مشخصات کتاب

سرشناسه : امین، مرتضی، ۱۳۳۴ -

عنوان قراردادی : المیزان فی تفسیر القرآن. فارسی. برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : معارف قرآن در المیزان/ تالیف مهدی امین[برای] سازمان تبلیغات اسلامی، معاونت فرهنگی.

مشخصات نشر : [تهران]: سازمان تبلیغات اسلامی، مرکز چاپ و نشر، -۱۳۷۰

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : ۱۳۰۰ریال ؛ ۲۰۰۰ ریال (ج.۲، چاپ اول) ؛ ۳۰۰۰ ریال (ج.۳، چاپ اول)

یادداشت : ج. ۲ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

یادداشت : ج.۳ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. ۱. معارف قرآن در شناخت خدا

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

موضوع : اسلام -- بررسی و شناخت

شناسه افزوده : طباطبائی، محمدحسین، ۱۲۸۱ - ۱۳۶۰ . المیزان فی تفسیر القرآن

شناسه افزوده : سازمان تبلیغات اسلامی. مرکز چاپ و نشر

شناسه افزوده : سازمان تبلیغات اسلامی. معاونت فرهنگی

رده بندی کنگره : BP۹۸/ط۲۵م ۹۰۴۲۱۲ ۱۳۷۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۲۶

شماره کتابشناسی ملی : م ۷۱-۱۷۴۳

اشاره

مقـدمـه مـؤلـف

اِنَّــهُ لَقُـرْآنٌ کَـــریــمٌ

فـی کِتــابٍ مَکْنُـــــونٍ

لا یَمَسُّــهُ اِلاَّ الْمُطَهَّـــروُنَ

« این قـــــــــرآنـی اســت کــریـــــــــــم! »

« در کتــــــــابــــــــــــــی مکنـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــون! »

« که جز دست پــاکــان و فهـم خاصان بدان نرسد! »

(77 ـ 79/ واقعه)

این کتاب به منزله یک «کتاب مرجع» یا فرهنگ معارف قرآن است

که از «تفسیر المیزان» انتخـاب و تلخیـص، و بر حسب موضوع، طبقه بندی شده است.

در یک « طبقه بندی کلی» از موضوعات قرآن کریم در تفسیر المیزان قریب 77 عنوان انتخاب شد که هر یک یا چند موضوع، عنوانی برای تهیه یک کتاب در نظر گرفته شد. هر کتاب در داخل خود به چندین فصل یا عنوان فرعی تقسیم گردید. هرفصل نیز به سرفصل هایی تقسیم شد. در این سرفصل ها، آیات و مفاهیم قرآنی از متن تفسیـر المیــزان انتخــاب و پس از تلخیص، به روال منطقی طبقه بندی و درج گردید، به طوری که خواننده جوان و محقق ما با مطالعه این مطالب کوتاه وارد جهان شگفت انگیز آیات و معارف قرآن عظیم گردد.

تعدادی از این مجلدات هم گفتارهای مربوط به همین موضوعات و همچنین تحقیقاتی است که علامه طباطبائی رضوان الله علیه درباره اهداف آیات و سوره های قرآن کریم به عمل آورده است. آخرین مجلد منتخبی خلاصه از 21 جلد قبلی است.

در پایان کار، مجموع این معارف به قریب 5 هزار سرفصل بالغ گردید. کار انتخاب مطالب، تلخیص، عنوان بندی و نگارش، قریب 30 سال دوام داشتــه و با توفیق الهی در لیالی مبــارکه قدر سال 1385 پایان پذیرفتــه و آمــاده چــاپ و نشــر گـردیـده است.

در نظر گرفته شد این مجلدات بر اساس سلیقه خوانندگان در شکل ها و قطع های مختلف آماده شود. در قطع وزیری تعداد این مجلدات به 22 رسید. در قطع جیبی هر

عنوان موضوع یک کتاب در نظر گرفته شد و در نتیجه به 77 جلد رسید.

از این مجلدات تاکنون 3 جلد به قطع وزیری با عنوان « معارف قرآن در المیزان» شامل عناوین: معارف قرآن در شناخت خدا، نـظام آفرینش، ملائکه و جن و شیطان ( از انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی،) و 5 جلد به قطع جیبی با عنوان « تفسیر علامه- تفسیر موضوعی المیزان » شامل عناوین: قضا و قدر در نظام آفرینش، خانواده، جنگ و صلح، جن و شیطان، غذا و تغذیه انسان ( از انتشارات موسسه قرآنی تفسیر جوان - مفتاح دانش و بیان جوان - آستان قدس رضوی،) چاپ و منتشر گردیده است.

مجلدات حاضر بدون امتیاز تالیف است!

هر ناشری می تواند در اشاعه معارف آسمانی قرآن نسبت به چاپ و نشر آنها ( با عناوین مناسب و مربوط) اقدام نماید و هر موسسه یا فردی آنها را در سایت اینترنتی خود قرار دهد!

هدف تألیف این کتاب

هـــــدف از تهیه این مجموعــه و نوع طبقه بندی مطالب در آن، تسهیل مراجعه به شرح و تفسیر آیات و معارف قرآن شریف، از جانب علاقمندان علوم قرآنی، مخصوصا محققین جوان است که بتوانند اطلاعات خود را از طریق بیان مفسری بزرگ چون علامه فقید آیة اللّه طباطبایی دریافت کنند و برای هر سؤال پاسخی مشخص و روشــن داشتـــه باشنــد!

ضرورت تألیف این کتاب

سال های طولانی، مطالب متعدد و متنوع درباره مفاهیم قرآن شریف می آموختیم اما وقتی در مقابل یک سؤال درباره معارف و شرایع دین مان قرار می گرفتیم، یک جواب مدون و مشخص نداشتیم بلکه به اندازه مطالب متعدد و متنوعی که شنیده بودیم باید جواب می دادیم. زمانی که تفسیر المیزان علامه طباطبایی، قدس اللّه سرّه الشریف، ترجمه شد و در دسترس جامعه مسلمان ایرانی قرار گرفت، این مشکل حل شد و جوابی را که لازم بود می توانستیم از متن خود قرآن، با تفسیر روشن و قابل اعتمادِ فردی که به اسرار مکنون دست یافته بود، بدهیم. اما آنچه مشکل می نمود گشتن و پیدا کردن آن جواب از لابلای چهل (یا بیست) جلد ترجمه فارسی این تفسیر گرانمایه بود.

این ضرورت احساس شد که مطالب به صورت موضوعی طبقه بندی و خلاصه شود و در قالب یک دائرة المعــارف در دستــرس همه دین دوستان قرارگیرد. این همان انگیزه ای بـود کـه مـوجب تهیه این مجلــدات گــردید.

بدیهی است این مجلدات شامل تمامی جزئیات سوره ها و آیات الهی قرآن

نمی شود، بلکه سعی شده مطالبی انتخاب شود که در تفسیر آیات و مفاهیم قرآنی، علامه بزرگوار به شرح و بسط و تفهیم مطلب پرداخته است.

اصــول ایــن مطــالــب با تــوضیــح و تفصیــل در « تفسیر المیزان» موجود است کــه خـواننــده می تواند برای پی گیری آن ها به خود المیزان مراجعه نماید. برای این منظور مستند هــر مطلــب با ذکــر شمــاره مجلــد و شماره صفحه مربوطه و آیه مـورد استناد در هر مطلب قید گردیده است. ( ذکراین نکته لازم است که ترجمه تفسیرالمیزان در اوایل انتشار از دهه 50 به بعد به صورت مجموعه 40 جلدی و از دهه 60 به بعد به صورت مجموعه 20 جلدی منتشر شده و یا در لوح های فشرده یا در اینترنت قرار گرفته است، به تبع آن نیز در تهیه مجلدات اولیه این کتابها (تا پایان تاریخ ادیان) از ترجمه 40 جلدی اولیه و در تهیه مجلدات بعدی از ترجمه 20 جلدی آن و یا از لوح های فشرده استفاده شده است، لذا بهتراست درصورت نیاز به مراجعه به ترجمه المیزان، علاوه برشماره مجلدات، ترتیب عددی آیات نیز، لحاظ شود.)

... و ما همه بندگانی هستیم هر یک حامل وظیفه تعیین شده از جانب دوست و آنچه انجــام شــده و می شـود، همه از جانب اوست !

و صلوات خدا بر محمّد مصطفی (صلی الله علیه و آله) و خاندان جلیلش باد که نخستین حاملان این وظیفه الهی بودند و بر علامه فقید آیة اللّه طباطبایی و اجداد او،

و بر همه وظیفه داران این مجموعه شریف و آباء و اجدادشان باد،

که مسلمان شایسته ای بودند و ما را نیز در مسیــر شنــاخت

اسـلام واقعی پرورش دادنـد ...!

فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ تَوَفَّنی مُسْلِماً وَ أَلْحِقْنی بِالصَّالِحینَ!

لیلة القدر سال 1385

سید مهدی (حبیبی) امین

اظهار نظرها درباره چاپ های نخست

پس از چاپ اول 3 جلد از « معارف قرآن در المیزان » در سالهای70، استقبال محققین و دانشمندان به جائی رسید که ما را بر آن داشت تا قبل از آغاز مطالعه این کتاب، سری بزنیم به سایت های اینترنتی و جراید کشور، نقد و اظهار نظر هائی را که درباره چاپ قبلی این مجموعه با ارزش از طرف پژوهشگران محترم اظهار شده است، درج کنیم:

1-« درسـایت روزنامه جمهوری اسـلامی ...www.magiran.com/npview » در صفحه عقیدتی در تاریخ 03/07/1385 درباره مجموعه «معارف قرآن در المیزان» چنین آمده است:

« معارف قرآن در المیزان نام کتابی است که به کوشش سید مهدی امین تنظیم گردیده و توسط سازمان تبلیغات اسلامی منتشر شده است. این کتاب با دقت تمام معارف مختلف قرآن کریم را که در تفسیر المیزان شرح و تبیین یافته است انتخاب و تلخیص کرده و با یک طبقه بندی ارزشمند موضوعی شیفتگان فرهنگ و معارف قرآنی را برای دست یابی سریع به آن یاری و مساعدت نموده است .

تنظیم کننده این معارف غنی در مقدمه ای که بر جلد اول و دوم این کتاب نگاشته است درباره این اثر که در حکم کتاب « مرجع» برای آشنایی با فرهنگ و معارف قرآنی است، چنین می نویسد: ( ... نویسنده محترم روزنامه جمهوری، کلیاتی از مقدمه مولف را از جلد اول و دوم کتاب نقل کرده است.)

2-« در سایت گودریدز www.goodreads.com/book/show/8553126 » که در آن از همه جای دنیا افراد علاقمند به کتاب می توانند بهترین کتابهائی را که خوانده اند معـرفی کنند، آقای محمد رضــا ملائی از شهر مقدس مشهد مشخصاتی از جـلد اول « معارف قرآن در المیزان» را همراه با کتابهای مورد علاقه اش معرفی کرده و چنین اظهار نموده است:

« ... تو تهران تو کتابخونه پیدا کردم، صد صفحه اش رو خوندم، ولی مشهد هیچ جا پیداش نکردم، آیات سنگین قرآن رو برداشته بود تفسیر علامه رو آورده بود. حیف شد واقعا، این کتاب رو هر کی داره، دو برابر قیمت ازش می خرم، بهم اطلاع بدین ...!»

3-« روانشاد حجت الاسلام دکتر کبیری استاد دانشگاه » در یکی از سخنرانی های خود در مسجد شفا درباره « جلد دوم معارف قرآن در المیزان» اظهار داشت:

« ... این کتاب را اول شب باز کردم عناوین چنان جذبم می کردند که دیدم همان شب تا آخر کتاب را خوانده ام!»

4-« سایت موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی

www.tebyan.net» در موارد عدیده از کتاب « معارف قرآن در المیزان» مطالب زیادی نقل

کرده، از جمله در سال 1382 شرح کامل « اسماء و صفات الهی» را نقل کرده که مورد استقبال و اقتباس سایت های دیگر هم قرار گرفته است و تعداد بازدید کنندگان آن، در تاریخ مراجعه، به 29185 نفر رسیده بود.

5-« سایت دارالقرآن کریم www.telavat.com » نیز به معرفی « معارف قرآن در المیزان » پرداخته و می نویسد:

« این کتاب فرهنگ معارف قرآن است که از تفسیر شریف المیزان انتخاب و تلخیص و بر حسب موضوع طبقه بندی شده است. طرح این منبع در 9 جلد به شرح زیر است:

1- معارف قرآن در شناخت خداوند؛ 2 . معارف قرآن در شناخت جهان و نظام آفرینش؛ 3. آفرینش انسان و موجودات قبل از او؛ 4. فطرت انسان؛ 5. تاریخ انسان و جریان مدنیّت و ادیان الهی؛ 6. اسلام، حرکت نهایی و وراثت زمین؛ 7. تمدن و قوانین جامعة صالح و موعود اسلامی؛ 8. اصول تربیت و خانواده اسلامی؛ 9. مراحل بعدی حیات تا لقاء الله. ظاهراً تاکنون 3 جلد اول آن انتشار یافته و بقیه مجلدات آن آماده نشده است.»

6-« سایت شهر مجازی قرآن www.quranct.com » از جلد اول « معارف قرآن در المیزان» مطالبی بطور مفصل در چند صفحه درباره « اسماء و صفات الهی» با سر فصل های زیر نقل کرده است: اسماء و صفات الهی. تقسیم بندی صفات الهی. تعداد اسماء حسنی.

7-« سایت Islamquest» در پاسخ پرسش های خوانندگان خود در موارد عدیده از « معارف قرآن در المیزان» استفاده کرده است.

8-« سایت حوزه www.hawzah.net » تحت عنوان « جوانه های جاوید» بررسی هایی درباره: «سبک های تفسیری علامه طباطبائی ره و شناخت نامه المیزان،» انجام داده، منابع تفسیر و کتابهای مربوط به المیزان را شمارش کرده است و در باره « معارف قرآن در المیزان» می نویسد:

« مجموعه معارف قرآن در المیزان که به منزله مرجع یا فرهنگ معارف قرآن است، توسط سید مهدی امین از تفسیرالمیزان انتخاب و تلخیص گردیده که بر حسب موضوع طبقه بندی شده است از این اثر تا کنون سه جلد با عنوان معارف قرآن در شناخت خدا، معارف قرآن در شناخت جهان و معارف قرآن در شناخت ملائکه، جنّ و شیطان تدوین و توسط سازمان تبلیغات اسلامی به چاپ رسیده است.» « سایت حوزه» همچنین به عنوان منابع پژوهش مقطع دبیرستان، موضوع: کنش و واکنش (عمل ها و عکس العمل ها ) از « معارف قرآن در المیزان» نام برده است.

9-« سایت اسلام پدیا – اصطلاحات قرآنی islampedia.ir » در شرح اصطلاحات «آسمان های هفت گانه در قرآن» و « الحی القیوم در آیات قرآن» همچنین «رطب و یابس و کتاب مبین در قرآن» مطالب مفصلی از « معارف قرآن در المیزان» را نقل کرده است.

علاوه بر سایت های فوق الذکر قریب به 50 سایت دیگر نیز از مجلدات « معـارف قـرآن در الـمیزان» استفاده کرده و یا آنها را به عنوان منابع تحقیق و مطالعه به خوانندگان خود معرفی

کرده اند که برای رعایت اختصار از شرح آنها صرف نظر می شود.

در حال حاضر هم –

مولف همه این 22 جلد را در سایت خود تحت عنوان « معارف قرآن در المیزان» در دو نسخه PDF و WORD در اینترنت جهت مطالعه و دانلود و کپی برداری قرار داده که با جستجو در «گوگل» این سایت قابل مشاهده است.

در این زمینه قبلاَ موسسه قرآنی تفسیر جوان نسخه های جیبی آن را که در 77 جلد تحت عنوان « تفسیر علامه یا تفسیر موضوعی المیزان» تهیه شده در سایت « www.Tafsirejavan.com » خود قرارداد تا همگان سریعا به آن دسترسی داشته باشند.

اخیرا نیز موسسه قرآنی قائمیه «www.Ghaemiyeh.com » در شهر اصفهان از 77 جلد مزبور در سایت خود با شیوه بسیار جامع و با فهرست دیجیتالی استفاده کرده که علاوه بر نسخه PDF از چند فرمت دیگر نیز امکاناتی برای سهولت دانلود و کپی برداری فراهم آورده است!)

برخی افراد یا هیئت هائی علمی نیز در پژوهش های خود به « معارف قرآن در المیزان» مراجعه داشتند، بانوان دانشمندی که به تأیید خود متجاوز از 25 سال در المیزان تحقیق می کردند، پس از دسترسی به این کتاب، تحقیقـات خود را بر اساس عناویـن آن، از متن اصلی المیزان دنبال می کنند.

حضرت آیت الله حاج سید رضی شیرازی « دامة افاضاته » در روزهای آغازین که مولف فهرست عناوین جلد اول این مجموعه را تهیه و به محضر معظم له ارائه نمود، پس از مطالعه کامل، توصیه فرمودند: « برخی عناوین بسیار جذاب بود و من چند بار دنبال این بودم که اصل مطالب را بخوانم، لذا بهتر است برای این عناوین به صورت مختصر هم شده، مطالب متن نوشته شود...!» معظم له نامی که برای کتـــاب پیشنــهاد فرمودند همان نام پر معــنای « معارف قرآن در المیزان » بود که 3 جلد اول آن در سال های 1370 با همان نام انتشار یافت. از آنجائی که مولف در تمام مدت تألیف کتابها از انفاس قدسی و راهنمائی های ارزشمند آن معلم الهی بهره مند بوده است، به عنوان سپاس، تالیف این مجموعه را به محضر ایشان تقدیم می نماید!

سید مهدی حبیبی امین

رمضان مبارک 1392

نگرشی به تاریخ و پیدایش ادیان

تاریخ در قرآن

اشاره

⁽¹⁾

اعتبار بیان تاریخ در قرآن

حال می پردازیم به نقل تـاریخ در قـرآن مجـید، واین حقیقـت مسلم را درنظر می گیریم که قرآن اصلا کتاب تاریخ نیست! و منظورش از نقل داستان های خود قصه سرائی مانند کتب تاریخ، و بیان تاریخ و سرگذشت نیست، بلکه کلامی است الهی که در قالب وحی ریبه دلیل اینکه قرآن کلام الهی است و منظورش هدایت مردم به سوی سعادت و رضوان و رستگاری است لذا می بینیم هیچ قصه ای را مانند کتاب های تاریخ و داستان با تمام جزئیاتش نقل نمی کند، بلکه از هرتاریخ وداستان، آن نکات متفرقه که مایه عبرت وتامل ودقت ویا آموزنده حکمت و موعظت است و یا سود دیگری ازاین قبیل دارد، نقل می کند.

برای نمونه داستان " طالوت وجالوت " را بررسی می کنیم کـه ببینیــم

قرآن چگونه این تاریخ را در سورة بقره آیات 246 تا 253 بازگو می کند؟

درآغازمی فرماید:

« مگر داستان آن بزرگان بنی اسرائیل را نشنیدی که بعد ازموسی به پیامبر خود گفتند…،»

آنگاه بقیه جزئیات رارهاکرده و می فرماید:

« پیغمبرشان به آنان گفت خدا طالوت را به پادشاهی شما نصب کرد…،»

باز بقیه مطالب رامسکوت گذاشته و می فرماید:

« و نیز به ایشان گفت نشانه پادشاهی وی این است که صندوق معروف دوباره به شما برمی گردد…،»

آنگاه می فرماید:

ص:26

« وهمینکه طالوت سپاهیان را بیرون برد،…»

بعدا جزئیات مربوط به داود را رها نموده و می فرماید:

« چون با جالوت و سپاهیانش روبرو شدند… !»

کاملاّ پیداست که اگر می خواست این جمله ها را به یکدیگر متصل کند داستانی طولانی می شد.

این نکته درتمامی داستانهائی که درقرآن آمده مشهود است و اختصاصی به یک داستان و دو داستان ندارد بلکه به طورکلی ازهرداستان آن قسمت های برجسته اش را که آموزنده حکمتی یا موعظتی و یا سنتی از سنتهای الهی است که در امت های گذشته جاری شده است، نقل می کند.

درداستان حضرت یوسف این معنا را تذکر می دهد و می فرماید:

« درداستان ایشان عبرتی است برای خردمندان !»

درجای دیگر می فرماید:

« خدا می خوا هد شما را بــه سنت هائی که در امت های قــبل از شما

جریان داشته هدایت کند! » و یا می فرماید:

« قبل از شما سنت هائی جریان یافته است، پس درزمین بگردید و ببینید عاقبت تکذیب کنندگان چگونه بوده است؟ این قرآن بیانی است برای مردم و هدایت و موعظتی است برای مردم با تقوا ! »

⁽¹⁾مستند: آیه120سوره هود " وَ کُلاًّ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ اَنبآءِ الرُّسُلِ ما نُـثَّبِتُ بِهِ فُؤادَکَ وَ...!" المیزان ج21ص 115⁽²⁾

طرز بیان تاریخ در قرآن

بشر از قدیمی ترین عهد زندگی خود در زمین به ضبط حوادث اهمیت می داده است. در هر عصری یک عده بودند که حوادث را به ذهن می سپردند و یا یادداشت کرده و تألیف می نمودند و به صورت کتاب در می آوردند. انسان درجهات مختلف زندگی اش از تاریخ استفاده می کرد و اغلب در طرز تشکیل اجتماع از تاریخ الگو بر می داشت و یا از سرگذشت دیگران عبرت می گرفت ویاگاهی آنرا درمسائل سیاسی واقتصادی وغیره به کار می بست.

لکن فن تاریخ با اینهمه شرافت و منافعی که دارد ملعبه دو عامل فساد بوده و ازاین به بعد هم خواهد بود که متاسفانه تاریخ را از صحت طبع و صدق بیان به سوی باطل و دروغ منحرف کرده است. آن دو عامل، اول حکومت های خودکامه هستند که هرچه به نفع خود بود اشاعه می دادند و هرچه به ضررشان بود از نقل آن ممانعت می کردند. عامل دوم، نویسندگان تاریخ ها هستندکه ازتعصب قومی یا مذهبی به دور نبوده اند و هرچه نقل کرده اند منافع خود را درنظرگرفته اند و از نقل نظر و تاریخ مخالف احساسات خود خودداری ورزیده اند.

علت عمده بی اعتنائی علمای امروز به تاریخ هم همین عوامل است. حتی باستان شناسی نیز که در وهله اول به نظر می رسید از دستبرد چنیـــن عـواملی مصون باشد ولی متاسفانه دانشمندانی که اسرار باستان شناسی را افشا می کنند دارای همان احساسات هستندکه نویسندگان تاریخ بودند لذا به راحتی می توانند چیزی را کتمان کنند و یا تغییر دهند.

اما آنچه باید بدان تکیه کرد که از هر دستبرد و احساسات شخصی و تعصبات

ص:25

قومی و مذهبی به دور است وحی الهی است که در کتب آسمانی تاریخ گذشتگان را بیان می کند.

دراین میان، قرآن کریم، تنها منبعی است که مصون از خطا بوده، و دروغ و دست بشر در آن راه نیافته است؛ ولی کتب آسمانی دیگر مانند تورات و انجیل، به دلیل اینکه از دستبرد عوامل مذکور در بالا مصون نمانده اند، چیزی بیشتراز تاریخ های معمولی ندارند و داستان های تاریخی مذکور در آنها نیز اغلب ملعبه دست عوامل بالا قرار گرفته است. علاوه براین معلوم نیست سرایندة داستانهای کتب عهدین مثلاً داستان " صموئیل و شارل" کیست؟

⁽¹⁾

فلسفه نقل تاریخ در قرآن

قرآن مجید خود در این آیه فایده و دلیل نقل داستانها و تاریخ پیامبران و ملت ها را بیان می کند و آنهارا از سه جهت لازم دانسته است:

1-تأثیر تاریخ پیامبران در پیامبر اسلام

2-تأثیر نقل تاریخ در مؤمنین

3-تأثیر داستانهای قرآن در غیر مؤمنین

تأثیر تاریخ پیامبران در پیامبر اسلام

درعبارت « ما نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَکَ ! » فایده اول سرائیدن این داستانها را در قرآن مجید بیان می کند و نشان می دهد که اولین جهت اصلی نقل این داستانها تثبیت و استوارشدن دل پیامبرگرامی اسلام است !

همانطورکه می دانیم این آیات پایان بخش سوره هود هستند و سوره هود حق کلام را درباره مبدأ ومعاد وسنت های جاری خدا دربندگان خود روشن می سازد.

این سوره برای پیامبرگرامی اسلام "ص"جنبه تعلیم حق، وبرای مؤمنین جنبـة موعـظه و تذکر را دارد، همچنانـکه نسبت به کـفـار، که از ایمان بـه خـدا استنکاف می ورزند، جنبه اتمام حجت را دارد.

سرائیدن این داستانها و بیان تاریخ زندگی و مبارزات انبیاء مکرم الهی قـلب مبارک رسول اکرم "ص" را آرامش و سکون می بخشد وماده قلق و اضطراب را از دل او برمی کند! بدین معنی که می فرماید:

« ما داستانهای انبیاء رابرایت می سرائیم ،

تا به وسیله آن قلبت را آرامش بخشیم ،

و آنرا درراهی که برای دعوت به سوی حق

و نهضت علیه ریشه های فساد پیش گرفتی، و در تحمل آزار از امتت ،

قوی و استوار سازیم ! »

در آنچه فایده به رسول خدا عاید می گردد فرمود:

« وَ جآءَکَ فی هذِهِ الْحَقُّ – دراینها حق به سوی تو آمد. »

این وسیله آمدن حق را اگرخود سوره هود یا آیات آن یا همان داستانهائی بدانیم که درآن سوره آمده است ، دراین صورت، حق مورد نظر، همان حقایق و معارف مربوط به مبدا و معاد و سنت جاری الهی درخلق، خواهد بود که در آن سوره شرح داده و خاطر نشان ساخته است که چگونه پیغمبران را فرستاده و دعوت توحید را انتشار داده و مؤمنین را دردنیا به نجات از مهالک و در آخرت به نجات از آتش سعادتمند ساخته و ظالمین را به اخذ در دنیا و عذاب خالد در آخرت بدبخت کرده است.

تأثیر نقل تاریخ درمؤمنین

درمورد آنچه که عاید و مربوط به مؤمنین است، فرمود:

« وَ مَوْعِظَةٌ وَ ذِکْریا لِلْمؤُمِنینَ – و موعظه و تذکر است برای مؤمنین ! »

توضیحش این است که آنـچه از معـارف وحقایـق بیان کرده همـه برای

مؤمنین، تذکراست و موعظه. تذکر است، برای اینکه مومنین با شنیدن آنها آنچه را از علوم فطری مربوط به مبداء و معاد و متعلقات آن از یاد برده بودند ، به یاد می آورند؛ و موعظه است، برای اینکه آن معارف و حقایقی که در لفافة داستانها بیان شده و همچنین خود آن داستانها، جملگی مایه عبرت هستند.

تأثیرداستانهای قرآن درغیرمؤمنین

درمورد غیر مؤمنین فرمود:

« و به آنان که ایمان نمی آورند بگو:

درهمان وضعی که قراردارید (هرچه می خواهید) بکنید،

که مانیز کار خود را می کنیم ،

منتظر باشید که مانیز منتظریم ! »

این قسمت ازآیات مربوط به غیرمؤمنین است که در آن خدای سبحان، پیامبر گرامی خود را دستور می دهد که احتجاج و بگومگو را با ایشان خاتمه دهد وآخرین حرف را به ایشان بگوید، و پس از آن همه موعظه و آوردن داستانهای گذشتگان بفرماید:

« حال، اگر ایمان نمی آورید ؟

و از شرک و فساد دست بر نمی دارید ؟

وآنچه که من به گوشتان خواندم بیدارتان نکرد ؟

واگر داستانهای عبرت آوری را که آوردم ،

و سنتی را که خدا در آنان معمول داشت ، برایتان گفتم ،

و هیچیک درشما اثرنکرد ؟

پس هرچه می خواهید بکنید !

و درموقعیتی که دارید هرچه را برای خود خیر تشخیص می دهید،

انجام دهید، ما هم کار خود را می کنیم ،

و انتظار می بریم روزی را که عاقبت عملتان به استقبالتان آید ،

و به زودی خواهید فهمید که آنچه ما از اخبار الهی می گفتیم راست بود یا دروغ ! »

این بیان در حقیقت خاتمه دادن به احتجاج، و نوعی تهدید است، که در داستانهای گذشتگان از قبیل داستان نوح و هود و صالح بازگو کرده است، ودر

قصه شعیب از خود آن جناب حکایت کرده که به قوم خود گفت:

« - ای قوم ! شما به جای خود عمل کنید که من نیز عمل می کنم ،

و به زودی خواهید فهمید که عذاب خوار کننده که را خواهد آمد ،

و دروغگو کیست ؟

شما منتظر باشید، که من نیز با شما منتظرم ! »

در پایان سوره می فرماید که به زودی گردش روزگار علیه دشمنان اسلام دور خواهد زد و کار به نفع پیامبر گرامی اسلام پایان خواهد یافت.

