مشخصات کتاب

سرشناسه : امین، مرتضی، ۱۳۳۴ -

عنوان قراردادی : المیزان فی تفسیر القرآن. فارسی. برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : معارف قرآن در المیزان/ تالیف مهدی امین[برای] سازمان تبلیغات اسلامی، معاونت فرهنگی.

مشخصات نشر : [تهران]: سازمان تبلیغات اسلامی، مرکز چاپ و نشر، -۱۳۷۰

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : ۱۳۰۰ریال ؛ ۲۰۰۰ ریال (ج.۲، چاپ اول) ؛ ۳۰۰۰ ریال (ج.۳، چاپ اول)

یادداشت : ج. ۲ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

یادداشت : ج.۳ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. ۱. معارف قرآن در شناخت خدا

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

موضوع : اسلام -- بررسی و شناخت

شناسه افزوده : طباطبائی، محمدحسین، ۱۲۸۱ - ۱۳۶۰ . المیزان فی تفسیر القرآن

شناسه افزوده : سازمان تبلیغات اسلامی. مرکز چاپ و نشر

شناسه افزوده : سازمان تبلیغات اسلامی. معاونت فرهنگی

رده بندی کنگره : BP۹۸/ط۲۵م ۹۰۴۲۱۲ ۱۳۷۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۲۶

شماره کتابشناسی ملی : م ۷۱-۱۷۴۳

اشاره

مقـدمـه مـؤلـف

اِنَّــهُ لَقُـرْآنٌ کَـــریــمٌ

فـی کِتــابٍ مَکْنُـــــونٍ

لا یَمَسُّــهُ اِلاَّ الْمُطَهَّـــروُنَ

« این قـــــــــرآنـی اســت کــریـــــــــــم! »

« در کتــــــــابــــــــــــــی مکنـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــون! »

« که جز دست پــاکــان و فهـم خاصان بدان نرسد! »

(77 ـ 79/ واقعه)

این کتاب به منزله یک «کتاب مرجع» یا فرهنگ معارف قرآن است که از «تفسیر المیزان» انتخـاب و تلخیـص، و بر حسب موضوع، طبقه بندی شده است.

در یک « طبقه بندی کلی» از موضوعات قرآن کریم در تفسیر المیزان قریب 75 عنوان انتخاب شد که هر یک یا چند موضوع، عنوانی برای تهیه یک کتاب در نظر گرفته شد. هر کتاب در داخل خود به چندین فصل یا عنوان فرعی تقسیم گردید. هرفصل نیز به سرفصل هایی تقسیم شد. در این سرفصل ها، آیات و مفاهیم قرآنی از متن تفسیـر المیــزان انتخــاب و پس از تلخیص، به روال منطقی طبقه بندی و درج گردید، به طوری که خواننده جوان و محقق ما با مطالعه این مطالب کوتاه وارد جهان شگفت انگیز آیات و معارف قرآن عظیم گردد.

تعدادی از این مجلدات هم گفتارهای مربوط به همین موضوعات و همچنین تحقیقاتی است که علامه طباطبائی رضوان الله علیه درباره اهداف آیات و سوره های قرآن کریم به عمل آورده است.

در پایان کار، مجموع این معارف به قریب 5 هزار سرفصل بالغ گردید. کار انتخاب مطالب، تلخیص، عنوان بندی و نگارش، قریب 30 سال دوام داشتــه و با توفیق الهی در لیالی مبــارکه قدر سال 1385 پایان پذیرفتــه و آمــاده چــاپ و نشــر گـردیـده است.

در نظر گرفته شد این مجلدات بر اساس سلیقه خوانندگان در شکل ها و قطع های مختلف آماده شود. در قطع وزیری تعداد این مجلدات به 14 رسید. در قطع جیبی هر عنوان موضوع یک کتاب در نظر گرفته شد و در نتیجه به 75 جلد رسید.

از این مجلدات تاکنون 3 جلد به قطع وزیری با عنوان « معارف قرآن در المیزان» شامل عناوین: معارف قرآن در شناخت خدا، نظام آفرینش، ملائکه و جن و شیطان ( از انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی،) و 5 جلد به قطع جیبی با عنوان « تفسیر علامه- تفسیر موضوعی المیزان » شامل عناوین: قضا و قدر در نظام آفرینش، خانواده، جنگ و صلح، جن و شیطان، غذا و تغذیه انسان ( از انتشارات موسسه قرآنی تفسیر جوان - مفتاح دانش و بیان جوان - آستان قدس رضوی،) چاپ و منتشر گردیده است.

مجلدات حاضر بدون امتیاز تالیف است! هر ناشری می تواند در اشاعه معارف آسمانی قرآن نسبت به چاپ و نشر آنها ( با عناوین مناسب و مربوط) اقدام نماید و هر موسسه یا فردی آنها را در سایت اینترنتی خود قرار دهد!

هدف تألیف این کتاب

هـــــدف از تهیه این مجموعــه و نوع طبقه بندی مطالب در آن، تسهیل مراجعه به شرح و تفسیر آیات و معارف قرآن شریف، از جانب علاقمندان علوم قرآنی، مخصوصا محققین جوان است که بتوانند اطلاعات خود را از طریق بیان مفسری بزرگ چون علامه فقید آیة اللّه طباطبایی دریافت کنند و برای هر سؤال پاسخی مشخص و روشــن داشتـــه باشنــد.

ضرورت تألیف این کتاب

سال های طولانی، مطالب متعدد و متنوع درباره مفاهیم قرآن شریف می آموختیم اما وقتی در مقابل یک سؤال درباره معارف و شرایع دین مان قرار می گرفتیم، یک جواب مدون و مشخص نداشتیم بلکه به اندازه مطالب متعدد و متنوعی که شنیده بودیم باید جواب می دادیم. زمانی که تفسیر المیزان علامه طباطبایی، قدس اللّه سرّه الشریف، ترجمه شد و در دسترس جامعه مسلمان ایرانی قرار گرفت، این مشکل حل شد و جوابی را که لازم بود می توانستیم از متن خود قرآن، با تفسیر روشن و قابل اعتمادِ فردی که به اسرار مکنون دست یافته بود، بدهیم. اما آنچه مشکل می نمود گشتن و پیدا کردن آن جواب از لابلای چهل (یا بیست) جلد ترجمه فارسی این تفسیر گرانمایه بود.

این ضرورت احساس شد که مطالب به صورت موضوعی طبقه بندی و خلاصه شود و در قالب یک دائرة المعــارف در دستــرس همه دین دوستان قرارگیرد. این همان انگیزه ای بـود کـه مـوجب تهیه این مجلــدات گــردید.

بدیهی است این مجلدات شامل تمامی جزئیات سوره ها و آیات الهی قرآن نمی شود، بلکه سعی شده مطالبی انتخاب شود که در تفسیر آیات و مفاهیم قرآنی، علامه بزرگوار به

شرح و بسط و تفهیم مطلب پرداخته است.

اصــول ایــن مطــالــب با تــوضیــح و تفصیــل در « تفسیر المیزان» موجود است کــه خـواننــده می تواند برای پی گیری آن ها به خود المیزان مراجعه نماید. برای این منظور مستند هــر مطلــب با ذکــر شمــاره مجلــد و شماره صفحه مربوطه و آیه مـورد استناد در هر مطلب قید گردیده است. ( ذکراین نکته لازم است که ترجمه تفسیرالمیزان در اوایل انتشار از دهه 50 به بعد به صورت مجموعه 40 جلدی و از دهه 60 به بعد به صورت مجموعه 20 جلدی منتشر شده و یا در لوح های فشرده یا در اینترنت قرار گرفته است، به تبع آن نیز در تهیه مجلدات اولیه این کتابها (تا پایان تاریخ ادیان) از ترجمه 40 جلدی اولیه و در تهیه مجلدات بعدی از ترجمه 20 جلدی آن و یا از لوح های فشرده استفاده شده است، لذا بهتراست درصورت نیاز به مراجعه به ترجمه المیزان، علاوه برشماره مجلدات، ترتیب عددی آیات نیز، لحاظ شود.)

... و ما همه بندگانی هستیم هر یک حامل وظیفه تعیین شده از جانب دوست و آنچه انجــام شــده و می شـود، همه از جانب اوست !

و صلوات خدا بر محمّد مصطفی (صلی الله علیه و آله) و خاندان جلیلش باد که نخستین حاملان این وظیفه الهی بودند و بر علامه فقید آیة اللّه طباطبایی و اجداد او، و بر همه وظیفه داران این مجموعه شریف و آباء و اجدادشان باد، که مسلمان شایسته ای بودند و ما را نیز در مسیــر شنــاخت اسـلام واقعی پرورش دادنـد ... فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ تَوَفَّنی مُسْلِماً وَ أَلْحِقْنی بِالصَّالِحینَ!

لیلة القدر سال 1385

سید مهدی (حبیبی) امین

اظهار نظرها درباره چاپ های نخست

پس از چاپ اول 3 جلد از « معارف قرآن در المیزان » در سالهای70، استقبال محققین و دانشمندان به جائی رسید که ما را بر آن داشت تا قبل از آغاز مطالعه این کتاب، سری بزنیم به سایت های اینترنتی و جراید کشور، نقد و اظهار نظر هائی را که درباره چاپ قبلی این مجموعه با ارزش از طرف پژوهشگران محترم اظهار شده است، درج کنیم:

1-« در سایت گودریدز www.goodreads.com/book/show/8553126 » که در آن از همه جای دنیا افراد علاقمند به کتاب می توانند بهترین کتابهائی را که خوانده اند معـرفی کنند، آقای محمد رضــا ملائی از شهر مقدس مشهد مشخصاتی از جـلد اول « معارف قرآن در المیزان» را همراه با کتابهای مورد علاقه اش درج کرده و چنین اظهار نموده است:

« ... تو تهران تو کتابخونه پیدا کردم، صد صفحه اش رو خوندم، ولی مشهد هیچ جا پیداش نکردم، آیات سنگین قرآن رو برداشته بود تفسیر علامه رو آورده بود. حیف شد واقعا، این کتاب رو هر کی داره، دو برابر قیمت ازش می خرم، بهم اطلاع بدین ...!»

2-« روانشاد حجت الاسلام دکتر کبیری استاد دانشگاه » در یکی از سخنرانی های خود در مسجد شفا درباره « جلد دوم معارف قرآن در المیزان» اظهار داشت:

« ... این کتاب را اول شب باز کردم عناوین چنان جذبم می کردند که دیدم همان شب تا آخر کتاب را خوانده ام!»

3-« درسـایت روزنامه جمهوری اسـلامی ...www.magiran.com/npview » در صفحه عقیدتی در تاریخ 03/07/1385 درباره مجموعه «معارف قرآن در المیزان» چنین آمده است:

« معارف قرآن در المیزان نام کتابی است که به کوشش سید مهدی امین تنظیم گردیده و توسط سازمان تبلیغات اسلامی منتشر شده است. این کتاب با دقت تمام معارف مختلف قرآن کریم را که در تفسیر المیزان شرح و تبیین یافته است انتخاب و تلخیص کرده و با یک طبقه بندی ارزشمند موضوعی شیفتگان فرهنگ و معارف قرآنی را برای دست یابی سریع به آن یاری و مساعدت نموده است .

تنظیم کننده این معارف غنی در مقدمه ای که بر جلد اول و دوم این کتاب نگاشته است درباره این اثر که در حکم کتاب « مرجع» برای آشنایی با فرهنگ و معارف قرآنی است، چنین می نویسد: ( ... نویسنده محترم روزنامه جمهوری، کلیاتی از مقدمه مولف را از جلد اول و دوم کتاب نقل کرده است.)

4-« سایت موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی

www.tebyan.net» در موارد عدیده از کتاب « معارف قرآن در المیزان» مطالب زیادی نقل

کرده، از جمله در سال 1382 شرح کامل « اسماء و صفات الهی» را نقل کرده که مورد استقبال و اقتباس سایت های دیگر هم قرار گرفته است و تعداد بازدید کنندگان آن، در تاریخ مراجعه، به 29185 نفر رسیده بود.

5-« سایت دارالقرآن کریم www.telavat.com » نیز به معرفی « معارف قرآن در المیزان » پرداخته و می نویسد:

« این کتاب فرهنگ معارف قرآن است که از تفسیر شریف المیزان انتخاب و تلخیص و بر حسب موضوع طبقه بندی شده است. طرح این منبع در 9 جلد به شرح زیر است:

1- معارف قرآن در شناخت خداوند؛ 2 . معارف قرآن در شناخت جهان و نظام آفرینش؛ 3. آفرینش انسان و موجودات قبل از او؛ 4. فطرت انسان؛ 5. تاریخ انسان و جریان مدنیّت و ادیان الهی؛ 6. اسلام، حرکت نهایی و وراثت زمین؛ 7. تمدن و قوانین جامعة صالح و موعود اسلامی؛ 8. اصول تربیت و خانواده اسلامی؛ 9. مراحل بعدی حیات تا لقاء الله. ظاهراً تاکنون 3 جلد اول آن انتشار یافته و بقیه مجلدات آن آماده نشده است.»

6-« سایت شهر مجازی قرآن www.quranct.com » از جلد اول « معارف قرآن در المیزان» مطالبی بطور مفصل در چند صفحه درباره « اسماء و صفات الهی» با سر فصل های زیر نقل کرده است: اسماء و صفات الهی. تقسیم بندی صفات الهی. تعداد اسماء حسنی.

7-« سایت Islamquest» در پاسخ پرسش های خوانندگان خود در موارد عدیده از « معارف قرآن در المیزان» استفاده کرده است.

8-« سایت حوزه www.hawzah.net » تحت عنوان « جوانه های جاوید» بررسی هایی درباره: «سبک های تفسیری علامه طباطبائی ره و شناخت نامه المیزان،» انجام داده، منابع تفسیر و کتابهای مربوط به المیزان را شمارش کرده است و در باره « معارف قرآن در المیزان» می نویسد:

« مجموعه معارف قرآن در المیزان که به منزله مرجع یا فرهنگ معارف قرآن است، توسط سید مهدی امین از تفسیرالمیزان انتخاب و تلخیص گردیده که بر حسب موضوع طبقه بندی شده است از این اثر تا کنون سه جلد با عنوان معارف قرآن در شناخت خدا، معارف قرآن در شناخت جهان و معارف قرآن در شناخت ملائکه، جنّ و شیطان تدوین و توسط سازمان تبلیغات اسلامی به چاپ رسیده است.» « سایت حوزه » همچنین به عنوان منابع پژوهش مقطع دبیرستان، موضوع: کنش و واکنش (عمل ها و عکس العمل ها ) از « معارف قرآن در المیزان» نام برده است.

9-« سایت اسلام پدیا – اصطلاحات قرآنی islampedia.ir » در شرح اصطلاحات «آسمان های هفت گانه در قرآن» و « الحی القیوم در آیات قرآن» همچنین «رطب و یابس و کتاب مبین در قرآن» مطالب مفصلی از « معارف قرآن در المیزان» را نقل کرده است.

علاوه بر سایت های فوق الذکر قریب به 50 سایت دیگر نیز از مجلدات « معـارف قـرآن در الـمیزان» استفاده کرده و یا آنها را به عنوان منابع تحقیق و مطالعه به خوانندگان خود معرفی کرده اند که برای رعایت اختصار از شرح آنها صرف نظر می شود.

در حال حاضر هم-

مولف همه این 22جلد را در سایت خود تحت عنوان(معارف قرآن در المیزان)در دو نسخهPDF و WORD در اینترنت جهت مطاله و دانلود و کپی برداری برقرار داده که با جستجو در (گوگل)این سایت قابل مشاهده است.

در سال های اخیر موسسه قرآنی تفسیر جوان نسخه های جیبی آن را که در 77 جلد تحت عنوان (تفسر علامه یا تفسیر موضوعی المیزان)تهیه شده در سایت (WWW.Tafsirejavan.com)خود قرار داده تا همگان سریعا به آن دسترسی داسته باشند.

اخیرا نیز موسسه قرآنی قائمیه(WWW.Ghaemiyeh.com) در شهر اصفهان از 77 جلد مزبور در سایت خود با شیوه بسیار جامع و با فهرست دیجیتالی استفاده کرده که علاوه بر نسخهPDF از چند فرمت دیگر نیز امکاناتی برای سهولت دانلود و کپی برداری فراهم آورده است.

برخی افراد یا هیئت هائی علمی نیز در پژوهش های خود به « معارف قرآن در المیزان» مراجعه داشتند، بانوان دانشمندی که به تأیید خود متجاوز از 25 سال در المیزان تحقیق می کردند، پس از دسترسی به این کتاب، تحقیقـات خود را بر اساس عناویـن آن، از متن اصلی المیزان دنبال می کنند.

حضرت آیت الله حاج سید رضی شیرازی « دامة افاضاته » در روزهای آغازین که مولف فهرست عناوین جلد اول این مجموعه را تهیه و به محضر معظم له ارائه نمود، پس از مطالعه کامل، توصیه فرمودند: « برخی عناوین بسیار جذاب بود و من چند بار دنبال این بودم که اصل مطالب را بخوانم، لذا بهتر است برای این عناوین به صورت مختصر هم شده، مطالب متن نوشته شود...!» معظم له نامی که برای کتـــاب پیشنــهاد فرمودند همان نام پر معــنای « معارف قرآن در المیزان » بود که 3 جلد اول آن در سال های 1370 با همان نام انتشار یافت. از آنجائی که مولف در تمام مدت تألیف کتابها از انفاس قدسی و راهنمائی های ارزشمند آن معلم الهی بهره مند بوده است، به عنوان سپاس، تالیف این مجموعه را به محضر ایشان تقدیم می نماید!

