مشخصات کتاب

سرشناسه : امین، مرتضی، ۱۳۳۴ -

عنوان قراردادی : المیزان فی تفسیر القرآن. فارسی. برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : معارف قرآن در المیزان/ تالیف مهدی امین[برای] سازمان تبلیغات اسلامی، معاونت فرهنگی.

مشخصات نشر : [تهران]: سازمان تبلیغات اسلامی، مرکز چاپ و نشر، -۱۳۷۰

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : ۱۳۰۰ریال ؛ ۲۰۰۰ ریال (ج.۲، چاپ اول) ؛ ۳۰۰۰ ریال (ج.۳، چاپ اول)

یادداشت : ج. ۲ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

یادداشت : ج.۳ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. ۱. معارف قرآن در شناخت خدا

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

موضوع : اسلام -- بررسی و شناخت

شناسه افزوده : طباطبائی، محمدحسین، ۱۲۸۱ - ۱۳۶۰ . المیزان فی تفسیر القرآن

شناسه افزوده : سازمان تبلیغات اسلامی. مرکز چاپ و نشر

شناسه افزوده : سازمان تبلیغات اسلامی. معاونت فرهنگی

رده بندی کنگره : BP۹۸/ط۲۵م ۹۰۴۲۱۲ ۱۳۷۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۲۶

شماره کتابشناسی ملی : م ۷۱-۱۷۴۳

اشاره

مقـدمـه مـؤلـف

اِنَّــهُ لَقُـرْآنٌ کَـــریــمٌ

فـی کِتــابٍ مَکْنُـــــونٍ

لا یَمَسُّــهُ اِلاَّ الْمُطَهَّـــروُنَ

« این قـــــــــرآنـی اســت کــریـــــــــــم! »

« در کتــــــــابــــــــــــــی مکنـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــون! »

« که جز دست پــاکــان و فهـم خاصان بدان نرسد! »

(77 ـ 79/ واقعه)

این کتاب به منزله یک «کتاب مرجع» یا فرهنگ معارف قرآن است

که از «تفسیر المیزان» انتخـاب و تلخیـص، و بر حسب موضوع، طبقه بندی شده است.

در یک « طبقه بندی کلی» از موضوعات قرآن کریم در تفسیر المیزان قریب 77 عنوان انتخاب شد که هر یک یا چند موضوع، عنوانی برای تهیه یک کتاب در نظر گرفته شد. هر کتاب در داخل خود به چندین فصل یا عنوان فرعی تقسیم گردید. هرفصل نیز به سرفصل هایی تقسیم شد. در این سرفصل ها، آیات و مفاهیم قرآنی از متن تفسیـر المیــزان انتخــاب و پس از تلخیص، به روال منطقی طبقه بندی و درج گردید، به طوری که خواننده جوان و محقق ما با مطالعه این مطالب کوتاه وارد جهان شگفت انگیز آیات و معارف قرآن عظیم گردد.

تعدادی از این مجلدات هم گفتارهای مربوط به همین موضوعات و همچنین تحقیقاتی است که علامه طباطبائی رضوان الله علیه درباره اهداف آیات و سوره های قرآن کریم به عمل آورده است. آخرین مجلد منتخبی خلاصه از 21 جلد قبلی است.

در پایان کار، مجموع این معارف به قریب 5 هزار سرفصل بالغ گردید. کار انتخاب مطالب، تلخیص، عنوان بندی و نگارش، قریب 30 سال دوام داشتــه و با توفیق الهی در لیالی مبــارکه قدر سال 1385 پایان پذیرفتــه و آمــاده چــاپ و نشــر گـردیـده است.

در نظر گرفته شد این مجلدات بر اساس سلیقه خوانندگان در شکل ها و قطع های مختلف آماده شود. در قطع وزیری تعداد این مجلدات به 22 رسید. در قطع جیبی هر

عنوان موضوع یک کتاب در نظر گرفته شد و در نتیجه به 77 جلد رسید.

از این مجلدات تاکنون 3 جلد به قطع وزیری با عنوان « معارف قرآن در المیزان» شامل عناوین: معارف قرآن در شناخت خدا، نـظام آفرینش، ملائکه و جن و شیطان ( از انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی،) و 5 جلد به قطع جیبی با عنوان « تفسیر علامه- تفسیر موضوعی المیزان » شامل عناوین: قضا و قدر در نظام آفرینش، خانواده، جنگ و صلح، جن و شیطان، غذا و تغذیه انسان ( از انتشارات موسسه قرآنی تفسیر جوان - مفتاح دانش و بیان جوان - آستان قدس رضوی،) چاپ و منتشر گردیده است.

مجلدات حاضر بدون امتیاز تالیف است!

هر ناشری می تواند در اشاعه معارف آسمانی قرآن نسبت به چاپ و نشر آنها ( با عناوین مناسب و مربوط) اقدام نماید و هر موسسه یا فردی آنها را در سایت اینترنتی خود قرار دهد!

هدف تألیف این کتاب

هـــــدف از تهیه این مجموعــه و نوع طبقه بندی مطالب در آن، تسهیل مراجعه به شرح و تفسیر آیات و معارف قرآن شریف، از جانب علاقمندان علوم قرآنی، مخصوصا محققین جوان است که بتوانند اطلاعات خود را از طریق بیان مفسری بزرگ چون علامه فقید آیة اللّه طباطبایی دریافت کنند و برای هر سؤال پاسخی مشخص و روشــن داشتـــه باشنــد!

ضرورت تألیف این کتاب

سال های طولانی، مطالب متعدد و متنوع درباره مفاهیم قرآن شریف می آموختیم اما وقتی در مقابل یک سؤال درباره معارف و شرایع دین مان قرار می گرفتیم، یک جواب مدون و مشخص نداشتیم بلکه به اندازه مطالب متعدد و متنوعی که شنیده بودیم باید جواب می دادیم. زمانی که تفسیر المیزان علامه طباطبایی، قدس اللّه سرّه الشریف، ترجمه شد و در دسترس جامعه مسلمان ایرانی قرار گرفت، این مشکل حل شد و جوابی را که لازم بود می توانستیم از متن خود قرآن، با تفسیر روشن و قابل اعتمادِ فردی که به اسرار مکنون دست یافته بود، بدهیم. اما آنچه مشکل می نمود گشتن و پیدا کردن آن جواب از لابلای چهل (یا بیست) جلد ترجمه فارسی این تفسیر گرانمایه بود.

این ضرورت احساس شد که مطالب به صورت موضوعی طبقه بندی و خلاصه شود و در قالب یک دائرة المعــارف در دستــرس همه دین دوستان قرارگیرد. این همان انگیزه ای بـود کـه مـوجب تهیه این مجلــدات گــردید.

بدیهی است این مجلدات شامل تمامی جزئیات سوره ها و آیات الهی قرآن

نمی شود، بلکه سعی شده مطالبی انتخاب شود که در تفسیر آیات و مفاهیم قرآنی، علامه بزرگوار به شرح و بسط و تفهیم مطلب پرداخته است.

اصــول ایــن مطــالــب با تــوضیــح و تفصیــل در « تفسیر المیزان» موجود است کــه خـواننــده می تواند برای پی گیری آن ها به خود المیزان مراجعه نماید. برای این منظور مستند هــر مطلــب با ذکــر شمــاره مجلــد و شماره صفحه مربوطه و آیه مـورد استناد در هر مطلب قید گردیده است. ( ذکراین نکته لازم است که ترجمه تفسیرالمیزان در اوایل انتشار از دهه 50 به بعد به صورت مجموعه 40 جلدی و از دهه 60 به بعد به صورت مجموعه 20 جلدی منتشر شده و یا در لوح های فشرده یا در اینترنت قرار گرفته است، به تبع آن نیز در تهیه مجلدات اولیه این کتابها (تا پایان تاریخ ادیان) از ترجمه 40 جلدی اولیه و در تهیه مجلدات بعدی از ترجمه 20 جلدی آن و یا از لوح های فشرده استفاده شده است، لذا بهتراست درصورت نیاز به مراجعه به ترجمه المیزان، علاوه برشماره مجلدات، ترتیب عددی آیات نیز، لحاظ شود.)

... و ما همه بندگانی هستیم هر یک حامل وظیفه تعیین شده از جانب دوست و آنچه انجــام شــده و می شـود، همه از جانب اوست !

و صلوات خدا بر محمّد مصطفی (صلی الله علیه و آله) و خاندان جلیلش باد که نخستین حاملان این وظیفه الهی بودند و بر علامه فقید آیة اللّه طباطبایی و اجداد او،

و بر همه وظیفه داران این مجموعه شریف و آباء و اجدادشان باد،

که مسلمان شایسته ای بودند و ما را نیز در مسیــر شنــاخت

اسـلام واقعی پرورش دادنـد ...!

فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ تَوَفَّنی مُسْلِماً وَ أَلْحِقْنی بِالصَّالِحینَ!

لیلة القدر سال 1385

سید مهدی (حبیبی) امین

اظهار نظرها درباره چاپ های نخست

پس از چاپ اول 3 جلد از « معارف قرآن در المیزان » در سالهای70، استقبال محققین و دانشمندان به جائی رسید که ما را بر آن داشت تا قبل از آغاز مطالعه این کتاب، سری بزنیم به سایت های اینترنتی و جراید کشور، نقد و اظهار نظر هائی را که درباره چاپ قبلی این مجموعه با ارزش از طرف پژوهشگران محترم اظهار شده است، درج کنیم:

1-« درسـایت روزنامه جمهوری اسـلامی ...www.magiran.com/npview » در صفحه عقیدتی در تاریخ 03/07/1385 درباره مجموعه «معارف قرآن در المیزان» چنین آمده است:

« معارف قرآن در المیزان نام کتابی است که به کوشش سید مهدی امین تنظیم گردیده و توسط سازمان تبلیغات اسلامی منتشر شده است. این کتاب با دقت تمام معارف مختلف قرآن کریم را که در تفسیر المیزان شرح و تبیین یافته است انتخاب و تلخیص کرده و با یک طبقه بندی ارزشمند موضوعی شیفتگان فرهنگ و معارف قرآنی را برای دست یابی سریع به آن یاری و مساعدت نموده است .

تنظیم کننده این معارف غنی در مقدمه ای که بر جلد اول و دوم این کتاب نگاشته است درباره این اثر که در حکم کتاب « مرجع» برای آشنایی با فرهنگ و معارف قرآنی است، چنین می نویسد: ( ... نویسنده محترم روزنامه جمهوری، کلیاتی از مقدمه مولف را از جلد اول و دوم کتاب نقل کرده است.)

2-« در سایت گودریدز www.goodreads.com/book/show/8553126 » که در آن از همه جای دنیا افراد علاقمند به کتاب می توانند بهترین کتابهائی را که خوانده اند معـرفی کنند، آقای محمد رضــا ملائی از شهر مقدس مشهد مشخصاتی از جـلد اول « معارف قرآن در المیزان» را همراه با کتابهای مورد علاقه اش معرفی کرده و چنین اظهار نموده است:

« ... تو تهران تو کتابخونه پیدا کردم، صد صفحه اش رو خوندم، ولی مشهد هیچ جا پیداش نکردم، آیات سنگین قرآن رو برداشته بود تفسیر علامه رو آورده بود. حیف شد واقعا، این کتاب رو هر کی داره، دو برابر قیمت ازش می خرم، بهم اطلاع بدین ...!»

3-« روانشاد حجت الاسلام دکتر کبیری استاد دانشگاه » در یکی از سخنرانی های خود در مسجد شفا درباره « جلد دوم معارف قرآن در المیزان» اظهار داشت:

« ... این کتاب را اول شب باز کردم عناوین چنان جذبم می کردند که دیدم همان شب تا آخر کتاب را خوانده ام!»

4-« سایت موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی

www.tebyan.net» در موارد عدیده از کتاب « معارف قرآن در المیزان» مطالب زیادی نقل

کرده، از جمله در سال 1382 شرح کامل « اسماء و صفات الهی» را نقل کرده که مورد استقبال و اقتباس سایت های دیگر هم قرار گرفته است و تعداد بازدید کنندگان آن، در تاریخ مراجعه، به 29185 نفر رسیده بود.

5-« سایت دارالقرآن کریم www.telavat.com » نیز به معرفی « معارف قرآن در المیزان » پرداخته و می نویسد:

« این کتاب فرهنگ معارف قرآن است که از تفسیر شریف المیزان انتخاب و تلخیص و بر حسب موضوع طبقه بندی شده است. طرح این منبع در 9 جلد به شرح زیر است:

1- معارف قرآن در شناخت خداوند؛ 2 . معارف قرآن در شناخت جهان و نظام آفرینش؛ 3. آفرینش انسان و موجودات قبل از او؛ 4. فطرت انسان؛ 5. تاریخ انسان و جریان مدنیّت و ادیان الهی؛ 6. اسلام، حرکت نهایی و وراثت زمین؛ 7. تمدن و قوانین جامعة صالح و موعود اسلامی؛ 8. اصول تربیت و خانواده اسلامی؛ 9. مراحل بعدی حیات تا لقاء الله. ظاهراً تاکنون 3 جلد اول آن انتشار یافته و بقیه مجلدات آن آماده نشده است.»

6-« سایت شهر مجازی قرآن www.quranct.com » از جلد اول « معارف قرآن در المیزان» مطالبی بطور مفصل در چند صفحه درباره « اسماء و صفات الهی» با سر فصل های زیر نقل کرده است: اسماء و صفات الهی. تقسیم بندی صفات الهی. تعداد اسماء حسنی.

7-« سایت Islamquest» در پاسخ پرسش های خوانندگان خود در موارد عدیده از « معارف قرآن در المیزان» استفاده کرده است.

8-« سایت حوزه www.hawzah.net » تحت عنوان « جوانه های جاوید» بررسی هایی درباره: «سبک های تفسیری علامه طباطبائی ره و شناخت نامه المیزان،» انجام داده، منابع تفسیر و کتابهای مربوط به المیزان را شمارش کرده است و در باره « معارف قرآن در المیزان» می نویسد:

« مجموعه معارف قرآن در المیزان که به منزله مرجع یا فرهنگ معارف قرآن است، توسط سید مهدی امین از تفسیرالمیزان انتخاب و تلخیص گردیده که بر حسب موضوع طبقه بندی شده است از این اثر تا کنون سه جلد با عنوان معارف قرآن در شناخت خدا، معارف قرآن در شناخت جهان و معارف قرآن در شناخت ملائکه، جنّ و شیطان تدوین و توسط سازمان تبلیغات اسلامی به چاپ رسیده است.» « سایت حوزه» همچنین به عنوان منابع پژوهش مقطع دبیرستان، موضوع: کنش و واکنش (عمل ها و عکس العمل ها ) از « معارف قرآن در المیزان» نام برده است.

9-« سایت اسلام پدیا – اصطلاحات قرآنی islampedia.ir » در شرح اصطلاحات «آسمان های هفت گانه در قرآن» و « الحی القیوم در آیات قرآن» همچنین «رطب و یابس و کتاب مبین در قرآن» مطالب مفصلی از « معارف قرآن در المیزان» را نقل کرده است.

علاوه بر سایت های فوق الذکر قریب به 50 سایت دیگر نیز از مجلدات « معـارف قـرآن در الـمیزان» استفاده کرده و یا آنها را به عنوان منابع تحقیق و مطالعه به خوانندگان خود معرفی

کرده اند که برای رعایت اختصار از شرح آنها صرف نظر می شود.

در حال حاضر هم –

مولف همه این 22 جلد را در سایت خود تحت عنوان « معارف قرآن در المیزان» در دو نسخه PDF و WORD در اینترنت جهت مطالعه و دانلود و کپی برداری قرار داده که با جستجو در «گوگل» این سایت قابل مشاهده است.

در این زمینه قبلاَ موسسه قرآنی تفسیر جوان نسخه های جیبی آن را که در 77 جلد تحت عنوان « تفسیر علامه یا تفسیر موضوعی المیزان» تهیه شده در سایت « www.Tafsirejavan.com » خود قرارداد تا همگان سریعا به آن دسترسی داشته باشند.

اخیرا نیز موسسه قرآنی قائمیه «www.Ghaemiyeh.com » در شهر اصفهان از 77 جلد مزبور در سایت خود با شیوه بسیار جامع و با فهرست دیجیتالی استفاده کرده که علاوه بر نسخه PDF از چند فرمت دیگر نیز امکاناتی برای سهولت دانلود و کپی برداری فراهم آورده است!)

برخی افراد یا هیئت هائی علمی نیز در پژوهش های خود به « معارف قرآن در المیزان» مراجعه داشتند، بانوان دانشمندی که به تأیید خود متجاوز از 25 سال در المیزان تحقیق می کردند، پس از دسترسی به این کتاب، تحقیقـات خود را بر اساس عناویـن آن، از متن اصلی المیزان دنبال می کنند.

حضرت آیت الله حاج سید رضی شیرازی « دامة افاضاته » در روزهای آغازین که مولف فهرست عناوین جلد اول این مجموعه را تهیه و به محضر معظم له ارائه نمود، پس از مطالعه کامل، توصیه فرمودند: « برخی عناوین بسیار جذاب بود و من چند بار دنبال این بودم که اصل مطالب را بخوانم، لذا بهتر است برای این عناوین به صورت مختصر هم شده، مطالب متن نوشته شود...!» معظم له نامی که برای کتـــاب پیشنــهاد فرمودند همان نام پر معــنای « معارف قرآن در المیزان » بود که 3 جلد اول آن در سال های 1370 با همان نام انتشار یافت. از آنجائی که مولف در تمام مدت تألیف کتابها از انفاس قدسی و راهنمائی های ارزشمند آن معلم الهی بهره مند بوده است، به عنوان سپاس، تالیف این مجموعه را به محضر ایشان تقدیم می نماید!