⁽¹⁾

روش قرآن در نقل تاریخ

این که قرآن مجید، مواد تاریخ و جزئیات داستان را نقل نمی کند، دلیلش روشن است و آن این است که قرآن کریم کتاب دعوت و هدایت است و در این کاری که دارد یک قدم راه را به طرف چیزهای دیگر از قبیل تاریخ و یا رشته های دیگر، کج نمی کند، زیرا هدف قرآن تعلیم تاریخ و مسلکش مسلک رمان نویسی نیست. هیچ کاری به این ندارد که فلانی پسر کیست و نسبش چیست ؟ و یا حوادث تاریخی مربوط به او در چه زمان و مکانی رخ داده است. قرآن متعرض سایر مشخصاتی که یک تاریخ نویس یا رمان نویس بی نیاز از ذکــر آن نیست، نمی شود، چون تعرض به این گونه خصوصیات در هدف قرآن – هدایت – دخالت و تاثیر ندارد.

مردم از نظر هـدایت برایشان یکسان است که بدانند ابراهیم فـرزند تارخ ابن ناحور بن سروج بن رعو بن فالج بن شالج بن ارفکشاذ بن سام بن نوح است، یا ندا نـنـد !

برای مردم یکسان است که بدانند که ابراهیم در " اورکلدانیها" و در حدود سنه دو هزارقبل از میلاد به دنیا آمده است، و ولادتش در عهد فلان پادشاهی بوده که در فلان زمان بدنیا آمده و فلان مدت سلطنت کرده و فلان روز مرده است، یا ندانـنــد !

قرآن، در عین حال، درآن مقدار از علم نافع که بحث درآن واجب بوده، کوتاهی نفرموده است. و بحث و نظر درعالم و اجزاء آسمانی و زمینی اش را هم تحریم نکرده

است، و از خواندن و شنیدن اخبار و تاریخ امم گذشته و سنن و آدابی که درآن امم معمول بوده و بدان وسیله کسب معرفت می توان کرد، جلوگیری نکرده است ، و بلکه از آن به بهترین وجهی مدح هم کرده است ، و نیز در آیات بیشماری سفارش به تفکر و تذکر درآن فرموده است .

⁽¹⁾

تاریخ ملت ها و تاریخ ادیان

تاریخ ها و یا قصص و داستان هائی که در قرآن مجید ذکر گردیده و ما آنها را تاریخ پیامبران می نامیم، مانند داستان موسی و نوح و یا داستان هود و صالح، درحقیقت این داستانها تاریخ اقوام و مللی است که این بزرگواران در میان آنها مبعوث شده اند.

چون در این داستانها جریان حال آن اقوام و رفتاری که با پیامبرانشان داشتند، بیان شده، و نیز سرانجام انکارشان، و اینکه عذاب الهی همه شان را از بین برده و منقرضشان ساخته است. می بینیم تمامی این داستانها به آیاتی ختم شده اند که کیفیت نزول عذاب و هلاکت آنان را بیان می کند.

قسمتی از آیات سورة اعراف ( از 59 تا 206 ) که تاریخ این پیامبران بزرگوار را نقل می کند هدف خاصی را دنبـال می نماید و آن بیــان حال مردم از حیث قبول عهد الهی و یا رد آن است، تا برای مردم و بخصوص امت اسلام هشدار و انذار و مایة عبرت باشد !

⁽²⁾

تاریخ ملت ها در قرآن

قرآن برای " ملت " وجود، اجل، کتاب، شعور، فهم، عمل، طاعت و معصیت اعتبار فرموده است. به همین جهت است که می بینیم همانطور که قرآن به داستانهای اشخاص اهمیت داده است، بیشتر از آن به تاریخ " ملت ها " اهمیت قائل شده است و این درآن هنگام بوده است که بشر تاریخی جز ذکر حالات اشخاصی از قبیل پادشاهان و بزرگان نداشته است و تاریخ نویسان تا بعد از نزول قرآن هیچ توجهی به تاریخ ملت ها واجتماعات نداشته اند و این بعد از نزول قران بوده است که احیاناً برخی از مورخین ازقبیل "مسعودی" و " ابن خلدون " کم و بیش توجهی به تاریخ ملت ها نموده و به ذکر حوادث آن پرداخته اند و این جریان همینطور ادامه داشته

تا اینکه درهمین اواخر بطورکلی تحولی درتاریـخ نویسی به وجود آمده وتاریخ اشخاص به تاریخ ملتها تبدیل شده است.

قرآن مجید در آیــــــه زیر برای ملت ها اجــل و مـدت زمان قائل شده و می فرماید:

« برای هر ملت اجل و دوره ای است که نه لحظه ای به عقب افتند،

و نه لحظه ای پیشی می گیرند! » (اعراف 34)

در آیات زیر برای امت ها کتاب و عمل قائل شده و می فرماید:

« و هر امتی به سوی کتاب خود خوانده می شود! » (جاثیه 28)

« عمل هر امتی را در نظرش زینت دادیم! » (انعام 108)

همچنین در آیات زیر است که قرآن شعور و فهم و طاعت و معصیت برای ملت اعتبار فرموده است:

« دسته ای از آنها ملتی میانه رو هستند. » (مائده 66)

« ملتی قائم که آیات خدا را تلاوت می کنند. » (آل عمران 113)

« هر ملتی می کوشید تا پیغمبر خود را بگیرند و در راه باطل خود با او جدال ورزند تاحق را پایمال سازند…! » (غافر 5)

« برای هر امتی رسولی است،

وقتی آن رسول آمد حکم به عدل خواهد شد و برکسی ظلم نمی شود! » (یونس 47)

⁽¹⁾

انتخاب قرآن در نـقل تاریخ

پیامبران خدای تعالی در آیه فوق می فرماید: « مگر نه این بود که قبل از تو رسولانی از جنس خود این مردم به سوی شان گسیل داشتیم، رسولانی که داستانهای بعضی از آنان را برایت سرودیم و بعضی دیگر را نسرودیم؟ هیچ رســـولی چنین حقی نداشته که از پیش خود آیتــی بیاورد، هرآیتـی می آوردند به اذن خدا بوده است ...!»

بعضی از مفسرین به این آیه شریفه استدلال کرده اند براین که بعضی از پیغمبران بوده اند که داستانشان در قرآن نیامده است و لکن این استدلال درست نیست

زیرا آیه شریفه در مکه نازل شده است و بیشتر از این دلالت ندارد که تا این تاریخ سرگذشت بعضی از انبیاء را برایت شرح نداده ایم. لکن در سوره نساء که بعد از سوره مورد بحث و در مدینه نازل شده است چنین مطلبی را بـیـــان می فرماید و می گوید:

« رسولانی که قصه شان را قبلا برای تو گفتیم،

و رسولانی که برایت قصه آنها را نگفته ایم ! » (نساء164)

و این آیه است که به نظریه فوق دلالت دارد و نشان می دهد که قصه برخی از رسولان درقرآن ذکر شده و داستان برخی دیگر در قرآن نیامده است زیرا سوره نساء آخرین سوره ای است که درآن داستان پیامبران قید شده و از آن به بعد در سوره هائی که بعد از سوره نساء نازل شده، نام هیچ یک از انبیائی که در قران آمده برده نشده است .

در مجمع البیان از علی علیه السلام روایت کرده که فرمود:

« خدای تعالی پیغمبری سیاه چهره مبعوث کرد و داستان اورا در قرآن برای ما بیان نفرمود.»

نظیر این معنا را درمنثور از تفسیر اوسط طبرانی و از ابن مردویه، ازآن جناب روایت کرده است.

در تفسیر عیاشی از ثمالی از حضرت باقر علیه السلام روایت می کندکه فرمود:

« بین آدم و نوح پیغمبرانی بطور مخفی و علنی بودند، و لذا ذکر آنان که مخفی بودند در قرآن نیامده است همانطور که کسانی که عـلنی بوده اند اسم آنها برده شده است. این است که خدای تعالی درسوره نساء فرموده: - وَ رُسُلاً لَم نَـقصُصهُم عَلَیکَ- یعنی همانطوری که اسم پیامبران علنی را بردم اسم پیامبران مخفی را نبردم. »

همین روایت رادرکافی ازعلی بن ابراهیم از طریق ابوحمزه ازحضرت امام باقـرعلیه السلام روایت می کند.

در نقل کافی اینطور آمده که :

« بعضی از انبیاء مخفی بودند لذا ذکرشان درقرآن مخفی شده است بطوری که اسم پیامبران علنی در قرآن آمده و اسم آنان نیامده است، این است که خدا می فرماید: همانطور که اسم پیامبران علنی را بردم اسم پیامبران مخفی را نبردم…. »

و به هر صورت مراد از روایت این است که خدا اصلا نه نامی از آنان که مخفی بودند برده و نه قصه شان را در قرآن ذکر کرده است همانطور که قصه بعضی از علنی ها

را ذکر کرده و از آنان نام برده است.

^{(1) (2)}

اصلاح قسمت های تحریف شده تاریخ

« این از اخبار غیب است که به تو وحی کردیم ! توحاضر نبودی آنجا که بر سر کفالت مریم کارشان به نزاع و مخاصمه کشید و بالاخره برای آن قرعه کشیدند. »

در این آیه خداوند متعال، داستانی را که برای پیغمبرش – درباره مریم و زکریا – شرح داد، از خبرهای غیبی معرفی کرده است.

همچنین در سوره یوسف، تاریخ زندگی یوسف را به آن نحو که بیان داشته، از خبرهای غیبی شمرده است، آنجا که می فرماید:

« این حکایت از اخبار غیب بود که برتو وحی کردیم، تو آنجا نبودی که برادران یوسف بر مکر و حیله تصمیم گرفتند…. »

ظاهراً دلیل اینکه آن را از اخبار غیبـی می شمارد، این است که داستـان مذکور را اهل کتاب تحریف کرده و خصوصیات آن را از بین برده اند.

به طوری که در کتب عهدین خصوصیات داستان های زکــریا اصـلاً ذکر نشده است. و فرمایش خداوندی هم که در آخر همین آیه می فرماید – تو آنجا حاضر نبودی که وقتی قرعه کشیدند – مطلب بالا را تائید می کند.

در ذکر تاریخ حیات نوح علیه السلام هم در قرآن، خدای متعال باز متذکر می شود که:

« این از اخبار غیب است . پیش از آنکه ما به تو وحی کنیم، تو و قومت از آن آگاه نبودید! »

درسوره آل عمران آیة 62 خدای متعال به آنچه درباره قصه های عیسی علیه السلام بیان فرموده اشاره میکند و آن را "حق" می شمارد، یعنی تــذکر می دهد که آنچه ما از قصص و تاریخ عیسی شرح دادیم همان حق است، نه آنچه مسیحیان درباره آن ادعا می کنند:

" – اِنَّ هذا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَ ما مِن اِلهٍ اِلاَّ اَللهُ ... ! "

پیدایش انسان و ادیان

اشاره

⁽¹⁾

آغاز پیدایش انسان

در این فصل خلاصه ای از تاریخ پیدایش انسان به نقل قرآن مجید، و مقتضیات زندگی اجتماعی او که منجر به ظهور ادیان و تشریع قوانین دین شده است، ذکر می گردد:

آنچه از مجموعة آیات شریفه قرآنی درزمینه آفرینش انسان و زندگانی اولیة او استفاده می شود، این است که این نسل انسانی یک نوع مستقل است که از نوع دیگری جدا نشده و از روی قانون تکامل طبیعی به وجود نیامده، بلکه خداوند آنرا مستقیماً از زمین آفریده است.

یعنی زمانی بود که زمین و آسمان وجود داشت و در زمین موجوداتی دیگر بودند ولی انسان نبود، بعد خدا یک جفت از نوع انسانی آفرید که سر سلسله نسل موجود بشر می باشد.

قرآن مجید، در مورد اینکه قبل از این نسل انسانی که از آدم و حوا به وجود آمده اند، آیا در روی زمین انسان هائی دیگر بوده اند یانه ساکت است و اشاره ای مشخص بدین امر نکرده است.

ترکیب دوگانه انسان

از نظرقرآن مجید، خدای تعالی هنگام آفرینش انسان، آن را مرکب از دو جزء و دارای دو جوهر قرار داد: یکی جوهر جسمانی که ماده بدنی اوست، و دیگری جوهر مجرد که روح و روان اوست. این دو پیوسته در زندگانی دنیوی همراه و ملازم یکدیگرند و

هنگام مرگ روح زنده از بدن جدا می شود و سپس انسان به پیشگاه پروردگار باز می گردد.

تجهیز انسان برای تسخیر جهان

ازآیات قرآنی معلوم می شود که هنگام آفرینش انسان، بعداز تسویه جسمش، یک روح الهی درآن دمیده شده است. قرآن مجید می فرماید:

-خداوند متعال نوع انسان را که آفرید قوای ادراکی در او به ودیعت گذاشت و چشم و گوش و حواس باطنی برایش قرارداد، و اورا یک نیروی فکری عطا فرمود تا بتواند با آن برحوادث موجود درگذشته و آینده اطلاع پیدا کند، و از این نظر یک نحوه احاطه ای بر حوادث عالم پیدا کند. درعین حال، خدای متعال همه چیز را مسخر انسان کرد. یعنی نوع انسان را دارای یک سنخ وجودی فرمودکه قابل ارتباط با همه چیز باشد و از همه چیز به طور مستقیم یا به وسیله ابزارهائی که از طریق کاربرد فکر خود درست می کند، بهره مند شود.

انسان با نیروی فکر خود همه چیز را در استخدام خود درمی آورد و بدین وسیله با استفاده از آنها به هر طریق ممکن به زندگی خود ادامه می دهد. انسان حتی نوع خودرا نیز به استخدام خود درمی آورد و از آنها کار می کشد.

طبع مدنی و اجتماعی انسان

انسان دارای طبع مـدنی و اجتـماعی است. این سازگاری به لـحاظ ایـن است که هر فرد انسان می خواهد فرد دیگر را در استخدام خود قرار دهـد و از آن بهره برداری کند و بدین ترتیب لزوم تمدن و وجود اجتماع تعاونی را با قضاوت خود می پذیرد.

لازمه این مدنیت این است که اجتماع به نحوی تشکیل گردد که روابط افراد با یکدیگر عادلانه باشد و هرکس به اندازه ای از دیگری بهره مند شود که آن دیگری از او استفاده می کند. این قانون عدل اجتماعی است.

چون این قانون زائیدة « اصل استخدام» است و انسان به شرط ناچاری بدان تن درداده است، لذا هر موقع که قدرتمند می شود رعایت این قانون را نمی کند !

جریان تاریخ پیوسته از اعصار توحش و بربریت تا این زمانها که عصردرخشان و طلائی و دوران تمدن و آزادی است، نشان داده که ملت های قوی ملتهای ضعیف را به صورت ظالمانه لگدمال و عملاً موضوع اجتــماع تعـــاونی و عدالت عمومی را تضعیف کرده اند!

منشاء اختلافات اجتماعی

اختلاف انسانها در خصوصیت آفرینش و منطقه زندگی و اخلاق و عادات مشخص است، یعنی نیرومندان از ضعفا بار می کشند و ضعفا برای رهائی ازدست آنها دست به کار می شوند و به انتقام گیری متوسل می شوند و به همین ترتیب طوفان های وحشتناک در وضع اجتماع پدید می آید.

وقوع این اختلاف به دلیل اختلاف خلقت آنها امری ضروری و حتمی است ، لذا ایجاب میکند که برای رفع آن قوانینی وضع شود. قوانین موضوعه بشری دارای دو جنبه است: یا به زور و نیروی دستگاه حاکمه اجرا می شود و یا با زور و با تربیت اخلاقی. ولی هردو در شناخت واقعی مسیر زندگی انسان و تطبیق قوانین با آن ناتوان بوده اند.

آغاز تشریع قوانین توحیدی

خداوند متعال قوانین و نظامی بر اساس یگانه پرستی و توحید در اعتقاد و اخلاق و افعال وضع فرمود، و به عبارت دیگر پایه آئین خود را بر شناساندن حقیقت انسان از آغاز تا انجام، و آشنا کردن مردم به اینکه دردنیا باید طوری زیست که برای جهان جاوید سودمند باشد، قرارداد.

بنابراین قانون دینی و آئیــن الهـی تنـها قانـونی است که بر پـایه عـلم و دانش و معرفت حقایق استوار است.

⁽¹⁾

لزوم تشریع دین

این آیه علت تشریع اصل دین، و تکلیف کردن انسان را به آن، و دلیل اختلافاتی را که درآن واقع شده است، شرح می دهد و نشان می دهد که افراد انسان که بحسب فطرت موجودات مدنی و اجتماعی بودند، در آغاز تشکیل اجتماع

به صورت گروه واحد و یکنواخت بودند؛ بعداً درمیان آنها، به مقتضای فطرت، اختلافاتی درکسب مزایای حیـاتی بروزکرده است که رفع این اختلافات محتاج به وضع قوانین مناسبی بوده است، ولذا خدای تعالی پیامبرانی را برانگیخته و با ایشان احکام و قوانینی در شکل " دین" برای بشر فرستاده، و بشارت ها وتهدیدهائی را نیزهمراه آن اعلام فرموده؛ و دین را با یک سلسله وظایف عبادی کامل نموده است. پس سبب تشریع دین، اختلافات فطری بوده که از جهت دنیوی درمیان بشر پیدا شده است.

⁽¹⁾

دین و تقسیمات تاریخی زندگی بشر

در سیر تاریخی انسان آن تقسیمی را که قرآن کریم صحیح می داند این است که :

-اولیـن دوره بشر دوران سادگی و بی رنگـی بـشر بوده است، که درآن دوره همه امت ها یک جور بوده اند.

-دومین دوره، دوره مادیت و حس نگری است.

برخی از مورخین اروپائی که از مکاتب ضد دین پیروی می کنند تقسیمات تاریخی زیر را برای سیر زندگی بشر تهیه کرده اند:

-عهد اساطیر

که عهد علم را مربوط به عصر حاضر می دانند.

ازلحاظ تاریخی، این تقسیمی را که برای سیرزندگی بشر تهیه نموده اند و آنرا چهار دوره فرض کرده اند، تا آنجا که تاریخ دین و فلسفه نشان می دهد اشتباه و باطل است.

تاریخ دین و فلسفه نشان می دهد که:

1-دین ابراهیم "ع" بعد از عهد فلسفه هند و مصر و کلدان بوده است.

2- دین عیسی "ع" بعد از فلسفه یونان بوده است.

3-دین محمد "ص" نیز بعد از فلسفه یونان و اسکندریه بوده است.

نکته اصلی این است که نهایت درجه اوج فلسفه قبل از اوج گرفتن ادیان بوده است، و دین توحید از تمامی ادیان دیگر قدیمی تر بوده است، درحالی که در تقسیم بندی این افراد پرستش خدا و دین از خرافات عهد دوم از عهدهای چهارگانه ای شمرده شده که فرض کرده اند. و خواسته اند چنین القاء نمایند که دین جزو دوره های فراموش شده زندگی بشر بوده است. در فرض این افراد علم طبیعی و دانش روز معتبر شمرده شده و پیروی از دین تقلید، و پرستش خدا از خرافات دوره های گذشته شمرده شده است که به زعم آنها علم با آن مخالف است!!

اینگونه مورخین به این نکته توجه نـکرده اند که پیـروی از دیـن تقلـید نیست، زیرا دین عبارت است از مجموعه ای از معارف مربوط به مبـدأ و معــاد، و قوانینی اجتماعی، از عبادات و معاملات که از طریق وحی و نبوت به بشر رسیده است، نبوتی که صدق آن با دلیل و برهان ثابت شده است. و نیز دین مجموعه اخباری را شامل است که مخبر صادق از آنها خبر داده است، مخبری که صادق بودن او نیز با دلیل و برهان به اثبات رسیده است. معلوم است که پیروی از چنین دینی پیروی علم است ، نه خرافت !

⁽¹⁾

تعریف دین

از بررسی آیة فوق تعریف زیر برای دین به دست می آید:

« دین ، روش مخصوصی است در زندگی، که صلاح دنیا را، به طوری که موافق کمال اخروی و حیات دائمی حقیقی باشد، تامین می کند.»

پس در شریعت باید قانون هائی وجود داشته باشد که روش زندگانی را به اندازه احتیاج روشن سازد.

وظیفه اولیه دین و تکامل آن

دین در طلیعة ظهورش برای رفع اختلاف فطری بود، ولی رفته رفته کامل تر شد و شامل اختلافات غیر فطری هم گردید.

دین بعد از پیدایش، پیوسته کامل تر شده است تا به حدی که قوانین آن شامل تمام احتیاجات زندگی بشود، و ازآن پس ختم می شود، و دیگر آئین جدیدی نخواهد

آمد.

قرآن مجید درباره ختم شرایع می فرماید:

« ما کانَ مُحَمَّدٌ اَبآ اَحَدٍ مِنْ رِجالِکُمْ وَ لکِنْ رَسوُلَ اللهِ وَ خاتَمَ النَّبِیّینَ ! »

« محمد «ص» پدر هیچ یک از مردان شما نیست بلکه فرستاده خـدا و ختم کننده پیامبران است ! » (احزاب 40)

درباره کمال دین می فرماید:

« وَ نــَزَّلنا عَلَیکَ الْکِتابَ تِبیاناً لِکُلِّ شَیءٍ ! »

« و کردیم بر تو این کتاب را که بیانی است برای همه چیز! » (نحل89)

« واِنَّهُ لَکِتابٌ عَزیزٌ لا یَأْتیهِ الْباطِلُ مِنْ بَینِ یَدَیـْـهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ ! »

« همانا، قرآن کتابی است ارجمند، باطل بدان نرسد، نه از پیش رو و نه از پشت سر، فرستادنی است از حکیم ستوده ! » (فصلت42)

از آیه فوق این مطلب نیز استفاده می شود که – هر شریعتی از شریعت سابق کامل تر است!

هدف ارسال رسل و کتب آسمانی

هدف فرستادن پیامبران و نازل کردن کتابهای آسمانی، و به عبارت دیگر دلیل دعوت دینی این است که انسان طبعاّ به طرف اختلاف می رود، و از طرف دیگر به سوی مدنیت و اجتماع سیر می کند؛ و چون فطرت انسانی خود موجب اختلاف است، نخواهد توانست آنرا رفع نماید – چگونه ممکن است چیزی را که جذب می کند دفع نماید – لذا خدا برای رفع اختلاف، پیامبران را فرستاد و قوانینی را وضع کرد و بدین طریق بشررا به کمال لایقش راهنمائی فرمود. و این کمال، یک کمال واقعی و حقیقی و داخل در دایره صنع و ایجاد است، و هرچه مقدمه آن باشد نیز چنین خواهد بود.

این اختلاف که از ناحیه فطرت در جامعه بشری روی داده نمی گذارد انسان به کمال لایقش برسد و در زندگانی اجتماعی به مقصد اصلی نائل شود و بشر خود به خود نمی تواند آنرا مرتفع سازد ، و فسادهائی را که ازآن تولید شده است، اصلاح نماید؛ پس ناچار باید از راه دیگری غیراز طبیعت بشری اصلاح شود و آن جهت الهی است؛ یعنی باید خدا مواد اصلاحی را به وسیله وحی به پیامبران بفهماند و ایشان برای مردم بیان کنند.

این است که قرآن شریف از قیام انبیاء برای اصـلاح جامعـه چنین تعبیـر می

کند:

" خدا پیامبران را مبعوث کرد ! "

و در هیچ آیه ای نهضت پیامبران جز به خدا نسبت داده نشده است، با آنکه آن هم مانند سایر حوادث مربوط به ماده و زمان و مکان است.

بنابراین، نبوت یک حالت الهی یا به عبارت دیگر یک حالت غیبی است که به واسطه آن " انسان نبی " معارفی را که رافع اختلافات و تناقضات زندگی است، درک می کند. نسبت آن به حال عموم مردم در ادراک مانند بیداری است به خواب، و این ادراک مخصوص، در لسان قرآن "وحی" نامیده می شود و آن حالی که درک کننده واجد آن است " نبوت " خوانده شده است.

از این بیان معلوم می شود مقتضی بودن فطرت برای اختلافات از طرفی، و برای مدنیت و اجتماع از طرف دیگر، به ضمیمة عنایت پروردگار به کامل کردن آفرینش هر موجود، " نبوت عامه " را اثبات می کند.

ختـم ادیـان

دینی که خاتم ادیان است استکمال انسانی را محدود می داند، یعنی همین که به آخرین مرتبه کمال رسید سیر تکاملی اش متوقف می شود !

این معنی از حکم قرآن به ختم شدن سلسله پیامبران استفاده می شود، زیرا لازمه ثابت ماندن یک شریعت و قابل نسخ نبودن احکام آن این است که کمال فردی و اجتماعی انسان همان اندازه ای باشد که در آن دین اعتبار شده و در بیانات و نظام آن منظور گردیده است.

این مطلب از اخبار غیبی قرآن شریف است که جریان تاریـخ از چهارده قرن قبل تاکنون آنرا تصدیق کرده است !

در مدت این چهارده قرن جامعه انسانی درامور طبیعی و جهات مادی پیشرفت های روشن و ترقیات بهت آوری کرده است ولی در معارف و اخلاقیات که ملاک کمال نفس است در همان مرتبه ای که بوده متوقف شده و گامی فراتر ننهاده است بلکه گامهائی به عقب برداشته و سیر قهقرائی طی نموده است.

بنابراین مجموع کمالات انسانی که مشتمل بر کمالات روحی و جسمی است ترقی نکرده است.

عصمت پیامبران

نتیجة دیگری که ازآیه شریفه فوق گرفته می شود این است که پیامبران معصوم و مصون از خطایند !

عصمت پیامبران بر سه قسم است:

1-مصونیت از خطا در مقام گرفتن وحی

2- مصونیت از خطا در مقام تبلیغ و رساندن پیام های الهی

3- مصونیت از خطا در مقام انجام وظایف و تکالیف شخصی ( عصمت از معصیت).

منظور ازعصمت و مصونیت این است که درانسان نیروئی وجود داشته باشد که اورا از اموری که شایسته نیست نگهداری نماید.

از قرآن شریف استفاده می شود که انبیاء در هرسه مورد بالا معصوم هستند.

⁽¹⁾

نام گذاری صاحبان ادیان

خدای تعالی در قرآن مجید می فرماید:

« به درستی کسانی که مؤمـنند، و کسانی کـه یهودی ونصرانی و صابئی هستند، هرکدام به خدا و دنیای دیگرمعتقد باشند، و کارهای شایسته کنند، پاداش آنها نزد پروردگارشان است، نه بیمی دارند و نه اندوهگین می شوند! »

در روایـات اسـلامی ذیل این آیه، درباره اینـکه نام گذاری ادیـان به چـه دلیل و با انتساب به چه فرد یا شهر و کشوری صورت گرفته، چنین آمده است:

1-در معانی الاخبار، از ابن فضال روایت کرده که گفت از حضرت امـام رضا علیه السلام پرسیدم:

« چرا نصاری را به این نام نامیده اند؟ فرمود:

1-در روایت آمده که:

« یهود را بدانجهت یهود نامیده اندکه از فرزندان"یهودا"

پسریعقوب"ع" هستند.»

2-در تفسیر قمی آمده که امام فرمود:

« صابئی ها قومی جداگانه اند، نه مجوسند، نه یهود، نه نصاری و نه مسلمان؛ آنها ستارگان و کواکب را می پرستند. »

( این همان " وثنیت" است و چیزی که هست پرستش " وثن" و بت منحصر در ایشان نیست، و غیرصابئین کسانی دیگر نیز بت پرست هستند. تنها چیزی که صابئین بدان اختصاص دارند این است که علاوه بر پرستش بت، آنها کواکب را نیز می پرستند.)

⁽¹⁾

خطاب های مختلف الهی به صاحبان ادیان

در این آیه اولین بار است که عبارت " یا ایهاالذین آمنوا...!" به کار رفته است و اولین موردی است که خدای تعالی مؤمنین را با لفظ " یاایها الذین آمنوا...!" خطـاب می کند. بعد ازآن در84 مورد دیگرتا آخر قرآن این خطاب را تکرار فرموده است.

در قرآن کریم خطاب " یا ایهاالذین آمنوا...!" تنها مختص به مؤمنین امت اسلام است. امت های قبل از اسلام با عبارت " قوم " خطاب و تعبیر شده اند، مانند" قوم نوح و قوم ثمود" گاهی نیزبا لفظ " اصحاب" خطاب یا بیان شده اند، مانند " اصحاب مدین" و " اصحاب رس" . درخصوص قوم موسی علیه السلام تعبیر به " بنی اسرائیل " و " یا بنی اسرائیل" شده است .

