن حکایت می کنیم و یا بدان اشاره می نمائیم و نیز مراد ما به تجرد نفس این است که موجودی مادّی و قابل قسمت و دارای زمان و مکان نباشد.

حال که موضوع بحث روشن شد و معلوم گشت که درباره چه چیز بحث می کنیم، اینک می گوئیم، جای هیچ شک نیست که ما در خود معنائی و حقیقتی می یابیم و مشاهده می کنیم که از آن معنا و حقیقت تعبیر می کنیم به (من) و می گوئیم (من پسر فـلانــی هستم - یـا مـن در همـدان متـولـد شــده ام،) و امثـال این تعبیرها که همه روزه مکرّر داریم.

باز جای تردید نیست که هر انسانی در این درک و مشاهده مثل ما است. من و تمامی انسان ها در این درک مساوی هستیــم، و حتی یک لحظه و یک آن از زندگی و شعورمان از آن غافــل نیستیــم و مادام که شعــورم کار می کنـد، متوجهــم که مــن، منــم و هرگــز نشده که خودم را از یاد ببرم.

حال ببینیم این (من) در کجای بدن ما نشسته و خود را از همه پنهان کرده است؟ قطعا در هیچ یک از اعضای بدن ما نیست. آن که یک عمر می گوید (من) در هیچ یک از اعضای محسوس و دیده ما نیست. پس معلوم می شود این (من) غیر بدن و غیر

اجزاءِ بدن است. ای بسا در یک حادثه نیمی از بدن انسان قطع شده، ولی خود او نصف نشده، بلکه همان شخص قبل از حادثه است.

« مــن » معنــائی اســت بسیط، کـه قـابـــل انقسـام و تجـــزیـه نیســـت، ولـی بـدن قـابـــل انقســام هســــت. نفس غیر بدن است، نه همه آن است و نه جزئی از اجزاءِ آن و نه خاصیتی از خواص آن، نه آن خواصی که برای ما محسوس است و نه آن خواصی که با استدلال به وجــودش پـی بــرده ایـم و نـه آن خـواصـی کـه بـرای مـا هنـوز درک نشـده اســـت.

و نیز این حقیقتی که مشاهده می کنیم امر واحدش می بینیم، امری بسیط که کثرت و جزء و مخلوطی از خارج ندارد، بلکه واحدصرف است. هر انسانی این معنا را در نفس خود می بیند و درک می کند که او اوست و غیر او نیست و دو کس نیست بلکه یک نفر است و دو جزء ندارد بلکه یک حقیقت است.

پــس معلوم می شود این امــر مشهود، امــری است مستقل، که حد ماده بر آن منطبــق و صادق نیســت و هیچ یــک از احکام لازم مــاده در آن یافــت نمی شود، نتیجه می گیریم پس او جوهری است مجرد از مــاده، که تعلقــی به بدن مادّی خود دارد، تعلقی که او را با بدن به نحوی متّحد می کند، یعنی تعلق تدبیری، که بدن را تدبیر و اداره می کند ( و نمی گذارد دستگاه های بدن از کار بیفتند و یا نامنظم کار کنند!)⁽¹⁾

روح تقویت کننده حزب اللّه

«... اُولئِکَ کَتَبَ فی قُلُوبِهِمُ الاْیمانَ وَ اَیَّدَهُمْ بِروُحٍ مِنْهُ ... اُولئِکَ حِزْبُ اللّهِ...!» (22 / مجادله)

« هیچ قومی نخواهی یافت که ایمان به خدا و روز جزا داشته باشند و در عین حال با کسانی که دشمنی خدا و رسولش می کنند دوستی کنند، هر چند دشمن خدا و رسول، پدران و یا فرزندان و یا برادرانشان و یا قوم و قبیله شان باشند، برای این که خداوند در دل هایشان ایمان را نوشته و به روحی از خودش تأییدشان کرده و ... اینان حزب خدایند. آگاه باش که حزب خـدا تنهـا رستگـاران اند ! »

کلمه «تأیید» به معنای تقویت است. معنای جملـه ایـن است کــه خـدای تعالی این گونــه انسان ها را بــه روحـی از خـود تقویــت نمـــود.

روح به طوری که از معنای آن به ذهن تبادر می کند - عبارت است از مبدأ حیات، که قدرت و شعور از آن ناشی می شود، بنابراین اگر عبارت «... وَ اَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ...،» را بر ظاهرش باقی بگذاریم، این معنا را افاده می کند: که در مؤمنین بغیر از روح

بشریت که در مؤمن و کافر هست، روحی دیگر وجود دارد که از آن حیاتی دیگر ناشی می شود و قدرتی و شعـوری جدید می آورد و به همین معناست که آیه:

« اَوَ مَــنْ کانَ مَیْتـا فَأَحْیَیْنـهُ وَ جَعَلْنـا لَهُ نُــورا یَمْشــی بِه فِــی النّـاسِ...؟» (122 / انعام)

«آیا کسی که مرده بود و ما او را زنده کردیم و برایش نوری قرار دادیم، تا با آن در بیــن مردم زندگــی کند، مِثل کسی است که در ظلمت هائی قرار دارد که بیرون شدن از آن برایش نیست...؟»

و نیز آیه شریفه زیر به آن اشاره نموده و می فرماید:

« هر کس از مرد و زن عملی صالح کند در حالی که ایمان داشته باشد، او را به یک زندگی طیبی زنده می کنیم!» (97 / نحل)

حیات طیبی که در آیه است ملازم با اثر طیب است، اثر حیات که قدرت و شعور است در زندگی طیب، طیب خواهد بود و وقتی قدرت و شعور طیب شد، آثاری که متفرع بر آن است یعنی اعمالی که از صاحب چنین حیاتی سر می زند، همه طیب و صالح خواهد بود و این قـدرت و شعـور طیب، همـان است کـه در آیـه سوره نـور از آن تعبیر به نور کرد.

این حیات، زندگی خاصی است کریم، که آثاری خاص و ملازم با سعادت ابدی انسان دارد، حیاتی است وراءِ حیاتی که مشترک بین مؤمن و کافر است و آثارش هم مشترک بین هر دو طایفه است، پس این زندگی مبدئی خاصی دارد و آن روح ایمانی اســت که آیه شریفـه آن را روحی سوای روح مشتــرک بین مؤمــن و کافــر می دانــد.

«...اُولئِکَ حِزْبُ اللّهِ اَلا اِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ !» (22 / مجادله)

این جمله تشریف و بزرگداشتی است از همان افراد مخلص، می فرماید این ها که دارای ایمانی خالص اند حزب خدای تعالی اند، هم چنان که آن منافقین که در ظاهر اظهار اسلام می کنند و در باطن کفّار و دشمنان خدا را دوست می دارند، حزب شیطان اند و زیانکارند، هم چنان که گفتیم حزب اللّه رستگارند.

در آیـه فـوق دوبـاره اسـم ظـاهـر حـزب اللّه را به جای ضمیـر ذکـر کـرد، تا کلام جنبـه یـــک مثـل معـروف به خــود بگیـرد.⁽¹⁾

نارسائی علم انسان به روح

« وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبّی وَ مااُوتیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ اِلاّ قَلیلاً !»(85 / اسراء)

« و تو را از حقیقـت روح پرسـش می کننـد، بگـو کـه روح از سنـخ امـر پروردگـار مـن

است و آن چه از علـم به شما روزی شـده بسیـار انـدک است! »

از معنـای آیـه فوق معلـوم شـد کـه، جـواب آیـه از سئـوال از روح مشتمـل بـر بیـان حقیقت روح است و این که روح از مقـولـه امـر است!

و امّا جملـه «...وَ ما اُوتیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ اِلاّ قَلیـلاً !» (85 / اسراء) معنایش این است که آن علـم به روح که خداوند به شما داده اندکی از بسیار است!

چــه روح مــــوقعیتــی در عــــالــم وجــود دارد و آثــار و خــواصـــــی در ایــن عـالـم بــــروز مــی دهــد کـــه، بسیـــار بـدیـع و عجیـب اسـت و شمـــا از آن آثـار بـی خبـریــد!⁽¹⁾

نوع انسانی و انسانیت

نوع انسان

آغاز پیدایش نوع انسان

« کـــــانَ النّـــــاسُ اُمَّــــةً واحِـــــدَةً...!» (213/بقره)

« مردم یک امت واحد بودند... !»

آن چه از آیات شریفه در این موضوع استفاده می شود، این است که، این نسل انسانی که یک نوع مستقلی است که از نوع دیگری جدا نشده و از روی قانون تحول و تکامل طبیعی به وجود نیامده است، بلکه خدا آن را مستقیما از زمین آفرید یعنی زمانی بود که زمین و آسمان وجود داشت و در زمین موجوداتی بودند ولی انسان نبود، بعد خــدا یک جفت از نوع انسانــی آفرید که ســر سلسله نسل موجود بشر می باشند (قرآن شریف از این که آیا غیر از انسان هائی که از نسل آدم و حوا آفریده شده اند، انسان دیگری در زمین یا جای دیگر بوده یا نبوده ساکت است.)

در آیــه هـــای زیـــر می فرمــایــد:

امّا فرضیه ای که دانشمندان طبیعی درباره تحول انواع فرض کرده اند و روی آن پیدایش انسان را به واسطه تکامل میمون یا ماهی احتمال داده اند فرضیه ای بیش

نیست.⁽¹⁾

ردّ فرضیه تکـامـل نوع انسان

«... وَ بَثَّ مِنْهُما رِجالاً کَثیرا وَ نِساءً...!» (1 / نســــاء)

«... و از آن دو، مـردان و زنـــان بسیـاری پــراکنـده ســاخت... !»

آیات قرآن مجید، نسل انسان موجود را که با نطفه توالد می کند، منتهی به آدم و زنش می داند. خلقت آن دو را نیز از خاک می داند. پس نوع انسان به آن دو باز می گردد بــدون این که خود آن دو به چیزی همان اند یا هم جنس منتهی شوند، بلکه آفرینشی مستقــل دارنــد.

امّا آن چه امروزها معروف شده، این است که، می گویند پیدایش انسان اولی در اثر تکامل بوده است.

این فرضیه از آن جا به وجود آمد که در ساختمان موجودات به طور منظم کمالی دیده می شود که در یک سلسله مراتب معینی از نقص رو به کمال پیش رفته است و نیـز تجربه هائی که در زمینه تطورات جـزئی به عمل آمـده، همیـن نتیجـه را تـأییـد مـی کنـد. این فرضیه ای است که برای توجیه خصوصیات و آثار انواع مختلف فرض شده است، بدون این که دلیل مخصوصی آن را اثبات نماید و یا عقیده ای مخالف آن را رد کند. بنابراین، می توان فرض کرد که این انواع به کلّی از هم جدا و مستقل باشند بدون این که تطوری که نوعی را به نوع دیگر مبدل سازد در کار بیاید. هنوز تجربه تحوّل فردی را از یک نوع به نوعی دیگر مشاهده ننموده و هرگز دیده نشده که میمونی تبدیل به انسان شود. این فرضیه ای است که برای توجیه مسایل مربوطه ساخته اند بدون این که دلیل محکمی در مورد آن وجود داشته باشد، بنابراین آن چه را که قرآن بدان اشاره کرده و انسان را نوعی مستقل دانسته است با هیچ مطلب علمی منافات ندارد.⁽²⁾

وحـدت نــوع انسانی

« اِنَّ هـذِه اُمَّتُکُمْ اُمَّـةً واحِـــــدَةً وَ اَنَــــا رَبُّکُــــمْ فَــاعْبُــــدُونِ !»(92 / انبیاء)

« این نوع انسانی، امّت شما بشر است، و این هم واحد است، (همه در انسانیت یکی هستند!) پس امّت واحده ای هستند و من - اللّه واحد تعالی - پروردگار شما هستـم، زیـرا مالـک و مدبّر شمایم، پس تنها مرا بپرستید و نه غیر ! »

کلمه «اُمَّت» به معنای جماعتی است که یک هدف آن ها را وحدت داده باشد و همه به سوی آن هدف باشند.

خطاب در آیه شریفه به طوری که سیاق بدان گواهی می دهد خطابی است عمومی، که تمام افراد مکلف بشر را در برمی گیرد و مراد به امّت در این جا نـوع انسـان است، کـه معلــوم اسـت نـوع بـرای خــود وحــدتی دارد و همـه انسان ها در آن نـوع واحـدنـد. نوع انسانی وقتی نوعی واحد و امتی واحده، دارای هدف و مقصدی واحد بود و آن هدف هم عبارت بود از سعادت حیات انسانی، دیگر ممکن نیست غیر ربی واحد ارباب دیگری داشته باشد. چون ربوبیت و الوهیت منصب تشریفی و قراردادی نیست، تا انسان به اختیار خود هرکه را و هرچه را خواست برای خود رب قرار دهد، بلکه ربوبیت و الوهیت به معنای مبدئیت تکوین و تدبیر است و چون همه انسان ها از اولین و آخرینشان یک نوع اند و یک موجودندو نظامی هم که به منظور تدبیرامورش در او جریان دارد، نظامی است واحد و متصل و مربوط، که بعضی اجزاء را به بعضی دیگر متصل می سازد، قهرا این نوع واحد و نظام واحد را جز مالک و مدبّری واحدبه وجود نیاورده است و دیگر معنا ندارد که انسان ها در امر ربوبیت با هم اختلاف کنند و هر یک برای خود ربی اتخاذکند، غیر رب آن دیگری و یا در عبادت راهی برود، غیر آن راهی که دیگری سلوک می کند.

پــس انسان نــوع واحــد است و لازم اســت ربــی واحد اتخــاذ کنــد و او ربّی باشــد که حقیقــت ربـوبیـــت را واجــد بــاشــد و او خــدای عــزّ اسمــه اســت.⁽¹⁾

حفظ وحدت نوعی انسان

«...اِنَ اللّــهَ کانَ عَـلَیْکُـــمْ رَقیبــــا ! » (1/نساء)

«...خدا بر شما مراقب است ! »

«رَقیب» به معنای مطلق حفظ و نگهداری نیست، بلکه توجّه به کارهای شخصی است که بــه منظور اصــلاح نواقــص و یا ضبــط، تحــت نظــر گـرفتـه شـده بـاشـد پس در واقـع مثل این است که چیــزی را بــا مـلاحظــه و توجــه حفــظ کــرده اســت.

این آیه انسانیت را با توجّه به وحدت نوعی آن، امر به تقوی نموده، همان پایه و اساس واحدی که «انسانیت» همه افراد به طور متساوی از آن بهره منداند و چنین دستور داده که آثار و لوازم این وحدت را حفظ کنند، و امر به تقوی را معلل نموده به این که

خداونــد رقیب و نگران شماســت. بدیهی است که از این تعلیل، بزرگترین تهدید در مــورد مخالفت با فرمان تقوی استفاده می شود.

با دقّت در این آیه می توان ارتباط آیاتی را که درباره سرکشی و ستم و فساد در زمین و طغیان و غیره بحث می کند، با آیاتی که انسان را به منظور حفظ وحدت انسانی و جلوگیری از تباهی و سقوط بشدت تهدید می کند، به خوبی دریافت.⁽¹⁾

ارحام، منشأ قرابت خانواده انسانی

«... وَ اتَّقُوا اللّهَ الَّـذی تَسآئَلُونَ بِـهِ وَ الاَرْحامَ اِنَ اللّـهَ کانَ عَلَیْکُــــمْ رَقیبـا ! »(1 / نسـاء)

«... و بترسیـد از خـدائـی کـه به نـام او از یکـدیـگر خواهش هـا می کنیـد و بتـرسیـد از قطـع رحـم کـه خـدا بـر شمـا مـراقـب اسـت !»

«رحم» در اصل همان رحم زن که عضوی درونی است می باشد و آن جایگاه نطفه و محل پرورش و رشد بچه است. سپس این لغت، به علاقه ظرف و مظروف در مورد قرابت استعمال شده است. چون نزدیکان از آن نظر که همه از یک رحم منشأ گرفته اند، همانند می بـاشنـد و بنابرایـن رحـم همـان «قریب» اسـت و «ارحام» بـه معنـای «اقـربـا» است.

قرآن مجید به موضوع «رحم» توجّه خاصی مبذول داشته است، همان طور که به موضوع «ملّت» نیز توجّه کامل نموده است. خویشاوندی جامعه ای کوچک است همان طور که ملّت جامعه ای بزرگ می باشد. و قرآن مجید به موضوع جامعه اهمیت فوق العاده داده و آن را حقیقتی می داند که دارای خواص و آثاری مخصوص می باشد. هم چنان که به فرد نیز توجه کرده و آن را هم دارای آثاری می داند که از عالم هستی کمک می جوید ... !

« وَ هُـــوَ الَّـذی خَلَــــقَ مِــــنَ الْمــــاءِ بَشَــــرا فَجَعَلَــــهُ نَسَبــــا وَ صِهْـــرا - اوست خدائی که بشر را از آب خلـق کرد و بین آن ها خویشاوندی و ازدواج قرار داد... !» (54/فرقان)

می فرماید:

خلاصه معنی قسمت اوّل آیه این بود که از خدا بترسید، از آن نظر که شما را

پرورش داد و شما را آفرید و تمامی افراد را از سنخ واحدی که در همه شماها محفوظ است پی ریزی نموده و این ریشه و ماده واحدی است که با ازدیاد شما رو به افزایش گذاشته است و آن همان جوهره انسانیت است.

و امّا مفــاد قسمـت آخـر این است کـه بپرهیـزیـد از خـدا و این از نظـر عـزّت و عظمتـی است کـه در نظـر شمـــا دارد و هم چنیــن بپرهیزیـد یگـانگـی خـویشـاوندی ای را که خـداونـد بین شمـا قـرار دارد. ( این یـک شعبــه از همبستگـی و سنخیــت افــراد انسان است.)⁽¹⁾

انسانیت، به عنوان یک سنت واحد

«... فِطْرَةَ اللّهِ الَّتی فَطَرَ النّاسَ عَلَیْها لا تَبْدیلَ لِخَلْقِ اللّهِ... !» (30 / روم)

«... فطــرت خــدا، فطـرتـی کــه خــدا بشـر را بــر آن فطــرت آفـــریــده، در آفـــرینـش خـــدا دگـرگـونــی نیســت... !»

« .. .ذلِکَ الدّینُ الْقَیِّمُ ـ این است دیـن مستقیم!» (36 / توبه)

انسانیت خود سنّتی است واحد و ثابت به ثبات اساسش، که همان انسان است و همین سنّت است که آسیای انسانیت بر محور آن می گردد و هم چنین سنت های جزئی که به اختــلاف افراد و مکان هــا و زمان هــا مختلف می شـود، پیرامون آن دور می زند.

و ایـن همـان اسـت کـــه جمـلـــه «...ذلِــکَ الدّیــنُ الْقَیِّـــمُ !» (36 / توبه) بـدان اشـاره مـی کنــد.

نوع انسان یک سعادت و شقاوت دارد، اگر سعادت افراد انسان ها به خاطر اختلافی که با هم دارد مختلف می شد، یک جامعه صالح و واحدی که ضامن سعادت افراد آن جامعه باشد، تشکیل نمی گشت و هم چنین اگر سعادت انسان ها به حسب اختلاف اقطار، و سرزمین هائی که در آن زندگی می کنند، مختلف می شد و سنت اجتماعی که همان دین است عبارت می شد از آن چه منطقه اقتضا کند، آن وقت دیگر انسان ها نوع واحدی نمی شدند، بلکه به اختلاف منطقه ها مختلف می شدند و نیز اگر سعادت انسان به اقتضاء زمان ها مختلف می شد، یعنی اعصار و قرون یگانه اساس سنّت دینی می گشت، باز انسان های قرون و اعصار نوع واحدی نمی شدند و انسان هر قرنی و زمانی غیر انسان زمان دیگر می شد و اجتماع انسانی سیر تکاملی نمی داشت و انسانیّت از نقص متوجّه به سوی کمال نمی شد، چون دیگر نقص و کمالی وجود نداشت، زیرا وقتی انسان قرن گذشته غیر انسان فعلی باشد، نقص و کمال او مخصوص به خودش می شود و نقص و کمال این نیز مخصوص خودش می گردد و وقتی انسانیت به سوی کمال سیر می کنــد که یک جهــت

مشترک و ثابـت بین همه انسان های گذشتــه و آینــده باشــد.

منظور این نیست که اختلاف افراد و مکان ها و زمان ها هیچ تأثیری در برقراری سنّت دینی ندارد، بلکه مافی الجمله و تا حدی از آن را قبول داریم، چیزی که هست می خواهیم اثبات کنیم که اساس سنّت دینی عبارت است از ساختمان و بنیه انسانیت، آن بنیه ای که حقیقتی است واحد و مشترک بین همه افراد و اقوام و ثابت در همه.⁽¹⁾

اصل و ریشه واحد نوع انسان

«...اَلَّـذی خَلَقَکُـمْ مِـنْ نَفْـسٍ واحِـدَةٍ وَ خَلَــقَ مِنْــها زَوْجَـها...!» (1 / نساء)

«...خدائی که همه شما را از یک تن آفرید و همسرش را نیز از او پدید آورد و از آن دو، مـردان و زنـان بسیاری پـراکنـده سـاخت... !»

از ظاهر عبارت چنین استفاده می شود که مقصود از «نَفْسٍ واحِدَه» آدم و از «زَوْجَهــا» زن اوست. و این دو، پــدر و مــادر نسل انسان کنونی می باشند که ما از آنان هستیم و طبق آن چه که از ظاهر قرآن کریم استفــاده می شود، انسان های کنونی همه به آن دو منتهــی می شوند، آن جا که می فرماید: « شما را از یک نفر آفرید و از او زنــش را به وجود آورد!» (56 / زمر) و یا فرمــود: « ای فرزنــدان آدم، شیطــان شمــا را فریب ندهــد، همان طــور که پدر و مــادر شما را از بهشــت بیــرون کـرد!» (27 / اعراف)

آیه فوق فرق روشنی با آیه سوره حجرات دارد، آن جا که می فرماید: « ای مردم شما را از مرد و زنی آفریدیم و شما را دسته دسته و قبیله قبیله قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید، گرامی ترین شما نزد خدا پرهیزکارترین شماست!» (13 / حجرات) از آن رو که آیه فوق می خواهد بیان کند که افراد انسان از جهت انسانیت یکی هستند و از این نظر که هر یک از آن ها نسبش به پدر و مادری که از همین جنس انسان اند منتهی می شود، فرقی ندارند، پس نباید یکی از آنان به دیگری تکبّر کند و یا جز بر اساس تقوی، برای خود امتیاز قائل شود، امّا آیه سوره نساء در مقام آن است که بگوید حقیقت افراد انسان یکی است و تمام آنان با این همه کثرتی که در بین آن ها ملاحظه می شود از یک اصل می باشند و از ریشه واحدی منشعب شده و رو به ازدیاد گذاشته اند و این ظاهر آیه است که می فرماید: و از آن دو زنان و مردان بسیاری پراکنده ساخت. این مطلب مناسبت ندارد با این که مقصود از «...نَفْسٍ واحِدَه» و «زَوْجَها...» هر زن و مردی باشد که انسان از آن به وجود می آید.⁽²⁾

همسانی خلق و بعث کلّ انسان با یک فرد

« مـا خَلْقُکُـمْ وَ لا بَعْثُکُمْ اِلاّ کَنَفْسٍ واحِدَةٍ...!» (28 / لقمان)

خـدای تعالـی در ایـن آیـه فرمـوده: « خلقت و بعـث شمـا افـراد درهـم و برهـم ماننـد بعث یک فرد است... !»

همان طور که بعث یک فرد برای ما ممکن است بعث افراد در هم و برهم شده نیز مثل آن ممکن است، چون هیچ چیزی خدا را از چیز دیگر باز نمی دارد و بسیاری عدد او را به ستــوه نمی آورد و نسبت به قــدرت او یکی با بسیــار مساوی اســت و اگر در آیه مــورد بحــث با این که گفتگــو از مسئله بعث بــود، خلقت را هم ضمیمه فرمود، برای این بود که در ضمــن سخن بفهمانــد - خلقت و بعث از نظر آسانی و دشواری یکساننــد، بلکــه اصــل فعــل خــدا متصــف بــه آســانــی و دشــواری نمی شــود.

شــایـد ایـن معنـا اضـافه شـدن خلـق و بعـث بـه ضمیـر جمـع مـی بـاشـد کـه منظـور از آن همـه مـردم اسـت، و آن گاه تشبیـه همـه بـه یـک نفـر اسـت و معنـایـش ایـن اسـت کـه خلقـت شمـا همگـی مـردم بـا همـه کثـرت کـه داریـد و هم چنین بعث شمـا، مـاننـد خلـق و بعـث یـک نفـر است و شمـا بـا همـه بسیـاری تان بـا یـک نفر مســاوی هستیـد.⁽¹⁾

مفهوم برابری انسـان هـا

«یــا اَیُّهَـا النّاسُ اِنّـا خَلَقْناکُـمْ مِـــنْ ذَکَـرٍ وَ اُنْثــی وَ جَــعَلْناکُـــمْ شُعُوبــا وَ قَبـــائِـــلَ لِتَعارَفُـــوا اِنَّ اَکْرَمَکُمْ عِنْدَاللّهِ اَتْقیکُمْ اِنَّ اللّـهَ عَلیمٌ خَبیرٌ ...!» (13 / حجرات)

« ای مردم ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم و شما را تیره هائی بزرگ و تیره هائی کوچــک کردیم تا یکدیگــر را بشناسید نه این که به یکدیگر فخر بفروشید و فخر و کرامــت نزد خدا تنها به تقواســت و گرامی ترین شما باتقواتــر شماست! که خدا دانای باخبر است!»