سید مهدی حبیبی امین

رمضان مبارک 1392

ابراهیم«ع» و حرکت توحیدی او

آغاز زندگانی ابراهیم "ع"و حرکت توحیدی او

اشاره

⁽¹⁾

خلاصه تاریخ ابراهیم"ع" در قرآن

آنچه از قرآن کریم در این باره استفاده می شود این است که ابراهیم علیه السلام از اوان طفولیت تا وقتی که به حد تمییز برسد، در نهانگاهی دور از جامعة خود می زیست، و پس از آنکه به حد تمییز رسیده، از نهانگاه خود به سوی قوم و جامعه اش بیرون شده و به پدر خود پیوسته و دیده است که پدرش و همة مردم بت می پرستند، و چون دارای فطرتی پاک بود، و خداوند متعال هم با ارائة ملکوت هر چیز، تأئیدش کرده و کارش را به جائی رسانده بود که تمامی اقوال و افعالش موافق با حق شده بود، اعمال قوم خودرا نپسندید و نتوانست ساکت بنشیند، لاجرم به احتجاج با پدر پرداخت، و اورا از پرستش بت ها منع و به توحید خدای سبحان دعوت نمود، باشد که خداوند اورا به راه راست خود هدایت نماید و از ولایت شیطان دورش سازد!

پدرش وقتی دید ابراهیـم به هیچ وجه از پیشنهاد خود دست برنمی دارد اورا از خود طردکرد و به سنگسار کردن تهدیدش نمود. ابراهیم در مقابل این تهدید و تشدید از در شفقت و مهربانی با وی تلطف کرد، چه ابراهیم مردی خوش خلق و نرم زبان بود. در پاسخ پدر نخست بر او سلام کرد و سپس وعدة استغفارش داد، و در آخر گفت: در صورتی که به راه خدا نیاید او و قومش را ترک خواهد گفت ولی به هیچ وجه پرستش خدارا ترک نخواهد کرد!

شرح این قسمت از زندگی ابراهیم"ع" در آیات 41 تا 48 سورة مریم بیان شده است.

ابراهیم"ع" در این برهه از زمان احتجاجاتی را با قوم خود شروع کرد و مباحثات لفظی در بارة نفی پرستش بت ها با آنان داشت.

شرح این مباحث و احتجاجات در آیات 51 تا 56 سورة انبیاء و 69 تا 77 سورة شعراء و 83 تا 87 سورة صافات در قرآن مجید آمده است.

مرحلة دیگر مباحثات آن حضرت با اقوام دیگری بوده که آفتاب و ماه و ستاره را می پرستیدند. در این مباحثات بود که آنان را به حق ملزم کرد. در این زمان بود که داستان انحراف او از کیش بت پرستی و ستاره پرستی در همه جا منتشر شد.

شرح این مباحثات نیز در آیات 74 تا 82 سورة انعام نقل شده است.

روزی که مردم بت پرست شهر برای انجام مراسم دینی خود همه به خارج شهر رفته بودند، ابراهیم علیه السلام به عذر کسالت از رفتن با آنان اجتناب نمود و تنها در شهر ماند، و وقتی شهر خلوت شد به بتخانة شهر درآمد و همة بت ها را خرد کرد و تنها بت بزرگ را گذاشت شاید مردم به طرف او برگردند. وقتی مردم به شهر بازگشتند و از داستان باخبر شدند درصدد جستجوی مرتکب آن برآمدند و سرانجام گفتند این کار زیر سر همان جوانی است که ابراهیم نام دارد. ابراهیم را در برابر چشم همه احضار کرده و او را استنطاق و بازپرسی کردند و پرسیدند:

-آیا تو به خدایان ما چنین کردی؟ گفت:

-این کار را بت بزرگ کرده است!

اگر قبول ندارید از خود آنها بپرسید،

تا اگر قدرت بر حرف زدن دارند،

بگویند چه کسی به این صورتشان درآورده است!

ابراهیم قبلاً به همین منظور تـبــر را به دوش بت بزرگ نهاده بـود تا خود شاهد حال باشد. ابراهیم می دانست که مردم دربارة بت های خود قائل به حیات و نطق نیستند، ولکن می خواست با طرح این نقشه زمینه ای بچیند تا مردم را به اعتراف و اقرار بر بیشعوری و بیجانی بت ها وادار سازد، و لذا مردم پس از شنیدن جواب ابراهیم به فکر فرورفتند و به انحراف خود اقرار کردند و با سرافکندگی گفتند:

-تو که می دانی این بت ها قادر بر تکلم نیستند!

ابراهیم"ع" که غرضی جز شنیدن این حرف از خود آنان نداشت بیدرنگ گفت:

-آیا خدارا گذاشته و این بت ها را که جماداتی بی جان و بی سود و زیانند می پرستید؟

اف بر شما و بر آنچه که می پرستید!

آیا راستی فکر نمی کنید؟

و چیزهائی را که به دست خودتان می تراشید، می پرستید،

و حاضر نیستید خدا را که خالق شما و خالق همة مصنوعات شما (اعمال شما) است بپرستید؟!

گفتند: باید اورا بسوزانید و خدایان خودرا یاری و حمایت کنید!

به همین منظور آتشخانة بزرگی ساختند و دوزخی از آتش افروختند و در این کار برای رضای خاطر خدایان خود همه تشریک مساعی کردند. وقتی آتش شعله ور شد ابراهیم را درآتش افکندند. خدای متعال آتش را برای ابراهیم خنک گردانید و او را در بطن آتش سالم نگه داشت و کید کفار را باطل فرمود.

شرح مطالب بالا در آیات 56 تا 70 سورة انبیاء و آیات 88 تا 98 سورة صافات در قرآن مجید بیان گردیده است.

ابراهیم علیه السلام در خلال این مدت با نمرود (پادشاه وقت) هم روبرو شد و اورا نیز که داعیة خدائی و ربوبیت داشت مورد خطاب قرار داد و به وی گفت:

نمرود از در مغالطه گفت:

ابراهیم با بیان صریح تری که راه مغالطه را بر او مسدود کند احتجاج کرده و فرمود:

در اینجا نمرود کافرکیش مبهوت و سرگشته ماند!

این وقایع و احتجاجات در آیة 258 سورة بقره در قرآن مجید شرح داده شده است.

قرآن مجید نقل می کند که پس از رهائی ابراهیم علیه السلام از آتش نمرود، آن حضرت هدف مقدس خود را دنبال کرد، و دعوت به توحید و دین حنیف را آغاز نمود. در این موقع عدة قلیلی به او ایمان آوردند.

قرآن کریم، از جملة ایمان آورندگان به او را " حضرت لوط" برادر او، و همچنین همسر ابراهیم"ع" را نام می برد. این بانو همان زنی است که ابراهیم با او مهاجرت کرد، و پیش از بیرون رفتن از سرزمین خود به اراضی مقدس با او ازدواج کرده بود.

نقل این قسمت ازتاریح حیات آن بزرگواردرقرآن، درآیة 4 سوره ممتحنه و آیه 100 سورة صافات، آمده است.

ابراهیم علیه السلام و همراهانش در موقـع بیرون شـدن از وطن خود، از قوم خود تبری و بیزاری جسته، و همچنین از " آزر" ، که اورا " پدر" نامیده بود، و در واقع پدرش نبود، بیزاری جسته بود، و به اتفاق همسرش و " حضرت لوط" بـه سوی ارض مقدس خیمه بیرون زدند، باشد که در آنجا بدون مزاحمت کسی و دور از اذیت و جفای قومش به عبادت خداوند مشغول باشند.

آیات 4 سورة ممتحنه و 71 سوره انبیاء بازگو کنندة این مهاجرت تاریخی در قرآن مجید هستند.

ابراهیم"ع" از خدای خود درخواست فرزند کرد و پس از این دعا بود که خدای تعالی اورا که به حد شیخوخت و کهولت رسیده بود به اسحق و اسماعیل، و از صلب اسحق به یعقوب بشارت داد، و پس از مدت کمی اسماعیل و بعد از او اسحق به دنیا آمدند. و خداوند ( همانطور که وعده داده بود،) برکت خود را در خود ابراهیم و فرزندانش و اولاد فرزندانش قرار داد و مبارکشان گردانید!

ابراهیم علیه السلام به امر پروردگارخود به مکه، که دره ای عمیق و بی آب و علف بود آمد و فرزند عزیزش " اسماعیل" را در سن شیرخوارگی، در آن مکان مخوف، منزل داد و خود به ارض مقدس مراجعت کرد. اسماعیل در این سرزمین نشو و نما نمود و اعراب چادرنشین اطراف به دور او جمع شدند. در این زمان خانه کعبه ساخته شد.

ابراهیم علیه السلام گاهگاهی پیش از بنای کعبه و خانة مکه و پس از آن به مکه می آمد و از فرزندش اسماعیل دیدن می کرد.

در آیات 126 سورة بقره و آیة 35 تا 41 سورة ابراهیم چگونگی ساخته شدن کعبه نقل شده است.

تا آنکه در یک سفر مأمور به ساختن خانة کعبه شد، لذا به اتفاق اسماعیل این خانه را بنا نهاد.

این اولین خانه ای است که از طرف پروردگار ساخته شد. این خانة مبارکی است که در آن آیات بینات و در آن " مقام ابراهیم " هست. هرکس داخل آن شود از هر گزندی ایمن است!

آیات 127تا129 سورة بقره و 96 تا 97 سورة آل عمران در قرآن مجید بیان این واقعیت های تاریخی است.

ابراهیم "ع" پس از فراغت از بنای کعبــه دستور حـج را صـادر نمود وعبـادات مربوط به آن را تشریع کرد.

در قرآن مجید، شرح این عبادات در سورة حج در آیات 26 تا 30 آمده است.

در قرآن مجید آمده است که خدای تعالی ابراهیم"ع" را مأمور به ذبح فرزندش اسماعیل نمود. ابراهیم"ع" اسماعیل را در انجام فرایض حج شرکت می داد. موقعی که به سعی رسیدند و می خواستند که بین صفا و مروه سعی کننـد، ایـن مأموریت ابلاغ شد و ابراهیم جریان را با فرزندش درمیان گذاشت وگفت:

نیک بنگر تا رأیت چه خواهد بود؟

عرض کرد:

انشاءالله بزودی خواهی دید که من مانند بندگان صابر خدا، چگونه صبری از خود نشان می دهم !

پس از اینکه هردو به این امر تن در دادند و ابراهیم"ع" صورت جوانش را بر زمین گذاشت، وحی آمد که:

و ما به همین مقدار از تو قبول کردیم!

و ذبح عظیمی را فدا و عوض او قرار دادیم!

در قرآن مجید آیات 101 تا 107 سوره صافات بیانگر این واقعة تاریخی می باشند.

آخرین خاطره ای که قرآن کریم از ابراهیم علیه السلام نقل نموده، دعائی است که آن بزرگواردر بعضی ازسفرها در مکه کرده است. وآخرین خواست او از خدایش این است که:

در روز حساب بیامرز !

این دعا در ضمن آیات 35 تا 41 سورة ابراهیم در قرآن مجید نقل شده است.

⁽¹⁾

تولد ابراهیم خلیل الله

ازروایات اسلامی دربارة تولد ابراهیم علیه السلام آنچه ابی بصیر از امام جعفرالصادق علیه السلام به طور مشروح نقل کرده، به شرح زیر است:

« پدر ابراهیم منجم دربار " نمرود بن کنعان " بود، و نمرود هیچ کاری را جز به صوابدید او انجام نمی داد. شبی از شبها، پدر ابراهیم نظر به نجوم کرد و وقتی صبح شد به نمرود گفت:

پرسید: - چه دیدی ؟

گفت:- از اوضاع کواکب چنین فهمیدم که به زودی در سرزمین ما مولودی متولد می شود که هلاکت و نابودی ما به دست او خواهد بود، چیزی نمانده که مادرش به او باردار شود.

نمرود تعجب کرد و پرسید: آیا هنوز نطفه اش در رحم هیچ زنی منعقد نشده ؟

گفت نه . . .!

نمرود پس از شنیدن این خبردستورداد تا زنان ازمردان کناره گیری کنند. در همین موقع بود که پدر ابراهیم با همسر خود نزدیکی کرد و او به ابراهیم باردار شد، و وقتی فهمید که همسرش آبستن شده، به نظرش رسیدکه این حمل همان کسی است که بساط سلطنت نمرود را بر می چیند. . .!

همسرش گفت: برای اینکه نمرود از جریان باخبر نشود و دردسری برای تو فراهم نگردد من کودک را در یکی از غارها پنهان می کنم ... !

ابراهیم بدین ترتیب بزرگ شد ... تا آنکه از غار بیرون آمد و . . . .»

علمای حدیث و آثار تقریباً اتفاق دارند دراینکه ابراهیم علیه السلام در ابتدای زندگی از ترس نمرود در پنهانی بسر می برده است، و پس از سرآمدن این دوره از زندگیش خودرا آشکار ساخته و با پدر و قومش بر سر الوهیت بت ها و ستاره و ماه و خورشید احتجاج کرده و با نمرود پادشاه معاصرش برسر ادعای خدائی او محاجه کرده است. از سیاق آیات مربوط باین حوادث نیز چنین استفاده می شود.

پدر ابراهیم "ع"

اما اینکه پدر ابراهیم علیه السلام چه کسی بوده؟ اهل تاریخ گفته اند اسم او " تارخ" بوده است و لقبش " آزر"، و نیز گفته اند آن شخص مشرکی که قرآن پدر ابراهیم خوانده و احتجاج ابراهیم را با او نقل کرده، همانا "تارخ" پدر صلبی و حقیقی ابراهیم بوده است.

عده ای از علمای حدیث و کلام اهـل تسنن نیز با مورخین در این قـول موافقند. بعضی دیگر از آنان و همچنین همة علمای شیعه با این قول مخالفت کرده اند و تنها بعضی از محدثین ازشیعه اخباردال برقول اول را درکتب خود نقل نموده اند.

عمده چیزی که مورد استدلال شیعه و موافقین آنها از علمای سنت است اخباری است که از طرق شیعه و سنی وارد شده و دلالت دارد بر اینکه آباء رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم همه موحد بوده و هیچ یک از آنان مشرک نبوده اند.

این مسئله مورد مشاجره و معرکة آراء این دودسته از علمای شیعه و سنی است ولی به نظرما احتیاجی به این بحث ها نیست زیرا خود آیات قرآن کریم دلالت بر این دارد که آزر مشرک که در آیات سورة انعام از او اسم برده شده، پدر حقیقی ابراهبم نبوده، و با این حال روایاتی که دلالت دارند براینکه نامبرده پدر حقیقی ابراهیم بوده با اختلافی

که میان خود آنان هست مخالف با کتاب خداست، و با کمال جرأت و بدون هیچ دغدغه باید آنهارا طرح نمود، و هیچ حاجتی به این اختلاف نظر ها نیست.

( در تفسیر آیات 74 تا 83 سوره انعام این مطلــب مورد بحث قرار گرفته است.)

روایتی نیز وجود دارد که آزر را عموی ابراهیم منجم دربار نمرود دانسته و تارخ را پدر ابراهیم خوانده است .

⁽¹⁾

اولین ظهور و اولین دعوت ابراهیم

این آیات به مهمترین خبر مربوط به ابراهیم علیه السلام اشاره می کند، که با فطرت سالم و پاک خود علیه قومش، که به اتفاق کلمه و همگی بت می پرستیدند، و به حمایت از دین توحید و پرستش خدای سبحان قیام نمود، و از مردم وطنش بیزاری جست، و از دین حق دفاع نمود، و گذشت بر او آنچه که گذشت، که همه آیت و معجزه بود، ولی بیشتر قوم او نیز ایمان نیاوردند!

در این آیات خدای سبحان از رسول گرامی خود می خواهد که داستان ابراهیم را برای مردم زمان خود نقل کند، واین به خاطر این بود که می خواهد این داستان به گوش مشرکین عرب که عمدتاً از قریش بودند و ابراهیم هم پدر بزرگ قریش بود، برسد تا بدانند که آن جناب مانند پدربزرگشان به نشر دین توحید و دین حق قیام کرده است.

آنروز که احدی گویندة لا اله الا الله نبود و خدا ابراهیم را یاری کرد و در نتیجه کلمة توحید ثابت شد و در سرزمین مقدس فلسطین و در حجاز انتشار یافت.

و این نبود مگر به خاطر اینکه دین توحید یک داعی قوی از درون فطرت انسانها دارد و خدا نیز حامی آن است، و در همین خود آیتی است از خدا که عبرت گیرندگان باید از آن عبرت گیرند و از دین وثنیت بیزاری جویند، همچنانکه ابراهیم از آن کیش و حتی از پدرش و قومش که طرفدار آن بودند بیزاری جست:

« خبر ابراهیم را بر آنان بخوان!

وقتی به پدرش و قومش گفت: چه می پرستید؟

گفتند: - بتانی را می پرستیم و پیوسته به عبادتشان قیام می کنیم!

گفت: - مگر وقتی بخوانیدشان ندایتان را می شنوند؟

یا سودتان دهند یا زیان زنند؟

گفتند: - نه، بلکه پدران خویش را دیده ایم که چنین می کرده اند !

گفت: - آیا می دانید که آنچه شما و پدران قدیمتان می پرستیده اید، دشمن منند؟

مگر پروردگار جهانیان ! که مرا آفریده است و همو هدایتم می کند!