در قرآن کریم، چنانچه دقت شود، مشخص می شود که آنچه قـــرآن از عبارت " الــذین آمنــوا...!" در نظر دارد غیر آن معنائی است که از کلــمـــه " مؤمنین" اراده فرموده است.

از برخی از آیات فهمیده می شود که منظور از " الذین آمنوا" تمامی اهل ایمان به رسول خدا (ص) نیستند، و چنان نیست که همه را ولو هرجور که باشد شامل شود. منظور از عبارت" الذین آمنوا" همان " سابقون ا وّلون " یعنی طبقه اول مسلمانان از مهاجر و انصار هستند که درعهد رسول خدا(ص) و در روزگار عسرت اسلام به آن جناب ایمان آوردند و " الذین آمنوا" عبارت آبرومند و محترمانه ای است که همه جا منظور ازآن این طبقه هستند.

⁽¹⁾

تفاوت بین ادیان

قرآن مجید در این آیه نشان می دهد که سلسله انبیاء علیهم السلام هدایتشان یک هدایت و صراط مستقیم شان یک صراط است. اختلاف در زمان و احوال و همچنین در پویندگان این راه و اختلاف در هدف و مقصد، باعث اختلاف در هدایت و صراط نیست.

سیاق آیه چنین می رساند که گوئی خداوند سبحان فرموده است:

-ما سلسله جلیـله انبـیاء علیـهم الـسلام را کـه در طول تاریخ بشریت متفرق بوده و هریک در زمانی می زیستند، یکجا جمع کردیم و یکجا و به یک عنایت همه را به سوی صراط مستقیم هدایت کردیم!

همین طور هم هست، چون صراطی که خداوند انبیاء علیهم السلام را بدان هدایت فرموده گرچه به حسب ظاهر شرایع و احکام آن ازجهت توسعه و ضیق باهم اختلاف دارند ولکن درحقیقت راه یکی و شرایع هم یکی اسـت! وایـن اختلاف در حقیقت اختلاف نیست بلکه اجمال و تفصیل است.

امتی که استعداد تحمل تفاصیل احکام را نداشته شریعتش سطحی و اجمالی، و امتی که چنین استعدادی را داشته شریعتش وسیع و تفصیلی بوده است، وگرنه تمامی شرایع و ادیان در یک حقیقت که همان توحید فطری است اتفاق داشته و همه بشر را به عبودیتی که در خور وسع و طاقت بشری است دعوت می کرده اند.

-انّ الدین عندالله الاسلام!

پس هر دعوت دینی و هدایتی که بین انبیاء فرق گذاشته و مردم را نسبت به بعضی از آنان کافر و نسبت به بعض دیگر مؤمن کند، و یا بین احکام خدا تفرقه بیندازد و مردم را به عمل به بعضی و ترک بعض دیگر دعوت کند، ویا از عهده تأمین سعادت زندگی انسان برنیآید، و یا انسان را به سوی شقاوت و بدبختی سوق دهد؛ هدایت خدائی و مورد امضاء و رضای پروردگار نیست و از راه فطرت منحرف است.

⁽¹⁾

ترقی ادیان و ختم رسالت ها

شریعت های الهی همه یکی هستند و تناقض و تنافی بین آنها نیست الا اینکه از نظر اجمال و تفصیل و کمی و زیادی فروع مختلفند. چون سیر بشر از نقص به کمال به صورت تدریجی است و استعداد قبول معارف الهی در هر عصری با عصر دیگر متفاوت است، وقتی این سیر به پایان رسید و بشر از نظر معرفت و علم به عالی ترین موقف خود رسید آن وقت است که رسالت نیز ختم شده است و کتاب خاتم الانبیاء و شریعتش در میان بشر برای همیشه می ماند، و دیگر بشر انتظار آمدن کتاب و شریعت دیگری را نمی کشد.

و اگر امـروز با اینــکه خـاتم پیغمبـران (صلوات الله علیه و آله و سلم ) مبعوث گردیده و آخرین کتاب آسمانی را آورده است ولی در عین حال بشر به مرحله ای که می بایست از کمال برسد نرسیده است برای این است که دین اسلام آنطور که باید وشاید در مجتمعات بشری گسترش نیافته است وگرنه بشر می تواند با بسط دائره دین و بررسی حقایق معـارف آن رو به کـمال بگذارد و بـه تدریج مراحل علم و عمل را یکی پس از دیگری طی نماید.

قرآن مجید این معنی را با بیانات مختلف و هرچه رساتر توصیه فرموده است، مخصوصاّ در آیه 127 سوره اعراف که می فرماید:

« اِنَّ الاَرضَ لِلّهِ یؤرِثُها مَن یَشاءُ مِن عِبادِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلمُتَّقینَ !»

« زمین متعلق به خداست و آنرا به هرکس از بندگان خود که بخواهد به ارث می گذارد، و سرانجام نیک از آنِ متقین است !»

⁽²⁾

مفهوم نسخ احکام ادیان گذشته

خدای تعالی می فرماید:

« آنچه به همه انبیاء وصیت و وحی کرده بودیم این بود که این دینی که برای شما تشریع شده است پیروی کنید و درآن تفرقه ننمائید، و وحدت آن را حفظ کنید و درآن اختلاف راه نیندازید! »

معنای اقامه دین حفظ آن است، به اینکه پیروی اش کنند و به احکامش عمل

نمایند.

بعد از آنکه تشریع دین برای پیامبران به معنای این بود که همه را به پیروی و عمل به دین دعوت کنند، و اینکه درآن اختلاف نکنند، در آیه فوق همین را به اقامة دین تفسیر نمود، و اینکه در دین خدا متفرق نشوند، در نتیجه آیه فوق چنین می رساند که بر همه مردم واجب است دین خدارا، و همة آنرا، بپا دارند، و در انجام این وظیفه تبعیض قائل نشوند که پاره ای از احکام دین را بپا دارند و پاره ای را رها کنند. اقامة کردن دین عبارت است از اینکه به تمامی آنچه خدا نازل کرده و عمل بدان را واجب نموده است، ایمان بیاورند.

بطور کلی شرایعی را که خدا بر انبیاء نازل کرده، یک دین است، که باید اقامه شود، و درآن ایجاد تفرقه نکنند؛ چون پاره ای از احکام الهی هستند که در همه ادیان بوده است و معلوم است که چنین احکامی مادام که بشرعـاقـل و مکـلفی دردنیا باقی باشد،آن احکام هم باقی است، و وجوب اقامة آن واضح است.

عمرکوتاه برخی از احکام ادیان

پاره ای دیگر از احکام هستند که در شرایع قبلی بوده ولی در شریعت بعدی منسوخ شده است. اینگونه احکام درحقیقت عمر کوتاهی داشته اند، و مخصوص طائفه ای از مردم در زمان خاصی بوده اند. معنی نسخ شدن آنها، آشکار شدن آخرین روز عمر آن احکام است، نه اینکه معنای نسخ شدن این باشد که احکام نامبرده باطل شده اند. پس حکم نسخ شده هم تا ابد حق است، چیزی که هست مخصوص طائفة معینی و زمان معینی بوده اند و باید آن طائفه و اهل آن زمان هم ایمان به آن احکام داشته باشند و هم بدان عمل کرده باشند. و اما دیگران واجب است تنها به آن ایمان داشته باشند و بس ، و دیگر واجب نیست که به آن عمل هم بکنند.

معنای اقامة این احکام همین است که قبولش داشته باشند. مثلا حرمت شکار ماهی در روز شنبه در زمان حضرت موسی (ع) مخصوص بنی اسرائیل و مردم آن روزگار بوده است و حالا می گوئیم نسخ شده است و معنای آن این نیست که آن احکام ابدی بوده ولی ناسخ آن را باطل کرده بلکه معنای نسخ اش این است که عمر این احکام تا آن روز بوده و ما نیز به این حکم در ظرف خودش ایمان داریم ولی عمل به آن مخصوص در همان ظرف خودش می باشد.

پس با این بیان روشن گردید که امر اقـامة دین و تفرقه نکردن درآن به اطلاقش باقی است و شامل همه مردم در همه زمانهاست!

نیز روشن گردید اینکه جمعی ازمفسرین آیه را مخصوص احکام مشترک بین شرایع کرده اند صحیح نیست زیرا اگر اینطور باشد امر به اقامة دین فقط محدود می شود به اصول سه گانه دین یعنی توحید و نبوت و معاد، و بقیه احکام را اصلا شامل نمی شود، چون حتی یک حکم فرعی هم سراغ نداریم که با همة خصوصیاتش در تمامی شرایع وجود داشته باشد.

⁽¹⁾

تفرقه و انشعاب در ادیان

قرآن شریف متذکر می شود که:

« همین مردمی که شریعت برایشان تشریع شده بود از شریعت متفرق نشدند و در آن اختلاف نکردند و وحدت کلمه را از دست ندادند مگر در حالی که این تفرقه آنها وقتی شروع شد و بالا گرفت که قبلا علم به آنچه حق است، داشتند ولی ظلم و حسدی که در بین خود معمول کرده بودند نگذاشت بر طبق علم خود عمل نمایند، و در نتیجه در دین خدا اختلاف راه انداختند. »

منظور از اختلاف در آیة فوق، اختلاف در دین است که باعث شد انشعاب ها و چند دستگی ها در بین بشر پیدا شود.

خدای سبحان در مواردی از کلام خود این امر را مستند به بغی کرده است، و اما اختلافی که بشر قبل از نازل شدن شریعت داشت و باعث شد که خدا شریعت را تشریع کند، اختلاف در شئون زندگی و تفرقه در امور معاش بود که منشأ آن اختلافی بود که بشر در طبیعت و سلیقه و هدف داشت، و وسیله شد برای نزول وحی و تشریع شرع، تا آن اختلافات از میان برداشته شود.

آیة بعدی نکتة دیگری را مطرح می سازد وآن اینکه چرا خداوند این جوامع را نابود نمی کند؟

می فرماید:

« اگر نبود که خدا از سابق این قضا را رانده بود که بنی آدم هریک چقدر در زمین بماند و تا چه مدت و به چه مقدار از زندگی در زمین بهره مند شود، هر آینه بین آنان حکم می کرد ! »

یعنی به دنبال اختلافی که در دین خدا کردند و از راه خدا منحرف شدند، حکم می نمود و همه را بمقتضای این جرم بزرگ هلاک می فرمود.

سؤال دیگر این است که پس اقوامی که قرآن از نابودی آنها حکایت کرده چگونه هلاک شدند؟

پاسخ این است که هلاکت و قضاهائی که درباره اقوام گذشتـه درقـــرآن کریم آمده است راجع به هلاکت آنان در زمان پیامبرانشان بوده است، و فلان قوم وقتی دعوت پیغمبر خودرا نپذیرفتند در عصر همان پیامبر مبتلا به عذاب شدند و هلاک گردیدند، مانند قوم نوح و هود وصالح که همه در زمان پیامبرشان هلاک شدند ولی آیة مورد بحث راجع به اختلافی است که امت ها بعد از درگذشت پیغمبرشان در دین خود راه انداختند.

نسلهای اول و مؤسسین تفرقه که با داشتن علم و اطلاع اینگونه اختلاف هارا باب کردند، آنچه را کردند از در بغی کردند و نسل های بـعد هم کتـاب را از آنها به ارث بردند در شکی مریب، شکی که آنهارا به ریب انداخت، قرار گرفتند.

خداوند به رسول گرامی خود می فرماید:

-حال که نسلهای اولیه با علم و اطلاع، و از راه حسد، در دین اختلاف انداختند ، و نسلهای بعد در تحیر و شک ماندند، به همین جهت خدای تعالی تمامی آنچه را که در سابق تشریع کرده بود برای شما تشریع کرد، پس تو ای پیامبر مردم را دعوت کن ! و چون آنها دو دسته شدند یکی مبتلا به حسد و دیگری مبتلا به شک ؛ پس تو استقامت بورز، و به آنچه مأمور شده ای پایداری کن، و هواهای مردم را پیروی مکن !

-در تصدیق و ایمان به کتب آسمانی مساوات را اعلام کن !

-و همة مردم را به طور مساوی دعوت کن تا همگی متوجه شرعی که نازل شده بشوند.

⁽¹⁾

علمای دین، عامـلیـن تـفـرقــه

اختلاف و تفرقه ای که در امر دین بروز کرد به واسطه تجاوزات و بی قانونی های افرادی بود که به ظاهر حاملین دین یعنی علمای دین بودند. قرآن صراحت دارد براینکه :

« بعد از نزول کتاب آسمانی در مواد دینی اختلافاتی بین مردم پدیدآمد.

این اختلافات از ناحیه کسانی که حامل و عالم دین بودند و بر کتاب خدا احاطه کامل داشتند، از روی تجاوز و سرکشی، بوجود آمد. »

اختلاف در دین مقتضای فطرت نبود بلکه مستند به بغی و تعدی از حدود و مقررات فطرت بود.

خدای متعال در آیة فوق در قرآن منشأ اختلافاتی را که در دین ها ظاهر شده ، روشن می سازد و آن را کلاً از ناحیه علمای دین می داند که این حاملین کتاب دانسته و فهمیده از روی سرکشی و بغی در کتاب خدا و نوامیس پروردگار ایجاد اختلاف کردند.

با توجه به اینکه خداوند متعال درقرآن اصل دیـــن را امـــر فطری می داند و در فطرت هم اختلاف نمی تواند باشد لذا در آیة فوق مشخصاً می فرماید که منشأ اختلاف فطرت نبوده بلکه "بغی و سرکشی و تعدی علما " بوده است.

منظور آیه اشاره به " اصل ظهوراختلاف درکتاب آسمانی " است نه اینکه هرکس از راه راست منحرف شود تا متدین به دین الهی نشود انحرافش از روی بغی و سرکشی است، زیرا چه بسا اشخاصی که به دین حق راه نیافته اند امر برایشان مشتبه شده و راه راست را تشخیص نـداده اند و معـذورند، ولی کسی که از روی تعدی و سرکشی از جاده حق و حقیقت منحرف شود هیچگاه معـذور نخواهد بود.

خداوند متعال در آیه فوق در وهلة اول فرستادن پیغمبران و کتاب را برای رفع اختلاف در شئون زندگی مردم اعلام می کند و در ادامة آیه هدایت مؤمنین را مربوط به "حقی" می داند که به لحاظ سرکشی و تعدی علمای دین و حاملین کتاب درآن حق اختلاف افتاده است، و می فرماید:

« فَهَدَی اللهُ الَّذینَ آمَنوُا لِماَ اخْتَلَفَ فیهِ مِنَ الْحَقِّ بِاِذنِهِ …!»

-خدا مؤمنین را به حقی که مورد اختلاف بود به اذن خود هدایت فرمود…!

و این حق همان است که کتاب با آن نازل شده است وراهنمائی پروردگار در

اینجا هر دو اختلاف را شامل می شود – هم اخـتلاف در شئـون حیــاتی وهم اختلاف در معارف الهی - که عامل اصلی اش بغی حاملین کتاب می باشد.

⁽¹⁾

زمان و مقام قضاوت در اختلاف ادیان

خداوند متعال اختلاف ادیان و قضاوت در حق و ناحق بودن ادعــای پیشوایان آنان را در آیه فوق به روز قــیامــت مـوکــول کرده و می فرماید:

« کسانی که ایمان آورده اند ( مسلمانان) و آنانکه یهودی شدند و صابئیها و نصاری و مجوس، و کسانی که شرک آورده اند؛ خدا در روز رستاخیز میانشان امتیاز می نهد و از هم جدایشان می کند! »

در آیات قبلی این سوره، قرآن مجید اختلاف مردم و خصومت آنان را درباره خدای سبحان نقل کرده که یکی تابع پیشوائی گمراه کننده است و دیگری پیشوائی است گمراه کننده که بدون علـــم درباره خدا جدال می کند، یکی دیگر مذبذب و سرگردانی است که خدای را در یک صورت می پرستد و در سایر صور به شرک قبلی خود برمی گردد ویکی به خدای سبحان ایمان دارد وعمل صالح می کند.

اینک دراین آیات می فرماید که خدا علیه ایشان شهادت می دهد و بزودی در روز قیامت بین آنان داوری می کند در حالی که همه خاضع و مقهور اویند.

در اینجا منظور از " کسانی که ایمان آورده اند" همانا مسلمانانی هستند که به حضرت محمد بن عبدالله "ص" و کتاب قرآن ایمان آورده اند، و این قرآن بدون کوچکترین دست خوردگی مانده است.

منظور از " یهودی شدگان" گروندگان به موسی "ع" و پیامبران قبل از موسی است که در موسی متوقف شده اند و کتابشان تورات است که بخت النصر پادشاه بابل وقتی برآنان مستولی شد ( در اواسط قرن هفتم قبل از مسیح ) آنرا سوزانید و مدتها بطور کلی نابود شد تا آنکه " عزرای کاهن " در اوایل قرن ششم قبل از میلاد مسیح، در روزگاری که کوروش پادشاه ایران بابل را فتح نمود و بنی اسرائیل را از اسارت نجات داد و بسرزمین مقدس برگردانید، آنرا به رشته تحریر در آورد.

مراد به " صابئین" پرستندگان کواکب نیست به دلیل خود آیه که میان صابئین و مشرکین مقابله انداخته است بلکه عبارتند از معتقدین به کیشی که حد وسط

میان یهودیت و مجوسیت است و کتابی دارند که آنرا به حضرت یحیی بن زکریاء پیغمبر نسبت داده اند، و امروز عامه مردم آنها را " صبئ" گویند.

منظور از " نصاری " گروندگان به مسیح ، عیسی بن مریم علیه السلام، و پیامبران قبل از او، و کتب مقدسه انجیل های چهارگانه – لوقا، مرقس، متی، و یوحنا – و کتب عهد قدیم است؛ البته آن مقدار از کتب عهد قدیم که کلیسا آن را مقدس می داند، لکن قرآن کریم می فرماید که کتاب مسیحیان تنها آن انجیـلی است که به عیسی نازل شد.

مراد به " مجوس" قوم معروفی هستند که به " زرتشـت" گرویـده اند و کتاب مقدس آنان " اوستا" می باشد. چیزی که هست تاریخ حیات زرتشت، و زمان ظهور او بسیار مبهم است، بطوریکه می توان گفت به کلی منقطع است. این قوم کتاب مقدس خودرا در داستان استیلای اسکندر بر ایران به کلی از دست دادند، و حتی یک نسخه از آن نماند، تا آنکه در زمان ملوک ساسانی مجدداّ به رشته تحریر درآمد. بهمین جهت ممکن نیست بر واقعیت مذهب ایشان وقوف یافت. آنچه مسلم است، مجوسیت معتقد هستند که برای تدبیر عالم دو مبدأ هست : یکی مبدأ خیر و دیگری مبدأ شـّر، اولی نامش یزدان و دومی اهریمن، یا اولی نور و دومی ظلمت است. و نیز مسلم است که ایشان ملائکه را مقدس می دانند و بدون اینکه مانند بت پرستان برای آنها بتی درست کنند، به آنها توسل و تقرب می جویند. و نیز مسلم است که عناصر بسیط، مخصوصاّ آتش را مقدس می دارند. در قدیم الایام مجوسیان در ایران و چین و هند و غیر آنها آتشکده ها داشتند. آنها وجود همه عالم را مستند به "اهورامزدا" دانسته و اورا ایجاد کننده همه می دانند.

مراد به " شرک آورندگان " و مشرکین همان " وثنی " ها هستند که اصنام را می پرستیدند. اصول مذهب آنها سه تاست: یکی مذهب وثنیت صائبه، دیگری وثنیت برهمائیه، و آخری بودائیه. البته این سه مذهب اصول مذاهب مشرکین است و گرنه اقوام دیگری هستند که از اصنام هرچه به خواهند و به هرنحوی که بخواهند می پرستند بدون اینکه پرستش خودرا بر اصل منظمی استوار سازند، مانند: بت پرستان حجاز و طوائفی در اطراف معموره جهان.

مقصود از بیـان و شـرح مختصر فوق اشـاره به تاریخـچه ازهم گسسته و نامعتبر شدن تدریجی کتاب و معتقدات آنهاست که اصول حقیقی آن را خداوند متعال در قرآن

مجید بیان کرده است، ولی صاحبان این مذاهب در طول قرن ها و سالها درآن اختلاف کرده و آنرا به نسل های بعدی منتقل نموده اند.

در این آیه خدای سبحان بعداز شمردن اسامی آنها بعنوان نگاه دارندگان اختلافات مذهبی می فرماید:

« پروردگار تو روز قیامت بین آنها حکم به حق و فصل قضا خواهد کرد، تا محق آنها از مبطل جدا شود، آنچنان که هیچ چیز مبهم درمیان نماند و هیچ حاجبی جلوآن حکم به حق را نگیرد، و

تأثیرانبیاء درتکامل بشریت

اشاره

⁽¹⁾

پیامبران و تمدن

تمدن و اصلاح حال دنیا و همچنین عبادت و اصلاح حال آخرت را وحی الهی به انبیای سلف و امت های آنان آموخته است. این وحی الهی بود که آنان را به انواع عبادات و وضع قوانین کلی ، که عقل سلیم نیز آنرا درک می کند، مانند دستورات راجع به همزیستی صالح و اجتناب از ظلم و اسراف و اعانت ظالم و از این قبیل خیرات و شرور؛ هدایت کرده است.

ریشه تمامی تجهیزات و وسایل تمدن امروز همین وحی است که به انبیای سلف می شد و انبیاء علیهم السلام بودند که مردم را به اجتماع و تشکیل جامعه دعوت نموده اند. انبیاء انسانها را به خیر و صلاح و اجتناب از شر و فحشاء و فساد واداشته اند. دراین مسئله عادل بودن و یا ستمگر بودن زمامداران آن روز جوامع بشری هیچ تاثیری نداشته است.

⁽²⁾

تاثیر انبیاء در علوم انسانی

تمامی احکام و قوانین صالحه که در میان مردم جاری بوده و هست، همه به وسیله انبیاء علیهم السلام در بین آنان جریان یافته است. البته عواطف و افکار بشر ممکن است اورا به غـذا و مسکن و نـکاح و لباس صالح برای زندگی و به جلب منافع و دفع مضار هدایت کند ولی معارف الهی و اخلاق فاضله و شرایعی که عمل به آن حافظ آن معارف و آن اخلاقیات است اموری نیست که بتوان آن را از رشحات افکار بشر دانست، هرچند بشر نابغه و دارای افکار عالی اجتماعی هم بوده

باشد.

شعور اجتماعی کجا می تواند بچنین معارف و حقایقی دست یابد؟

فکر اجتماعی بیش از این نیست که انسان را وادار به استخدام وسایل ممکنه ای کند که با آن وسایل، نیازمندیهای زندگی مادی از خوراک و پوشاک و نکاح و لباس و شئون مربوط به آنها فراهم می شود. همین فکر است که درصورت فراهم دیدن زمینة تاخت و تاز دستور می دهد به اینکه انسان در راه تمتع از مادیات هر قدرتی را که مانع و جلوگیر خود دید درهم شکسته و ازبین ببرد، و اگر چنین زمینه ای را فراهم ندید آدمی را وادار می کند به اینکه با سایرقدرت ها رویهم بریزد و آنان را در تمتع از منافع و دفع مضار شریک خود سازد و منافع را عادلانه در میان خود تقسیم کنند.

لذا خــدای مــتعال در آیه فوق به دو چیز استدلال می نماید و ثابت می کند که لازمه مقام الوهیت هدایت انسان به سوی صراط مستقیم و سعادت اوست به وسیله کتاب آسمانی و پیامبران؛ و آن دو چیز عبارتند از: 1- وجود کتاب های آسمانی 2- تعالیم الهی که در میان مردم جریان دارد و این تعالیم زائیده افکار بشری نیست !

⁽¹⁾

تاثیر پیامبران در افکار اجتماعی و اصلاح حکومتها

جای هیچگونه تردیدی نیست که " نبوت" از قدیم ترین زمانها که در میان بشر ظاهر شده ، مردم را به عدل و دادگستری دعوت، و از ظلم و ستمگری نهی کرده است؛ و از طرفی تمام افراد را به پرستش خدای یگانه خوانده، و از جانب دیگر آنان را از اطاعت و پیروی فراعنه و گردنکشان جمعیت که بر مردم تسلط پیدا کرده بودند، منزجر ساخته است.

این دعوت از طرف صاحبانش همیشه درمیان بشر پشت در پشت ادامه داشته است. گرچه ادیان به واسطه اختلاف امت ها و زمان ها، از نظر تعلیمات توسعه و ضیق داشته اند، لیکن مطلب مسلم آنکه همگی همان دعوت ها را دنبال می کردند.

چگونه متصور است که عاملی بدین عظمت قرون متمادی درمیان بشر باشد لکن جماعت را درراه پیشرفت های اجتماعی کمک نکند؟

قرآن شریف از وحی هائی که در این باره به پیغمبران قبــلی شده است قسمتهای زیادی را شـــرح می دهد:

نوح گفت:

« رَبِّ اِنَّهُمْ عَصوُنی وَ اتَّبَعوُا مَنْ لَم یَزِدهُ مالُهُ وَ وَلَدُهُ اِلاّ خَسار اً !»(نوح/ 23)

-پروردگارا این قوم مرا مخالفت کردند و پیرو کسی شدند که او خود مال و فرزندش هم جز بر زیانش نیفزود. بر ضد من بزرگترین مکر و حیله را به کار بردند و به یکدیگر گفتند خدایان خودرا هرگز رها مکنید !

هود گفت:

« اَتَبنوُنَ بِکُلِّ ریعٍ آیَــةً تَعبَثوُنَ وَ…!» ( شعرا/ 130)

-ای قوم آیا به هر زمین مرتفعی عمارت و کاخی بنا می کنید برای اینکه به بازی عالم سرگرم شوید و عمارتهای محکم به امید زندگی جاودان می سازید؟ و چون به شمشیردست می برید کمال خشم و قساوت را به کار می بندید؟

صالح گفت:

« فَاتَّقوُااللهَ وَ اَطیعوُنِ وَلا تُطیعوُا اَمْرَالْمُسرِفینَ…! »(شعرا/ 152)

موسی به دفاع از بنی اسرائیل برخاست و به معارضه فرعون، به دلیل سیره ظالمانه اش قیام نمود.

ابراهیم با نمرود مبارزه کرد.

عیسی و سایر انبیاء بنی اسرائیل هرکدام با ملوک ستمکار عصر خود و تقبیح اخلاق ناشایست آنها طرف شدند و مردم را به دوری از اطاعت آنان وادار ساختند.

دعوتی که خود قرآن شریف علیه این ستمگری ها نموده و مردم را از اطاعت کردن آن ظالمان بازداشته، و هم عواقب وخیم " ظلم ، فساد، دشمنی و طغیان " را شرح داده است؛ جای هیچگونه تردید نیست.

این قرآن است که عاقبت ستمکاران را اینگونه شرح می دهد:

« اَلَم تَرَ کَیفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِعادِ،

اِرَمَ ذاتِ الْعِمادِ،

اَلَّتی لَم یُخلَقْ مِثلُها فی الْبِلادِ،

وَ …. » (فجر/ 14)

-آیا ندیدی که پروردگار تو با عاد – قوم هود – چه کرد؟

و به اهالی شهر ارم که صاحب قدرت بودند، چگونه کیفر داد؟

در صورتیکه مثل آن شهر در اقطار عالم نبود .

و به قوم ثمود، که سنگ را شکافته و کاخها برای خود می ساختند، چه کرد؟

و فرعون را که صاحب میخ ها بود، چگونه معذب ساخت ؟

اینان کسانی بودند که طغیان و سرکشی کردند و درزمین فتنه و فساد نمودند،

پروردگار تو هم تازیانه عذاب را بر سر آنان کوبید – زیرا پروردگار تو در کمین است !

در سیره رسول اکرم (ص) و اولاد طاهرینش می بینیم که تا فرصتی به دست می آوردنـد علیه ستمگران و جــــــباران یورش می بردند و بساط فسادشان را درهم مـی ریختند، و در مقابل طغیان و سرکشی و استکبارشـان بـه معارضــه بر می خاستند.

⁽¹⁾

نقش پیامبران در بیداری انسانها

نکتة این که از فرستادن پیغمبر تعبیر به " بعث" شده نه "ارسال" این است که انسان اولی گروه واحد و ساده ای بود و در حال خمود و آرامش می زیست، پیغمبران که آمدند ندای توحید سر دادند و بشر را از این سکوت خفقان آور برانگیختند و او را متوجه سعادت و کمال خود ساختند و در شاهراه هدایت به راه انداختند.

این معنی با " بعث" که معنایش " بیدار کردن از خواب و نظیر آن،" است مناسبتر است و شاید همین نکته موجب شده که از فرستادگان هم تعبیر به " نبی" یعنی صاحب خبر شده نه رسول .