سید مهدی حبیبی امین

رمضان مبارک 1392

محمد«ص»آخرین پیامبر خداو شخصیت فردی و اجتماعی او

مشخصات ظاهری پیامبر گرامی خدا "ص"

اشاره

مستند: روایات اسلامی المیزان ج 12 ص 185

مشخصات صورت رسول الله"ص"

1-قیافه، رنگ، موی و سر

-رسول خدا"ص" مردی بود که در چشم هر بیننــــده بزرگ و مـــوقر می نمود،

-بدون اینکه چهره اش درهم کشیده باشد، همیشه اندوهگیــــن به نظر می رسید،

-و بدون اینکه بخندد، همیشه تبسمی بر لب داشت،

-صورتش رنگ مهتابی داشت،

-روی نیکویش در تلألو چون ماه تمام بود،

-سرش بزرگ بود،

-موئی کم پیچ داشت،

-اگر گاهی موهایش پریشان می شد، شانه می زد،

-اگر گیسوان می گذاشت از نرمة گوشش تجاوز نمی کرد.

2-پیشانی، چشم و ابرو

-پیشانی و جبین رسول الله«ص» فراخ بود،

-چشمانش افتاده – یعنی نگاهش بیشتر به زمین بود تا به آسمان،

-نگاهش به قدری نافذ بود که کسی را یارای خیره شدن بر چشمان او نبود،

-نگاهش همه به گوشة چشم بود.

-آن حضرت نگاه های زیرچشمی خود را در بین اصحابش به طور مساوی تقسیم کرده بود، بدین معنی که به تمام آنها به یک جور نــــــــظر می انداخت، و همه را به یک چشم می دید،

-وقتی به جائی التفات می کرد با تمام بدن متوجه می شد،

-ابروانش باریک و طولانی بود،

-فاصلة دو ابرویش فراخ بود، و به هم پیوسته نبود،

-بین دو ابروانش رگی بود که در موقع خشم از خون پر می شد، و این رگ طوری براق بود که اگر کسی دقت نمی کرد خیال می کرد دنبالة بینی آن جناب است.

3-دماغ، دهان، دندان، گونه و ریش

-بینی آن جناب کشیده و اشم بود،

-دهانش فراخ، خوشبو، و همیشه باز بود،

-دندان هایش از هم باز و جدا، و چون مروارید سفید بود،

-در حالت تبسم تنها دندان های چون تگرگش نمایان می شد.

-وقتی تکلم می کرد چیزی شبیه نـــــور از بین ثنایای آن حضرت بیرون می جست.

-به نظر می رسید دندان های آن حضرت "فلج" است، یعنی میان ثنایای بالائی او زیاد باز است، و حال آنکه چنین نبود،

-گونه هایش کم گوشت و بدون برجستگی بود،

-ریش و محاسن شریفش پرپشت و کوتاه بود.

اندام رسول الله"ص"

1-مشخصات قسمت بالای بدن

-گردن آن حضرت در زیبائی چنان بود که گوئی گردن آهوست، و از روشنی و صفا گوئی نقره است،

-فاصلة دو شانه اش زیاد، و به اصطلاح چهارشانه بود،

-سینه اش گشاد بود،

-از بالای سینه تا سره خطی از مو داشت،

-موی وسط سینه تا شکمش باریک بود،

-بالای سینه و پشت شانه و دو پستان و شکمش, از دو ذراع، پر مو بود.

2-اندام و قامت، عضلات و استخوان بندی

-اندام رسول الله"ص" متناسب بود،

-قامتش رعنا، و از قامت معتدل بلندتر، و از بلندبالایان کوتاهتر بود،

-بدنی فربه داشت،

-شکمش از سینه جلوتر نبود.

-رسول الله "ص" لاغرترین اهل دنیا بود از حیث تهیگاه، و گرسنه ترین شکم بود از حیث شکم،

-وقتی برهنه می شد بدنش بسیار زیبا بود،

-سراپای بدنش صاف بود،

-استخوان هایش باریک و بدون برآمدگی بود،

-مفاصل استخوان هایش ضخیم بود،

-عضلاتی به هم پیچیده داشت.

3-دست ها و پا ها

-بند دستهای آن حضرت کشیده بود،

-محیط کف دستش فراخ بود،

-در استفاده از دست ها، دست راستش را اختصاص می داد برای خوردن، آشامیدن، دادن و گرفتن.

-آن حضرت جز با دست راست چیزی را نمی داد و نمی گرفت،

-دست چپش برای کارهای دیگرش بود.

-رسول الله "ص" وقتی به چیزی اشاره می کرد با تمام کف دست اشاره می نمود.

-وقتی آن حضرت از مطلبی به شگفت در می آمد دست ها را پشت و رو می کرد

-استخوان بندی کف دست و کف پای آن حضرت درشت بود،

-گودی کف پا و دستش از متعارف بیشتر بود،

-دو قدمش محدب، و بیشتر از متعارف برآمده و پهن بود، به طوری که آب بر آن قرار نمی گرفت.

حرکات و رفتارهای شخصی رسول الله "ص"

اشاره

مستند: روایات اسلامی المیزان ج 12 ص 185

طرزنشستن، راه رفتن و سوارشدن رسول الله"ص"

1- نشستن

-رسول الله"ص" در موقع نشستن چون بندگان می نشست.

-آن حضرت بر زمین می نشست.

-نشستن آن حضرت بر سه گونه بود:

1-قرفصاء: و آن عبارت از این بود که ساقهای پا را بلند می کرد، و دو دست خود را از جلو بر آنها حلقه می زد، یعنی با دست راست بازوی چپ و با دست چپ بازوی راست را می گرفت،

2-دو زانوی خود و نوک انگشتان پا را به زمین می گذاشت،

3-یک پا را زیر ران خود گذاشته و پای دیگر را روی آن پهن می کرد،

-هرگز دیده نشد که آن حضرت چهار زانو بنشیند.

-هرگز دیده نشد که آن حضرت در پیش روی کسی که در خدمتش نشسته پای خود را دراز کند.

-رسول خدا"ص" بیشتر اوقات رو به قبله می نشست.

2- راه رفتن

-رسول الله"ص" به آرامی گام بر می داشت،

-با وقار راه می پیمود،

-وقتی قدم بر می داشت گوئی آن را از زمین می کند،

-وقتی راه می رفت گوئی از کوه سرازیر می شد،

-در راه رفتن سریع بود،

-وقتی راه می رفت طوری با نشاط می رفت که به نظر می رسید خسته و کسل نیست.

3- سوار شدن

-رسول خدا"ص" بر الاغ لخت سوار می شد،

-و دیگری را هم در ردیف خود سوار می کرد.

-رسول خدا"ص" را رسم چنین بود که اگر سوار بود هیــــــــچ وقت نمی گذاشت کسی پیاده همراهی اش بکند، یا او را سوار در ترک خود می کرد و یا می فرمود: تو جلوتر برو و در هر جا که می گوئی منتظرم باش تا بیایم.

طرز سلام کردن و دست دادن رسول الله "ص"

1- سلام کردن

-رسول الله"ص" به هرکس که می رسید سلام می داد، چه توانگر و چه درویش، چه کوچک و چه بزرگ.

-آن حضرت به هرکس که بر می خورد در سلام از او سبقت می جست.

-رسول خدا"ص" به زنان هم سلام می کرد، و آنها سلامش را جـــــواب می دادند، (همچنین بود علی علیه السلام، که او هم این کار را می کرد، الاّ اینکه آن جناب سلام دادن به زنان را کراهت داشت و می فرمــود: می ترسم از آهنگ صدای آنها خوشم آید، و آن وقت ضرر این کار از اجری که در نظر داشتم بیشتر شود.)

-برای درخواست اذن دخــول عادت رســـول الله"ص" چنین بود که سه نوبت سلام می کرد، و اگر جواب می شنیــد و اذن می گرفت، داخــل می شد و گرنـــه بر می گشت.

2- دست دادن

-رسول خدا"ص" با فقرا و توانگران دست می داد، و دست خـــــود را نمی کشید تا طرف مقابل دست خود را بکشد.

-هیچ دیده نشد که آن حضرت با کسی مصافحه کند و او جلوتر از طرف مقابل دست خود را بکشد، بلکه آن قدر دست خود را در دست او نگه می داشت تا طرف دست او را رها سازد، و به همین جهت وقتی مردم این معنا را فهمیدند هرکس که با آن حضرت مصافحه می کرد دست خود را مرتباً به طرف خود می کشید تا آنکه از دست آن جنــاب جدا می کرد.

غذا، و غذا خوردن رسول الله "ص"

1-غذای رسول الله"ص"

-غذاهائی را که رسول الله"ص" میل می فرمود، عبارت بودند از: نان وگوشت به انواع مختلف؛ خربزه، شکر، انگور، انار، خرما، شیر، هریسه(گندم پخته)، روغن، سرکه، کاسنی، بادروج،کلم.

-آن جناب از عسل خوشش می آمد،

-از هر میوه بیشتر انار را دوست می داشت.

-طعام رسول الله"ص" اگر به دستش می آمد جو بود، و حلوایش خرما، و هیزم منزلش برگ و شاخة درخت خرما بود.

-روزی اصحابش فالوده آوردند و آن حضرت با ایشان تناول فرمود، و پس از آن پرسید: این فـــالــوده از چه درست می شود؟ عـرض کـردند: روغـن را با عسل می گذاریم این طور می شود! فرمود: طعام خوبی است! ( در مورد فالوده روایتی هست که مغایر این روایت است.)

-رسول خدا"ص" نان جو را الک نکرده می خورد.

-رسول خدا"ص" اصلاً نان گندم نخورد، و از نان جو هم یک شکم سیر نخورد،

-خربوزه، انگور و خرما را می خورد، و هسته خرما را به گوسفند می داد،

-هیچ وقت سیر، پیاز و تره میل نمی فرمود، همچنین عسلی را هم که در

آن مغافیر بود، میل نمی کرد. ( مغافیر خلطی است که در بدن زنبور هضم نشده و در عسل می ریزد و بوی آن در دهان می ماند. )

-رسول خدا"ص" از تمامی انواع غذا ها میل می فرمود،

-هرچه را که خدا حلال کرده است با اهل بیت و خدمتگزاران خود، و هروقت که ایشان می خوردند، می خورد،

-در روزهای عید قربان دو قوچ ذبح می کرد، یکی را از طرف خود و یکی دیگر را از طرف فقرای امتش.

-تنها در رطب و خرما بود که آن جناب دست دراز می کرد و بهترش را بر می چید.

-هیچ طعامی نزد رسول الله"ص" حاضر نشد که در آن خرما باشد، مگر اینکه ابتداء از آن خرما میل می فرمود،

-هیچ نعمتی را مذمت نمی فرمود،

-در مورد طعام ها نه تنها مذمت نمی کرد، بلکه از طعم آن تـــعریف هم می نمود،

-هیچ وقت طعم چیزی را مذمت نمی فرمود و آن را نمی ستود،

-هیچ وقت غذائی را مذمـــت نفرمود، و اگر آن را دوســــت می داشت، می خورد، و اگر از آن خوشش نمی آمد، نمی خورد، ولی آن را مذمت نمی کرد که دیگران هم نخورند،

-اگر چیزی تعارفش می کردند آن را تحقیر نمی کرد، اگر چه یک خرمای پوسیده باشد.

2-ادب غذا خوردن و آشامیدن رسول الله"ص"

-رسول الله"ص" وقتی غذا میل می فرمود بسم الله می گفت.

-رسول خدا"ص" بین هر دو لقمه حمد خدای را می کرد،

-از جلو خود غذا می خورد، و از جلوی کسی غذا بر نمی داشت،

-هیچ وقت تنها غذا نمی خورد،

-وقتی سفره انداخته می شد، قبل از سایرین شروع به غذا می کرد،

-وقتی با مردمی غذا میل می فرمود، اولین کسی بود که دست به غـــذا می برد، و آخرین کس بود که دست بر می داشت، و چنین می کرد تا همه مردم غذا بخورند، و خجالت نکشند.

-دست راست آن حضرت اختصاص داشت برای خوردن و آشامیدن و دادن و گرفتن...،

-غذا را با سه انگشت ابهام و انگشت پهــــلوی آن و انگشت وســـطی بر می داشت، و گاهی هم از انگشت چهارمی کمک می گرفت،

-همیشه با تمامی کف دست غذا می خورد، نه با دو انگشت، و می فرمود: غذا خوردن با دو انگشت خوردن شیطان است.

-رسول خدا "ص" وقتی خــرما میـل می فرمود، هستـــــة آن را روی پشت دست می گذاشت، و آنگاه آن را دور می انداخت.

-وقتی رسول خدا"ص" گوشت میل می فرمود سر خود را به طرف گوشت پائیــن نمی انداخت، بلکه آن را به طرف دهان خود می برد و آن را به طور مخصوصی و با تمام دندانها می جوید، و مخصوصاً وقتی گوشت میل می فرمود، هر دو دست خود را به خوبی می شست و آنگاه دست تر را به صورت خود می کشید.

-رسول خدا"ص" غذای داغ را نمی خورد، و صبر می کرد تا خنک شود، و می فرمود: خدای تعالی ما را آتش نخورانیده، و غذای داغ برکت ندارد.

-رسول خدا"ص" همیشه خلال می کرد، ( حضرت امام صادق "ع" فرمود: خلال دهن را خوشبو می کند،)

-ظرف غذا را می لیسید و می فرمود: غذای آخر ظرف برکتش از همه آن غذا بیشتر است، و وقتی هم که از غذا فارغ می شد، هر سه انگشت خود را یکی پس از دیگری می لیسید و دست خود را از طعام می شست تا پاکیزه گردد،

-با هرکسی از مسلمانان که او را دعوت می کرد هم غـــذا می شد، و هرچــه آنــها می خوردند، می خورد، مگر اینکه برای آنها میهمانی سر می رسید که در این صورت با آن میهمان غذا میل می فرمود،

-از هر غذائی بیشتر آن را دوست می داشت که شرکت کنندگان در آن بیشتر باشند.

-اگر غلامی از آن حضرت دعوت می کرد، می پذیرفت.

-شام انبیاء بعد از نماز عشاء بوده است، ( امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرموده: شما هم شام خوردن را ترک نکنید که باعث خرابی بدن است.)

-رسول خدا"ص" هیچ چیزی را دوست تر از آن نمی داشت که دائماً

گرسنه و از خدا خائف باشد.

-رسول الله "ص" از همة انبیاء زاهد تر بود، زیرا علاوه بر کنیزهائی که داشت، دارای سیزده همسر بود، ولی با اینهمه هیچ وقت سفره ای از طعام برایش چیده نشد، و هرگز نان گندم نخورد، و از نان جو هم هیچ شکم سیری نخورد، و سه شبانه روز گرسنه می ماند.

-آن حضرت هرگز از روی سیری آروغ نزد.

-رسول الله"ص" از خوردنی های دنیا اندک و به اطراف دندان خورد،

-دهان خود را از خوردنی های دنیا پر نکرد، و به آن التفاتی ننمود،

-لاغرترین اهل دنیا بود از حیث تهیگاه، و گرسنه ترین شکم بود از جهت شکم.

3-طرز آشامیدن رسول الله"ص"

-رسول الله"ص" هر وقت آب می آشامید، ابتداء بسم الله می گفت . . . و آب را به طور مخصوصی می مکید و آن را به پری دهان نمی بلعید، و می فرمود: درد کبد از همین قورت دادن است.

-وقتـــی رسول الله"ص" چیـــزی می آشامید، آشامیدنش با سه نفس بود، و آن را می مکید، و مثل پاره ای از مردم آن را نمی بلعید.

-علی علیه السلام فرمود: چند بار تجربه کردم و دیدم که - رسول الله"ص" آب یا هر آشامیدنی دیگر را به سه نفس می آشامید، و در ابتدای هر نفس بسم الله و در آخر آن الحمدلله می گفت، از سبب آن پرسیدم، فرمود: حمد خدا را به منظور ادای شکر پروردگار، و بسم الله را به منظور ایمنی از ضرر و درد می گویم.

-رسول الله"ص" در ظرف آشامیدنی نفس نمی کشید، و اگر می خواست نفس تازه کند ظرف را دور می گرفت.

-رسول خــدا"ص" آشامیـــدنی ها را هم در قدح های بلوری که از شام می آوردند، می آشامید و هم در قدح های چوبی و چرمی و سفالی.

-رسول خدا"ص" دوست می داشت از قدح شامی بیاشامد، و می فرمود: این ظرف از نظیف ترین ظرفهائی است که در دسترس شماست.

-آن جناب با کف دست هم آب می خورد و می فرمود: هیچ ظرفی پاکیزه تر از دست نیست.

4-ادب نشستن رسول الله برای خوردن غذا

-رسول الله"ص" هیچ وقت بر خوان طعام غذا نخورد، بلــــکه روی زمین می خورد.

-رسول خدا"ص" از روزی که خداوند او را به نبوت مبعوث کرد و تا روزی که از دنیا رفت، در حال تکیه غذا نخورد، بلکه مانند بردگان غذا میل می فرمود، و مانند آنها می نشست، و این برای اظهار کوچکی و تواضع در برابر خدای عزّوجلّ بود.

-رسول خدا"ص" در حال تکیه غذا نخورد، مگر یک مرتبه، که آن هم نشست و از در معذرت گفت: " بارالهآ من بندة تو و رسول توام ! "

-رسول خدا"ص" هیچ وقت در حال تکیه به دست راست یا به دست چپ غذا میل نمی فرمود، بلکه مثل بنده ها می نشست، و این برای تواضع در برابر خدای عزّ و جلّ بود.