که هم او غذایم دهد و آبم دهد،

که وقتی بیمار شدم شفایم بخشد،

و که بمیراندم و باز زنده ام کند،

و که طمع دارم روز رستاخیز گناهم را بیامرزد!

پروردگارا ! مرا حکم ببخش و قرین شایستگانم فرما !

و نزد آیندگان نیکنامم گردان!

و از وارثان بهشت پرنعمتم کن !

و پدرم را بیامرز که وی گمراه بود !

و روزی که کسان برانگیخته می شوند مرا خوار مگردان !

روزیکه مال وفرزندان سود ندهد،

مگرآنکه با قلب سلیم سوی خدا آمده باشد!

و بهشت به نیکوکاران نزدیک گردد،

و جهنم به گمراهان نمودار گردد، و… ! »

این محاجه مربوط به اولین روزی است که ابراهیم علیه السلام از غار خود درآمده و داخل در مجتمع پدر و قوم خود شده است، و قبل از این چیزی در این باره ندیده بود، و احتجاجی کرد که از یک فطرت ساده و پاک بود.بعدازآنکه محاجه ابراهیم با پدرش و قومش بدینجا انجامید که هیچ حجت و دلیلی به غیراز تقلید از پدران بر بت پرستی نیاوردند، شروع کرد به بیزاری جستن از خدایان ایشان، و نیز خود ایشان، و پدران بت پرستشان !

ابراهیم علیه السلام سپس شروع میکند به معرفی "رب العالمین" و نعمت هائی که براو ارزانی داشته است. او اوصاف خدارا بیان کرد، این اوصافی بود که با آنها حجت و دلیلـش بر مدعایش تمام می شود. ( ربی است رحیم و دارای لـطف و عنایت به حال من و منعم من است به تمامی نعمتها و دافع تمامی شرور !)

سرآغاز هر نعـمت را مسئلة خلقـت ذکر کرد، چون خلـقت عالم قائم به خدای

سبحان است پس ناگزیر باید بدانیم که تدبیرش هم قائم به اوست. خدای تعالی بدین جهت هادیئی است که خالق است.

« خدای تعالی کسی است که مرا آفرید،

و لایزال مرا هدایت می کند،

و همواره از روزی که مرا خلق کرده،

به سوی سعادت زندگیم راهنمائی کرده،

و لایزال راهنمائیم می کند ! »

اگر از میان همة نعمت ها تنها مسئلة طـعام و شـراب و بهبودی از مرض را ذکر کرد برای این بود که اینها مهمتر از سایر نعمتهاست.

منظورش از میـراندن، مرگی است که آن را برای هرکسی تقدیر کـرده و فرموده است: « کل نفس ذائقة الموت » و این مرگ به انعدام و فنا نیست بلکه یکی از تدابیر عام است که درعالم جاری است، و مراد به زنده کردن افاضة حیات بعد از مرگ است.

مسئله آمرزش را در روز قیامت و روز جزا مثل سایر نعمت های نامبرده بطور قطع ذکر نکرد بلکه گفت: « و کسی که امیدوارم مرا بیامرزد!» دلیل این است که مسئلة آمرزش به استحقاق نیست تا اگر کسی خودرا مستحق آن بداند قطع به آن پیدا کند، بلکه فضلی است از ناحیة خدا و به طور کلی هیچکس از خدا طلبکار نیست و چیزی که هست این خدای سبحان است که برخود واجب کرده تا خلق را هدایت کند و رزق دهد و بمیراند و زنده کند ولی برخود واجب نکرده که هر گنهکاری را بیامرزد.

⁽¹⁾

ابراهیم، پیامبری صِدّیق

این آیات به پاره ای از داستان ابراهیم علیه السلام اشاره می کند، و آن عبارت است از احتجاج او با پدر، دربارة بت ها، با حجت و هدایت فطری، و معرفت یقینی، که خدایش داده بود، و نیز داستان کناره گیری از پدر، و از مردم، و خدایانشان، و اینکه خداوند به او اسحاق و یعقوب را داد، و به کلمة باقی در نسلش اختصاص داد، وبرای او و اعقاب او یاد خیری در آیندگان گذاشت، که تا روزگار هست نامش را به نیکی ببرند.

« در این کتاب ابراهیم را یاد کن که وی صدّیق و پیغمبر بود!»

" صِدّیق " کسی را گویند که در صدق مبالغه کند، یعنی آنچه را که می کند می گوید، و آنچه را که می گوید می کند، و میان گفتار و کردار او تناقضی نباشد.

ابراهیم "ع" چنین بود. چون او در محیطی که یک پارچه وثنی و بت پرست بودند، دم از توحید زد. با پدرش و معاصـرینش در افتـاد، و با پادشاه بابل در افتاد، وخدایان دروغین را بشکست، و برآنچه می گفت مقاومت و ایستادگی می نمود، تا آنجا که در آتش افکنده شد، و در آخرهم همانطور که به پدرش وعده داده بود از همه کناره گیری و اعتزال جست، و خداوند به پاداش این استقامت اسحاق و یعقوب را به او ارزانی داشت و مواعید دیگری که خدا به وی داده بود درباره اش تنفیذ نمود.

آغاز دعوت ابراهیم در خانواده

« آندم که ابراهیم به پدرش گفت:

ای پدر ! علمی به من آمده که تورا نیامده است،

مرا پیروی کن تا تورا به راهی راست هدایت کنم !

ای پدر ! بندگی شیطان مکن،

که شیطان عاصی درگاه خدای رحمان است.

ای پدر ! من بیم آن دارم که از خدای رحمان عذابی به تو برسد،

و دوستدار شیطان شوی ! »

در آیات فوق، ابراهیم علیه السلام در خطابی که با پدر خود دارد دو نکته را خاطر نشان می سازد:

1-اینکه طریقة و مسلک پدر در پرستش بت ها طریقه ای لغو و باطل است،

2- اینکه نزد او علم و معرفتی هست که نزد پدرش نیست. و برپدر لازم است که از ابراهیم پیروی کند تا به راه حق دلالتش نماید، زیرا پدر در خطر ولایت شیطان قرار دارد!

توجه:

( در مطلب قبلی گفته شد که آن کسی که ابراهیم این خطاب خودرا به وی نمود و گفت : "

ای پدر! " پدر واقعی او نبوده است بلکه عمو یا جد مادری، یا شوهردوم مادرش بوده که بعد از درگذشت پدرش با او ازدواج کرده است.)

علم ابراهیم قبل از شروع دعوت دینی او

با توجه به اینکه گفتگوی ابراهیم با پدر در مراحل اولیة زندگی او صورت می گیرد و در حقیقت شروع دعـوت او به شمار می رود، و در این مرحـله اظهار می دارد: " قَد جائَنی الْعِلم – علمی به من آمده است، " نشان می دهد که علم ابراهیم به راه حق قبل از این مرحلة دعوت و احتجاج با او بوده است. و این ثابت می کند که ابراهیم "ع" قبل از برخورد با پدرش و قومش و احتجاج با ایشان نیز علم به خدا و مشاهده ملکوت آسمانها و زمین را داشته است.

وقتی به پدر می گوید: " اَهدِکَ صِراطاً سَویّاً – تورا به راه راست هدایـت کنم، " در اینجا منظور از هدایت نشان دادن راه است، نه رساندن به راه، چون شأن پیامبر این نیست که امت خودرا به راه برساند بلکه شأن او تنها راه نشان دادن است، و به راه رساندن شأن " امام " است، که ابراهیم علیه السلام در آن روزها هنوز به مقام " امامت" نایل نشده بود. رسیدن ابراهیم علیه السلام به مقام امامت در اواخر عمر و بعد از سالها نبوت بوده است. ( بقره 119)

نهی خانواده از ولایت شیطان

منظور ابراهیم از اینکه پدرش را از پرستش شیطان نهی کرد این بود که او را از "اطاعت" شیطان نهی کند. درعبادت و تقرب به شیطان، از طریق تسویلات شیطان برای عبادت بت ها، خوف آن است که رحمت خدا که همان هدایت بسوی سعادت است از آدمی منقطع گردد و عذاب خذلان بر او نازل گردد، و دیگر خداوند متولی امر او نگردد، و در عوض شیطان مولای او، و او ولیّ شیطان شود که این خود همان هلاکت است.

لذا ابراهیم "ع" در واقع به پدرش چنین گفت:

-ای پدر ! شیطان را در آنچه به تو دستور می دهد، و از آن جمله به عبادت بت ها وادار می کند، اطاعت مکن، چون شیطان خودش نافرمان خدا و مصّر در نافرمانی اوست، که خدا خود یگانه مصدر همة رحمت ها و نعمتهاست.

پس خدائی که مصدر همة نعمتهاست اگر کسی اورا نافرمانی می کند جز به نافرمانی خدا ومحرومیت از رحمت خدا فرمان نمی دهد وتوصیه نمی کند، لــذا ابراهیم به پدر گفت: اگر من تورا از اطاعت شیطان نهی می کنم برای این است که می ترسم عذاب خدا تورا بگیرد و رحمتش از تو قطع شود و جز سرپرستی شیطان چیزی برای تو باقی نماند و آن وقت ناچار تو ولیّ شیطان و شیطان مولای تو گردد.

پس:

1-عبادت شیطان یعنی اطاعت او،

2-استفاده از کلمه " رحمان" بجای " الله" در آیه توجه دادن به خدا به عنوان مصدر همة رحمتها و نعمتهاست، که آدمی باید بترسد تا خداوند رحمت خودرا از انسان قطع ننماید تا دچار شقاوت نگردد.

3-مراد از عذاب خدا در اینجا عذاب خذلان یا مانند آن از قبیل امساک از رحمت و واگذاری شخص به خود می باشد.

آغاز کناره گیری ابراهیم از قوم خود

« گفت: - ای ابراهیم !

مگر به خدایان من بی علاقه ای ؟

اگر بس نکنی تورا رجم خواهم کرد!

و آنگاه باید مدتی دراز از من جدا شوی !

ابراهیم گفت:

که او به من مهربان است !

از شما و از آنچه سوای خدا می خوانید کناره گیری می کنم !

و پروردگارم را می خوانم،

شاید دعایم در درگاه پروردگارم بی ثمر نباشد!

و همین که از آنها و از بت ها که به جای خدا می پرستیدند، کناره گرفت،

اسحاق و یعقوب را بدو بخشیدیم،

و همه را پیامبر کردیم،

و از رحمت حویش به آنها عطا کردیم،

و ذکر خیر بلند آوازه ای به ایشان دادیم ! »

در این آیات پایان دعوت و احتجاج ابراهیم با پدر را بیان فرموده که پدر ابراهیم اورا تهدید به بدترین کشتار کرده که آن سنگسار است که با آن افـراد رانده شده را شکنجه کرده و می کشند. و آزر ابراهیم را با این کلام خود از خود طرد کرده است .

ابراهیم علیه السلام در مقابل تهدید پدر و بدی او به او سلام کرد، سلامی که در آن احسان و امنیت باشد، و نیز به او وعدة استغفار داد، تا از پروردگارش برای او طلب آمرزش کند، و در مقابل تهدید او که گفت:

" زمان طولانی از من کناره گیر! "

گفت: " من از شما و از این بت ها که می پرستید کناره می گیرم!"

اما اینکه سلام کرد؟ چون سلام دأب و عادت بزرگواران است، و با تقدیم آن جهالت پدر را تلافی کرد. او ابراهیم را به خاطر حرف حقی که زده بود تهدید به رجم و طرد کرد، و این اورا وعدة امنیت و سلامتی و احسان داد.

این همان دستورالعملی است که قرآن کریم در آیة:

« وَ اِذا مَرّوُا بِالْلَغوِ مَرّوُا کِراماً، »

می دهد.

و در آیة دیگر می فرماید:

« وَاِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلونَ قالوُا سَلاماً ! »

اما اینکه ابراهیم گفت: " برایت از پروردگارم طلب مغفرت می کنم!" با اینکه پدرش مشرک بوده است؟ دلیلش این بوده که ابراهیم در آن لحظه هنوز یقین به کفر او و اینکه او از اولیای شیطان است و دلش یکباره مطبوع بر کفر و انکار و عناد حق شده، نداشته است. و چون او احتمال می داد پدرش جاهلی قاصر و مستضعف باشد که اگر حق برایش روشن شود آن را پیروی می کند و شمول رحمت الهی به امثال اینگونه اشخاص امری ممکن است، و چون این احتمال را می داده، خواسته است عواطف اورا با این وعده تحریک کند، و در عین حال آمرزش خدای را هم برایش حتمی نکرد و آنرا به صورت امیدواری و "شاید" وعده داد.

در جای دیگر قرآن از ابراهیم "ع" نقل فرموده که بعد از وعدة استغفــار

اضافه کرده است که من از خدا چیزی را برای تو مالک و صاحب اختیار نیستم.

و نیز در سورة توبه می فرماید:

« استغفار ابراهیم برای پدرش به خاطر وعده ای بود که به او داده بود و بعداً که معلوم شد دشمن خداست از او بیزاری جست. آری، ابراهیم پیامبری بود بسیار بردبار و رجوع کننده بخدا. »

در آیة « وَاعتَزِلُکُم وَماتَدعوُنَ مِن دونِ اَللهِ ….» وعده می دهد به کناره گیری و دوری از مشرکین، و اصنام آنان، تا با خدای خود خلوت کرده و خالصانه اورا بخواند تا شاید دعایش بی ثمر نگردد.

و اگر در این کار اظهار رجاء و امید کرد، برای این بود که این گونه اسباب، یعنی دعا و توجه به سوی خدا و امثال آن ، اسبابی نیست که چیزی را بر خدا واجب گرداند بلکه اگر خدا در مقابل آن ثوابی عطا کند و سعادتی مرحمت فرماید همه از باب تفضل است.

( ملاک امور، خاتمة آن است ! جز خدا کسی از غیب و از عاقبت کارها خبر ندارد، پس مرد مؤمن باید که همیشه بین خوف و رجاء باشد! )

« و همینکه ابراهیم از آنها و از بتها که به جای خدا می پرستیدند کناره گرفت، اسحاق و یعقوب را بدو بخشیدیم، و همه را پیغمبر کردیم! »

توجه در این آیه نشان می دهد که خدا به جای بردن نام اسحاق و اسماعیل که دو پسران ابراهیم بودند اسم یعقوب نوة ابراهیم را برد، و دلیل این امر آن است که خواسته به جانشینی شجرة نبوت در بنی اسرائیل اشاره کند، چون از دودمان یعقوب جمع کثیری از انبیاء بوده اند و ذکر عبارت " وَ کُلاًّ جَعَلنا نَبِیّاً " مؤید این معناست.

در پایان این مقوله خداوند می فرماید:

« و از رحمت خویش به آنها عطا کردیم،

و ذکر خیر بلند آوازه ای به ایشان دادیم ! »

⁽¹⁾

موضوع استغفار ابراهیم برای پدرش

قرآن مجید در آیة فوق خاطر نشان می سازد که پیغمبر و کسانی که ایمان آورده اند، نباید برای مشرکین، پس از آنکه معلوم شد که اهل جهنم هستند، آمرزش بخواهند، هرچند که خویشاوند باشند. آنگاه موضوع استغفار ابراهیم را برای پدرش بیان کرده و می فرماید:

« و آمرزش خواستن ابراهیم برای پدرش نبود مگر باقتضای وعده ای که به وی داده بود، و چون برایش آشکارشد که پدرش دشمن خداست، از او بیزاری جست .

آری ، ابراهیم بسیار خداترس و بردبار بود ! »

استغفار برای مشرکین از این جهت جایز نیست که کار لغوی است. خضوع ایمان مؤمن مانع است از اینکه بندة خدا با ساحت کبریای او بازی کند و کار لغوی را انجام دهد !

کسی که اصلاً رحمت و مغفرت را قبول ندارد و زیر بار عبودیت او نمی رود معنی ندارد که برای او استغفار کنند. این درخواست و شفاعت استهزاء به مقام ربوبیت و بازی کردن با مقام عبودیت است، که به حکم فطرت عملی است ناپسند و غیر جایز، که قرآن کریم از آن به " حق نداشتن " تعبیر فرموده است .

⁽²⁾

هدف قیام ابراهیم و حجت او

« بیاد آر آنزمان را که ابراهیم . . . . »

درآیات دهگانة سورة انعام ( از 74 تا 83) پروردگار متعال حجتی را ذکر می کند که آن را به پیغمبر عظیم الشأن خود حضرت ابراهیم علیه السلام داده بود تا با آن علیه مشرکین احتجاج کند و آنان را به دینی که خدایش به سوی آن هدایت نموده، یعنی دین توحید، دعوت کند .

آنگاه بعدازاین آیات، هدایت کلی انبیاء و پاکی ضمیر آنان را از شرک بیان می کند و از بین همة آنان نوح "ع" را که قبل از ابراهیم بوده، و شانزده پیغمبر دیگر را، که همه از ذریة ابراهیم بوده اند اسم می برد.

این آیات، در حقیقت، بیان عالی ترین و کامل ترین مصداق ایمان و قیام به " دین فطرت" و نشر عقیدة توحید و پاکی از شرک بت پرستی است.

این همان هدف مقدسی است که ابراهیم"ع" برای آن قیام کرد و در روزگاری که مردم سنت توحید را، که نوح و انبیای بعد از او گوشزدشان کرده بودند از یاد برده بودند، و دنیا در تیول بت پرستی درآمده بود، برای روشن کردن کردن آن احتجاج کرد.