بعلاوه، حقیقت بعث و فرستادن کتاب متوجه کردن بشر است به حقیقت وجود و حیات خود، و اینکه آفریدة خداست، همان خدای یکتائی که جز او خدائی نیست وبشر پیوسته به طرف او سیر می کند و در روز با عظمتی به سوی او بازگشت خواهد کرد، و

اکنون در یکی از منازل راه است که حقیقت آن جز بازی و فریب نیست، پس باید این معانی را در زندگی رعایت کرد و همیشه در اندیشة این بود که از کجا و در کجا و به سوی کجاست؟ اینها مطالبی است که پیامبران به مردم گوشزد می کنند، لذا تعبیر " نبی" که معنایش" صاحب خبر" است مناسبتر می باشد.

اما طبقة متوسط مردم که اکثریت اجتماع را تشکیل می دهند هدف فعالیتشان امید نفع و دفع ضرر است، لذا انبیاء نیز آنهارا بوسیلة مژدة بهشت و ترس از دوزخ به ایمان و عمل صالح وادار می کردند. در آیــة شــریفـه عبارت " مبشرین و منذرین " به همین جهت آورده شده است ولی بندگان صالح خدا و اولیاء الله نظری بـه ثـواب و عقاب و بهشت و دوزخ نــدارند و تنــها توجه شان به پروردگارشان می باشد.

فضایلی هم که درملتهای زنده و جمعیت های متـمدن جهان امروز دیده می شود از آثار نبوت و دین است که بحکم وراثت یا در اثر تقلید از امتهای دیندار به ایشان رسیده است. به دلیل این که دین همیشه در جامعة انسانی طرفداران قابل ملاحظه أی داشته و جمعیت های مهمی از آن پیروی میکرده اند و تنها چیزی که دعوت به ایمان و تقوا و فضیلت و اخلاق فاضله و صلاح و عدالت می کرده، دین بوده است.

⁽¹⁾

گسترش عدالت، اولین هدف رسالت

در این آیات غرض الهی از فرستادن رسولان و نازل کردن کتاب و میزان به همـراه ایـشان را بیـان کرده و می فرماید:

« غرض از این ارسال رسل و انزال کتب این بود که انبیاء مردم را به عدالت عادت دهند، تا در مجتمعی عادل زندگی کنند، و آهن را نازل کرد تا بندگان خود را در دفاع از مجتمع صالح خود و بسط کلمة حق در زمین بیازماید، علاوه بر منافع دیگری که آهن دارد و مردم از آن بهره مند می شوند.»

آنگاه فرمود: نوح و ابراهیم علیهماالسلام را فرستاد و نبوت و کتاب را در ذریة آن دو بزرگوار قرار داد و یکی پس از دیگری رسولانی گسیل داشت. و این سنت همچنان در تمامی امت ها استمرار یافت و نتیجه کار همواره این بود که عده ای از مردم راه حق را یافتند، و اکثریتی از ایشان فاسق شدند.

منـظور از کتاب وحیی است که صـلاحیت آن را دارد که نــوشته شود و به

صورت کتاب درآید ( نه اینکه کتابی جلد شده از آسمان بفرستد،) بلکه دستوراتی است که می شود آن را نوشت، دستوراتی که مشتمل است بر معارف دینی از قبیل عقاید حقه و اعمال صالح.

این کتابهای آسمانی که معنایش معلوم شد، عبارتند از پنج کتاب:

کتاب نوح، کتاب ابراهیم، کتاب موسی( تورات)، کتاب عیسی( انجیل) و کتاب قرآن.

میزان چیست؟

تفسیری که احتمالاً برای میزان می شود کرد ( و خدا داناتر است!) این است که: میزان همان دین است.

چون دیـــن عبارت است از چیزی که عقاید و اعمال اشخاص با آن سنجیده می شود. و این سنجش مایة قوام زندگی سعیدة انسان اجتماعی و انفرادی است.

⁽¹⁾

گسترش مساوات و مبارزه با اختلاف طبقاتی

مشرکین معاصر رسول الله از آنجناب توقع داشتند و پیشنهاد می کردند که:« این یک مشت فقیر و بیچاره ای را که دورخود جمع کرده ای متفرق ساز ! »

سایر امت ها هم از انبیاء خود از اینگونه خواهش های بیجا داشتند که چرا امتیازی برای اغنیاء نسبت به فقراء قائل نمی شوند؟ و از روی نخوت و غرور انتظار داشتند پیغبرانشان اغنیاء را دورخود جمع کنند و فقرا و بینوایان را بااینکه از صمیم دل ایمان آورده اند از دور خود دور سازند!

در قرآن مجید از قوم نوح نیز حکایت شده که چنین خواهش های بیجا از پیغمبر خود می کرده اند. خدای متعال در آیه فوق می فرماید:

« … و کسانی را که در هر صبح و شام پروردگار خود را می خوانند و جز رضای او منظوری ندارند از خود طرد مکن !

و بدان که ازحساب ایشان چیزی برتو وازحساب توچیزی برایشان نیست

که آنان را از خود برانی ، و در نتیجه از زیانکاران بشوی ! »

در این آیه وصف مؤمنین را که همان دعای صبح و شام ویا نماز صبح وشامشان است ذکر فرموده تا بفهماند ارتباط و دوستی آنان نسبت به خدای تعالی در امری است که جز خدا کسی در آن مداخله ندارد.

در ادامة آیه می فرماید:

« این چنین بعضی از آنان را به دست بعضی دیگر آزمودیم تا در قیامت ازخود بپرسند آیا اینان بودند آن گروهی که خداوند از میان همه برآنـان نعمت داد …؟ »

معلوم است که گویندگان این سخن کسانی را که مسخره کرده اند اشخاصی بودند که به نظر آنان حقیر و فاقد ارزش اجتماعی می رسیدند زیرا اقویا و زورمندان آن روز برای فقرا و زیردستان قدر و قیمتی قائل نبودند، و خدای سبحان پیامبر خود را چنین خبر می دهد که :

« این تفاوت و فاصله ای که بین طبقات مردم است امتحانی است الهی، که اشخاص با آن محک و آزمایش می شوند و افراد ناسپاس از شکرگزاران متمایز می شوند. آنان که اهل کفران نعمت و اهل استکبارند درباره فقرای باایمان می گویند:

دلیل این امر یک سنت اجتماعی است که بین مردم مادی معـمول است و معمولاً میزان ارزش یک عمل یا سخن را به مقدار وزن اجتـــــماعی صاحـــب عمل می شناسند، مثلاً سخنی را که یک برده و خدمتکار یا اسیر بگوید هرچه قدر هم صحیح باشد بی ارزش می پندارند !

از همین جهت بود که وقتی اغنیاء و گردنکشان دیدند که دور و بر رسول الله «ص» را یک مشت مردم فقیر وعمله و برده گرفته وبه دین اوگرویده اند و رسول الله «ص» هم چنین کسانی را مورد عنایت خود قرار داده و بخود نزدیک ساخته است همین معنی را دلیل قطعی بر بیمقداری دین وی دانستند و به همین معنا استدلال کردند بر اینکه این دین آنقدر قابل اعتنا نیست که اشراف واعیان بآن اعتنا و التفاتی بکنند !

روایتی از " خباب" نقل کرده اند که گفت: « اقرع ابن حابس تمیمی، و عینیة بن حصین فزاری شرفیاب حضور رسول الله "ص" شدند و دیدند که آنجناب با بلال و صهیب و عمار و ( خباب) و عده ای دیگر از مؤمنین تهی دست نشسته است. وقتی نامبردگان را دیدند تحقیر و بی اعتنائی نمودند و از رسول خدا "ص" تقاضای خلوت

کردند.

در خلوت عرض کردند: " آرزو داریم برای ما سرشناسان عرب مجلس مخصوصی قرار داده و بدین وسیله مارا بر سایر عرب برتری دهی! چه همـه روزه از اطراف و اکناف عربستان جمعیت هائی شرفیاب می شوند و مارا می بینند که با این فقرا و بردگان همنشین شده ایم، این خود مایة شرمندگی ماست. استدعای ما این است که دستور دهید هر وقت ما وارد مجلس شدیم آنان از مجلس خارج شوند، و وقتی ما فارغ شدیم و برگشتیم آنوقت اگر خواستید با آنان همنشین شوید!

حضرت فرمود: بسیار خوب! عرض کردند:

حالا که تقاضای مارا پذیرفتی مرحمتی کن و همین قرارداد را در سندی برایمان بنویس !

حضرت دستور داد تا کاغذ آوردند و علی "ع" را برای نوشتن احضار فرمود.

خباب می گوید در تمام این گفت و شنودها ما در گوشه ای خزیده بودیم که ناگاه حالت وحی به آن جناب دست داد و جبرئیل این آیه را نازل کرد:

" کسانی را که در هر صبح و شام پروردگار خود را می خوانند و جز رضای او منظوری ندارند از خود طرد مکن …! ( تا آنجا که می فرماید:) - بگو سلام برشما ! پروردگارتان رحمت را بر خود واجب کرده است! "

وقتی آیه نازل شد رسول خدا "ص" کاغذ را ازدست خود انداخت و ما را نزدیک خود خواند و درحالی که می گفت: « سَلامٌ عَلَیکُم کَتَبَ رَبُّکُم عَلی نَفسِهِ رَحمَةً !»

از آن پس همیشه درخدمتش می نشستیم و ازآن جناب جدا نمی شدیم مگر این که ایشان برخاسته و تشریف می بردند.

« وَاصْبِرْ نَفسَکَ مَعَ الَّذینَ یَدعونَ رَبَّهُم بِالْغَداةِ وَالْعَشِیِّ یُریدوُنَ وَجهَهُ …!»

خباب سپس گفت: رسول خدا "ص" از آن پس با ما می نشست ولکن ما وقتی احساس می کردیم که موقع برخاستن آنجناب شده بر می خاسـتیم و می رفتیم و آنجناب هم برخاسته و تشریف می برد. » (نقل از درمنثور)

تحلیل روایت : حال بر می گردیم به تحلیل روایت:

روایاتی که دلالت می کنند بر اینکه سوره انعام یــکدفعه به رسول الله «ص» نازل شده بسیار زیــاد و مستفیض اند، و همچنین با تأمل و دقت در سیاق آیات تردیدی در این باقی نمی ماند که در این روایت " تطبیق" به کار رفته است.

توضیح اینکه اصحاب رسول الله«ص» چون بعضی از آیات را قابل انطباق با بعضی

از داستانها و وقایع دوران زندگی آن جناب می دیدند همان حادثه را سبب نزول آیه می شمردند. البته منظورشان این نبوده که بگویند فلان آیه تنها به خاطر فلان حادثه نازل شد و با ذکر آن داستان شبهاتی را که عارض بر آیه شده است رفع نمایند، بلکه منظورشان این بوده که اگر شبهه ای در حدوث فلان حادثه و یا اشباه و نظایر آن هست با ذکر آیه آن شبهه برطرف شود.

روایات مشابه این چند روایت است که یک موضوع را چندگونه نقل می کند، معلوم می شود که اشراف مکه و قریش در چند نوبت ضعفای مؤمنین را نزد آنجناب دیده و این درخواستهای بیجا را کرده اند که در خود آیه هم به این درخواستها اشاره شده است. آیه مزبور نظر خاص به آن حوادث ندارد و شأن نزول آیه آن روز و اتفاق بخصوص نیست بلکه آیه با آن تطبیق دارد !

⁽¹⁾

لزوم نبوت جهانی

نبوت به واسطة نیاز واقعی که بدان وجود داشته است و رابطة حقیقی که بین مردم و پروردگارشان وجود دارد، در اجتماع انسانی پدید آمده است، و متکی به یک حقیقت تکوینی است نه اعتباری و گزاف.

یکی از قوانینی که در نظــام کون حاکم است این است که همه " انــواع" رو به " کمال" می روند و به سوی " هدف وجودی" خود رهنمون می شوند.

خداوند متعال در آیات زیر آنرا مشخص می سازد:

« همانکه خَلقت کرد و بپرداخت، همانکه توان داد و هدایت کرد!»(3/ اعلی)

« همانکه عطا فرمود به کل شیء خلقت آنرا و سپس هدایتش کرد!»(51/طه)

هر نوع از انواع در عالم هستی از ابتدائی که به وجود می آید به سوی کمال وجود و هدف خلقت خود که خیر و سعادتش درآن است متوجه است. نوع انسان نیز که یکی از این انواع است و از آنها مستثنی نیست، "کمال" و "سعادتی" دارد که افراد آدمی به صورت فردی یا به صورت دسته جمعی به سوی آن متوجهند.

این کمالات برای یک انسان به تنهائی فراهم نمی شود، چون نیازهای زندگی یک فرد فراوان است و اعمالی که باید برای رفع احتیاجات خود انجام دهد زیاد است.

پس عقل عملی که آدم را برمی انگیزد تا از هرچیزی که می توان ازآن استفاده کرد، استفاده کند، و در راه منافع خود جمادات و اقسام مختلف نباتات و حیوانات

رااستخدام نماید؛ اورا وا می دارد تا ازکارهای بنی نوع دیگرش نیزبهره مند گردد. ولی چون افراد آدمی همانند هستند و هر فردی مانند افراد دیگر دارای عقل عملی و شعور خاص انسانی است، و عقل عملی که در هر شخصی وجود دارد اورا وادار می کند که مثل دیگران درصدد نفع خویش باشد، این جریان افراد را ناچار می سازد که اجتماع تعاونی تشکیل دهند، یعنی همه برای همه کار کنند؛ و هر فردی به همان اندازه از کار دیگران بهره مند شود که دیگران از کار او بهره مند می گردند، و هرکس به همان اندازه که دیگران راتسخیرمی کند به تسخیر آنان درآید.

خدای تعالی در قرآن مجید می فرماید:

« نَحنُ قَسَمنا بَینَهُم مَعیشَتَهُمْ … - ما وسیله زندگی را درحیات دنیا بین آنان تقسیم کردیم و بعضی را به درجات بالاتر از دیگران قرار دادیم که یکدیگر را به تسخیر هم درآورند! » (32/زخرف)

اجتماع تعاونی که بنای زندگی آدمیان است یک مسئله ضروری است که نیاز زندگی و زورمندی رقبای دیگر، آدمیان را بدان وا می دارد، پس در حقیقت انسان به طبع ثانوی خود " مدنی" و " تعاونی " است و گرنه طبع اولی او این است که از هرچه امکان دارد، حتی از کار بنی نوع خود بهره برداری کند. و لذا هرگاه انسان نیرومند شود و از دیگران بی نیاز گردد و دیگران را ناتوان ببیند نسبت به آنان تجاوز می کند و برده شان می سازد و بلاعوض استثمارشان می کند.

خدای تعالی می فرماید:

« اِنَّ الاِنسانَ لَظَلوُمٌ کَفّار ! » (ابراهیم – 34)

« اِنَّ الاِ نسانَ لَیَطغی … - آدمی که خود را بی نیاز بیند طغیان می کند. راستی که بازگشت همگان به سوی پروردگار توست! » (علق – 8)

این مسئله نیزضــروری است که اجــتماع تعاونی در بین افراد انجام نمی یابد مگر به وسیلة قوانینی که در بین آنان حکومت کند، و عده ای نیز حافظ و برپا دارندة قانون باشند. این شیوه مستمر نوع آدمی بوده است زیرا هیچ اجتماعی از مجتمعات انسانی اعم از کامل و ناقص، مترقی یا منحط، وجود نداشته و ندارد مگرآنکه یک سلسله رسوم و سنن به طور کلی و یا به طورغالب در بین آنان جریان داشته است. تاریخ و تجربه و مشاهده بهترین شاهد این حقیقت است.

این رسوم و سنن – که می توانید آنها را " قوانین" بنامید - مواد و قضایای فکری است که کارهای مردم به طورکلی یا اکثراً برآنها منطبق است و به سعادت قطعی

یا احتمالی شان منتج می شود.

پس" قوانین" اموری هستند فاصل بین کمال و نقص آدمی و واسطه ای بین انسان ابتدائی و انسانی که زندگانی اش تکامل یافته و در اجتــماع زیست می کند. انسان به وسیله قانون به هدف وجودی خویش رهنمون می شود!

این مطلب نیز ثابت شده که لازمه عنایت الهی این است که آدمی را به سعادت حیات و کمال وجودی اش رهبری کند همانگونه که سایر انواع را نیز به کمال لایق خودشان هدایت می کند.

خدا از طریق خلقت و فطرت، آدمی را به موجبات خیر و سعادت رهبری می کند و خیر و سعادت آدمی همان است که نظام کون و تجهیزات خلقت، فطرت انسان را به طرف آن برمی انگیزد و خود آدمی است که چیزهائی را که نفعش در آن است می فهمد و خوبی را از بدی و سعادت را از شقاوت باز می شناسد.

خدای سبحان می فرماید:

« وَ نَفسٍ وَ ما سَوّاها . فَالهَمَها فُجوُرَها وَ تَقواها … - قسم به جان، و آنکه درستش کرد، و بدکاری و پرهیزکاری را بدو الهام کرد؛هرکس آن را پاک کند رستگار شود، و هرکس به نافرمانی اش وادارد زیان بیند! (7و8/شمس)

و نیز خــداوند با عنــایت ضروری خود بشر را به یک سلسله اصـول اعتقادی و قوانین عملی هدایت می کند تا با تطبیق شئون زندگی خود بر این اصول و قوانین، کمال و سعادت خود را به اتمام رساند، زیرا عنایت الهی برای به کمال رساندن " انواع" گوناگون به وسائلی که با نوع وجودی آنان تناسب دارد، همانگونه که موجب هدایت تکوین محض است، این نوع هدایت را ( که هدایت تشریعی است،) نیز ایجاب می کند.

در این نوع هدایت مجهز بودن انسان به عقل ( عقل عملی) کافی نیست زیرا به طوری که ملاحظه فرمودید این عقل افرادرا به استخدام می کشد وبه اختلاف فرا می خواند و محال است که قوای فعاله دو کار متضاد کنند و دو اثر متناقض داشته باشند. ( یعنی عقل عملی که کارش استخدام و دعوت به اختلاف است نمی تواند در عین حال خودش رفع اختلاف کند،) علاوه بر این اشخاصی که از قانون تخلف می کنند و مجرمینی که انواع جرایم را مرتکب می شوند و جامعه را فاسد می کنند همگی از عقل بهره مند و بدان مجهزند.

پس معلوم شد که در اینجا راه دیگری غیر از راه تفکر و تعقل وجود دارد که به آدمی راه حق و طریقه کمال و سعادت را می آموزد، و آن " وحی" است.

"وحی" عبارت است از یک نوع سخن الهی که به انسان چیزهائی می آموزد که با اعتقاد و بکاربستن آنها در زندگی دنیا و آخرت به کامیابی می رسد!

با توجه به حقایق بالا در آیه زیر تدبر کنید!

« اِنّا اَوحَینا اِلَیک … - ما به تو وحـی کردیـم همانـگونه که به نوح و پیغمبران بعد از او وحی کردیم، و به ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و سبط های او، و عیسی و ایوب و یونس و هارون و سلیمان نیز وحی فرستادیم، و به داود زبور دادیم؛ و رسولانی که داستانشان را برای تو نگفتیم، و خدا با موسی سخن گفت .

فرستادگانی نوید دهنده و بیم رسان که مردم پس از این رسولان در برابر خدا دلیلی نداشته باشند، و خدا با عزت و حکمت است ! »⁽¹⁾

⁽²⁾

جهانی بودن نبوت

با توجه به مطالب بالا یکی از لوازم عنایت الهی این است که برای اجتماع انسانی دین و شریعتی نازل کند که بدان بگروند و در حیات اجتماعی خود بدان عمل کنند. و این نباید اختصاص به قوم خاصی داشته باشد که دیگران بیهوده و بی توجه، به خود واگذاشته شوند. لازمه ضروری این مسئله این است که اولین شریعت که برای اجتماع انسانی نازل شده است شریعت عمومی باشد. خدا در آیه زیر ازاین شریعت چنین خبر داده است:

« کانَ النّاسُ اُمَّةً واحِدَةً … - مردم همگی یک امت بودند، پس خدا پیغمبران را نوید دهنده و بیم رسان مبعوث کرد، و به آنان به حق کتاب فرستاد تا در میان مردم در مواردی که باهم اختلاف دارند حکم کند!» (213/بقره)

این آیه بیان می کند که مردم در اولین مراحل پیدایش و افزایش، دارای فطرت ساده ای بودند که هیچ اثری از اختلافات و منازعات زندگی دربین آنان ظاهر نبود و بعداً میانشان اختلاف پدید آمد. و آنگاه خداوند پیغمبران را با شریعت و کتاب فرستاد تا در مواردی که با یکدیگر اختلاف دارند میان آنان حکم کنند و ماده دشمنی و نزاع را برکنند.

خدای سبحان در آیه زیر شرایع را مشخص می سازد:

« شَرَعَ لَکُم مِنَ الدّینِ ما وَصّی بِهِ نوُحاً وَ … - خدا برای شما آنچنان دینی تشریع کرد که نوح را بدان سفارش کرده بود و آنچه به تو وحی کردیم و آنچه ابراهیم و موسی و عیسی را بدان توصیه کردیم!»

(13/شوری)

آیه فوق که در مقام امتنان بر حضرت محمـد(ص) است این مطلب را می رساند که:

اولاً – شرایع الهی که بر بشر نازل شده شریعت های جهانی و عمومی نامبرده است ولا غیر!

ثانیاً – اولـین شریعتی که ذکـرشده شریعـت نوح است که در زمان خود

جهانی و عمومی بوده است. در هیچ جای کلام الهی نیامده که در زمان نوح پیغمبر صاحب شریعت دیـگری وجود داشته است و نه در زمان سایر پیامبـــران اولواالعزم صاحب کتاب و شریعت !

در روایات اسلامی از حضرت رضا علیه السلام نقل شده که فرمود:« انبیاء اولواالعزم پنج تن بودند که همگی شریعت و کتاب داشتند و نــبـــوت آنان نسبت به غیر خودشان اعم از پیغمبر و غیر پیغمبر عمومی بوده است ! »

انساب و اسامی پیامبران الهی

اشاره

⁽¹⁾

اسامی پیامبران در قرآن

قرآن شریف تصریح می کند به اینکه شماره پیغمبران زیاد است، و متعرض داستان همة آنان نشده است.

در آیة 78 سوره مؤمن (غافر) می فرماید:

« وَلَقَد اَرسَلنا رُسُلاً مِن قَبلِکَ مِنهُم مَن قَصَصنا عَلَیکَ وَ مِنهُم مَن لَم نَقصُص عَلَیک - و پیش از تو پیغمبرانی را فرستادیم، از ایشان کسانی هستند که سرگذشتش را برای تو نقل کردیم و از ایشان کسانی هستند که سرگذشتش را برای تو نقل نکردیم !»

قرآن مجید ازمیان پیامبران نام بیست وشش نفرشان را ذکر می فرماید:

-آدم، نوح، ادریس، هود، صالح،

-ابراهیم، لوط، اسماعیل، الیسع، ذالکفل،

-الیاس، یونس، اسحاق، یعقوب، یوسف،

-شعیب، موسی، هارون، داود، سلیمان،

-ایوب، زکریا، یحیی، اسماعیل (صادق الوعد)، عیسی،

-و محمد (صلوات الله و سلامه علیه وآله و علیهم اجمعین ! )

پیامبران بدون اسامی

اسامی تعداد دیگری از پیامبران را خداوند در قرآن مجید به طورکنایه و اشاره

ذکر میکند :

« – مگر ننگری به آن گروه بنی اسرائیل که به پیغمبر خود گفتند: پادشاهی برای ما برانگیز ! » (بقره 246)

« – یا مانند آنکس که بر آبادیی گذشت که ویران شده وستونها فروخوابیده و ساختمانها خالی بود.» (بقره 259)

« – هنگامی که دو تن به سویشان فرستادیم که تکذیبشان کردند پس آن دو را با سومی نیرو بخشیدیم.» ( یس14)

«- پس موسی و رفیقش، بنده ای از بندگان ما را یافتند که از نزد خویش دانشی به او داده بودیم.» (کهف 66 )

در چند مورد، قرآن مجید از " اسباط" به طور اجمــال نام می برد ولی اسامی آنهارا به تفصیل ذکر نمی کند.

و نیز قرآن مجید ذکر اشخاصی را به میان می آورد که پیغمبر بودنشان ثابت نشده است: مانند جوانی که رفیق و همراه حضرت موسی بوده و در آیة 61 سوره کهف به او اشاره شده است، و یا مانند " ذی القرنین " و یا " عمران پدر مریم . "

تعداد و نژاد پیامبران

عدد پیامبران در قرآن شریف تعیین نشده است و روایات متواتری هم در این باب نرسیده است. تنها روایات آحاد و مختلفی نقل شده که مشهورترین آنها روایت " ابوذر غفاری" از نبی اکرم «ص» است، بدین مضمون که عدد انبیاء یکصد و بیست و چهار هزار نفر است. از این تعداد، سیصد و سیزده نفر مرسل بوده اند. متن روایت بشرح زیر است:

« از ابوذر رحمة الله روایت شده که گفت:

به رسول الله "ص" عرض کردم: - پیامبران چند نفرند؟

فرمود: - یکصد و بیست و چهار هزار نفر،

گفتم: - چند تن از ایشان مرسلند؟

فرمود: - گروهی انبوه ! سیصد و سیزده نفر،

گفتم: - اولین پیغمبر کیست؟

فرمود: - آدم،

گفتم: - آیا آدم از پیغمبران مرسل است؟

فرمود: - آری ! خدا او را به دست خود آفرید و از روحش در او دمید.

بعد فرمود: - ای ابوذر! چهار نفر از پیامبران سریانی هستند: آدم، شیث، اخنوخ ( که ادریس نامیده می شود و او اول کسی است که قلم دردست گرفت و به نوشتن پرداخت،) و نوح .

چهار نفر از آنان عرب هستند:

هود، صالح، شعیب، و محمد پیغمبر تو ! "ص"

فرمود: - اولین پیامبر بنی اسرائیل موسی بود و آخرین آنها عیسی، و ششصد نفر دیگر نیز از بنی اسرائیل بودند.

گفتم: - ای رسول خدا ! چند کتاب از آسمان نازل شده ؟

فرمود: - یکصد و چهار کتاب:

در تفسیر صافی از مجمع البیان نقل کرده که علی علیه السلام فرمود:

« خدا پیغمبر سیاه پوستی را مبعوث فرمـوده ولی داستـانش را بـرای ما نقل نکرده است.»

⁽¹⁾

اسامی پیامبران از نسل نوح و ابراهیم

قرآن مجید اسامی پیامبران از نسل نوح و ابراهیم علیهماالسلام را در آیات خود چنین ثبت کرده است:

« و اسحاق و یعقوب را به او بخشیدیم،

همه را هدایت کردیم؛

و نوح را از قبل هدایت کرده بودیم،

و از نژاد او داود، سلیمان، ایوب، یوسف، موسی و هارون،

و نیکوکاران را چنین پاداش می دهیم؛

و زکریا، یحیی، عیسی و الیاس را،

همگی از شایستگان بودند؛

و اسماعیل، یسع، یونس و لوط را،

همگی بر اهل زمانه برتری داده بودیم؛

و بعض پدران و نوادگان و برادرانشان را،

برگزیدیمشان و هدایتشان کردیم براه راست؛

… آنان کسانی بودند که کتاب و حکم و نبوت به ایشان داده بودیم،

… ایشان کسانی بودند که خدا هدایتشان کرده بود،

پس به هدایت آنان اقتدا کن …! »

سیاق این آیات بیان توحید فطری است و نیز این معنا را می رساند که عقیدة توحیدی در قرون گذشته در میان مردم محفوظ بوده است و عنایت خاص الهی و هدایت او نگذاشته است که این مطلب در یک جا از سلسلة متصلة بشریت به طورکلی از بین برود.

عنایتی که پروردگارعالم به دین خود دارد، این دین را از این که یکباره دستخوش هواهای شیطانی شیطان صفتان گردد و بکلی از بین برود و در نتیجه غرض و هدف خلقت عالم باطل شود، حفظ فرموده است.

در آیات فوق نخست، اسحاق فرزند ابراهیم و یعقوب فرزند اسحاق را ذکر کرد و فرمود: " کُلاًّ هَدَینا، " خواسته است این نکته را برساند که هدایت الهی هریک از نامبردگان را مستقلاً شامل شده است نه به طفیل پدرشان ابراهیم !

آنجا که فرمود: " وَ نوُحاً هَدَینا مِن قَبل، " خواسته برساند که هدایت در سلسلة آباء و ابناء بشر هیچوقت منقطع نشده است، و این طور نبود که از ابراهیم شروع شده باشد و قبل از آن جناب هدایتی در عالم نبوده است .

آیات فوق داود و سلیمان را از ذریة نوح ذکر می کند و نیز لوط و الیاس را که از ذریة ابراهیم نیستند.