-رسول خدا مثل بنده ها غذا می خورد، مثل آنها می نشست. آن حضرت روی زمین پست غذا می خورد، و روی زمین می خوابید،

-وقتی برای خوردن می نشست، بین دو زانو و دو قدم خود را جمــــع می کرد، همانطور که نمازگزار می نشیند، الاّ این که یکی از زانو ها و قدم ها را روی زانو و قدم دیگر می گذاشت، و می فرمود: من بنده ای هستم و لذا مثل بنده ها غــذا می خورم، و مثل آنها می نشینم!

-رسول خدا"ص" وقتی سر غذا می نشست مثل بنده ای می نشست و به ران چپ خود تکیه می کرد.

-آن حضرت روی زمین غذا می خورد، با مساکین و با بردگان هم غـــذا می شد.

آداب رسول الله "ص" در سفر و حضر

1- آداب سفرهای رسول الله "ص"

-آن جناب بیشتر در روز پنجشنبه مسافرت می کرد.

-رسول خدا"ص" هر وقت به مسافرت می رفـــــت، پنج چیز با خود بر می داشت: آئینه، سرمه دان، شانه، مسواک و قیچی.

-رسول خدا"ص" در سفر هر وقت از بلندی ها سرازیر می شد، می گفت:

-لااله الا الله!

و هر وقت بر بلندی ها بالا می رفت، می گفت:

-رسول خدا"ص" وقتی راه می رفت طوری با نشاط می رفت که به نظر می رسید خسته و کسل نیست.

-رسول خدا از هیچ منزلی کوچ نمی داد، مگر اینکه در آن منزل دو رکــــعت نمـاز می خواند، و می فرمود: این کار را برای این می کنم که این منازل به نمازی که در آنها خواندم شهادت دهند.

2-دعای خیر رسول الله "ص" برای مسافرین

-رسول خدا"ص" وقتی با مؤمنین خدا حافظی می فرمود، می گفت: خداوند تقوا را زاد و توشة شما قرار دهد، و به هر خیری مواجه تان سازد، و هر حاجتی را از شما برآورده کند، و دین و دنیای شما را سالم و ایمن سازد، و شما را به سلامت و با غنیمت فراوان برگرداند.

3-رسم رسول الله "ص" در رفت و برگشت

-رسول خــــدا"ص" وقتی پی کاری می رفت از راهی که رفته بود، بر نمی گشت، بلکه از راه دیگری مراجعت می فرمود. ( حضرت رضا علیه السلام فرموده: این عمل برای رسیدن به روزی نزدیک تر است.)

-رسول خدا"ص" همیشه بعد از طلوع آفتاب از خانه بیرون می آمد.

خنده و خوشحالی، گریه و غم رسول الله "ص"

1- خندة رسول الله "ص"

-وقتی رسول الله"ص" می خندید، خنده اش تبسمی شیرین بود.

-در تبسم رسول الله "ص" تنها دندانهای چون تگرگش نمایان می شد.

-وقتی رسول الله"ص" خیلی خوشـــحال می شد، زیاد دست به محاسن

شریف خود می کشید.

-رسول الله"ص" چنان بود که اگر مسرور و راضی می شد، مسرت و رضایتش برای مردم بهترین مسرتها و رضایتها بود،

-او بدون اینکه بخندد همیشه تبسمی بر لب داشت،

-هر وقت حرف می زد، در حرف زدنش تبسم می کرد.

2- شوخی رسول الله "ص"

-رسول خدا با اشخاص شوخی می کرد، و می خواست بدین وسیله آنان را مسرور سازد.

-رسول خدا با اشخاص مطایبـه می کرد، ولی در شوخی هایش جز حـــــق چیزی نمی گفت.

-مرد عربی به دیدن رسول الله"ص" می آمد و برایش هدیه می آورد، و همانجا به شوخی می گفت: پول هدیة ما را مرحمت فرما! رسول خدا"ص" هم می خندید، و وقتی اندوهناک می شد، می فرمود: اعرابی چه شد؟ کاش می آمد!

3- گریة رسول الله "ص"

-رسول الله"ص" از خوف خدای عزّ و جلّ این قدر می گریست که سجاده و نمازگاهش از اشک چشم او تر می شد، با اینکه جرم و گناهی هم نداشت.

-رسول الله"ص" این قدر می گریست که بیهوش می شد. خدمتش عرض کردند: مگر خدای تعالی در قرآن نفرموده که از گناهان گذشته و آیندة تو در گذشته است؟ پس اینهمه گریه چیست؟ فرمود: درست است که خدا مرا بخشیده است لکن من چرا بندة شکرگزار نباشم؟

آرایش، نظافت، و عطر رسول الله "ص"

1- آرایش رسول الله "ص"

-رسول الله"ص" عادتش این بود که خود را در آئینه ببیند، و سر و روی خود را شانه بزند، و چه بسا این کار را در برابر آب انجام می داد.

-رسول خدا"ص" همیشه موی خود را شانه می زد، و اغلب با آب شـــانه می کرد، و می فرمود: آب برای خوشبو کردن مؤمن کافی است.

-رسول الله"ص" علاوه بر اهل خــــانه، خود را برای اصحابش نیز آرایش می داد.

-رسول الله"ص" می فرمود: خداوند دوست دارد که بنده اش وقتی برای دیدن برادران خود از خانه خارج می شود، خود را آماده ساخته و آرایش دهد.

-آن حضرت وقــتی می خواست مـــوی سر و محاسن شریف خود را بشوید، با سدر می شست.

-رسول خدا"ص" همواره خضاب می کرد، ( حضرت ابی جعفر"ع" فرمود: هم اکنون موی خضاب شدة آن جناب در خانة ماست.)

-رسوا خدا"ص" سرمه دانی داشت که هر شب با آن سرمـــه به چــشم می کشید، و سرمه اش سرمة سنگ بود.

-رسول خدا"ص" فرمود: مجـــــوس ریش خود را می تراشند و سبیل خود را کلفت می کنند، و ما سبیل خود را کوتاه می کنیم، و به ریش خود را وا نمی گذاریم.

-رسول خدا"ص" هروقت مسافرت می رفت پنج چیز باخود بر می داشت: آئینه، سرمه دان، شانه، مسواک و قیچی.

2-نظافت رسول الله "ص"

-یکی از سنت های رسول الله"ص" گرفتن ناخن هاست.

-یکی دیگر از سنت های آن جناب دفن کردن مو و ناخن و خون است.

-ازالة موی زیر بغل از سنت هائی است که رسول الله"ص" بدان امر فرموده است.

3- مسواک کردن رسول الله "ص"

-از سنن مرسلین یکی مسواک کردن دندان هاست.

-مسواک کردن باعث رضای خدا، و از سنت های پیغمبر"ص" و مایة خوشبوئی و پاکیزگی دهان است.

-روایات دربارة عادت داشتن رسول خدا"ص" به مسواک و سنت قرار دادن آن بسیار است.

-رسول خدا"ص" همیشه خلال می کرد.

4-عطر رسول الله "ص"

-رسول خدا"ص" بیش از آن مقداری که برای خوراک خرج می کرد، به عــطر پول می داد،

-مشک را بهترین و محبوب ترین عطرها می دانست،

-مردم آن جناب را به بــــوی خوشی که از او به مشام می رسیـــــــد، می شناختند.

-برای رسول خدا مشکدانی بود که بعد از هر وضوئی آن را به دست تر میگرفت، و در نتیجه هر وقت که از خانــه بیرون تشریف می آورد، از بـوی خوشش شنــــاخته می شد که رسول الله"ص" است.

-هیچ عطری به آن جناب عرضه نمی شد، مگر آنکه خود را با آن خوشبو می کرد، و می فرمود: بوی خوشی دارد، حملش آسان است، و اگر هم خود را با آن خوشبو نمی کرد، سر انگشت خود را به آن گذاشته و از آن می بوئید.

-رسول خدا"ص" با «خودقماری» خود را بخور می داد.

-عطر به شارب زدن از اخلاق انبیاء و احترام ملائکة کرام الکاتبین است.

-بر هر بالغی لازم است که در هر شب جمعه شارب و ناخن خود را چیده و مقداری عطر استفاده کند، رسول خدا"ص" وقتی جمعه می شد، و عطر همراه نداشت، ناچار می فرمود تا چارقــد بعضی از زوجـــاتش را می آوردند، و آن جناب آن را با آب تر می کرد، و بروی خود می کشید تا بدین وسیله از بوی خوش آن چارقد خود را معطر سازد.

-اگر در روز عید فطر برای رسول الله"ص" عطر می آوردند، اول به زنان خود می داد.

5-نگهداری از پوست بدن

-رسول خدا"ص" به انواع روغن ها خود را ضماد می فرمود، و اغلب از روغن "بنفسج" استفاده می کرد، و می فرمود: این روغن بهترین روغن هاست.

-رسول خدا"ص" همواره روغن به خود می مالید، و هرکس بدن شریفش را روغن مالی می کرد تا حدود زیر جامه را می مالید، و مابقی را خود

آن جناب به دست خود انجام می داد.

رفتارهای حساب شده و سنت سازی رسول الله "ص"

1- سنت هائی برای آموزش رهبران جامعه

-( رسول الله"ص" علاوه بر رفتارهای شخصی روزمره که در بالا ذکر شد، رفتارهائی نیز به طور حساب شده داشت که همواره آنها را تکــــــرار می کرد تا این رفتارهای خداپسندانه میان مردم و بزرگان جامعه سنت و ارزش شود، و در عین حال، سنت های جاهلی و اشرافی را که در هر عصر و زمان آتی به شکلی در جامعة اسلامی امکان دارد رشد پیدا کند، درهم بشکند! )

-رسول خدا"ص" فرمود: من از پنج چیز دست بر نمی دارم تا بمیرم، برای اینکه امتم نیز بدان عادت کنند، و این خود سنتی شود برای بعد از خودم –

4روی زمین، و با بردگان غذا خوردن،

5سوار بر الاغ برهنه شدن،

6بز به دست خود دوشیدن،

7لباس پشمینه پوشیدن،

8به کودکان سلام دادن!

2-سنت هائی در پاکیزگی و بهداشت

-مسواک کردن باعث رضای خدا و از سنت های پیغمبر"ص" و مایة خوشبوئی و پاکیزگی دهان است،

-یکی از سنت ها گرفتن ناخن هاست،

-یکی دیگر از سنت ها دفن کردن مو، ناخن و خون است،

-ازالة موی زیر بغل بوی بد را از انسان زایل می سازد. این کار علاوه بر اینکه از پاکیزگی است، از سنت هائی است که رسول خدا"ص" بدان امر فرموده است.

-یکی از سنت های آن حضرت در امر نظافت و نزاهت این است که وقتی می خواست موی سر و محاسن خود را بشوید، با سدر می شست.

زندگی خصوصی، و لوازم زندگی رسول الله "ص"

اشاره

مستند: روایات اسلامی المیزان ج 12 ص 185

خانه، و زندگی خانوادگی رسول الله"ص"

1- رسول الله"ص" در خانه

-رسول خدا"ص" وقت خود را در خانه به سه جزء تقسیم کرده بود:

( درآن قسمت هم که به خود اختصاص داده بود، باز بـه کلی از دیگران قطع رابطــه نمی کرد، بلکه مقــداری از آن را به وسیلة خواص خود در کارهای عــامه مردم صرف می فرمود، و از آن مقدار چیزی را برای خود ذخیره نمی کرد.)

-به خانه رفتن رسول الله"ص" به اختیار خود بود،

-هیچ دقیقه ای از عمر شریفش را بیهوده و بدون عمل در راه خدا، یا کاری از کارهای لازم خویشتن، نمی گذرانید.

2- انجام کارهای خانه

-رسول الله"ص" کفش خود را به دست خود می دوخت،

-لباس خود را خودش وصله می زد،

-گوسفند خود را خودش می دوشید،

-روی زمیـــن می نشست و گوسفندان را بین دو پــای خود گذاشته و شیر آنها را می دوشید،

-حیا مانعش نمی شد که مایحتاج خود را خودش از بازار تهیه کند، و به سوی اهل خانه ببرد.

3- همسرداری

-رسول الله"ص" فرمود:

روشنی چشم مرا درنماز،

و لذتم را در زنان قرار داده اند.

-از اخلاق انبیاء دوستی زنان است.

-جماعتی از اصحاب، زنان و غذاخوردن در روز، و خواب در شب را، بر خود حرام کرده بودند. ام سلمه داستانش را برای رسول الله"ص" نقل کرد، حضرت برخاست و به سر وقت آنان آمد، و فرمود: آیا به زنان بی رغبتید؟ من سراغ زنانم می روم، در روز غذا می خورم، در شب هم می خوابم، و اگر کسی از این سنت من دوری کند، از من نخواهد بود.

-رسول خدا"ص" هر وقت می خواست با زنی تــــــزویج کند، کسی را می فرستاد تا آن زن را ببیند.

-خداوند شب را، و زنان را، برای آرامش و آسایش قرار داده، و تزویج شب و اطعام طعام خود از سنت پیغمبر"ص" است.

4- خدمتگزاران خانه

-رسول خدا"ص" دارای غلام ها و کنیزها بود، و در خوراک و پوشاک از آنان برتری نمی جست.

-اگر غلامی از آن حضرت دعوت می کرد، می پذیرفت.

-رسول خدا"ص" با برده ها هم غذا می شد.

-"انس" گفت: من 9 سال خدمتگزاری رسول خدا"ص" را کردم، و هیچ

یاد ندارم که در عرض این مدت به من فرموده باشد که چرا فلان کار را نکردی؟ و نیز یاد ندارم که در یکی از کارهایم خورده گیری کرده باشد.

-" انس" گفت: به آن خدائی که رسول الله"ص" را مبعوث کرد، هیچ گاه نشد که مرا در کاری که کردم و او را خوش نیامد عتاب کرده باشد که چرا چنین کردی؟ نه تنها آن جناب مرا مورد عتاب قرار نداد بلکه اگر هم زوجات او مرا ملامت می کردند، می فرمود: متعرضش نشوید، مقدر چنین بوده است!

5-مسکن و فراش رسول الله"ص"

-رسول خدا"ص" وقتی به خانه وارد می شد ظرف آب می خواست، و برای نماز تطهیر می کرد، آنگاه برخاسته و دو رکعت نماز کوتاه و مختصر به جا می آورد، و سپس بر فراش خود قرار می گرفت، فراش رسول الله"ص" عبائی بود، متکایش از پوست، و بار آن لیف خرما،

-فراش دیگری از چرم داشت که بار آن لیف بود،

-عبائی داشت که به هرجا نقل مکان می داد آن را برایش دو طاقه فرش می کردند،

-برای آن حضرت فراشی از پوست و بار آن لیف خرما بود، که در حدود دو ذراع طول داشت، و در حدود یک ذراع و یک وجب عرض.

-رسول خدا"ص" را رسم بر این بود که هرکه بر او وارد می شد، تشک خود را زیرش می گسترانید، و اگر شخص وارد می خواست قبول نکند، اصرار می کرد تا بپذیرد.

-رسول خدا"ص" وقتی در تابستان از در اطاق برای خـــــــواب بیرون می رفت، روز پنجشنبه حرکت می کرد، و اگر در زمستان می خواست از سرما به اطاق برگردد، روز جمعه بر می گشت.

-رسول خدا"ص" از دنیا رفت در حالی که خشتی روی خشت نگذاشت.

6-خواب، و خوابگاه رسول الله"ص"

-رسول خدا"ص" روی زمین می خوابید،

-غالباً روی حصیر و بدون فرشی دیگر می خوابید.

-فراش رسول خدا"ص" عبائی بود و متکایش از پوست و بارآن لیف خرما، شبی همین فراش را دوطاقه زیر بدنش گستردند، و آن جناب راحت تر خوابید، صبح وقتی از خواب برخاست، فرمود: این فراش امشب مرا از نماز بازداشت، و از آن پس دستور داد فراش مزبور را یک تا برایش بگسترانند.

-هیچ وقت رسول خدا"ص" از خواب بیدار نشد، مگر آنکه بلافاصله برای سجدة خدا خود را به روی زمین انداخت،

-وقتی دید پردة در خانه اش تصویر دارد، به یکی از زنان خود فرمود: ای فلانه – این پرده را از نظرم پنهان کن تا آن را نبینم، چه هر وقت چشمم بدان می افتد به یاد دنیا و زخارف آن می افتم! آری به قلب و از صمیم دل از دنیا اعراض کرده بود...!

لوازم و وسایل زندگی رسول الله"ص"

1- نام های انتخابی رسول الله"ص" برای تجهیزات خود

-از عادات آن جناب یکی این بود که برای مَرکب و همچنین اسلحه و اثاث خود اسم می گذاشت:

( قبضة شمشیرش به نقره آراسته بود، لچکی که غالباً می پوشید، از چرم، و سه حلقه نقره بدان آویزان بود.)

-رسول خدا"ص" را عمامه ای بود که آن را سحاب می گفتند.

2- لباس و پوشاک رسول الله"ص"

-رسول خدا"ص" هر قسم لباسی که برایش فراهم می شد، می پوشید، چه لنگ و چه عبا، و چه پیراهن و چه جبه و امثال آن.

-آن حضرت از لباس سبز رنگ خوشش می آمد،

-همیشه لباس را از طرف راست می پوشید، و می گفت:

« الحمدلله الذی کسانی ما اواری به عورتی او تجمل به فی الناس – حمد خدائی را که پوشانید مرا به چیزی که عورتم را با آن پنهان کنم و خود را در بین مردم با آن زینت دهم!»