این آیات با حجت هائی که در آنها بر دین فطرت اقامه شده، درحقیقت برای مزید بینائی رسول خداست نسبت به دلایلی که در همین سوره و قبل از این آیات، خدا به وی تلقین کرد، و در چهل جا فرمود: اینطور بگو… و چنین استدلال کن … که متجاوز از بیست مورد آن قبل از این آیات ذکر گردیده است.

گویا فرموده است:

-در موقعی که با قوم خود روبرو می شوی و دلایل توحید و نفی شرک را که ما تلقینت کردیم برایشان ذکر می کنی، به یاد آر آن دلایلی را که ابراهیم برای پدر و قومش آورد. و در نظر آور آن حجت هائی را که ما به او آموختیم و بدان وسیله به ملکوت آسمانها و زمین آگاهش ساختیم، چه اگر ابراهیم با قوم خود به محاجه می پرداخت به علم و حکمتی بود که ما ارزانی اش داشتیم، نه به فکر تصنعی که از چهار دیوار تصور و خیال تجاوز ننموده و همیشه مشوب به تکلف و به خود بستگی هائی است که فطرت صافی و خداداد بشر مخالف آن است.

« … این است حجت ما که به ابراهیم علیه قومش دادیم ! »

( مشروح آیات و مباحثات و دلایل ابراهیم "ع" در مطالب بعدی با جزئیات بیشتر توضیح داده شده است .)

⁽¹⁾

مفهوم تفکرات فطری ابراهیم

اگر انسان خالی از ذهن باشد، و بدون در نظر گرفتن آنچه در روایات است، و قبل از اینکه ذهنش به مشاجرات اهل تفسیر و خلط تفسیر آیات با مضامین روایات، و همچنین به آنچه در کتب تاریخ، و در تورات و اسرائیلیات است، مشوب گردد؛ درآیات زیر دقت کند، از لحن آن به خوبی می فهمد که این کلمات از کسی صادر شده که ذهنش صاف و خالی از آلودگی های افکار و ضد و نقیض های اوهام بوده است. و این درحقیقت لطایف شعور و احساس فطرت صافی و ادراکات اولیه عقل وی بوده که درقالب این الفاظ در آمده است:

« … و آن چنان به ابراهیم ملکوت آسمانها و زمین را نشان می دهیم،

تا از مؤقنین ( یقین کنندگان) گردد.

پس همینکه شب اورا پوشاند ستاره ای را دید، گفت:

-این پروردگار من است!

سپس همینکه غروب کرد گفت:

-من غروب کنندگان را دوست ندارم!

پس از آن وقتی که ماه را دید که طلوع کرد، گفت:

-این پروردگار من است!

سپس که غروب کرد گفت:

-اگر پروردگار من مرا هدایت نکند از گروه گمراهان خواهم بود!

پس از آنکه خورشید را دید که طلوع کرد گفت:

-این پروردگار من است، این بزرگتر است!

پس همینکه غروب کرد گفت:

-ای قوم ! من از آنچه شریک خدا قرار می دهید بیزارم !

من روی آوردم به کسی که آسمانها و زمین را آفریده است،

درحالی که میانه رو هستم و از مشرکان نیستم !

« اِنّی وَجَّهتُ وَجهیَ لِلَّذی فَطَرَالسَّماواتِ وَالاَرضَ حَنیفاً وَما اَناَمِنَ الْمُشرِکینَ ! »

خلاصه، اگرکسی از روی انصاف در این آیات غور کند، تردید نخواهد کرد در این که کلماتی که ابراهیم باقوم خود داشته است و اینک این آیات آن کلمات را حکایت می کند بسیار شبیه است به کلام یک انسان اولی فرضی که زندگی خودرا در نقبی زیرزمین یا در غاری در کوه گذرانیده است.

انسانی که فقط با کسی معاشرت دارد که قوت لایموت اورا تهیه ببیند و لباسی که از گرما و سرما حفظش کند برای وی آماده نماید؛ انسانی که تاکنون چشمش به ستارگان آسمان نیفتاده، و طلوع و غروب آفتاب و ماه را ندیده است؛ انسانی که هرگز قدم در جامعه های بشری و شهرهای وسیع آن ننهاده و به افکار مختلف و ایده آل های گوناگون و ادیان و مذاهب ضد و نقیض آن برخورد ننموده است، و اینک اتفاق گزارش را به سرزمینی وسیع و یکی از جوامع بزرگ انداخته است و او چیزهائی را می بیند که هرگز ندیده است.

مثلاً مردمی را می بیند که با دلهای پر از امید سرگرم کار خود و شتابان به سوی مقصد خویشند، یکی متحرک و. دیگری ساکن، یکی کارگر و دیگری کارفرما، یکی خادم و دیگری مخدوم، یکی آمر و دیگری مأمور؛ و یکی هم دور از همة این جنجال ها مشغول بندگی و پرستش معبود خویش است؛ در این میان ناگهان چشمش به آسمان می افتد و از دیدن اجرام آسمانی تعجب و بهت زدگی اش دو چندان می شود، و غرق دریای تحیر می گردد و ناچار از کسی که می تواند پی به مقاصدش ببرد و با اشاره و کنایه از حال یکایک این موجودات سؤال می کند، عیناً مانند کودکی که وقتی چشمش به فراخنای آسمان و چراغ های فروزانش می افتد از مادرش می پرسد:

این اجرام درخشنده که دل مرا پر از محبت و علاقه به خود کرده، چیست؟

راستی چقدر زیبا و شگفت آور است؟

چه کسی اینها را به آسمان میخکوب و آویزان کرده است؟

چه کسی همه شب آنها را روشن می کند؟

چه کسی این چراغ ها را ساخته است؟

و همچنین از کوچک و بزرگ آنها از خصوصیات هریک پرسش ها می کند . . .

با این تفاوت که انسان فرضی موردبحث ابتدا از حقیقت چیزهائی سؤال می کند که به معلومات دوران توحش و روزگار تنهائی اش نزدیک تر است، و چون معلومات آن روزش از سنخ محسوسات نبوده زیرا چیزی ندیده و نشنیده بود، لذا اولین چیزی را که مورد سؤال قرار می دهد سبب اعلی و علت هستی عالم است، آری انسان به طور کلی کارش استعلام حال مجهولات است از معلومات ! بدین معنی که مواد اولیه علم خود را گرفته و از آن کشف می کند حال نزدیکترین و مناسب ترین مجهول را !

مثلاً کودکان یا صحرانشینان وقتی به چیزی بر می خورند که برایشان تازگی دارد، از میان همة جهات آن، ابتدا از جهتی سؤال می کنند که به آن مأنوس ترند، یعنی ابتدا می پرسند:

این چه حقیقتی است ؟

آنگاه می پرسند چه کسی آن را درست کرده؟

و سپس می پرسند فائدة آن چیست؟

و برای چه منظوری ساخته شده است؟

انسان فرضی موردنظرهم که تقریباً می توان گفت یک انسان فطری است و هنوز فطرتش از آلودگی ها پاک است، از آنجائی که جز به ساده ترین اسباب زندگی اشتغال نداشته، ذهنش از خاطرات و افکار گوناگونی که ذهن انسان های متمدن و شهری را به خود مشغول می کند، خالی و فارغ است. چه انسانهای متمدن این قدر مشاغل مادی و افکار پراکنده دارند که خاطرشان حتی برای یک لحظه آسوده نیست.

حوادث بیشمار آسمانی و زمینی پیرامون انسان ابتدائی را گرفته و بدون اینکه اسباب طبیعی آنها را بشناسد، از این جهت ذهن وی آمادگی بیشتری برای انتقال به سبب مافوق طبیعی دارد. بااینکه انسان شهرنشین اگر فرصتی و فراغتی از شمارش اسباب طبیعی برایش حاصل شد آنگاه متوجه مبدأ فوق طبیعی شده و به او می پردازد، و از این رو اگر انسان ابتدائی، از شهرنشینان عبادت و پرستشی نسبت به آن مبدأ فوق طبیعی ببیند، زودتر از دیگران توجهش به او منتقل می شود.

و لذا می بینیم، دینداری و عنایت و اهتمام نسبت به مراسم دینی و همچنین بحث در الهیات در قارة آسیا بیشتر است تا اروپا، و در آسیا هم در شهرهای کوچک و دهات قدر و قیمت بیشتری دراد تا در شهرهای بزرگ، و جهتش روشن است، زیرا جامعه هرقدر وسیع تر و سطح زندگی اش هرچه بالاتر باشد حوایج مادی اش بیشتر و مشاغل آن متراکم تر است، و دلها کمتر فراغتی بدست می آورند که به معنویات بپردازند، و

خلاصه در دلهای آنها جای تهی برای توجه به مبدأ و معاد کمتر است!

⁽¹⁾

ابراهیم، بعنوان انسان فرضی ساده

اگر داستان ابراهیم علیه السلام را که در آیات مورد بحث و همچنین در آیاتی از سورة مریم و انبیاء و صافات حکایت شده، به دقت مطالعه کنیم خواهیم دید که آن جناب در احتجاج با پدر و قومش حالتی داشته شبیه به حال انسان ساده ای که فرض می شود، چه می بینیم عیناً مانند انسان فرضی ساده می پرسد:

-این سنگ و چوبی که در برابرش خاضع می شوید چیست؟

و مانند کسی که هیچ چیزی ندیده و از دین و بی دینی حکایتی نشنیده، می پرسد:

از پدر و قومش می پرسد:

و نیز می پرسد:

درجواب می گویند:

می پرسد:

یا شمارا سودی می بخشند یا زیان می رسانند؟

در جواب می گویند:

و این سنخ گفتار، همانطور که ملاحظه می کنید، گفتار کسی است که تاکنون نه بتی دیده و نه بت پرستی، و حال آنکه در مهد بت پرستی و محیط شرک یعنی بابل کلدان بار آمده و رشد یافته است.

غرض ابراهیم از این گونه تعبیرات، تحقیر بت ها نبوده است، زیرا این از ادب

ابراهیم دور است. ابراهیم "ع" کسی است که در برابر پدرش آزر جز به ادب و احترام لب نگشوده و حتی وقتی آزر اورا از خود راند و گفت که سنگسارت می کنم! آن حضرت در پاسخش گفت: سلام برتو! به زودی از پروردگارم جهت تو طلب مغفرت می کنم، او پروردگار من و به من مهربان است!

و خیلی بعید است که چنین کسی اولین باری که می خواهد با آزر سخن گوید خدایان اورا تحقیر کند و در نتیجه تعصب اورا نسبت به بت ها تحریک کند، با اینکه پروردگار عالم دین اورا " ملت حنیف" خوانده ، و در دین او نهی کرده از اینکه مسلمیـن خدایان مشرکین را ناسزا بگوینـد و درنتیجه آنـان را به معارضه به مثل وادار نمایند.

ابراهیم علیه السلام پس از فراغ از احتجاج با پدر و قومش دربارة اصنام شروع می کند به پرسش نمودن از ارباب آنها، یعنی " ستاره و آفتاب و ماه ،" و اشاره به ستاره ای کرده و می گوید:

" هذا ربّی !"

و همچنین وقتی می بیند "ماه" طلوع کرد، می گوید:

" هذا ربّی! "

… و باطلوع" خورشید" می گوید:

" هذا ربّی ! هذا اکبر !

این پروردگار من است! چه این از آن دوتای دیگر بزرگتر است! "

اینجا نیز ابراهیم خود را به جای کسی قرار می دهد که اصلاً ستاره و ماه و خورشیدی ندیده است. روشن ترین دلیل این معنا همین تعبیری است که دربارة آفتاب کرده است. چه به خوبی پیداست که این تعبیر کسی است که گویا اصلاً نمی داند افتاب و ماه و ستاره چیست. فقط این را می داند که مردم در برابر این اجرام خضوع کرده و آنهارا می پرستند و قربانی تقدیمشان می دارند!

مثال روشن این داستان این است که شما شبحی را از دور ببینید و بدانید که این شبح، شبح انسانی است و لکن ندانید آیا مرد است یا زن و از کسی می پرسید، این کیست؟ یعنی این شخص کیست؟ زیرا بیشتر ازآن نمی دانید و اوهم به شما معرفی اش کرده و می گوید: فلان مرد یا فلان زن است. اما اگر ندانید شبح مزبور انسان است یا حیوان و یا جماد، خواهید پرسید: این چیست؟ زیرا شما در حق آن معرفتی بیش از اینکه جسمی است از اجسام ندارید، و لذا در جواب شما گفته می شود: این زید است،

ویا فلان زن است. ویا چوبی است که در اینجا کار گذاشته اند. شما به واقع امر جاهلید، و در سؤال خود از جمیع خصوصیات آن شبح یعنی از انسان بودن یا نبودنش، مرد بودن یا نبودنش، و همچنین از سایر امتیازاتش تنها آن چیزی را رعایت می کنید که به آن عالمید. و اما آن کس که بشما جواب می دهد از جهت اینکه عالم است حقیقت را رعایت می کند.

پس ظاهر اینکه فرمود: " هذا ربی " و همچنین " هذا ربی، هذا اکبر" این است که این شخص از آفتاب هیچ گونه اطلاعی جز این ندارد که این از ستاره بزرگتر است، واما اینکه این آفتاب جرمی است و یا صفحة نورانی است که با نور خود موجودات زمین را اداره و با گردش خود به حسب ظاهر حس، شب و روز را به وجود می آورد، و آیا این ماه و ستاره همه شب از افق طلوع کرده و در طرف دیگر افق غروب می کنند، یا نه؟ ظاهر کلام آن حضرت می رساند که او هیچ خبری از این جزئیات نداشته است.

⁽¹⁾

ابراهیم قبل از ورود به جامعه شرک

از سیاق آیات 74 تا 83 سورة انعام و آیات دیگری که مناظرة ابراهیم علیه السلام را با پدر و قومش دربارة توحید حکایت می کند بر می آید که وی قبل از آن ایام دور از محیــط زنـــدگی پدرش و قومش زندگی می کرده است، و لذا به آنچه که مردم از جزئیات و خصوصیات موجودات و همچنین از سنن و آداب معمول باخبر بودند، او باخبر نبوده است.

در اوایل رشد و تمیزش از آن جائی که داشته بیرون آمده و به پدر خود پیوسته است، و در آن موقع بوده که برای اولین بار چشمش به بت ها می افتد و از پدر می پرسد که این چیست؟ و وقتی جواب را می شنود شروع می کند به مشاجره و خدشه وارد کردن در الوهیت بت ها !

و پس از مجاب کردن پدر به سر وقت قوم رفته و آنان را نیز مجاب می کند. و آنگاه به سراغ پرستش ارباب بت ها یعنی کواکب و خورشید و ماه رفته و یکی پس از دیگری را پروردگار خود فرض کرده است تا اینکه همه غروب می کنند و آنگاه ربوبیت آنهارا ابطال کرده و در اثبات توحید خالص چنین می گوید:

« اِنّی وَجَّهتُ وَجهیَ لِلَّذی فَطَرَالسَّماواتِ وَالاَرضَ حَنیفاً وَما اَناَمِنَ الْمُشرِکینَ ! »

-من روی آوردم به کسی که آسمانها و زمین را آفریده است،

درحالی که میانه رو هستم و از مشرکان نیستم !

از شواهدی که در مطالب بعدی ذکر خواهد شد برمی آید که این احتجاج را آن حضرت در دو روز و یک شب به پایان رسانیده است.

⁽¹⁾

بصیرت اولیه اعطاء شده به ابراهیم

ابراهیم علیه السلام خود براین معنا بصیرت داشته که برای آسمانها و زمین آفریـــدگاری هست که او " الله تعالی" است، و در این امر شریکی برای او نیست ولی در مقام احتجاج از این معنا جستجو می کند که آیا در بین مخلوقات خدا چیزی هست که آن نیز پروردگار مردم، و از آن جمله پروردگار خود ابراهیم باشد؟

مثلاً آیا خورشید و ماه و یاچیز دیگری هست که در تدبیر عالم شریک خدا باشد؟ یا اینکه همة امور عالم تنها به دست خدای تعالی است و بس ، و جز او پروردگاری نیست؟

البته خدای تعالی در همة این مراحل اورا مدد نموده است و با ارائة ملکوت آسمانها و زمین بنیان دلش را محکم کرده است.

ابراهیم این قدر واقع بین بود که هرچه را می دید قبل از اینکه متوجه خود آن و آثارش بشود نخست متوجه انتسابش به خداوند می شد و اول تکوین و تدبیر خدای را در آن مشاهده می کرد و سپس به خود وی متوجه می گشت.

قرآن مجید در این زمینه می فرماید:

« آن چنان ملکوت آسمانها و زمین را به ابراهیم نشان می دهیم ….»

و یا می فرماید:

« به تحقیق، ما قبلاً رشد ابراهیم را به او داده بودیم

و به احوال او آگاه بودیم ! »

خود ابراهیم به پدرش می گوید:

« - پدرجان ! از علم بهره ای به من داده شده که به تو داده نشده است، پس مرا پیروی کن تا به راه راست هدایتت کنم ! »

⁽¹⁾

تحقیقی درباره پدر واقعی و پدرخوانده ابراهیم

از آیات مربوط به داستان حضرت ابراهیم علیه السلام استفاده می شود که وی در اولین برخورد با قوم خود، ابتدا با مردی روبرو می شود که قرآن کریم آن مرد را "آزر" و پدر ابراهیم نامیده است، و ابراهیم بسیار پافشاری کرده که بلکه او دست از بت ها بردارد و در دین توحید ابراهیم را پیروی کند. مرد نامبرده در عوض، ابراهیم را از خود طرد کرده و به او گفته است که باید برای همیشه از او دور شود!