نکته قابل توجه قرارگرفتن نام عیسی در عبارت " وَ زَکَرِیّا وَ یَحیی وَعیسی وَ اِلیاسَ کُلٌ مِنَ الصّالحین! " است که قرآن کریم عیسی را در بین نامبردگان از ذریة نوح می شمارد، و می توان بدست آورد که قرآن کریم دخترزادگان را هم اولاد و ذریة حقیقی می داند، چون اگر غیر این بود عیسی را که از طرف مادر به نوح متصل می شود ذریة نوح نمی خواند.

مراد از" اسماعیل " در آیات فوق همان فرزند ابراهیم و برادر اسحاق است.

" یسع" نیز یکی از انبیاء بنی اسرائیل است.

قرآن کریم در این آیات و همچنین در آیة 48 سوره "ص" نام یسع را همراه

نام اسماعیل ذکر فرموده است. آنجا که می فرماید: " وَ اذکُرْ اِسماعیلَ وَ الْیَسَعً وَ ذَالْکِفلَ وَ کُلٌّ مِنَ الاَخیار ! " ولی این که این پیامــبر در چه زمـانی می زیسته و خاطرات زندگی اش چه بوده است؟ قرآن مجید چیزی از آن را بیان نکرده است.

این نکته لازم به تذکر است که در ذکر اسماء انبیاء هفده گانه دراین سه آیه رعایت ترتیب نشده است، نه ازجهت زمان، و نه از جهت مقام و منزلت، برای اینکه می بینیم انبیاء بعد از اسماعیل را قبل از وی ذکر کرده و همچنین عده ای از انبیاء را بر نوح و موسی و عیسی که به نص قرآن کریم افضل از آنهایند مقدم داشته است.

اگر بخواهیم انبیاء فوق الذکر را ترتیبی دهیم باید بگوئیم :

1-شش نفر از آنها، انبیائی هستند که از جهت داشتن ملک و ریاست توأم با رسالت مشترکند.

2-چهار تن از آنها، انبیائی هستند که در داشتن زهد و اعراض از زخارف دنیا مشترکند.

3-چهارتن دیگر، انبیائی هستند که خصوصیت مشترکی ندارند ولکن هرکدام امتحان بزرگی مخصوص بخود داشته اند.

⁽¹⁾

توالی رسولان از ذریه نوح

قرآن مجید می فرماید:

« و با اینکه نوح و ابراهیم را فرستادیم، و نبوت و کتاب را در ذریة آنان قرار دادیم، در عین حال بعضی از آنان راه یافتند و بسیاری از ایشان فاسق شدند.

بدنبال آن رسولان خود را گسیل داشتیم،

و عیسی بن مریم را فرستادیم،

و به او انجیل دادیم ...!»

وقتی صحبت از رسولانی می کند که رسولان دیگر بدنبال آنان آمــدند، اشاره به نوح و ابراهیم علیهماالسلام و سابقین از ذریة آن دو بزرگوار است. به دلیل اینکه بعداز نوح هیچ پیامبری مبعوث نشد مگر آنکه از ذریة آن جناب بود، چون نسل بعد از نوح نسل خود آن جناب بود، به شهادت این که عیسی بن مریم با اینکه از ذریة ابراهیم علیه

السلام است معذالک خدای تعالی درباره نوح «ع» فرموده: " تنها ذریة او را باقی مانده قرار دادیم!" باز فرموده:" و از ذریة نوح، داود و سلیمان است … و یکی هم عیسی است!"

پس معلوم می شود منظور از جملة" رسولان دیگر به دنبال آنان آمدند،" در پی آوردن لاحقین از ذریة آن دو بزرگوار است بعد از آن دو، که سابقین ذریة آن دو بودند، و در عبارت " به دنبال آنان، " اشاره ای است به این که طریقه ای که بشر باید در پیش بگیرد یک طریقه است که آیندگان باید آن را به دنبال گذشتگان پیش بگیرند!

⁽¹⁾

پیامبران اولواالعزم

یک دسته از انبیاء که از حیث رتبه و مقام بر دیگران مقدمند "اولواالعزم" نامیده می شوند. جهت نامیده شدن آنها به این عنوان این است که آنها بر عهدی که از ایشان گرفته شده ثبات و استقامت ورزیدند و ابداً فراموش نکردند.

منظور از این عهد همان پیمانی است که خداوند می فرماید:

« و هنگامی که از پیغمبران پیمان شان را گرفتیم،

و از تو،

و از نوح و ابراهیم و موسی و عیسی بن مریم نیز،

و از ایشان پیمانی سخت گرفتیم ! »

در مقابل ایشان سایر پیامبرانند که در ثبـات و استقامت به پایـة اینــها

نمی رسند. مثلاً درباره حضرت آدم علیه السلام می فرماید:

« و همانا از پیش به آدم سفارش کردیم،

پس فراموش کرد،

و عزم و ثباتی در او نیافتیم ! »

تعداد پیامبران اولواالعزم همان پنج نفری هستند که در آیه اخیرالذکر بیان گردید:

هریک از این پنج نفر دارای شریعت و کتاب هستند.

در آیة 162 سورة نساء می فرماید:

« و آتینا داود زبورا – و به داود زبور را دادیم ! »

مفادش این است که بر حضرت داود هم " زبور" نازل شده است. روایاتی هست که میگوید: - بر آدم و شیث و ادریس هم صحیفه هائی نازل شده است. اما منظور از این که تنها پیامبران اولواالعزم صاحب کتاب بوده اند، این است که کتابی که دارای احکام و شرایع باشد منحصر به ایشان بوده است.

در کتاب « عیون اخبار الرضا» از حضرت امام رضا علیه السلام روایت شده که فرمود:

« علت اینکه پیامبران اولواالعزم به این نام نامیده شده اند این است که ایشان صاحب عزیمت و شریعت بودند. اول ایشان نوح "ع" بود و بعد از او تا زمان ابراهیم خلیل"ع" پیغمبران دیگر تابع شریعت و آئین و کتاب او بودند. هر پیغمبری که در زمان ابراهیم یا بعد از آن بود تابع شریعت و آئین و کتاب او بود تا زمان موسی علیه السلام.

هر پیغمبری هم که در زمان موسی یا بعد از آن بود پیرو شریعت و آئین و کتاب وی بود تا زمان عیسی علیه السلام.

هر پیغمبری که در زمان عیسی یا بعد از آن بود از شریعت و آئین وکتاب او پیروی می کرد تا زمان پیغمبر ما، محمد صل الله علیه و آله و سلم.

اینان پیغمبران اولواالعزم هستند و از همة انبیاء و رسل افضلند.

از این پس دیگر شریعت محمد "ص" نسخ نخواهد شد، و بعد از او تا روز قیامت پیغمبری نخواهد آمد. پس اگر کسی ادعای پیغمبری کند یا بعد از قرآن، کتابی بیاورد، خونش برای کسی که ادعایش را بشنود مباح است!»

کلیات شریعت و کتاب پیامبران

شریعت و کتاب پیامبران

اشاره

⁽¹⁾ شریعت، دین و ملت معنای شریعت راه است. دین و ملت هم راهی است که انتخاب شده است. ولی ظاهر قرآن این است که شریعت را به معنائی اخص و کوتاهتر از دین بکار می برد.

گویا " شریعت " راهی است که برای هر یک از ملت ها و یا پیامبرانی که بدان مبعـوث شده اند آماده شده است، مانند: شریعت نوح، شریعت ابراهیم، و شرع موسی و شرع عیسی علیهم السلام و شرع محمد صل الله علیه وآله وسلّم!

ولی " دین" یک قانون و راه الهی عمومی برای تمام امت هاست و از این روی شریعت نسخ می پذیرد ولی دین به معنای وسیع خود نسخ نمی پذیرد.

قرآن مجید در آیة زیر می فرماید:

« برای شما ( مسلمانان) شرعی از دین را قرار داد که آنرا به نوح سفارش نمود، و آنچه که به تو وحی کردیم، و آنچه که ابراهیم و موسی و عیسی"ع" را بدان سفارش کردیم. »

ایـن آیه می رسانـد که شریعت محمد " ص" که برای امت آن حضـرت تشریع شده اسـت، مجموعه ای از وصایای خداوند به نوح و ابراهیم و موسی و عیسی "ع" به اضافـة وحیی اسـت کـه بـه محمد صل الله علیه وآله وسلّم فرستاده است.

این کنایه از این است که اسلام تمام مزایای شریعت های سابق را داشته و

بیشتر هم دارد. و نیز کنایه از این است که تمام شریعت ها از نظر ریشه همه یک حقیقت دارند گرچه به حسب اختلاف استعداد امت ها اختلافی دارند.

نسبت شریعت های خاص به دین مانند نسبت احکام جزئی اسلام به اصل دین است، که اصل دین یکی است ولی در شریعت ها و احکام جزئی ناسخ و منسوخ وجود دارد.

خداوند بندگان خود را جز به یک دین که همان اسلام و تسلیم در برابر اوست مکلف نساخته است ولی آنان را برای رسیدن به آن هدف به راههای گوناگون انداخته و طبق استعدادهای متنوعشان سنت های مختلفی برایشان درست کرده است که همان شریعت های نوح و ابراهیم و موسی وعیسی و محمد صل الله علیه وآله وسلّم است.

چنانکه خداوند چه بسا در یک شریعت روی منقضی شدن مصلحت حکم پیشین و پیدایش مصلحت حکم تازه، پاره ای از احکام را نسخ کند.

اما "ملت، " گویا منظور از ملت روش حیاتی معمول میان مردم است. ملت یک راه است که از دیگری گرفته شده است. البته ریشة معنایش خیلی روشن نیست ولی به نظر می رسد مترادف شریعت باشد، بدین معنی که لفظ "ملت" هم چون لفظ " شریعت" و برخلاف لفظ "دین" یک راه خاص را افاده می کند، گرچه از جهتی هم میان ملت و شریعت فرق است.

" شریعت" به این عنایت گفته می شود که راهی است که خداوند برای رفتن مردم به سوی او آماده نموده است و " ملت " به این ملاحظه گفته می شود که با پیروی در عمل از دیگری گرفته شده است .

شاید به همین دلیل است که گفته می شود " دین خدا و شریعت خدا،" ولی گفته نمی شود " ملت خدا ."

کلمة " ملت " به پیامبر اضافه می شود از این نــظر که روش و سنت اوست، و به امـــت هم اضافه می شود از این نظر که آنان به آن راه رفته و آن روش را گرفته اند – مانند " ملت ابراهیم حنیفاً ."

خلاصه این شدکه " دین" در اصطلاح قرآن اعم از شریعت و ملت است.

دلیل اختلاف شریعت ها و قوانین ادیان

خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید:

«… هرگروه از شما را آئین و روشی مقرر کرده ایم،

و اگر خدا می خواست شما را یک امت می ساخت،

ولی تا شما را در آنچه به شما عطا کرده و نعمت داده، بیازماید…!»

این آیه بیان علت اختلاف شریعت هاست، و منظور از یک امت قراردادن، یک جعل و قرار تکوینی و طبیعی نیست که همه را یک نوع موجود قرار دهد، مردم خود افراد یک نـــوع هستند و بر یک روش زنـــدگی می کنند، بلکه منظور این است که ایشان را در اعتبار یک امت و بر یک سطح استعدادی و آمادگی حساب کنیم و در نتیجه به جهت نزدیکی درجاتی که برایشان در نظر گرفته شده یک شریعت قرار دهیم.

عطیه هائی که در آیه فوق ذکر شده به حسب امت ها فرق می کند. البته این اختلافها به حساب مسکن ها و رنگ ها و زبان ها نیست، خداوند هرگز دو شرع و یا بیشتر را در یک زمان قرار نداده است بلکه این اختلافها به حساب گذشت زمان و ترقی بشر در مراتب استعداد و آمادگی می باشد و تکلیف های الهی و احکام شرعی هم برای بشر چیزی جز یک آزمایش الهی در مـــواقع گوناگون زندگی نیست. اینـــها بشر را در دو طرف " سعـــادت" و "شقا وت" از قـوه بـه فعـل می رسانند و به معنی دیگر حـــزب خــدا را از حزب شیطان جدا می سازند.

بهر حال، نظر به اینکه استعدادها و آمــادگی ها که عطــیه های الهی به نوع انسان هستند مختلف می باشند، و از طرف دیگر شرع و قانون الهی که آزمایش های الهی هستند و باید برای تکمیل سعادت حیات آنها میان آنها اجرا شود نیز به حسب اختلاف مراتب استعدادشان متفاوت است؛ به دست می آوریم که باید شریعت ها مختلف باشند، و روی همین حساب است که خداوند آن اختـــلاف شرع و دین را به این معنی علت می آورد که : " خدا خواسته شما را در نعمت هائی که به شما داده امتحان و آزمایش کند!"

⁽¹⁾

همگونی وحی در پیامبران

قرآن شریف در مورد نزول وحی به پیامبر اسلام و پیامبران پیشین می فرماید:

« ما به " تو" وحی کردیم همانطور که به " نوح "

و پیغمبران بعد از او وحی کردیم،

و به " ابراهیم " و " اسماعیل" و " اسحاق " و " یعقوب " و " اسباط" و "عیسی" و " ایوب " و " یونس " و " سلیمان " وحی کردیم؛

و به " داود " زبور دادیم؛

و رسولانی که برای تو داستانشان را قبلاً گفتیم؛

و رسولانی که داستانشان را برای تو نگفتیم؛

و خدا با " موسی " تکلم فرمود؛

پیغمبرانی که بشارت دهنده و انذار کننده بودند؛

برای اینکه بعد از این پیامبران، مردم را بر خدا حجتی نماند؛

و خدا عزیز و حکیم است! »

قرآن شریف علت ایمان آوردن گروهی از یهودیان بـه پیامـبر اسلام را در آیات سوره نساء مورد بحث قرار داده و از آنها به عنوان " الراسخون فی العلم،" یاد کرده و فرموده است که این عده و همچنین مؤمنین به آنچه برتو نازل شده ایمان می آورند زیرا ما به تو یک چیز تازه ای که از نظر ادعا و جهات مختلف با آنچه به انبیاء سابق داده ایم فرق داشته باشد، ندادیم بلکه جریان بدون هیچ اختلاف بر یک نهج است:

«ما همانطور که به نوح و پیامبران بعد از او وحی کردیم، به تو هم وحی کردیم !»

و نوح اولین پیغمبری بوده که کتاب و شریعت آورده است، وحی به تو هم همانند وحی به ابراهیم و آل او است که بعد از او بوده اند، و اهل کتاب هم اینان را می شناسند و هم کیــــفیت بعثـــت و دعوتشان را می دانند. به بعضی کتابی داده شده است مثل داود، که به او " زبور" دادند، و این وحی نبوی است، و به موسی " تکلیم" داده شد که اینهم وحی نبوی است. و غیر از این دو نفر هم مثل اسماعیل و اسحاق و یعقوب بدون آنکه کتابی داشته باشند فرستاده شده بودند، و این رسالت نیز ناشی از وحی نبوی است.

و جامع همه این است که اینان فرستادگانی بودند که بشارت به ثواب خدا می

دادند و از عذاب خدا انذار می کردند، و خدا آنها را به منظور اتمام حجت فرستاد تا آنچه در دنیا و آخرت برایشان مفید و یا مضر است بیان دارند تا بعد از این رسولان برای مردم دلیلی در برابر خدا نماند.

( " اسباط" که اسم آنها در این سوره آمده است، به طوری که در آیات سوره آل عمران هم آمده، مراد پیغمبران از ذریه یعقوب یا از سبط های بنی اسرائیلند.)

⁽¹⁾

مفهوم کتاب و حکم انبیاء

مقصود از " کتاب " در هر جای قرآن که به انبیاء علیهم السلام نسبت داده شده است، صحفی است که شرایع دینی در آن نوشته شده است، و انبــیاء علیهم السـلام با آن شرایع در بین مردم و در موارد اختلاف آنان حکم می کرده اند؛ مانند:

کتابی که بر نوح نازل شده: « وَ اَنزَلَ مَعَهُمُ الْکِتابَ بِالْحَقِّ !» (بقره 213)

کتابی که بر ابراهیم و موسی نازل شده: « صُحُفِ اِبراهیمَ وَ موُسی!»(اعلی 19)

کتاب انجیل: « وَ آتیَناهُ الْاِنجیلَ فیهِ هُدیً وَ نوُرٌ!» ( مائده 51)

و کتاب محمد صل الله علیه وآله وسلّم:« تِلکَ آیاتُ الْکِتابِ وَ قُرآنٍ مُبینٍ!» ( حجر 1 )

مقصود از " حـکـم " هرکجا از قرآن که به انبیاء علیهم السلام نسبت داده شده است معنای " قضا" را که یکی از مناصب الهی است و خداوند انبیاء خودرا به آن منصب تشریف و اکرام کرده است ، افاده می کند؛ مانند: « فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِما اَنزَلَ اللهُ - در میان آنان بدانچه که خدا نازل کرده حکم کن ! » (مائده 53)

⁽²⁾

پیامبران صاحب حکم و شریعت

« - پس تو ای پیامبر در برابر تکذیب قومت صبر کن! آنچنان که پیامبران اولواالعزم صبر کردند… ! »

دراین آیه شریفه خدای سبحان پیامبرگرامیش را دستورمی دهد صبر کند همچنانکه پیامبران اولواالعزم صبرکردند. این اشاره است باین معنا که پیامبرگرامی اسلام« ص» نیز از اولواالعزم است، پس باید مانند آنها صبر کند.

معنای عزم در اینجا یا صبر است همچنانکه بعضی ازمفسرین گفته اند و به آیة

زیر استشهاد کرده اند:

« وَ لَمَن صَبَرَ و غَفَرَ اِنَّ ذلک لَمِن عزمِ الاُمُور !» ( شوری 43)

یا به معنای عزم بر وفای به عهد است، عهدی که از انبیاء گرفته شده، به استشهاد آیه زیر:

« ما به آدم از پیش عهد بستیم ولی عزمی در او ندیدیم ! » ( طه 114 )

یا به معنای عزیمت یعنی حکم و شریعت است.

بنا به معنای سوم که ( حق هم همان است،) و در روایات ائمة اهل بیت هم به این معنا تفسیر شده است، صاحبان حکم و شریعت پنج نفرند:

نوح ، ابراهیم ، موسی ، عیسی و محمد صل الله علیه وآله وسلّم وعلیهم اجمعین

برای اینکه قرآن صاحبان شریعت را همین پنج نفر دانسته و در سوره شوری آیة 13 به آن تصریح کرده است.

پنج نفر بودن انبیاء اولواالعزم از جمله مطالبی است که روایات آن از ائمه اهل بیت بسیار زیاد است، که هم از رسول خدا « ص» نقل شده و هم از امام باقر و امام صادق و امام رضا علیهم السلام به طرق بسیار.

در کافی از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمود:

«- سادات انبیاء و مرسلین پنج نفرند که اولوا العزم رسولان و محور گردونهء شریعتند :

نوح، ابراهیم، موسی، عیسی، و محمـــد صل الله علیه وآله و علی جمیع الانبیاء ! »

همچنین از امام ابی جعفر علیه السلام روایت کرده است که فرمود:

« - رسول خدا فرموده: اولین کسی که در روی زمین وصی پیغمبر شد، هبة الله فرزند و وصی آدم بود. هیچ یک از انبیاء گذشته بدون وصی نبوده اند.

عدد انبیاء صد و بیست هزار نفر است که از آنان پنج نفر اولواالعزمند:

نوح، ابراهیم ، موسی ، عیسی ، و محمد صل الله علیه و آله و علیهم! »

⁽¹⁾

تعداد کتب آسمانی

در روایات اسلامی، در مجمع البیان، از ابی ذر روایت شده که گفت :

« - یا رسول الله انبیاء چند تن بودند؟

فرمود:- صد و بیست و چهار هزار تن.

عرض داشتم:- مرسلین از آنان چند تن بودند؟

فرمود:- سیصد و سیزده تن بودند، و بقیة آنان انبیاء بودند.

پرسیدم:- آدم نبی بود؟

فرمود:- آری ! کلمة الله بود که خدا اورا به دست قدرت خود بیافرید.

باز فرمود:- ای اباذر ! چهارتن از انبیاء عرب بودند :

هود ، صالح ، شعیب ، و پیامبر خودت .

عرض داشتم:- یا رسول الله ! خدای تعالی چند کتاب نازل کرده است؟

فرمود:- صد و چهارکتاب ، که ده صحیفه از آن بر آدم، پنجاه صحیفه بر شیث، سی صحیفه بر اخنوخ ( ادریس) که او اولین کسی است که با قلم خط نوشت؛ و ده صحیفه بر ابراهیم، و چهار صحیفه باقی - تورات و انجیل و زبور و فرقان (قرآن) است.»

مطالب مشترک در قرآن و صحف ابراهیم و موسی

درکتاب خصال از ابی ذر روایت شده که در ضمن حدیثی گفت از رسول خدا "ص" پرسیدم:

« - یا رسول الله ! از آنچه خدای تعالی درباره دنیا برتو نازل کرده

کدامش در صحف ابراهیم و موسی بوده است؟

فرمود: ای اباذر بخوان !

" قَد اَفلَحَ مَن تَزَکّی ، وَ ذَکَرَ اِسمَ رَ بِّهِ فَصَلّی

بَل تُؤثِرونَ الْحَیوةَ الدُّنیا ، وَالآخِرَةُ خَیرٌ وَ اَبقی

اِنَّ هذا لَفی الصُّحُفِ الأوُلی ، صُحُفِ اِبراهیمَ وَ موُسی!" ( اعلی 19-14)

و خلاصة آنچه در صحف ابراهیم و موسی بوده است مضمون همین چهارآیه فوق بوده است، که می فرماید:

" هرکس زکات دهد و نماز بخواند، رستگار شده است !

ولی شما مردم زندگی دنیا را بر آخرت ترجیح می دهید،

با اینکه آخرت بهتر و باقی تر است ! "

صحف به صورت الواح

در کتاب بصایر از ابی بصیر روایت شده که گفت امام صادق«ع» فرمود:

" - آن صحفی که خدای تعالی در آیة - صحف ابراهیم و موسی - نام

می برد نزد ماست !

پرسیدم: صحف نامبرده به صورت الواح است؟

فرمود:آری !

ظاهراً مراد از الواح بودن صحف این باشد که صحف نامبرده همان تورات است که قرآن کریم در چند جا از آن تعبیر به الواح کرده است ، مانند :

« برای موسی در الواح از هر چیزی مقداری نوشتیم. » ( اعراف 145)

« و القی الاَلواح ! » ( اعراف 150)

« اخذ الاَلواح !» ( اعراف 154)

⁽¹⁾

اهل کتاب و کتابهای مقدس آنان

قرآن شریف هرجا که ذکری از "اهل کتاب" نموده، مرادش "یهود و نصاری" بوده است که برآنان کتاب آسمانی نازل شده است.

روایات اسلامی " مجوس یا زرتشتی ها" را از اهل کتاب شمرده اند که در این صورت باید یا خودشان دارای کتاب خاصی باشند و یا به یکی از کتابهای پیشین مذکوردر قرآن مجید، مانند " کتاب نوح ، صحف ابراهیم ، تورات موسی ، انجیل عیسی ، و زبور داود " منسوب شوند.

قرآن شریف وضع آنان را روشن نکرده است و کتابی را برایشان تعیین و مشخص ننموده است. از طرف دیگر کتاب " اوستا " که بین آنان شهرت دارد، در قرآن از آن ذکری به میان نیامده است و نزد آنان نیزکتاب دیگری غیر از "اوستا" معروف نیست.

کتاب مقدس یهود

کتب مقدسه ای که اکنون در میان یهود شهرت دارد 35 کتاب است به شرح زیر:

1: تورات موسی:

مشتمل بر پنج سِفر ( کتاب ):

سِفر تکوین، سِفر خروج، سِفر لاویان، سِفر اعداد، سِفر توراة مثنی

2:کتب مورّخین:

مشتمل بر 12 کتاب:

کتاب یوشع بن نون، کتاب قضات بنی اسرائیل، کتاب روث، کتاب اول شموئیل، کتاب دوم شموئیل، کتاب اول ملوک، کتاب دوم ملوک، کتاب اول تواریخ ایّام، کتاب دوم تواریخ ایّام، کتاب عزرا، کتاب نحمیاه، و کتاب استیر.

3:کتاب ایّوب:

شامل یک کتاب

4:زبور داود:

شامل یک کتاب

5:کتابهای سلیمان:

مشتمل بر 3 کتاب:

کتاب امثال سلیمان، کتاب مواعظ سلیمان، و کتاب سرودهای سلیمان

6: کتابهای نبوت ها:

مشتمل بر 17 کتاب:

کتاب اشعیاه، کتاب یرمیاه، کتاب نیاحات یرمیاه، کتاب حزقیل،کتاب دانیال، کتاب هوشیع، کتاب یوئیل، کتاب عاموص، کتاب عوبدیاه، کتاب یوناه، کتاب میکاه، کتاب ناحوم، کتاب حبقوق، کتاب صفـنیاه،کتاب حکی، کتاب زکریا، و کتاب ملاکی.

قرآن مجید از این 35 کتاب مذکور در بالا فقط " تورات موسی " و " زبور داود" را نام برده است.

قرآن با این وصف اشعار دارد که قسمتی از " تورات حقیقی" در کتب مقدسه فعلی یهود موجود است: « وَ کَیفَ یُحَکِّموُنَکَ وَ عِنْدَهُمُ الــتَّوْریةَ فیها حُکْمِ اللهِ …! » (مائده 48)

کتاب مقدس مسیحیان

کتابهای مقدسی که بین مسیحیان موجود است به شرح زیر است:

1-انجیل های چهارگانه :

مشتمل بر 4 کتاب بشرح زیر:

انجیل متی، انجیل مرقس، انجیل لوقا، و انجیل یوحنّا.

2- کتاب اعمال حواریون:

شامل یک کتاب.

3- نامه ها:

مشتمل بر 21 نامه:

14 نامه پـولس، 1 نامه یعقوب، 2 نامه پـطرس، 3 نامه یوحنّا و 1 نامه یهودا

4-رؤیای یوحنّا:

شامل یک کتاب.

قرآن شریف هیچ یک از کتابهای مخصوص مسیحیان را نام نبرده است، و تنها متذکر شده که کتاب آسمانی نازل بر عیسی بن مریم «ع» " انجیل" است، و آن هم یک انجیل بیشتر نبوده است.

مسیحیان گرچه انجیل نازل شده بر عیسی «ع» را با خصوصیات نامبرده نمی شناسند و اعتراف به وجودش نمی کنند، لکن در کلمات رؤسایشان جملاتی یافت می شود که متضمن اعتراف به این حقیقت است.

قرآن با این وصف اشعار دارد که قسمتی از انجیل حقیقی در کتب مقدس فعلی مسیحیان موجود است: « وَ مِنَ الَّذینَ قالوُا اِنّا نَصاری اَخَذنا میثاقَهُمْ فَنَسوُا حَظّاً ممّا ذُکِّروُا بِهِ…!» ( مائده 18)

⁽¹⁾

اهل کتاب بودن مجوس

در روایات اسلامی از حضرت امام صادق علیه السلام نقل شده است که شخصی از آن امام پرسید: « آیا مجوسیان اهل کتابند؟ فرمود: آری ! مگر نامة رسول خدا به اهل مکه را نشنیده ای که به ایشان نوشت: یا اسلام بیاورید، و یا آنکه به جنگ با شما بـر می خـیزم. مـردم مکه در جواب آن حضرت نوشتند:

رسول خدا « ص» نوشت:

-من جزیه نمی گیرم مگر از اهل کتاب !

مردم مکه مجدداً ( و به منظور تکذیب آن حضرت نوشتند: ) چطور میگوئی جزیه نمی گیرم مگر از اهل کتاب، و حال آنکه از مجوسیان هجر جزیه گرفته ای؟

رسول خدا « ص» در پاسخ آنها نوشت:

-مجوسیان پیغمبری داشتند و او را کشتند، و کتابی داشتند که آتشش زدند. آری پیغمبر ایشان کتابی برای آنان آورد که در پوست دوازده هزار گاو نوشته می شد. » ( نقل از کافی)

چگونگی ازبین رفتن دین مجوس

روایت دیگری از حضرت علی بن ابیطالب علیه السلام نقل شده که شخصی از آن حضرت پرسید: « جزیه گرفتن از مجوس چطور است؟ حضرت فرمود:

مجوسیان اهل کتابی بودند که در میان آنان معروف و شناخته شده بود، و علمی داشتند که آنرا درس می دادند. لکن روزی امیر آنها شراب خورد و مست شد و درحال مستی با خواهر خود درآویخت، و عده ای از متدینین به آن دین این عمل را از او دیدند. وقتی صبح شد خواهرش به او گفت: تو دیشب با من چنین و چنان کردی و عده ای از معتقدین هم در مجلس بودند و این عمل تورا دیدند، و آنان به طور مسلم این مطلب را فاش خواهند کرد!