«...اِنَّ اَکْرَمَکُمْ عِنْدَاللّهِ اَتْقیکُمْ...!»

این جمله آخر آیه مطلبی جدید را بیان می کند و آن عبارت از این است که چه چیزی نزد خدا احترام و ارزش دارد، تا قبل از این جمله می فرمود: مردم از این جهت که مردم اند همه با هم برابرند و هیچ اختلافی و فضیلتی در بین آنان نیست، کسی بر کسی برتری ندارد و اختلافی که در خلقت آنان دیده می شود کـه شعبـه شعبـه و قبیلـه

قبیلـه است، تنهـا بـه این منظور در بین آنان به وجود آمده که یکدیگر را بشناسند، تا اجتماعی که در بین آن ها منعقد شده نظام بپذیرد و ائتلاف در بین شان تمام گردد. چون اگر شناسائی نباشد، نه پای تعاون در کار می آید و نه ائتلاف، پس غرض از اختلافی که در بشر قرار داده شده این بوده، نه این که به یکدیگر تفاخر کنند، یکی به نسب و نژاد خود ببالد و یکی به سفیدی پوستش فخر بفروشد و یکی به خاطر همین امتیازات موهوم دیگران را دربند بندگی خود بکشد و کار بشر به این جا برسد که فسادش تری و خشکی عالم را برکند و حرث و نسل را نابود کند و همان اجتماعی که دوای دردش بود، درد بی درمانــش شود. امتیازی که نزد خـدا امتیاز اسـت حقیقتــا کرامت و امتیــاز اســت.

این فطرت و جبلّت در هر انسانی هست که به دنبال کمال می گردد که با داشتن آن از دیگران ممتاز شود. از آن جائی که عامه مردم دلبستگی شان به زندگی مادی دنیاست قهرا این امتیاز و کرامت را در همان مزایای زندگی دنیا یعنی در مال و جمال و حسب و نسب و امثال آن جستجو می کنند.

در حالی که این گونه مزایا مزیت های موهوم و خالی از حقیقت است و ذرّه ای از شـرف و کـرامت بـه آنـان نمـی دهـد و او را تـا مـرحله شقـاوت و هـلاک ساقط می کند.

آن مزیّتی که مزیّت حقیقــی است و آدمی را بالا می بــرد و به سعــادت حقیقی اش که همــان زندگــی طیبــه و ابدی، در جوار رحمــت پروردگار اســت می رسانــد عبــارت است از تقوا و پروای از خدا کردن، و پاس حرمتش داشتن - که به طفیل سعادت آخرت، سعادت دنیا را هم تـأمین مـی کنـد.

«... وَ تَزَوَّدُوا فَاِنَّ خَیْرَ الزّادِ التَّقْوی - و برای زندگــی ابدی خود توشه جمع کنید، که بهترین توشه تقوی اسـت!» (197 / بقره) و وقتی یگانه مزیت تقوی باشد، قهرا گرامی ترین مردم نزد خدا باتقوی ترین ایشان است.

این آرزو و این هدفی که خدای تعالی به علم خود آن را هدف زندگی انسان ها قرار داده، هدفی است که بر سر به دست آوردن آن دیگر دعواها و پنجه به رخ یکدیگر کشیدنی پیش نمی آید، به خلاف هدفهای موهوم که برای به دست آوردن آن ها - جنگ ها و خونریزی هـا پیـش مـی آیـد.

«اِنَّ اللّهَ عَـلیـمُ الخَبیـرْ ! »

اگر خدای تعالی از بین سایر مزایا تقوا را برای کرامت یافتن انسان ها برگزید، برای این بود که او به علم و احاطه ای که به مصالح بندگان خود دارد می داند که این مزیت، مزیت واقعـی و حقیقی است.⁽¹⁾

مفهـوم فضیلــت انسانــی

«... وَ فَضَّلْناهُمْ عَلی کَثیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضیلاً ! »(70 / اسراء)

«... و بر بسیاری از مخلوقات برتری شان دادیم و آن هم چه برتری ! »

بعید نیست مراد به «بسیاری از مخلوقات» انواع حیوانات دارای شعور و هم چنین

جن باشد که قرآن آن را اثبات کرده است. قرآن کریم انواع حیوانات را هم امّت هائی زمینی خوانده، مانند انسان که یک امّت زمینی است و آن ها را به منزله صاحبان عقل شمرده است. غرض از آیه مورد بحث بیان آن جهاتی است که خداوند با آن جهات آدمی را تکریم کرده و بر بسیاری از موجودات این عالم برتری داده و این موجودات - تا آن جا که ما سراغ داریم - حیوان و جن هستند و امّا ملائکه از آن جائی که موجودات مادی و در تحت نظام حاکم بر عالم ماده قرار ندارند، نمی توانیم آن ها را نیز مشمول آیه بگیـریم. از آن چه گذشت چنـد نکتـه زیـر روشن می شود:

1 ـ این که هر یک از دو کلمه «تَفْضیل» و «تکریم» ناظر به یک دسته از موهبت های الهی است که به انسان داده شده است، تکریمش به دادن عقل است که به هیچ موجودی دیگر داده نشده و انسان به وسیله آن خیر و شر را تمیز می دهد. موهبت های دیگـر از قبیل تسلـط بر سایر موجـودات و استخــدام آن ها برای رسیدن به هدف ها از قبیل نطق و خط و امثال آن نیز بر عقل متفرع می شود.

و امّا «تَفْضیل» انسان بر سایر موجودات به این است که آن چه را که به آن ها داده از هر یک سهم بیشتری به انسان داده است.اگر حیوان تغذی می کند خوراک ساده ای از گوشــت یا میوه و گیاهــان دارد، ولی انســان که در این جهــت با حیوان شریک است این اضافه را دارد که همــان مواد غذائی را گرفته و انواع طعام های پخته و خام برای خــود ابتکــار می کند، هم چنیــن آشامیدنــی حیوانــات با انســان و پوشیدنــی آن ها و ایــن و اطفــای غـریــزه جنســی در آن هــا و در ایـن و اجتمـاع و منـزلتــی و مملکتی در آن ها و در این بدین قیاس اسـت.

2 ـ ایــن آیه ناظــر به کمال انسانــی از حیــث وجــود مــادّی اســت و تکـریـم و تفضیلـش در مقـایسـه بـا سـایـر موجــودات مــادّی است و بنابراین ملائکه از محل کلام بیروننـد.⁽¹⁾

مفهـوم کرامت انسانی

« وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنی ادَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلی کَثیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضیلاً ! »(70 / اسراء)

« ما فرزندان آدم را بسیار گرامی داشتیم و آنان را بر مرکب های آبی و صحرائی سـوار کـردیـم و از هـر غـذای لـذیـذ و پـاکیـزه روزی شـان کـردیــم و بر بسیـاری از مخلـوقـات خـود بـرتـریشـان دادیـم و چــه بـرتـری!»

مقصود از«تکریم» اختصاص دادن به عنایت و شرافت دادن به خصوصیتی است که در دیگران نباشد و با همین خصوصیت است که معنای تکریم با تفضیل فرق پیدا می کند. چون تکریم معنائی است نفسی و در تکریم کاری به غیر نیست، بلکه تنها شخص مورد تکریم مورد نظر است که دارای شرافتی بشود، به خلاف تفضیل که منظور از آن این است که شخص مورد تفضیل از دیگران برتری یابد، در حالی که او با دیگران در اصل آن عطیه شرکت دارد.

حال که معنای تکریم و فرق آن با تفضیل روشن شد اینک می گوئیم: انسان در میان سایر موجودات عالم خصوصیتی دارد که در دیگران نیست، و آن داشتن عقل است، و معنای تفضیل انسان بر سایر موجودات این است که در غیر عقل از سایر خصوصیات و صفــات هم انسان بر دیگــران برتری داشتــه و هر کمالی که در سایر موجودات است در انسـان حـد اعـلای آن هست.

این معنا در مقایسه انسان و تفنن هائی که در خوراک و لباس و مسکن و منکح خود دارد با سایر موجودات کاملاً روشن می شود و هم چنین فنونی را که می بینیم انسان در نظم و تدبیر اجتماع خود به کار می برد، در هیچ موجود دیگری نمی بینیم. او را می بینیم که برای رسیدن به این هدف هایش سایر موجودات را استخدام می کند ولی سایر حیوانات و نباتات و غیر آن دو چنین نیستند بلکه می بینیم که دارای آثار و تصرفاتی ساده و بسیط و محسوسی به خود هستند و از آن روزی که خلق شده اند تاکنون از موقف خود قدمی فراتر نگذاشته اند و تحول محسوسی به خود نگرفته اند و حال آن که انسان در تمـامی وجـوه زندگی خـود قدم های بزرگـی به سوی کمال برداشتـه و لایزال برمی دارد. بنی آدم در میان سایر موجودات عالم به خصیصه ای اختصاص یافته و به خاطر همان خصیصه است که از دیگر مـوجـودات جهـان امتیـاز یـافتـه و آن عقلــی است که به وسیله آن حق را از بـاطـل و خیـر را از شـر و نـافع را از مضّر تمیـز می دهـد.⁽¹⁾

مفهوم شاکله انسانی

« قُلْ کُلٌّ یَعْمَلُ عَلی شاکِلَتِه...!» (84/اسراء)

« بگـــو هـرکس بر حسب ذات و طبیعت خـود عملی انجـــام خــواهـد داد ... !»

آیه کریمه عمل انسان را مترتب بر «شاکِلَه» او دانسته است. بدین معنا که عمل هر چه باشد مناسب با اخلاق آدمی است. شاکله نسبت به عمل نظیر روح جاری در بدن است که بدن با اعضاء و اعمال خود آن را مجسم نموده و معنویــات او را نشان می دهد.

این معنا هم با تجربه و هم از راه بحث های علمی به ثبوت رسیده که میان ملکات نفسانی و احوال روح و میان اعمال بدنی رابطه خاصی است. کارهای یک مرد شجاع و پـردل بـا کـارهـائـی کـه یـک مــرد تــرسـو از خـود نشــان مـی دهــد یکسان نیسـت.

ثابت شده که میان صفات درونی و نوع ترکیب بنیه بدنی انسان یک نحوه ارتباط خاصی است. مثلاً پاره ای از مزاج هـا خیلی زود عصبانی می شوند و به خشم در می آیند.

البته دعوت و خواهش و تقاضای هیچ یک از این مزاج ها که باعث ملکات یا اعمالی مناسب خویش است از حد اقتضا تجاوز نمی کند. بدین معنی که خلق و خوی هر کسی نیست کـه تـرک آن کـارهـا را محـال سـازد و در نتیجـه عمـل از اختیـاری بـودن بیـرون شـده و جبـری شـود. مثـلاً شخـص شکمبـاره یـا شهـوتـران بـاز نسبـت بـه فعل و تـرک عمل مناسب بـا خلقش اختیار دارد .

همیــن آیه می رساند که سعــادت برای سعیــد و شقاوت برای شقی ضروری و غیر قابــل تغییر نیســت. همین که می بینیم خدای تعالی علیه خلــق اقامه صحبت می کند باید بفهمیم که هیچ یک از سعادت و شقــاوت ضروری و لازمــه ذات کسی نیســت، بلکــه از آثــار اعمــال نیـــک و بــــد او و اعتقــادات حــق و باطــل اوســت.

انسان بالفطره خود را مجبور به یکی از دو سرنوشت سعادت یا شقاوت نمی داند، بلکه خود را همواره در سر این دو راهی متحیر می بیند و احساس می کند که انتخاب هر یک از آن ها در اختیار و قدرت اوست و نیز احساس می کند که هر یک از آن دو را اختیار کنـد پاداشی مناسب آن خواهد داشت.

در این میان یک نوع ارتباط دیگری است که در میان اعمال و ملکات آدمی و میان اوضاع و احوال جو زندگی او و عوامل خارج از ذات اوست که در ظرف زندگی او حکمفرماست مانند آداب و سنن و رسوم و عادت های تقلیدی. این رابطه نیز غالبا تا حد

اقتضا می رسد و از آن تجاوز نمی کند.

از آن چه گذشت، این معنا به دست آمد که آدمی دارای یک شاکله نیست بلکه شاکله ها دارد. یک شاکله زائیده نوع خلقت آدمی و خصوصیات ترکیب مزاج اوست. شاکله دیگر خصوصیاتی است خلقی که از ناحیه تأثیر عوامل خارج از ذاتش در او پدید می آید. انسان به هر شاکله ای که باشد و هر صفت روحی که بوده باشد اعمالش طبق همان شاکله و موافق با فعل داخل روحش از او سر می زند و فعل روحی را مجسم می سازد مانند آدم متکبر که این صفت روحی اش از سراپای گفتار و سکوت و قیام و قعودش و حرکت و سکونش می بارد. آن کس که دارای شاکله معتدل است راه یافتن به سوی کلمه حق و عمل صالح و برخورداری از دین قدری آسان تر است. آن کس که شاکله ظالم و سرکش دارد او هم می تواند به سوی کلمه حق و دین راه یابد امّا برای او قدری دشوارتر است و بیشتر بدان راه نمی یابد و در نتیجه از شنیدن دعوت دین حق جز خسران عایدش نمی شود.⁽¹⁾

هدف آفرینش انسان

وجود هدف در آفرینش انسان

« اَفَحَسِبْتُمْ اَنَّما خَلَقْناکُمْ عَبَثا وَ اَنَّکُـمْ اِلَیْنا لا تُرْجَعُونَ؟»(115 / مؤمنـون)

« آیــا چنیــن پنداشتید، کـه مـا شمـا را بـه عبــث و بـازیچـه آفـریـده ایـم و هـرگـز به مــا رجوع نخـواهید کــرد؟»

بعد از آن که خدای تعالی در آیات قبل، احوال بعد از مرگ و سپس مکث در برزخ و در آخر مسئلــه قیامت را با حساب و جزائی که در آن هست بیان کرد، در این آیه جمله انکـارکنندگان را توبیخ می کندکه خیال می کردند مبعوث نمی شوند.

فرمود: وقتی مطلب از این قرار بود که گفتیم: هنگام مشاهده مرگ و بعد از آن مشاهده برزخ، و در آخر مشاهده بعث و حساب و جزا دچار حسرت می شوید، آیا باز هم خیال می کنید که ما شما را بیهوده آفریدیم، که زنده شوید و بمیرید و بس، دیگر نه هــدفــی از خلقــت شمــا داشتــه باشیم، و نه اثری از شما باقی بماند، و دیگر شما به ما بر نمی گردید؟

«فَتَعالَـی اللّهُ الْمَلِکُ الْحَقُّ لا اِلهَ اِلاّ هُــوَ رَبُّ الْعَــرْشِ الْکَـریـمِ!» (116 / مؤمنون)

این برهان به صورت تنزیه خداست از کار بیهوده، چه در این تنزیه خود را به چهار وصف ستوده است. اوّل این که خدا فرمانروای حقیقی عالم است، دوّم این که او حق است، و باطل در او راه ندارد، سوّم این که معبودی بغیر او نیست، چهارم این که مدبر عرش کریم است. و چون فرمانروای حقیقی است هر حکمی درباره هر چیزی براند چه ایجادش باشد و چه برگرداندن، چه مرگ باشد و چه حیات و رزق، حکمش نافذ و امرش

گــذراســت و چون حق اســت آن چه از او صــادر می شود و هر حکمــی که می رانـد حــق محـض است، چون از حق محض غیــر از حق محــض سر نمی زنــد و باطل و عبث در او راه نــدارد.⁽¹⁾

هــدف خلقت انسـان

« وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الاِنْسَ اِلاّ لِیَعْبُدوُنِ ! »(56 / ذاریات)

« و من جن و انـس را نیـافـریـدم، مگر برای این که عبادتم کنند!»

خلقت و ارسال رسل و انزال عذاب کارهائی است که به وسیله واسطه هائی مانند ملائکه و سایر اسباب انجام می گیرد، به خلاف غرض از خلقت و ایجاد که همان عبادت بـــاشــد، امــری است مختـص بـه خــدای سبحــان واحــدی در آن شـرکـت نــدارد.

جمله «اِلاّ لِیَعْبُدوُنِ،» ظهور در این دارد که خلقت بدون غرض نبوده و غرض از آن منحصرا عبادت بوده یعنی غرض این بوده که خلق عابد خدا باشند، نه این که او معبود خلق باشد، چون فرموده «...اِلاّ لِیَعْبُدوُنِ،» تا آن که مرا بپرستند، و نفرموده: تا من پرستش شوم یا (تا من معبودشان باشم!)

خدای سبحان در کارهائی که می کند، غرضی دارد امّا غرضش ذات خودش است، نه چیزی که خارج از ذاتش باشد و کاری که می کند از آن کار سودی و غرضی در نظر دارد ولـی نـه سـودی کـه عـایـد خـودش گـردد، بلکـه سـودی کـه عـایـد فعلـش شـود. خدای تعالی انسان را آفرید تا پاداشش دهد و معلوم است که ثواب و پاداش عاید انسان می شود، این انسان است که از آن پاداش منتفع و بهره مند می گردد، نه خود خدا، چه خــدای عزوجل بی نیــاز از آن است و امّا غرضــش از ثواب دادن خــود ذات متعالی اش می باشد، و انسان را بدیــن جهت خلــق کرد تا پــاداش دهــد و بدیــن جهت پــاداش دهد کـه «اللّه» است!

پس پاداش کمالی است برای فعل خدا، نه فاعل فعل، که خود خداست. پس - عبادت غرض از خلقت انسان است، کمالی است که عاید به انسان می شود. هم عبادت غرض است و هم توابع آن، که رحمت و مغفرت و غیره باشد و اگر برای عبادت غرضی از قبیل معرفت در کار باشد، معرفتی که از راه عبادت و خلوص در آن حاصل می شود و در حقیقت غرض اقصــی و بـالاتر اســت و عبادت غرض متوسط است.

البته مراد به عبادت خود عبادت است نه صلاحیت و استعداد آن.

پس غرض نهائــی از خلقت همان حقیقــت عبادت است. یعنی این است که بنده از خــود و از هرچیــز دیگــر بریــده، و به یــاد پروردگــار خود باشــد، و ذکر او گویــد.

و از این که در آیه شریفه غرض را منحصر در عبادت کرده فهمیده می شود که خدای تعالی هیچ عنایتی به آنان که عبادتش نمی کنند ندارد.⁽¹⁾

هدف هستی، شناخت صاحبان بهترین اعمال

« اَلَّــذی خَلَـقَ الْمَـوْتَ وَ الْــحَیوةَ لِیَبْلُــوَکُــمْ اَیُّکُـــمْ اَحْسَــــنُ عَمَلاً!» (2 / ملک)

« کسـی کــه مــوت و حیـات را آفـریـده تـا شمـا را بیـازمـایـد، کـدامتـان صـاحب بهتـریـن اعمـال هستیــد !»

قرآن کریــم انتقال موجود دارای شعور و اراده را از یکی از مراحل زندگی به مرحله دیگــر، موت خوانده با این که منتقــل شونده شعــور و اراده خــود را از دست نــداده اســت. از تعلیــم قــرآن برمی آیــد که مــرگ به معنــای عــدم حیــات نیســت بلکه به معنـای انتقال است، امری است وجودی که مانند حیات خلقت پذیر است.

جمله «...لِیَبْلُوَکُمْ اَیُّکُمْ اَحْسَنُ عَمَـلاً،» بیانگر هدف از خلقت موت و حیات است. معنای آیه چنین است:

« خدای تعالی شما را این طور آفریده که نخست موجودی زنده باشید و سپس بمیرید و این نوع از خلقت مقدمی و امتحانی است و برای این است که بدین وسیله خوب شما از بدتان متمایز شود که کدامتان از دیگران بهتر عمل می کنید!» و معلوم است که ایــن امتحان و این تمایز برای هدفی دیگر است. برای پاداش و کیفری است که بشر با آن مواجـه خواهد شد.

آیه مورد بحث علاوه بر مفادی که گفتیم افاده می کند، اشاره ای هم به این نکته دارد که مقصود بالذات از خلقت، رساندن جزاء خیر به بندگان بوده است. چون در این آیه سخنی از گناه و کار زشت و کیفر نیامده است. تنها عمل خوب را ذکر کرده و فرموده -

خلقـت حیـات و مـوت بـرای ایـن است کـه معلــوم شـود کـدام یک عملـش بهتــر است.

پـس صاحبان عمل نیـک مقصود اصلـی از خلقت اند، و اما دیگــران به خاطــر آنان خلـــق شده انـــد.⁽¹⁾

مفهوم بهترین اعمال و هدف خلقت انسان

« اَلَّــذی خَلَـقَ الْمَـوْتَ وَ الْــحَیوةَ لِیَبْلُــوَکُــمْ اَیُّکُـــمْ اَحْسَــــنُ عَمَلاً!» (2 / ملک)

« کسـی کــه مــوت و حیـات را آفـریـده تـا شمـا را بیـازمـایـد، کـدامتـان صـاحب بهتـریـن اعمـال هستیــد !»

مضمون آیه شریفه فوق صرف ادعای بدون دلیل نیست و آن طور که بعضی ها پنداشته اند نمی خواهد مسئله خلقت و مرگ و زندگی را برای آزمایش در دل ها تلقین کند، بلکه مقدمه ای بدیهی و یا نزدیک به بدیهی است که به لزوم و ضرورت بعث برای جزا حکم می کند، برای این که انسانی که به زندگی دنیا قدم نهاده، دنیائی که دنبال آن مرگ است، ناچارا اعمالی دارد که آن اعمال هم یا خوب است یا بد. ممکن نیست عمل او یکی از این دو صفت را نداشته باشد و از سوی دیگر به حسب فطرت مجهز به جهازی معنوی و عقلانی است، که اگر عوارض سوئی در کنار نباشد و او را به سوی عمل نیک ســوق می دهد و بسیار کم انــد افرادی که اعمالشان متصف به یکی از دو صفت نیــک و بـد نباشــد، اگر باشــد در بیــن اطفــال و دیوانگـان و سایــر محجوریـن اســت.

آن صفتی که بر وجود هر چیزی مترتب می شود و در غالب افراد سریان دارد، غایت و هدف آن موجود به شمار می رود، هدفی که منظور آفریننده آن از پدید آوردن آن همان صفت است. مثل حیات نباتی فلان درخت که غالبا منتهی می شود ببار دادن درخت، پس فلان میوه که بار آن درخت است، هدف و غایت هستی آن درخت محسوب می شــود و معلــوم می شود منظور از خلقــت آن درخت، همـان میوه بوده و هم چنین حسن عمل و صالح آن غایت و هدف از خلقت انسان است و این نیز معلوم است که صلاح و حسن عمل اگر مطلوب است، برای خودش مطلوب نیست، بلکه بدین جهت مطلوب است که در به هدف رسیدن موجودی دیگر دخالت دارد و آن چه مطلوب بالذّات است حیات طیبه ای است که با هیچ نقصی آمیخته نیست و در معرض لغو و تأثیم قرار نمی گیــرد، بنابرایــن بیان آیــه شریفــه در معنــای آیــه زیـر اسـت که می فرمایــد:

« کُــلُّ نَفْـسٍ ذائِقَــةُ الْمَوْتِ وَ نَبْلـُوکُمْ بِــالشَّرِّ وَ الْخَیْرِ فِتْنَةً...!» (35 / انبیاء)

« هـر نفســی چشنده مرگ است و ما شما را به فتنه های خیر و شر می آزمائیم... !»⁽¹⁾

انسان کامل و برترین، هدف آفرینش انسان

« ... لِیَبْلُـوَکُــمْ اَیُّکُـمْ اَحْسَـــنُ عَمَــلاً...!» (7 / هــود)

« تــا شمــا را بیــازمــایــد کـه کـــدام یــک نیکــوکــارتـریــد ! »

وقتی خلقت نقصی در برداشته باشد، مقصود از آن کمال صنع خواهد بود و لذا مراحل مختلف وجود انسان را از مرحله معنوی و جنینی و طفولیت و مراحــل دیگر همــه را مقدمــه وجود انسان معتــدل و کامـل می شماریم.

با این بیان واضح می شود که برترین افراد انسان - اگر بین آدمیان برتر مطلق پیدا شود - هدف خلقت آسمان ها و زمین است زیرا جمله «...اَیُّکُمْ اَحْسَنُ عَمَلاً...،» می رساند که قصد جدا کردن نیکوکارترین از دیگران است، خواه آن دیگری نیکوکار و یا بدکار باشد. بنابراین هر کس عملش نیک تر از دیگران است، حالا خواه دیگران نیکوکار باشند و کارهایشان پائین تر از کار او باشد، یا بدکار باشند، در هر صورت غرض خلقت، تمیز دادن بـهتــریــن فـــــرد است.

با این بیان آن چه در حدیث قدسی آمده که خدا به پیغمبر خطاب فرموده: «لَوْلاکَ لَما خَلَقْـتُ الاَفْـلاک !» صحیـح است زیــرا پیــامبــر اکـــرم صلی الله علیه و آله بــرتـریـن مردم است.⁽²⁾

انسان جزئی از اهداف آفرینش

« ... لِیَبْلُـوَکُــــمْ اَیُّکُــــمْ اَحْسَـــنُ عَـــمَــــلاً...!» (7/هود)

« اوست که آسمانها و زمین را در شش روز آفرید و عرش او روی آب بود، تا شما را بیازماید که کدام یک نیکوکارترید...؟»

آیه فوق، امتحان و آزمایش را به طور استفهام توضیح می دهد و مراد این است که خدا آسمان ها را ساخته به این هدف که شما را بیازماید و نیکوکاران شما را از بــدکــارانتــان تمیــز دهـد.