دقت در آیات سورة مریم این مطالب را افاده می کند:

« به یاد آر در کتاب، ابراهیم را، به درستی که او راستگو و پیامبر بود!

به یاد آر زمانی را که به پدر خود گفت:

پدرش در جواب می گوید:

« - آیا تو ای ابراهیم از خدایان من روی گردانی ؟

-بدان که اگر دست از این اعراض برنداری سنگسارت میکنم! دور شو! و دیگر تورا نبینم! »

در اینجا ابراهیم بر او سلام می کند و وعدة طلب مغفرت بـه او می دهد که بـه طمع این معنا ایمان آورد و سعادت یابد.

قرآن کریم سپس وفای به عهد و وعدة ابراهیم را دربارة استغفار برای پدرش در سورة شعراء حکایت می کند که گفت:

« پروردگارا !

مرا حکمی ارزانی دار و به صالحین ملحقم کن !

و برای من زبان راستگوئی در میان آیندگان قرار بده !

و مرا از وارثان بهشت نعیم بگردان !

و بیامرز پدر مرا، زیرا او از گمراهان بود …! »

( این دعا را ابراهیم "ع" بعد از مرگ پدر یا بعد از جدائی از وی کرده است.) در پایان دعا می فرماید:

« و مرا خوار مکن روزی که مردگان برپا می شوند!

روزی که نه مالی سود بخشد و نه فرزندان،

مگر کسی که با قلبی سلیم پیش خدا آید! »

از این قسمت آخر دعا معلوم می شود که این دعای وی در حق پدر جدی نبوده بلکه صورت دعائی داشته که می خواسته بدان وسیله به عهدی که با او کرده بود وفا کند، برای اینکه از یک طرف می گوید:

و از طرف دیگر می گوید:

همین نکته را قرآن صراحتاً در سورة توبه می فرماید:

« روا نیست برای پیامبر و کسانی که ایمان آورده اند برای مشرکان طلب مغفرت کنند، اگرچه برای خویشان خود باشد، پس از آنکه روشن شد آن خویشان جهنمی هستند !

و طلب مغفرت ابراهیم برای پدرش نبود مگر در اثر وعــده ای که به وی

داده بود، و همین که برایش روشن شد که او دشمن خداست از وی بیزاری جست …. »

این دعا و تبری هردو در اوایل عهد وی و قبل از مهاجرت به سرزمین بیت المقدس بوده است. ابراهیم سپس تصمیم به سفر به سرزمین مقدس می گیرد و از خداوند متعال درخواست اولاد می کند که داستان اولاد دار شدن اورا قرآن کریم در سورة مریم و انبیاء شرح می دهد:

« وقتی که از آنان و از آنچه می پرستیدند دوری کرد، ما اسحاق و یعقوب را به او دادیم و همه شان را پیغمبر کردیم!»

پدر و مادر واقعی ابراهیم

ابراهیم علیه السلام به سن پیری رسید و در آخر عمرش، بعد از آنکه به ارض مقدس مهاجرت کرد و صاحب اولاد شد و اسماعیل را به مکه آورد و آن شهر و خانة خدارا بنا نهاد، در اینجا دعائی کرد که پرده از واقعیت مربوط به پدر واقعی اش برداشت:

این دعارا قرآن مجید در سورة ابراهیم چنین نقل می کند:

« … رَبَّنا اِغفِرلی وَ لِوالِدَیَّ وَ لِلمؤُمِنینَ یَومَ یَقوُمُ الْحِسابُ ! »

در روزی که حساب برپا می شود، بیامرز !

« پدر » وی که در اینجا در حقش دعا می کند غیر آن شخصی است که در آیـــة بــالا بود و اسمش " آزر" بود و از او به پدر " تعبیر" شده بود.

زیرا قبلاً معلوم شد که ابراهیم از آزر اعراض کرد و تبری جست و فهمید که او دشمن خداست، پس آزر پدر صلبی او نیست که در این آخر عمر در این دعا از خدا برایشان آمرزش خواسته است.

( عبارت " والِدَیَّ " در این دعا فقط به پدر و مادر صلبی اطلاق می شود، ولی کلمة " اَب " به غیر پدر هم اطلاق می شود، یعنی به جد و عمو و کسان دیگر هم اطلاق می شود. و در سورة بقره آیه 133 نیز چنین استفاده ای از کلمة پدر شده است.)

آزر پدر حقیقی ابراهم "ع" نبوده است و ناچار در او عنوانی بوده که به خاطر آن عنوان وی را " پدر" خطاب کرده است.

پدر حقیقی ابراهیم علیه السلام شخص دیگری غیر از آزر بوده است ولکن قرآن کریم از او اسم نبرده است بلکه در روایات ماست که اسم اورا " تارخ" معرفی کرده اند، و تورات هم آن را تأئید کرده است.

ظهور ابراهیم "ع" در جامعه و مبارزه با نمرود

اشاره

⁽¹⁾

مشاهده ملکوت وآغازمبارزات ابراهیم"ع"

از آیات مربوط به تاریخ مبارزات ابراهیم علیه السلام چنین برمی آید که آن حضرت اولین باری که شروع به دعوت نموده نخست به دعوت پدر پرداخته در حالی که درخانة او بوده و سپس به دعوت مردم و مخالفت با دین آنان پرداخته است.

احتجاج ابراهیم علیه السلام در نفی ربوبیت ستاره و خورشید و ماه بعد از احتجاجی بوده که درباره اصنام نموده است.

از دقت در جریان امر برمی آید که گفتگوی وی با پادشاه وقت بعداز ظهور امر و شیوع مخالفتش با کیش بت پرستی و ستاره پرستی و بعداز داستان بت شکستن وی بوده است.

لذا مبارزات ابراهیم را می توان بشرح زیر خلاصه کرد:

1-احتجاج با پدر دربارة بت پرستی او،

2-مبارزه با قوم دربارة بت ها و بت پرستی آنان،

3-محاجه دربارة نفی ربوبیت کواکب و خورشید و ماه،

4-گفتگو با پادشاه معاصر خود؛

و چگونه ابراهیم توانست چنین مباحثات و مبارزاتی را آغاز و انجام دهد مفهوم آیة بعدی بدان اشاره دارد و می فرماید:

« ما ملکوت آسمانها و زمین را به ابراهیم نشان دادیم

و همین معنا باعث شد که پی به گمراهی پدر و قوم خود ببرد

و به احتجاج با آنان بپردازد،

و ماهم پی در پی با همین ارائة ملکوت تأئیدش کردیم

تا آنکه شب فرارسید و چشمش به ستاره افتاد و…. »

مراد از نشان دادن ملکوت آسمان و زمین همان نشان دادن خداست خودرا به ابراهیم از مسیر مشاهدة اشیاء و از جهت استنادی که اشیاء به خدا دارند، چه وقتی این استناد قابل شرکت نبود هرکسی به موجودات عالم نظر کند بی درنگ حکم می کند به اینکه هیچ یک از این موجودات مربی دیگران و مدبر نظام جاری در آنها نیست، پس معقول نیست "دست ساخت" انسان مربی و مالک خود او باشد، و همچنین معقول نیست اجرام آسمانی مالک و مدبر تکوینی عالم باشند در حالی که خودشان دارای تحول و طلوع و غروبند!

صحنه ای که قرآن مجید با عبارت " جَنَّ عَلَیهِ اللَیل …" ترسیم می کند چنین خلاصه می شود که :

-ما ملکوت اشیاء را به ابراهیم نشان می دادیم و نتیجه اش این شد که بلافاصله الوهیت اصنام را ابطال کند و در همین حال بود که شب پردة ظلمت خود را بر او افکند و او چشمش به ستاره ای افتاد و گفت….

⁽¹⁾

ستاره پرستان عصر ابراهیم "ع"

از ظاهر آیات فوق استفاده می شود که در عصر ابراهیم علیه السلام مردمی بودند که کوکب معینی را ( که همان کوکب مورد اشارة ابراهیم بوده، ) می پرستیدند.

از مطالعة حال ستاره پرستان ( صابئون) می فهمیم که آنها هرکوکبی را احــترام نمی کردند بلکه تنها " سیارات " را مقدس می شمردند.

بطوری که از قراین برمی آید ستارة مورد نظر آنان همان ستارة " زهره" بوده است، برای اینکه صابئین تنها سیارات هفتگانه، یعنی قمر، عطارد، زهره، شمس، مریخ، مشتری و زحل را احترام می کرده اند و حوادث عالم را به آنان نسبت می داده اند.

ولی اهالی هند و بعضی از ارباب طلسمات و بت پرستان عرب و غیر عرب بودند که " ثوابت" را مقدس می شمردند.

چون قرآن در داستان ابراهیم، شمس و قمر را بعد از آیة مورد بحث ذکر کرده است بنابراین ستارة مزبور یکی از پنج سیاره دیگر بوده است. و چون عطارد مدار تنگ تری دارد بسیار کم دیده می شود، ولی زهره در بین آن چهار سیارة دیگر از جهت تنگی مدارش نمی تواند بیش از چهل و هفت درجه از خورشید فاصله بگیرد و همیشه همراه خورشید است، از این جهت به ذهن می رسد که کوکب مزبور همان " زهره" بوده است.

" زهره " گاهی قبل از خورشید طلوع می کند و عوام آن را "ستارة صبح" می نامند، و گاهی در دنبال آن قرار می گیرد و در نتیجه بعداز غروب خورشید در همان طرف مغرب ظاهر می شود و چیزی نمی گذرد که غروب می کند، و گاهی که این وضع در نیمة دوم ماه یعنی شب هیجدهم و نوزدهم و بیستم ماه قمری اتفاق می افتد ظهور زهره تقریباً با غروب خورشید و غروب آن تقریباً با طلوع ماه مقارن می شود زیرا در این شب ها اول آفتاب غروب می کند و پس از آن ستارة زهره هویدا می شود و پس از یک ساعت یا دو ساعت در همان جهت غربی افق غروب می کند و پس از آن بلافاصله و یا به فاصلة مختصری ماه طلوع می کند.

این خصوصیات تنها در ستارة " زهره" است و اگر در مشتری و مریخ و زحل هم اتفاق بیفتد بسیار نادر و اتفاقی خواهد بود.

ستارة زهره در بین ستارگان از همه زیباتر و روشن تر است به طوری که بعداز فرارسیدن شب، اولین ستاره ای است که نظر بیننده را بخود جلب می کند، و از این روی می توان گفت که ستارة مورد اشارة ابراهیم علیه السلام همین ستاره بوده است، و آیة شریفه براین ستاره بهتر منطبق می شود، چه برحسب ظاهر بین غروب ستاره و طلوع ماه فاصله نینداخته است، و از این جهت استفاده می شود که طلوع ماه به دنبال غروب ستاره بوده است.

در بعض روایات نیز این مطلب تأئید شده است.

بنابراین ابراهیم علیه السلام همین ستاره " زهره" را دیده که قوم او نیز همان را می پرستیدند و برایش قربانی می کردند. این واقعه در یکی از شب های نیمة دوم ماه بوده است و آن حضرت نخست زهره را در جهت غربی افق دیده و پس از غروب آن به

طلوع ماه برخورده است.

⁽¹⁾

ماه پرستان و آفتاب پرستان عصر ابراهیم"ع"

قرآن مجید در آیة فوق مقابله و احتجاج ابراهیم علیه السلام با ماه پرستان را چنین نقل می کند:

« همینکه شب اورا پوشانید ستاره ای را دید و گفت:

سپس همینکه غروب کرد گفت: من غروب کنندگان را دوست ندارم !

پس از آن وقتی ماه را دید که طلوع کرد، گفت:

وقتی غروب کرد گفت:

ابراهیم علیه السلام با عبارت آخر آیه بطلان ربوبیت قمر را اثبات می کند، چه آن جناب در آغاز بحث ربوبیت کوکب را به ملاک غروب کردن که ملاکی است عام، ابــــطال کرده بود. آنگاه وقتی به مــاه می رسد و می بیند که آن نیز غروب کرد منتقل می شود به آن حرفی که دربارة کوکب زده بود و گفته بود:

« من غروب کنندگان را دوست نمی دارم ! »

لاجرم بدون اینکه دوباره همان حرف را تکرار کند به کنایه از آن گفت:

« اگر پروردگارم هدایتم نکند از گمراهان خواهم بود! »

این کلام بخوبی می فهماند که گفتار قبلی او که فرموده بود: " ماه پروردگار من است!" نیز ضلالت و گمراهی است، و اگر بخواهد برآن ضلالت ایستادگی به خرج دهد یکی از همان گمراهانی خواهد بود که قائل به ربوبیت قمر بودند.

از این کلام استفاده می شود که –

در زمان آن جناب و در موقعی که دربارة ماه چنین حرفی را زده اقوامی ماه پرست وجود داشته است، همچنانکه آیة بعدی بدان دلالت می کند که فرمود:

« ای قوم من از آنچه شما شریک پروردگار قرار می دهید بیزارم! »

در آیة بعدی می فرماید:

« فَلَمّا رَءَ ا الشَّمسَ بازِغَةً قالَ هذا رَبّی هذا اَکبَرُ !

پس از آنکه خورشید را دید که طلوع کرد گفت:

پس همینکه غروب کرد گفت:

ابراهیم علیه السلام در این جستجوی خود دو نوبت به غلط بودن فرضیه اش پی برده بود و با اینکه دیگر جا نداشت دربارة آفتاب همان فرضیة غلط را تکرار کند و بگوید: " این پروردگار من است! " لذا برای اینکه بهانه ای در دست داشته باشد، اضافه کرد: " این بزرگتر است!"

با نقل عبارت ابراهیم در قرآن به لفظ " هذا" ( برای مذکر، در حالی که شمس مؤنث است،) قرآن کریم می خواهد بفهماند ابراهیم "ع" دراین بحث به راستی آفتاب را نمی شناخته یا خودرا به جای کسی فرض کرده که اصلاً آفتاب را ندیده است و نمی داند که این جرم یکی از اجرام آسمانی است که در هر شبانه روز یک بار طلوع می کند و غروب می کند و پیدایش شب و روز و فصول چهارگانه مستند به آن است !

⁽¹⁾

موقعیت زمانی مشاهدات ابراهیم "ع"

قبلاً در مورد زمان مشاهده و نوع ستاره ای که ابراهیم "ع" دید و دربارة پرستش آن با ستاره پرستان عصر خود به محاجه پرداخت صحبت کردیم، دراین قسمت زمان مشاهدة ماه و خورشید را که مورد پرستش ماه پرستان و آفتاب پرستان عصر خود بود، بررسی می کنیم:

ابراهیم علیه السلام در شبی از شبهای نیمه دوم ماه این گفتگوهارا داشته و کوکبی هم که مورد پرستش ستاره پرستان بود یعنی" زهره" را دیده بود.

آن جناب اول ستارة زهره را درجهت مغرب و در حال سرازیری به طرف انتهای افق مشاهده کرد و پس از لحظه ای که از نظرش ناپدید شد ماه را دید که از طرف مشرق

طلوع می کند. در آن لحظه که ماه غروب کرد ابراهیم علیه السلام آفتاب را دید که طلوع می کند.

( این مطلب از عبارت " فَلَمّا " بر می آید که جملة مابعد را به ماقبل خود مرتبط ساخته است.)

این وضعیت تنها در بلادی اتفاق می افتد که در عرض شمالی همانند بلاد کلدان باشد و نیز باید فصل هم فصل پائیز و یا زمستان باشد که شبها طولانی تر است، مخصوصاً اگر ماه در یکی از برج های جنوبی مانند برج قوس و جدی باشد. در چنین شرایطی است که ماه در نیمة دوم ماه های قمری قبل از طلوع آفتاب غــــروب می کند.

از آیات چنین بدست می آید که:

ابراهیم علیه السلام قبل از رسیدن شب و روز مشغول احتجاج با قوم دربارة بت ها بوده است، و این احتجاج همچنان ادامه داشت تا شب فرارسیده است و چشمش به زهره که معبود طائفه ای از آن قوم بوده افتاده و ناچار سرگرم به احتجاج علیه آنان شده است.

در عین سرگرمی اش منتظر بوده که ببیند کار این ستاره به کجا می کشد، تا آنکه می بیند پس از ساعات کوتاهی غروب کرد، لذا همین معنارا حجت خود قرار داده و از ربوبیت آن بیزاری جسته است.

در همی حال بوده که می بیند ماه از طرف مشرق سر زد، باز به احتجاج خود ادامه داده و روی سخن را متوجـــه مردمی می کند که قائل به ربوبیـــت ماه بودند و در همانجا حضور داشتند. نخست از در مماشات می گوید: " این است پروردگار من" و آنگاه حرکت ماه را تحت مراقبت قرار داده و می بیند که آن نیز غروب کرد.

قرار گرفتن آیة مربوط به نشان دادن ملکوت آسمانها و زمین به ابراهیم، در وسط این آیات خود دلیل بر این است که ابراهیم علیه السلام احتجاجاتی را که با قوم خود داشته همه را از مشاهدة ملکوت آسمانها و زمین استفاده و تلقی کرده بود، و در نتیجه خداوند هم آن یقینی را که نتیجة این ارائه می باشد ارزانی اش داشته بود و این خود روشن ترین گواه براین است که حجت های آن جناب حجت های برهانی بوده که از قلبی آکنده از یقین سرچشمه می گرفته است.