-وقتی رسول الله لباس را از تن خود بیرون می کرد، از طرف چپ آن را می کند.

-رسول خدا"ص" تیمن و تبرک را در جمیع کارهــــای خــــود دوست می داشت، حتی در لباس پوشیدن، کفش به پا کردن، و موی شانه زدن،

-بیشتر لباس سفید می پوشید و می فرمود: زنده های خود را سفید بپوشانید، و مرده های خود را هم در آن کفن کنید،

-بیشتر اوقات قبای باردار نظیر لحاف می پوشید، چه در جنگ، چه در غیر آن.

-برای آن حضرت قبائی بود از سُندُس، که وقتی آن را می پوشید از شدت سفیدیش به زیبائی اش افزوده می شد،

-عبائی داشت که آن را هر کجا که می خواست بنشیند دو تـــــا می کرد و زیر خود می گسترانید،

-تمامی لباسهایش تا پشت پا بلند بود،

-ازار را روی همة لباسها می پوشید، و آن تا نصف ساق پایش بلند بود،

-همواره پیراهنش را با شال می بست، و چه بسا در نماز و غیر نماز

کمربند آن را باز می کرد.

-برای آن جناب پتوئی بود که با زعفران رنـــــــگ شده بود، بسیار اتفاق می افتاد که تنها همان را به دوش گرفته و با مردم به نماز می ایستاد،

-بسیار می شد که تنها یک کساء می پوشید، بدون چیز دیگر.

-برای آنحضرت کسائی بودکه بار و لائی اش پشم بود، و آن را می پوشید و می فرمود: من بنده ای هستم، و لباس بنده ها را می پوشم.

-رسول الله"ص" دوست می داشت زینت دنیا را حتی به چشم هم نبیند، تا هوس لباس فاخر نکند،

-دو جامة دیگر هم داشت که مخصوص روز جمعه و نماز جمعه بود،

-بسیار اتفاق می افتاد که تنها یک سرتاسری می پوشید، بدون جامة دیگر و دو طرف آن را در بین دو شانة خود گره می زد،

-و غالباً با آن سرتاسری بر جنازه ها نماز می خواند، و مردم به آن جنـــاب اقتـــداء می کردند،

-چه بسا در خانه هم تنها با یک ازار نماز می خواند، و آن را به خـــــود می پیچید، و گوشة چپ آن را به شانة راست، و گوشة راستش را به شانة چپ می انداخت،

-چه بسا نماز شب را با ازار می گذاشت.

-برای آن جناب کساء سیاه رنگی بود که وقتی آن را به کسی بخشید، ام سلمه پرسید: - پدر و مادرم فدایت باد، کساء سیاه شما چه شد؟

فرمود: پوسیدش! ام سلمه عرض کرد:

-انس ( خدمتگزار رسول الله"ص") می گوید: خیلی از اوقات آن حضرت را دیدم که نماز ظهر را با ما در یک شمله ( قطیفة کوچک) خواند، در حالتی که دو طرفش را گره زده بود.

-آن حضرت هر وقت لباس نو می پوشید لباس کهـــنه اش را به فقیری می داد و می گفت: هیچ مسلمانی نیست که با لباس کهنه خود مسلمانی را بپوشاند، و جز برای خدا نپوشاند، مگر اینکه آنچه را که از او پوشانیده، از خودش در ضمانت خدا و حرز و خیر او خواهد در آمد، هم در دنیا و هم در آخرت.

-لباس پنبه، لباس رسول الله"ص" است، چــــه آن جناب لباس پشمی و

مـــوئی نمی پوشید، مگر به جهت ضرورت.

-انبیاء علیهم السلام پیراهن را قبل از شلوار می پوشیدند.

3- عمامه و کلاه رسول الله"ص"

-رسول خدا"ص" عمامة سیاه رنگی داشت که گاهی به سر می گذاشت، و با آن نماز می خواند،

-بلندی عمامه آن حضـــرت به قدری بود که سه دور و یا پنج دور به سرش پیچیده می شد.

-رسول خدا"ص" را عمامه ای بود که آن را سحاب می گفتند، و آن را به علی علیه السلام بخشید، و گاهی که علی "ع" آن را به سر می گذاشت و می آمد، رسول خدا"ص" می فرمود: علی با سحاب می آید!

-رسول الله، خیلی از اوقات شبکلاه تنها یا زیر عمامه به سر می گذاشت، و خیلی از اوقات آن را از سر خود برداشته و به عنــــوان ستره پیش روی گـــذاشته و به طرف آن نمـــاز می خواند.

-رسول خدا از شبکلاه هائی به سر می گذاشت که با دوخت خط خط شده بود.

4-انگشترهای رسول الله"ص"

-رسول خدا"ص" همیشه انگشتری به دست می کرد.

-انگشتر رسول الله"ص" از نقره بود.

-رسول خدا"ص" دو انگشتر داشت، به یکی نوشته بود « لا اله الاّ الله – محمد رسول الله!» و به دیگری نوشته بود: « صدق الله!»

-( امام صادق علیه السلام فرمود: ) نگین انگشتر باید که مدور باشد، نگین رسول الله"ص" هم همینطور بود،

-بسیار می شد از خانه بیرون می آمد، در حالی که نخی به انگشتری خود بسته بود تا بدان وسیله به یاد کاری که می خواست انجام دهد، بیفتد،

-با انگشتر نامه ها را مهر می کرد، و می فرمود: امضاء کردن نامه ها بهتر است از تهمت.

-رسول خدا"ص" و امیرالمؤمنین و حسن و حسین و همة ائمّه معصومین علیهم السلام همیشه انگشتر را به دست راست خود می کردند.

5- سایر وسایل زندگی رسول الله"ص"

-رسول خدا"ص" عصای کوچکی داشت که در پائین آن آهن به کار برده شده بود، و آن جناب بدان عصا تکیه می کرد، و در نماز عید فطر و عید اضحی آن را به دست می گرفت.

-رسول خدا "ص" هر وقت به مسافرت می رفت، پنــــج چیز با خود بر می داشت: آئینه، سرمه دان، شانه، مسواک و قیچی.

-برای رسول خدا"ص" مشکدانی بود که بعد از هر وضـــــو گرفتن آن را به دست تر می گرفت، و در نتیجه هر وقت که از خانه بیرون تشریف می آورد، از بوی خوشش شناخته می شد که رسول الله"ص" است.

-برای رسول خدا"ص" سرمه دانی بود که هر شب با آن سرمه به چشم می کشید، و سرمه اش سرمة سنگ بود.

-رسول خدا"ص" آشامیدنی ها را هم در قدح های بلوری که از شـــام می آوردند، و هم در قدح های چرمی و چوبی و سفالی می آشامید.

-رسول الله"ص" آفتابه ای از سفال داشت، که با آن وضو می گرفـت، و از آن می آشامید، و چون مردم می دانستند که آفتابة آن جناب مخصوص وضو و آشامیدنش است، از این رو کودکان را به عنوان تیمن و تبرک می فرستادند تا از آن آفتابه بیاشامند، و از آب آن به صورت و بدن خود بمالند، بچه ها هم بدون پروای از آن جناب چنین می کردند.

اخلاق رسول الله "ص"

اشاره

مستند: روایات اسلامی المیزان ج 12 ص 185تا 236

« وَ اِنَّکَ لَعَلی خُلُقٌ عَظیمٌ ! » - قرآن مجید

« من مبعوث شده ام به مکارم اخلاق و محاسن آن! »- رسول الله"ص"

سجایای اخلاقی رسول الله"ص" از نظر علی "ع"

-رسول الله"ص" کف دستش از تمامی کف ها سخی تر،

-سینه اش از همة سینه ها با جرأت تر،

-لهجه اش از همة لهجه ها و زبانها راستگوتر،

-به عهد و پیمان از همة مردم با وفا تر،

-خوی نازنین اش از خوی همه نرم تر،

-دودمانش از همة دودمانها کریم تر و محترم تر بود!

-اگر کسی ناگهانی می دیدش، از او هیبت می برد،

-اگر کسی با او آمیزش می کرد، دوستش می داشت،

-من، قبل از او، و بعد از او، هرگز کسی را مثل او ندیدم!

سخاوت و بخشندگی رسول الله"ص"

-رسول الله"ص" سخی ترین مردم بود، و بدون اینکه اسراف بورزد، سخی بود،

-هیچ وقت درهم و دیناری نزدش نمی ماند،

-حتی اگر وقتی چیزی نزدش زیادی می ماند و تا شب کسی را نمی یافت که آن را به او بدهد، به خانه نمی رفت تا ذمّة خود را از آن بری سازد، و آن را به محتاجی برساند،

-از آنچه خدا روزی اش می کرد، بیش از آذوقة یکسال از مبتذل ترین خرما و جوی که در دسترس بود، برای خود ذخیره نمی کرد، و مابقی را در راه خدا صرف می نمود،

-کسی از آن جناب چیزی درخواست نمی کرد مگر اینکه آن جناب حاجتش را، هرچه بود، برمی آورد، و همچنین می داد تا آنکه نوبت می رسید به قوت یکساله اش، که از آن هم ایثار می فرمود،

-بسیار اتفاق می افتاد که قبل از گذشت یکسال قوت خود را انفاق کرده بود، و اگر چیز دیگر عایدش نمی شد، خود محتاج شده بود،

-هرکس حاجتی از او طلب می کرد بر نمی گشت، مگر اینکه، یا حاجت خود را گرفته بود، یا با بیانی قانع و دلخوش شده بود،

-هیچ وقت چیزی از او درخواست نشد که در جواب بگوید: نه!

-حاجت هیچ حاجتمندی را رد نکرد، بلکه عملاً یا به زبان، به قدری که برایش میسور بود، آن را برآورده می ساخت.

-رسول خدا"ص" روزهای عید قربان دو قوچ ذبح می کرد، یکی را از طرف خود، و دیگری را از طرف فقرای امتش.

-رسول خدا"ص" چنین بود که احدی از او از مال دنیا چیــــــزی درخواست نمی کرد، مگر اینکه آن حضرت می دادش، تا اینکه روزی زنی پسری را که داشت نزد آن حضرت فرستاد و گفت: از رسول الله"ص" چیزی بخواه! اگر در جوابت فرمود: چیزی در دست ما نیست! بگو: پس پیراهنت را به من بده! رسول خدا"ص" پیراهن خود را در آورد و جلوی پسر انداخت، خدای تعالی با آیه: « لا تجَعَل یَدَکَ مَغلوُلَةً ِالی عُنُقِک وَلا تَبسُطِها کُلُّ الْبَسطِ فَتَقعَد مَلوُماً محَسوُراً ! – دست خود را بسته به گردن خود مکن، و آن را به کلی هم از هم باز مکن، تا این چنین ملامت شده و تهی دست شوی! » آن جناب را تأدیب فرموده و به میانه روی در انفاق وادارش نمود!

تواضع، مهربانی و بلند طبعی رسول الله"ص"

-رسول الله"ص" بدون اینکه از خود ذلتی نشان دهد، همواره متواضع بود،

-بسیار دل نازک و مهربان بود،

-خلق نازنینش بسیار نرم بود، نه کسی را با کـــلام خود می آزرد، و نـــه به کسی اهانت می نمود.

-او با فقرا می نشست.

-فرشته ای نزد رسول الله"ص" آمد و عرض کرد: خدایت مخیّر فرموده که اگر خواهی بنده ای متواضع و رسول باشی، و اگر خواهی پادشاهی رسول باشی؟ جبرئیـــل این صحنه را می دید، رسول خدا"ص" از راه مشورت به جبرئیل نگریست، و او با دست اشاره کرد که افتادگی را انتخاب بکن! و لذا رسول الله"ص" در جواب آن فرشته فرمود: بندگی و تواضع را با رسالت انتخاب کردم! فرشتة مزبور در حالی که کلید خزاین زمین را در دست داشت، گفت: اینک چیزی هم از آنچه نزد خدایت داری کاسته نشد!

-خزاین دنیا بر رسول الله«ص» عرضه شد، لکن او از قبولش استنکاف فرمود.

-رسول خدا"ص" بر مرکب لخت سوار می شد، و دیگری را هم ردیف خود سوار می کرد.

-رسول خدا"ص" با فقرا می نشست، و با مساکین هم غذا می شد،

-خویشاوندان را در عین اینکه بر افضــــل از آنان مقدم نمی داشت، صله رحم می کرد.

-رسول خــدا"ص" دارای غلامان و کنیزان بود، ولی در خوراک و پوشاک از ایشان برتری نمی جست.

-رسول خدا"ص" مثل بنده ها غذا می خورد، و مثل آنها می نشست روی زمین پست غذا می خورد، و روی زمین می خوابید.

-رسول خدا"ص" وقتی سر غذا می نشست مثل بنده ای می نشست، و به ران چپ خود تکیه می کرد.

-رسول خدا"ص" روی زمین می نشست، و گوسفنـــــدان را بین دو پای خود می گذاشت، و شیر آنها را می دوشید،

-اگر غلامی از او دعوت می کرد، می پذیرفت،

-هیچ وقت در حال تکیه کردن غذا میل نفرمود، تا از دنیا رحلت فرمود.

-رسول خدا"ص" از روزی که خداوند متعال او را به نبوت مبعوث فرمود، و تا روزی که از دنیا رفت، در حال تکیه غـــذا نخورد، بلکه مانند بردگان غــذا میل می کرد، و مانند آنها می نشست ... و این برای اظهار کوچکی و تواضع در برابر خدای عزّ و جلّ بود.

-رسول خـــدا"ص" وقتی وارد منزلی می شد، نزدیکترین جای نسبت به محـــل ورودی می نشست،

-هرگز دست طمع به سوی چیزی دراز نکرد،

-هیچ وقت بین دو چیز مخیّر نشد، مگر اینکه دشوارتر آن دو را انتخاب کرد،

-اگر چیزی تعارفش می کردند، آن را تحقیر نمی کرد، اگر چه یک خرمای پوسیده باشد.

عفو و غضب، شهامت و حق طلبی، و صبر وتوکّل رسول الله"ص"

-رسول خدا"ص" از همة مردم دیرتر به غضب در می آمد،

-و از همه زودتر آشتی می کرد، و خوشنود می شد،

-از همة مردم رئوف تر به مردم بود، و بهترین مردم و نافع ترین آنان بود، برای مردم.

-رسول خدا"ص" چنان بود که اگر مسرور و راضی می شد، مسرت و رضایتش برای مردم بهترین مسرت ها و رضایت ها بود،

-به احدی از مردم جفا نمی نمود،

-و عذر هر معتذری را می پذیرفت.

-رسول خدا"ص" بسیار خفیف المؤنه و کریم الطبع، خوش معاشرت و خوشرو بود،

-بسیار نازک دل و مهربان برای همة مسلمانان بود،

-بارها می فرمود: بهترین شما خوش اخلاق ترین شماست!

-رسول خدا"ص" برای خود از احدی انتقــــام نگرفت، بلکه هرکسی که آزارش می کرد، عفو می فرمود.

-دنیا و ناملایمات آن هرگز رسول الله"ص" را به خشم در نمی آورد،

-وقتی فهمید که خدای تعالی چیزی را دشمن دارد، او نیز دشمن می داشت،

-هیچ وقت دیده نشد در ظلمی که به او می شد به مقام انتقام در آید، مگر اینکه محارم خدا هتک شود، که در این صورت خشم می کرد، و خشمش هم

برای خدای تعالی بود،

-هر چیزی را که خدای تعالی حقیر می دانست، او نیز تحقیرش می کرد،

-اگر غضب می کرد ( و البته جز برای خدا غضب نمی کرد،) هیچ چیز تاب مقاومت در برابر غضبش را نداشت، و همچنین در تمام امورش همین طور بود.

-رسول خدا"ص" دشمنان زیادی داشت، و با این حال در بین آنان تنها و بدون محافظ رفت و آمد می کرد،

-هیچ امری از امور دنیا آن جناب را به هول و هراس در نمی آورد،

-هرگز مسکینی را برای تهی دستی یا مرضش تحقیر نمی کرد،

-از هیچ سلطانی به خاطر سلطنتش نمی ترسید، و فقیر و سلطان را به یک جور دعوت به توحید می فرمود،

-وقتی که حقی پایمال می شد، از شدت خشم کسی او را نمی شناخت،

-و از هیچ چیزی پروا نداشت، تا آنکه احقاق حق می کرد،

-هر عمل نیکی را تحسین و تقویت می کرد، و هر عمل زشتی را تقبیح و توهین می نمود،

-دربارة حق کوتاهی و از آن تجاوز نمی کرد.

-رسول خدا"ص" حق را انفاذ می کرد، اگر چه ضررش عاید خودش و یا اصحابش می شد،

-اگر موعظه می کرد، موعظه اش جدی بود، نه به شوخی،

-وقتی هم که به مصیبتی و یا به ناملایمی بر می خورد، امر را به خـــدا واگذار می کرد، و از حول و قوة خویش تبـــــــری می جست، و از خدا راه چـــاره می خواست.

-رسول خدا"ص" هر وقت جوش کوچکی در بدن خود می دید، پنـــاه به خدا می برد، و اظهار مسکنت در برابر او می نمود، و خود را به او می سپرد. خدمتش عرضه داشتند: یا رسول الله"ص" این جوش کوچک که چیز قابل توجهی نیست؟ می فرمود: آری ولکن خدای تعالی وقتی بخواهد درد کوچکی را بزرگ نماید، می تواند، و چنانکه اگر بخواهد درد بزرگی را کوچک کند، نیز می تواند!