تمیـز اعمـال نیـک از بــد بــرای ایـن اسـت کـه معلـوم شـود چـه پـاداشــی بــر آن متـــرتــب مـــی گــردد.

خدا هر کدام از این امـوری را کـه متـرتب بـه یکـدیگـرنـد بـه عنـوان هـدف و غـایت خلقــت ذکر می کنــد در مــورد این که آزمایــش هـدف خلقــت اســت مـی فــرمــاید:

در معنـــی تمیــــز دادن و خالـــص ساختــــن خــــوب از بـــــد فــــرمـــــود:

در خصوص جزا فرمود:

در مـــورد ایــن که بــرگــردانـدن مـــردم بـرای معـاد بـــه منظـــور بـــه انجـام رسـانـدن وعـده اسـت فـرمود:

دربــاره این که عبادت غـرض آفـرینش ثقلیـن یعنــی جــن و انــس اسـت فـرمـود:

این که کار شایسته یا انسان نیکوکار هدف خلقت شمرده شود، منافاتی با آن ندارد که خلقت، اهداف دیگری نیز داشته باشد و در حقیقت انسان یکی از این اهداف است. انسان از نظر سازمانی کامل ترین و متقن ترین مخلوقات جهانی است، اعم از آسمان ها و زمین و آن چه در آن هاست. اگر انسان از جهت علم و عمل به خوبی رشد و نمو کند، ذاتا بالاتر از سایر موجودات و از نظر مقام و درجه بلندتر و والاتر از دیگر مخلوقات است، هـر چنـد کـه پـاره ای از مخلـوقـات مـاننـد آسمان - آن گونه کـه خدا فرمـوده، - از نظر خلقت، شدیدتر از انسان باشـد.⁽¹⁾

جهنم، هدف تبعی آفرینش انسـان

« وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثیرا مِنَ الْجِنِّ وَالاِنْسِ...!» (179 / اعراف)

« بسیاری از جن و انس را برای جهنم آفریده ایم، دل ها دارند که با آن فهم نمی کنند، چشم ها دارند که با آن نمی بینند، گوش ها دارند که با آن نمی شنوند،

ایشان چهارپایـاننـد بلکـه گمــراه ترنـد! آنان غفلـت زدگاننــد ! »

در آیه فوق خدای تعالی جهنم را نتیجه و غایت آفریدن بسیاری از جن و انس دانسته، و این با تعریفی که در جای دیگر کرده و فرموده: نتیجه آفریدن رحمت است که همان بهشت آخرت باشد، آیه: « اِلاّ مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ - مگر آن که پروردگارت رحمتش کند و برای همین رحمت خلق را آفرید!» (119 / هود) منافات ندارد، برای این که معنای غرض به حسب کمال فعل و آن هدفی که فعل منتهی بدان می شود مختلف می گردد، ( مانند نجاری که هدف اصلی او از بریدن چوب ساختن در باشد و می داند که ضایعات چوب را هم دور انداخته یا می سوزاند. نجار نسبت به هر دو هدف اراده دارد. اولی هدف کمالی است، دوّمی هدف تبعی.)

خدای تعالی مشیتش تعلّق گرفت، به این که در زمین موجود خلق کند تمام عیار و کامل از هر جهت، به نام انسان، تا او را بندگی نموده و بدین وسیله مشمول رحمتش شود. ولکن اختلاف استعدادهائی که در زندگی دنیوی کسب می شود و اختلافی که در تأثیرات هست نمی گذارد تمامی افراد این موجود انسانی در مسیر و مجرای حقیقی خود قرار گرفته و راه نجات را طی کند. بلکه تنها افرادی در این راه قرار می گیرند که اسباب و شرایط برایشان فراهم باشد.

برای خدای تعالی غایتی است در خلقت انسان و آن این است که رحمتش شامل آنان گشته و همه را به بهشت ببرد، و غایت دیگری است در خلقت اهل خسران و شقاوت، و آن این است که ایشان را با این که برای بهشت خلق کرده به دوزخ ببرد، الاّ این که غایت اولی غایتی است اصلی، و غایت دومی غایتی است تبعی و ضروری. در هر جا که می بینیم سعادت سعید و شقاوت شقی مستند به قضاء الهی شده باید بدانیم که آن دلیل ناظر به نوع دوم از غایت است، و معنایش این است که خدای تعالی از آن جائی که مآل حــال بندگان خود را می دانــد و از این که چه کســی سعید و چه کســی شقی است همیـن سعـادت و شقـاوت مــورد اراده او هســت، لکــن اراده تبعــی، نـــه اصلــی.⁽¹⁾

رابطه هدف خلقت انسان با حقیقت علم اسماء

« وَ عَلَّــــــمَ ادَمَ الاَسْمـــــــــاءَ کُلَّهـــــــــا...!» (31/بقره)

« و خدا همه نام ها را به آدم بیاموخت... !»

این جمله اشعار دارد بر این که اسماء نام برده و یا مسماهای آن ها موجوداتی زنده

و دارای عقل بوده اند، که در پس پرده غیب قرار داشته اند و به همین جهت علم به آن ها غیر آن نحوه علمی است که ما به اسماء موجودات داریم، چون اگر از سنخ علم ما بود باید بعد از آن که آدم به ملائکه خبر از آن اسماء داد، ملائکه هم مثل آدم دانای به آن اسماء شده باشند. آن چه آدم از خدا گرفت و آن علمی که خدا به وی آموخت، غیر آن علمی بود که ملائکه از آدم آموختند، علمی که برای آدم دست داد، حقیقت علم به اسماء بود،که فراگرفتن آن برای آدم ممکن بود و برای ملائکه ممکن نبود و آدم اگر مستحق و لایق خلافت خدائی شد، به خاطر همین علم به اسماء بوده، نه به خاطر خبر دادن از آن، وگرنه بعداز خبر دادنش، ملائکه هم مانند او باخبر شدند، دیگر جا نداشت که باز هم بگویند: «... لا عِلْمَ لَنا اِلاّ ما عَلَّمْتَنا - ما علمی نداریم، منزهــی تو! مـا جز آن چه تو تعلیممان داده ای چیزی نمی دانیم... ! » (32 / بقره)

علم به اسماء آن مسمیات، باید طوری بوده باشد که از حقایق و اعیان وجودهای آن ها کشـف کنـد، نـه صـرف نـام ها، کـه اهـل هـر زبـانـی بـرای هـر چیزی می گذارند.

آن مسمیات و نامیده ها که برای آدم معلوم شد، حقایقی و موجوداتی خارجی بوده اند، نه چون مفاهیم که ظرف وجودشان تنها ذهن است و نیز موجوداتی بوده اند که در پس پرده غیب، یعنی غیب آسمانها و زمین نهان بوده اند، و عالم شدن به آن موجودات غیبی، یعنی آن طوری که هستند، از یکسو تنها برای موجود زمینی ممکن بوده، نـه فرشتگان آسمانی، و از سوی دیگر آن علم در خلافت الهی دخالت داشته است.

هر یک از آن اسماء یعنی مسمای به آن اسماء موجودی دارای حیات و علم بوده اند، و در عین این که علم و حیات داشته اند، در پس حجاب غیب، یعنی غیب آسمانها و زمین قرار داشته اند.

اسماء نام برده اموری بوده اند که از همه آسمان ها و زمین غایب بوده و به کلّی از محیــط کون بیرون بوده اند. وقتــی این جهات عمومیــت اسماء را و این که مسمای به آن اسماء دارای زندگــی و علم بوده اند و این که در غیب آسمان هــا و زمین قرار داشته اند، در نظـر بگیـریـم، آن وقت بـا کمـال وضـوح و روشنـی همـان مطلبـی از آیـات مـورد بحــــث استفـــاده مـی شــود کــه آیــه

« وَ اِنْ مِــنْ شَــیْ ءٍ اِلاّ عِنْدَنــا خَــزائِنُــهُ وَ مــا نُنَـزِّلُــهُ اِلاّ بِقَــدَرٍ مَعْلُــومٍ -

هیچ چیز نیست مگر آن که نزد ما خزینه های آن هست و ما از آن خزینه ها نازل نمی کنیم مگر به اندازه معلوم !» (21 / حجر)

درصدد بیان آن است، چون خدای سبحان در این آیه خبر می دهد به این که آن چه از موجودات که کلمه «شَیْ ءٍ ـ چیز» بر آن اطلاق شود، و در وهم و تصور آید، نزد

خدا از آن چیز خزینه هائی انباشته است، که نزد او باقی هستند و تمام شدنی برایشان نیست و به هیچ مقیاسی هم قابل سنجش و به هیچ حدی قابل تحدید نیستند و سنجش و تحدید را در مقام و مرتبه انزال و خلقت می پذیرند و کثرت آن ها هم از جهت مرتبه و درجه است نه کثرت عددی.

این موجودات زنده و عاقلی که خدا بر ملائکه عرضه کرد، موجوداتی عالی و محفوظ نزد خدا بودند که در پس حجاب های غیب محجوب بودند و خداوند با خیر و برکت آن ها هر اسمی را که نازل کرد، در عالم نازل کرد، و هرچه که در آسمانها و زمین هست از نور و بهای آن مشتق شده است، و آن موجودات با این که بسیار و متعددند، در عین حال تعدد عددی ندارند، و این طور نیستند که اشخاص آن ها با هم متفاوت باشند، بلکه کثرت و تعدد آن ها از باب مرتبه و درجه است، و نزول اسم از ناحیه آن ها نیز به این نحــو نزول است .⁽¹⁾

رابطه زندگی زمینی با اهداف خلقت انسان

« اِنّا جَعَلْنا ما عَلَی الاَرْضِ زینَــةً لَهـا لِنَبْلُــوَهُــمْ اَیُّهُـمْ اَحْسَــنُ عَمَــلاً ! »(7 / کهف)

« ما این چیزها را کـه روی زمین هست، آرایش آن کرده ایم تا ایشان را بیازمائیم که کدامشان به عمل بهترند!»

در این آیات بیان عجیبی در حقیقت زندگی بشر در زمین ایراد شده و آن این است که نفوس انسانی ـ که در اصل جوهری است علوی و شریف - هرگز مایل نبود که به زمین دل ببندد و در آن جا زندگی کند، ولی عنایت خداوند تبارک و تعالی چنین تقدیر کرد که کمال او و سعادت جاودانه اش از راه اعتقاد حق و عمل حق تأمین گردد، به همین جهت تقدیر خود را از این راه به کار بست که او را در موقف اعتقاد و عمل نهاده و در محک تصفیه و تطهیرش قرار دهد، یعنی تا مدتی مقدر در زمینش اسکان داده و میان او و آن چه که در زمین هست علقه و جذبه ای برقرار کند، دلش به سوی مال و اولاد و جاه و مقام شیفته گردد. این معنا را از این جای آیه استفاده کردیم که می فرماید: آن چه در زمین هست ما زینت زمینش قرار دادیم و زینت بودن مادیات فرع بر این است که در دل بشر و در نظر او محبوب باشد و دل او به آن بستگی و تعلق یافته و در نتیجه سکونت و آرامش یابد.

آن گاه وقتی آن مدت معین که خدا برای سکونتشان در زمین مقرر کرده به سر آمد و یا بگو آن آزمایشی که خدا می خواست از فرد فرد آنان به عمل آورد و تحقق یافت

خداوند آن علاقه را از بین آن ها و مادیات از بین برده و آن جمال و زینت و زیبائی که زمین داشت از آن می گیرد و زمین به صورت خاکی خشک و بی گیاه می شود و آن نضارت و طراوت را از آن سلب می کند، و ندای رحیل و کوس کوچ را برای اهلش می کوبد. از این آشیانه بیرون می روند در حالی که چون روز آمدنشان تنها و فرادا هستند. این سنت الهی در خلقت بشر و اسکانش در زمین زینت دادن زمین و لذایذ مادی آن است، تا بدین وسیله فردفرد بشر را امتحان کند و سعادتمندان از دیگران متمایز شـوند و بــه همیـن منظـور نسل هـا را یکـی پس از دیگـری به وجود می آورد و متـاع های زنـدگی کــه در زمیـن است در نظرشـان جلـوه می دهـد آن گاه آنـان را بـه اختیــار خـود وامـی گـذارد تـا آزمـایش تکمیـل گـردد، و بعـد از تمـامیت آن ارتبـاط مـزبـور را کـه میـان آنـان و آن مـوجـودات بـود، بـریـده از این عـالـم کـه جـای عمـل است به آن نشئه که دار جزاء است منتقل شان می کند.

عالم ذر، عالم شهادت جمعی انسان

اخذ میثاق الهی قبل از تولد نسل بشر

« وَ اِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنی ادَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ اَشْهَدَهُمْ عَلی اَنْفُسِهِمْ اَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ؟ قالُوا بَلی شَهِدْنا ! اَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیمَةِ اِنّا کُنّا عَنْ هذا غفِلینَ! اَوْ تَقُولُوآ اِنَّمآ اَشْرَکَ ابآؤُنا مِنْ قَبْلُ وَ کُنّا ذُرِّیَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ اَفَتُهْلِکُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ؟ وَ کَـذلِکَ نُفَصِّـلُ الاْیـتِ وَ لَعَلَّهُـمْ یَـرْجِعُـونَ !» (172 تا 174 / اعراف)

« و چون پروردگار تو از پسران آدم از پشت هایشان نژادشان را بیاورد و آن ها را بر خودشان گواه گرفت، که مگر من پروردگار شما نیستم؟ گفتند: بلی و گواهی می دهیــم! تا روز رستاخیز نگوئیــد که از این نکته غافل بوده ایم یا نگوئید که فقــط پدران ما از پیــش شرک آورده انــد و ما فرزنــدان از پی آن ها بوده ایــم، آیــا ما را به ســزای اعمالی که بیهوده کاران کرده انــد هـلاک می کنی؟ بدین سان این آیه ها را شرح می دهیم شاید به خــدا بـــازگــردند!»

این آیات مسئله پیمان گرفتن از بنی نوع بشر بر ربوبیت پروردگار را ذکر می کند و خــود از دقیق ترین آیات قرآنی از حیث معنــا و از زیباتریــن آیات از نظر نظم و اسلوب است.

«أَخــذ» چیزی از چیزی دیگر مستلزم این است که اولی جدا و به نحوی از انحاءِ مستقل از دومی باشد. در آیه مورد بحث خدای تعالی بعد از جمله « وَ اِذْ أَخَــذَ رَبُّــکَ مِنْ بَنی ادَمَ...،» که تنها جدائی مأخوذ را از مأخوذ منه می رسانید، جمله «...مِنْ

ظُهُورِهِمْ...،» را اضافه کرد تا دلالت کند بر نوع جدائی آن دو، و این که این جدائی و این اخذ از نوع اخذ مقداری از ماده بوده به طوری که چیزی از صورت مابقی ماده ناقص نشده و نیز استقلال و تمامیت خود را از دست نداده و پس از اخذ، آن مقدار مأخوذ را هم موجودی مستقل و تمام عیاری از نوع مأخوذمنه کرده، فرزند را از پشت پدر و مادر گرفته و آن را که تاکنون جزئی از ماده پدر و مادر بوده، موجودی مستقل و انسانی تمام عیار گردانیده و از پشت این فرزند نیز فرزند دیگری اخذ کرده و هم چنین، تا آن جا که اخذ تمام شود، و هر جزئی از هر موجودی که باید جدا گردد، و افراد و انسان ها، موجود گشته و منتشر شوند و هر یک از دیگری مستقل شده و برای هر فردی نفسی مستقل درست شود تا سود و زیانش عاید خودش گردد.

جمله «...وَ اَشْهَدَهُمْ عَلی اَنْفُسِهِمْ، اَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ...؟» از یک فعل دیگر خداوند بعد از جدا ساختن ابناء بشر از پدران خبر می دهد و آن فعل خدا این است که هر فردی را گواه خودش گرفت و «اشهاد» بر هر چیز حاضر کردن گواه است در نزد آن و نشان دادن حقیقت آن است تا گواه حقیقت آن چیز را از نزدیک و به حس خود درک نموده و در موقع شهادت به آن چه که دیده شهادت دهد و اشهاد کسی بر خود آن کس نشان دادن حقیقت اوست به خــود او تا پس از درک حقیقت خـود و تحمل آن در مـوقعی که از او سـؤال می شــود شهـادت دهد.

با جمله « اَلَسْتُ بِرَبِّکُــــمْ...؟» مـوضـوع مورد استشهــاد را معلـوم کـرده و می فـهمـانـد آن امری که برای آن ذریـه بشـر را استشهـاد کرده ایـم ربوبیت پروردگار ایشـان است تـا در مـوقــع پـرستش بـه ربــوبیـت خــدای سبحــان شهــادت دهنــد.

احتیاج داشتن آدمی به پروردگاری که مالک و مدبر است جزو حقیقت و ذات انسان است، و فقر به چنین پروردگاری در ذات او نوشته شده است. چطور ممکن است این احساس را نداشته باشد با این که احتیاج ذاتی اش را درک می کند؟ و چگونه تصوّر دارد که شعور او حاجت را درک بکند ولکن آن کسی را که احتیاجاتش به اوست درک نکند؟ پس این که فرمود:« اَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ...؟» بیان آن چیزی است که باید به آن شهادت داد، و جمله « بَلــی شَهِدْنا...!» اعتراف انسان هاست به این که این مطلــب را ما شاهــد بودیم و چنین شهادتی از ما واقع شد.

جمله بالا دلالت دارد بر این که تمامی افراد بشر مورد این استشهاد واقع شده و یکـایـک ایشـان بـه ربوبیت پـروردگـار اعتـراف نمـوده اند.⁽¹⁾

عالم ذر چیست و میثاق الهی چه بود؟

« وَ اِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنی ادَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ...!» (172 / اعراف)

« و چون پروردگـــار تـو از پســران آدم از پشت هایشــان نژادشان را بیاورد...!»

می فرماید: ذکر کن برای مردم موطنی را که در آن موطن خداوند، از بشر از صلب هایشــان ذریه شان را گرفت، به طوری که احــدی از افراد نمانــد مگر این که مستقل و مشخــص از دیگــران باشد و همــه در آن موطــن جــدا جــدای از هم اجتماع نمودند و خداوند ذات وابسته به پروردگارشان را به ایشان نشان داد و علیه خودشان گواهشان گرفت و ایشان در آن موطن غایب و محجوب از پروردگارشان نبوده و پروردگارشان هم از ایشان محجوب نبود، بلکه به معاینه دیدند که او پروردگارشان است، هم چنان که هر موجودی دیگر به فطرت خود و از ناحیه ذات خود پروردگار خود را می یابد بدون این که از او محجوب باشد!

در این آیه خداوند متعال می فرماید: داستان اخذ میثاق را برایشان نقل کن و یا برای مــردم نقـل کن آن بیانــی را که ســوره به خاطــر آن نازل شــده و آن ایــن اســت که:

ـ برای خدا عهدی است به گردن بشر، که از آن عهد بازخواست خواهد کرد و این که بیشتــر مـردم با این که حجــت برایشــان تمـام شـده بــه آن عهـد وفــا نمــی کننــد.

این خطاب و جواب که در جمله « اَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلی شَهِدْنا ـ آیا من پروردگار شما نیستم؟ گفتند: بلی و شهادت می دهیم!» است از باب زبان حال نیست، بلکه خطابی است حقیقی و کلامی است الهی.

مگر کلام چیست؟ کلام عبارت است از القائاتی که بر معنای مورد نظر دلالت کند، خدای تعالی، هم کاری کرده و در نهاد بشر القائاتی کرده است که بشر مقصود خدا را از آن فهمیــده و درک می کنــد، که بایــد بــه ربوبیــت پروردگــارش اعتــراف نمــوده و بــه ایــن عهــد ازلـی وفا کند.

«...اَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیمَةِ اِنّا کُنّا عَنْ هذا غفِلینَ - تــا روز رستـاخیــز نگــوئیـد کــه از ایـن نکتــه غافل بــوده ایــم!» (172 / اعـراف)

این خطاب به همان کسانی است که گفتند ـ « بَلی شَهِدْنا !» و به مقتضای این آیه بشر در قیامت اشهاد و خطاب خدا و اعتراف خود را به معاینه می بیند و درک

می کند، هرچند در دنیــا از آن و از ماسوای معرفـت غافــل بــود.

در روز قیامت که بساط برچیده می شود و شواغلی که انسان را از اشهاد و خطاب خدا و اعتراف درونی خود غافل می ساخت از بین می رود و پرده هائی که میان بشر و پروردگــارش حایل بود برچیــده می شود و بشــر به خود می آید و دوبــاره این حقایق را به مشاهـده و معاینه درک می کند و آن چه را که میان او و پروردگارش گذشته بود به یـاد می آورد.⁽¹⁾

میثاق الهی در کجا و چه موقفی تحقق یافت؟

« وَ اِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنی ادَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ...!» (172 / اعراف)

« و چون پروردگـــار تـو از پســران آدم از پشت هایشــان نژادشان را بیاورد...!»

خدای تعالی آیه شریفه را با جمله « وَ اِذْ أَخَــذَ رَبُّــکَ...،» افتتاح کرده و از ظرف وقوع این داستان به لفظ « اِذْ ـ زمانی که» تعبیر فرموده، و این تعبیر دلالت دارد بر این که این داستــان در زمان های گذشته و یــا در یک ظرف محقــق الوقوع ماننــد آن ها صورت گرفته اســت. این لفظ دلالــت دارد بر این که داستان قبــل از نقــل آن واقــع شده است.

پس این که فرمود: « وَ اِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنی ادَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ...!» چنان که دلالت دارد، بر خلقت نوع انسان به نحو تولید و بیرون کشیدن فردی از فرد دیگر و به راه انداختن افراد بی شمار از افراد انگشت شمار به همین نحوی که ما مشاهده می کنیم و می بینیم که همواره نسل های متعاقب وجود نوع انسان را حفظ می کند، در عین حال دلالت دارد بر این که داستان یک نـوع تقدم بر جریــان خلقــت و سیر مشهــود آن دارد.

خداونــد متعال در آیه 21 / حجر: « وَ اِنْ مِـنْ شَــیْ ءٍ اِلاّ عِنْدَنــا خَــزائِنُــهُ وَ مــا نُنَــزِّلُــهُ اِلاّ بِقَــدَرٍ مَعْلُــومٍ - و هیــچ چیز نیست مگر آن که خزینه هایشان نزد ماست و ما نازلش نمی کنیم مگر به اندازه معلوم!» اثبات کرده که برای هر موجودی در نزد خدای تعالی وجود وسیع و غیر محدودی در خزائــن اوســت که وقتــی به دنیــا نازل می شود دچار محدودیت و مقــدار می گردد. برای انسان هم که یکی از موجــودات است سابقه وجــودی در نــزد خــدا در خــزائــن اوســت، کـه بعــد از نـازل شـدن بـه ایــن نشئـه محــدود شــده اســت.

در آیات دیگر اثبات کرده که این وجود تدریجی که برای موجودات و از آن جمله برای انسان است، امری است از ناحیه خدا که با کلمه «کُنْ» و بدون تدریج بلکه دفعتاً افاضه می شود و این وجود دارای دو وجه است، یکی آن وجه و روئی است که به طرف دنیا دارد و یکی از آن، وجهی است که به طرف خدای سبحان دارد. حکم آن وجهی که به طرف دنیا دارد این است که به تدریج از قوه به فعل و از عدم به وجود درآید، نخست به طور ناقص ظاهر گشته و سپس به طور دائم تکامل کند تا آن جا که از این نشئه رخت بربسته و به سوی خدای خود برگردد. و همین وجود نسبت به آن وجهی که به خدای سبحان دارد امری است غیر تدریجی به طوری که هر چه دارد در همان اولین مرحله ظهورش داراست و هیچ قوه ای که به طرف فعلیت سوقش دهد در آن نیست.

مقتضای آیات فوق این است که برای عالم انسانی با همه وسعتی که دارد نزد خدای تعالی وجودی جمعی باشد و این وجود جمعی همان وجهی است که گفتیم وجود هر چیزی به خدای سبحان داشته و خداوند آن را بر افراد افاضه نموده و در آن وجه هیچ فردی از افراد دیگر غایب نبوده و افراد هم از خدا و خداوند هم از افراد غایب نیست. اما این وجه دنیائی انسان که ما آن را مشاهده کرده و می بینیم آحاد انسان و احوال و اعمال آنان به قطعات زمان تقسیم شده و بر مرور لیالی و ایام منطبق گشته و نیز این که می بینیم انسان به خاطر توجّه به تمتعات مادی زمینی و لذایذ حسی از پروردگار خود محجوب شده، همه این احوال متفرع بر وجه دیگر زندگی است که گفتیم سابق بر این زندگی و این زندگی متأخر از آن است.

این نشئه دنیوی انسان مسبوق است، به نشئه انسانی دیگری که عین این نشئه است جــز این که آحاد موجود در آن محجوب از پروردگار خود نیستند و در آن نشئه وحدانیت پروردگــار را در ربوبیــت مشاهده می کننــد و این مشاهده از طریق مشاهده نفس خودشان اســت، نه از طریق استدلال بلکه از این جهــت است که از او منقطــع نیستنــد و حتی یک لحظــه او را غایب نمی بیننــد و لذا به وجود او و به هــر حقی که از قبل او باشــد اعتراف دارند.