منظور ابراهیم هم از اینکه فرمود: " من افول کنندگان را دوست ندارم" این بوده که به قوم خود بفهماند چیزی که برای آدمی باقی نمی ماند و از انسان غایب می شود لیاقت این را ندارد که آدمی بدان دل بندد و آنرا دوست بدارد، و آن پروردگاری که

آدمی پرستش می کند باید کسی باشد که انسان به حکم فطرت ناگزیر باشد دوستش بدارد، پس نباید چیزی باشد که دستخوش زوال گردد.

اجرام فلکی که دستخوش غروب می شوند شایستگی ندارند که اسم "رب" بر آنها اطلاق کرد!

⁽¹⁾

بت پرستان عصر ابراهیم"ع"

بت ها مجسمه هائی بودند که یا از موضوعات اعتقادی از قبیل معبود آسمان و زمین و الة عدل و امثال آن حکایت می کردند ویا از موضوعات محسوس و مادی از قبیل آفتاب وماه .

از آیات مورد بحث استفاده می شود که قوم ابراهیم نیز از این دو نوع بت داشته اند، که آثار باستانی خرابه های بابل نیز این معنارا تأئید می کند.

بت هارا از هر چیزی که برایشان ممکن می شده، مانند فلزات و انواع سنگ ها می ساختند. در روایات آمده که قبیلة " بنی حنیفه" از قبایل یمامه بتی را از کشک ساختند. گاهی نیز بت هارا از گِل می ساختند، وچه بسا تنها به نقشی و صورتی اکتفا می کردند.

قوم ابراهیم این بت هارا برای این می پرستیدند که بدان وسیله به درگاه ارباب آنها تقرب جسته و به وسیلة تقرب به آنها به درگاه خدای تعالی نزدیک شوند. واین خود نمونة بارزی از سفاهت بشر است که عالی ترین مرحلة خضوع را که همان خضوع بنده در برابر پروردگار است، در برابر مجسمة چـیزی کـه در نظرش بزرگ جلوه کرده، معمول بدارد، غافل از اینکه چنین خضوعی را در برابر مصنوع خود کرده است که به دست خود از چوب تراشیده و اسم آنرا معبود نهاده است!

معنی آیة فوق این است که:

-آیا بت هائی چنین بی ارزش را خدایان خود اتخاذ می کنید و مقام و مرتبة خدائی را که عالی ترین مقامات است برای یک مشت سنگ و چوب قائل می شوید؟

-راستی که تو ( ای پدر) و قومت در گمراهی واضحی به سر می برید! و راستی چگونه گمراهی بدین واضحی را تشخیص نمی دهید؟ و چطور نمی فهمید که بت

پرستی عبارت است از خضوع و تذلل عبودیت کسی که خود صانع و دارای علم و قدرت است در برابر مصنوع خود که از علم و قدرت بوئی و اثری در آن نیست!

⁽¹⁾

اعتراض ابراهیم نسبت به ترس از بت ها

خدای تعالی احتجاجات ابراهیم علیه السلام را دو قسم نقل کرده است:

1-یکی آن احتجاجاتی که ابراهیم قبل ازاظهار بیزاری از بت ها با مردم داشت،

2-محاجه ای که مردم بعد از شنیدن بیزاری ابراهیم از بت ها آغاز کردند.

گرچه در این آیات حجتی را که مردم علیه ابراهیم اقامه کردند صریحاً حکایت نکرده ولکن از جملة " من از کسانی که شریکش قرار می دهید نمی ترسم ،" تلویحاً معلوم می شود که چه می گفته اند، زیرا ابراهیم در رد گفتار آنان فرموده که من ازاین بت های شما نمی ترسم، معلوم می شود حجت آنان بـر شرک و

بت پرستی ترس از بت ها بوده است.

از کلام ابراهیم برمی آید که مشرکین در احتجاج با آن جناب راجع به بت پرستی خود راه تهدید را پیش گرفته و وی را از قهر خدایان بیم داده اند و اورا نصیحت کرده اند بلکه بتوانند با خودشان در بت پرستی و ترک توحید هم آواز سازند. ابراهیم نیز چون دید که حجت آنان به دو حجت تجزیه می شود: یکی رد بر ربوبیت خدای سبحان و دیگری اثبات عقیدة ربوبیت بت ها، لذا او هم از هر دو جواب داد.

در جواب از احتجاج اولی گفت:

-من در امر انجام شده ای قرار گرفته ام و به هدایت پروردگار راه حق را یافته ام و او مرا با نشان دادن ملکوت آسمانها و زمین آگاهی ها داده و حجت ها آموخته تا بتوانم ربوبیت را از هرچه غیر اوست، از قبیل ستارگان و بت ها، سلب نمایم. و من اینک دریافته ام که از پروردگاری که مدبر امور من است بی نیاز نیستم، و پروردگار من تنها و تنها کسی تواند بود که مدبر امور من باشد و او نیز خدای سبحان است. و با این هدایتی که مرا فرموده دیگر حاجت گوش دادن به حجت شما دربارة ربوبیت بت ها ندارم! بحث برای فهمیدن و راه یافتن است، ومن راه صحیح را یافته ام و به مقصد رسیده ام !

ابراهیم علیه السلام با جملة " من از کسانی که شریکش قرار می دهید نمی

ترسم مگر اینکه پروردگارم چیزی بخواهد ! " و با جملة قبلی آن " آیا درخصوص خدا بامن محاجه می کنید و حال آنکه او مرا هدایت کرده است،" در واقع گفته است:

-اولاً من از این بت ها ذره ای نمی ترسم،

-ثانیاً به فرضی هم که من از ضرر شرکای شما می ترسیدم تازه همین ترس هم خود دلیل دیگری بر ربوبیت خدای تعالی و آیتی از آیات توحید او بود، چه این خواست اوست که من از شرکای شما بترسم، نه خواست شرکای شما، که قادر بر چیزی نیستند!

⁽¹⁾

ماجرای شکستن بتها

قرآن مجید در ادامة این آیات قسمتی از مبارزات و مباحثات ابراهیم را با قوم خود یادآور شده و می فرماید:

« به پدرش و قومش گفت: چه چیز می پرستید؟

آیا از در افترا خدایانی دیگر به جای خدای عزوجل قصد می کنید؟

راستی ظن شما دربارة رب العالمین چیست؟ »

قرآن کریم در این آیات خلاصه ای از روزهای اولیه شروع مبارزات ابراهیم علیه السلام علیه بت پرستی قوم خود را ذکر می کند و می فرماید:

« در این هنگام ابراهیم نظر مخصوصی به ستارگان کرد و گفت:

مردم شهر به ناچار اورا به حال خود گذاشتند و به بیرون شهر رفتند. ابراهیم شهر را خالی از اغیار دید و به سراغ خدایان ایشان رفت و پرسید؟

و چون جوابی نشنید، گفت:

سپس با نیروی هرچه تمام تر به سر و کلة آنها کوبید و همه را خرد کرد! »

در قسمت اول این آیات، ابراهیم را نشان می دهد که از مریضی خود خبر می دهد و این خبردادن مربوط است به نظرکردن در ستارگان، یعنی به خاطر نظرکردن در ستارگان مریض شده است، حال این نگاه کردن در ستارگان یا برای این بود که ساعت را

تشخیص دهد، مثل کسی که دچار تب نوبه شود و بخواهد بفهمد چه ساعتی دوباره تب به سراغش می آید، مثلا چه وقت فلان ستاره طلوع می کند و یا غروب می کند و یا ستارگان فلان وضع خاص را به خود می گیرند. و یا برای این بود که از نگاه کردن به ستارگان به حوادث آینده ای که منجم ها با آن حوادث را از اوضاع کواکب به دست می آورند، معین کند، و صابئی مذهبان به این مسئله بسیار معتقد بودند و در عهد ابراهیم علیه السلام عدة بسیاری از معاصرین او از همین صابئی ها بودند.

ولی وجه اول با وضع ابراهیم علیه السلام مناسب تر به نظر می رسد که در این حالت معنای آیه چنین می شود که وقتی اهل شهر خواستند همگی از شهر بیرون بروند تا در بیرون شهر مراسم عید خود را به پا کنند، ابراهیم نگاهی به ستارگان انداخت و سپس به ایشان اطلاع داد که به زودی کسالت من شروع می شود، و من نمی توانم در این عید شرکت کنم.

وقتی مردم از آمدن ابراهیم صرف نظر کردند و اورا تنها در شهر گذاشتند و از شهر خارج شدند، ابراهیم خودرا به بت ها رسانید و نظری به آنها افکند که درست به شکل انسانها هستند، انسانهائی که در پیش رو طعام دارند و مشغول خوردن هستند، پس سرشار از خشم شد و پرسید که : چرا نمی خورید و چرا حرف نمی زنید؟ با اینکه شما خدایانی هستید که پرستندگانتان خیال می کنند شما عاقل و قادر و مدبر امور آنها هستید؟!!

اینجا بود که آخر ین تصمیم خودرا گرفت و با دست راست و با تبر محکم کوبید به سرو کله بت ها !

تبدیل آتش به گلستان

مردم باخبر شدند و به سرعت به طرف او آمدند، به خاطر اهتمامی که نسبت به حادثه داشتند، و احتمال می دادند که به دست ابراهیم علیه السلام پیش آمده باشد.

ابراهیم علیه السلام به آنها خطاب کرد و پرسید:

« - چرا چیزی را که خودتان می تراشید، می پرستید؟

با اینکه خدا شما و اعمال شمارا آفریده است ؟! »

⁽⁾

همچنین قسمت های مربوط به دستگیری ابراهیم و آوردنش در ملاء عام و بازجوئی کردن از او و سایر جزئیات حذف شده است،

قوم شروع کردند به ساختن محلی برای شکنجة ابراهیم با آتش، و این محل را طوری ساختند که گنجایش آتش افروخته شده را داشت. آنگاه ابراهیم را در آن آتش انداختند.

خداوند تعالی می فرماید:

« آری آنها نقشة این کار را می کشیدند ولی خدا ذلیلشان ساخت ! »

مراد به کشیدن نقشه، طرح سوزاندن ابراهیم بود ولی خداوند ابراهیم را بر آنان غالب ساخت، به طوری که نقشة شوم آنها هیچ اثری در وی به جا نگذاشت و آن این بود که خداوند به آتش فرمود:

« ای آتش ! برای ابراهیم سرد و گلستان باش ! »

⁽¹⁾

نمرود، طاغوت عصر ابراهیم

ابراهیم علیه السلام پس از فراغت از دو مرحلة اولیه احتجاج با پدر و قوم خود به محاجه با نمرود پادشاه معاصرش می پردازد. نمرود مثل سایر جبارانی که در قدیم می زیستند، ادعای ربوبیت کرده بود، و همچنین روش غلط جباران آن روزگار بود که فکر بت پرستی را در بشر به وجود آورده بود، لذا می بینینم که قوم ابراهیم "ع" دارای خدایان بی شماری بودند. برای هر خدائی مجسمه ای بوده که بعضی از آنان خدایان این مجسمه ها را مانند آفتاب و ماه و کوکب (زهره) می پرستیدند.

ابراهیم در مقابل نمرود

مباحثه و محاجّة حضرت ابراهیم علیه السلام با نمرود، پادشاه زمان خود

را که ادعای خدائی داشت، قرآن مجید چنین نقل کرده است:

« مگر نشنیدی سرگذشت آن کسی را که خدایش سلطنت داده بود و غرور سلطنت کارش را به جائی رسانده بود که با ابراهیم در مورد پروردگارش بگو و مگو کرد؟

ابراهیم گفت:

نمرود گفت:

ابراهیم گفت:

در اینجا بود که کافر مبهوت شد، وخدا گروه ستمکاران را هدایت نمی کند! »

به گفتة تاریخ و روایات " نمرود" یکی ازسلاطین " بابل قدیم" بوده است. در آن عصر و زمان مردم بت می پرستیدند. برای هر چیزی ربی قائل بودند، مانند: رب زمین، رب دریاها، رب آتش. و آنگاه برای آن ارباب ها صورت ها و مجسمه هائی می ساختند تا چون دسترسی به خود ارباب ندارند این مجسمه هارا به عنوان نمایشگر ارباب بپرستند، و این مجسمه ها شفاعت آنهارا نزد صاحبان خود بکنند، و صاحب صنم هم شفاعتشان را نزد " خدای بزرگ" بکند، و یا به وسیلة او سعادت زندگی و مرگ خودرا تأمین کند.

خیال می کردند ارباب بت ها یعنی آنهائی که تدبیر زمین و دریا و آتش به ایشان واگذار شده تأثیری در شئون زندگی آنان دارند، به طوری که ارادة آن ارباب بر ارادة خود آنان غالب است و تدابیر آنها بر تدبیر خود ایشان مسلط است.

چه بسا می شد که بعضی از سلاطین خودکامه و دیکتاتور از این اعتقــــادات عــــوام سوء استفاده می کردند و اوامر ملوکانة خودرا از این راه به خورد مردم می دادند و در شئون زندگی مردم تصرفاتی می کردند، و رفته رفته به طمع به دست آوردن مقام الوهیت می افتادند.

تاریخ این معنا را از فرعون و نمرود و غیر آن دو نقل کرده است. در نتیجه با اینکه خودشان مانند مردم شان بت می پرستیدند، در عین حال خودرا در سلک ارباب جا می زدند. رفته رفته مردم آنهارا بیشتر از بت های خیالی پرستش می کردند.

قرآن مجید از قول فرعون حکایت فرموده که گفت:

« اَناَ رَبُّکُمُ الْاَعلی - من بزرگترین رب شما هستم !؟»

و با اینکه فرعون خود بت می پرستید، در عین حال خود را بزرگترین رب جا می زد. این ادعا از نمرود نیز حکایت شده که گفت: "اَناَ اُحیی وَ اُمیتَ – من نیز زنده می کنم و می میرانم! "

در نقل قولی که قرآن کریم در آیة مورد بحث فرموده کاملاً روشن می شود که

نمرود وقتی با ابراهیم مباحثه و محاجه می کرد، برای خدای سبحان قائل به الوهیت بوده، وگرنه وقتی ابراهیم به او گفت: « خدا آفتاب را از مشرق می آورد و تو آنرا از مغرب بیاور ! » نمرود تسلیم گفتة آن جناب نمی شد و می توانست بگوید آفتاب را از مشرق می آورم، نه آن خدائی که تو معتقدی، و یا بگوید اصلاً این کار خدای تو نیست بلکه کار خدایانی دیگر است، چون نمرود قائل به خدایانی دیگر غیر از خدای سبحان نیز بود.

قوم نمرود نیزهمین اعتقاد را داشتند. همچنانکه همه داستانهای ابراهیم "ع" که در قرآن آمده براین معنا دلالت دارد، مانند داستان کوکب و ماه و خورشید، و یا گفتگوئی که آنجناب با پدرش دربارة بت ها داشت، و خطابی که به قوم خود کرد، و داستان شکستن بتها و سالم گذاشتن بت بزرگ، و سایر داستانها .

پس معلوم می شود نمرود هم مانند قومش برای خدا الوهیت قائل بود، ولی چیزی که هست قائل به خدایانی دیگر نیز بود، لکن با این حال خود را هم اله می دانست، و بلکه بالاترین آلهه می پنداشت. و به همین حهت بود که در پاسخ ابراهیم "ع" و احتجاجش، بر ربوبیت خود احتجاج کرد، و دربارة سایر آلهه چیزی نگفت، معلوم می شود خود را بالاتر از همه می دانست.

از اینجا این نتیجه به دست می آید که بگو مگوئی که بین ابراهیم علیه السلام و نمرود واقع شده، این بوده که ابراهیم علیه السلام فرموده بود:

رب من تنها الله است ولا غیر! و نمرود در پاسخ گفته بود:

نه خیر! من نیز معبود تو هستم، معبود تو و همة مردم !

نمرود شروع به مغالطه کرد و دستور داد دو نفر زندانی را آوردند، یکی را امر کرد تا کشتند و دیگری را زنده نگه داشتند، سپس گفت:" من نیز زنده می کنم و می میرانم!" بدین وسیله امر را به حاضران مشتبه کرد و آنها هم تصدیقش کردند. چون ابراهیم دید حاضران استدلال منطقی را قبول نمی کنند حجتی آورد که خصم را شکست داد.

فرمود:

« خدای سبحان آفتاب را از مشرق می آورد وتو آن را از مغرب بیاور!»

وقتی ابراهیم این پیشنهاد را کرد نمرود مبهوت ماند و دیگر نتوانست پاسخ دهد.

هرچند آیة شریفه متعرض زمان وقوع این بگومگو نشده است ولی اعتبار

عقلی مساعد این احتمال است که بعد از افتادن حضرت ابراهیم درآتش و نجات او بوده

است، برای اینکه از داستانهائی که در قرآن کریم دربارة ابراهیم علیه السلام از همان بدو ظهورش و احتجاجش با پدر و قومش و بت شکنی اش آمده، این معنی بدست می آید که اولین باری که آن جناب با نمرود ملاقات کرد هنگامی بود که خبر بت شکنی او به گوش نمرود رسیده بود و وی دستور داده بود اورا بسوزانند، و معلوم است که در چنین هنگامی جای بگو مگوی نمرود با وی دربارة خدائی خودش نبوده است، چون به جرم شکستن بتها دستگیر شده بود، نه به جرم انکار خدائی نمرود، و اگر بگو مگوئی با او کرده حتماً بر سر این بوده که آیا بت ها پروردگارند یا خدای تعالی ؟

در روایات اسلامی آمده است که:

" آن کسی که با ابرهیم بر سر پروردگار او بگو مگو کرد نمرود پسر کنعان بود. "⁽¹⁾

⁽²⁾

حمورابی و نمرود زمان ابراهیم

"حمورابی" معاصر ابراهیم علیه السلام نبود. او در حدود سیصد سال بعد از ابراهیم زندگی می کرد. زندگی ابراهیم علیه السلام در حدود دو هزار سال قبل از میلاد بوده و زندگی حمورابی حدود هزار و هفتصد سال قبل از میلاد بوده است.