امیر مشتی مردمان طمع کار را که در نظر داشت احضار نمود و گفت: شمـــا همه می دانید که آدم دخترانش را با پسرانش وصلت داد. گفتند: آری! گفت: پس در اینجا باشید تا هرکس با این حکم مخالفت کرد اورا بکشید !

اتفاقاً ناظرانی که روز قبل آن عمل را از وی دیده بودند وارد شدند و از در نکوهش گفتند:

طمع کارانی که حق و حساب گرفته بودند از جای جستند و همة آنهارا کشتند...

از آن به بعد امیر به جان مجوسیان افتاد و کتاب دینی شان را هرجا که دید از بین برد و حتی یک نسخه هم باقی نگذاشت.» ( نقل از درّ منثور از منصف عبدالرزاق)

⁽¹⁾

التزام ایمان به کلیه کتب آسمانی

« … و آنهائی که ایمان آورده اند بدانچه بر تو نازل شده و بدانچه قبل از تو نازل شده است، و به آخرت ایمان دارند!»

قسمت عمدة آیات سوره بقره ازیک غرض واحد وچشمگیرخبر می دهد، و آن

عبارت است از بیان این حقیقت که - عبادت حقیقی خدای سبحان به این است که بندة او به تمامی کتابهائی که او به منظور هدایت وی به وسیله انبیائش نازل کرده است ایمان داشته باشد، و میان این وحی و آن وحی، میان این کتاب و آن کتاب، و میان این رسول و آن رسول فرقی نگذارد.

⁽¹⁾

محرّمات و منهیات مشترک ادیان

ادیان الهی در مواردی مشترکند، و آن محرمات و منهیاتی است که اختصاص به شریعت معینی از شرایع الهی ندارد، و آن محرمات عبارتند از:

-شرک به خدا

-ترک احسان به پدر و مادر

-ارتکاب فواحش

-قتل نفس محترم بدون حق ( مانند کشتن فرزندان از ترس روزی)

-نزدیک شدن به مال یتیم ( مگر به طریق نیکوتر)

-کم فروشی

-ظلم در گفتار

-وفا نکردن به عهد خدا

-پیروی کردن از راه غیر خدا، واختلاف انداختن در دین خدا از این طریق .

اینها محرماتی هستند که قرآن کریم همانها را از پیـامبران گرامی خـــود نقل می کند که در خطاب به امتهای خود از آنها نهی می کردند، مانند خطابهائی که از نوح و هود و صالح و ابراهیم و لوط و شعیب و موسی و عیسی علیهم السلام نقل کرده است.

اگر مسئله را دقیقاً مورد مطالعه قرار دهیم خواهیم دید که ادیان الهی هرچه هم از جهت اجمال و تفصیل با یکدیگر اختلاف داشته باشند، هیچیک از آنها بدون تحریم اینگونه محرمات معقول نیست تشریع شود و به عبارت ساده تر:

معقول نیست دینی خدائی باشد و در آن این گونه امور تحریم نشده باشد، حتی آن دینی که برای ساده ترین و ابتدائی ترین نسل بشر

تشریع شده باشد.

خدای تعالی در قرآن مجید تذکر می دهد که پس از آن که احکام نامبرده را به طور اجمال برای همه انبیاء تشریع فرموده است، به حسب اقتضای مصلحت برای موسی علیه السلام در کتابی که به سوی او نازل کرده، تفصیل داده است و پس از آن برای رسول گرامی خود محمد صل الله علیه وآله وسلّم در کتاب مبارکی که نازل فرموده، مفصلاً بیان نموده است.

امتیازات، ابتلائات و درجات پیامبران الهی

اشاره

⁽¹⁾

امتیازات هفده پیامبرالهی

در این سلسله آیات به داستانهای جمعی از انبیاء گرامی که خداوند به سوی امت ها گسیل داشته و به حکمت و شریعت تأیید فرموده و از شر ستمکاران نجات داده است، اشاره می فرماید:

از جملة این انبیاء موسی و هارون، ابراهیم، لوط، اسحاق، یعقوب، نوح، داود، سلیمان، ایوب، اسماعیل، ادریس، ذالکفل، ذالنون، زکریا، یحیی و عیسی علیهم السلام را که هفده نفرند، نام برده است. این هفده نفر را در این آیات نام می برد و اسامی بقیه را در آیات بعدی می آورد.

در این آیات نخست موسی و هارون را و سپس ابراهیم و اسحاق و یعقوب و لوط را که قبل از موسی و هارون زندگی می کرده اند، نام برده است و آنگاه داستان نـــوح را ذکر کرده که وی از آن چهار نفر هم جلوتر می زیسته است.

آنچه به موسی و هارون داده شد ؟

« وَلَقَدآتَیناموُسی وَ هاروُنَ الْفُرقانَ وَ ضِیاءَ وَ ذِکراً لِلمُتَّقینَ - به موسی و هارون فرقان، ضیاء و ذکر برای متقین دادیم!»

منظور از فرقان و ضیاء و ذکر هـمان تـورات است که خــداوند آن را بـه موسی و برادرش هارون که شریک در نبوت او بود، بداد.

اگرتورات را " فرقان" خوانده برای این است که تورات فرق گذارنده بین حق و

باطل است و یا وسیلة فرق میان حق و باطل در اعمال و اعتقادات است.

اگر تورات را " ضیاء " خوانده بدین جهت است که مسیر بنی اسرائیل را به سوی سعادت و رستگاری دنیا و آخرت روشن می کرد.

و اگرتورات را "ذکر" نامیده بدین جهت است که تورات مشتمل برمطالبی از حکمت ها و موعظه ها و عبرت هاست که خدای را به یاد آدمی می اندازد.

تورات فرقان برای همه است ولی ضیاء و ذکر برای خصوص متقین است و غیر از متقین کسی از نور و ذکر آن بهره مند نمی شود. قرآن مجید در جای دیگر تورات را " نور" و "ذکر" هم نامیده است.

قـرآن، ذکـر مبـارک

« وَهذا ذِکرٌ مُبارَکٌ اَنزَلناهُ - و این ذکر مبارک که نازلش کردیم ... !»

این آیه اشاره است به " قرآن" و اگر آن را " ذکر مبارک " خواند بدین جهت بود که قرآن ذکری است ثابت و دائم و کثیرالبرکات، که مؤمن از آن بهره مند می شود، و آن آسایش کافر را در جامعة بشری تأمین نموده است، و همة اهل دنیا از آن منتفع می شوند، چه آن را قبول داشته باشند و چه نداشته باشند، چه بر حقانیت آن اقرار داشته باشند و چه منکر آن باشند.

دلیل بر این معنا تجزیه و تحلیل آثار رشد و صلاحی است که همین امروز در مجتمع بشری مشاهده می کنیم، چه اگر به عقب برگردیم و تا به عصر نزول قرآن و ما قبل آن پیش برویم می فهمیم که در اثر قرآن بشر از کجا به کجا رسید و چه بود و چه شد، آنوقت می فهمیم که " قرآن ذکری است مبارک!" که همة افراد بشر بوسیلة آن رشد یافتند. هرچند منکرین حق قرآن را زیر پا گذارند و نعمت عظمای آن را کفران کنند و یا با زبان خود به حقانیت آن اقرارنمایند و یا ننمایند قرآن وسیلة رشد جوامع بشری بوده است. متأسفانه برخی از مسلمین نیز در امر قرآن کریم اهمال نمودند.

قرآن خود فرموده است که پیامبر خدا در قیامت می گوید: « پروردگارا امت من این قرآن را متروک گذاشتند ! » این چنین مسلمین هم در انکار منکرین و کفران آنان بی دخالت نبوده اند.

آنچه به ابراهیم داده شد ؟

« وَلَقَد آتَینا اِبراهیمَ رُشدَهُ مِن قَبلُ - سوگند می خورم که ما قبل از موسی و هارون این رشد را به ابراهیم داده بودیم ! »

خداوند بدین وسیله نشان می دهد که دادن تورات به موسی و هارون امر نوظهوری نیست. اما مقصود از دادن " رشد" رسیدن به واقع است و همان معنائی است که در مقابل گمراهی و غی قرار دارد .

رشد در ابراهیم " اهتداءِ فطری " و تام و تمام او به توحید و به سایر معارف حقه است. وقتی رشد را به ابراهیم اختصاص داده می فهماند که ابراهیم خود لایق چنان رشدی بود و خداوند نیز به خصوصیات حال او و مقدار استعدادش عالم بود.

مراد به آنچه خدای سبحان به ابراهیم داد، همان دین توحید و سایر معارف حقه است که ابراهیم علیه السلام بدون تعلم از معلمی و یا تذکر مذکّری و یا تلقین ملقّنی، با صفای فطرت و نور بصیرت خود درک کرد.

و… ابراهیم چه کرد؟

« وقتی ابراهیم به پدرش و قومش گفت: - این تماثیل چیست که به عبادت آنها کمر بسته اید؟" پرسش آنجناب از حقیقت آنها برای این بود که از خاصیت آنها سر دربیاورد. چون این سؤال را در اولین باری که به داخل اجتماع قدم نهاد، کرده است. او وقتی وارد اجتماع شد اجتماع را اجتماع دینی یافت که سنگ و چوبهائی را می پرستیدند.

مردم به وی جواب دادند که این عمل از سنت دیرینة آباء و اجداد آنها بوده است.

ابراهیم گفت : - شما و پدرانتان هردو در گمراهی آشکار بوده اید !

گفتند : - آیا بحق به سوی ما آمده ای یا تو نیز از بازیگرانی؟

ابراهیم علیه السلام در جواب، مذهب مشرکین را در الوهیت از همه جهاتش رد کرد و اثبات نمود که هیچ معبودی نیست جز الله تعالی، و این همان توحید است!

او چنین گفت:

« - نه ! بلکه پروردگارتان، پروردگار آسمانها و زمین است که ایجادتان کرده است و من بر این مطلب گواهی می دهم ! »

با این جواب و شهادت، او جواب از پرسش قبلی آنها را هم داد، و آن این بود که

راستی و جدی منکر بت هاست و شوخی نمی کند بلکه به آن یقین و تدین دارد.

ابراهیم با خود گفت:

« بخدا، وقتی پشت کنید و بروید درکار بتهایتان تدبیری خواهم کرد! »

وقتی شهر خالی شد، ابراهیم بت هارا قطعه قطعه کرد، مگر بت بزرگتر از همه را، که آن را خورد نکرد شاید بدو مراجعه کنند.

مردم شهر گفتند:

« چه کسی با خدایان ما چنین کرده است؟ هرکه بوده از ستمکاران بوده است!»

« مردم گفتند: - ما شنیدیم جوانی هست که به خدایان بد می گوید و

نامش ابراهیم است و کسی که این کاررا کرده باشد قطعاً اوست، چون کسی غیر از او جرأت این کار را نداشت.

گفتند: - ابراهیم را باید در محضر عموم مردم احضار کنید!

-تو ای ابراهیم ! آیا این کار را کرده ای ؟

ابراهیم گفت: - بلکه این بزرگشان چـنـیـن کرده است، ببینید اگر می توانند سخن بگویند از خودشان بپرسید ! »

ابراهیم در این جوابش شکستن بت ها را مستند به بت بزرگ کرده تا زمینه را برای ابراز این جمله مهیا کند و از مردم بپرسد که اگر این بت ها حرف می زنند بپرسید که چه کسی این کار را کرده است؟ و چون مردم اعتراف داشتند که بت حرف نمی زند آن گاه ابراهیم مطلب را به دست گیرد و آنها را متقاعد کند که بت ها نمی توانند خدائی کنند!

مردم شرمسار وقتی کلام ابراهیم علیه السلام را شنیدند و منتقل شدند به اینکه اصنام جماداتی بی شعورند که حرف نمی زنند و حجت برآنان تمام شد، هر یک از حضار در دل خود را خطاکار دانسته و حکم کردند به این که آنها ظالمند نه ابراهیم!

« سپس سر بزیر انداختند و گفتند:

-تو که می دانی اینان سخن نتوانند گفت !

گفت: - پس چرا غیرخدا چیزی را که به هیچ وجه سودتان ندهد و زیان نرساند پرستش می کنید؟ قبــاحت بر شما و این بتان که غیر خـــدا می پرستید! چرا درکارخود اندیشه نمی کنید؟ »

ابراهیم علیه السلام به محض اینکه از دهان آنها شنید این بتها حرف نمی زنند،

به دفاع از خود پرداخت. او از اول قصد نداشت که از خود دفاع کند بلکه از کلام آنها برای دعوت حقه خود استفاده کرد و با لازمة گفتار آنان علیه خودشان احتجاج کرد و حجت را برآنان تمام ساخت و گفت: پس این اصنام بی زبان اله و مستحق عبادت نیستند ! گفتند:

« - اورا بسوزانید و خدایان تان را یاری دهید و امر آنهارا بزرگ بدارید ،

و کسی را که به آن ها اهانت کرده است، مجازات کنید! »

در اینجا بود که فرمان و خطاب تکوینی الهی صادر شد که:

« گفتیم: - ای آتش خنک و سالم باش بر ابراهیم ! »

( این جمله حکایت خطابی است تکوینی که خدای تعالی به آتش کرد و با همین خطاب خاصیت آتش را کـه سوزاندن و نابـود ساختن است از آن گرفـت و آن را از راه معجزه برای ابراهیم خنک و سالم گردانید! )

خداوند می فرماید:

« آنها علیه ابراهیم حیله اندیشیدند تا نورش را خاموش کنند،

و حجتش را باطل وخنثی سازند،

پس ما ایشان را زیانکارتر قراردادیم!»

مهاجرت و نجات ابراهیم و لوط

خداوند تعالی می فرماید: « او را و لوط را با مهاجرت به سرزمینی که در آنجا برای همة جهانیان برکت نهاده ایم، نجات دادیم. »

منظور از این زمین، سرزمین شام است که ابراهیم علیه السلام بدان مهاجرت کرد و " لوط" اولین کسی بود که به وی ایمان آورد و با وی مهاجرت کرد:

« لوط به او ایمان آورد و گفت:

-من نیز به سوی پروردگارم هجرت خواهم کرد! »

اعطای فرزند و امامت به ابراهیم و فرزندانش

سپس خداوند اعطای فرزندان را به ابراهیم ذکر فرموده و می گوید:

«… و اسحاق و یعقوب را اضافه به او بخشیدیم ،

و همه را شایسته گان کردیم ! »

آنگاه عطیه های خود به ابراهیم علیه السلام و فرزندانش، و قرار دادن آنها را به عنوان امام متذکر شده و می فرماید:

« و ایشان را امامانی قرار دادیم که به امر ما هدایت می کنند،

و به آنها انجام دادن کارهای نیک، و برپا داشتن نماز را،

و دادن زکات را، وحی کردیم،

و آنها پرستندة ما بودند ! »

با این آیات خدای تعالی امامت ابراهیم و اسحاق و یعقوب را بیان می فرماید و اضافه می کند که آنها به امر ما هدایت می کردند.

این هدایت که خدا آن را از شئون امامت قرار داده است هــــدایت به معنای راهنمائی نیست، چون می دانیم که خدای تعالی ابراهیم را وقتی " امام" قرار داد که سالها دارای منصب نبوت بود. معلوم است که نبوت منفک از منصب هدایت به معنای راهنمائی نیست، پس هدایتی که منصب امام است معنـائی نمی تواند غیر از " رساندن به مقصد" داشته باشد! و این معنا یک نوع تصرف تکوینی در نفوس است که با آن تصرف راه را برای بردن دلها به سوی کمال و انتقال دادن آنها از موقفی به موقفی بالاتر را هموار می سازد.

می فهماند: هدایت به امر خدا از فیوضاتی است معنوی، و مقاومت باطنی، که مؤمنین بوسیلة عمل صالح به سوی آن هدایت می شوند و به رحمت پروردگارشان ملبس می شوند.

و چون امام بوسیلة " امر " هدایت می کند می فهمیم که خود امام قبل از هرکس متلبس به آن هدایت است و از او به سایر مردم منتشر می شود، و هرکس بر حسب اختلافی که در مقامات دارد و به قدر استعداد خود از آن بهره مند می شود، و از اینجا می فهمیم که امام رابط میان مردم و پروردگارشان، در اخذ فیوظات ظاهری، یعنی شرایع الهی است، که از راه وحی نازل می گردد و از ناحیة پیغمبر به سایر مردم منتشر می شود.

و نیز می فهمیم که امام دلیلی است که نفوس را به سوی مقاماتش راهنمائی می کند همچنانکه پیغمبر دلیلی است که مردم را به سوی اعتقادات حقه و اعمال صالح راه می نماید.

البته برخی از اولیاء الله تنها پیغمبر هستند، و بعضی تنها امامند، و بعضی دارای هردو مقام هستند، مانند: ابراهیم و دو فرزندش.

عمل خیرات که از امامان صادر می شده به وحیی و دلالتی باطنی و الهی بوده که مقارن آن صورت می گرفته است. و این وحی غیر وحی مشرعی است که اولاً فعل را تشریع می کند و سپس انجام آن را بر طبق آنچه که تشریع شده برآن مترتب می سازد.

امامان قبل از وحی نیز خدا را عبادت می کردند و وحی ایشان را تأیید نموده است. امامان مؤید به روح القدس و روح الطهارت، و مؤید به قوتی ربـــانی هستند که ایشان را به فعل خیرات و اقامة نماز و دادن زکات ( انفاق مالی مخصوص به هر شریعتی، ) دعوت می کند.

به لوط چه داده شد؟

خداوند می فرماید:

« و لوط را حکم و علم دادیم،

و از آن دهکده که کارهای پلید همی کردند، نجاتش دادیم،

که آنان گروهی عصیان پیشه بودند! »

خداوند به لوط " حکم " عطا می کند با "علم"، که منظور از حکــم یـا حکمت است و فرزانگی، یا به معنای فصل خصومت و یکطرفه ساختن دعاوی مردم و قضاوت و حکومت بین آنان است.

قریه ای را که قرآن نام می برد مردمش مرتکب خبائث می شدند نامش "سدوم" بود که لوط در مهاجرتش با ابراهیم در آنجا منزل کرد.

پذیرش دعای نوح

قرآن کریم پذیرش دعای نوح را به طورخلاصه شرح میدهد ومی فرماید:

« یاد آر نوح را که پروردگار خود را در عصری قبل از ابراهیم و سایر نامبردگان، ما را ندا می کرد و می خواند و ما دعایش را مستجاب کردیم، و او را با کسانش از محنت بزرگی نجات دادیم، و در قبال قومی که آیه های ما را تکذیب می کردند، یاری کردیم که آنان قومی بد بودند و همگیشان را غرق کردیم! »

منظور از این که فرمود " اورا با کسانش از محنت بزرگی نجات دادیم، " خویشاوندان اوست غیر از همسرش و پسرش که غرق شدند.

متن دعای نوح را قرآن کریم در جای دیگر حکایت کرده و فرموده :

« – پروردگارا ! من مغلوب گشتم پس یاریم ده ! »

حکم و قضاوت اعطا شده به داود و سلیمان

درباره نعمتهای بزرگی که به داود و سلیمان بخشیده است، خــــدای متــعال در قرآن چنین شرح می دهد:

« یاد آر داود و سلیمان را آن دم که در کار زراعتی ،که گوسفندان قوم شبانه در آن چریدند، داوری می کردند و ما گواه داوری شان بودیم و حکم حق را به سلیمان تفهیم کردیم،

و هردو را حکم و علم داده بودیم …!»

از سیاق استفاده می شود که آیات فوق درباره یک داستان است و واقعه ای بوده

که میان دو نفر رخ داده است و آنها به شکایت و مرافعه نزد داود آمده اند. چون داود در بنی اسرائیل سمت پادشاهی داشت و خدایش در زمین خلیفه کرده بود.

اگرسلیمان هم در این قضیه مداخله ای داشته حتماً به اذن پدرش، و بخاطر یک علت بود که ممکن است آن علت این بوده که به اجتماع بفهماند فرزندش لیاقت جانشینی او را دارد، وگرنه معلوم است که در یک واقعه معنا ندارد دو تا حاکم حکم کنند و حکم هر یک مستقل از دیگری باشد. آنها دربارة آن پیش آمد مشورت یا مناظره می کردند و بحث می نمودند. چون فعل آیه می رساند که حکم کردنشان تدریجی بوده است و طوری بوده که وقتی تمـام می شد یک حکم صادر می شد.

مضمون حکم ظاهراً این است که صاحب گوسفند نسبت به مالی که گوسفندانش از صاحب زرع تلف کرده اند ضامن است.

( در روایات آمده که داود حکم کرد به نفع صاحب زراعت، علیه صاحب گوسفندان، به اینکه باید گوسفندانت را به غرامت به صاحب زرع دهی، و سلیمان حکم کرد به اینکه چون گوسفندان منافع زمین را تلف کرده اند، صاحب گوسفند هم باید منافع آن گوسفندان یعنی شیر و پشم و متاع آنان را تا آخر سال به صاحب زراعت بدهد.)

بعید هم نیست که حکم مسئله این بوده که صاحب گوسفند آنچه را که از زراعت تلف شده ضامن است، و این ضمان از نظر قیمت با قیمت گوسفندان برابری می کرده است، لذا داود حکم کرده است که خود رقبه گوسفندان را به غرامت بدهد، و سلیمان حکم آسانتری داد، و آن این بود که صاحب زراعت به جای استیفای منافع زمینش که نمی تواند بکند، آن منافع را از گوسفندان طرف استیفاء نماید. و آن نیز از

نظر قیمت تقریباً با حکم داود برابر است، برای اینکه منفعت یکساله یک گوسفند را اگر در نظر بگیریم تقریباً برابر قیمت خود آن گوسفند خواهد بود.

در آیه فوق منظور از شاهد حکم بودن خدا این است که خداوند همـواره می بیند و می شنود و ایشان را به سوی صواب می کشاند.

تسبیح کوه و مرغان همصدا با داود

« و کوه ها را رام داود کردیم

که با او تسبیح می گفتند.

و پرندگان را نیز،

آری ما این چنین کردیم ! "

معنای تسخیرکوهها و مرغان با داود که با اوتسبیح کنند این است که کوهها و مرغان که خود فی نفسه تسبیح دارند، تسبیح آنها هماهنگ با تسبیح داود باشد.

خداوند سبحان می فرماید: اینگونه مواهب و عنایات از سنت های دیرینة ما است، و امری نوظهور و بی سابقه نیست !

تعلیم علم صناعت لباس رزم به داود

خداوند متعال از جمله علومی که به داود علیه السلام تعلیم داده بود صنعت تهیه لباس رزم بود، که زره ساختن را داود علیه السلام از خدای متعال تعلیم گرفت :

« ما صنعت زره سازی را به داود تعلیم دادیم،

تا برای شما زره بسازد،

و شما با آن وسیله از شدت فرود آمدن سلاح دشمن بر بدن خود جلوگیری کنید!»

باد در تسخیـر سلیمان

قرآن کریم عطیه ای را که به سلیمان علیه السلام اعطا شده است چنین شرح می دهد:

« ما باد را هم برای سلیمان مسخر کردیم، بادهای تند را ،

که به دستور او،

به سوی سرزمینی که ما مبارکش کردیم، جریان می یافت،

و ما به هر چیزی عالمیم ! »

مقصود از سرزمینی که آیه بدان اشاره دارد سر زمین شام است که سلیمان در آنجا زندگی می کرد.

ممکن است مقصود از جریان باد به امر سلیمان به سوی سرزمین شام از این باب بوده است که باد به فرمان آن جناب از هرجای دنیا که بوده به شــام می آمده، تا به هرجا که می خواسته ببرد، نه اینکه تنها در شام جریان یابد. به این معنا که سلیمان را بعد از آن که به دوش گرفته بوده به شام برگردانده است. و بنابراین آیة شریفه هم شامل بیرون شدن از شام می شود، هم شامل برگشتن به شام.

شیاطین در تسخیر سلیمان

از جمله نعمت ها و امتیازاتی که خدای سبحان به سلیمان نبیّ داده بود فرمانروائی بر شیاطین بود:

« از شیاطین افرادی را برای وی رام کردیم تا برایش غواصی و کارهای غیر آن بکنند، و ما نگهبان هایشان بودیم !»

منظور از غواصی کردن شیاطین و دیوها برای سلیمان علیه السلام بیرون آوردن لؤلؤ و سایر منافع دریاست و منظور از اعمالی که غیر از غواصی می کردند همان اعمالی است که در قرآن کریم فرموده:

« برایش هرچه می خواست درست می کردند: از محراب ها و مجسمه ها و تغارهای بزرگ و دیگ های کوه پیکر… .»

و منظور از اینکه فرمود: ما شیطانها را حفـظ و نگهبانی می کردیـم ایـن

است که آنها را در خدمت سلیمان حفظ می کردیم، و از فرار کردن آنها، و یا از سربرتافتن از انجام فرمانش، و یا از تباه کردن کارش؛ جلوگیری می کردیم.

کشف ضرّ ایوب

« ایوب را بیاد آر !

آن زمان که پروردگارش را ندا داد که:

پس ما اجابتش کردیم و محنتی را که داشت برطرف ساختیم،

و کسانش را به او باز دادیم، در حالی که به اضافة کسانش کسان دیگری نظیر آنان با آنان بودند.

و این رحمتی از ناحیة ما، و تذکری برای همة عابدین بود ! »

ایوب علیه السلام مورد هجوم انواع بلاها قرار گرفت و اموالش همه از دست بشد، و اولادش همه مردند، و مرض شدیدی بر بدنش مستولی شد و مدتها اورا رنج داد تا آنکه دست به دعا شد و حال خودرا به درگاه احدیت شکایت برد و خدای تعالی دعایش را مستجاب کرد و از مرضش نجات داد و اموال و اولادش را با چیزی زیادتر به او برگردانید.

این اضافه شدن به اهل او نشان می دهد که وقتی اولادش همه مردند خداوند آنهارا زنده کرد و بعلاوه بیشتر از آن تعداد به او اولاد داد تا هم رحمتی به او کرده باشد و هم بندگان عابد خدا متذکر شوند و بدانند که خدای تعالی اولیاء خود را به منظور آزمایش مبتلا می کند و آنگاه اجرشان را می بخشد، و او اجر نیکوکاران را ضایع نمی سازد !

در اینجا لازم است به نکته ای که از آیة شریفه استفاده می شود اشاره شود و آن این است که از سیاق این آیه برمی آید که فرزندان ایوب بعد از آن که خداوند به اعجاز زنده شان کرد باقی ماندند و بلافاصله بعد از زنده شدن نمردند. و این بحثی که مفسرین کرده اندکه بطورکلی هر مرده ای که به اعــــجاز زنده شود باقی نمی ماند، صحیح نیست و ظهور این آیه خلاف آن را می رساند.

رحمت الهی بر اسماعیل، ادریس و ذاَاْلِکفل

قرآن مجید در سوره انبیاء در ردیف پیامبرانی که از نعمتهای الهی برخوردار شده اند اسم سه تن از آنها را بدین ترتیب ذکر می کند:

« و اسماعیل و ادریس و ذوالکفل را یاد آر،

که همه از صابران بودند،

که آنان را مشمول رحمت خود کردیم،

چون از شایستگان بودند! »

نجات یونس از شکم ماهی

از جملة این هفده پیامبری که خـــداوند متـــعال نعمت های خود را برآنان می شمارد و یکایک یاد می کند، یونس پیامبرعلیه السلام است که از او در آیه ای مشهور

چنین یاد می کند:

" وَ ذَالنّونَ اِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ اَنْ لَنْ نَقدِرَ عَلَیهِ فَنادی فیِ الظُّلُماتِ اَنْ لااِلهَ اِلاّ اَنْتَ سُبحانــَکَ اِنـّی کُنْتُ مِنَ الظّالِمینَ فَستَجَبنا لَهُ وَ نـَجَّیناهُ مِنَ الْغَمِّ وَ کَذالِکَ نُنجیِ اَلْمؤمِنینَ ! "

یونس پیامبر فرزند " متی" است که صاحب " داستان ماهی" است و از طرف پروردگار مبعوث بر اهل " نینوا" شد و ایشان را دعوت کرد ولی ایمان نیاوردند، پس نفرینشان کرد و ازخدا خواست تا عذابشان کند ولی همین که نشانه های عذاب نمودار شد توبه کردند و ایمان آوردند، پس خداوند تعالی عذاب را از ایشان برداشت و یونس از میانه شان ( به حالت قهر،) بیرون شد.

خداوند صحنه ای به وجود آورد که در نتیجة آن یونس به شکم یک ماهی بزرگ فرورفت و در آنجا زندانی شد تا آنکه دعای مشهورش را کرد و خدا آن بلیه را از او برداشت و دوباره به سوی قومش فرستاد.