خداوند در آن نشئه میان افراد نوع انسان تفرقه و تمایز قرار داده و هر یک از ایشان را بر نفس خود شاهد گرفته است که: « اَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ ـ آیا من پروردگار شما نیستم؟» « قالُوا بَلی ـ گفتند: آری !» تقدم عالم ذر بر این عالم تقدم زمانی نیست، بلکه نشئه ای است که به حسب زمان هیچ انفکاک و جدائی از نشئه دنیوی ندارد، بلکه با آن و محیط به آن است و سابقتی که دارد سابقتی است که «کُنْ» بر «فَیَکُونْ» دارد. اشهاد هم معنای حقیقــی اش اراده شــده و خطاب هــم زبان حــال نیست، بلکـه خطـاب

حقیقی است.⁽¹⁾

احراز مسئولیت فرد در برابر خدا

« ... وَ اَشْهَدَهُمْ عَلی اَنْفُسِهِمْ: اَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ؟ قالُوا بَلی شَهِدْنا ! »(172 / اعراف)

«... و آن ها را بر خودشــان گــواه گرفــت، که مگــر من پروردگــار شمــا نیستــم؟ گفتنــد: بلــی، گواهی مـی دهیــم!»

می فرماید: ما ذریّه بنی آدم را از پشت هایشان گرفته و یک یک ایشان را علیه خودشان گواه گرفتیم و همه به ربوبیت ما اعتراف کردند، در نتیجه حجت ما در قیامت علیه ایشان تمام شد و اگـر چنیــن نمی کردیم و فـرد فـرد ایشان را علیـه خـودش شـاهـد نمی گرفتیــم و بــه کلّـی اشهـادی در کـار نمــی آوردیـم و یــا اگــر می آوردیم در کار همه افراد نمی آوردیم حجت ما تمام نمی شد.

زیرا اگر به کلّی از این کار صرف نظر می کردیم و احدی را شاهد بر خودش نمی گرفتیم، و احدی به ربوبیت! شهادت نمی داد و به این معنا علم و اطلاع به هم نمی رسانید همه در قیامت بر ما اقامه حجت می کردند و می گفتند: ما در دنیا از ربوبیت پروردگار غافل بودیم و بر غافل هم تکلیف و مؤاخذه ای نیست.

و اگر در تمامی افراد این اشهاد را اعمال نمی کردیم و به اشهاد بعضی اکتفاء می نمودیم مثلاً تنها پدران را مورد این امر عظیم قرار می دادیم حجت تمام نمی شد. زیرا اگر پدران شرک می وزریدند، مقصر شناخته می شدند، ولی فرزندان در این گمراهی تقصیری نداشتند. برای این که در یک امر که جز تقلید از پدران هیچ راه دیگری نسبت به آن ندارند و هیچ گونه علمی به آن نداشته و نمی توانستند داشته باشند از پدران خود پیروی کرده اند و این پدران بوده اند که با علم به حقیقت امر فرزندان ضعیف خود را به سوی شرک سوق داده اند، پسران می توانستند بگویند شرک و عصیان و ابطال حق همه از پدران ما بوده و ما حق را نمی فهمیدیم، پس ما در عین این که همه عمر مشرک بوده ایم، ولی هیچ گناهی از ما سر نزده و هیچ حقی را ابطال نکرده ایم.

پس آن چه که از دو آیه مورد بحث به دست می آید این است که خدای سبحان نسل بشر را از یکدیگر متمایز کرده و بعضی (فرزندان) را از بعض دیگر (پدران) اخذ نموده و آن گاه همه آنان را بر خودشان گواه گرفته و از همه به ربوبیت خود پیمان بسته - پس هیچ فردی از سلسله پدران و فرزندان از این اشهاد و از این میثاق غافل نماند - تا

آن که بتوانــد همه ایشان به غفلــت، و یا فرزندان به شرک و عصیان پدران احتجاج کنند، و خودرا تبرئه نمایند.⁽¹⁾

میثاق ازلی انسان در برابر خدا

« وَ لَقَــدْ عَهِـدْنـا اِلـی ادَمَ مِــنْ قَبْـــلُ فَنَسِـیَ وَ لَـــمْ نَجِـــدْ لَـــهُ عَـــزْمـا ! » (115 / طه)

« مــا قبــلاً بـا آدم عهــدی بسته بودیــم امّا او فـراموشــش کــرد ! »

باید دید این عهد چه بوده؟ آیا همان فرمان نزدیک نشدن به درخت بوده و یا اعلام دشمنــی ابلیس با آدم و همســرش بوده و یا عهــد نام برده به معنــای میثــاق عمومــی است که از همـه انسان ها عمومـا و از انبیاء خصوصا، و به وجهی مؤکدتر و غلیـظ تر گرفتـه اسـت.

با دقّت در آیات سوره طه عهد با معنای میثاق عمومی مناسبت دارد، نه عهد به معنای زنهار از ابلیس، چه خدای تعالی فرماید:

« پس هر هدایتی که از طرف من به سوی شما آمد، و خواهد هم آمد، در آن هنگام هر کس هدایت مرا پیروی کند، گمراه و بدبخت نمی شود و هر کس از یاد من اعراض کند، زندگی سختی خواهد داشت، علاوه بر این که روز قیامت کور محشورش خواهیم نمود!» (123 و 124 / طه)

تطبیــق این آیات، با آیات مــورد بحث اقتضا می کنــد که جملــه: « هر کس از یاد من اعراض کنــد زندگی سختــی خواهد داشت ! » در مقابــل نسیان عهــد در آیات مــورد بحــث قرار گیــرد، و معلــوم اســت کــه اگر با آن تطبیــق شــود آن وقت با عهــد بــه معنــای میثــاق بر ربوبیــت خـدا و عبودیــت آدم، منـاسب تر اســت، تا آن که با عهـد به معنـای زنهـار از ابلیـس تطبیـق گردد.

میثاق بر ربوبیت به این معناست که آدمی فراموش نکند که ربّی، یعنی مالکی مدبّر دارد، و یا انسان تا ابد، و در هیچ حالی فراموش نکند که مملوک مطلق خداست و خود مالک هیچ چیز برای خود نیست، نه نفعی و نه ضرری، نه مرگی و نه حیاتی و نه نشوری و یا نه ذاتـا مالک چیزی است و نه وصفــا و نه فعـلاً !

و معلوم است آن خطیئه ای که در مقابل این میثاق قرار می گیرد، این است که آدمی از مقام پروردگارش غفلت بورزد و با سرگرم شدن به خود و یا چیزی که او را به خود سرگــرم می کند، از قبیل زخارف حیات دنیای فانی و پوسنده، مقام پروردگارش

را از یاد برد، (دقت فرمائید!)

فرامـوش کـردن میثـاق و شقـاوت در زندگـی دنیـا، بـازگشتش بـه یـک امـر است. شقاوت دنیوی از فروع فـرامـوشـی میثـاق اسـت.⁽¹⁾

فطرت انسان

مفهـوم فطــرت، و آفرینش انسان به فطرت اللّه

« اِنّــی وَجَّهْتُ وَجْهِــیَ لِلَّذی فَطَــرَ السَّموتِ وَ الاَرْضَ حَنیفــا وَ ما اَنَا مِنَ الْمُشْرِکینَ !» (79 / انعـام)

« من رو آوردم به کسی که آسمان هــا و زمین را آفریده در حالی که میانه رو هستم و از مشرکــان نیستــم!»

«...فِطْرَةَ اللّهِ الَّتی فَطَرَ النّاسَ عَلَیْها - فطرت خدا، فطرتی که خدا بشر را بر آن فطرت آفریده است ! » (30/روم)

معنای «فِطْرَت» این است که خداوند چیزی را طوری بیافریند که خواه و ناخواه فعلــی از افعــال را انجــام داده و یــا اثــر مخصــوصـــی را از خــود ترشــح دهــد.

در آیـه فوق اشاره کرده است به این که خداونـد مردم را طـوری آفـریـده کـه طبعا و به ارتکاز خود خدای را بشناسند.

«فِطْــــرَةَ اللّهِ» عبــارت اسـت از قــدرت بــر شنـــاختن ایمـانــی کــه بــا آب و گــل آدمــی ســـرشتـــه اســـت.

قرآن کریم مکرّرا دین توحید را به دین ابراهیم و دین حنیف و دین فطرت توصیف کرده است، چون دین توحید دینی است که معارف و شرایع آن همه بر طبق خلقت انسان و نوع وجودش و بر وفق خصوصیاتی که در ذات اوست و به هیچ وجه قابل تغییر و تبدیل نیست، بنـا نهاده شده باشد.

به طور کلّی دین عبارت است از طریقه ای که پیمودنش آدمی را به سعادت حقیقی و واقعی اش برساند و سعادت واقعی او رسیدن به غایت و هدفی است که وضع ترکیب وجودش اجازه رسیدن به آن را به او بدهد. محال است آدمی یا هر مخلوق دیگری

به کمالی برسد که بر حسب خلقتش مجهز به وسـایل رسیدن به آن نباشد. پس دین صحیح و دین حق آن دینی است کـه بـا نوامیس فطـرت و وضـع خلقت بشـر وفـق دهـد.

این که بشـر را دعـوت بـه دین اسلام یعنی به خضـوع در برابر حق تعالی کرده برای ایــن است که خلقــت بشر هم بر آن دلالت نموده و او را به سوی آن هـدایت مـی کنـد.⁽¹⁾

هدایت فطری انسان

« ... فِطْرَةَ اللّهِ الَّتی فَطَرَ النّاسَ عَلَیْها ... ! » (30/روم)

« ... فطرت خدا، فطرتی است که خدا بشر را بر آن فطرت آفریده و در آفرینش خدا دگرگونی نیست، این است دین مستقیم ولی بیشتر مردم نمی دانند!»

کلمــه «فِطْرَت» به معنای نوعی از خلقت است.

انسان مانند سایر انواع مخلوقات مفطور به فطرتی است که او را به سوی تکمیل نواقــص خود و رفــع حوائجش هدایت و هم چنین او را به آن چه که نافع بــرای اوست، و آن چــه که برایش ضــرر دارد ملهــم می کند.

و با این حــال مجهز به جهــاز بدنی نیز هســت، جهازی که با آن اعمال مورد حاجت خود را انجام می دهــد، هم چنان که فرمــود:« سپس وسیلــه و راه زندگی را برایش فــراهــم کـــرد...!» (20 / عبس)

انسان دارای فطرتی خاص به خود است که او را به سنتی خاص به زندگی به خود هدایت می کند، و راه معینی دارد که منتهی به هدف و غایت خاص می شود، راهی که جز آن راه را نمـی تـوانـد پیـش گیرد.

انسان که در این نشئه زندگی می کند، نوع واحدی است که سودها و زیان هایش نسبت به بنیه و ساختمانی که از روح و بدن دارد سود و زیان مشترکی است، که در افراد مختلف اختلاف پیدا نمی کند.

پس انسان از این جهت که انسان است، بیش از یک سعادت و یک شقاوت ندارد و چــون چنین است لازم است کــه در مرحله عمل تنها یک سنت ثابت بـرایش مقـرر شود تــا آن سنّـت وی را بـه یـک هـدف ثـابـت هــدایـت فـرمـایــد.

و باید این هادی همان فطرت و نوع خلقت باشد و به همین جهت دنبال« فِطْرَةَ

اللّهِ الَّتی فَطَرَ النّاسَ عَلَیْها !» اضافه کرد که ـ « لا تَبْدیلَ لِخَلْقِ اللّهِ...!»⁽¹⁾

میثاق الهی و فطرت توحیدی انسان

« اَلَّـذینَ یُوفُونَ بِعَهْـدِ اللّهِ وَ لا یَنْقُضُونَ الْمیثــقَ ! » (20 / رعد)

« همان کسان که به پیمـان خـدا وفـا کننـد و پیمـان شکنـی نکننـد!»

مراد به میثاقی که آن را «نَقْض» نمی کنند، همان عهدی است که به آن وفا می کنند و مراد به این عهد و میثاق آن عهدی است که به زبان فطرت خود با پروردگار خود بستند که او را یگانه بدانند و بر اساس توحید و یکتائی او عمل نموده و آثار توحید را از خود نشـان دهنـد. آدمـی بر فطرت تـوحیـد خدای تعالی و نیز بـر فطـرت لوازم توحیـد خلـق شـده و ایـن عهـدی اســت کـه انسـان در فطـرت خـود بـا خـدای تعـالی بستـه اسـت.

و عهــد و میثاقی هــم کــه بــه وسیلــه انبیا و رســل و به دستــور خدای سبحان از بشــر گرفتــه شــده اســت و خلاصــه آن احکـام و شـرایعی هـم کـه انبیـا آورده انـد همـه از فـروع ایــن میثــاق فطـــری اســـت، چــه ادیــان همـه فطــری انـد.

« اَلَّذیــنَ یَنْقُضُــونَ عَهْــدَ اللّهِ مِـنْ بَعْـدِ میثاقِــهِ ... وَ یُفْسِــدُونَ فِی الاَرْضِ اُولئِــکَ هُمُ الْخاسِرُونَ !»

« و کسانی که پیمان خدا را از پس محکم کردنش بشکنند، چیزی را که خدا به پیوستن آن فرمان داده بگسلند ... و در زمین تباهی کنند، آن ها لعنت و بدی های آن سرای دارند!» (27 / بقره)

ایــن آیــه حال غیــرمؤمنین را به طریــق متقابــل بیــان می کنــد و جمله « یُفْسِدُونَ فِی الاَْرْضِ...،» که در این آیه در وصف حال کفار آمده و در مقابل اوصافی اســت که بعد از دو وصــف « وفای به عهداللّه،» و « صله برای مؤمنین،» ذکر شده بود، و می رساند که اعمال صالح تنها عاملــی است که باعث اصــلاح زمین و عمارت و آبادانــی آن می شــود، عمارتــی که به سعــادت نوع انسـانی و رشـد مجتمـــع بشــری منتهــی مـی گــردد.⁽²⁾

خداجوئی فطری انسان

« اَلَمْ تَرَ اِلَی الَّذی حاجَّ اِبْراهیمَ فی رَبِّهِ...!» (258 / بقـــره)

« مگر نشنیــدی سرگذشـت آن کســی را که با ابــراهیـم دربـاره پـروردگــارش بگـــو و مگــو کــرد... !»

انسان به فطرت خود برای عالم صانعی اثبات می کند، صانعی که بر حسب تکوین و تدبیر در عالم اثر می گذارد، و دخل و تصرف می کند. این امری است که احوالات مختلف بشر در حکم کردن در آن اختلاف پیدا نمی کند. انسان چه متدین به دین توحید باشد و چه نباشد بالاخره فطرت خودش را نمی تواند منکر شود، مگر این که به فرض محال روزی فــرا رسد که انسان، انســان نباشد. بله این معنا امکان دارد که فطرت بشر مغفــول عنــه شــود، یعنـی در اثر عوارضی از فطـریـات خـویــش غـافـل بمـانــد.⁽¹⁾

آیا فطرت انسان قابل تغییر است؟

« فَاَقِــمْ وَجْهَکَ لِلدّیـنِ حَنیفا فِطْــرَتَ اللّــهِ الَّتــی فَطَــرَالنّاسَ عَلَیْها لا تَبْدیــلَ لِخَلْــقِ اللّهِ!» (30 / روم)

« توجــه خــود را بــه این دیــن مستقیــم برقــرار کن، فطــرت الهــی کــه مــردم را بــر آن آفریــده، خلقـت خــدا تبدیــل پــذیــر نیســت!»

یعنی آفرینش انسانی نوعی ایجاد است که مستلزم علوم و ادراکات است و هیچ تصور ندارد که آفرینش تبدیل یابد، مگر این که خود تبدیل هم نوعی خلق و ایجاد باشد، و امّا تبدیل اصل ایجاد و خلقت یعنی باطل کردن حکم واقع هیچ معنائی ندارد و روی این حساب انسان قدرت ندارد و هرگز نخواهد شد که علوم فطری خود را باطل نموده و در زندگی راه دیگری سوای فطرت پیش گیرد و انحراف هائی که از احکام فطرت پیدا می شود حکم فطرت را باطل نمی کند، بلکه فطرت در غیر مورد استعمال شایسته خود به کار رفته است، چنان که تیرانداز گاهی به هدف نمی زند وسیله تیراندازی و سایر شرایط آن به حسب طبع خود برای رسیدن به هدف است، ولی کار آن را در غلط انداخته، و کاردها و اره ها و مته ها و سوزن ها و نظیر این ها که در کارخانه ها، کج ساخته شود کار فطری خود را از بـریدن و اره کـردن و سـوراخ کـردن و غیـر آن انجـام می دهـد

ولـی نـه به طوری که مقصـود است، لکـن انحـراف از کـار فطـری کـه مثـلاً بـا دنـده اره خیـاطت کنیـم و در حقیقت خیـاطت را به جای اره کـردن بگـذاریـم چیز

محالی اسـت.⁽¹⁾

عوامل تغییر نیـروی تشخیـص فطری انسان

«... وَ لَلَبَسْنا عَلَیْهِمْ ما یَلْبِسُونَ ! » (9 / انعام)

«... هر آینــه مشتبه می کنیــم بر آنــان چیزهائــی را که آنــان بر خــود و مردم مشتبـــه می کردنــد!»

مشتبه کردن بر دیگری نظیر تبلیغات سوئی که علمای سوء کرده و می کنند و از جهل مریدها سوءاستفاده نموده و حق را با باطل خلط و مشتبه می نمایند و نیز نظیر تبلیغاتی که گردنکشــان عالم نسبت به رعایــای ضعیف خود داشتــه و حــق را با باطــل خلط می کردند.

مشتبه کردن بر خودشان به این است که خود را به این خیال بیندازند که حق باطل اســت و باطل حق و آن گاه همین خیــال را در دل خود هــم جای بدهند و به دنبال باطل به راه بیفتنــد.

( زیرا، گرچه انسان به فطرت خدادادی اش حق را از باطل تشخیص می دهد و هر نفسی به تقوی و فجور خود ملهم هست، ولی تقویت جانب هوی و تأیید شهوت و غضب هم باعث پدید آمدن ملکه استکبار و حق کشی می شود، وقتی چنین ملکه ای در نفس پیدا شد قهرا آدمی مجذوب گشته و به عمل باطل خود مغرور می شود، دیگر این ملکه نمی گذارد توجّه و التفاتی به حق نموده و دعوتش را بپذیرد. در چنین حالتی است که عمل آدمی در نظرش جلوه نموده و دانسته حق و باطل در نظرش مشتبه می شود، هم چنان که خدای تعالی در این باره می فرماید: « آیا دیدی آن کسی را که هوای خود را معبود خود کردو بااین که عالم بود، خدایش گمراه نموده و مهری بر گوش و دلش نهاد و پرده ای بروی دیدگانش افکند!» (23/جاثیه)

ایــن است مصحـح تصویـر این که چطــور انسان در عیــن علم به چیزی در آن چیز گمــراه می شـود.

اگر در احوال خود تعمق کنیم، یقینا به عادات زشتی در خود برخورد خواهیم کرد، که در عین اعتــراف به زشتــی آن دست از آن برنمی داریــم، زیرا عادت مزبور در ما رســوخ کـــرده است.

ایــن همان گمراهی در عین علم و مشتبه کردن حق و باطل بر خود، و سرگرم شدن بــه لـــذّات مـــوهـوم و بـازمـانــدن از پـایـداری بـر حــق و عمـــل بــــه آن

اســت.

خداونــد ما را در انجــام کارهائــی که مــورد رضایــت اوســت مـدد فرمایــد.⁽¹⁾

تکامل مرحله ای فطرت در انسان

خداوند فطرت را در چند مرحله به آدمی ارزانی می دارد. یک مرحله ضعیف آن همان سلامت فطرتی است، که در حال کودکی به آدمی می دهد و مرحله بالاتر آن را در حال بزرگی که آدمی به خانه عقل می نشیند ارزانی می کند، که نامش را اعتدال در تعقل، و جودت در تدبیر می گذاریم و مرحله قوی تر آن را بعد از ممارست در اکتساب فضائل می دهد. چون مرحله دوّم، آدمی را وادار به کسب فضائل می کند و چون این کسب فضائل تکرار شد حالتی در آدمی پدید می آید، به نام ملکه تقوی، و این سه حالت در حقیقت یک چیز و یک سنخ است، که به تدریج و در حالـی بعد از حال دیگر نمو می کند.⁽²⁾

رابطه فطرت انسان با قوانین الهی

«قُلْ اَرَأَیْتُمْ مآ اَنْزَلَ اللّهُ لَکُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُـمْ مِنْهُ حَراما وَ حَلالاً قُلْ ءَآللّهُ اَذِنَ لَکُــمْ اَمْ عَلَـی اللّهِ تَفْتَـرُونَ!» (59/یونس)

« آیا هیچ اندیشیده اید، که خدا برای شما روزی فروفرستاد آن گاه شما پاره ای از آن را حلال و پاره ای را حرام می کنید؟ بگو آیا خدا به شما اجازه داده، یا به خدا افتراء می بندید؟»

خدا رزق را نسبت داده به انزال یعنی فروفرستــادن. این نسبت بر اساس حقیقتی است که قــرآن به مردم یاد داده و به آنــان خـاطـر نشـان سـاختـه کــه همه اشیـاء عــالم منبع هـا و مخـزن هـائـی پیـش خـدا دارنـد که بـر حسـب تقـدیـر و اندازه گیــری خـــدا از آن جــــا فـــرود مـی آینـــــد.

حکم به این که پاره ای از روزی هـا حـلال و پـاره ای دیگـر حـرام اسـت کـه بیـن مردمـان رواج داشت یـا بـایـد از طرف خـدا باشـد یـا آن که به دروغ به خدا بسته باشند.

این آیه توضیح می دهد معنی این که «حکم» منحصر به خداست این است، که تکیه بر فطرت و خلقت دارد و منطبق بر فطرت است و با آن چه که دستگاه آفرینش و خلقت گــویـای آن است مخـالف نیست.

وجــود اشیــاء از همــان بــدو خلقت با مرحلــه کمالــی که آماده رسیــدن به آن انــد، مناســب و سازگـار اســت و همـه اشیـاء با قــوا و ابــزاری مجهزانــد که به وسیلـه آن بتوان به هدف رسید.

هیچ یک از اشیاء عالم، جز از راه صفات اکتسابی و اعمال خود، به طرف کمالی که برایشان مهیا شده، سیر نمی کنند.

با توجّه به این حقیقت لازم است، دین یعنی قوانینی که در مورد صفات و اعمال اکتسابی به مرحله اجرا درمی آید، منطبق بر خلقت و فطرت باشد، زیرا فطرت هدف خود را فراموش و از آن تخطی نمی کند.

انســان که مجهز به جهاز تغذیــه و آمیزش زناشوئــی است، حکم واقعی اش در دین فطــرت، غذاخوردن و نکاح است نه جوکی گــری و رهبانیــت! و چون طبیعــت انسان با اجتماع و تعاون آمیخته شــده و حکم واقعــی اش این اســت که در اجتماع سایــر مردمان شرکــت جویــد و کارهــای اجتماعــی کنــد و بـه همیـن ترتیــب...!

پس تنها احکام و قوانینی برای انسان قطعیت دارد که عالم آفرینش، آدمی رابه سوی آن فرامی خواند، چه آن که انسان جزئی کوچک از این عالم است و دستگاه خلقت وجود او را مجهز به وسایلی کرده که به مرحله کمال سوقش دهد. پس این آفرینش گسترده و فراگیر که اجزاء آن به هم پیوسته و مرکب اراده خدای تعالی است حامل قانون فطری انسانی و دعوت کننده وی به دین حنیف خداست. دین حق عبارت است از حکم خدا و حکم خدا منطبق است بر خلقت او .⁽¹⁾

انسان در روی زمین

انسان به عنوان جانشین خدا در زمین

خلافت انسان و جانشینی خدا در زمین

« وَ اِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَـلائِکَـةِ اِنّی جاعِلٌ فِی الاَرْضِ خَلیفَـةً...!» (30 تا 33 / بقره)

« و چون پروردگارت به ملائکه گفت من می خواهم در زمین جانشینی بیافرینم... !»

این آیـات متعـرض آن فـرضی است کـه به خاطر آن انسـان به سوی دنیـا پائین آمـد و نیز حقیقت خلافت در زمین و آثار و خواص آن را بیان می کند.

ملائکه از کلام خدای تعالی که فرمود: می خواهم در زمین خلیفه بگذارم، چنین فهمیده انــد که این عمــل بـاعـث وقــوع فســاد و خــونــریــزی در زمیــن می شــود.

و خدای سبحان که مستخلف این خلیفه است، در وجودش مسماء به اسماء حسنی و متصـف بـه صفات علیـائی از صفــات جمـال و جـــلال است و در ذاتــش منـــزه از هـر نقصـی و در فعلش مقـدس از هـر شـر و فسادی است.

مقام خلافت تمام نمی شود مگر به این که خلیفه، نمایشگر مستخلف باشد و تمامی شئون وجودی و آثار و احکام و تدابیر او را حکایت کند. البته آن شئون و آثار و احکام و تدابیـری که به خاطــر تأمین آن ها خلیفـه و جانشیــن برای خــود معیــن کــرده است.

خلیفه ای که در زمین نشو و نما کند، با آثاری که زندگی زمینی دارد لایق مقام خلافت نیست و بـا هستـی آمیخته با آن همـه نقص و عیب نمی تـواند آئینه هستی منزه از هر عیب و نقص و وجود مقدّس از هر عـدم خدائی گردد.

جوابــی که خدای سبحــان به اعتــراض ملائکــه داده این اســت که اسماء را به آدم تعلیــم داده و سپــس فرمــوده: حــال، مــلائکــه را از ایـن اسمــاء خبــــر بــده!

معنای تعلیم اسماء این است، که خدای تعالی این علم را در انسان ها به ودیعه سپرده، به طوری که آثار آن ودیعه به تدریج و به طور دائم، از این نوع موجود سر بزند و هر وقت به طریــق آن بیفتــد و هدایت شــود، بتوانــد آن ودیعــه را از قــوّه بـه فعــل درآورد.