اگرچه تاریخ دلالت دارد براینکه حمورابی پادشاهی صالح و دیندار و عادل در بین رعیت، و مردی قانونمدار و پایداردر قوانین خود بوده، و مقرراتی را که خود وضع نموده بود به نحو احسن اجرا می کرده است، و قوانین وی قدیمی ترین قوانین مدنی است که تدوین شده است ولکن همین سند تاریخی صراحت دارد بر اینکه وی مردی بت پرست بوده است.

در همین آثار خطی که در خرابه های بابل از وی به دست آمده، بعد از بیان شریعت خود از بت های زیادی استمداد کرده است، و آن بت ها را در قبال سلطنت عظیمی که به او داده اند و توفیقی را که در بسط عدالت و وضع قانون به وی ارزانی داشته اند تشکر نموده و از آنها خواسته تا شریعتش را از زوال و تحریف حفظ کنند.

حمورابی آن بت هارا چنین اسم برده است:

1- "میروداخ" خدای خدایان

2- " أی" خدای قانون و عدالت

3- "زاماما" و الاهة " اشتار" دو خدای جنگ

4- " شاماش" خدای حاکم در آسمان و زمین

5- " حاداد" خدای ارزانی و فراوانی نعمت

6- " نیرغال" خدای فتح و پیروزی

7- " بل" خدای قدر

8- " الاهة بیلیتیس" و " الاهة نینو" و " اله ساجیلا" و غیر آن….

( در سفر تکوین اصحاح یازدهم تا بیست و پنجم تورات) گفته شده که ملکی صادق پادشاه " شالیم" که خود کاهن خدا بود، نان و شراب برای ابراهیم برد و اورا برکت داد. برخی چنین توجیه کرده اند که این ملک صادق کاهن، همان " امرافل" پادشاه " شنعار" است که در اول داستان مذکور است و او همان " حمورابی" صاحب قوانین معروف است که یکی از سلالة نخستین شاهان بابل است.

در تاریخ شاهی وی سخت اختلاف هست به طوری که بیشتر آنچه درباره وی گفته اند با زمان حیات ابراهیم (2000 ق-م) قابل انطباق نیست. مثلاً در کتاب " عرب پیش از اسلام" می گوید: حمورابی در سال 2287-2232 (ق-م) در بابل سلطنت داشته است. درکتاب " شریعت حمورابی " به نقل از کتاب "قدیمی ترین قوانین جهان" تألیف استاد. اف. ادوارد می گوید: دوران پادشاهی وی در 2205-2167(ق-م) بوده است.

در " قاموس اعلام شرق و غرب" آورده که او در سال 1728-1686 به اریکة پادشاهی بابل نشست. "قاموس کتاب مقدس" زمان فرمانروائی اورا سال 1975-1920(ق-م) می داند.

روشن ترین دلیل بر بطلان این حدس آن است که سنگ نبشته هائی که در ویرانه های بابل به دست آمده و شریعت حمورابی بر آنها حک شده شامل ذکر عده ای از خدایان بابلیان است و این خود می نماید که حمورابی از بت پرستان بوده است بنابراین صحیح نیست اورا کاهن خداوند بدانیم.

⁽¹⁾

تحلیل استدلال های ابراهیم "ع"

قرآن مجید احتجاجات ابراهیم علیه السلام با اقوام ستاره پرست و ماه پرست و بت پرست عصر خود را در آیات فوق الذکر نقل کرده که مشروح آن را در مطالب قبلی دیدیم. حال می پردازیم به تحلیل و چگونگی این استدلال ها، و در بادی امر می بینیم که ابراهیم علیه السلام در این حرفی که درباره کوکب و قمر و شمس زده، نظر صحیح و

یقینـی و هـدایـت

الهیه و فیض پروردگار خودرا جستجو می کرده است، بدین شرح که :

1-کلام آن حضرت را می توان حمل بر معنای حقیقی نمود و گفت که منظور آن حضرت این بوده که از راه فرضیه به حق مطلب رسیده و برای خود اعتقاد یقینی کسب کرده است.

2-دیگر اینکه کلام آن حضرت را حمل بر ظاهر کنیم و بگوئیم ابراهیم علیه السلام از راه مماشات و تسلیم این سخن را گفته و خواسته است فساد آن را بیان نماید.

3-اینکه ابراهیم علیه السلام یقین به این معنا داشته که اورا پروردگاری است که هدایت و سایر امورش را متکفل است، و اگر در این آیات واقعاً یا ظاهراً از پروردگار خود جستجو و بحث کرده منظورش این بوده که بفهمد آیا آن کسی که امورش را عهده دار است همان آفریدگار آسمان و زمین است، یا آنکه یکی از آفریده های اوست؟ و وقتی معلومش شد که ستاره و ماه شایستگی ربوبیت را ندارند، چون از نظرش ناپدید شدند ناگزیر اظهار امیدواری کرده و گفت: " اگر پروردگارم مرا به سوی خود راهنمائی نکند از گمراهان خواهم بود !"

دربارة احتمال اولی باید گفت:

هیچ بعید نیست که ابراهیم "ع" در آن موقعی که اشاره به آفتاب می کرده نسبت به خصوصیات آن جاهل بوده است. و اولین باری بوده که از نهانگاه خود چشم به جهان وسیع گشوده، و مجتمعی از بشر و اجرامی درآسمان، یکی بنام ستاره و یکی ماه و یکی خورشید دیده و از جهت نداشتن معرفت به خصوصیات آنها به هرکدام که رسیده گفته: "هذاربی !"

ابراهیم علیه السلام بعد از دیدن ستاره و یا ماه و خورشید گفته است : "هذا ربی"، آنگاه بی اطلاع از اینکه چیزی نمی گذرد که این جرم غروب می کند بر همان گفتار خود ثابت مانده تا جرم غروب کرده و آن وقت فهمیده که اشتباه کرده و جرم مزبور پروردگار او نبوده است. چه اگر مانند یکی از ما سابقة ذهنی از غروب جرم داشته بود که همان بار اول و بدون فاصله جواب خودرا می داد که - این پروردگار من نیست،

برای اینکه این جرم به زودی غروب خواهد کرد!

دربارة احتمال دومی باید گفت:

ابراهیم علیه السلام خواسته است با قوم خود مماشات کند، و اگر دربارة این اجرام ایستاد تا غروب کنند و آن وقت از گفتة خود برگشت برای این بوده که قدم به قدم احتجاج خودرا با محسوسات مردم پیش ببرد، همچنانکه وقتی بت هارا می شکند بت بزرگ را باقی می گذارد و می گوید این بت بزرگ خدایان شمارا شکسته است، تا به خوبی آنان را به عجز اصنام واقف سازد و برای آنان حتمی کند که این سنگ و چوب ها نمی توانند از خودشان دفع شری کنند تا چه رسد به دیگران !

نتیجة بررسی های ابراهیم "ع"

ابراهیم علیه السلام علیه ربوبیت اجرام سه گانه این حجت را اقامه کرده که هر غروب کننده را برای همان غروب کردنش دوست ندارد، و غروب هر چیز عبارت است از اینکه انسان آن چیز را بعد از یافتن از دست داده و گمش کند، و چیزی که دارای چنین وصفی است شایستگی ندارد که محبت و دلبستگی آدمی ، که ملاک و مجوز عبادت و پرستش است، به آن تعلق گیرد، و چون این وصف در جمیع جسمانیات هست و همة موجودات مادی رو به زوال و نیستی و هلاکند، از این جهت باید گفت در حقیقت حجت ابراهیم علیه السلام حجتی است علیه جمیع انحاء شرک و وثنیت، نه تنها مسئلة بت پرستی و ستاره پرستی، حتی عقایدی را هم که بعضی از مشرکین دربارة الوهیت ارباب انواع و موجودات نوری مافوق ماده و طبیعت ومنزه از جسمیت و حرکت دارند، نیز ابطال می کند.

⁽¹⁾

ابراهیم و اعلام دین فطرت

پس از آنکه ابراهیم علیه السلام از شرک قومش و از شرکای آنان تبری جست اینک با عبارات آیه فوق به سوی توحید تام گرائیده و ربوبیت و معبودیت را منحصراً برای کسی اثبات می کند که آسمانها و زمین را از نیستی به هستی درآورده، و بت پرستی و

شرک را از خود نفی کرده و می فرماید:

« من رو آوردم به کسی که آسمانها و زمین را آفریده،

درحالی که میانه رو هستم و. از مشرکان نیستم! »

منظور از روی آوردن، کنایه از این است که من با عبادت خودتنها به سوی خداوند روی می آورم، چون لازمة عبودیت و مربوبیت این است که مربوب در نیروی خود و اراده اش بسته به رب خود باشد، و اورا بخواند، و در جمیع کارهایش به او رجوع کنـــد، و معلوم است که دعا و رجوع جز با توجیــه وجه و روی آوردن محقق نمی شود، بنابراین توجیه وجه کنایه است از همان عبادت که آن نیز عبارت است از دعا و رجوع.

ابراهیم علیه السلام در این کلام خود صریحاً از پروردگار خویش اسم نبرده بلکه وصفی از اوصاف اورا ذکر کرده که احدی از مشرکین هم در آن وصف نزاع و خلافی ندارند، و آن وصف عبارت بود از خالق بودنش برای زمین و آسمان، یعنی کسی که آسمانها و زمین را خلق کرده است.

یعنی من با عبادت خود روی به درگاه کسی می آورم که ایجاد هرچیزی منتهی به اوست و خود شما هم اورا مافوق خدایان خود می شناسید.

در این که از میان همة صفات خاص پروردگار، و در میان الفاظی که دلالت بر خلقت دارند – مانند: باری، خلق، بدیع – بطور خاص " فاطر " را برگزید اشاره است به اینکه آن دینی که ابراهیم علیه السلام از میان ادیان انتخابش کرده است دین فطرت است !

لذا در قرآن کریم هم مکرراً دین توحـید را به دین ابراهیم و دین حنیف و دین فطرت وصف کرده است، چون دین توحید دینی است که معارف و شرایع آن همه بر طبق خلقت انسان و نوع وجودش و بر وفق خصوصیاتی بنا نهاده شده که در ذات اوست، و به هیچ وجه قابل تغییر و تبدیل نیست.

پس اینکه بشر را دعوت به دین اسلام یعنی خضوع در برابر حق تعالی کرده است برای این بوده که خلقت بشر هم برآن دلالت کرده و اورا به سوی آن هدایت می کند.

⁽¹⁾

ابراهیم، شیعه نوح، با قلبی سلیم

مردمی که موافق طریقة کسی حرکت کنند چنین مردمی شیعة آن کس می باشند، حال چه اینکه آن کس جلوتر از آن قوم باشد یا بعداز آن قوم. در این آیه خداوند می فرماید که ابراهیم یکی از شیعیان نوح بود، چون دینش موافق دین او، یعنی دین توحید بود.

ابراهیم را خداوند چنین می شناساند که – اِذ جاءَرَبَّهُ بِقَلبٍ سَلیمٍ

شتافتن و آمدن به نزد پروردگار کنایه است از تصدیق خدا و ایمان به او .

مراد به قلب سالم آن قلبی است که از هر چیزی که مضر به تصدیق و ایمان به خدای سبحان باشد، خالی باشد، نه شرک جلی و نه شرک خفی، نه اخلاق زشت و نه آثارگناه، نه هیچ تعلقی به غیرخدا که باعث شود صفای توجه به سوی خدارا ازبین ببرد و کدر سازد.

از اینجا روشن می شود که منظور از قلب سلیم آن قلبی است که هیچ تعلقی به غیر خدا نداشته باشد.

⁽²⁾

ابراهیم، اُسوة حسنه

قرآن می فرماید:

« شما الگوی خوبی در ابراهیم و پیروان او دارید!

به یاد آورید آن زمان را که به قوم خود گفتند:

و به شما کافریم !

و از همین امروز برای ابد اعلام قطع رابطة خویشاوندی و اعلام دشمنی و کینه با شما می کنیم

و این تا روزی که به خدای یگانه ایمان آورید، باقی می ماند! »

خدای متعال خطاب به مؤمنین می فرماید که شما الگوی خوبی دارید و باید مانند ابراهیم که با قوم خود به دلیل دشمنی آنها با خدا دشمنی اعلام کرد، با دشمنان خدا اعلام دشمنی کنید!

از لحاظ تاریخی، از ظاهر این آیه مستفاد می شودکه در محل و زمانی که ابراهیم علیه السلام اعلام قطع رابطه با مشرکین کرد از پیروان او نیز همراهش بودند. یعنی غیر از حضرت لوط و همسر ابراهیم کسانی دیگر نیز به وی ایمان آورده بودند و در این ماجرا همراه ابراهیم علیه السلام بودند و مانند او اعلام انزجار و قطع رابطه با کفار دشمن خدا کردند.

نکتة دیگر اینکه آیة فوق برائت را به آثارش معنا می کند، و آثار برائت همین است که به عقیدة آنان کفر بورزند، و مادام که مشرکند با آنان دشمنی کنند تا روزی که خدای سبحان را بپرستند.

مراد به کفر ورزیدن به آنان کفر ورزیدن به " شرک" آنان است.

معنای کفر به شرک آنان این است که با شرک آنان عملاً مخالفت شود، همچنانکه عداوت مخالفت و ناسازگاری قلبی است.

خود آنان برائتشان را از مشرکین به سه امر تفسیر کرده اند:

1-مخالفت عملی با شرک آنان،

2-عداوت قلبی با ایشان،

3-استمرار این وضع مادام که بر شرک خود باقی باشند مگر اینکه از شرک خود دست برداشته و به خدای واحد ایمان بیاورند!

الگوئی برای برائت مطلق از مشرکین

از کلیّتی که آیه های فوق بر آن دلالت دارند، خداوند متعال استثنائی را از قول آنها اعلام می کند و می فرماید:

« مگر قول ابراهیم به پدرش که من تنها می توانم از خدا برایت طلب مغفرت کنم، و از ناحیة خدا هیچ کاری دیگر نمی توانم صورت دهم،

و همگی گفتند:

که بازگشت به سوی توست!

پروردگارا !

مارا مایة امتحان و فتنة کسانی قرار مده که کافر شدند !

و مارا بیامرز، که تو، تنها تو عزیز و حکیمی ! »

ابراهیم علیه السلام و مؤمنینی که با وی بودند از قوم مشرک خود به طور کلی و مطلق تبری جستند و هر رابطه ای را که ایشان را به آنان پیوند می داد قطع نمودند به جز یک رابطه و آن گفتار ابراهیم به پدرش بود که گفت:

" - برای تو از خدا آمرزش می طلبم ….»

این جمله معنایش اظهار دوستی ابراهیم نسبت به پدر نیست بلکه وعده ای است که به وی داده تا شاید از شرک توبه کند و به خدای یگانه ایمان بیاورد.

وقتی ابراهیم به پدر وعدة استغفار داده بود که برایش روشن نشده بود که وی دشمن خداست و دشمنی با خدا در دلش رسوخ یافته است و در شرک ثابت قدم می باشد، بدین جهت امیدوار بود که از شرک برگردد و به خدا ایمان بیاورد، ولی وقـتی برایـش معلوم شـد که عـداوتش با خـدا در دلش رسوخ یافتـه است، در نتیجه از ایمان آوردنش مأیوس شد و از او بیزاری جست.

الگوئی برای مؤمنان به خدا و روز جزا

در ادامة آیات، قرآن کریم مسلمانان را به نـــــکات دیگری از ابراهیم و پیروانش متــوجه می کند و می فرماید: « - شما، البته از میان شما، آنهائی که امیدوار به خدا و روز جزایند، همواره در ابراهیم و یارانش الگو داشته اند! و اما آنهائی از شما که هنوز کفار را دوست می گیرند بدانند که خدای تعالی بی نیاز و ستوده است! »

در این آیه به منظور تأکید مسئلة اسوه بودن را تکرار می کند تا علاوه بر تأکید این معنارا هم بیان کرده باشد که این اسوة حسنه تنها برای کسانی است که به خدا و روز جزا امید داشته باشند، و نیز اسوة اینگونه افراد به ابراهیم علیه السلام تنها در بیزاری از کفار نیست بلکه در دعا و مناجات هم از آن جناب تأسی می کنند.

دعائی که خداوند متعال از ابراهیم و همراهانش تعریف می کند نخست دعائی به طور مقدمه به درگاه پروردگارشان کردند و گفتند:

« - رَبَّنا عَلَیکَ تَوَکَّلنا وَ اِلَیکَ اَنَبنا وَ اِلَیکَ الْمَصیر ! »

این مناجات و دعائی است از نامبردگان به درگاه خدا و مناجاتی است دنبال آن تبری جستن، چون آن تبری به آن شدت ممکن بود آثار سوئی به بار آورد و ایمان را از آدم سلب کند لذا دعا کردند که پروردگارا به تو توکل می کنیم و به سوی تو انابه می آوریم و بازگشت به سوی توست! خواستند عرض کنند که این خود ما نیستیم که امور خودرا تدبیر می کنیم تنها مشیت توست ! و آن را به هرجور که خودت می خواهی تدبیر فرما!