رفتارهای اجتماعی رسول الله "ص"

اشاره

مستند: روایات اسلامی المیزان ج 12 ص 185تا 236

ادب و رفتار رسول الله"ص" در جامعه

1- رفتار و ادب رسول الله"ص" با عامّة مردم

-رسول خدا"ص" به هرکس برمی خورد در سلام از او سبقت می جست.

-رسول خدا"ص" با مردم انس می گرفت، و آنان را از خود رمیـــــده نمی کرد،

-خلق نازنینش این قدر نرم بود که به مردم اجازه می داد او را برای خود پدری مهربان بپندارند،

-همیشه از مردم برحذر بود، و خود را می پائید، و در عین حال بشره و خلق خود را درهم نمی پیچید،

-هیچ دیده نشد که در پیش روی کسی که در خدمتش نشسته باشد، پای خود را دراز کند.

-رسول خدا"ص" با فقرا می نشست و با مساکین هم غذا می شد،

-با اشخاص آبرومند الفت می گرفت، به این معنی که به آنـــــها احسان می کرد،

-به احدی از مردم جفا نمی نمود، و عذر هر معتذری را می پذیرفت،

-اگر اذن دخول می گرفت سه بار تکرار می کرد،

-عادت آن حضرت چنین بود که سه نوبت سلام می کرد، اگر جــــواب

می شنید و اذن می گرفت داخل می شد، و گر نه بر می گشت،

-هر عمل نیکی را تحسین و تقویت می کرد و هر عمل زشتی را تقبیح و توهیــن می نمود،

-در همة امور میانه رو بود، گاهی افراط و گاهی تفریط نمی کرد،

-از غفلت مسلمین و انحرافشان ایمن نبود.

-حیای رسول الله"ص" از عروس حجله بیشتر بود، و چنان بود که اگر چیزی را دوست نمی داشت، ما از قیافه اش می فهمیدیم،

-زنان اولاددار یا بی اولاد و حتی بچه ها را هم کنیه ( لقب) می گذاشت، و بدین وسیله دل آنان را بدست می آورد.

-هیچ دیده نشد که رسول خدا"ص" با کسی مصافحه کند و او جلوتر از طرف دست خود را بکشد، بلکه آن قدر دست خود را در دست او نگه می داشت تا طرف دست آن جناب را رها سازد،

-هیچ دیده نشد که کسی با پرچانگی خود مزاحم آن حضرت شود و او از روی انزجار سکوت کند، بلکه اینقدر حوصله به خرج می داد تا طرف ساکت شود.

-رسول خدا"ص" با اشخاص مطایبه داشت، چیزی که هست، آن جناب در شوخی هایش جز حق نمی گفت.

-رسول الله"ص" همواره با اشخاص شوخی می کرد، و می خواست بدینوسیله آنان را مسرور سازد.

-رسول خدا"ص" رسمش این بود که وقتی مردم بچه های نورسیدة خود را به عنوان تبرک خدمت آن حضرت می آوردند، آن حضرت برای احترام خانواده کودک وی را در دامن خود می نشاند، چه بسا بچه در دامن آن حضرت می شاشید و کسانی که می دیدند ناراحت می شدند و سر و صــدا راه می انداختند، آن حضرت نهیبشان می زد و می فرمود: هیچ وقت شاش بچه را قطع مکنید، و بگذارید تا آخر شاش خود را بکند! خلاصه صبر می کرد بچه تا به آخر بول بکند، و آن وقت در حق او دعا می فرمود، و یا برایش اسم می گذاشت، و با این عمـــل، خانــدان کودک را بی نهایت مسرور می ساخت، و طوری رفتــــــار می نمود که خانوادة کودک احساس نمی کردند که آن جناب از بول بچه شان متأذی شد، تا در پی کار خود می شدند، و آن وقـــــــت بر

می خواست و لباس خود را می شست.

-رسم رسول خدا"ص" این بود که اگـــــــر کسی از مسلمین را سه روز نمی دید جویای حالش می شد، اگر می گفتند سفر کرده است، حضرت دعای خیرش می فرمود، و اگر می گفتند: منــــزل است، به زیارتش می رفت، و اگر می گفتند: مریض است، عیادتش می فرمود.

-رسول خدا"ص" وقتی با مؤمنین خداحافظی می فرمود، می گفت: خداوند تقوی را زاد و توشة شما قرار دهد، و به هر خیری مواجهتان سازد، و هر حاجتی را از شما برآورده گرداند، و دین و دنیای شما را سالم و ایمن سازد، و شما را به سلامت و با غنیمت فراوان برگرداند.

-رسول خدا"ص" به اشخاصی که از مکه می آمدند، می فرمود: خداوند عبادتت را قبول و گناهت را بیامرزد، و در قبال مخارجی که کردی به تو نفقه روزی کند،

-وقتی کسانی را تبریک و تهنیت می داد، می فرمود: « بارک الله لکم و بارک الله علیکم – خداوند برایت مبارک کند، و آن را برتو مستدام بدارد!»

-رسول خدا"ص" به زنان هم سلام می کرد و آنـــــها سلامش را جواب می دادند.

2- رفتار و ادب رسول الله"ص" با اهل فضل و بزرگان قوم

-رسول خدا"ص" در میان اطرافیان خود آن را برگزیـــــــده تر و بهتر می دانست که دارای فضیلت بیشتری بود، و برای مسلمین خیرخواه تر،

-در نزد او مقام و منزلت آن کسی بزرگتر بود که مواسات و پشتیبانی اش از مسلمین بهتر بود،

-اهل فضل را به ادب خود ایثار می فرمود،

-کسانی را که دارای فضایل اخلاقی بودند، احترام می کرد،

-هرکس را به مقدار فضیلتی که در دین داشت، احترام می نمود، و حوایجشان را برطرف می ساخت، چون حوایجشان یکسان نبود، بعضی را یک حاجت بود، و بعضی را بیشتر، رسول خدا"ص" با ایشان مشغول می شد و ایشان را سرگرم اصلاح نواقصان می کرد، و از ایشان دربارة امورشان پرسش می کرد، و به معارف دینی شان آشنا می ساخت،

-بزرگ هر قومی را احتـــــرام می کرد، و تولیت امور قـــــوم را به او وا می گذاشت.

3- رفتار و ادب رسول الله"ص" با اصحاب خود

-رسول الله«ص» همواره از اصحاب خود تفقد می فرمود، و از مردم حــــــــال مردم را می پرسید،

-هیچ یک از اصحاب یا دیگران آن جناب را نخواند مگر این که در جواب می فرمود:

" لبیک!"

-گاهی برای سرکشی به اصحاب خود به باغاتشان تشریف می برد،

-اصحاب خــود را همیشه برای احترام و به دست آوردن دلهایشان به کنیه هایشان می خواند، و اگر کسی هم کنیه نداشت، خودش برای او کنیه می گذاشت، مردم هم آنها را به کنیه ای که آن جناب برایش گذاشته بود، صدا می زدند،

-هیچ اتفاق نیفتاد که آن جناب پای خود را در مقابل اصحابش دراز کند.

رسم رسول الله"ص" در تشییع جنازه مسلمین

-رسول الله"ص" وقتی جنازه ای را مشایعت می فرمودند اندوه بر دلش مستولی می شد، و بسیار حدیث نفس می کرد، و خیلی کم حرف می زد،

-وقتی به صاحبان مصیبت تسلیت می داد, می فرمود: « آجرکم الله و رحمکم – خداوند اجرتان دهد و شما را رحم کند! »

-رسول الله"ص" وقتی می خواست بعد از دفن جنازه ای خاک بر آن بریزد، تنها سه مشت می ریخت.

-سنت است که تابوت را از چهار طرفش به دوش بکشند، و اگر بخواهند اطراف دیگرش را هم حمل کنند، مستحب است.

-رسول الله"ص" نسبت به مرده های بنـــی هاشم کارهای مخصوص انجــــام می داد،که نسبت به اموات سایر خانواده ها آن کارها را نمی کرد، از آن جمله وقتی به جنازه ای از بنی هاشم نماز می خواند و قبرش را آب می پاشیدند، دست خود را بر قبر می گذاشت، به طوری که انگشتان مبارکش در گل فرو می رفت، و اگر غریب یا مسافری از اهل مدینه که داشت به شهر مدینه وارد

می شد و از قبرستان می گذشت و آن قبر تازه و اثـــــر انگشتان را می دید، می فهمید که صاحب این قبر از بنی هاشم است، و لذا می پرسید: از آل محمد علیهم السلام چه کسی تازه از دنیا رفته است؟

منطق و بیان، و مجالس رسول الله "ص"

اشاره

مستند: روایات اسلامی المیزان ج 12 ص 185تا 236

سخن گفتن و سکوت کردن رسول الله"ص"

1- تکلم، و طرز بیان رسول الله"ص"

-رسول الله"ص" دائماً با غصه ها قرین، و همیشه در فکر بود، و یک لحظه راحتی نداشت. آن حضرت بسیار کم حرف بود، جز در مواقع ضرورت تکلم نمی فرمود،

-وقتی تکلــــم می کرد چیزی شبیه نور از بین ثنایای آن حضرت بیرون می جست.

-رسول خدا"ص" هر وقت حرف می زد، در حرف زدنش تبسم می کرد،

-وقتی حرف می زد، کلام را از اول تا آخر با تمام فضای دهــان بیـــــان می کرد، (بسیار فصیح بود،)

-در سخن گفتن بین جملات فاصله می داد تا اگر کسی بخواهد سخنانش را حفظ کند، فرصت داشته باشد،

-جوهرة صدایش بلند، و از تمامی مردم خوش نغمه تر بود،

-وقتی تکلم می فرمود، در کلام خود تکرار نداشت،

-کلامش همه روشن بود، به طوری که هر شنونده ای آن را می فهمید،

-کلامش همه کوتاه، جامع، خالی از زواید، و وافی به مقصود بود، گوئی اجزای آنها تابع یکدیگرند،

-نه کسی را با کلام خود می آزرد، و نه بـــه کسی در کلامش اهــــانت می کرد،

-هیچ وقت با کسی مطالبی را که خوش آیند آن کس نبود، در میــــان نمی گذاشت،

-اگر موعظه می کرد، موعظه اش جدی بود، نه به شوخی،

-خطبه اش از همة خطبه ها کوتاه تر، و از هذیان دور بود،

-وقتی سخن می گفت، انگشت ابهام دست چپ را به کـــف دست راست می زد.

2- سکوت و دلایل سکوت رسول الله"ص"

-سکوت رسول الله"ص" بر چهارگونه بود:

1- حلم 2- حذر 3- تقدیر 4- تفکر

-سکوتش از حلم و صبر این بود که هیچ چیز آن حضرت را به خشم در نمی آورد، و از جای نمی کند!

-سکوت آن حضرت از حذر در چهار مورد بود:

اول - در جائی که می خواست وجهة نیکو و پسندیدة کار را پیدا کند تا مردم نیز در آن کار به وی اقتداء کنند،

دوم - در جائی که حرف زدن قبیح بود، و می خواست به طرف یاد بدهد تا او نیز از آن خودداری کند،

سوم - در جائی که می خواست دربارة اصلاح امتش مطالعه و فکر کند،

چهارم - در مواردی که می خواست دست به کاری زند که خیر دنیا و آخرتش در آن باشد!

-سکوت از تقدیر:

-سکوتش از تقدیر این بود که می خواست همة مردم را به یک چشم ببیند، و به گفتار همه به یک نحو استماع فرماید!

-سکوتش از تفکر عبارت بود از تفکر در این که چه چیزی باقی است و چه

چیزی فانی!

مجالس رسول الله"ص"

1- وضعیت مجالس رسول الله"ص"

-رسول الله"ص" هیچ نشست و برخاست نمی کرد، مگر با ذکر خدا،

-در هیچ مجلسی جای مخصوصی برای خود انتخاب نمی کرد،

-از صدرنشینی نهی می فرمود،

-در مجالس هرجا که خالی بود می نشست، و اصحـــــاب را هم دستور می داد که چنان کنند،

-همه در نزد او در حق مساوی بودند،

-در مجلس، حق همة جلسا را ادا می کرد، به طوری که احدی از جلسایش احساس نمی کرد که او از دیگران در نزد آن حضرت محترم تر است،

-هرکسی که شرفیاب حضورش می شد، اینقدر صبر می کرد تا خود او برخیزد و برود،

-هرکسی حاجتی از او طلب می کرد، بر نمی گشت مگر اینکه حاجت خود را گرفته بود، یا با بیانی قانع و دلخوش شده بود،

-مردم برای درک فیض و طلب علم شرفیاب حضورش می شدند، و بیرون نمی رفتند مگر اینکه دلهایشان سرشار از علم و معرفت و خود از راهنمایان و ادلة راه حق شده بودند،

-هر خبری را که می داد، دنبالش می فرمود: حاضرین آن را به غایبین برسانند،

-و نیز می فرمود: حاجت کسانی را که به من دسترسی ندارند، به من ابلاغ کنید، و بدانید که هر کس حاجت اشخاص ناتوان و بی رابطه با سلطان را نزد سلطان برد، و آن را برآورده سازد، خدای تعالی قدم هایش را در روز قیــامــت ثابــت و استوار می گرداند،

-مجلسش مجلس حلم و حیا و راستی و امانت بود،

-در مجلس او آوازها بلند نمی شد، و نوامیس مردم هتک نمی گشت،

-اهل علم و اصحاب حدیث در حضورش نزاع نمی کردند،

-اگر احیاناً از کسی لغزشی سر می زد، آن جـــــناب طـــوری تأدیبش می فرمود که برای همیشه مراقب می شد تا تکرار نکند،

-جلسایش همه با هم متعادل بودند و می کوشیدند که با تقوا مواصلت یکدیگر کنند، و با یکدیگر متواضع بودند، و بزرگتران را احترام نموده، و به کوچکتران مهربان بودند، و صاحبان حاجت را بر خود مــــــقـــدم می شمردند، و غریب ها را حفاظــت می کردند،

-هر دانشمندی که موفق به درک حضورش شد، این معنا را گفت که من به چشم خود، احدی را نه قبل از او، و نه بعد از او، نظیر او ندیدم!

2-برخورد رسول الله"ص" در جلسات

-آن حضرت در جلساتش دائماً خوشرو و نرم خو بود،

-خشن و درشتخو، داد و فریادکن، فحاش و عیبجو، و همچنین مداح نبود،

-به هر چیزی که میل و رغبت نداشت، بی میلی خود را در قیافه خود نشان نمی داد، لذا اشخاص از پیشنهاد آن مأیوس نبودند،

-امیدواران را نا امید نمی کرد،

-خود را از سه چیز پرهیز می داد:

4مراء و مجادله،

5پرحرفی،

6گفتن حرف های به درد نخور،

-نسبت به مردم نیز از سه چیز پرهیز می کرد:

4هرگز احدی را مذمت و سرزنش نمی کرد،

5هرگز لغزش و عیب ها را جستجو نمی کرد،

6هیچ وقت حرف نمی زد، مگر در جائی که امید ثواب در آن می داشت،

-وقتی تکلم می فرمود، جلسایش سرها را به زیر می انداختند، گوئی مرگ بر سر آنها سایه افکنده است، وقتی ساکت می شد، آنها تکلم می کردند، و در حضور او نزاع و مشاجره نمی کردند،

-اگر کسی تکلم می کرد دیگران سکوت می کردند، تا کلامش پایان پذیرد،

-تکلمشان در حضور آن جناب به نوبت بود،

-اگر جلسایش از چیزی به خنده می افتادند، آن جناب نیز می خندید، اگر از چیزی تعجب می کردند، او نیز تعجب خود را نشان می داد،

-اگر ناشناسی از آن جناب چیزی می خواست، و در درخواستش اسائة ادب و جفائی می کرد، آن جناب تحمل می نمود، به حدی که اصحابش در صدد رفع مزاحمت او بر می آمدند، و آن حضرت می فرمود: همیشه صاحبان حاجت را معاونت و یاری کنید!

-هرگز ثنای کسی را نمی پذیرفت مگر اینکه به وی احسانی کرده باشد،

-کلام احدی را قطع نمی کرد، مگر اینکه می دید از حد مشروع تجـــاوز می کند، که در این صورت کلامش را قطع می کرد، یا به نهی و بازداریش از تجاوز یا به برخاست از مجلس!

عبادات رسول الله "ص"

اشاره

مستند: روایات اسلامی المیزان ج 12 ص 222 تا 236

طهارت رسول الله"ص"

1- طرز وضو گرفتن رسول الله"ص"

حضـــرت ابـــی جعفــــر علیه السلام فـــرمـــــود:

سپس دست چپ را در آب فرو برده و به پری آن آب به آرنج دست راست خود ریخت و کف دست چپ را به ساعد دست راست کشید به طوری که آب تا نوک انگشتـان آن جـریان یـافت.

آن گاه با دست راست کفی از آب پر کرده و به آرنج چپ ریخت و آن را با کف دست راست به ساعد و سرانگشتان دست چپ مرور داد.

جلوی سر و پشت پا را با تری دست راست و بقیه تری دست چپ مسح کرد. ابـــــو جعفـــــر علیه السلام فــــرمــــــود:

خدا تک است و تک را دوست می دارد، از این جهت در وضو هم سه مشت آب بس است: یکی برای صورت، و دو تا برای دو ذراع، و با رطوبت دست راست جلوی سرت را، و با بقیه آن پشت پای راستت را مسـح می کنـی، و بـا رطوبت دسـت چپ پشت پـای

چپ را !

ابـوجعفر علیه السلام فرمود:

مردی از امیـرالمؤمنین علیه السلام پرسید؟

آن حضرت همین طور که من برای شما حکایت کردم برای آن شخص حکایت کرد.