خدای سبحان در پاسخ و رد پیشنهاد ملائکه، مسئله فساد در زمین و خونریزی در آن را، از خلیفه زمینی نفی نکرد. در عوض مطلب دیگری عنوان نمود و آن این بود که در این میان مصلحتی هست، که ملائکه قادر به ایفاء آن نیستند و نمی توانند آن را تحمّل کنند، ولی این خلیفه زمینی قادر به تحمّل و ایفای آن هست. آری انسان از خدای سبحان کمالاتی را نمایش می دهد و اسراری را تحمّل می کند که در وسع و طاقت ملائکـه نیست!

این مصلحت بسیار ارزنده و بزرگ است به طوری که مفسده فساد و سفک دماء را جبران می کند. ابتدا در پاسخ ملائکــه فرمود:« من می دانم آن چه را که شما نمی دانید!» (30 / بقره)

در نوبت دوم، به جای آن این طور جواب داد: « آیا به شما نگفتم من غیب آسمان ها و زمین را بهتر می دانم! » (33 / بقره)

مراد به غیب، همان اسماء است، نه علم آدم به آن اسماء. چون ملائکه اصلاً اطلاعـی نداشتند، از این که در این میان اسمـائی هست، که آنـان علم بدان ندارنـد. ملائکه این را نمی دانستنـد، نه این که از وجود اسماء اطلاع داشته و از علم آدم به آن ها بی اطلاع بوده اند، وگرنه جا نداشت خدای تعالی از ایشان از اسماء بپرسد و این خود روشــن است کــه سئـوال نام برده به خاطر این بـوده کـه مـلائکـه از وجـود اسمـاء بـی خبـر بـوده انـد.

لازمــه این مقام خلافــت آن است کـه خلیفــه اسماء را بدانـد. خدای تعالی از مـلائکه پرسید آن ها اظهار بـی اطلاعی کـردند و چــون از آدم پرسیـد و جواب داد بدین وسیله لیاقـت آدم بـرای حیــازت این مقــام و عــدم لیاقـت ملائکه ثابت شد.⁽¹⁾

چگونگی خلیفه شدن انسان در زمین

« هُــوَ الَّذی جَعَلَکُــمْ خَلائِفَ فِــی الاَرْضِ...!» (39 / فـاطــر)

« او کسـی اسـت کـــه شمـا را خلیفــه هـائـی در زمیـن کـرد...!»

«خَلیفه» بودن مــردم در زمین به این معنــا است که هر لاحقی از ایشان کار سابق را کند و بتواند به این منظور دخل و تصرفاتی که لازم اســت، و انتفاعــی که بایــد ببــرد، انجـام دهــد، همان طــور که سابقیــن بر این کار توانائــی و تسلــط داشتنــد.

و اگر انسان ها به خلافت رسیدند، از جهت نوع خلقتشان بود، که خلقتی است از طریق تـوالـد و تناسل، چــون ایــن نـــوع از خلقـت اسـت، کـه مخلــوق را بـه دو قسـم سابق و لاحــق تقسیــم می کنـد.

و همین خلافت قرار دادن در زمین، خود نوعی تدبیری است، آمیخته با خلقت که از آن انفکــاک نمی پذیــرد و بــه همیــن جهــت از ایــن طــریــق استــدلال مــی کنــد بر یگــانگــی خـدای تعالــی در ربوبیــت، چون چنیــن خلقتــی و تدبیری مختص اوست.

آن کسی که خـلافت زمینـی را در عـالـم انسـانی درسـت کـرده، هم او رب انسان ها و مدبّر امــر آن ها است. چـون تدبیــر انفکاک از نوع خلقــت ندارد، لاجرم خالق انسان همـان رب انسان است.⁽¹⁾

صفات خلیفه الهی در زمین

« یا داوُدُ اِنّا جَعَلْناکَ خَلیفَةً فِی الاَْرْضِ...!» (26 / ص)

« ای داود ما تــرا جانشین خود در زمین کردیم پس بین مردم به حق داوری کن و به دنبال هوای نفس مــرو که از راه خــدا به بیراهه می کشد و معلوم است کسانی که از راه خـدا بـه بیـراهـه مـی رونـد عـذابـی سخت دارنـد به جرم این که روز حســاب را از یــاد بـردنــد!»

ظاهر کلمه «خلافت» این است که مراد به آن خلافت خدائی است، و در نتیجه با خلافتی که در آیه « اِنّی جاعِلٌ فِی الاَْرْضِ خَلیفَةً،» آمده، منطبق است، و یکی از شئون خلافت این است که صفات و اعمال مستخلف را نشان دهد، و آئینه صفات او باشد، و کــار او را بکند. پــس در نتیجــه خلیفه خــدا در زمین باید متخلق به اخلاق خدا

باشد، و آن چه خــدا اراده مـی کنـد او اراده کنــد، و آن چه خــدا حکـم مــی کنـد او همـان را حکـم کنـد و چــون خـدا همواره به حق حکم کنــد :

« وَ اللّـــهُ یَقْضـــی بِـــالْحَـــــــقِّ...!» (20/مؤمن)

« و خدا به حق حکم می کند...!»

او نیز جز به حق حکم نکند، و جز راه خدا راهی نرود، و از آن راه تجاوز و تعدّی نکند.

به همین جهت است که می بینیم در آیه مورد بحث حکم به حق کردن را نتیجه و فرع آن خلافت قرار داده، و این خود مؤید آن است که مراد به جعل خلافت این نیست که شأن و مقام خلافت به او داده باشد، بلکه مراد این است که شأنی را که به حکم:

قبـلاً بـه او داده بـود، بـه فعلیت بـرسـاند و عرصه بروز و ظهـور آن را بــه او بـدهد.⁽¹⁾

اقامت و خلافت انسان در زمین

« وَ لَقَدْ مَکَّنّاکُمْ فِی الاَرْضِ...!»

-« ما منزل شما را زمین قرار دادیم و در آن جا برای شما وسایل زندگی قرار داده ایم، ولی سپاسی که می دارید اندک است. شما را خلق کردیم آن گاه نقش بندی تان نمودیم و سپس به فرشتگان گفتیم که آدم را سجده کنید. همه سجده کردند مگر ابلیس که از سجده کنان نبود. فرمود مانعت چه بود که وقتی به تو فرمان دادم سجده نکردی؟ گفت من از او بهترم، مرا از آتش آفریده ای و او را از گل خلق کرده ای. فرمود از آسمان فرود شو، که در این جا بزرگی کردن حق تو نیست، برون شو که تو از حقیرانی. گفت: مرا تا روزی که برانگیخته می شوند، مهلت ده. فرمود مهلت خواهی یافت. گفت برای این ضلالت که مرا نصیب داده ای در راه راست تو بر سر راه آنان کمین می نشینم. آن گاه از جلو رویشان و از پشت سرشان و از راستشان و از چپشان به آنان می تازم و بیشترشان را سپاسگزار نخواهی یافت. گفت از آسمان بیرون شو، مذموم و مطرود. هرکه از آن ها پیروی تو کند جهنم را از همه شما لبریز می کنم!»

-« و ای آدم تو و همسرت در این بهشت آرام گیرید، از هر جا خواستی بخورید و به این درخت نزدیک مشوید که از ستمگران می شوید. شیطان وسوسه شان کرد تا عورت هایشان را که پنهان بود بر آنان نمودار کند و گفت پروردگارتان شما را از این درخت منع نکرد مگر از بیم این که دو فرشته شوید یا از زندگان جاوید گردید و برای ایشان سوگند خورد که من خیر خواه شمایم. پس با همین فریب سقوطشان داد و چون از آن درخت بخوردند عورت هایشان در نظرشان نمودار شد و بنا کردند از برگ های بهشــت به خودشان می چسبانیدنــد و پروردگارشان به ایشان بانگ زد: مگر من از این درخت منعتان نکردم! و به شمــا نگفتم که شیطــان دشمن آشکــار شماســت! گفتند: پروردگــارا مــا به خویشتن ستــم کردیــم و اگر مــا را نیامــرزی و رحممــان نکنــی از زیانکـــاران خـواهیــم بود ! »

در بین آیات فوق اشاره شده به علل و جهاتی که باعث شد خداوند انسان را در زمین تمکین دهد. خطاب هائی که در سوره بقره و طه در این زمینه خداوند با آدم داشته عین آن خطاب ها را در این سوره با جمیع افراد بشر دارد و همه جا می فرماید: یا بنی آدم!

خلقت آدم در حقیقت خلقت جمیع بنی نوع بشر بوده است. مراد به خلق کردن از خاک همان جریان خلقت آدم علیه السلام است.

تمکیــن در ارض به معنــای منــزل دادن در آن اســت. در آخــر آیـات فــرمــوده:

« ... وَ لَکُمْ فِی الاَْرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ اِلی حینٍ!» (24 / اعراف)

« ... و شمـا را در زمیـن قـرارگـــاه و برخــورداری اســـت تـــا زمــان معیـــن!»⁽¹⁾

مشیت الهی در تغییر خلیفه های زمینی

« وَ یَسْتَخْلِـفُ رَبّـی قَوْمــا غَیْــرَکُــــمْ...!» (57 / هود)

« و پروردگـار مـــن قــومــی غیـــر از شمـا را جـانشیـــن خـواهد کـــرد... !»

یعنی قومی غیر از شما را به جای شما به عنوان خلیفه در روی زمین قرار خواهد داد، زیرا انسان خلیفه خداست در روی زمین آن جا که خدا می فرماید: « اِنّی جاعِلٌ فِی

الاَرْضِ خَلیفَةً...!» (30 / بقره)

از زبان هود علیه السلام در این آیه خطاب به مشرکین بیان می کند، که بعد از قوم نوح خلیفه هــای روی زمین انــد، کما این که خدا از او حکایــت می کند که به قوم خود گفت: « به یــاد آوریــد که خــدا شما را پس از قــوم نوح خلیفه هــای روی زمین قــرار داد و اندامتـان را ستبر ساخــت... !» (69 / اعراف) مثــل این آیــه که می فرمایــد: « اگر خــدا بخواهـد شمـا را می بــرد و هرکــه را بخواهد بعد از شما جانشین می کند !» (133 / اعراف)⁽¹⁾

عوامل ملکوتی در خدمت انسان

خدمت ملائکه به انسان

« فَسَجَدَ الْمَلائِکَةُ کُلُّهُمْ اَجْمَعُونَ اِلاّ اِبْلیسَ اَبی اَنْ یَکُونَ مَعَ السّاجِدینَ !»(30 و 31 / حجر)

« مـلائکه همگــی و تمـامـی شـان سجده کردند. مگر ابلیس از این که با سجـده کنندگان بـاشـد امتناع ورزید!»

ملائکه مأمور شده بودند بر نوع بشر سجده کنند، نه بر شخص آدم و خلاصه خصوصیات فردی آدم دخالتی در این امر نداشته، بلکه سجده ملائکه به خاطر خصوصیات نوعی آدم بوده و این سجده هم صرفا از باب تشریفات اجتماعی نبوده بلکه نتیجه ای حقیقی و واقعی باعث آن شده است و آن عبارت است از خضوع به حسب خلقت، پس ملائکه بر حسب غرضی که در خلقتشان بوده خاضع برای انسان اند آن هم بر حسب غرضی که در خلقــت او بـوده است. مـلائکـه مسخـر بـرای بشـر و در راه سعـادت زنـدگــی هستند. این که می بینیم همه ملائکه مأمور به سجده بر آدم شدند، می فهمیم همه آنان مسخر در راه به کمال رساندن سعادت بشرند، برای فوز و فلاح او کار می کنند. یک طائفه از ایشان مأمور حیات بخشی و طائفه دیگر مأمور مرگ و طائفه سوم دست در کار رزق، و طائفه چهــارم مشغـول رسـانـدن وحی هستند. طائفـه ای معقبـات اند، طائفـه ای حفظــه، طــائفــه ای نویسنـده و هم چنین مابقی ملائکه هر کدام مشغول یکی از کارهای بشراند. این معنا از آیات متفرقه قرآنی هر کدامش از یک گوشه قرآن به چشم می خورد. پس ملائکه اسبابی الهی و اعوانی برای انسان اند، که او را در راه رساندنش به سعادت و کمال یاری می کنند.

این جاست که برای کسانی که متدبر باشند، روشن می گردد که امتناع ابلیس از سجده به خاطر استنکافی بود که از خضــوع در برابر نوع بشــر داشت و او نمی خواســت ماننــد ملائکــه در راه سعــادت بشر قــدم بــردارد و او را در رسیدنــش به کمال مطلوبـش کمک نماید.⁽¹⁾

مفهوم حافظین انسان

« اِنْ کُلُّ نَفْسٍ لَمّا عَلَیْها حافِظٌ ! »(4 / طارق)

« هیـچ انســانـی نیسـت، مگــر آن که نگهبــانـی بر او موکل است ! »

معنای آیه این است که هیچ نفسی نیست، الاّ این که نگهبانی بر او موکّل است و مراد از موکّل شدن نگهبانی برای حفظ نفس این است که فرشتگانی اعمال خوب و بد هر کسی را می نویسند و به همان نیت و نحوه ای که صادر شده می نویسند تا بر طبق آن در قیامت حساب و جزاء داده شوند، پس منظور از حافظ، فرشته و منظور از محفوظ عمل آدمی است. در جای دیگر فرموده: « به درستی بر هر یک از شما حافظانی موکل اند، حافظانی بزرگوار و نویسنده، که آن چه شما انجام دهید می دانند!» (10 تا 12 / انفطار)

و بعید نیست که مراد به حفظ نفس حفظ خود نفس و اعمال آن باشد و منظور از حافظ جنس آن بوده باشد، که در این صورت چنین افاده می کند، که جان های انسان ها بعد از مردن نیز محفوظ است و با مردن نابود و فاسد نمی شود، تا روزی که خدای سبحان بدن ها را دوباره زنده کند، در آن روز جان ها به کالبدها برگشته و دوباره انسان بعینه و شخصه همان انسان دنیا خواهد شد، آن گاه طبق آن چه اعمالش اقتضا دارد جزاء داده خواهد شد، چون اعمال او نیز نزد خدا محفوظ است، چه خیرش و چه شرش.

ظاهر آیه ای که در سوره انفطار بود و می گفت وظیفه ملائکه حافظ، حفظ نامه های اعمـال است، بـا ایـن نظـریـه منـافـات نـدارد، بـرای این که حفـظ جـانهـا هـم مصداقـی از نـوشتـن نـامـه است، هم چنان که از آیه زیر نیز این معنا استفاده می شود:

« اِنّا کُــنّا نَسْتَنْسِخُ ما کُنْتُــمْ تَعْمَلُونَ - ازآن چه انجام می دهید ما نسخه برداری می کنیم!» (29/جاثیه)⁽²⁾

مراقبین و محافظین انسان

« لَهُ مُعَقِّبتٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِه یَحْفَظُونَهُ مِنْ اَمْرِ اللّهِ...!» (11/رعد)

« او راست فرشتگان تعقیب کننده از جلو رویش و از پشت سرش، که او را از فرمان خدا حفاظت می کنند... !»

انسان معقّباتی در پیش رو و پشت سر دارد. تعقیب هر چیز به معنای آمدن و یا آوردن بعد از آن است و با این حال چنین به نظر می رسد که معقبات از پیش رو معنا نداشته باشد، چون معنای معقب چیزی است که از دنبال و پشت سر انسان بیاید، پس ناگزیر باید آدمی را چنین تصور کرد که در راهی می رود و دنبالش معقبات دورش می چرخند. اتفاقا خداوند هم از این راه خبر داده و فرمود: « یـا اَیُّهَـا الاِنْسـانُ اِنَّــکَ کـادِحٌ اِلــی رَبِّــکَ کَــدْحـا فَمُــلاقیــــهِ ! » (6 / انشقاق) و نیز در معنای این آیه آیات دیگری است که دلالت می کند، بر رجوع آدمی به پروردگارش مانند جمله « وَاِلَیْهِ تُرْجَعُون - و به سوی او باز می گردید!» و جمله « وَاِلَیْهِ تُقَلِبُون ـ و به سوی او بر می گردید!»

بنـابراین بـرای آدمـی کـه برحسب ایـن ادلّه به سوی پـروردگارش بر می گردد تعقیـب کننـدگانی است کـه از پیش رو و از پشت مراقب اوینـد.

این هم از مشرب قرآن معلوم و پیداست، که آدمی تنها این هیکل جسمانی و این بدن مادی محسوس نیست، بلکه موجودی است، مرکب از بدن و نفس و شئون و امتیازات عمده او همه مربوط به نفس اوست. نفس اوست که اراده و شعور دارد و به خاطر داشتن آن مورد امر و نهی قرار می گیرد. هر چند نفس بدون بدن کاری نمی کند، ولکن بدن جنبه آلــت و ابــزاری را دارد که نفــس بــرای رسیــدن بــه مقاصد و هدف های خود آن را به کار می زند.

بنابراین، جمله « مِنْ بَیْنِ یَدَیْهُ وَ مِنْ خَلَفَهْ...،» (11 / رعد) توسعه می یابد، هم امور مادّی و جسمانی را شامل می شود و هم امور روحی را، پس همه اجسام و جسمانیاتی که در طول حیات انسان به جسم او احاطه دارد بعضی از آن ها در پیش روی او قرار گرفته و بعضی در پشت سر او قرار دارند و هم چنین جمیع مراحل نفسانی که آدمی در مسیرش به سوی پروردگارش می پیماید و جمیع احوال روحی که به خود می گیرد و قرب و بعدها و سعادت و شقاوت ها و اعمال صالح و طالح و ثواب و عقابی که برای خود ذخیـره می کنــد، همه آن هــا یا در پشــت سر انسان قرار دارنــد و یا در پیــش رویش.

این معقّباتی که خداوند از آن ها خبر داده در این گونه امور از نظر ارتباطش به انسان ها دخل و تصرفاتی دارند و این انسان که خداوند او را توصیف کرده به این که مالک

نفع و ضرر و مرگ و حیات و بعث و نشور خود نیست و قدرت بر حفظ هیچ یک از خود و آثار خــود را چه آن ها که حاضرند و چه آن ها که غایب اند، ندارد و این خدای سبحان است که او و آثار حاضــر و غایب او را حفظ می کند، و در عین این که فرموده: « اللّهُ حَفیظٌ عَلَیْهِم ـ خداوند بـر ایشان حـافظ است!» (6 / شوری) و نیـز فرمـود: « وَ رَبُّکَ عَلی کُلِّ شَی ءٍ حَفیظٌ - پروردگارت بر هـر چیزی نگهبان است!» (21 / سبأ) در عین حال وسـائطی را هم در این حفـظ کردن اثبات نموده و می فرمایــد: « وَ اِنَّ عَلَیْکُـم لَحافِظیـنَ ـ بر شمـا نگهبـانـانی هست!» (10 / انفطار)

این معقبات (نگهبانان) همان طور که آن چه حفظ می کنند، به امر خدا می کنند و هم چنین از امر خدا حفظ می کنند، چون فنا و هلاکت و فساد هم امر خداست، همان طورکه بقا و استقامت و صحت به امر خداست. پس هیچ مرکب جسمانی و مادی دوام نمی یابد مگر به امر خدا، و هیچ یک از آن ها ترکیبش انحلال و فساد نمی یابد، مگر باز به امر خدا، در معنویات هم هیچ حالت روحی و یا عمل و یا اثر عمل دوام نمی یابد، مگر به امر خدا، هیچ یک از آن ها دچار حبط و زوال و فساد نمی شود، مگر باز به امر خدا. آری امر همه اش از خداست و همه اش به سوی خدا برگشت دارد.

هیچ چیز از انسان، از جانش و جسمش و اوصاف و احوالش و اعمال و آثارش نیست مگر آن که ملکی از طرف خداوند موکل بر آن است، تا حفظش کند و در مسیرش به سوی خدا، لایزال وضعش چنین است تا آن که خودش وضع خود را تغییر دهد، در آن صورت خدا هم وضع خود را درباره او تغییر می دهد. پس این که خدا حافظ است و او ملائکــه ای دارد کــه متصــدّی حفــظ بندگـان اند، خود یک حقیقـت قرآنی است.⁽¹⁾

زمین و آسمان در خدمت انسان

عوامل طبیعی در خدمت انسان

« اَلَمْ نَجْعَلِ الاَرْضَ مِهادا ؟» (6 تا 16 / نبأ)

« آیــا مـــا زمیــن را بـرای شمـا قرارگـاه نکردیم، تـا بتوانیـد در آن قـرار گیریـد و در آن تصـرف کنید...؟»

«وَالْجِبـــالَ اَوْتـــــادا،»

«آیا کوه ها را عماد و نگهبان آن نساختیم؟»

«وَ خَلَقْناکُمْ اَزْواجـــــا،»

«و شما را جفت جفت از نر و ماده آفریدیم، تا سنت ازدواج و تناسل در بین شما جریان یابد و در نتیجه نوع بشر تا روزی که خـدا خـواسته بـاشد بـاقی بمـانــد؟»

«وَ جَعَلْنا نَوْمَکُمْ سُباتا،»

«و خواب را بــرای شمــا مــایــه قــوام حیـات و استراحــت قـــرار دادیـــم ؟»

کلمــه «سُبات» به معنــای راحتی و فراغــت اســت. چـون خوابیـدن بـاعث آرامـش و تجـدیـد قـوای حیـوانـی و بـدنـی مـی شــود و خستگی نـاشـی از بیداری و تصرفات نفس در بدن ازبین می رود.

«وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِبـاسـا،»

«و مــا شــب را چون لبــاس ساتــری قرار دادیــم کــه با ظلمتــش همـه چیــز را و همـــه دیــدنـــی هــا را می پوشــانــد، همـان طــور کــه لبــاس بـــدن را؟»

و این خــود سببی است الهــی، که مردم را به دســت کشیدن از کار و حرکت می خوانــد و متمایــل به سکونت و فراغــت و برگشتـن به خانه و خانواده می ســازد.

«وَ جَعَلْنَــــا النَّهـــارَ مَعــاشـــــا،»

«مــا روز را زمـان زنـدگی شمـا و یــا محـل زنـــدگـــی شمـا کــردیـم، تـا در آن از فضل

پروردگارتـان طلب کنید؟»

«وَ بَنَیْنـا فَوْقَکُمْ سَبْعـــا شِــــدادا،»

«یعنی بر بالای سرتان هفت آسمان شدیدُالبنا قـرار دادیم؟»

«وَ جَــعَلْنـاسِــراجــــا وَهّاجــــا،»

«و چـراغـــی چــون خورشیــد رخشـان بــرافروختیـــم؟»

کلمــه «وَهّــاج» بــه معنــای چیــزی اســت کـه نـور و حـرارت شـدیـدی داشتـه باشـد و منظـور از چـراغ وهاج، خورشید اسـت.

«وَ اَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ ماءً ثَجّاجا،»

«و ما به وسیله بادهای فشارنده، آبی ریزان نــازل کردیم؟»

«لِنُخْرِجَ بِهِ حَبّا وَ نَباتا،»

«این کــار را کردیــم تا دانه ها و نباتاتــی که مایه قــوت آدمیــان و حیوانات اســت بیـــرون آوریـم؟»

«وَ جَنّـــاتٍ اَلْفـــافـــا،»

«و باغ هــای پر درخت و انــواع میوه هــا پــدیـد آوردیـــم ؟»⁽¹⁾

تغذیـه و مواد غذائی انسان

« فَلْیَنْظُرِالاِنْسانُ اِلی طَعامِهِ اَنّا صَبَبْنَاالْماءَ صَبّا...!» (24 تا 32 / عبس)

« باید انسان به همین طعامی که می خورد بنگرد. این ما بودیم که آب را به کیفیتی که انسان ها خبر ندارند، از آسمان فرستادیم و سپس زمین را باز با کیفیتی ناگفتنی و به وسیله دانه هـا شکافتیـم و در آن، دانه هـا رویاندیـم و انگـوری و سبـزیجـاتی، و زیتـونی و نخلـی، و بـاغ های پـر درخت سربه هم کرده ای و میوه ای و تره بــاری، تا وسیله زندگــی شما و حیوانــات شما باشد !»

خدای متعال در این آیات نظر و مطالعه انسان پیرامون طعامی که می خورد و با آن سد رمق می کند و بقاءِ خود را تضمین می نماید، را لازم کرده، با این که نعمت طعام یکی از میلیون ها نعمتی است که تدبیر ربوبی آن ها را برای رفع حوائج بشر در زندگیش فراهم کرده و دستور می دهد اگر در همین یک نعمت مطالعه کند، سعه تدبیر ربوبی را مشاهده خواهد کرد، تدبیری که عقلش را متحیر و مبهوت خواهد کرد، آن وقت خواهد فهمید که خدای تعالی چقدر نسبت به صلاح حال انسان و استقامت امر او عنایت دارد، آن هم چه عنایتی دقیق و محیط!

بیان مفصل و کامل آن خصوصیات که در نظام آفرینش طعام برقرار است و نظام

وسیعی که در همه این امور و روابط کونی که بین هر یک از آن امور و بین انسان برقرار اســت، چیزی نیست که بتوان در چند آیه بیانش کرد، و عادتا از وسع و طاقت بیان بشــری بیرون است.⁽¹⁾

وابستگی خلقت و تداوم حیات انسان به زمین

« قُـلْ هُوَ الَّذی ذَرَاَکُمْ فِی الاَرْضِ وَ اِلَیْهِ تُحْشَروُنَ !»(24 / ملک)

« بگـو او همــان کســی اسـت کـه شمـا خـاکیــان را در زمیــن خلــق کـــرد و بـه ســوی او محشـــور مـی شـویــد!»