ولی دعای اصلی آنها این بود که گفتند:

« - رَبَّنا لا تَجعَلنا فِتنَةً لِلَّذین کَفَروُا، وَاغفِرلَنا رَبَّنا ! »

در این دعا از خدا می خواهند ازآثار سوء تبری شان از کفار آنان را پناه دهد و ایشان را بیامرزد.

معنای " فتنه" وسیلة امتحان است. و معنای اینکه مبادا مؤمنین فتنه برای کفار قرار گیرند این است که کفار برآنان مسلط شوند تا مورد امتحان قرار گیرند و آنچه فساد در وسع خود دارند بیرون بریزند، و ابراهیم و مؤمنین را به انواع آزارها شکنجه کنند که چرا به خدا ایمان آورده اید و خدایان مارا رها کرده و از آنها و از عبادتشان بیزاری جسته اید! ابراهیم علیه السلام و یارانش در دعای خود ندای " ربنا " را پی درپی تکرار می کردند تا بدین وسیله رحمت الهی را به جوش آورند:

« - توئی آن غالبی که هرگز مغلوب نمی شود!

کسی که همة افعال او متقن است،

و از استجابت دعای ما عاجز نگردد،

توئی و تنها توئی که می توانی مارا از کید دشمنان خود حفظ کنی !

و می دانی از چه راهی حفظ کنی . . .!

امامت ابراهیم "ع" و امتحانات او

اشاره

⁽¹⁾

مفهوم امامت، و ارزش آن

الفاظی در قرآن شریف وجود دارد که در انظار مردم ساده تلقی می شود، چون در اثر مرور زمان زیاد بر زبانها جاری شده و خیال کرده اند که معنای آن را می دانند، و همین خیال باعث شده است که بر سر آنها ایستادگی و دقت به خرج ندهند.

یکی از آن الفاظ " امامت" است.

مفسرین آن را همه جا و به طور مطلق به معنای : نبوت، تقدم، مطاع بودن، خلافت، وصایت، ریاست در امور دین گرفته اند، در حالیکه هیچ یک از اینها حقیقت " امامت " را نمی رسانند.

مواهب الهی، صرف یک مشت مفاهیم لفظی نیست، بلکه هریک از این عناوین، عنوان یکی از حقایق و معارف حقیقی است. لفظ " امامت" نیز یک معنای حقیقی دارد، غیر حقایق دیگری که الفاظ دیگر از آنها حکایت می کنند.

حقیقتی که تحت عنوان " امامت " است از آیات زیر مشخص می شود:

« ما به ابراهیم اسحق را دادیم، و علاوه براو یعقوب را هم دادیم، و همه را صالح قرار دادیم، و مقرر کردیم که " امامانی" باشند به " امر" ما " هدایت" کنند! »

« ما از ایشان " امامانی" قراردادیم که به " امر" ما " هدایت" می کردند، و این مقام را بدان جهت یافتند که " صبر" می کردند، و به " آیات" ما " یقین" داشتند! »

پس، قرآن کریم هرجا نامی از " امامت" می برد، دنبالش متعرض "هدایت" می شود، تعرضی که گوئی می خواهد کلمة نامبرده را تفسیر کند. و از سوی دیگر همه جا این " هدایت" را مقید به " امرخدا" کرده و با این قید فهمانده است که :

1-" امامت" به معنای مطلق " هدایــت" نیست بلکه "هــدایتی" است که با " امرخدا " صورت می گیرد.

( " امرخدا" همان است که وقتی ارادة خلق چیزی می کند بآن می گوید: "باش" و او هست می شود – " کن" - " فیکون " ! )

2-"امام" هدایت کننده است که با "امری ملکوتی" که در اختیار دارد، "هدایت" می کند.

پس "امامت" از نظر باطن، یک نحوة " ولایتی " است که " امام" در " اعمال مردم" دارد. و "هدایت امام" مانند " هدایت انبیاء و رسل و مؤمنین" نیست که صرفاً " راهنمائی" از طریق نصیحت و مؤعظة حسنه یا صرفاً " آدرس دادن" باشد، بلکه " هدایت امام" به معنای " گرفتن دست خلق و رساندن به مقصد نهائی " است.

از طرف دیگر، خدای تعالی برای موهبت "امامت" سببی معرفی کرده و آن عبارت است از " صبر ویقین" :

« اِنَّما صَبَروُا وَ کانوُا بِآیاتِنا یؤُقِنوُنَ »

« وما این چنین ملکوت آسمانها وزمین را به ابراهیم نشان دادیم تا از مؤقنان گردد! »

-" امام" باید دارای " یقین" باشد، " انسانی" که " عالم ملکوت"

برایش مکشوف باشد و با " کلماتی" از خدای سبحان برایش محقق گشته باشد.

هرچه می کند در پیش روی امام می کند!

-" امام" مهیمن و مشرف بر راه سعادت و راه شقاوت است.

-" امام" کسی است که در روزی که باطن ها ظاهر می شود مردم را به طرف خدا سوق می دهد، همچنانکه در ظاهر وباطن دنیا نیز مردم را به سوی خدا سوق می دهد.

« یَوْمَ نَدعوُا کُلَّ اُناسٍ بِاِمامِهِم ! »

« روزی که هر دسته مردم را به امامشان می خوانیم! »

آیة شریفه می فهماند که :

-" پست امامت" پستی نیست که دوره ای از دوره های بشری و عصری از اعصار از آن خالی باشد، بلکه در تمام ادوار و اعصار باید وجود داشته باشد. این نکته را عبارت " کُلَّ اُناسٍ" می فهماند یعنی هرجا که انسانهائی باشند، امامی نیز هست که " شاهد" بر " اعمال" ایشان است.

-مقام با این عظمت "امام"، هرگز در کسی یافت نمی شود مگر آنکه ذاتاً "سعید و پاک" باشد.

-" امام" باید " معصوم" از هر ضلالت و گناهی باشد، وگرنه مهتدی به نفس نخواهد بود، بلکه محتاج به هدایت غیر خواهد بود.

-هرکس " معصوم" نباشد، او " امام" و "هادی به سوی حق" نخواهدبود. ( این همان مفهوم آیة " لایَنالُ عَهدِی الظّاِلمینَ! " است.)

یعنی بطور مطلق هرکسی که ظلمی از او صادر شده باشد، هرچند که یک ظلم در تمام عمر مرتکب شده باشد، معصوم تلقی نمی شود.

مشخصات امـــــــــام

" امام" یعنی مقتدا و پیشوائی که مردم به او اقتداء نموده، و در گفتار و کردار از او پیروی کنند. نتیجة بررسیهای فوق نشان می دهد که " امام "باید دارای مشخصات زیر باشد:

1-" مقام امامت " باید از طرف خدای تعالی معین و مقرر گردد.

2-" امام" باید به عصمت الهی " معصوم" باشد.

3-مادامی که موجودی به نام انسان در روی زمین باشد، " زمین خالی از وجود امام نیست."

4-" امام" باید "مؤید" از طرف پروردگار باشد.

5-" اعمال بندگان خدا" هرگز از نظر " امام" پوشیده نباشد، و" امام" بدانچه مردم می کنند " آگاه" باشد.

6-" امام" باید به تمامی احتیاجات و نیازهای انسا نها "علم" داشته باشد، چه در امر معاش دنیا و چه در امر معاد و دین آنها.

7-با وجود " امام" کسی محال است پیدا شود که از نظر فضایل " مافوق امام" باشد.

این هفت مسئله، از امّهات و رئوس مسایل امامت است که از آیات قرآنی استفاده می شود.

ضمناً آیه 90 سورة انعام نشان می دهد که هدایت انبیاء علیهم السلام چیزی است که وضع آن تغییر و تخلف نمی پذیرد و این هدایت بعداز رسول خدا «ص» هم همچنان در امتش هست، و از میان امت او برداشته نمی شود.

بلکه در میان امت او آنانکه از ذریة ابراهیم علیه السلامند همواره این هدایت را در اختیار دارند:

وَ جَعَلَها کَلِمَةً باقِیَةً فی عَقِبِهِ !

⁽¹⁾

تاریخ امامت ابراهیم "ع"

این آیه، تاریخ " امامت" ابراهیم علیه السلام است. این واقعه در اواخر عمر آن حضرت اتفاق افتاده است، و آن زمانی است در دوران پیری ابراهیم، بعد ازتولد اسماعیل و اسحق علیهماالسلام، همچنین بعداز آنی است که اسماعیل و مادرش را از سرزمین فلسطین به سرزمین " مکه" منتقل کرد:

« … و چون پروردگار ابراهیم، اورا با کلماتی بیازمود،

و او به حد کمال آن امتحانات را انجام داد، بوی گفت:

ابراهیم گفت:

فرمود:

که عهد من به ظالمین نمی رسد! »

تحلیل آیات فوق مسلم می دارد که این گزینش، بعد از تولد فرزندان ابراهیم "ع" بود، زیرا اگر موضوع امامت، قبل از بشارت ملائکه به تولد اسماعیل و اسحق بود، ابراهیم علیه السلام علمی به اینکه صاحب ذریـــه می شود نداشت، زیرا حتی بعداز بشارت دادن ملائکه، طبق نقل قرآن، ابراهیم باز آنرا باور نمیکرد، و

در جواب ملائکه سخنی گفت که نومیدی از اولاددار شدن از آن پیداست:

« - آیا مرا که پیری برمن مسلط شده بشارت می دهید؟

بچه بشارت می دهید؟

گفتند: به حق بشارت می دهیم!

زنهار از نومیدان مباش ! »

همچنانکه قرآن حکایت می کند، همسر او نیز امیدی نداشت به اینکه صاحب فرزند شود، چون این گفتگو شنید بخندید، و گفت:

« - ای وای ! آیا من بچه می آورم؟

با اینکه پیرزالی هستم که حتی در جوانی ام نازا بودم،

و شوهرم پیر فرتوت است؟!!

این بشارت چیزی است عجیب!! »

گفتند:

« آیا از امر خدا تعجب می کنی ؟!!

رحمت خدا و برکات او شامل حال شما اهل بیت است،

و او حمید و مجید است ! »

پس زمانی که ابراهیم علیه السلام به مقام " امامت" رسید، این مراحل گذشته بود، و نمی توانست عملاً قبل از این تاریخ باشد، زیرا ابراهیم بعد از شنیدن این مژده که خدا اورا به مقام " امامت" ترفیع می دهد، تقاضا می کند که این مقام را به بعضی از

ذریة او نیز عطا کند، پس در این زمان او دارای فرزند بوده است. و نیز دوران پیری و فرتوتی او مدتی قبل – یعنی زمان بشارت فرزندانش – شروع شده بود، زیرا زنش گفت:

« شوهرم پیر فرتوت است – هذا بعلی شیخاً…. »

خود ابراهیم علیه السلام نیز تاریخ فرزنددار شدن خودرا در پیری چنین بیان میکند:

« شکر خدای را که در دوران پیری اسماعیل و اسحق را به من ارزانی داشت !»

و نیز زمان به امامت رسیدن ابراهیم وقتی است که پروردگارش آزمایش ها نموده و او در همة آنها پیروز گردیده بود، و بدین جهت پروردگارش فرمود:

« - من تورا امام خواهم کرد ! »

معلوم است این امتحانات، همان انواع بلاهائی بود که در زندگی بدان مبتلا شده بود و قرآن کریم به آنها تصریح فرموده است.

روشن ترین این امتحانها و بلاها – داستان بریدن سر فرزندش اسماعیل بود . پس وجود اسماعیل و جریان سربریدن او قبل از زمان اعطای مقام امامت از طرف خدا بوده است، یعنی امامت ابراهیم به بهای تمام این ابتلائات و پیروز و موفق درآمدن او از امتحانات، یعنی زمان کمال پیری او بوده است –

وَاِذِابْتَلی اِبراهیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَاَتَمَّهُنَّ قالَ اِنّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ اِماماً !

ترتیب مقامات ابراهیم

مقاماتی که ابراهیم علیه السلام به دست آورده به ترتیب زیر بوده است:

1-مقام عبودیت،

2-مقام نبوت،

3-مقام رسالت،

4-مقام خلّت،

5-مقام امامت.

خدای تعالی قبل از آنکه اورا نبی کند، در همان ابتدای امر دارای " رشد" کرد، و رشد همان "عبودیت" است.

آن روزی که ابراهیم به پدرخود اعتراض کرد که چرا بتهارا می پرستید، نبی بوده

است !⁽¹⁾

مقام رسالت در اواخر عمر ابراهیم"ع" و سنین پیری او، و بعداز جدائی از پدر و قومش اعطاء شده است و در آن ملائکة خدارا در بیداری دیده و با آنان صحبت کرده است . همان زمانی است که به او مژدة فرزندی دادند و او گفت من پیرم!

اگر خدا اورا برای خود " خلیل" گرفت، برای خاطر این کیش و ملت حنیفی است که وی به امر پروردگارش تشریع کرد، و به خاطر شرافت آن کیش، ابراهیم به مقام "خلت"مشرف گردید. (خدای سبحان اعراض از کیش ابراهیم را که نوعی ظلم است " سفاهت" خوانده است! )

مقام امامت ابراهیم "ع" را آیة زیر تأئید می کند:

« اِنّی جاعِلُکَ للنّاسِ اِماماً ! »

همانگونه که قبلاً بحث شد زمان و تاریخ این گزینش الهی در اواخر عمر آن حضرت بوده است.

⁽²⁾

ادامه امامت ابراهیم تا امت محمد رسول الله "ص"

درتاریخ امامت ابراهیم "ع" در قرآن مجید آمده که:

« وقتی پروردگار ابراهیم او را با کلماتی یا آزمایشهائی بیازمود و او از عهدة آزمایشها پیروز برآمد، فرمود: تورا امام خواهم کرد! »

ابراهیم "ع" سؤال کرد:

« از ذریة من نیز کسانی را به امامت می رسانی ؟ »

فرمود:

« عهد من به ظالمین نمی رسد ! »

حال باید دید با شرطی که خـدای تـعالی فرمود، کـدام یک از فرزندان و نسل

ابراهیم علیه السلام شایستگی این مقام را دارند که ادامه دهندة " امامت" آن بزرگوار باشند؟ در آیـــة 90 سوره انعــــام چنین می خوانیم :

« ما اسحق و یعقوب

را به ابراهیم دادیم،

و همه شان را هدایت کردیم،

-نوح را هم قبلاً هدایت کرده بودیم.

و همچنین از "ذریّة او" : داود، سلیمان، ایوب، یوسف، موسی و هارون را !

و ما این چنین نیکوکاران را پاداش می بخشیم!

و نیز:

-زکریا، یحیی، عیسی، و الیاس را !

که همه از " صالحان " بودند!

و نیز: اسماعیل، یسع، یونس، و لوط را !

که هریک را بر عالمین برتری دادیم !

و نیز:

-از پدران ایشان،

-ذریه های ایشان،

-و برادرانشان !

که علاوه بر هدایت و برتری " اجتباء " هم دادیم!

و "هدایت به سوی صراط مستقیم" ارزانی داشتیم !

این هدایت " هدایت خداست" !

که هر یک از " بندگان" خودرا بخواهد با آن هدایت می کند!

و اگر بندگانش شرک بورزند، همه اعمالشان حبط و باطل خواهد شد!

و اینها :

-همان هائی هستند که،

-"کتاب" و "حکم" و " نبوت" به آنها دادیم !

پس اگر قوم تو ای محمد!

به " قرآن و هدایت" کفر بورزند،

"مردمی دیگر" را موکل برآن کرده ایم،

که هرگز به آن " کفر" نمی ورزند!

و آنان:

-کسانی هستند که خدا هدایتشان کرده است،

-پس به " هدایت" آنان،

-" اقتداء " بکن !

از سیاق آیات فوق برمی آید : که " هــدایت انبـــیاء " چیزی است که وضــع آن تغییر و تخلف نمی پذیرد. و این "هــــدایت" بعد از رسول خدا «ص» همچنان در امت او هست، و از میان امتش برداشته نمی شود، بلکه در میان امت او آنانکه از « ذریة » ابراهیم علیه السلامند، همواره این هدایت را در اختیار دارند...

وَجَعَلَها کَلِمَةً باقِیَةً فی عَقِبِهِ !

خداوند سبحان آن هدایت را کلمه ای باقی در دودمان ابراهیم قرارداد !

این " هدایت" هدایت به " امر" خداست، و " هدایت به حق" است، نه هدایت به معنای راهنمائی!

خدای تعالی خبر داد که هدایت به این معنا را " کلمه ای باقی در دودمان ابراهیم علیه السلام " قرار می دهد.

از آنچه گذشت این معنا روشن گردید که " امامت" بعد از ابراهیم "ع" در فرزندان او خواهد بود. چون ابراهیم"ع" از خدا خواست تا امامت را در بعضی از ذریه اش قرار دهد، نه در همة ! و جوابش داده شد که در همین بعضی هم به " ظالمین" از فرزندان او نمی رسد!

پر واضح است که همة فرزندان ابراهیم"ع" و نسل وی ستمگر و ظالم نبوده اند، تا نرسیدن عهد خدا به ستمگران معنایش این باشد که هیچ یک از فرزندان ابراهیم "ع" عهد امامت را نائل نشوند.

پس این پاسخی که خداوند به درخواست او داد، در حقیقت اجابت او بوده، اما با بیان اینکه امامت "عهدی" است، و " عهد خدای تعالی" به "ستمگران" نمی رسد!

⁽¹⁾

مفهوم کلمات، ابتلائات و امتحانات ابراهیم "ع"

در تاریخ زندگی ابراهیم علیه السلام امتحان ها و ابتلائاتی زیاد بوده که خدا از او