آن قسمت از آیه که می فرماید:

« ذالنون با خشم از قومش بیرون رفت،

وپنداشت که ما بر او تنگ نمی گیریم! »

ممکن است درمورد تمثیل وارد شده باشد و معنا این باشدکه رفتن او و جدائی اش از قوم مانند رفتن کسی بود که از مولایش قهر کرده باشد و پنداشته باشد که مولایش بر او دست نمی یابد و او می تواند با دور شدن از چنگ وی بگریزد و مولایش نتواند اورا سیاست کند.

این احتمال از این نظر قوی است که پیامبری چون یونس شأنش اجل از این است که حقیقتاً و واقعاً از مولایش قهر کند و براستی بپندارد که خدا بر او قادرنیست و او می تواند با سفر کردن از مولایش بگریزد، چون انبیاءِ گرامی خدا ساحتش منزه از این پندارهاست، و به عصمت خدا معصوم از خطایند، پس آیه شریفه از باب تمثیل است نه حکایت یک واقعیت خارجی !

یونس با این عبارت که " اَن لا الهَ الاّ انت! سبحانک ! " از آنچه که عملش نمایش می داد بیزاری جست، چون عملش - که راه خود را گرفته و قوم خودرا به عذاب خدا سپرده و رفته بود بدون این که از ناحیة خدا دستوری داشته باشد، خودبخود ولو این که چنین قصدی نداشت - این معنا را ممثل می ساخت که غیر از خدا مرجع دیگری هست که بتوان به او پناه برد !؟

و چون عملش چنین معنائی را می داد از این معنا بیزازی جست و عرضه داشت

که: " نه، جز تو معبودی نیست! تو منزهی! " و نیز چون این معنا را ممثل می کرد که ممکن است به کارهای او اعتراض نمود و بر اوخشم گرفت، و نیز این را ممثل می کرد که ممکن است کسی از تحت قدرت خدا بیرون شود؛ لذا برای عذر خواهی از آن گفت: " سُبحانـــَـکَ ! " و سپس به ظلم خود اعتراف کرد و گفت : " من از ظالمان بودم! " چون عملی که آورده بود ظلم را ممثل می کرد هرچندکه فی نفسه ظلم نبود، و خود او هم قصد ظلم و معصیت نداشت. چیزی که هست خدای تعالی در این پیش آمد پیغمبرش را تأدیب و تربیت کرد تا با گامی پاک و مبرای از تمثیل ظلم ( تاچه رسد بخود ظلم، ) شایستة قدم نهادن به بساط قرب گردد.

یونس علیه السلام هرچند تصریح به خواستة خود نکرد و تنها مسئلة توحید و تنزیه خدا، و اعتراف به ظلم خود را اظهار نمود ، لکن با این کلماتش حال درونی خود، و موقفی را که درآن قرار گرفته بود، بیان داشت که در معنا درخواست نجات و عافیت را رسانید و خدا هم درخواست اورا اجابت کرد و از اندوه و کربی که به وی روی آورده بود، نجاتش داد.

سپس خداوند وعده به نجات دادن هر مؤمن مبتلا را با عبارت :

" وَکذالِکَ نُنجی المؤُمنین !"

تأکید کرد، البته مؤمنی که مانند یونس رو به درگاه وی آورد و اورا چون وی ندا کند !

فرزندی که به زکریا داده شد؟

« وَ زَکَرِ یّا اِذ نادی رَبَّهُ رَبِّ لا تَذَرنی فَرداً وَ اَنتَ خَیرُ الوارِثینَ ! »

« یاد آر زکریا را آنزمان که پروردگارش را ندا کرد،

و از او درخواست فرزندی نمود و گفت :

مرا تنهـــــا مـگـذار !

که تو بهترین وارثانی !

پس اجابتش کردیم،

و" یحیی " را به او بخشیدیم،

و همسر اورا شایسته کردیم،

چون آنان به کارهای نیک شتاب می کردند،

و ما را با امید و بیم همی خواندند،

و در قبال ما فروتنان بودند ! »

وقتی زکریا دردعایش گفت:"خدایا مرا تنها مگذار که تو بهترین وارثانی !" منظورش این بود که فرزندی که از او ارث ببرد داشته باشد، و چون خدای سبحان وارث حقیقی است که همة عالم را ارث می برد، لذا برای اینکه خدا را از داشتن شریک در وراثت تنزیه کرده باشد اضافه کرد که _ تو بهترین وارثانی !

آنجا که فرمود همسرش را برای او شایسته کردیم مراد این است که اورا شایسته برای فرزنددار شدن کرد بعد از آنکه مدتها این شایستگی را نداشت و زنی عقیم و نازا بود.

مریم و عیسی آیتی برای جهانیان

قرآن کریم پس از شمارش نعمتهای خدا بر هفده تن از پیامبران گرامی خود، آنگاه از زنی یاد می کند که عفت خویش نگهداشت و خداوند از روح خویش در او دمید و او را با پسرش برای جهانیان آیتی قرار داد:

« آن زن را به یاد آر که عفت خویش نگهداشت و...!»

منظور " مریم دختر عمران" است و این آیه مدح او به داشتن عفت و صیانت است و نیز تبرئة او از تهمتی است که یهود به وی بست .

" نفـخ روح در مریـم، " کنــایه است از این که ولادت عیسی مستند بـه جریان عادی نیست که مانند سایر فرزندان نطفه ای باشد که پس از طی دوره ای روح در آن دمیده شده باشد، و وقتی نطفه ای نباشد، دیگر جز این باقی نمی ماند مگر اینکه نفخ روح باشد، و این نفخ روح همان " کلمة الله " است که فرمود:

" َمثَل عیسی نزد خدا، َمثَل آدم است که او را از خاک بیافرید و سپس بدو گفت: باش! پس هست شد !"

معنایش این است که مَثَل آن دو یکی است و در این که از خلق شدن از نطفه بی نیازند مثل همند.

آن گاه خداوند عیسی و مادرش را یک آیت به حساب آورد و فرمود:

« اورا با پسرش آیه ای برای جهانیان قرار دادیم ! »

منظور از آیت در اینجا تولد اینچنینی است و این آیه قائم به هردو است چون مریم در اقامة این آیت مقدم بر عیسی است لذا اول نام مریم را برد و سپس نام پسرش را، و همین افتخار برای مریم بس است که در قرآن نامش در زمره و در ردیف انبیاء

علیهم السلام آمده است و حال آنکه خودش از انبیاء نبود.

امت واحده و راه توحید از طریق نبوت

پس از اتمام آیات مربوط به پیامبران هفده گانه و شرح نعمتها و مراقبتهای الهی بر آنان می فرماید:

" اِنَّ هذِهِ اُمَّتُکُم اُمَّةً واحِدةً وَ اَناَ رَبُّکُم فَاعبُدُونِ ! " (92/انبیا)

برای بشر معبودی است واحد، و آن معبود واحد همان کسی است که آسمانها و زمین را خلق فرموده است، و او را باید از طریق نبوت، و پذیرفتن دعوت انبیاء، پرستید، و با پرستش او آمادة حساب یوم الحساب شد!

نبوت جز به یک دین دعوت نمی کند، و آن دین توحید است، همچنان که موسی، و قبل از او ابراهیم، و قبل از او نوح، و همچنان انبیاء قبل از نوح و بعد از موسی، همه به آن دعوت می کردند، مانند: ایوب و ادریس و بقیة پیامبرانی که اسامی شان و پاره ای از انعامی که خداوند بر ایشان کرده در قرآن کریم آمده است.

پس بشر امتی است واحده، دارای ربی واحد،

و آن خدای عزّ اِسمهُ است؛

و دین واحد، که آن دین توحید است،

که در آن تنها خدا عبادت می شود.

دعوت الهیه همین است و بس !

⁽¹⁾

ابتلائات خاص انبیاء چهارگانه

در آیة فوق از چهار تن از پیامبران الهی سخن رفته که به نحو خاصی مورد ابتلاء قرار گرفته اند و آنها عبارتند از اسماعیل، یسع، یونس و لوط.

ابتلاء اسماعیل

اسماعیل در ابتلاء دست کمی از ایوب و یوسف نداشت. او به مسئله ذبح امتحان

شد و به بهترین وجهی صبر نمود، تا آنجا که خود پروردگار صبر اورا ستوده و امتحان اورا امتحان سختی شمرده است:

« ابراهیم را به پسری بردبار مژده دادیم،

چون با او به مقام " سعی " رسید، ابراهیم گفت:

من در خواب دیدم که ترا سر می برم ،

پس بنگر تا چه می بینی ؟

گفت:- ای پدر من !

هرچه ترا فرمایند بکن !

که اگر خدا بخواهد مرا بر آن شکیبا یابی !

. . .

بی گمان این همان آزمایش آشکار است،

و به گوسفندی بزرگ اورا فدا دادیم،

و نام نیک اورا در میان آیندگان باقی گذاشتیم ! » ( صافات 108)

این خود افتخاری است که خداوند تنها به اسماعیل داد و امتحان بزرگی است که اورا از سایرین ممتاز نمود، و برای زنده داشتن یاد اسماعیل و جانبازی او، قربانی کردن را در حج بر همه واجب فرمود.

امتیاز روشن دیگر آن جناب مسئلة همکاری با پدرش ابراهیم در ساختن خانة کعبه است .

ابتلاء یونس

یونس نبی علیه السلام، او نیز امتحانی مخصوص به خود داشت که در هیچ یک از انبیاء سابقه نداشت، و آن این بود که ماهی دریا اورا بلعید، و او در شکم ماهی در مناجات خود عرض میکرد:

« - لا اِلهَ اِلاّ اَنتَ سُبحانَکَ اِنــــّی کُنتُ مِنَ الظّالِمینَ ! »

ابتلاء لوط

امتحان و ابتلاء لوط در راه خدا در قرآن ذکر شده است. در ابتداء امر که با

ابراهیم علیه السلام بود ناملایماتی دیده و به حکم اجبار از وطن مألوف خود به اتفاق یاران و بستگان بیرون شده و به سرزمین " سدوم" که مهد فحشاء و مرکز فساد بود مهاجرت کرده بود و عمری ناظر گناهی بود که در هیچ جای دنیا سابقه نداشت، تا آنکه عذاب الهی همة آنان را از بین برده و در دیار " سدوم " خانه ای جز خانة لوط نماند، و حتی همسرش هم به آن عذاب در گذشت.

ابتلاء یسع

گرچه در قرآن کریم جزئیاتی از شرح حال یسع ذکر نشده است ولکن بطوری که از بعض روایات استفاده می شود وی وصی الیــاس بوده و مانند مسیح "ع" مرده را زنده می کرده و کور مادرزاد و پیسی را شفا می داده است ولی با این حال مردم زیر بارش نرفته اند و خداوند آنان را به قحطی سختی مبتلاء کرده است.

⁽¹⁾

درجات برتری پیامبران نسبت به یکدیگر

خدای سبحان انبیاء را در یک درجه قرار نداده بلکه بین آنها برتری نهاده است. بعضی برتر از بعض دیگرند، و بعضی پائین تر از بعض دیگر؛ ولی همة آنها مشمول فضل الهی هستند، زیرا رسالت فی نفسه فضیلتی است که در همه هست!

پس در بین انبیاء اختلاف مقام و تفاضل درجات وجود دارد، در عین اینکه همة آنان در اصل فضل رسالت مشترکند، و در مجمع کمالات که همان توحید است سهیمند، برخلاف اختلافاتی که در میان امت های آنان بعد از آنان پیدا می شود. چون این اختلاف امت ها به ایمان و کفر و نفی و اثبات است، و معلوم است که میان این دو جامع نیست.

به همین جهات است که خدای تعالی در آیــات مـورد نظر از این دو جور اختلاف دو جور تعبیر آورده است، یعنی اختلاف انبیاء را تفضیل خوانده و این تفضیل را به خودش نسبت داده و فرموده است: " ما بین آنها اختلاف درجه قرار دادیم! " ولی اختلاف امت ها را اختلاف خوانده و آن را به خود امت ها نسبت داده است. در آیات زیر می فرماید:

« این پیامبــران، پاره ای از ایشان را بر پـاره ای برتری دادیم. بعضی از آنان کسی بود که خدا با وی سخن گفت و بعضی از آنان را مرتبه ها بالا برد، و عیسی بن مریم را آیات بیّنات دادیم، و او را به روح القدس تأیید و تقویت کردیم. اگر خدا می خواست کسانی که پس از پیغمبران بودند با وجود حجت ها که به سویشان آمده بود، با هم جنگ نمی کردند، ولی مختلف شدند.

از آنان کسانی بودندکه ایمان داشتند، وکسانی بودندکه کافر شدند و اگر خدا می خواست با هم کارزار نمی کردند ولی خدا هرچه بخواهد می کند …!» (بقره/253)

فضـــیلت های انبیاء دو قسم اند: یک فضیلت هست که نام آن به خودی خود دلالت بر فضــیــلت می کند، مانند: " آیات بیّنات" و یا " تأیید بروح القدس،" که درباره عیسی بن مریم ذکر کرد، چون این خصال و صفات به خودی خود صفاتی برجسته و ارجمندند.

بعضی دیگر به خودی خود فضیلت نیستند، و وقتی فضیلت می شوند که به مقام والائی بستگی و ارتباط پیدا بکنند و از آن مقام کسب فضیلت و ارزش کنند، مانند سخن گفتن که به خودی خود از فضایل نیست ولی وقتی به خدا منسوب شده آن وقت از فضایل گشته است. یا مانند رفع درجات که اگر یک آدم ظالم به آدم درجه بدهد فضیلت شمرده نمی شود ولی وقتی خدا درجة آدم را بالا می برد فضیلت حساب می شود.

اگر در میان همة انبیاء نام حضرت عیسی "ع" را ذکر کرده است علتش این است که هرچند آنچه از جهات فضیلت در اینجا برای عیسی"ع" ذکر کرده یعنی " دادن بینات و تأیید به روح القدس،" اموری است که اختصاص به عیسی بن مریم"ع" ندارد بلکه مشترک میان همة رسولان است ولکن در خصوص عیسی"ع" به نحوی خاص است، چون تمامی آیات بینات آن جناب از قبیل مرده زنده کردن، با نفخه مرغ آفریدن، بهبود دادن پیسی و کور و خبر دادن از غیب اموری بوده است متکی بر حیات و ترشحی بوده است از روح.

از همین جهت فوق الذکر بود که آنرا بخصوص به عیسی"ع" نسبت داد و به نام آن جناب تصریح کرد، چون اگر تصریح نمی کرد معـــلوم نمی شد کــه این آیات فضیلت خاص اوست.

علاوه بر این در اسم عیسی"ع" خصوصیت دیگری هست، و در آن آیتی روشن وجود دارد، و آن این است که وی پسر مریم علیهاالسلام است، که بدون پدر از او متولد

شده است. نبودن پدر برای عیسی "ع" و نبودن همسر برای مریم را آیتی برای عالمیان دانسته است.

پس مجموع پسر و مادر آیت الهی روشن و فضیلت اختصاصی دیگری است!

⁽¹⁾

برگزیده شدگان

« خدا، آدم و نوح و آل ابراهیم و آل عمران را برجهانیان برگزید. آنان فرزندانی هستند که برخی با برخی دیگر در صفات پسندیده مشابه می باشند، آری خدا شنوا و بیناست! »

" برگزیدن بر جهانیان،" یک نوع اختیار نمودن و مقدم داشتن افراد نامبرده در یک امر یا اموری است که دیگران در آن شرکتی نداشته باشند.

دلایل برگزیده شدن آدم "ع"

اصطفاء و اختیار نمودن آدم سه جهت دارد:

اول اینکه آن جناب اولین " خــلیفــة الهی" از میان نوع انسان است. خداوند در سورة بقره آیه 30 می فرماید:

« اِنّی جاعِلٌ فی الاَرضِ خَلیفَةً - من در زمین جانشین و خلیفه ای خواهم گماشت!»

دوم این که افتتاح باب توبه از او آغاز گشته است .

خداوند در سوره طه آیه 122 می فرماید:

« ثُمَّ اجتَباهُ رَبـُّهُ فَتابَ عَلیهِ وَ هَدیا - سپس خدا اورا اختیار کرد و توبه اورا پذیرفت، و او هدایت یافت! »

سوم این که خداوند برای اولین بار دین را برای او تشریع فرموده است. خداوند در سوره طه آیة 123 می فرماید :

« فَاِمّا یأتِیَنَّکُم مِنّی هُدیً - پس چون از جانب من برای شما هدایت آید، هر که از آن پیروی کند نه گمراه شود و نه شقی و بدبخت گردد! »

اینها جهاتی هستند که کسی در آنها با حضرت آدم"ع" شرکت ندارد … و چه بزرگ منقبت هائی است !

دلایل برگزیده شدن نوح "ع"

اختصاصات حضرت نوح چند چیز است:

اول این که او اولین پیغمبر اولواالعزم است که دارای کتاب و شریعت می باشد.

خداوند در سورة بقره آیة 213 می فرماید:

« کانَ النّاسُ اُمَّةً واحِدةً فبَعَثَ اللهُ النَبیّینَ - مردم یک گروه بودند، پس خدا پیغمبران را نوید دهنده و بیم دهنده برانگیخت و با ایشان کتاب بحق فرستاد تا میان مردم در آنچه اختلاف کرده اند حکم کند…!»

دوم اینکه حضرت نوح " پدر ثانی " نوع انسان محسوب می شود.

خداوند در سوره صافات آیه 77تا79 می فرماید:

« وَ جَعَلنا ذُرِّیَّتَهُ هُمُ الباقینَ وَ تَرَکنا عَلیهِ فی الآخِرینَ - تنها نسل و اولاد او را در روی زمین باقی گذاشتیم، و در میان آیندگان نام نیکویش نهادیم، سلام و تحیت بر نوح باد ! »

برگزیده شدن آل ابراهیم و آل عمران

خدای متعال بعد از ذکر آدم و نوح و برگزیده شدن آنها، " آل ابراهیم" و" آل عمران" را که ازجمله برگزیده شدگان هستند، یادآوری کرده است. مراد از آل ابراهیم و آل عمران مخصوصین آن دو از اهل و ملحقّین به آنان می باشند.

منظور از " آل ابراهیم" ذریة طاهرین او از طریق " اسماعیل" اند که در

آن سیّدشان « پیغمبر اسلام و آل طاهرینش، » داخلند.

منظور از «آل عمران» مریم و عیسی"ع" یا آن دو با زوجة عمران خواهد بود.

سایر برگزیده شدگان

در قرآن کریم موضوع برگزیده شدگان تکراراً ذکرشده است لذا آیة مورد بحث در مقام انحصاردادن برگزیده شدن به گروه های فوق الذکر نیست.

بین آیه فوق که متعرض برگزیده شدن خود ابراهیم و موسی"ع" نشده است و آیات زیادی که در اثبات برگزیدگی آنان و بیان مناقب و بزرگی مقامشان وارد شده است،

منافاتی نیست.

آیه فوق منافاتی با آیه ای که می فرماید بنی اسرائیل را بر عالمیان فضیلت دادیم، ندارد. فضیلت دادن آنان بر جهانیان منافاتی با فضیلت دادن عدة دیگر بر جهانیان ندارد، و همچنین با فضیلت دادن عده ای دیگر برایشان ندارد، زیرا فضیلت داشتن یک قوم یا اقوام مختلف بر غیر آنها، تنها مستلزم آن است که آن دسته در بعضی از فضایل دنیوی و یا اخروی بر سایر مردم تقدم داشته باشند.

چنانکه در آیة " وَ کُلاًّ فَضَّلنا عَلی العالَمینَ ! " در سورة انعام فضیلت پیغمبران را بر جهانیان صراحتاً بیان داشته است و در آیة " وَ لَقَد فَضَّلنا بَعضَ النَّبیّینَ عَلی بَعضٍ ،" در سوره اسراء بعضی را بر بعض دیگر برتری داده است.

برگزیدگان از عترت پیامبراسلام

قرآن کریم در ادامة آیة فوق موضوع اصطفاء و برگزیده شدن را از آدم و نــوح و آل ابــراهیم و آل عمران به ذریه ها و نسلهای آنـها معطوف ساختـه و می فرماید:

« ذُرِّیَّةً بَعضُها مِن بَعضٍ وَاللهُ سَمیعٌ عَلیمٌ - آنان ذریه ای هستند که در صفات فضیلتی که جهت اصلی اصطفاء آنان می باشد مشابه یکدیگرند و بعضی از بعض دیگر در ناحیة صفات و حالات افتراق ندارند. »

از امام محمد باقر علیه السلام (در تفسیر عیاشی) نقل شده است که حضرت این آیه را تلاوت فرمود و بعد گفت:

" ماهم از آنان هستیم، و ما باقیماندگان از آن عترتیم ! "

" عترت " ستون محفوظی را گویند که در افراد یک فامیل می باشد. حضرت از آیه شریفة " ذُرِّیـَّةً بَعضُها مِن بَعض، " ستون محفوظ از عترت را که از آدم شروع و به نوح و سپس به آل ابراهیم و بالاخره به آل عمران می رسد؛ استفاده فرموده و خودشان را هم از بقیة آن عترت محسوب داشته است.

از اینجا نکتة این که در آیة مبارکه نام " آدم" و "نوح" را هم ذکر نموده است، معلوم می شود زیرا آن اشاره به اتصال و پیوند بودن" سلسلة اصـطفاء " می باشد.

از عبارت " والله سمیع علیم!" این معنی برای آیه استفاد می شود که:

آن که آن نعمت را خداوند به آنان عطا فرمود، آن است که به اقوالشان شنوا و به ضمائرشان داناست و آنان را لایق آن دانسته است!

⁽¹⁾

درجات پیامبران، امامان و دانشمندان

قرآن مجید در آیة فوق می فرماید:

« تورات را نیز ما نازل کردیم که در آن هدایت و نور بود و انبیاء که دین اسلام داشتند با آن در بین یهودیان حکم می کردند، و همچنین علمای ربانی و مربی مردم و خبرگان از یهود و نصارا به مقداری که از کتاب خدا حفظ بودند و بر آن شهادت می دادند! »

ترتیبی که در آیه به کار رفته و ابتــداء پیامبران را ذکر فرموده است و سپس ربانیون و احــبار را، می رساند که این ها در فضیلت و کمال هم بر یکدیگر مترتبند و مقام یکی پس از آن دیگری است. ربانیون پائین تر از انبیاء و بالاتر از احبارند؛ و احبار دانشمندانی هستند که با درس و تعلم علم کتاب را فراگرفته اند.

خداوند چگونگی دانش ربانیون را این طور بیان می کند:

« اینان حافظ کتاب خدا قرار داده شده اند و بر آن گواهند!»

علم ربانیون، حفظ و نگهبانی، و علم احبار علمی است که به آنان حمل شده است و تفاوت زیادی با علم ربانیون دارد.

این حفظ و نگهبانی و سپس شهادت و گواهی بر کتاب جز با " عصمت" که در غیر امام نیست، امکان ندارد. فقط امام است که از جانب خدا معصوم و محفوظ شده است. خداوند اجازه ای را که دربارة حکم کردن بدیشان داده است بر پایة حفظ و نگهبانیشان از کتاب قرارداده و بر همین پایه هم شهادت و گواهی شان را معتبر دانسته است. و این نشدنی است که شهادتشان بر کتاب معتبر باشد و با گواهی شان کــتاب از غیر کتاب تمیـز داده شود، و با این حال امـکان

خطا و غلط داشته باشند.

بهر حال، میان دو مرتبة پیامبران و دانشمندان یک مرتبة دیگری هم هست که آن مرتبة " امامان " است، که قرآن می فرماید:

« ما از ایشان امامانی قرار دادیم که با امر ما هدایت می کنند، چون صبر می نمودند، و به آیات ما یقین می کردند!" (24/ سجده)

خلاصه، ربانیون و امامان که واسطه ای میان پیامبران و دانشمندان هستند علم درستی به کتاب و گواهی درستی بر آن دارند

این در امامان بنی اسرائیل، ولی آیة شریفه می رساند که این خصوصیت آنان برای این است که تورات کتابی است که از جانب خدا نازل شده، و مشتمل بر هدایت و نور، یعنی معارف اعتقادی و عملی مورد احتیاج امت می باشد، و وقتی این معنی موجب این حفظ و شهادتی که امامان دارند، باشد، لازمه اش این است که حال هر کتابی که از جانب خداوند نازل شده و مشتمل بر معارف الهی و احکام عملی است، چنین باشد، و نتیجه ای که می خواستیم (شرط بودن علم به کتاب در امام، ) بدست می آید.

بنا بر این، به اقتضای ترتیبی که در آیه آمده است، رتبة امامان پس از پیامبران است، چنانکه دانشمندان هم پائین تر از امامان هستند.

ادب و آداب پیامبران الهی

اشاره

⁽¹⁾

ادب الهی پیــــــامبران

ادب الهی که خدای سبحان انبیاء و فرستادگانش را بدان مؤدب نموده است، همانا هیئت زیبای اعمال دینی است که از هــدف دیـــن حکایت می کند. چون هدف نهائی دین عبودیت و بندگی است. این عبودیت در ادیان الهی از جهت زیادی و کمی دستورات و همچنین از جهت مراتب کمال که در آن ادیان هست، فرق می کند.

هدف اسلام سر و سامان دادن به جمیع جهات زندگی انسانی است. هیچ یک از شئون انسانی، اعم از کوچک و بزرگ، از قلم نیفتاده است.

اسلام سراپای زندگانی را دارای ادب کرده است، و برای هر عملی از اعمال زندگی هیئت زیبائی ترسیم کرده است که از هدف آن حکایت می کند.

از نظر دین " اسلام" هیچ " هدفی " برای زندگی جز " توحید خدای سبحان " در مرحله " اعتقاد" و " عمل" نیست!

اسلام " کمال انسانیت" و " هدف نهائی زندگی" را این می داند که برای انسان معبودی است که هر چیز را آفریده است و برگشت هرچیز به سوی اوست و برای او " اسماء حسنا " و "مثال های والائی " است.

وقتی چنین اعتقادی برای انسان حاصل شد در مجرای زندگی قدم نهاده است و هر عملی را که انجام می دهد یک به یک حکایت از عبودیت او می نماید.

او همه چیز را بندة خدای سبحان می داند.

بدین وسیله " توحید " پروردگار در ظاهر و باطن او سرایت می کند و " خلوص " در بندگی و عبودیت از گفتار و کردار او و سایر جهات وجودش ظاهر می

گردد؛ ظهوری که هیچ پرده ای نتواند آن را بپوشاند.

ادب الهی و یا ادب نبـــــوت همین عمل است که بر هیئت توحیـــــدی انجام می شود !

توحید در اعمال پیامبران

قرآن مجید نمونة رفتار توحیدی را از پیامبر گرامی خدا ابراهیم «ع» نقل می کند که چگونه با قوم خود و مردم آن زمان احتجاج می کرد و به عنوان نتیجة این نقل تاریخ، در آیات 83 تا 90 سوره انعام می فرماید:

« و آن حجت ما بود که به ابراهیم در برابر قومش بدادیم،

ما بالا می بریم درجات آن کس را که بخواهیم،

براستی ، پروردگارت حکیم داناست .

و بخشیدیم به او اسحق و یعقوب را .

همه را راه نمودیم،

و نوح را از پیش هدایت کردیم،

و از فرزندان او، داود و سلیمان و ایوب و یوسف و موسی و هارون را،

و این چنین نیکو کاران را پاداش می دهیم .

و زکریا و یحیی و عیسی و الیاس را ،

که همه از نیکو کاران بودند

و اسماعیل و الیسع و یونس و لوط را ،

و جملگی را بر جهانیان برتری دادیم !

و از پدرانشان و فرزندانشان و برادرانشان ،

و آنها را بر گزیدیم و به راه راست هدایتشان کردیم !

این است هدایت خدا !

هر که را از بندگانش بخواهد بدان راه نماید،

و اگر شریک می گرفتند البته تباه می شد هر آنچه می کردند ! آنها کسانی هستند که به آنها کتاب و حکمت و پیامبری دادیم ،

پس اگر اینان انکارش کنند بی گمان قومی بر آنان برگماریم که آنها را انکار نکنند .

آنها کسانی هستند که خدایشان هدایت کرد ،

پس به " هدایت " آنها " اقتداء " کن !

بگو ! هیچ پاداشی برای آن از شما نمی خواهم ،

نیست آن مگر پندی برای جهانیان ! »

خدای تعالی در آیات فوق انبیاء گرامی خود را یکجا اسم برده و سپس خاطر نشان می سازد که ایشان را به هدایت الهی خود اکرام کرده است. مراد به این هدایت تنها " توحید " است، زیرا می فرماید: اگر شرک می ورزیدند اعمالشان باطل می شد! پس اگر شرک چنین اثری در عمل داشته باشد مسلماً توحید نیز اثر در عمل دارد و صورت عمل را طوری می سازد که توحید درونی را مجسم کند. یعنی اگر ممکن باشد اعتقاد درونی مجسم شود و به صورت عمل درآید، اعتقاد به توحید به صورت اینگونه اعمال در خواهد آمد. و عکس آن نیـز صادق است. اگر ممکن باشد عمل برگردد و اعتقاد درونی شود، این اعمال صـالح به صورت اعتقاد به توحید در خواهد آمد!