کلمه «ذَرَاَکُمْ» به معنای خلقت است. و منظور از خلق کردن ایشان در زمین این است کــه خلقتشان وابسته به زمیــن است و کمال آنــان جز با اعمالی وابسته به ماده زمینی تمام نمی شود.

خدای تعالی مواد زمینی را در دل بشر زینت داده، به طوری که دل ها به سوی آن مجذوب شود و به این وسیله افراد صالح از طالح ممتاز گردند، هم چنان که فرمود:

« این مائیم که آن چه روی زمین است زینت زمین کردیم تا ایشان را بیازمائیم تا کدامشان بهتر عمل می کنند و ما به زودی آن چه روی زمین است چون خاک خشک از نظرشان می اندازیم !» (8/کهف)

جمله « وَ اِلَیْهِ تُحْشَروُنَ !» اشاره است به مسئله بعث و جزاءِ قیامت و وعده ای است قطعی.⁽²⁾

نیاز انسان به جهان خارج

« اِنَ فی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الاَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ وَ الْفُلْکِ الَّتی تَجْری فِی الْبَحْرِ بِما یَنْفَعُ النّاسَ وَ ما اَنْزَلَ اللّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَاَحْیا بِهِ الاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ بَثَّ فیها مِنْ کُلِّ دابَّةٍ وَ تَصْریفِ الرِّیاحِ وَالسَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَیْنَ السَّماءِ وَالاَرْضِ لاَیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ!»

« به درستی در خلقت آسمان ها و زمین و اختلاف شب و روز و کشتی ها که در دریا به سود مردم در جریان اند و در آن چه که خدا از آسمان نازل می کند، یعنی آن آبی که به آن زمین را بعد از مردگی اش زنده می سازد و از هر نوع جنبنده در آن منتشر می کند و گرداندن بادها و ابرهائی که میان آسمان و زمین مسخراند، آیاتی است بـرای مردمی که تعقل کنند ! » (164 / بقره)

ایـن آیــه بـرهـانـی اسـت بــر تـوحیــد از راه احتیـــاج انســـان. مــی فـرمـایــد:

این انسان، که یکی از پدیده های زمینی است، در زمین زنده می شود و زندگی می کند و سپس می میرد و دوبـاره جـزو زمیـن می شـود، در پـدیـد آمـدنش و بقـایش به غیر از ایـن نظـام کلـی کـه در سـراسـر عـالـم حکـم فـرمـاست و بـا تـدبیـری متصل سراپای عالم را اداره می کند، بـه نظام دیگـری احتیـاج نـدارد.

ایــن اجرام آسمانی در درخشندگــی و حرارت دادن، و این زمین در شب و روزش و بادها و ابرها و باران هایش و منافع و کالاهائــی که از هر قــاره به قاره دیگـرش منتقــل می شــود، همه این ها مورد احتیــاج آدمی است و زندگــی انسان و پیــدایش و بقایش بدون آن تدبیـر نمی شود، و خدا از ماورای همه این ها محیط به آدمی است.⁽¹⁾

ساخته های دست بشر

« وَ الْفُلْکِ الَّتی تَجْری فِی الْبَحْرِ...!» (164 / بقره)

« و کشتی هــا کــه در دریــا بــه سـود مـردم در جریــاننــد...!»

در آیه فوق مراد به حرکت کشتی در دریا، به آن چه مردم سود ببرند، نقل کالا و ارزاق اســت، از این ساحــل به ساحلی دیگــر و از این طـرف کره زمین به طرفی دیگر.

این که در میان همه موجودات و حوادثی که مانند آسمان و زمین و اختلاف شب و روز، اختیاراتشان در آن ها مدخلیت ندارد، تنها کشتی و جریان آن را در دریا ذکر کرده، خود دلالت دارد بر این که این نعمت نیز هر چند که انسان ها در ساختن کشتی دخالت دارنــد، ولی بالاخره ماننــد زمین و آسمــان بــه صنع خدا در طبیعـت منتهی می شود.

آن نسبتی که انسان به فعل خود (کشتی سازی) دارد، بیش از آن نسبت که هر فعلی به سببی از اسباب طبیعی دارد نمی باشد و اختیاری که انسان دارد، او را سبب تام و مستقل از خدای سبحان و اراده او نمی کند و چنان نیست که احتیاج او را به خدای سبحان کمتر از احتیاج سایر اسباب طبیعــی کند.⁽²⁾

استفاده انسان از سایر موجودات

« هُوَالَّذی خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الاَرْضِ جَمیعا...!» (29 / بقره)

« اوست کـه هـر چـه در زمیـن هسـت یکسـره برای شمـا آفـریـد...!»

تقدیر الهی انسان را طوری ریخته گری کرده، که با سایر موجودات زمینی و

آسمانی، یعنی از عناصر بسیط گرفته تا نیروئی که از آن عناصر برمی خیزد و نیز از مرکبات آن، از حیوان گرفته، تا نبات و معدن و غیر آن، از آب و هوا و نظایر آن ها، مرتبط باشد و نیز تمامی موجودات طبیعی را طوری ریخته که با موجودات دیگر مرتبط بوده باشد، این در آن ها و آن ها در این اثر بگذارند، تا به این وسیله هستی خود را ادامه دهند.

چیزی که هست، اثر انسان در سایر موجودات بیشتر، و دامنه تأثیرش در آن ها وسیع تر است.

برای این که این موجود چند وجبی، علاوه بر این که با سایر موجودات طبیعی اختلاط و آمیزش دارد، و چون آن ها قرب و بعد، و اجتماع و افتراق دارد، و برای رسیدن به مقاصد ساده طبیعی اش در آن ها تصرفاتی ساده دارد. از آن جا که مجهز به فکر و ادراک است تصرفاتی عجیبی نیز دارد که سایر موجودات آن گونه تصرفات را ندارند. او سایر موجودات را تجزیه می کند و اجزایش را از هم جدا می سازد و از ترکیب چند موجود طبیعی چیزها درست می کند. موجود درستی را فاسد و فاسد را درست می کند، به طوری که هیچ موجودی نیست، مگر آن که تحت تصرف انسان قرار می گیرد. زمانی آن چه طبیعــت از ساختنــش عاجز است، او برای خــود می سازد و کــار طبیعــت را می کنــد و زمانـی دیگر بـرای جلــوگیـری از طبیعـت بـه جنــگ بـا آن بـرمــی خیـزد.

لایزال گذشت زمان این موجود عجیب را در تکثیر تصرفات و عمیق تر ساختن نظریه هایش تـأییـد می کنـد، تـا آن که خـداونـد خـود حـق را محقـق سـازد و صدق کـلام عـزیـزش را کـه فـرمـود: « وَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الاَرْضِ جَمیعا مِنْهُ ـ بـرای شمـا آن چه در آسمـان هـا و آن چه در زمیـن اسـت مسخـر کــرد، در حالی که همه اش از اوست...!» (13 / جاثیـه) نشــان دهــد.

هم چنین صدق آن گفتار دیگرش را که فرمود: «...ثُـــــمَّ اسْتَــــــوی اِلَـــی السَّمــــاءِ - سپس به آسمان بپرداخت!» (29 / بقره) نشان دهد، زیرا از آن برمی آید که استواء خدا بر آسمان نیز برای انسان بوده و اگـر آن را هفـت آسمـان قـــرار داد نیــز بـه خــاطــر ایــن مـوجـود بــوده اســت. (دقـــت فـرمــائیــد!)⁽¹⁾

فعالیت روزانه و استراحت شبانه انسان

« وَ مِنْ ایاتِهِ مَنامُکُــمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّــهارِ وَ ابْتِـــغاؤُکُـــمْ مِــــنْ فَضْلِــــهِ...!» (23 / روم)

« و یکـــی از آیـاتش خــوابیــدنتــان در شب و طلـب روزی تـان در روز است، کــه در ایـن آیت هــا هسـت بـــرای مــردمـــی کـــه بشنـــونــد!»

در این که انسان دارای قوه ای فعاله ای خلق شده، که او را وادار می کند به این که در جستجوی رزق بـاشد، و حوائج زندگـی خود را به خاطر بقـاءِ خود تحصیل کنـد، از جای برخیزد، و تلاش روزی کنـد و نیز در این که به سوی استـراحت و سکون هـدایت شـده، تـا به وسیله آن خستگـی تلاش خود را برطـرف نموده و تجدیـد و تجهیز قوا کنـد، و باز در این که شب و روز را پشـت سر هم قرار داده، تا خستگـی هر روز را در شب همان روز برطرف سـازد، و بـاز در این که برای پـدید آمدن شب و روز اوضـاعی در آسمـان نسبت بـه زمین پدیـد آمده، آیت هـا و نشـانه های سودمنـدی است، برای کسـی که دارای گـوشی شنوا باشـد، و در آن چه مـی شنود تعقـل کند، و چون آن را حق دیــد پیروی نماید.⁽¹⁾

ناملایمات و مشکلات زندگی انسان

انسان و ناملایمات ملازم خلقت او

« لَقَـدْ خَلَـــقْنَا الاِنْسانَ فــــی کَبَــــــدٍ !» (4 / بلد)

« ما انسان را در رنج آفریده ایم !»

کلمه «کَبَد» به معنای رنج و خستگی است. و این تعبیر که خلقت انسان در کبد است، به ما می فهماند که رنج و مشقت از هر سو ودر تمامی شئون حیات بر انسان احاطه دارد. و این معنا بر هیچ خردمندی پوشیده نیست که انسان در پی به دست آوردن هیچ نعمتی برنمی آید، مگر آن که خالص آن را می خواهد، خالص از هر نقمت و دردسر، و خالص در خوبی و پاکیزگی، ولی هیچ نعمتی را به دست نمی آورد، مگر آمیخته با ناملایماتی که عیش او را منقص می دارد، و نعمتی مقرون با جرعه های اندوه و رنج، علاوه بر مصائــب دهر که حوادث ناگــوار آن چون شرنگـی کشنده کام جانش را تلخ می کند.

« اَیَحْسَـــــبُ اَنْ لَــنْ یَقْــــدِرَ عَلَیْــــهِ اَحَـــــدٌ - آیا گمان می کند احدی بر او قدرت ندارد؟»(5/بلد)

بعد از آن که گفتیم خلقت انسان بر پایه رنج است و ظرف وجودی اش تعب، و تعب مظروف اوست، هیچ چیزی به دست نمی آورد مگر کمتر و ناقص تر و ناخالص تر از آن چه توقعش را دارد، و نتیجه گرفتیم که پس انسان در اصل خلقتش طوری آفریده شده که خواستش همواره مغلوب و شکست خورده، و همه امورش مقهور مقدّرات است و آن کــس که اراده او را شکســت می دهد و از هر سو و در هر جهت از جهات و شئون

زندگی اش دخل و تصــرف می کند، یعنی خدای سبحان، از هر جهت بر او قادرست، پس او حق دارد که در انســان به هــر جور که بخواهــد تصرف کنــد و هر وقت خواست او را به عذاب خود بگیرد.

انسان نمی تـواند، این پنـدار را به خود راه دهـد که احـدی بر او قـادر نیست و ایـن پنـدار او را وادار کنـد بـه این که بر خــدا استکبـار بورزد.⁽¹⁾

خسران ذاتی انسان و رهائی از آن

« وَالْعَصْرِ اِنَّ الاِنْسانَ لَفی خُسْرٍ اِلاَّ الَّذینَ امَنُوا...!» (1 تا 3 / عصر)

« سوگنــد به عصر، که جنس انسـان در خسـران و زیانکــاری است، مگـر افـرادی کـه ایمـان آورده و اعمال صـالـح مـی کننـد و یکـدیگـر را به حق سفارش و بـــه صبــر توصیه می نماینــد!»

آدمــی در نوعی مخصوص از خســران قرار دارد، غیر خسران مالی و آبروئی، بلکه خســران در ذات که خـدای تعـالی دربـاره اش فرموده:

«...الَّذینَ خَسِروُا اَنْفُسَهُمْ وَ اَهْلیهِمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ اَلا ذلِکَ هُـوَ الْخُسْرانُ الْمُبینُ - کسانی که در قیـامت در ذات خود و اهل بیتشـان خـاسـر شـدنـد و آگـاه باش که این خسران خسرانی است آشکار!» (15 / زمر)

« اِلاَّ الَّــذیــنَ امَنُـــوا وَ عَمِلُــوا الصّـالِحــاتِ - مگــر افــرادی کـــه ایمـــان آورده و عمــل صـالــح می کننـد...!» (3 / عصر)

این استثناء، استثناء از جنس انسان است که محکوم به خسران است و استثناشدگان افرادی هستند که متصف به ایمان و اعمال صالح باشند، چنین افرادی ایمــن از خسران اند.

و این بدان جهت است که کتاب خدا بیان می کند، که انسان موجودی همیشه زنده است و زندگی اش با مردن خاتمه نمی یابد و مردن او در حقیقت انتقال از خانه ای به خانه دیگـــر است.

کتاب خدا بیان می کند که قسمت (مختصری) از این زندگی همیشگی انسان که همان حیات دنیا باشد، حیاتی است امتحانی و آزمایشی و سرنوشت ساز، که در آن حیات، سرنوشت قسمت دیگر یعنی حیات آخرت مشخص می گردد، آن ها که در آن حیات به سعــادت می رسند و یا بدبخت می شوند، سعادت و شقاوتشان را در دنیا تهیه

کرده اند.

قــرآن بیان می کند که مقدمیـت این زندگــی بــرای آن زندگــی بــه وسیلــه مظاهــر ایــن زندگــی و آثــار آن یعنــی اعتقادات و اعمــال اســت، اعتقـاد حق و عمــل صالح ملاک سعـادت اخــروی و کفـر و فســوق مــلاک شقــاوت در آن اســت.

در آیاتی بسیار زیاد سرنوشت آخرت را چه خوبش و چه بدش را جزا و اجر خوانده است.

با همه این بیانات، بیان می کند که سرمایه آدمی زندگی اوست، با زندگی است که می تواند وسیله عیش خود در زندگی آخرت را کسب کند. اگر در عقیده و عمل، حق را پیروی کند تجارتش سودبخش بوده و در کسبش برکت داشته است و در آینده اش از شر ایمن است و اگر باطل را پیروی کند و از ایمان به خدا و عمل صالح اعراض نماید، تجارتش ضرر کرده، (نه تنها از سرمایه عمر چیزی زاید بر خود سرمایه به دست نیاورده بلکه از خود سرمایه خورده و سرمایه را وسیله بدبختی خود کرده است،) و در آخرتش از خیر محروم شده است.

ایمــان = ایمــان بــه خــدا، به همه رســولان او، یعنــی اطاعــت و پیـــروی ایشـان و ایمـان بـه روز جزاسـت.

عمل صالح = متصف بودن به تمام اعمال صالح. این جمله شامل فاسقان که بعضی از صالحات را انجام می دهند و نسبت به بعض دیگر فسق می ورزند، نمی شود و لازمه این آن است که منظور از خسران اعم از خسران به تمام معنا باشد، یعنی شامل خسران از بعضی جهات هم بشود و بنابراین دو طائفه خاسرند: یکی آن هائی که از جمیع جهات خاسرند نظیر کفار معاند حق و مخلد در عذاب. دوم آن هائی که در بعضی جهات خاسراند، مانند مؤمنینی که مرتکب فسق می شوند و مخلد در آتش نیستند و چند صباحی عذاب می بینند و بعد عذاب آن ها پایان می پذیرد و مشمول شفاعت و نظیر آن می شوند.

سفارش به حق = یکدیگر را به حق سفارش کردن، یعنی سفارش کنند به این که از حق پیروی کنند. در راه حق استقامت و مداومت کنند. پس دین حق چیزی به جز پیروی اعتقادی و عملی از حق و تواصی بر حق نیست و تواصی برحق عنوانی است وسیع تر از عنوان امر به معروف و نهی از منکر، چون امر به معروف و نهی از منکر شامل اعتقادات و مطلق ترغیب و تشویق بر عمل صالح نمی شود، ولی سفارش به حق، هم شامل امر به معروف می شود، هم شامل عناوین نام برده:

ذکر تواصی به حق و صبر، بعد از ذکر اتصافشان به ایمان و عمل صالح برای این بوده که اشاره کند به حیات دل های مؤمنین و پذیرا گشتن سینه های آن ها برای تسلیم خــدا شدن، پس مؤمنین اهتمامی خاص و اعتنائی تمام به ظهور «سلطنت حق» و گسترده شــدن آن بر «همه مردم» دارند، و می خواهند همه جا حق پیروی شود و پیروی آن دائمی گردد.

سفارش به صبر = صبــر در این آیه مطلــق ذکر شده و بیــان نشده که صبــر در چــه مواردی محبــوب است و نتیجه آن اســت که مراد به صبــر اعم از صبـر بر طاعت خــدا، صبر از معصیت و صبر در برخورد با مصایبی است که به قضا و قدر الهـی به آدم می رسد.⁽¹⁾

مفهوم خلقت انسان در احسن تقویم و ترقی و تنزل او

« لَقَدْ خَلَقْنَا الاِنْسـانَ فی اَحْسَنِ تَقْویمٍ...!» (4 تا 6 / تین)

« مـا انسـان را بـه بهتـرین نظـام خلقت خلـق کـردیـم، سپس او را در صـورتی کـه منحـرف شـود، بـه پست تـریـن مـرحلـه بـرگـردانیـم، مگر کسانی را که ایمان آورده و اعمـال صـالـح کنند کـه پـاداش قطـع نـاشـدنـی دارنـد!»

منظور از خلق کردن انسان در «اَحْسَنِ تَقْویم» این است که تمامی جهات وجود انسان و همه شئونش مشتمل بر تقویم است و معنای تقویم انسان آن است که او را دارای قوام کرده باشند و قوام عبارت است از هر چیز و هر وضع و هر شرطی که ثبات انسان و بقائش نیازمند بدان است و منظور از کلمه «انسان» جنس انسان است، پس جنس انسان به حسب خلقتش دارای قوام است و نه تنها دارای قوام است، بلکه به حسب خلقت دارای بهترین قوام است و از این جمله و جمله بعدش که می فرماید: « ثُـمَّ رَدَدْنـاهُ اَسْفَلَ سـافِلیـنَ!» (5 / تین) استفاده می شود که انسان به حسب خلقت طوری آفریده شده که صلاحیت دارد به رفیع اعلی عروج کند و به حیاتی خالد در جوار پروردگارش و به سعادتی خالص از شقاوت نائل شود و این به خاطر آن است که خدا او را مجهز کرده، به جهازی که می تواند با آن علم نافع کسب کند و نیز ابزار و وسایل عمل صالح را هم به او داده و فرموده:

« وَ نَفْــسٍ وَ مـا سَــوّیهـــا فَــاَلْهَمَهـــا فُجُــورَهـــا وَ تَقْــویهـــا !» (7 و 8 / شمس)

پس هر وقت بدان چه دانسته ایمان آورد و ملازم اعمال صالح گردد، خدای تعالی

او را به سوی خود عروج می دهد و بالا می برد، هم چنان که فرمود: « اعتقاد پاک و صحیح به سوی او بالا می رود و عمل صالح در بالا رفتن آن کمکش می کند ! » (10 / فاطر) و نیز فرموده: « گوشت قربانی عاید خدا نمی شود، تقوای شماست که به سوی او عروج نموده و به او می رسد ! » (37 / حج) و نیز فرموده: « خدای تعالی از میان شما کسانی را بالا می برد که ایمان آورده باشند و در میــان آنــان کسانـی کــه توفیــق عملشــان داده شــده به درجاتی بالاترند!» (11 / مجادله) و نیز فرموده: « ایشان درجاتی بس بلند دارند!» (75 / طه) و آیاتی دیگر از این قبیل که دلالت می کند بر این که مقام انسان مقام بلندی است و لایزال می توانــد به وسیله ایمان و عمــل صالح بالا رود، و ایــن از ناحیه خــدا عطائی است قطع ناشدنی، و خدا آن را پــاداش خوانده، و فرموده: « فَلَهُمْ اَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ !» (6 / تین)

« ثُمَّ رَدَدْناهُ اَسْفَلَ سافِلینَ !» (5 / تین)

مراد به «اَسْفَلَ سافِلینَ» مقام منحطی است که از هر پستی پست تر و از مقام هر شقی و زیانکاری پائین تر است و معنای آیه این است که - سپس ما انسان را که در بهترین تقویم آفریدیم، به مقام پستی برگرداندیم، که از مقام تمام اهل عذاب پست تر است.

طبیعت انسانی و طغیانگری او

«قُتِلَ الانْسانُ ما اَکْفَرَهُ، مِـنْ اَیِّ شَیْ ءٍ خَلَقَهُ...!» (17 و 18 / عبس)

«خدا بکشد انسان را که چقدر کفرانگر است! مگر خدا او را از چه خلق کرده که به خود اجازه کفران می دهد؟»

معنای جمله با کمکی که مقام می دهد این است که خدای تعالی انسان را از چه چیز خلــق کرده که به خــود اجازه طغیــان و استکبار را می دهد، استکبار از ایمان و اطاعت. اشــاره می کند به این که فطرت هر کسی می داند که فاعل فعل خلقت و تقدیر و « تیسیر سبیل» کسی جز خدای تعالی نیست، حتی مشرکین هم به این معنا اعتراف دارند.

استفهام جمله نام برده قهرا می فهماند که اولاً این اصرار بشر در کفرش امری

عجیب است و سپس می پرسد آیا در این خلقت عجیب علتی بوده که باعث شـده این طور در کفـرش افـراط کنـد، آن گاه خـودش پاسخ می دهد، بـه این که انسان هیچ دلیلی و عذری ندارد که کفرانگری خود را مستند بدان کند، چون او کسی است که از آبـی خـوار خلق شده و چیـزی از خلقت و تدبیر امـور زندگی و مرگ و بعـث خـود را مـالک نیسـت.

«مِنْ نُطْفَـةٍ خَلَقَـهُ فَقَـدَّرَهُ !» (19 / عبس)

یعنی از نطفه ای خـوار و بـی مقـدارش آفـریده است. پس کسـی کـه اصـل و نسبش آبی چنین پشیز است، حق ندارد با کفــر خود طغیــان کند و از اطاعــت استکبار بورزد.

مذمت و ملامتی که در آیه آمده متوجه انسان طبیعی است و می خواهد بفرماید طبع انسان چنین است که اگر به خودش واگذار شود در کفر افراط می کند و این همان مطلبی است که آیه زیر افاده اش می کند: « ... اِنَّ الاِْنْسانَ لَظَلُومٌ کَفّارٌ !» (34 / ابراهیم) که قهرا با انسان هائــی منطبق می شود که فعلاً مبتــلا به کفر و افــراط در کفرنــد و با حق دشمنی می ورزند.⁽¹⁾

مقدرات و مصائب مکتوب انسان

« مــا اَصــابَ مِـنْ مُصیبَـةٍ فِـی الاَرْضِ وَ لا فــی اَنْفُسِکُــمْ اِلاّ فـی کِتــابٍ مِـنْ قَبْـلِ اَنْ نَبْــرَأَهـــا...!»

«هیچ مصیبتی در زمین و نه در نفس خود شما به شما نمی رسد، مگر آن که قبل از این که آن را حتمی و عملی کنیم در کتابی نـوشتـه شـده بود، ایـن بـرای خـدا آسـان است.» (22 / حدید)

مراد به مصیبتی که در زمین و از ناحیه آن به انسان ها می رسد، قحطی و آفت میوه ها و زلزله های ویرانگــر و امثال آن است. مراد به مصیبتی که به جان آدمی روی می آورد، بیماری و جراحت و شکستن استخوان و مردن و کشته شدن و امثال آن است.

مــراد به کتاب، لوحی است که در آن همه آن چه بوده و هست و تا قیامت خواهد بود نوشته شده، هم چنان که آیات و روایات هم بر آن دلالــت دارد و اگر از میــان مصایب تنهــا به آن چــه از زمیــن و از وجود خــود انسان ها ناشی می شــود اکتفــا کرد، بــرای این بود که گفتگـــو دربــاره آن هـا بود.

عاید می گردد، خـوشحالـی مکنیـد کـه خـدا هیـچ متکبـر و فخـر فروش را دوسـت نمـی دارد!» (23 / حدید)

این جمله بیانگر علت مطلبی است که در آیه قبل بود. در آیه قبل دو چیز بود یکی خبری که خدا می داد از نوشتن حوادث قبل از وقوع آن، و یکی خود حوادث. آیه مورد بحث بیانگر خبر دادن خداست، نه خود حوادث.

معنـــــای جملــــه ایــــن اســـت کـــــه:

این که ما به شما خبر می دهیم که حوادث را قبل از این که حادث شود نوشته ایم، برای این خبر می دهیم که از این به بعد دیگر به خاطر نعمتی که از دستتان می رود اندوه مخورید و به خاطر نعمتی که خدا به شما می دهد خوشحالی مکنید، برای این که انسان اگر یقین کنــد که آن چه فوت شده باید می شد، و ممکن نبود که فوت نشود، و آن چه عایدش گشت بایـد می شد، و ممکن نبـود که نشود، ودیعه ای اسـت که خدا به او سپــرده، چنین کسـی نه هنگام فوت نعمت خیلی غصه می خورد و نه در هنگــام فرج و آمــدن نعمت.⁽¹⁾

مصایب انسان تحت مشیت الهی

« ما اَصابَ مِنْ مُصیبَةٍ اِلاّ بِأِذْنِ اللّهِ...!» (11 / تغابن)

« هیــچ مصیبتی نمی رسد مگر به اذن خــدا و کسی که به خدا ایمان آورد خدا دلــش را هــدایــت می کنــد و خــدا به هـر چیــزی دانــاســـت!»