2 ـ طرز غسل کردن رسول اللّه «ص»

حسن بن محمد از جابربن عبداللّه درباره چگونگی غسل رسول اللّه صلی الله علیه و آله پرسید، جابر گفت:

حسـن بـن محمد گفت:

امام صادق علیه السلام فرمود:

بودند، جمعه که می شد با همان بدن کثیف خود به مسجد می آمدند، و رسول اللّه صلی الله علیه و آله از بوی گند زیر بغل های ایشان متأذی می شد، از این رو دستور فرمودند که روز جمعه همگی غسل کنند، و این خود باعث شد که غسل جمعه سنت شود.

نماز رسول اللّه صلی الله علیه و آله

1ـ تعداد، و اوقات نمازهای رسول اللّه «ص»

1 - هشت رکـعت نـماز نافلـه ظـهر،

2 - چـهـار رکــعـت نـمـاز ظــهـر،

3 - هـشت رکـعـت نـافـلـه عـصـر،

4 - چهـار رکعت نمــــاز عصـــر،

5 - سـه رکعت نمـــــاز مغـــرب،

6 - چهار رکعت نــافلــه مغـــرب،

7 - چهار رکعــت نمــاز عشــــاء،

8 - هشت رکعت نماز نـافـلـه شب،

9 - سـه رکعـت نمـاز شفـع و وتـر،

10 - دو رکـعت نمـاز نافـلـه فجـر،

11 - دو رکــعـت نــمـاز صــبـح!

(راوی گوید: من به امام صادق علیه السلام عرض کردم:)

فرمود: نه! ولکــن تو را عــذاب می کنــد به تــرک سنــت رســـول خـدا صلی الله علیه و آله

(از روایت فوق استفاده می شود: دو رکعت نماز نشسته بعد از عِشاء «عَتَمَه» جزو پنجاه رکعت نماز یومیه نیست، بلکه متمم آن است، و برای این است که با آن - بنابر این که دو رکعت نشسته یک رکعت ایستاده حساب می شود - عدد نمازها به 51 برسد. و نیز

برای این تشریع شده که بدل از نماز یک رکعتی «وَتْر» باشد! بدین معنی که اگر کسی ده رکعت نافله شب را خواند و مرگ مهلتش نداد که یک رکعت نماز «وَتْر» را بخوانـد، این دو رکعت نشسته «عَتَمَـه» به جـای آن حسـاب شود!)

حضرت ابی عبداللّه علیه السلام فرمـود:

(ابی بصیر می گوید، عرض کردم:)

(ممکن است مقصود امام علیه السلام از این که فرمود رسول اللّه صلی الله علیه و آله این دو رکعت نماز را نخواند، این باشدکه آن حضرت به طور دائمی این نماز را نمی خواند، بلکه گاهی می خواند و گاهی نمی خوانــد، کما این که از بعضــی از احادیــث دیگر این معنا استفاده می شود.)

2ـ کیفیت نماز خواندن رسول اللّه صلی الله علیه و آله

می شد، و نگاهی به آسمان می انداخت، و همان آیات را تلاوت می فرمود. و باز مسواک و تطهیر را انجام می داد و به مسجد تشریف می برد، و یک رکعت نماز وتر و دو رکعت دیگر را می خواند و برای نماز صبح بیرون می شد.

« بندگان خدا! صفوف خود را منظم کنید، و گرنه میان شما اختلاف خواهد افتاد!»

رسول خدا صلی الله علیه و آله در حین نماز، هیچ کس به خدمتش نمی آمد و نمی نشست مگر این که بــرای خاطــر او نمــاز را کوتــاه می کرد و متوجــه او می شد و می فرمــود: آیا حاجتــی داری؟ پس از آن کـه حاجــت او را برمــی آورد، مجددا به نمــاز می ایستاد.

3ـ نوافل رسول اللّه «ص»

4 ـ دعای قنوت ها و ذکرهای رسول اللّه «ص»

رسول خدا صلی الله علیه و آله در قنوت نماز «وتر» خود می گفت:

«اَلّهُمَّ اهْدِنی فیمَنْ هَدَیْتَ، وَ عافِنی فیمَنْ عافَیْتَ! وَ تَوَلَّنی فیمَنْ تَوَلَّیْتَ، وَ بارِکْ لی فیما اَعْطَیْــتَ! وَقِنی شَرَّ ما قَضَیْتَ! اِنِّکَ تَقْضی وَ لا یُقْضی عَلَیْکَ! سُبْحانَکَ رَبَ الْبَیْتِ! اَسْتَغْفِرُکَ وَ اَتُوبُ اِلَیْکَ وَ اوُ مِنُ بِکَ وَ اَتَوَکَّلُ عَلَیْکَ! وَ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ اِلاّبِکَ... یا رَحیمُ!»

حضـرت ابی عبداللّه علیه السلام فرمود:

همین طور در نماز وتر خود هفتاد بار استغفار می کرد، و هفت بار می گفت: «هذا مَقامُ الْعائِذِ بِکَ مِنَ النّار - این موقف کسی است که از آتش دوزخ پناهنــده تـو شده است!»

وقتی رسول خدا صلی الله علیه و آله را به معراج بردند و در آن جا نماز گذاشت و ذکر گفت و از عظمت خداوند دید آن چه را که دید، بندهای بدنش مرتعش شد و بدون اختیار به حالت رکوع درآمد و در آن حال گفت:

« سُبْحانَ رَبِّیَ الْعَظیمِ وَ بِحَمْدِه!»

وقتی که از آن حالت برخاست، نظرش به خدای خود در مکان بالاتری که از آن بلندتر تصور نمی شود. افتاد و بدون اختیار صورت خود را به خاک نهاد و گفت:

« سُبْحانَ رَبِّیَ الاَْعْلی وَ بِحَمْدِه!»

و هم چنین تکرار می کرد تا پس از گفتن هفت مرتبه قدری از آن رعبی که دلش را پر کرده بود، کاسته گردید. از این جهت در امتش هم این دو ذکر سنت شد!

روزه و اعتکاف رسول اللّه صلی الله علیه و آله

1 ـ روزه های رسول اللّه «ص» در ایام مخصوص

این قدر پی در پی روزه می داشت که می گفتند، هیچ روزی را بدون روزه به سر نمی برد، و مدتی دیگر این قدر پی در پی بی روزه می بودکه گفته می شد: روزه نمی گیرد! - آن گاه این رویه را ترک کردند و مدتی یک روز در میان روزه می گرفتند کما این که روزه حضرت داود علیه السلام هم همین طور بوده است.

2ـ آداب رسول اللّه «ص» در ماه رمضان

3ـ اعتکاف های رسول اللّه «ص» در ماه رمضان

ـ رسول خدا صلی الله علیه و آله وقتی که دهه آخر ماه رمضان می شد، در مسجد اعتکاف می کرد، برایش خیمه موئی می زدند، و در آن ایام لحاف و بسترش را برمی چیدند، بعضی از اصحابش گفته اند که از زنان هم کناره می گرفت، ولکن امام صادق علیه السلام فرمود: این حرف صحیح نیست، و از زنان کناره گیری نمی کرد، (مقصود از

کناره گیری آمیـزش و معـاشرت بـا آنـان است، نـه جمـاع.)

4ـ روزه وصال مخصوص رسول اللّه «ص»

رسول اللّه صلی الله علیه و آله در امر روزه سنت هائی هم مخصوص به خود داشت، از آن جمله روزه وصال است که عبارت است از روزه بیشتر از یکروز، به طوری که درمیان آن ها افطار نشود. رسول خدا صلی الله علیه و آله خودش چنین روزه ای داشت، ولکن امت را از آن نهی می کرد، و می فرمود: شما طاقت آن را ندارید، و اگر می بینید که من روزه وصال می گیرم و چند روز پیاپی بدون افطار و سحری به سر می برم برای این است که خدای تعالی مرا از غذاهای آسمانی خود سیر و از شراب های بـهشتـــی اش سـیـــراب مـی ســــــازد!

5 ـ افطارهای رسول اللّه «ص»

فطر قبـل از نماز!

قرآن خواندن رسول اللّه «ص»

رسالت پیامبر خاتم

اشاره

مستند: آیة1 تا 5 سورة بینه " لَم یَکُنِ الَّذینَ کَفَروُا مِن اَهلِ الکِتابِ وَالمُشرِکینَ مُنفَکّینَ حَتّی...."

المیزان ج 40 ص 333

یک پیامبر برای تمام ادیان

این سوره رسالت حضرت محمد بن عبدالله خاتم النبیّین صلوات الله علیه و آله را برای عوام از اهل کتاب و مشرکین مسجل می کند، و به عبارتی ساده تر، برای عموم اهل ملت و غیر اهل ملت، و باز ساده تر بگوئیم: برای عموم بشر، تسجیل می کند، و می فهماند آن جناب از ناحیة خدا به سوی عموم بشر گسیل شده است، و این عمومیت رسالت آن جناب مقتضای سنت الهیه، یعنی سنت هدایت است، همان سنتی که آیات قرآنی بدان اشاره دارد و می فرماید:

خدای متعال بر عمومیت دعوت پیامبر گرامی اسلام استدلال فرموده به این که دعوت آن حضرت متضمن صلاح مجتمع انسانی است، و عقاید و اعمال افراد و جوامع را صالح می سازد:

رسولی که از ناحیة خداست،

و صحیفه هائی منزه از باطل را بر آنان تلاوت کند،

صحیفه هائی که در آن کتابهائی گرانبها هست!

و اگر اهل کتاب دعوت او را نپذیرفتند،

و از مسلمانان جدا و متفرق گشتند،

باری بعد از تمامیت حجت علیه شان, جدا شدند،

با اینکه رسالت این رسول جز این نبود که:

به مشرکین و اهل کتاب بفهماند که از طرف خدا مأمورند که:

الله تعالی را به عنوان یگانه معبود, خالصانه بپرستند،

و چیزی را شریک او نسازند،

و نماز را به پا دارند، و زکات را بدهند،

و دین قیّم همین است! »

آیات این سوره در سیاقی است که به قیام حجت علیه کافران به دعوت اسلامی اشاره می کند، چه از اهل کتاب و چه مشرکین، و نیز علیه عده ای از اهل کتاب که بعد از آمدن حجت به خاطر اختلافهای ناشی از منیّت حجت خدا را رها کردند!

با در نظر داشتن این سیاق از ظاهر آیات بر می آید که منظور اشاره به این معناست که:

-رسول خدا"ص" از مصادیق حجت بیّنه ای است که علیه مردم اقامه شده است، و سنت الهیه که جاری در بندگان است، اقتضا کرده که این حجت قائم گردد، و این رسول مبعوث گردد! چون سنت جاریة خدا ایجاب می کرد بیّنه و حجت روشنگرش به سوی این طوایف نیز بیاید، همانطور که به طوایف و اقوام گذشته قبل از اختلافشان همین اقتضا را کرد، و برایشان حجت فرستاد. چیزی که هست، خودشان از آن حجت استفاده نکردند، و با یکدیگر اختلاف راه انداختند!

بنابراین مراد به عبارت " الذین کفروا !" در آیة شریفه همة کافران به دعوت اسلامی است، چه از اهل کتاب و چه مشرکین، و مراد به مشرکین غیر اهل کتاب است، حال چه بت پرست باشند و چه اصناف دیگر مشرکین، و منظور از جداشدن – جدا شدن از مقتضای سنت هدایت و بیان است! گویا سنت الهیه دست بردار از آنان نبوده تا حجت و بَیِّــنه بیاید، و همین که آمد، آن وقت رهایشان می سازد و به حـــال خودشان واگذار می کند.

و منظور از بیّنه، همانا محمد رسول الله "ص" است آنجا که می فرماید:

. . . حَتیّ تَأتِیَهُمُ البَیِّنَةُ، رَسوُلٌ مِنَ اللهِ یَتلوُا صُحُفاً مُطَهَّرَةً، فیها کُتُبٌ قَیِّمَةٌ !

آن حجت بینه و روشنی که از ناحیة خدای تعالی بر آنان آمده، عبارت است از رسولی از ناحیة خدا، که برای مردم صحف آسمانی پاک را می خواند، پاک از پلیدی باطل، صحفی که در آن احکام و قضایائی است قائم به امر مجتمع انسانی، و اداره کنندة آن به بهترین وجه، و حافظ مصالح آن!

نزول کتاب برای عموم بشر

در قرآن کریم تصریح فرموده به اینکه خدای تعالی در اولین روز تشکیل اجتماع بشری، و بروز اختلافهای حیوانی در بین آنها، کتاب برای آنان نازل کرد، یعنی شریعت و قانونی برایشان تشریع کرد تا در اختلافهائی که در امــــــور زندگی و حیوانی شان رخ می دهد، حکومت کند، ولی بشر بعد از آمدن شریعت هم آن اختلافهای قبلی را در شریعت خدا سرایت دادند، با اینکه حق برایشان روشن شده و حجت بر آنان تمام گشته بود!

پس، به حکم این آیات، عموم بشر مشمول کتب آسمانی بوده و هستند، چیزی که هست در اثر اختلاف ناشی از پیروی هوای نفس بشر چند طایفه شدند. بعضی ها به کلی فراموش کردند که کتابی از ناحیة آفریدگارشان برایشان نازل شده است، و بعضی دیگر این معنا را از یاد نبردند، و لکن هوای نفس را در دین خدا دخالت دادند، و به دینی تحریف شده، متدین گشتند!

طایفه ای دیگر دین خدا را بدون کم و کاست حفظ کردند و بدان متدین شدند!

⁽¹⁾

جهانی بودن دعوت اسلام و قرآن

« ... این قرآن به من وحی شده که انذار کنم و هشدار دهم شما را و هر کسی را که این قرآن به گوشش می خورد ! »

این آیه دلالت دارد بر اینکه رسالت پیامبر گرامی اسلام "ص" رسالت عمومی و قرآنش ابدی و جهانی است! هرچند که ظاهر آیه خطاب به مشرکین مکه یا عموم قریش و یا جمیع عرب باشد.

از نظر دعوت اسلام، هیچ فرقی بین کسانی که قرآن را از خود رسول الله ”ص“ می شنوند و یا کسانی که از غیر او می شنوند، نیست.

قرآن برای هر کسی که الفاظ آن را بشنود، و معنایش را بفهمد، و به مقاصدش پی ببرد، و یا کسی که برایش ترجمه و تفسیر کنند – خلاصه بر هر کسی که مضامین آن به گوشش بخورد – حجت است.

لازم نیست کتاب یا نامه ای که به سوی قومی ارسال می شود، حتماً به زبان آن قوم باشد، بلکه شرط آن این است که:

1-مضامینش شامل آنان شود,

2-حجت خود را بر آن قوم اقامه نماید.

رسول الله”ص“ به مردم حبشه و مصر و روم و ایران نامه ها نوشت و حال آنکه زبان آنان غیر از زبان قرآن بود. و همچنین عده ای از قبیل: سلمان فارسی، بلال حبشی و صهیب رومی به آن جناب ایمان آوردند و بسیاری از یهود که زبانشان عبری بود به آن حضرت گرویدند.

⁽¹⁾

او به اسلام دعوت می کند!

قرآن مجید در آیة فوق می فرماید:

« هیچ ظالم، ظالمتر از آن کس نیست که بر خدا دروغ می بندد و وقتی دعوت می شود به اینکه دین اسلام را بپذیرد، در پاسخ دین اسلام را از خـــدا نفی می کند، با اینکه دین اسلام جز این که بندگان تسلیم خدا شوند، چیـــزی نمی گوید!

چنین دینی بدون شک دین خداست!

و خدا این ستمکاران را و هیچ ستمکار دیگری را هدایت نمی کند! »

مراد به ” اسلام“ آن دینی است که رسول گرامی اسلام”ص“ بشر را به سویش دعوت می فرمود. چون اساس دین تسلیم شدن در برابر فرامینی است که در مورد عقاید و اعمال دارد و بدون تردید مقتضای ربوبیت و الوهیت خدای تعالی هم همین است که بندگانش در برابر فرامینش تسلیم مطلق باشند, پس در نتیجه، دینی که اساسش این تسلیم است، بدون شک دین حق است, که عقل بر هر انسانی تدیـــن بــدان را واجب می داند!

دین خدا خاموش نمی شود!

کفار پنداشته اند که نور خدا مانند نور شمع است که با یک فوت خاموش گردد و همین که آن را سِحر بخوانند نورش خاموش گشته و رابطه اش با خــــــــــدا قطع می شود ولی در این پندار خطا کردند، چون دین نور خداست که به هیچ وجه خاموشی نمی پذیرد و نه تنها خاموش نمی شود بلکه خدا تمامیت آن را اراده فرموده است، هرچند که کافران کراهت داشته باشند, چون خدا به کارش اهتمام دارد!

حاصل آیات این است که کفار با این سخنان خود که باد دهان ایشان است، می خواهند نور خدا را خاموش کنند ولکن خدا ایشان را به مقصدشان هدایت نمی کند، بلکه نور خود را تمام و دین خود را بر همة ادیان غلبه می بخشد!

اسلام دین غالب، و نور خدا در زمین

تا آن را بر همة ادیان غلبه دهد، هرچند که مشرکین کراهت داشته باشند.»

وقتی خداوند تعالی می فرماید: ” دین الحق “ عنایت لطیفی در آن به کار رفته که هر یک از حق و باطل برای خود دینی دارند، که مطابق اقتضای خاص آنهاست و خدای تعالی از بین آن دو، دین حق را پسندیده است, برای این که خودش هم حق است و بدین جهت رسول خود را به ابلاغ دین حق گسیل داشته است !