اعمال توحیدی پیامبران

خدای تعالی به پیامبرگرامی اسلام می فرماید که به "هدایت" انبیای گذشته اقتدا کند. معنی این دستور آن است که به خود آنان اقتدا نکند بلکه به هدایت آنها اقتدا بکند! چون اقتدا عبارت است از متابعت در عمل، نه در اعتقاد، که اعتقاد به تنهائی امری است غیر اختیاری و تقلید ناپذیر، بنابراین معنی دستور این می شود که عمل صالح انبیاء را که بر مبنای توحید و تأدیب عملی الهی از آنان صادر شده است، اختیار کند و مورد عمل قرار دهد !

این نوع تأدیب را در آیه دیگری چنین بیان می فرماید:

« وَ جَعَلناهُم اَئِمَّةً یَهدونَ بِاَمرِنا … - و قرار دادیم آنان را پیشوایانی که هدایت کنند به دین ما و به آنان وحی کردیم عمل به خیرات، اقامه نماز، دادن زکات را؛ و کار آنان عبادت ما بود ! » (انبیاء 73)

خداوند در آیه 60 سوره مریم ادب عامی را که انبیاء علیهم السلام در همة شئون زندگی خود رعایت می کردند، و خضوعی را که قلباً و عملاً برای خدای تعالی داشتند چنین ذکر می فرماید:

« ایشان کسانی هستند که خدا به آنان نعمت داد -

از پیامبران از فرزند آدم،

و از آنان که با نوح در کشتی برداشتیم،

و از فرزندان ابراهیم و اسرائیل،

و از آنان که هدایت کردیم و برگزیدیم،

چون آیات خدای بخشنده برایشان خوانده می شد،

سجده کنان و گریه کنان به رو در می افتادند ! »

این سجده و گریه کنایه است از استیلای صفت عبودیت بر دلهای پیامبران الهی، به طوری که هر وقت به یاد آیه ای از آیات می افتاده اند اثرش در سیما و ظاهرشان معلوم می شد. آنان هیچ وقت ادب الهی را که همان جنبة بنــدگی است، چـه در میان مردم و چه در خلوت عبادت، از دست نمی دادند!

⁽¹⁾

انواع ادب و آداب تعلیمی به پیامبران

خدای متعال پیامبران خود را تعلیم ادب می داد و آنها نیز در مواقع برخورد با مردم یا در زمان دعا و درخواست از خدا آن را بکار می بستند. از آیاتی که در آنها خداوند تعالی چنین مواردی را قید می کند ما متوجه این واقعیت می شویم و برخی از آنها را به عنوان نمونه می آوریم:

ادب توبه

نخستین کسی که ادب توبه را از خود نشان داد، آدم علیه السلام بود و قرآن درباره اش فرموده:

« آدم نافرمانی پروردگار خود کرد و در نتیجه از بهشت محروم شد،

پس پروردگارش او را برای رسالت برگزید، و از نافرمانی اش درگذشت،

و توبه اش را قبول کرد، و هدایتش نمود! » ( طه 122)

ادب انجام تکالیف

درباره ادب جامع دیگری که خداوند متعــال انبیاء خـود را به آن مـؤدب نموده است، فرموده:

« پیغمبر چنان نیست که در آنچه خدا برای او فریضه قرار داده، حرجی بر او باشد،

کما اینکه سنت خدا در سایر انبیاء گذشته نیز چنین بوده است، آری، امر خداوند هم مقدر است و هم مقدور،

انبیاء کسانی هستند که رسالتهای خدا را تبلیغ می کنند،

و از او می ترسند، و غیر از خدا از احدی نمی ترسند،

و بس است خداوند برای حساب ! " ( احزاب 39)

و آن ادب جامع و سنت جاریه در انبیاء این بود که :

در آن اندازه از زندگی که نصیبشان شده، و در هیچ امری از امور، خودرا به زحمت نیندازند؛ زیرا انبیاء پایه و اساس زندگیشان بر فطرت است، و فطرت انسان آدمی را جز به کارهائی که خداوند وسائل رسیدن به آن را فراهم ساخته، هدایت نمی کند، و آدمی را مکلف به کارهائی که خداوند نیل به آن را دشوار کرده، نمی سازد.

خدای تعالی همین معنا را از پیغمبر گرامی خود چنین حکایت می کند:

« وما اَناَ مِنَ المُتَکَلِّفین - من از متکلفین، یعنی کسانی که خود را به زحمت می اندازند نیستم! »

« لا یُکَلِّفُ الله نفساً الاّ وُسعَها – خداوند هیچ کسی را جز به آنچه که درخور طاقت اوست تکلیف نمی کند! » (بقره - 286)

« لا یُکَلِّفُ اللهُ نفسً الاّ ماآتاها – خداوند هیچ کسی را جز به مقدار قدرتی که به او داده تکلیف نمی کند. » (طلاق- 7)

ادب استفاده از روزی حلال

ادب جامع دیگری که خداوند انبیاء خودرا به آن مؤدب نموده استفاده از طیّبات و رزق حلال است، و در این باره فرموده:

« هان ای رسولان !

استفاده کنید از طیّبات،

و عمل صالح کنید،

به درستی که من به هر کاری که می کنید، دانایم !

و این دستور، فرمان واحدی است برای عموم شما ،

و منم پروردگار شما ،

پس بپرهیزید از عذاب من ! » (مؤمنون 52)

در این آیات، انبیاء را چنین تأدیب فرموده که اولاً از طیباتی که مواد حیاتند

استفاده و درآن تصرف کنند، و ثانیاً از خبائث یعنی هر چیزی که طبع سلیم از آن نفرت می کند، اجتناب نمایند. ثالثاً عمل را صالح انجام دهند.

اعمال صالح عبارتند از هر کاری که فطرت بشر به آن رغبت داشته و سزاوار می داند که از آدمی سربزند. خلاصه، کارهائی است که بر وفق مقتضای اسبابی باشند که خداوند در ابقاء حیات بشر مقرر فرموده است. یا عبارتند از کارهائی که لایق و صالح برای تقدیم به پیشگاه ربوبی باشند!

ادب فردی و اجتماعی

در آیه فوق ادب فردی و ادب اجتماعی هر دو ملحوظ است. وقتی ادب فردی و ادب اجتماعی دست به دست هم بدهند مجتمع واحد و بدون سروصدائی در بشر تشکیل می شود و همه به کلمة واحده پروردگار واحدی را می پرستند و مبنای فرد فردشان ادب الــهی می شود، در نتیـجه از کارهای زشت پرهـیـز می کنند و سر انجام بر اریکة سعادت قرار می گیرند.

این ادب فردی و اجتماعی را یک آیه از آیات قرآن جمع کرده است و آن آیه این است:

« خداوند برای شما از دین چیزهائی را تشریع کرده که نوح را بدان

توصیه فرموده بود،

و چیزی که ما به تو وحی کردیم،

و همچنین آن چیزی که ابراهیم و موسی و عیسی را بدان توصیه نمودیم، همانا این بود که :

دین را بپا دارید ! و در آن متفرق نشوید ! » (شوری 13)

زیرا این یک آیه هم ادب فردی، یعنی ادب نسبت به پروردگار را که همان اقامة دین است ذکر کرده است و همچنین ادب اجتماعی یعنی ادب نسبت به مردم را، و آن متفرق نشدن است.

ادب نسبت به خدا

در آیه زیر ادب نسبت به پروردگار یعنی توحید او، و انجام دادن عبادت برمبنای توحید ذکر شده است:

« وَما اَرسَلنا مِن قَبلِکَ مِن رَسولٍ اِلاّ نوُحی اِلَیهِ اَنّهُ لا اِلهَ اِلاّ اَنَاَ فَاعبُدوُنِ -

و ما نفرستادیم قبل از تو کسی از پیغمبران را مگر اینکه به او وحی می کردیم که

معبودی جز من نیست، پس مرا عبادت کنید !» ( انبیاء 25)

ادب نسبت به مردم

و در آیه زیر سیره انبیاء و ادب الهی آنها را نسبت به مردم بیان فرموده است و آن عبارت بوده از آمیزش آنان با مردم، و ترک تحجّب و اختصاص و امتیاز در بین آنان:

« و گفتند: این چه پیغمبری که غـذا می خورد ؟

و در بازار ها راه می رود ؟

چرا فرشته ای به کمک او نیامد تا در کار انذار یاری اش کند؟

چرا گنجی در برابرش فرو نریخت؟

یا لا اقل باغ میوه ای که از میوه اش استفاده کند، ندارد؟

قبل از تو پیامبرانی نفرستادیم مگر اینکه آنان نیز غـذا می خوردند،

و در بازارها راه می رفتند! » ( فرقان 20)

⁽¹⁾

ادب پیامبران در مواقع دشوار

قرآن مجید ادب و آدابی را که پیامبران الهی در مذاکرات و محاورات خود با قوم خود مرعی می داشتند، در آیات بسیاری نقل می کند که این آداب را باید تبلیغ عملی آنها دانست که دست کمی از تبلیغ گفتاری نداشت، بلــکه مؤثرتر بود. قسمتهائی از آن موارد ذیلاً نقــــل می شود:

ادب در گفتار نوح با قوم خود

قرآن شریف از نوح علیه السلام چنین نقل می کند:

« گفتند: - ای نوح ! با ما مجادله کردی ، بیش از حد،

اگر راست می گوئی بلائی را که ما را بدان می ترسانی، برسرمان بیاور !

گفت: - مطمئن بدانید اگر خدا بخواهد بر سرتان خواهد آورد،

و شما نمی توانید خدا را عاجز کنید،

و اگر خدا بخواهد شما را گــــمراه کند نصیحت من هم به شما سودی نمی دهد، ولو هرچه نصیحتتان کنم،

آری اوست پروردگار شما و به سوی او باز خواهید گشت !» ( هود 34)

نکاتی که از لحاظ ادب در این محاوره رعایت شده بسیار است، و ازآن جمله :

1-بلا و عذابی را که آنها خیال می کردند به دست نوح است از خود نفی و به پروردگار خود نسبت داد.

2-گفتار خود را با عبارت " اِن شاءَ " و جملة " شما نمی توانید اورا عاجز کنید! " ادامه داد و ادب خود را به نهایت رسانید. اضافه کرد که اگر خدا نخواهد شما از نصیحت من منتفع نخواهید شد!

گفتار پیامبران هرچند به صورت بیان شخصی آنهاست و از خدا غایب به نظر می رسد لکن وقتی دقت شود معلوم می شود که آنها خود را در حضور خدا می دیدند و رعایت مراسم حضور و مراقبت ادب را می کردند.

در قرآن مجید محاورات بسیاری از هود و صالح و ابراهیم و موسی و شعیب و یوسف و سلیمان و عیسی و محمد صل الله علیهم اجمعین نقل شده است. و همچنین قرآن حالات مختلف پیامبران را مانند حال شدت و رخاء، حال جنگ و صلح، حال پنهان و آشکار، حال بشارت و انذار و امثال آن را نقل کرده است .

ادب توبه در گفتار موسی در حال غضب

وقتی موسی غضبناک بسوی قومش بر می گردد، با مردمش چنیــــن صحبت می کند:

« پس موسی پر از خشم و اسف به قوم خود بازگشت ، و گفت:

آیا نبود که پروردگارتان وعدة نیکویتان داد؟

آیا مدت مفارقتم از شما طول کشید؟ یا خواستید غضبی از پروردگارتان را به جان خود بخرید، که چنین ناروا عهد مرا شکستید؟ » ( طه 86)

موسی در این حال سرشار از غضب و غیظ و تأسف است ولی گفتارش پر از ادب نسبت به پروردگار و ذکر جمیل او، و تذکر خشم الهی است برای عهدشکنان !

ادب در گفتار یوسف در خلوت زلیخا

قرآن مجید حال یوسف"ع" را در قصر زلیخا مجسم می کند و این صحنه را چنین شرح می دهد:

« زنی که یوسف درخانة او بود او را شب و روز دنبـــــــال می کرد و

می خواست از او کام بگیرد، تا آنکه روزی همة درها را بر او و خودش بست و به یوسف گفت:

-بیا ، که شیرین ترین آرزوها در انتظار توست !

یوسف گفت:

خدا مالک من است، و در تربیت و اکرام من و ترفیع مقامم احسان ها کرده است،

بدرستی که ستمکاران رستگار نمی شوند ! » ( یوسف 23)

این روشن ترین وجه ادب پیامبری است که در چنین مکان و زمان و حالی یک لحظه پروردگارش را غایب نمی داند و بیانش ذکر جمیل او و شناساندن خـــداونــدی است که مالک او و رب جلیل اوست!

هیچ گفتاری نمی تواند بر این صحنه و این بیان قرآن چیزی بیفزاید!

ادب درگفتار یوسف با برادران

قرآن مجید حال و بیان یوسف را در پایان سالهای هجران پدر و برادران، آنگاه که برادرانش او را شناختند و از کرده خود شرمسار شدند، چنین توصیف کرده است:

« برادران گفتند: - بخدا سوگند هر آینه خداوند تو را بر ما برتری داد !

و ما در کاری که کردیم جز گناه اقدامی ننمودیم !

یوسف گفت:- امروز دیگر بر شما جرمی نیست،

من از خدا برایتان طلب مغفرت می کنم،

و خدا شما را می بخشد،

و او ارحم الراحمین است ! » ( یوسف 92)

ملاحظه می شود که یوسف دربارة خود حرفی نمی زند بلکه فقط ذکر رحمت و مغفرت خدایش را بیان می کند!

ادب درگفتار سلیمان با ملکه سبأ

قرآن مجید حال سلیمان "ع" را در موقع احضار تخت ملکة سبأ و اظهار قدرت نمائی او نقل می کند و ادب بیان و رعایت مراسم حضور پروردگارش را چنین شــــرح می دهد:

« . . . چون سلیمان تخت (بلقیس) را پیش خود حاضر دید،

گفت: - این از فضل پروردگار من است !

تا مرا بیازماید که آیا شکر می گذارم یا ناسپاسم؟

و هرکس شکر کرد، جز این نیست که برای خود شکر کرد،

و هرکس ناسپاسی کند، بی گمان پروردگارمن بی نیاز وستوده است!»

( نمل 40)

این آیات راجع به سلیمانی است که ملک عظیمی به او داده شده، و امرش نافذ گشته و صاحب قدرتی شده که وقتی دستور احضارتخت بلقیس ملکه سبأ را از سبأ به فلسطین صادر می کند در کوتاه ترین چشم بهم زدنی پیش رویش نصب شده می یابد، ولی در عین حال تکبر و نخوت عارضش نمی شود و پروردگارش را از یاد نمی برد و بدون هیچ مکثی در حضور کرسی نشینان دربارش به بهترین وجهی بر پروردگار خود ثنا می گوید!

ادب در گفتار رسول الله "ص" در غار

قرآن مجید درباره لحظات سخت زندگی و مهاجرت رسول گرامی اسلام و بیان ادب حضور او در آیة زیر چنین می فرماید:

« ... خداوند یاری اش کرد در آن روزی که وی در غار یکی از دو نفر بود، زمانی که به رفیق خود گفت:

در آن روز دشواری امر و شدت هول او را برآن نداشت که خدای خود را از یاد ببرد و از این که خدا با اوست، غفلت کند!

ادب در گفتار رسول الله "ص" در خلوت

قرآن مجید زمانی را یاد آور می شود که رسول الله «ص» یکی از اسرارخود را به بعضی از زوجات خود سپرد، و پس از آن که آن زن سرّ آن جناب را فاش نمود و رسول خدا«ص» از بعضی که رنجیده بودند رفع سؤ تفاهم کرد و عین داستان را برایش گفت، و از بعض دیگر که سرّش را فاش کرده بودند اعراض فرمود.

و همین زن پرسید:

« - از کجا دانستی که من سرّت را فاش ساختم؟

فرمود: - دانای خبیر خبرم داد ! » ( تحریم 3)

آیه فوق نشان می دهد که آن جناب در سپردن سرّ خود به بعضی از زوجات خود در خلوت هم رعایت ادب را نسبت به پروردگار خود بعمل آورد!

⁽¹⁾

ادب پیامبران در مقابله با قوم خود

قرآن مجید در تاریخ زندگی پیامبران الهی، برخورد آنها را با مردم عصر خود، و ادبی را که در دعوت و مذاکره و محاوره با قوم و امت خود داشتند، بیان می کند، و صحنه هائی را تجسم می بخشد که می توان از آنها پی به اخلاق و ادب این بزرگمردان و رسالت آنان برد.

وقتی برخـورد آنـها و بیـاناتشان را در مقـابل سرکشان و جـُهّال بررسی می کنیم حتی یک جا پیدا نمی کنیم که در بیان آنها ناسزا یا اهانتی وجود داشته باشد. در مقابل آن همه مخالفت ها و ناسزاها و استهزاء و تحقیر که از طرف دشمنان و نادانان قوم می دیدند و می شنیدند همواره بهترین بیان و خیرخواهانه ترین وعظ را در پاسخ ایراد می کردند و جز به ســلام از آنان جدا نمی شدند.

دستور الهی و رفتار آنان، در قرآن کریم در آیه زیر کاملاً تبلور یافته است:

« ... وَ اِذا خاطَبَهُمُ الجاهِلونَ قالوُا سَلاماً ! » (63/فرقان)

نوح در برابر قوم

« گروهی که از بزرگان قوم نوح کافر شدند، گفتند:

-ما تو را جز بشری عادی و مثل خود نمی بینیم،

و نمی بینیم کسی از اشراف پیرویت کرده باشد،

و جز اراذل و تهی دستان ما تبعیت تو را نکرده اند،

و ما برای شما فضیلتی در قبال خود نمی بینیم،

بلکه برعکس شماها را دروغگویانی می پنداریم !

نوح فرمود:

ای قوم ! آیا خیال می کنید به فرضی هم که من از ناحیه پروردگارم دارای حجت و معجزه ای باشم، و خداوند از ناحیه خود مرا نبوتی داده

باشد، و این امر در اثر کم فکری شما برشما پوشیده باشد، آیا می توانم شما را به معرفت آن وادار کنم، با اینکه شما از آن کراهت دارید؟ »

( هود 28)

هود در برابر قوم خود

هود علیه السلام پیغمبری است که بر قوم " عاد " مبعوث شده است. قرآن کریم محاوره وگفتگوئی را که این پیامبرالهی با قوم خود داشته، چنین شـــرح می دهد:

« قوم او گفتند:

هود گفت:

که من از چیزی که شما برای خدا شریک گرفته اید، بیزارم! »(هود 55)

ابراهیم در برابر آزر

« آزر گفت: - آیا تو ای ابراهیم !

از خاندان من روی گردان هستی؟

مطمئن باش که اگر از این کار دست برنداری تو را سنگسار خواهم کرد !

برو ! و برای همیشه از نظر من دور شو !

ابراهیم گفت: - سلام برتو !

بزودی از پروردگار خود برای تو طلب مغفرت می کنم ،

زیرا او به من مهربان است ! » (مریم 47)

شعیب در برابرقوم

موسی در برابر فرعون

« فرعون گفت : رب العالمین چیست؟

موسی گفت:

و هرچه میان آن دو است . . . !

فرعون به اطرافیان خود گفت:

موسی گفت:

موسی و هارون در برابر فرعون

این تعلیم الهی بود که به موسی و هارون القاء می کرد تا در برابر فرعون چه کار بکنند:

«- به سوی فرعون بروید ! که او طغیان کرده است.

و به زبان نرم دعوتش کنید، بلکه متذکر شود یا بترسد ! » ( طه 44)

مریم در برابر مردم

« گفتند: - ای مریم ! کار زشتی کردی ! ای خواهر هارون !

نه پدرت مردی بد بود و نه مادرت زناکار ؟

تو چرا چنین شدی ؟ و بدون شوهر فرزند آوردی؟

مریم اشاره به عیسی نمود،

یعنی از این کودک بپرسید !

گفتند:

عیسی لب به سخن گشود و گفت:

به درستی که من بندة خدایم !

خداوند کتاب به من داده،

و مرا پیغمبر کرده است ! » (مریم 30)

رسول الله "ص" در برابر مشرکین

وقتی کفار و مشرکین مکه نسبت دیوانگی و کهانت و شاعری به رسول الله «ص» دادند، خدای متعال با وحی خود در قرآن مجید او را چنین راهنمائی کرد:

« هرچه آنان آزارت کنند، تو بیشتر پندشان بده !

چه به نعمت پروردگارت قسم که تو نه کاهنی و نه دیوانه !

بلکه می گویند :

شاعری است که پس از مرگش حوادث روزگار یادش را از دلها می برد،

و ما منتظر مرگ اوئیم !

بـگـو !

من هم با شما از منتظرانم ! » (طور 31)

رسول الله "ص" در برابر ظالمین

« ستمگران گفتند: - پیروی نمی کنید مگر مردی جادو شده را !

ببین چگونه برایت مثالها زدند، و در نتیجه گمراه شدند،

و دیگر نمی توانند به راه آیند ! » (فرقان 9)

قرآن مجید مملوّ است از آیاتی که درآنها پیامبران الهی را انواع زخم زبان ها و تهمت ها زدند و اهانت کردند ولی در هیچ جای قرآن اشاره ای پیدا نمی کنید که انبیاء الهی در برابر این رفتار قوم و آزار و خشونت آنها عکس العمل بد و خشن یا بد زبانی نشان دهند، بلکه همواره با ادب الهی و با گفتار صواب و منطق شیوا و خلق خوش با آنها روبرو شدند.

این بزرگواران کسانی بودند که خدایشان بهترین گفتار و زیباتریــن ادب را تلقین شان می کرد و از چنین شیوه تعلیم و تربیت الهی بهره مند بودند.

رسول الله "ص" در برابر گستاخی پیروان

« اگر کسانی که تو را دستور دادیم به این که حق شان را بدهی،

نزد تو آمدند و بی حیائی کردند،

و تو خواستی تا چندی که از خدایت طلب فضل و گشایش نکرده ای ازآنان اعراض کنی،

با ایشان به نرمی سخن گو و وعده نیک بده ! » (28/ اسری)

⁽¹⁾

نحوه گفتار و بیان پیامبران

قرآن مجید با نقل گفتگوهائی که پیامبران الهی با مردم داشته اند، نشان می دهد پیامبران همواره خود را جزو مردم و یکی از آنها حساب می کردند. آنها با هر طبقه از مردم که صحبت می کردند به زبان آنان و به قدر فهم آنان صحبت می کردند. چنانکه رسول گرامی اسلام «ص» فرمود:

« ما گروه پیامبران، اساس کارمان بر این است که با مردم به قدر عقولشان صحبت کنیم.»

انبیاء علیهم السلام خودشان در دعوت به حق، مجهز به حق و برکنار از باطل بودند، و از هرچیزی که مایة گمراهی است پرهیز می کردند، چه موافق میل مردم باشد و چه نباشد. پیامبران در راه امتثال اوامر حق تـعـالی جز او از احـدی نمی ترسیدند، و در راه اظهار حق هیچ چیزی را مانع نمی دیدند. خداوند متعال نیز آنها را یاری می فرمود :

« اِنّا لَنَنصُرُ رُسُلَنا - هر آینه ما یاری خواهیم کرد رسولان خود را !» ( مؤمن 51)

از زبان نوح «ع» خطاب به قومش در قرآن آمده است که فرمود:

« – و لکن من شما را مردمی نادان می بینم ! » ( هود 29)

از زبان هود «ع» می فرماید:

« – شما جز دروغگویان و مفتریان نیستید ! » ( هود 50)

« - اینک واجب شد که عذاب و غضب پروردگارتان بر شما نازل شود،

آیا با من درباره بتهائی که خودتان و پدرانتان تراشیده اید مجادله

و سرسختی می کنید؟

با اینکه خدا هیچ حجتی بر اعتبار آنها نفرستاده است ؟! » ( اعراف 71)

از قول لوط«ع» می فرماید:

« - بلکه شما مردمی هستید که ظلم را از حد گذرانیده اید!» (اعراف 81)

از قول ابراهیم «ع» می فرماید:

« - تفو بر شما ای قوم، و بر آن چه که غیر خدا می پرستید ! تا کی تعقل نخواهید کرد! » (انبیاء67)

از موسی «ع» حکایت می کند که در پاسخ فرعون گفت:

« - تو خود می دانی که این معجزات مرا جز پروردگار آسمانها و زمین

کسی نازل نکرده است، اوست که چنین براهینی برای نبوت من نازل فرموده است، و من ای فرعون، تو را نمی بینم مگر مردی هالک و محروم از ایمان و راندة درگاه خدا ! » (اسراء102)

ادب پیامبران در اظهار حق

هیچ مطلوب و محبوبی عزیز تر از حق برای پیامبران الهی نبوده است !

گرچه در پاره ای موارد از طرف پیامبران در مواقع اظهار حق، مطالبی نقل می شود که ازنظر مردم منافی با ادبی است که در میان آنان دایراست، ولکن این گونه مطالب را نباید بی ادبی دانست، زیرا مردمی که شالودة زندگی آنها بر اساس هوی و هوس و مداهنة اهل باطل و تملق در برابر مفسدین و اهل عیش و نوش ریخته شده و زندگی شان از راه باطل تأمین می شود، نظرشان قابل اعتماد نمی تواند باشد. " ادب" تنها در گفتار پسندیده و جایز، و در عمل صالح محقق می شود.

تشخیص اینکه چه گفتار و چه عملی پسندیده است در مسلک های مختلف زندگی و آراء و عقاید مختلفی که جوامع مختلف بشری از آنها تشکیل شده است، مختلف می شود، ولکن در جامعة دینی قهراً حق اظهار می شود و پیروی می گردد.

وقتی مجتمع دینی پیرو حق باشد، ادب هم در آن عبارت از این خواهد بود که اگر سلوک طریق حق راههای متعدد داشته باشد، بهترین آن سلوک شود.

مثلاً اگر ممکن باشد که هم به نرمی صحبت شود و هم به خشونت، البته به نرمی صحبت می شود.

اگر در کار نیک هم ممکن باشد عجــــله کرد و هم عجله نکرد، البته عجله در کار نیک ترجیح داده می شود.

دستورات زیر در قرآن مجید این معنی را روشن می سازد:

« ما برای موسی در الواح از هر چیزی پندی و برای هر چیزی تفصیلی نوشتیم و گفتیم:

-این دستورات را با قوت قلب بگیر !

-تا آن را به بهترین وجهی که ممکن است به کار بندند!»(اعراف 145)

خدا به رسول گرامی خود می فرماید:

« - پس بشارت ده بندگانم را ،

آنان را که گفتار را می شنوند،

و از بهترین و احسن آن پیروی می کنند،

آنان کسانی هستند که خداوند هدایتشان کرده،

و آنان صاحبان خرد هستند ! » (زمر 18)

در امر الهی این نکته روشن است که :

هیچگاه در باطل ، و یا در حق آمیخته با باطل ، ادب وجود ندارد !

هر چیزی که حق محض نباشد ضلالت است !

و خدا ولیّ حق است !

و باطل را نمی پسندد !

" و از حق که بگذری جز ضلالت چیزی نیست ! " ( یونس 32)

پیامـــبـران الهی در رفتار و معاشرت با مردم، احترام نسبت به اقویا و ضعفا را بطور یکسان رعایت می کردند، و فرقی بین توانگر و فقیر، کوچک و بزرگ و زن و مرد قائل نبودند. مزایای اجتماعی کاذبی که اقویا و زورمندان برای خود قائل بودند در نظر انبیاء باطل و بی اعتبار بود.

قرآن می فرماید:

" - هان ای مردم ! ما همة شما را از یک مرد و یک زن آفریدیم، و شمارا تیره و تیره و قبیله و قبیله کردیم تا یکدیگر را به آسانی بشناسید، نه که بیکدیگر برتری بفروشید !

البته گرامی ترین شما نزد خدا پارساترین شماست ! » ( حجرات 13)

در این منطق آن استکباری که اقویاء به قوت خود و اغنیاء به ثروت خود می کردند، جای خود را به تواضع و سبقت از یکدیگر به سوی مغفرت و رحمت و مسابقه در خیرات و جهاد در راه خدا و طلب مرضات او داد، و در نتیجه همانطور که اغنیاء احترام می شدند فقرا نیز احترام شدند، بلکه فقرا و ضعفا به احترام بیشتر و رعایت ادب زیادتری اختصاص یافتند:

« - ای پیامبر گرامی ما !

-نفس خودرا چنان تربیت کن که معاشرت و آمیزش با کسانی را که صبح تا شام پروردگارشان را می خوانند و رضای اورا می طلبند، تحمل کند!