اذن در آیه فوق از طرف خدا اذن لفظی نیست، بلکه اذن تکوینی است، که عبارت است از به کار انداختن اسباب و یا برداشتن موانعی که سر راه سببی از اسباب است، چون اگر آن مانع را برندارد، سبب نمی تواند اقتضاء خود را در مسبب به کار گیرد. مثلاً آتش، اقتضاءِ حرارت و سوزاندن را دارد و می تواند مثلاً پنبه را بسوزاند ولی به شرطی که رطوبت بین آن و بین پنبه فاصله نباشد. پس برطرف کردن رطوبت از بین پنبه و آتش با علم به این که رطوبت مانع است و برطرف کردنش باعث سوختن پنبه است، اذنی است در عمل کردن آتش در پنبه و به کرسی نشاندن اقتضائی که در ذات خود دارد، یعنی سوزاندن:

1 ـ عمل از هیچ عامل و اثر از هیچ مؤثری بدون اذن خدای سبحان تمام نمی شود.

2 ـ مصایب عبارت است از حوادثی که آدمی با آن مواجه بشود و در آدمی اثر سوئی و ناخوش آیندی به جای گذارد و این که این گونه حوادث مانند، حوادث خوب به اذن خدا می رسد.

3 ـ این اذن خدا اذن تشریعــی و لفظی یعنی حکــم به جواز نیست، بلکه اذنی است تکــوینــی.

پــس اصابه مصیبت همــواره با اذن خدا واقع می شود، هر چند که این مصیبت ظلمی باشد که از ظالمی به مظلومــی برسد و هر چنــد که ظلم از نظر تشریع ممنوع است و تشریع بــدان اذن نداده است. به همین جهت است که بعضــی از مصایب را نباید تحمل کرد و صبــر در برابر آن ها جایز نیست بلکه واجب است که آدمی در برابرش تا بتوانـد مقاومت کنـد - مثل ظلم هائـی که به عرض و ناموس آدمی و یا جان آدمی متوجّه می شـود.

آن مصایبی که قرآن کریم مردم را به صبر در برابرش خوانده، مصایبی نیست که دستــور مقاومت در برابرش را داده و از تحمّــل آن نهی فرموده، بلکه مصایبی است که خــود انسـان در آن اختیـاری ندارد، نظیر مصایــب عمـومی عالمـی، از قبیـل مــرگ و میرهــا، بیمــــاری هـــا.

« ... وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّهِ یَهْدِ قَلْبَهُ...!» (11 / تغابن)

« ...کسی که به خــدا ایمان آورد، خــدا دلـــش را هدایـــت می کنــــد!»

اعتقاد به این که خدای تعالی اللّه یگانه است، اعتقادات نام برده را به دنبال دارد و انسان را به آن حقایق رهنمون شده و قلب را آرامش می بخشد، به طوری که دیگر دچار قلق و اضطراب نمی شود، چون می داند اسباب ظاهری در پدید آوردن آن حوادث مستقل نیستند و زمام همه آن ها به دست خدای حکیم است که بدون مصلحت هیچ حادثه ناگواری پدید نمی آورد و همین است معنی جمله فوق که فرموده هر کس به خدا ایمان آورد قلبـــش را هدایـت می کند.⁽¹⁾

مفهوم لعب و لهو بودن حیات دنیوی انسان

« اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زینَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ کَمَثَلِ غَیْثٍ أَعْجَبَ الْکُفَّارَ نَباتُهُ ثُمَّ یَهیجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَکُونُ حُطاماً وَ فِی الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدیدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوانٌ وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ!» (20/حدید)

« بدانید که زندگی دنیا بازیچه و لهو و زینت و تفاخر بین شما و تکاثر در اموال و اولاد است مثل آن بارانی است که کفار از روییدن گیاهانش به شگفت درآیند، و گیاهان به منتها درجه رشد برسند، در آن هنگام به زردی گراییده خشک می شوند، دنیای کفار نیز چنین است، البته در آخرت عذاب شدیدی است، و هم مغفرت و رضوانی از ناحیه خداست، و زندگی دنیا جز متاعی فریبنده نمی باشد!»

کلمه «لَعِبٌ» به معنای بازی دارای نظام است که دو طرف بازی به نظام آن آشنائی دارند مانند « الک دولک بـازی» و نظـایـر آن کـه اطفـال بـه منظـور رسیـدن بـه فـرضی خیــالـی آن را انجـــام مــی دهنــد.

کلمه «لَهْوٌ» به معنای هر عمل سرگرم کننده ای است که انسان را از کاری مهم و حیـاتی و وظیفه ای واجب باز بدارد.

کلمه «زینَةٌ» و آرایش عبارت است از چیز مرغوبی که ضمیمه چیز دیگر شود تا مــردم به خاطر جمالــی که از این ضمیمــه حاصل شــده مجـذوب آن چیـز گــردنــد.

«تَفاخُـرٌ» بــه معنای مبــاهـــات کـــردن بــــه حســـب و نســـب اسـت.

«تَکاثُـرٌ» در اموال و اولاد به این معناست که شخـص بـه دیگــری فخــر بفروشد.

زندگی دنیا از یکی از خصال پنجگانه زیر خالی نیست. یا لعب و بازی است و یا لهو و سرگرم کنک، یا زینت است، که حقیقتش جبران نواقص درونی خود با تجمل و مشاطه گری است و یا تفاخر است و یا تکاثر و همه این ها همان موهوماتی است که نفس آدمی بدان و یا به بعضی از آن ها علقه می بندد، اموری خیالی و زایل است که برای انسان باقی نمی ماند و هیچ یک از آن ها برای انسان کمالی نفسـانی و خیـری حقیقـی جلب نمـی کند.

( از شیخ بهائی رحمة اللّه نقـل شده که گفتـه است: این پنج خصلتی که در آیه ذکر شده، از نظر سنین عمر آدمی و مراحل حیاتش مترتب بر یکدیگرند. چون تا کودک است حریص در لعب و بازی است و همین که به حدّ بلوغ می رسد و استخوان بندی اش محکم می شود، علاقمند به لهو و سرگرمی ها می شود. پس از آن که بلوغش به حد نهایت رسید، به آرایش خود و زندگی اش می پردازد، همواره به فکر این است که لباس فاخری تهیه کند و مرکب جالب توجهی سوار شود و منزل زیبائی بسازد و همواره به زیبائی و آرایش خود بپردازد و بعد از این سنین به حدّ کهولت می رسد، آن وقت است که بیشتر به فکر تفاخر به حسب و نسب می افتد و چون سالخورده شد، همه کوشش و تلاش او در

بیشتر کردن مال و اولاد صرف می شود.)

معنای آیه این است که: مثل زندگی دنیا در بهجت و فریبندگیش و سپس در زوال و از دست رفتنش، مانند بارانی است که به موقع می بارد، و باعث روییدن گیاهان و زراعت ها می شود و زراعت کاران از روییدن آنها خوشحال می شوند، و آن زراعت و گیاه هم چنان رشد می کند تا به حد نهایی نموش برسد، و رفته رفته رو به زردی بگذارد، و سپس گیاهی خشکیده و شکسته شود، و بادها از هر سو به سوی دیگرش ببرند.

« وَ فِی الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدِیدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوانٌ!»

در این قسمت از آیه" مغفرت" قبل از" رضوان" آمده، برای اینکه کسی که می خواهد به رضوان خدا درآید، باید قبلا به وسیله مغفرت خدا شستشو و تطهیر شده باشد. و نیز در این جمله مغفرت را توصیف کرد به اینکه از ناحیه خداست، ولی عذاب را چنین توصیفی نکرد، تا اشاره کرده باشد به اینکه مطلوب اصلی و آن غرضی که خلقت به خاطر آن بوده مغفرت است نه عذاب، و این خود انسان است که باعث عذاب می شود، و با خروجش از زی بندگی و عبودیت آن را پدید می آورد!

ـ « بشتابید به سوی مغفرتی از پروردگارتان و بهشتی که عرض آن چون عرض آسمان و زمین است ... ! »(21/حدید)⁽¹⁾

عناوین اعتباری و خیال

«وَ ما هـذِهِ الْحَیـوةُ الـدُّنْیا اِلاّ لَهْـوٌ وَ لَعِبٌ وَ اِنَّ الـدّارَ الاْخِـرَةَ لَهِیَ الْحَیَوانُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ!»

« و زندگانی این دنیا جز لهـو و لعب چیــزی نیست و به یقیــن سرای آخرت، آن ســرای زنــدگــانـــی اســـت، اگـر می دانستنــد!» (64 / عنکبوت)

در این آیه، حقیقت زندگانی دنیا به بازی و سرگرمی معرفی شده و واقعیت بازی جز خیال نیست، بنابراین زندگانی دنیا هم از جاه و ثروت و ریاست و مرئوسیت و زیردستی و جز امور خیالی نیست و واقعیتی بیرون از ذهن ندارد. یعنی آن چه در خارج هست یک سلسله حرکات طبیعی است که انسان با آن ها در ماده تصرف می کند. در این حـرکات و اعمال زیردست و زبـردست تفـاوتی ندارنـد. مثـلاً آن حقیقتـی کـه از یک انسان رئیس در خـارج موجـود است همـان وجود انسـانی اوست و امّـا عنوان ریـاست، یک امر وهمی بیش نیست و هم چنین یک لباس که مـال کسی اسـت و وصف مملوکیت دارد، همـان وجود خارجـی خود لباس تحقق دارد و امّا این که مال فلان شخص است

یک پندار است که از ذهن تجاوز نمی کند و لذا بعد از آن که از ملک آن شخص بیرون می رود در وجود خارجی اش تغییری حاصل نمی شود و هم چنین سایر امور اعتباری و شئون زندگانی دنیوی.⁽¹⁾

مراحل بعدی زندگی انسان

مرگ انسان

چرا انسان ها می میرند؟

«نَحْنُ قَدَّرْنا بَیْنَکُمُ الْمَوْتَ وَ ما نَحْنُ بِمَسْبُوقینَ، عَلی اَنْ نُبَدِّلَ اَمْثالَکُمْ وَ نُنْشِئَکُمْ فی ما لاتَعْلَمُونَ،» (60 و 61 / واقعه)

«این مائیم که مرگ را در بین شما مقدر کرده ایم و کسی نیست که از تقدیر ما سبقت بگیرد. ما بر این اساس مقــدر کـرده ایم کـه جماعتــی مثــل شما جایگزین شمـا شـونـد و شمــا را به خلقتی دیگـر کـه از آن خبـر نـدارید ایجــاد کنیــم.»

حاصل معنای دو آیه چنین است:

اســلاف را بمیرانیم و اخــلاف را به جای آنــان بگذاریم و نیــز بر این اساس است که بعــد از مردن شمــا خلقتی دیگر ورای خلقــت ناپایــدار دنیــوی به شمــا بدهیــم.

پــس مــرگ عبــارت اســــت از انتقــــال از خــانــه ای بــه خــانــه ای دیگــر و از خلقتــی بــه خلقتـی بهتـــر، نــه این که عبــــارت بــاشــــد از انعــدام و فنــا !⁽¹⁾

عطای هستی و تقدیر مرگ

« نَحْنُ خَلَقْناکُمْ فَلَوْلا تُصَدِّقُونَ، اَفَرَاَیْتُمْ ما تُمْنُونَ، ءَاَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ اَمْ نَحْنُ الْخالِقُـونَ...؟»

(57 تا 59 / واقعه)

« ما شما را آفریده ایم پس چرا تصدیق نمی کنید. به من خبر دهید آیا نطفه ای که در رحـم هـا می ریـزید، شما می آفرینید و یا ما خالق آنیم؟ این مائیم که مـرگ را بین شمــا مقــدّر کرده ایــم و کسـی نیسـت کـــه از تــقـدیـر مـا سبقـت بگیــرد!»

در آیه فوق به جای این که، در پاسخ از سئوال بفرماید - ما نطفه را انسان می کنیم، فرمود، ما مرگ را در بین شما مقدّر کرده ایم و هیچ چیز ما را مغلوب نمی کند. از آن جائی که بعد از شنیدن پاسخ نام برده به ذهن می رسید که وقتی خلقت به دست خداست، پس باید این خلقت همچنان باقی بماند و دستخوش مرگ و میر نگردد و اگر می گردد لابد عوامل مرگ بر اراده خدا چیره و غالب اند، لذا برای رفع این توهم فرموده، مرگ را هم خود ما در بین شما قرار داده ایم.

تدبیــر امــور خلــق بــه جمیــع شئــون و خصــوصیــاتش از لــوازم خلقــــت و افـاضــه وجـــود اســـــــت.

وقتی خدای تعالی به انسان هستی می دهد، هستی محدود می دهد. از همان اولین لحظه تکوین او تا آخرین لحظه زندگی دنیوی اش و تمامی خصوصیاتی که در طول این مدّت به خود می گیرد و رها می کند، همه از لوازم آن محدودیت است و جزء آن حد است و به تقدیــر و اندازه گیری و تحدید خالق عزّوجل اش می باشد، که یکی از آن خصوصیات هم مرگ اوست. پس مرگ انسان مانند حیاتش به تقدیری از خداست، نه این که خدا نتوانسته انسان را برای همیشه آفریده باشد و چون او از چنین خلقتی عاجز بوده و قدرتش همین قدر بوده که آفریده اش مثلاً هفتاد سال دوام داشته باشد، قهرا بعد از هفتاد سال دستخوش مرگ شود (العیاذ باللّه!)

و نه این که خدا او را برای همیشه زنده ماندن خلق کرده باشد و لکن اسباب و عوامل مخرب و ویرانگر بر اراده خدای عزّوجل غلبه کرده و مخلوق او را بمیراند. چون لازمه این دو فرض این است که قدرت خدای تعالی محدود و ناقص باشد. در فرض اول نتوانسته باشد دوام بیشتری به مخلوق زنده اش بدهد و در فرض دوم نتوانسته باشد از هجوم عوامل ویرانگر جلوگیری کند و این در مورد خدای تعالی محال است، برای این که قــدرت او مطلقه و اراده اش شکست ناپذیر است.

از ایــن بیــان روشــن شــد کــه منظــور از جملـــه « نَحْــنُ قَـدَّرْنــا

بَیْنَـکُــمُ الْمَــوْتَ...،» (60 / واقعه) این اســت که بفهمانــد اوّلاً مرگ حــق است و در ثانــی مقدّر از ناحیه اوســت، نه این که مقتضای نحوه وجود یک موجود زنده باشد، بلکه خدای تعالــی آن را برای این موجود مقدّر کرده، یعنی او را آفریده تا فلان مدت زنده بماند و در رأس آن مــدت بمیـــرد.⁽¹⁾

رحمت زندگی و قبض و بسط هستی

«اِلَیْــهِ مَرْجِعُکُــمْ جَمیعــا وَعْدَ اللّــهِ حَقّــا اِنَّهُ یَبْــدَؤُا الْخَلْـقَ ثُمَّ یُعیدُهُ...!» (4 / یــونس)

« بـازگشتگـاه همـه شمـا به ســوی اوســت، وعـده خـــدا حـق است، و آفـرینش را آغـاز مــی کنــد و سپــس آن را بــازگشــت مـی دهـد تـا ... !»

معنی این که وعده خدا به معاد حق است این است که خلقت الهی به نحوی است که هیچ خلقتی به پایان نمی رسد مگر به این ترتیب که همه و منجمله انسان، به سوی خدا بر گردند، مثلاً سنگ که از آسمان فرود می آید و آماده سقوط به زمین می گردد، یک سنـخ امـری اســت کـه جـــز بـا نـزدیــک شـــدن تـدریجـــی بـه زمیـن و بــالاخـره افتـادن روی زمیـن به پــایــان نمـی رسـد.

همــه موجودات در تلاش و کوشش انـد و همه به ســوی پروردگار خویش می روند تا به لقــاءِ او برسنــد. خدا می فرمایــد - ای انســان تـو بــا تــلاش به ســوی پروردگــار خویــش رهسپــاری و سرانجــام بــه لقـاء او مــی رســـی! (6 / انشقاق)

«اِنَّهُ یَبْدَؤُاالْخَلْقَ ثُمَّ یُعیدُهُ !» (4/یونس)

سنــت جاری خدا این اســت که نسبت به چیزی که می آفریند و افاضه وجود می کنــد، وسایلــی را که موجــب تکمیــل خلقــت آن اســت در اختیــارش می گــذارد.

پس هستی و زندگی و بهره وری هر شی ء - مادام که وجود دارد تا وقتی منتهی به سرانجامی معین نشود، از ناحیه خداست و وقتی هم به پایان تعیین شده و مقدر خود برسد از بین نمی رود و رحمت الهی که باعث وجود و بقاء و سایر ملحقات آن از قبیل زندگی، توانایی و دانائی و امثال آن بوده، باطل نمی شود، بلکه به پایان رسیدن یک موجود معنایش این است که خدا رحمتی را که گسترده بود، اکنون به سوی خود جذب می کند، زیرا چیزی که خدا از طرف خود افاضه کرده، «وجه» اوست و «وجه خدا» از بین رفتنی نیست و بنابراین تمام شدن و به پایان رسیدن وجود اشیاء آن گونه که ما خیال

می کنیم فنا و بطلان آن ها نیست بلکه رجوع و بازگشت به سوی خداست چه آن که از نزد او فرود آمده بودند - « و هرچه نزد خداست باقی است... !» (96 / نحل)

بنابراین، کاری جز بسط و قبض ایجاد نشده: خدا با بسط رحمت خود آغاز به خلقت اشیــاء می کنــد و با قبــض رحمت، موجــودات را به ســوی خود بازگشــت می دهــد.

این قبــض و بازگشــت به سوی حــق همــان معــاد است کـه به مــا وعـده داده اند.⁽¹⁾

تحولات وجود انسان

«... وَ کُنْتُــــــــــمْ اَمْــــــواتـــــــا...!» (28/بقره)

«... و شما که مردگان بودید... !»

این جمله حقیقت انسان را از جهت وجود بیان می کند و می فرماید وجود انسان وجــودی است متحوّل، که در مسیــر خود از نقطه نقص به سوی کمال می رود و دائما و تدریجــا در تغییــر و تحول است و راه تکامل را مرحلــه به مرحله طــی می کند. قبل از این که پا به عرصــه دنیا بگــذارد مرده بــود (چون جــزو کره زمیــن بود،) آن گاه بــه احیـاءِ خــدا حیات یافــت و سپس با میــراندن خدا و احیــاءِ او تحــول می یافــت.

این را در جای دیگر چنین بیان کرده: « ... و آغازکرد خلقت انسان را از گل، سپس نسل او را ازچکیده ای ازآبی بی مقدار کرد، و سپس او را انسان تمام عیار نموده و از روح خود در او دمید... !» (7 تا 9 / سجده) در جای دیگر فرمود: « و سپس او را خلقتی دیگر کرد، پس مبارک است خدا که بهترین خالق است!» (14 / مؤمنون) و نیز فرمود: «منکرین معاد از تعجب پرسیدند - آیا بعد از آن که خاک شدیم و در زمین گم گشتیم، دوباره خلقتی جدید به خود می گیریم؟ و اینان هیچ دلیلی بر گفتار خود ندارند و منشأ این استبعادشان تنها این است که منکر لقاءِ پروردگار خویشند، بگو شما در زمین گم نمی شوید، بلکه فرشته ای که موکّل بر شماست شما را بدون کم و کاست تحویل می گیرد...!» (10 و 11 / سجده) و نیز فرموده: « ما شما را از زمین درست کردیم، و دوباره تان به زمین برمی گردانیم، و آن گاه بار دیگر از زمین بیرونتان می آوریم!» (55 / طه)

این آیات به طوری که ملاحظه می فرمائید دلالت می کند، بر این که انسان جزئی از

اجزاء کره زمین است و از آن جدا نمی شود و مباین آن نیست، چیزی که هست از همین زمین نشو نموده و شروع به تطور کرده و مراحل خود را طی می کند تا می رسد به آن جائی کــه خلقتی غیر زمین و غیر مــادی می شود و این موجود غیر مادی عینا همان است که از زمین نشو کرد و خلقتی دیگر شد و به این کمــال جدید تکامــل یافــت، آن گاه وقتــی به این مرحلــه رسید فرشتــه مرگ او را از بدنــش می گیرد و بدون کم و کاست می گیــرد و سپس این موجود به سوی خــدای سبحان بـرمی گـردد، ایـن صــراط و راه هستـی انسـان اســـت.

قرآن کریم همان طور که احیانا مبدأ حیات دنیوی انسان را که از آن شروع نموده عالم طبیعت و کون شمرده و هستی اش را مرتبط با آن معرفی می کند، در عین حال آن را مرتبط با پروردگار متعال نیز می داند.

انسان مخلوقی است تربیت یافته در گهواره تکوین و از پستان صنع و ایجاد ارتضــاع نموده و در سیــر وجودی اش تطــور دارد و سلــوک او همــه با طبیعت مرده مرتبــط است و از نظــر فطرت و ابــداع مرتبــط به امــر خـدا و ملکــوت اوست.

این از جهت آغـاز خلقت بشـر و پیـدایش او در نشئـه دنیا و امّا از جهت عـود و بـرگشتش به سوی خدا، قـرآن کریـم صراط آدمی را منشعب بـه دو طـریق می داند: طریق سعـادت و طریق شقـاوت. طریـق سعادت را نزدیک تـرین طریـق (یعنی صراط مستقیـم) دانسته که بـه رفیع اعلـی منتهی می شـود و این طـریق لایـزال انسـان را به سوی بلنـدی و رفعت بالا می بـرد، تا وی را به پـروردگارش برسانـد و طریق شقـاوت که آن را راهــی دور و منتهـی به اسفل سافلین معرفی می کند، تا آن که به رب العالمین منتهی شود.⁽¹⁾

مبادی آفرینش انسان، تولید نسل و مدت حیات او

«وَ اللّهُ خَلَقَکُمْ مِنْ تُـرابٍ ثُـمَّ مِـنْ نُطْفَـةٍ ثُـمَّ جَعَلَکُمْ اَزْواجـــا...!» (11 / فاطر)

« و خداست که شما را از خاک و سپس از نطفه خلق کرد و آن گاه شما را نر و ماده کرد و هیچ ماده ای حامله نمی شود و وضع حمل نمی کند، مگر به علم خدا و هیچ سالخورده ای عمر طولانی نمی کند و هیچ مقداری از عمرش کم نمی شود مگر آن که همه در کتابی ثبت است و این کار بر خــدا آســان اســت...!»

این آیه شریفه به خلقت انسان اشاره می کند، که خدای تعالی نخست او را از خاک که مبدأ دور اوست و خلقتش بـه آن منتـهی می شـود، بیـافرید، و سپس او را از

نطفه که مبدأ نـزدیک اوسـت خلـق کـرد.

«ثُـمَّ جَعَلَکُــمْ اَزْواجــــــا ! »

یعنی شما را مرد و زن کرد.

«...وَ ما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثی وَ لا تَضَعُ اِلاّ بِعِلْمِهِ - هیچ ماده حـامله نمـی شود و وضـع حمل نمی کند مگـر آن که علـم خـــدا مصـاحب بـا حمـل او و وضــع اوسـت...!» (11 / فاطر)

«...وَ ما یُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَ لا یُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ اِلاّ فی کِتابٍ...!» (11 / فاطر)

یعنــی عمر احدی امتداد نمی یابــد و زیاد نمی شــود و در نتیجــه معمر نمی گردد و از عمــر احدی کاسته نمی شود، مگر آن که همه اش در کتابـی ضبط است.

در جمله فوق ملاحظه می شود که، بعد از عمر دادن خدا به کسی، آن کس معمر می شــود، نه قبل از آن، چــون اگر فرضا کسی قبل از عمر دادن معمر باشد، دیگر فرض ندارد که دوبــاره عمــر داده شـود.

«...وَ لا یُنْقَـــصُ مِـــنْ عُمُــــــــرِهِ... !»

یعنی « از عمر احدی کم نمی شود، مگر آن که همه اش در کتابی ضبط است،» و گرنه ناقص شدن عمر کسی که فرض کرده ایم معمــر است، تنـاقض و خـلاف فــرض اسـت.

منظــور از «کِتاب» لوح محفــوظ است، که دگرگونگی بدان راه ندارد و در آن نوشته شده که فلان شخص به پاداش فلان عملش عمرش زیاد می شود و آن دیگری به خاطــر فــلان عملــش عمرش کــم می گردد و خلاصه کتابــی که نوشته هایــش تغییر نمی یابــد، لوح محفــوظ است، نه کتــاب محو و اثبــات که آن مــورد تغییر است.

«...اِنَّ ذلِکَ عَلَی اللّهِ یَسیرٌ !» (11/فاطر)

این تدبیر دقیق و مبتنی و مسلط بر کلیات حوادث و جزئیات آن، که هر چیز و هر حادثه را در جای خود قرار داده، بر خدا آسان است. چون خدا هم علیم است و هم قدیر، و بـا علم و قدرتش بر همه چیزی محیط است، پس هم او رب انسان هاست، همان طور که رب هر چیـز دیگـر اسـت.⁽¹⁾

مراحل عمر و علم انسان و نزول آن

« وَ اللّهُ خَلَقَکُمْ ثُمَّ یَتَوَفّیکُمْ وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ اِلی اَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَیْ لا یَعْلَمَ بَعْدَ عِلــــمٍ شَیْئــــا اِنَّ اللّــهَ عَلیــمٌ قَــدیــرٌ!» (70 / نحل)

« و از شما کسی باشد، که به پست ترین دوران های عمر رسد، تا پس از دانائی هیچ ندانـد، که خدا دانا و تواناست!»