در آیه از کلمة ” اظهار دین “ استفاده فرموده است که به معنی غلبه است. وقتی می فرماید که دین اسلام را بر سایر ادیان اظهار دارد، معنایش این است که آن را بر سایر ادیان غلبه داد و منظور از همة ادیان, همة روش های غیر خدائی است که در بین بشر سلوک می شود.

معنای آیه این است که:

-« خدا نور خود را تمام می کند،

برای اینکه خدا آن کسی است که رسول خود را با نورش گسیل داشت،

نوری که همان هدایت و دین حق است،

تا آن را بر همة ادیان غلبه دهد! »

⁽¹⁾

معرفی رسالت رسول الله ”ص“ در قرآن

خدای سبحان در معرفی رسول گرامی اسلام به مردم در قرآن شریف می فرماید:

رسولی است که ضرر شما بر او گران و ناگوار است،

و بر هدایت یافتن شما حریص است،

و نسبت به مؤمنین رئوف و مهربان است! » ( توبه 128)

در جای دیگر می فرماید:

و می گویند: او هر حرفی را قبول می کند!

بگو: اینگونه بودن او به صلاح شماست!

زیرا او ایمان می آورد به خدا و پیامهایش را قبول می کند،

و ایمان می آورد به مؤمنین و گفتارشان را می پذیرد،

و رحمتی است برای کسانی که از شما به وی ایمان آوردند! » ( توبه 61)

دربارة خُلق عظیم آن پیامبر گرامی می فرماید:

« وَ اِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظیمٍ !

-بدرستی که تو هر آینه متخلق به خُلقی عظیم هستی ! » (قلم4)

و آن چه را که در سایر آیات در معرفی آن جناب فرموده بود در آیة 107 سورة انبیاء خلاصه کرده و فرموده: - « وَ ما اَرسلناکَ اِلاّ رَحمَةً لِلعالَمینَ !

⁽¹⁾

تعریف روحیات و اخلاق رسول الله”ص“ در قرآن

قرآن کریم، رسول و آورندة خود را چنین تعریف می کند:

پیغمبری از جنس خود شما، ای مردم، بیامده است،

که از اوصافش یکی این است که از خسارت دیدن شما،

و از نابود شدنتان، ناراحت می شود!

و دیگر اینکه: او در خیرخواهی و نجات شما،

چه مؤمنان و چه غیر مؤمن، حریص است!

سوم اینکه: او نسبت به مؤمنین رئوف و رحیم است!

با این که اوصافش چنین است، آیا باز هم جا دارد که از او سرپیچی کنید؟

بلکه سزاوار است از او اطاعت کنید!

چون او رسولی است که قیام نکرده مگر به امر الله،

و اطاعت کردن از او اطاعت خداست!

جای دارد که به او نزدیک شوید، با او انس گیرید!

چون او هم مثل شما بشر است،

پس به هرچه دعوت می کند، بپذیرید!

و هر خیرخواهی که نمود به کار گیرید ! »

ادامة این آیة شریفه دلالت می کند که رسول خدا ”ص“ اهتمام عجیبی نسبت به هدایت یافتن مردم داشته است. خدای رحمن او را دلداری می دهد و می فرماید:

و در خود آیه نیز بیان کرده بود که همة همت او، وحرص و ولعش هدایت یافتن مردم و رسیدنشان به سعادت است!

⁽¹⁾

گواهی خدا به رسالت رسول الله”ص“ در قرآن

این آیات آغاز سورة مبارکة رعد است. غرض سورة رعد بیان حقیقت قرآنی است که بر رسول خدا”ص“ نازل شده است، و این که این قرآن معجزه و آیت رسالت است، و این که کفار آن را آیت و معجزه نشمردند و به عنوان تعریض بر آن گفتند: « چرا آیتی از ناحیة پروردگارش نازل نشد؟ » گفتارشان مردود است، و رسول خدا ”ص“ نباید بدان اعتنا کند و ایشان هم سزاوار نیست که چنین سخنی بگویند!

دلیل بر این معنا آیة آغازین سوره است که در آن می فرماید:

ولی بیشتر مردم باور نمی دارند .»

همچنین آیة آخر سوره است که می فرماید:

« و کسانی که کافر شدند می گویند:

تو فرستادة خدا نیستی!

بگو : - خدا و آن کس که علم کتاب نزد اوست،

برای گواهی میان من و شما بس است ! »

آیات مبارکه، رسول خدا”ص“ را مخاطب قرار می دهد به اینکه این قرآن که بر تو نازل شده، حق است، حقی که مخلوط به باطل نیست، چه آنچه که این قرآن بدان دعوت می کند توحید است، که آیات تکوینی از قبیل به پاداشتن آسمانها و گستردن زمین و تسخیر آفتاب و ماه و سایر عجایبی که خدا در تدبیر آسمانها و زمین و غرایبی که در تقدیر آنها به کار برده، همه بر آن دلالت دارند!

و نیز دلیل دیگر بر حقیقت آن, اخبار و آثار گذشتگان است که رسولان با بیّناتی به سویشان آمدند و ایشان کفر ورزیدند و تکذیب کردند و خدا هم ایشان را به گناهانشان بگرفت.

این است آنچه که این کتاب مشتمل بر آن است و همین خود آیتی است که بر رسالت تو دلالت می کند!

اولاً، تعریض آنها به قرآن مردود است، زیرا که خداوند تعالی می فرماید:

و این طور نیست که هر وقت هر کاری بخواهی بکنی، بتوانی،

تا آنکه از تو معجزاتی دلبخواه بخواهند،

و به مثل این کلمات بر تو تعریض کنند! »

ثانیاً، هدایت و اضلال هم آنطور که ایشان پنداشته اند, در وسع آیات و معجزات نیست، تا انتظار داشته باشند با آوردنت با معجزه ای که اقتراح کرده اند, هدایت شوند و از ضلالت رهائی یابند؛ چه هدایت و ضلالت دست خداست و اوست که بر اساس نظامی حکیمانه هرکه را بخواهد هدایت و هر که را بخواهد گمراه می کند!

اما، اینکه گفتند: ” تو فرستادة خدا نیستی! “ در جوابشان همین یک دلیل تو را کافی است که خدا در کلام خود به رسالت تو شهادت داده است و معارف حقه ای که در قرآن توست، شاهد آن است!

از جمله حقایق باهره و روشنی که درخصوص این سوره آورده، حقیقتی است که جملة « اَنزَلَ مِنَ السَّمآءِ مآءً !» و « اَلا بِذِکرِ اللهِ تَطمَئِنُّ الْقُلوُبُ! » و « یَمحوُااللهُ ما َیشآءُ وَ یُثبِتُ وَ عِندَهُ اُمُّ الْکِتابِ! » و « فَلِلّهِ المْکَرُ جمَیعاً !» متضمن آن است!

حدود وظایف و رسالت پیامبرخاتم”ص“

اشاره

مستند: آیه 2 سوره جمعه" هُوَالَّذی بَعَثَ فی اْلاُمّیّینَ رَسولاً مِنهُم یَتلوُا عَلَیهِم آیاتـِه وَ ُیزَکّیهِم َو یُـعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَاللْحِکمَةَ! "

المیزان ج38ص177

تزکیه، و تعلیم کتاب و حکمت

قرآن مجید در آیات آغازین سورة مبارکه جمعه، قسمتی از وظایف رسالت رسول گرامی اسلام”ص“ را چنین مشخص و تبیین فرموده است:

-« اوست خدائی که در میان عرب اُمّی پیغمبری بزرگوار از همان اُمیّین بر انگیخت تا بر آنان تلاوت کند آیات خدا را، و آنها را تزکیه کند، و شریعت کتاب آسمانی و حکمت الهی را بر آنان بیاموزد، با آنکه پیش از این همگی در ورطه جهالت و گمراهی غرق بودند! »

1-تزکیه:

تزکیه به معنای آن است که ایشان را به نموّی صالح رشد دهد و اخلاق فاضله و اعمال صالحه را عادتشان سازد و در نتیجه انسانها در انسانیت خود به کمال برسند و حالشان در دنیا و آخرت استقامت یابد و سعید زندگی کنند و سعید بمیرند!

2-تعلیم کتاب:

تعلیم کتاب به معنای بیان الفاظ و تفسیر معانی مشکل و مشتبه آن است.

3-تعلیم حکمت

تعلیم حکمت به معنای بیان معارف حقیقی ای است که قرآن مجید متضمن آن است.

در آیة شریفه مسئلة ” تزکیه “ را جلوتر از” تعلیم کتاب و حکمت،“ ذکر کرد، زیرا آیه در مقام توصیف تربیت رسول خدا ”ص“ بر مؤمنین امت است، و در مقام تربیت، تزکیه مقدم بر تعلیم علوم حقه و معارف حقیقی است.

دو نکتة دیگر در این آیات وجود دارد که:

نکتة اولی نشان می دهد: امت اُمّی قبل از بعثت پیامبر اسلام ”ص“ در ضلالتی آشکار بودند.

نکتة دوم اینکه می فرماید: خدای تعالی مبعوث کرد رسولش را در میان ”مردم اُمّی“ و « مردمی دیگر، که هنوز به آنان ملحق نشده اند - وَ آخَرینَ مِنهُم لمَاّ یَلحَقوُا ِبهِم ! » که غرض از مردم دیگر را روایات اسلامی مردم ایران دانسته اند و در یک روایتی نقل شده که شخصی پرسید این مردم بعدی کیستند؟ حضرت دست به شانة سلمان فارسی گذاشت و فرمود: ” اگر ایمان در ثریا باشد مردانی از نـــــــژاد این مرد آن را به دست می آورند! “

خدای تعالی در میان قومی اُمّی رسولی از خود آنان مبعوث کرد تا آیات او را بر آنان بخواند و با اعمال صالح و اخلاق پاک تزکیه شان کند و کتاب و حکمتشان بیاموزد و به همین منظور کتاب خدا را و معارف دینش را به بهترین وجهی بر آنان و بر افرادی که به آنان ملحق می شوند و نسل های بعد از آنان تحمیل کرد و زنهارشان داد از این که مثل یهود نباشند که خدای تعالی تورات را بر آنان تحمیل کرد ولی آنان آن را حمل نکردند و به معارف آن معتقد نشدند و به احکامش عمل نکردند و در نتیجه مانند الاغی شدند که بارش کتاب باشد.

خدای تعالی عظمت این موهبت را چنین می رساند که:

-« این بعث، و این که رسول خدا”ص“، خدا را بخواند، و مردم را تزکیه کند، و کتاب و حکمت یادشان دهد، خود فضلی و عطائی است از خدای تعالی، که به هرکس که مشیتش تعلق گرفت، می دهد و مشیتش تعلق گرفت که آن را به محمد بن عبدالله صَلَّ الله علیه و آله و سَلَّم بدهد!

⁽¹⁾

نبوت، مسئولیتها و وظایف رسول الله”ص“

سورة یس که قلب قرآن است، در بیان سه اصول اساسی دین یعنی توحید و نبوت و معاد است.

در آیات نخستین به موضوع نبوت پرداخته و می فرماید:

به قرآن سراسر حکمت سوگند !

که تو به درستی و به یقین از مرسلینی !

و بر صراط مستقیم قرار داری !

و راهدار و مهیمن بر آنی !

خدای عزیز و رحیم آن را نازل کرده است،

تا تو با آن مردمی را انذار کنی که پدرانشان انذار نشده بودند،

و در غفلت قرار داشتند!

سوگند می خورم که فرمان عذاب بر بیشتر آنان صادر شده،

و در نتیجه، دیگر ایمان نخواهند آورد،

زیرا ما بر گردنهایشان غل هائی افکنده ایم که تا چانه آنها را گرفته،

به طوری که دیگر نمی توانند سر پائین آورده و خود را ببینند،

دیگر انذار کردن و نکردنت به حال آنان یکسان است،

چه انذار بکنی و چه نکنی، ایمان نمی آورند!

تو تنها کسی را انذار می کنی و انذارت در حقش مؤثر می افتد،

که خود قرآن را تصدیق کرده باشد،

و از رحمان نادیده خشیت داشته باشد،

تو او را به آمرزشی و اجری کریم بشارت ده ! »

همان طور که گفتیم غرض سورة یس بیان سه اصول اصلی دین است، یعنی توحید, نبوت و معاد، ولی چیزی که هست، اول از مسئلة نبوت شروع کرده است و حال مردم در قبول یا رد دعوت انبیاء را بیان می کند و می فرماید:

-« نتیجة دعوت انبیاء احیای مردم است و این که آنها را به راه سعادت بیندازند و حجت را بر مخالفین تمام کنند و به عبارت دیگر، تکمیل هردو دسته از مردم است: عده ای را در طریق سعادت و جمعی را در طریق شقاوت !»

خدای تعالی در اول سورة یس به قرآن حکیم سوگند می خورد بر این که رسول خدا”ص“ از مرسلین است.

در این آیه قرآن را به وصف ” حکیم “ توصیف می کند، زیرا حکمت در آن جای گرفته است. حکمت عبارت است از معارف حقیقی و فروعات آن از شرایع و عبرت ها و مؤعظه ها .

مطلبی که خداوند به خاطر آن سوگند خورده، همانا رسالت رسول الله”ص“ است که به وسیلة رسالتش مردم را به راه راست هدایت می کند. راه مستقیم آن طریقی است که عابر خود را به سوی خدا می رساند، یعنی به سعادت انسانی خود که مساوی است با قرب به خدا و کمال عبودیت !

سپس قرآن را نازل شده از طرف عزیز و رحیم می داند که تنها به خاطر عزتش و رحمتش رسول را فرستاده و قرآن را بر او نازل کرده است، قرآنی حکیم، تا مردم را انذار کند، و در نتیجه کلمة عذاب بر بعضی و کلمة رحمت بر بعض دیگر مسلم گردد!

او برای هرکس که تابع ذکر ( قرآن ) شود، و به غیب از او خشیت داشته باشد، دارای رحمتی واسع است، اما نه برای این که از پیروی آنان و ایمانشان به غیب استفاده کند، بلکه برای این که آنان را به سوی آنچه مایة کمال و سعادتشان است، هدایت فرماید!

تبیین وظیفة خاص انذار حدود مسئولیت رسول الله(ع)

تبیین وظیفه خاص انذار با همین آیه صورت می گیرد که می فرماید:

-« ما تو را به این غرض فرستادیم،

و قرآن را بر تو نازل کردیم،

تا مردمی را که پدرانشان انذار نشده بودند و غافل بودند،

انذار کنی ! »

منظور از اینکه گفت: ” پدران کفار انذار نشده بودند، “ اشاره به پدران نزدیک آنان است نه پدران دورتر، زیرا پدران دورتر همه به پیامبران می رسند، مانند: پدران

عرب که به اسماعیل و ابراهیم علیه السلام می رسند و پدران سایر مردم، که در مسیر تاریخ همگی به پیامبرانی چون عیسی و موسی می رسند، که انذار شده بودند.

⁽¹⁾ حدود مسئولیت رسول الله”ص“

رسول الله ”ص“ تأسف می خورد و ناشکیبی می کرد که چـــــرا مردم ایمان نمی آورند؟ و به کتابی که برایشان نازل شده، چرا نمی گروند؟ و چرا دعوت حقة او را قبول نمی کنند؟!

قبلا در این سوره، خدای متعال رسول الله ”ص“ را تسلیت می داد به این که دار دنیا دار بلاء و امتحان است و آنچه زینت دارد به زودی به صــــــورت خـــاک خشک در می آید، پس دیگر سزاوار نیست به خاطر این مردم خود را ناراحت کنی و دلتنگ شوی که چرا دعوتت را نمی پذیرند و به کتاب خدا ایمان نمی آورند.

به او می فرمود:

-آنچه بر تو واجب است صبر و حوصله کردن با این مشت فقرائی است که ایمان آورده اند و لایزال پروردگار خود را می خوانند و هیچ توجهی به این توانگران کافر کیش، که همواره به ثروت خود و زینـــــت حیات دنیایشان می بالند، ندارند، چون می دانند این زینت ها به زودی به صورت خاکی خشک مبدل می شود، لذا همواره دنیـــــاداران را به سوی پروردگارشان می خوانند، ولی کاری به کارشان ندارند، چه هرکه می خواهد ایمان بیاورد، و هرکه بخواهد کفر بورزد، چیزی به عهدة رسول خدا”ص“ نیست، و آنچه وظیفة اوست که باید در مواجهه با آنان رعایت کند، این است که در صورت آوردن ایمان با مسرت و در صورتیکه ایمان نیاورند با تأسف روبرویشان نشود، بلکه همان ثواب و عقاب خدای را تذکر دهد:

-« تو ای رسول من !

خودت را بر اثر کفر ورزیدن مردم،

و از تأسف خوردن بر آنان مکش !

آنچه از کتاب پروردگارت به تو وحی می شود, تلاوت کن !

زیرا هیچ چیز کلمات او را تغییر نمی دهد،

چون کلمات او حق و ثابت است!

و نیز برای این که تو غیر از خدا و کلمات او جائی نداری که دل به سوی آن متمایل سازی!

-تو فرستادة اوئی ! و جز اینکه به سوی فرستنده ات تمایل کنی،

و رسالت او را ادا کنی، وظیفة دیگری نداری ! »

⁽¹⁾

جذب مؤمنین و بی اعتنائی به اشراف

از جمله ادب انبیاء را که قرآن شریف نقل و معرفی می کند، احترام متساوی آنها به فقیر و غنی بوده و فقط در مورد اهل علم و تقوی احترام بیشتری نشان می دادند.