مراد به «اَرْذَلِ الْعُمُرِ» سن شیوخت و پیری است، که قوای شعور و ادراک در آن انحطــاط پیــدا می کنــد و البتــه ایــن انحطاط به اختلاف مزاج ها مختلف می شود. غـالبـا از سن هفتــاد و پنج سالگــی شــروع می شـود.

و معنای آیه این است که خدا شما گروه مردم را خلق کرده، پس آن گاه شما را در عمر متوسط می گیرد و البته بعضی از شما هستند که تا سن پیری رسیده و آن قدر به عقب برمی گردندکه از ضعف قوای درّاکه بعد از آن که عمری عالم بودند، دیگر چیزی را ندانند و این خود دلیل و آیت این است که زندگی و مردن شما و شعور و علم شما به دست خود شما نیست، وگرنه شعور خود را برای خود نگه می داشتید و زندگی خود را هم برای خود حفظ می کردیــد بلکـه این زنــدگی و علم با نظام عجیبی که دارد به علم و قدرت خدا منتهی می گردد.⁽¹⁾

انســان و سکونــت او در زمان

« وَ لَــهُ مـا سَکَــــنَ فِــی الَّیْــــلِ وَ النَّهـــارِ وَ هُـــوَ السَّمیــــعُ الْعَلیـــمُ !» (13 / انعام)

« و جمیع موجوداتی که در ظرف زمان جای دارند همه ملک خدایند و او شنوا و داناست!»

سکون در لیل و نهار به معنی وقوع در ظرف عالم طبیعتی است که اداره آن به دست لیل و نهار است. شب و روز گهواره ای است عمومی که عناصر بسیط عالم و موالیدی که از ترکیب آن ها با یکدیگر متولد می شود، همه در آن گهواره تربیت می شوند و به سوی غایت خود و هدفی که برایش مقدّر شده و به سوی تکامل روحی و جسمی سوق داده می شود.

همان طور که محل سکونت، چه شخصی و چه عمومی، دخالت تامی در تکّون و وضع زندگی ساکنین آن دارد. هم چنین شب و روز که به منزله مسکنی است عمومی برای اجزاءِ عالم دخالت تامی در تکون عموم موجودات متکون در آن دارد.

انسان یکی از همین ساکنین در ظرف لیل و نهار است که به مشیت پروردگار از

ائتلاف اجزاءبسیط و مـرکب در این قیـافـه و شکلی کـه می بینیـم تکـون یـافتـه است، و قیافه و انـدامی کـه در حـدوث و بقـایش از سـایر موجودات ممتـاز است.

خـداوند سبحان کارگـاه عظیم عالم را در تحت شرایط و نظامی حیرت انگیز به گردش در آورده است و در تحت همان نظام نسل آدمی را زیـاد کرده، و نظام خاصی بین افراد این نوع اجرا نموده است. آن گاه وی را به وضع لغات و اعتبار سنن و وضع امور اعتباری و قراردادی هدایت فرموده و پیوسته با ما و سایر اسباب قدم به قدم همراهی کرده و ما را لحظه به لحظه به معیت سایر اسباب و آن اسباب را به معیت ما در مسیر لیل و نهار به راه انداخته و حوادثی بیرون از شمار یکی پس از دیگری پدید آورده است.⁽¹⁾

انسان در فاصله مرگ و قیامت

تحویل انسان به مسئول نگهداری او بعد از مرگ

« قُلْ یَتَوَفّکُــمْ مَلَکُ الْمَــوْتِ الَّــذی وُکِّــلَ بِکُــمْ ثُــمَّ اِلی رَبِّکُــمْ تُرجَعُـونَ !» (11 / سجده)

« بگــو فرشته مــرگ که بر شما گماشته انــد، جانتان را می گیرد سپس به سوی پــروردگــارتان بازگشت خـواهیـد کرد!»

کلمه «تَوَفّی» به معنای این است که چیزی را به طور کامـل دریافـت کنی. آیه شریفه مطلــق است و ظاهر اطلاقــش این است که ملک مــوت موکــل بر اعـم از میراندن باشد.

و اگر در این آیه قبض روح و «تَوَفّی» را به ملک الموت و در آیه « اللّهُ یَتَوَفَّی الاَْنْفُسَ حِیــنَ مَــوْتِهـا ـ خدا جان هــا را هنگــام مردنش می گیرد...!» (42 / زمر) به خدا نسبت داده و در آیه دیگر آن را به فرستادگان و فرموده: «...حَتّی اِذا جــاءَ اَحَدَکُــمُ الْمَـوْتُ تَوَفَّتْـــهُ رُسُـلُنــا - تا آن که مرگ یکی شــان برســد فرستادگــان مــا او را می میرانند...!» (61 / انعام) و هم چنین در آیه « اَلَّذینَ تَتَوَفّیهُمُ الْمَلائِکَةُ ظالِمی اَنْفُسِهِمْ ـ آنانکه در حالی ملائکه قبض روحشان می کنند، که ستمگر به خویشند...!» (28 / نحل) آن را به ملائکه نسبت داده، به خاطر اختلاف مراتب اسباب است. سبب نزدیک تر به میت ملائکه است که از طرف ملک الموت فرستاده می شود و سبب دورتر از آنان خود ملک الموت است که مافوق آنان است و امر خدای تعالی را نخست او اجرا می کند و به ایشان دستور می دهد. خدای تعالی هم مافوق همه آنان و محیط بر آنان و سبب اعلای میراندن و مسبب الاسباب است.⁽¹⁾

وضع انسان در آخرین لحظه حیات

«وَ اَنْتُــمْ حینَئِـــذٍ تَنْظُــروُنَ وَ نَحْـنُ اَقْـرَبُ اِلَیْـهِ مِنْکُمْ وَ لکِنْ لا تُبْصِروُنَ!»(84و85/ واقعه)

« و در آن هنگام همه تماشا می کنند، در حالی که ما از شما به او نزدیک تریم، ولی شما نمی بینید!»

معنــی آیه فــوق این اســت که شمــا انسان محتضــر را تماشا می کنیــد که دارد از دستتــان مـی رود و پیـش روی تان می میــرد و شما هیــچ کاری نمی توانیــد بکنید.

معنای این که فرمود: «ما از شما به او نزدیکتریم،» این است که شما او را تماشا می کنید در حالی که ما از شما به او نزدیک تریم، چون ما به سراسر وجود او احاطه داریم و فرستادگان ما که مأمور قبض روح اویند نیز از شما به وی نزدیک ترند، امّا نه شما ما را می بینید، و نه فرستـادگـان مـا را.

این که مسئله قبض روح را هم به خدا نسبت دادیم و هم به فرستادگان او، به خاطر این است که قرآن کریم این کار را کرده است. یک جا مسئله قبض روح را به خدا نسبت داده، و یک جای دیگر آن را به ملک الموت نسبت داده، و جای دیگر آن را به رسولان خدا نسبت داده است.

محافظت از زندگی انسان چگونه صورت می گیرد؟

«...وَ یُرْسِلُ عَلَیْکُمْ حَفَظَةً...!»

«...و می فرستــد بر شما نگاهبانــان تا ضبط کننــد اعمال شما را در همه عمر تا آن که بیایــد یکی از شما را مــرگ و بگیــرد جان شمــا را فرشتگــان ما و ایشــان در انجــام مأموریــت خود هرگــز کوتاهــی نمــی کننــد!» (61 / انعام)

«حَفَظَه» کارشــان حفظ آدمی است از همه بلیات و مصائب، نه تنها بلای مخصوصی و جهت احتیاج آدمی به این حفظ این است که نشئه دنیوی نشئه اصطکاک و مزاحمت و برخورد اسـت ـ هیچ موجودی در این نشئــه نیست مگــر این که موجودات دیگــری از هـر طــرف مزاحـــم آن انـد.

یکی از این موجودات انسان است، که تا آن جا که ما سراغ داریم ترکیب وجودی اش از لطیف ترین و دقیق ترین ترکیبات موجود در عالم صورت گرفته و معلوم است که رقبا و دشمنان چنین موجودی از رقبای هر موجود دیگری بیشتر خواهند بود. و لذا به طوری که از روایات هم برمی آید، خدای تعالی از فرشتگان خود کسانی را مأمور کرده تا او را از گزند حوادث و دستبرد بلایا و مصائب حفظ کنند و حفظ هم می کنند و از

هلاکت نگهش می دارند، تا اجلش فرا رسد، در آن لحظه ای که مرگش فرا می رسد، دست از او برداشته و او را به دست بلیات می سپارند تا هلاک شود.

خدای سبحان از طرفی ملائکه خود را چنین توصیف کرده که: «...یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَروُنَ ـ هرچه را که مأمور شوند انجام می دهند،» (50/نحل) و از طرفی دیگر فرموده هر امتی گروگان اجل خویش است و وقتی اجلشان فرارسد حتی برای یک ساعت نمی توانند آن را پس وپیش کنند. ازاین دو بیان استفاده می شود ملائکه مأمور قبض ارواح نیز از حدود مأموریت خود تجاوز نکرده و درانجام آن کوتاهی نمی کنند. وقتی معلومشان شدکه فلان شخص بایستی در فلان ساعت و تحت فلان شرایط قبض روح شود حتی یک لحظه او را مهلت نمی دهند.

این آن معنائی است که از آیه استفاده می شود و امّا این که این فرستادگان همان فرستادگــان قبلی اند و آیا حفظه همــان موکلین بر قبــض ارواحنــد یا نه؟ آیه شریفه از آن ساکــت است و در آن بیــش از اشعــار مختصــری بر وحــدت مـزبـور نیسـت.

آیا بدن انسان پس از مرگ حفظ می شود؟

« اِنْ کُلُّ نَفْسٍ لَمّا عَلَیْهــا حافِـظٌ !»

« هیـچ نفسی نیست مگـر آن که نگهبـانـی بـر او مـوکـل اسـت.» (4 / طارق)

بعید نیست که مراد به حفظ نفس خود نفس و اعمال آن باشد، که جان های انسان ها بعداز مردن نیز محفوظ است تا روزی که خداوند سبحان بدن ها را دوباره زنده کند. در آن روز جان ها به کالبدها برگشته، دوباره انسان به عینه و شخصه همان انسان دنیاخواهد شد.

بسیــاری از آیات قرآن که دلالت بر حفــظ اشیاء دارد، این نظریـه را تأییـد می کند.

شخصیت یک انسان به نفس و یا به عبارت دیگر به روح اوست، نه به بدن او. (به شهادت این که می دانیم یک بدن هشتادساله در مدت عمرش چند بار تحلیل می رود و اجزاء و سلول هایش می میرد و مجددا سلولهای دیگری جای آن ها را پر می کند و مع ذلک این شخص هشتاد ساله همان شخصی است که از فلان پدر و مادر در فلان روز به دنیا آمده بود.) در آخرت هم وقتی خدای تعالی بدن فلان شخص را خلق کرد و نفس و یا روح او را در آن بــدن دمید، قطعــا همان شخصی خواهــد شد که در دنیــا به فلان اســم و رسم و شخصیت شناخته می شد، هر چند که بدنش با صرف نظر از نفس عین آن بدن نباشد بلکه مثل آن باشد.⁽¹⁾

احساس بی زمانی انسان در فاصله مرگ و قیامت

«...فَاَماتَهُ اللّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قالَ کَمْ لَبِثْتَ قالَ لَبِثْتُ یَوْما اَوْ بَعْضَ یَوْمٍ...!» (260 / بقره)

«... پس خدا او را صد سال بمیرانید، آن گاه زنده اش کرد، پرسید چه مدتی مکث کردی گفت یک روز و یا قسمتی از یک روز. فرمود نه بلکه صد سال مکث کــردی... !»

از ظاهر این عبارت برمی آید که خدای تعالی او را قبض روح کرده، و به همان حال صد سال باقی داشته، و پس از صد سال دوباره روحش را به بدنش برگردانیده اســـت.

این که شخص مزبور میان یک روز و پاره ای از یک روز تردید کرد دلالت دارد بر این که زنده شدنش در غیر آن ساعتی بوده که از دنیا رفته بود. مثلاً اگر در اواخر روز از دنیا رفته در اوائل روز زنده شده، و مرگ و زندگی را خواب و بیداری پنداشته، و چون اختلاف ساعات آن دو را دیده تردید کرده که، آیا میان این خواب و بیداری یک شب فاصله شده یا نه؟ در این جا هاتفی به او می گــویـد: « نـه بلکـه صـد سـال مکـث کردی!»

صد سال مردن با یک روز یا چند ساعت مردن و سپس زنده شدن فرقی ندارد. در این قصه این حقیقت بیان شده که در قیامت وقتی مردگان زنده می شوند چه حالی دارند، و پیش خــود چه احساســی دارند. در آن روز مثـل همین صاحب قصه شک می کنند، که چقدر آرمیدیم:

« و روزی که قیامت به پا شود بزهکاران سوگند خورند که جز ساعتی به سر نبرده اند، در دنیا نیز همان طـور سرگردان بودنــد، و کسانی که علم و ایمانش دادند گوینــد: در مکتــوب خدا تا روز قیامـت بسر برده اید، و اینک روز قیامت است، ولـی شما نمی دانسته اید!» (56 / روم)⁽¹⁾

تحولات مراحل زندگی انسان

« وَ کُنْتُمْ اَمْواتا فَاَحْیـاکُمْ ثُــمَّ یُمیتُکُـمْ ثُمَّ یُحْییکُمْ ثُمَّ اِلَیْهِ تُرْجَعُونَ ! »(28 / بقره)

« شما مردگان بودید و خدا جانتان بداد و بار دیگرتان می میراند و باز جانتان می دهــد و باز سـوی او برمی گردیـد چگونــه منکر او می شویــد؟»

در این آیات حقیقت انسان را و آن چه را که خدا در نهاد او به ودیعه سپرده، بیان

می کند، ذخایر کمال، و وسعت دائره وجود او، و آن منازلی را که این موجود در مسیر وجود خود طی می کند، یعنی زندگی دنیا، و سپس مرگ، و بعد از آن زندگی برزخ، و سپس مرگ، و بعد زندگی آخرت، و سپس بازگشت به خدا، و این که این منزل در سیر آدمی است، خاطرنشان می سازد.

می فرماید: انسان مرده ای بی جان بود، خدا او را زنده کرد، و همچنان او را می میراند و زنده می کند تا در آخر به سوی خود بازگرداند، و آن چه در زمین است برای او آفرید، آسمان ها را نیز برایش مسخّر کرد و او را خلیفه و جانشین خود در زمین ساخــت، و ملائکه خود را به سجده براو وادار نمــود، و پدربــزرگ اورا در بهشت جای داده، و درب توبه را برویش بگشود، و با پرستش خود و هدایتش او را احترام نموده به شــأن او عنایت فرمود.

این از همان آیاتی است که با آن ها به وجود عالمی میان عالم دنیا و عالم قیامت، به نام برزخ، استدلال می شود، برای این که در این آیات، دوبار مرگ برای انسان ها بیان شده، و اگر یکی از آن دو همان مرگی باشد که آدمی را از دنیا بیرون می کند، چاره ای جز این نیست که یک اماته دیگر را بعد از این مرگ تصور کنیم، و آن وقتی است که یک زندگی دیگـر میـان دو مـرگ یعنـی مـردن در دنیـا بـرای بیـرون شـدن از آن، و مـردن برای ورود به آخرت، یک زندگی دیگر فرض کنیـم و آن همان زنـدگـی بـرزخـی اسـت.

میراندن اولی میراندن بعد از تمام شدن زندگی دنیاست، و احیاء اول زنده شدن بعد از آن مرگ، یعنی زنده شدن در برزخ، و میراندن و زنده شدن دوم، و در آخر برزخ، و ابتداءِ قیامت است.⁽¹⁾

حیات ظاهر و حیات باطن و نفی فاصله مرگ

«... وَ بِــالاْخِــرَةِ هُــمْ یُــوقِنُــونَ!» (4/بقره)

«... و به آخرت یقین دارند!»

در آیات اول سوره بقره به حیات دیگری اشاره شده که انسان ها در آن حیات زندگی را از سر می گیرند، حیاتی است که فعلاً پنهان است، و نسبت به حیـات دنیـا جنبه باطن را دارد، نسبـت به ظاهـر، حیـاتی است کـه زنـدگـی انسـان به وسیله آن حیـات در همیـن دنیا و بعـد از مـردن و در بعـث و قیـامت یکسـره می شـود. و در بین

مرگـی، و انعدامـی فاصلـه نمـی گـردد. هم چنان که فـرمود: «آیـا و کسـی کـه مرده و بـی جـان بـود، او را زنـده کـردیـم، و بـرایش نـوری قـرار دادیـم، تا با آن در میـان مردم آمـد و شـد کند، مثل کســی است که در ظلمت ها قرار دارد و بیرون شدنـی برایش نیســت...؟» (122 / انعام)⁽¹⁾

خلق مجدد انسان

چگونه بدن انسان مجددا خلق می شود؟

« وَ لَقَــدْ عَــلِـمْتُـمُ النَّشْــــــاَةَ الاُْولی فَلَـــــوْلا تَـــــذَکَّــــرُونَ !» (62 / واقعه)

« و شما با این که نشئـه نخستین را دیـدیـد، چـرا متذکر نمی شوید؟»

این که چگونه ممکن است، انسان ها یکبار دیگر زنده شوند، دلیل این امکان در همین نشئه دنیاست. چون در این نشئه دیدند و فهمیدند که آن خدائی که این عالم را از کتم عـدم بـه هستـی آورد و چنیـن قـدرتـی داشـت، او بـر ایجـاد بار دومش نیز قادر است.

بـا علـم بـه نشئـه دنیـا بـرای انسان ها علمـی نیـز بـه مبـادی ایـن برهـان پیدا می شود، برهانی که امکان بعث را اثبات می کند.

و این برهان، برهان بر امکان حشر بدن هاست و حاصلش این است که بدنی که در قیامت زنده می شود و پاداش یا کیفر می بیند مثل بدن دنیوی است. وقتی جائز باشد بدنی دنیائی خلق شود و زنده گردد، بدنی اخروی نیز ممکن است خلق و زنـده گـردد. چـون این بـدن مثـل آن بـدن است. حکـم امثـال در جـواز و عـــدم جـواز یکـی اسـت.

بدن آخرتی از این نظر که بدن است مثل بدن دنیوی است، نه مثال آن . وقتی مثال آن می شود که همه آن خصوصیات و اجزاء که بدن دنیوی داشت از سلـول هـا و گلبـول هـا و سایـر مـواد داشتـه باشـد و در آن صـورت دیگـر بـدن اخـروی نمی شـود، بلکـه همـان بـدن دنیـوی است و فـرض مـا ایـن است کـه بـدن در آن روز بـدنـی

است اخـروی، چیزی که هست مثل بدن دنیوی است.

حــال اگر گفته شود که - اگر بدن اخروی مثل بدن دنیوی باشد، با در نظر گرفتن این که مثــل هــر چیــزی غیــر آن چیــز است، باید انســان در آخــرت غیر انســان در دنیــا بــاشــــد، چــون مثــل آن اســت، نــه عیــن آن - در پــاســخ می گــوئیــم:

چگونگی برگشت روح به بدن و بازگشت به خدا

«...ثُمَّ اِلی رَبَّکُمْ تُرْجَعُونَ!» (11 / سجده)

«...سپس سوی پروردگـارتــان بـــازگشـــت خواهیـــد کــــرد!»

این رجوع همان است که در آیه قبلی از آن به لقاء خدا تعبیر کرد و فرمود: «...بَلْ هُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ لَکافِروُنَ،» (10/سجده) موطن و جای آن، روزقیامت است که باید بعد از توفی و مردن انجام شود و برای فهماندن این بعدیت تعبیر به «ثُمَّ» کرد که بعدیت را می رساند.

حقیقت مرگ بطلان و نابود شدن انسان نیست و شما انسان ها در زمین گم نمی شوید، بلکه ملک الموت شما را بدون این که چیزی از شما کم شود، بلکه به طورکامل می گیــرد و شمــا را از بدن هــایتــان بیــرون می کشــد، به ایــن معنــا که علاقــه شمـا را از بـدن هـایتـان قطع می کنـد.

و چون تمام حقیقت شما ارواح شماست، پس شما یعنی همان کسی که کلمه «شما» خطاب به ایشان است و (یک عمر می گفتید من و شما،) بعد از مردن هم محفوظ و زنده اید و چیزی از شما گم نمی شود، آن چه گم می شود و از حالی به حالی تغییر

می یابد و از اوّل خلقتش دائما در تحول و دستخوش تغییر بود، بدن های شما بود، نه شما و شما بعد از مردن بدن ها محفوظ می مانید، یا به سوی پروردگارتان مبعوث گشته و دوباره به بدن هایتان برمی گردید.

حقیقت انسان عبارتست از، جان و روح و نفس او، که با کلمه «من - تو» از آن حکایت می کنیم و روح آدمی غیر بدن اوست و بدن در وجودش وشخصیتش تابع روح است و روح با مردن متلاشی نمی شود و معدوم نمی گردد، بلکه در حیطه قدرت خدای تعالی محفوظ است، تا روزی که اجازه بازگشت به بدن یافته و به سوی پروردگارش برای حســاب و جزاء برمی گــردد و با همــان خصوصیاتــی که خــدای سبحــان از آن خبـر داده مبعوث شود.

ایـن آیـه از روشن تریـن آیـات قـرآنی است کـه دلالت بـر تجـرد نفس می کنـد و مـی فهمانـد کـه نفس غیـر از بـدن است، نـه جـزء آن است و نـه حـالـی از حالات آن.⁽¹⁾

خلقت اوّل و خلقت دوم انسان

«اَیَحْسَـبُ الاِنْسانُ اَنْ یُتْرَکَ سُدًی، اَلَمْ یَکُ نُطْفَةً مِنْ مَنِیٍّ یُمْنی...!» (36 تا 39 / قیامت)

«آیا آدمی می پندارد، که او را مهمل از تکلیف و ثواب و عقاب گذارند، آیا در اول قطره آب منی نبود؟ و پس از نطفه خون بسته و آن گاه (به این صورت زیبای حیرت انگیز)آفریده و آراسته گردید، پس آن گاه از او دو صنف نر و ماده پدید آورد!»

می فرماید - مگر او نطفه ای نبود از منـی که در رحمـش می ریـزنـد. سپس آن انسان و یـا آن منی قطعه ای لخته خون بود که خدای تعالی با تعدیل و تکمیل اندازه گیری و سپــس صورتگری اش کــرد و از انســان دو صنــف درسـت کرد، یکی نر و یکی ماده.

خدای تعالی قـادر بـر خلقت بـار دوّم انسـان است، به دلیل این که بـر خلقت نخستین او قـادر بــود و خلقـت دوّم اگـر آسـان تـر از خلقـت اوّل نباشـد، دشـوارتـر نیسـت.

« اَلَیْــسَ ذلِـکَ بِقـادِرٍ عَلی اَنْ یُحْیِـیَ الْمَوْتــی!» (40 / قیامت)⁽²⁾

خلقت اولیه و خلقت جدید انسان و جهان

« اَفَعَیینا بِالْخَلْقِ الاَوَّلِ بَلْ هُمْ فی لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدیدٍ ! »(15 / ق)

« مگر ما از آفریدن بار نخست عالم خسته شدیـم؟ (نـه همه این را می دانند،) ولی اصــولاً نسبت به خلقــت جدیـد شک دارند!»

مراد به خلق اوّل خلقت این نشئه طبیعت با نظامی است که در آن جاری است، و یکی از انـــواع مــوجــودات آن خلقـــت همـانـا انســان اســت، البتـه انســـان دنیــائــی.

خلقت جدید شامل آسمان و زمین نیز می شود، هم چنان که فرمود: «روزی که زمین و آسمان مبدل به زمینی دیگر و آسمانی دیگر می شود، و مردم همگی برای خدای واحد قهار آشکار می شوند!» (48 / ابراهیم) و خلقت جدید به معنای خلقت نشئه جدید است که منظور از آن نشئه آخرت است.

مـراد به خلق تبدیـل نشئه دنیا بـه یک نشئه ای دیگـر، و دارای نظـامی دیگر غیـر نظام طبیعـی است، که در دنیـا حاکـم است ،برای این که در نشئـه آخری کـه همان خلـق جدید است دیگـر مرگـی و فنـائی در کـار نیست، و همـه زندگـی و بقـاست، چیـزی کـه هست اگـر انسـان اهـل سعـادت باشـد نعمتـش خالـص نعمت اسـت، و نقمـت و عذابـی ندارد، و اگر از اهـل شقـاوت باشـد بهـره اش یکسـره نقمت و عـذاب است و نعمتـی نـدارد، و بـه خـلاف نشئـه اوّل و یـا بگـو خلق اول، کـه نظــام در آن درست بـر خـلاف آن است (چـون هم نعمتش آمیخته با نـاگواری هـاست و هـم عــذابش آمیختـه با لـذّت اســت،) چیـزی کــه هست در اوّل لذت بیشتر از الم، و در دوم الم بیشتر از لذت است.⁽¹⁾

مفهوم رویش انسان از زمین و بازگشت و خروج از آن

«وَ اللّهُ اَنْبَتَکُمْ مِنَ الاَرْضِ نَباتا ثُمَّ یُعیدُکُمْ فیها وَ یُخْرِجُکُمْ اِخْراجا !» (17 و 18 / نوح )

« و خدا شما را چون گیاه از زمین به نحوی ناگفتنی رویانید و سپس هم او است که شمـا را در زمین بـرگردانیـده و بـاز به نحوی نـاگفتنی از زمین خارج مـی کنـد!»

یعنی خدا شما را از زمین رویانید، رویانیدن نبات. چون خلقت انسان بالاخره منتهی می شود به عناصر زمینی و خلاصه همین عناصر زمین است، که به طور خاصی