قرآن مجید در آیات زیر، یکسان بودن امتیازات و مزایای اجتماعی طبقات مختلف جامعه را بیان می دارد:

-« هان ای مردم !

ما همة شما را از مردی و زنی آفریدیم،

و شما را تیره تیره و قبیله قبیله کردیم تا یکدیگر را به آسانی بشناسید،

و نه که به یکدیگر برتری جوئید،

گرامی ترین شما نزد خدا پارساترین شماست ! » ( حجرات 13)

در این منطق, آن استکباری که اقویا به قوت خود و اغـــــــنیا به ثروت خود می کردند، جای خود را به تواضع و پیشدستی از یکدیگر به سوی مغفرت و رحمت و مسابقه در خیرات و جهاد در راه خدا و طلب مرضات او داد و در نتیجه، همانطوری که اغنیا احترام می شدند، فقرا نیز احترام شدند, و همانطور که اقویا رعایت ادبشان می شد، از ضعفا نیز شد، بلکه فقرا و ضعفا به احترام بیشتر و رعایت ادب زیادتری اختصاص یافتند!

خدای تعالی در تأدیب نبی محترم خود می فرماید:

و به طمع زینت حیات دنیا چشم از ایشان مگردان !

و به همین منظور اقویائی را که ما دلشان را از یاد خود غافل کرده ایم،

و در نتیجه هوای نفسشان را از حد بیرون پیروی می کنند،

اطاعت مکن! » ( کهف 28)

در آیه 52 سورة انعام می فرماید:

و رضای او را می جویند،

از خود طرد مکن!

و بدان که از حساب آنان چیزی بر تو نیست،

و از حساب تو نیز چیزی بر ایشان نیست،

تا به این منظور مؤمنین را از خود برانی و آنان را به خود راه ندهی،

و در نتیجه از ظالمین باشی!!! »

در آیة 89 سورة حجر می فرماید:

-« چشم های خود را در نعمت هائی که به این گروه ناچیز داده ایم، مچران!

و در این باره غم مخور!

و با مؤمنین به نرمی و تواضع رفتار کن!

و بگو : من همان نذیری هستم که مواقف خطرناک را اعلام،

و رسالتها را بیان می کنم ! »

امتیازات و درجات پیامبرخاتم”ص خاتَـم النَّـبِیـّیـن“

اشاره

⁽¹⁾ خاتَـم النَّـبِیـّیـن

کلمة « خاتَم» به معنای هر چیزی است که با آن چیزی را مهر کنند، مانند طابَع و یا قالَب که به معنای چیزی است که با آن چیزی را طبع یا قالب می کنند.

مراد به « خاتَم النَّبِیّین» بودن رسول گرامی اسلام ”ص“ این است که نبوت با او ختم شده و بعد از او دیگر نبوتی نخواهد بود!

” رسول“ عبارت است از کسی که حامل رسالتی از خدا به سوی مردم باشد، و ” نبیّ “ کسی است که حامل خبری از غیب باشد، و آن غیب از دین و حقایق آن است.

لازمة این حرف آن است که وقتی نبوتی بعد از رسول خدا ”ص“ نباشد، رسالتی هم نخواهد بود، چون رسالت خود یکی از اخبار و انباء غیب است، وقتی بنا باشد که انباء غیب منقطع گردد و دیگر نبوتی و نبیّ ای نباشد، قهراً رسالتی هم نخواهد بود.

از اینجا روشن می شود که وقتی رسول خدا ”ص“ خاتَم النَّبِیّین باشد، خاتَم الرُّسُل هم خواهد بود!

⁽²⁾

خـُلـق عـظیـم

در این سوره, خدای متعال رسول گرامی اش را دلداری می دهد و به وعده های جمیل و پاسداری از خلق عظیمش دلخوش می سازد، زیرا مشرکین تهمت های ناروا به او زده و او را دیوانه خوانده بودند.

ضمناً آن جناب را به شدیدترین وجهی از اطاعت مشرکین و مداهنة آنان نهی نموده و امر اکید می کند که در برابر حکم پروردگارش صبور باشد:

که اجرت نزد پروردگار قطع نمی شود!

و زحماتت به هدر نمی رود! »

آنگاه به عظیم ترین صفات رسولش تکیه می کند و می فرماید:

تو ای پیامبر ! سجایای اخلاقی عظیمی داری ! »

این آیة شریفه هرچند فی نفسه حسن خلق رسول الله ”ص“ را می ستاید و آن را بزرگ می شمارد، لکن با در نظر گرفتن خصوص سیاق، به خصوص اخلاق پسندیدة اجتماعی اش نظر دارد، اخلاقی که مربوط به معاشرت است، از قبیل استواری بر حق، و صبر در مقابل آزار مردم، و خطاکاری های اراذل، و عفو و اغماض از آنان، و سخاوت و مدارا و تواضع و امثال اینها.

خدای تعالی در ادامة آیات می فرماید:

که کدامتان مبتلا به جنون هستید،

مسلماً پروردگارت داناتر است به اینکه چه کسی از راه او گمراه شده،

و چه کسانی راه یافتگانند،

پس تکذیب گران را اطاعت مکن !

آنها همین را می خواهند که تو سازش کنی، و آنها هم با تو بسازند،

و نیز هر فرومایة عیب جو که برای هر حق و باطلی سوگند می خورد،

و در بین مردم سخن چینی و افساد می کند،

و مانع رسیدن خیر به مردم می شود،

و نیز هر تجاوزگر دل آلوده ای را اطاعت مکن ! »

⁽¹⁾

شــرح صــدر

در سورة انشراح خدای تعالی رسول گرامی خـــود را امر می کند به اینکه کمر خدمت در راه خدا ببندد و به سوی او رغبت کند. بدین منظور نخست منت هائی را که بر او نهاده تذکر می دهد:

و بار سنگین از تو بر نداشتیم،

باری که پشت تو را شکسته بود؟

و نامت را بلند آوازه کردیم ؟

از این به بعد هم دل خوشدار که،

بعد از هر دشواری گشایشی است!

بلکه با هر دشواری دو گشایش است !

پس هرگاه از کار روزانه فراغت یافتی،

به نماز و شکرانه پروردگارت بایست!

و به سوی پروردگارت تمایل کن ! »

منظور از ” شرح صدر“ رسول خدا ”ص“ در این آیات این است که خدای تعالی آن جناب را طوری کند که قلب نازنینش وسعتی داشته باشد که حقایق و معارفی که به وی القا می شود, بپذیرد و از پذیرش آن تنگ نشود، و نیز تحمل آزارهائی را که از ناحیة مردم می بیند، داشته باشد.

ترتیب آیات سه گانة اول سوره، که مضمون هر یک مترتب بر آیة قبلی خود می باشد، و سپس تعلیل آنها به آیة ” فَاِنَّ مَعَ العُسرِ یُسراً ! “ که از ظاهرش بر می آید با وضع رسول الله”ص“ در اوایل بعثتش و اواخر آن منطبق باشد، و سپس تکرار این تعلیل و نیز تفریع دو آیه آخر سوره به ما قبل، همه شاهد بر آنند که مراد به شرح صدر رسول خدا ”ص“ گستردگی و وسعت نظر وی است, به طوری که ظرفیت تلقی وحی را داشته باشد، و نیز نیروی تبلیغ آن و تحمل ناملایماتی را که در این راه می بیند، داشته باشد، و به عبارتی دیگر نفس شریف آن جناب را طوری نیرومند کند که نهایت درجه استعداد را برای قبول افاضات الهی پیدا کند!

در آن قسمت از آیات که می فرماید: سنگینی هائی که بر دوشت بود

برداشتیم، منظور این است که دعوت آن جناب را انفاذ و مجاهداتش در راه خدا را امضا نمود. بدین معنی که اسباب پیشرفت دعوتش را فراهم کرد، چون رسالت و دعوت و فروعات آن ثقلی بود که به دنبال شرح صدر بر آن جناب تحمیل نمود.

خدای تعالی می فرماید: ” وَ رَفَعنا لَکَ ذِکرَکَ ! “ که منظور از رفع ذکر به معنای بلند آوازه کردن کسی است به طوری که نامش و گفتگویش از همة نامها و همة خاطره ها بلندتر باشد، و خدای تعالی نام آن حضرت را چنین کرد که همه جا سخن از آن حضرت بود.

یکی از مصادیق بلند آوازه کردن ذکر آن جناب این بود که خدای تعالی نام او را قرین نام خود فرمود، و در نتیجه، در مسئلة شهادتین، که اساس دین خداست، نام او قرین نام پروردگارش قرار گرفت، و بر هر مسلمانی واجب کرد که در هر روز در نمازهای پنجگانة واجب نام آن جناب را با نام خدای تعالی بر زبان جاری سازد!

اِنَّ مَعَ الْعُسرِ یُسراً

با هر دشواری آسانی است !

رسالتی که خدای تعالی بر آن جناب تحمیل کرد و دستور داد مردم را به سوی آن دعوت کند، سنگین ترین باری است که بر دوش یک بشر تحمیل می شود. معلوم است که با قبول این مسئولیت کار بر آن جناب دشوار شده است. و همچنین تکذیبی که قومش نسبت به دعوت او نموده و استخفافی که به آن جناب روا داشتند، و اصراری که در محو نام او می ورزیدند، همه برای آن جناب دشواری روی دشواری بوده که خدای تعالی در آیة قبلی فرمود:

-ما این دشواری را از دوش تو برداشتیم !

معلوم است که این عمل خدای تعالی مانند همة اعمالش بر طبق سنتی بوده که در عالم به جریان انداخته است، و آن این است که همیشه بعد از هر دشواری سهولتی پدید می آورد، و به همین جهت مطلب دو آیه قبلی را تعلیل کرده به این که اگر از تــو ” وضع وزر “ کردیم، و اگر نامت را بلند ساختیم، برای این بود که سنت ما بر این جاری شده که بعد از عسر یسر بفرستیم !

می خواهد بفرماید: جنس عسر این طور است که دنبالش یسر می آید! نه تمامی فرد فرد عسرها ! و بعید هم نیست که یسر یا عسر از مصادیق سنتی دیگر باشند، و آن سنت تحول حوادث و تقلب احوال, و بی دوامی همة شئون زندگی دنیاست !

در پایان آیات نتیجة آیات قبلی را چنین بیان می فرماید:

-« حال که معلوم شد هر عسری که تصور شود بعدش یسر می آید،

و زمام عسر و یسر تنها به دست خداست، ولا غیر!

پس هرگاه از انجام آنچه بر تو واجب شده, فارغ گشتی،

نفس خود را در راه خدا، یعنی عبادت و دعا خسته کن!

و در آن رغبت نشان بده، تا خدا بر تو منت نهاده،

و راحتی را که دنبال این تعب است،

و یسری را که دنبال عسر است،

به تو روزی فرماید ! »

⁽¹⁾

شــاهد و مبشّر و نذیر

خدای سبحان پیامبر گرامی خود را از در تعظیم و تــــکــریم چنین معرفی می فرماید:

« ما تو را فرستادیم تا شاهد امت باشی،

و امت را بشارت و انذار دهی ! »

او را شاهد و مبشر و نذیر فرستاده است. اطاعت او اطاعت خدا و بیعت با او بیعت باخداست:

چون دست خدا بالای دستشان است ! »

مراد به ”شاهد“ بودن رسول الله ”ص“ شهادتش بر اعمال امت، یعنی بر ایمان و کفرش، و بر عمل صالح و طالحش، است.

مسئلة ” شهادت“ رسول الله ”ص“ در قرآن کریم مکرر آمده است، و مراد به آن شهادت عمل در دنیاست، و اما ادای شهادت جایش در آخرت است!

”مبشر“ بودن آن جناب به این بود که افراد با ایمان و تقوی را به قرب خدا و ثواب جزیل او بشارت می داد.

و ” نذیر “ بودن آن جناب به این جهت بود که کفار و اعراض کنندگان را به

عذاب دردناک خدا انذار و تخویف می کرد!

⁽¹⁾

رسـول کـریم

آنچه از سیاق آیه فوق بر می آید، این است که, منظور از رسول کریم، پیامبر اسلام صَلَّ اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم است، و این آیه می خواهد در مقابل سخنان کفار که او را شاعر و کاهن می خواندند، رسالت آن جناب را تصدیق کند.

-وَ ما هُوَ بِقَولِ شاعِرٍ ، قَلیلاً ما تؤُ مِنوُنَ !

در این آیه شعر بودن قرآن را نفی می کند، چون آورندة آن که رسول خدا”ص“ است و تا به آخر عمر حتی یک شعر نسرود، تا چه رسد به اینکه شاعر باشد! عبارت ” قَلیلاً ما تـؤُ مِنوُنَ ! “ توبیخ مجتمع انسان هاست که اکثریت آنان ایمان نداشتند، و به جز اندکی از ایشان ایمان نیاوردند!

-وَ لا بِقَولِ کاهِنٍ، قَلیلاً ما تَذَکَّرونَ !

در این آیه کهانت بودن قرآن و کاهن بودن رسول خدا ”ص“ انکار شده است. کهانت به عقیدة کاهنان عبارت است از اینکه کاهن پیام ها و اطلاعاتی را از جن دریافت کند...! عبارت ” قَلیلاً ما تَذَکَّرونَ !“ نیز توبیخ مجتمع مشرکین است.

یعنی قرآن نازل شده ای از ناحیة رب العالمین است، نه این که رسول آن را ساخته و پرداخته و به دروغ به خدا نسبت داده باشد!

در ادامه می فرماید :

-اگر این پیامبر کریم، که ما رسالت خود را به دوش او نهادیم، و با قرآن کریم به سوی شما فرستادیم، پاره ای از اقوال را از پیش خود بتراشد و به ما نسبت دهد، ما او را مانند مجرمین دست بسته می کنیم، و یا دست راست او را قطع می کنیم، و یا با دست خود که همان قدرت ماست، او را گرفته و انتقام از او می ستانیم، و سپس او را به جرم آنکه دروغ به ما بسته، می کشیم، آن وقت هیچ کس از شما نیست که بتواند او را از ما پنهان کند، و ما را از انتقام گیری از وی مانع شود، و در نتیجه از عقوبت و اهلاک ما برهاند.

این آیات تهدیدی است به پیامبر فرضی که آن جناب سخنی را که از خدا نیست به خدا نسبت دهد، و چگونه ممکن است این فرض تحقق یابد, با این که او فرستاده ای است از ناحیة خدا، و خدای تعالی او را به نبوت گرامی داشته و به رسالت خود برگزیده است!؟

تهدید در این آیه متوجه شخص رسول صادق است، و چنین رسولی که در دعوی رسالتش صادق است، و اگر چیزی به دروغ به خدا نسبت دهد خدا با او چنان معامله ای می کند، نه تهدید به مطلق مدعیان نبوت و مفتریان بر خدا در دعوی نبوت و در خبر دادن از ناحیة خدای تعالی!

⁽¹⁾

رضای رسول الله”ص“ و شفاعت او

بعضی گفته اند چند روزی به رسول الله”ص“ وحی نشد, به طوری که مردم گفتند خدا با او وداع کرده است، در پاسخشان این سوره نازل شد، و خدای تعالی بدین وسیله آن حضرت را شاد کرد:

-« سوگند به هنگام چاشت، که نور خورشید گسترده می شود!

و به شب هنگام، که سکونت و آرامش می بخشد!

که پروردگارت نور وحی را از تو قطع نمی کند!

و تو را با قطع وحی در تاریکی حیرت رها نمی کند!

بلکه آنچه برای آخرت ذخیره کرده بسی بالاتر از دنیائی است،

که در آن مورد عنایت او واقع شده ای!

و پروردگارت به زودی عطائی به تو می بخشد که راضی شوی! »

آنگاه در آیات بعدی، خدای سبحان به بعضی از نعمت های بزرگی اشاره می کند که به رسول گرامی خود انعام کرده بود.

آری ! رسول خدا”ص“ هنوز در شکم مادر بود که پدرش از دنیا رفت، و دو ساله بود که مادرش درگذشت، و هشت ساله بود که کفیل و سرپرست و جدش عبدالمطلب از دنیا رفت، که از آن به بعد در تحت تکفل عمویش ابوطالب قرار گرفت.

-« آیا نبود که تو را یتیم یافت،

و جایگاهت داد؟

و آیا نبود که راه به جائی نمی بردی،

و قدم به قدم هدایتت کرد؟

و تهی دستت یافت،

و پس بی نیازت کرد؟ »

اشاره ای به تهی دستی رسول الله”ص“ دارد که از مال دنیا چیزی نداشت، و خدای تعالی او را بعد از ازدواج با خدیجه”سلام الله علیها“ بی نیاز کرد، و خدیجه تمامی اموالش را با همة کثرت که داشت به آن جناب بخشید.

در پایان آیات به عنوان نتیجه گیری از عنایاتی که به رسول خــــدا”ص“ شده، می فرماید:

چشیده ای،

تو ذلت و شکسته شدن دل او را،

احساس کرده ای،

پس هیچ یتیمی را خوار مشمار !

و مال او را هم خوار مدار و در آن تجاوز مکن!

تو تلخی گمراهی و احتیاج به هدایت را،

و تلخی فقر و تهی دستی را درک کرده ای،

پس هیچ سائلی را که از تو حاجت می خواهد از خود مران !

و حاجتش اگر هدایت است و اگر معاش، برآورده ساز !

و تو طعم انعام خدا را بعد از فقر و تهی دستی چشیده ای،

و ارزش جود و کرم و رحمت خدا را می دانی،

پس نعمت او را سپاس گوی !

و همه جا نعمتش را یادآور شو !

و از مردم پنهان مدار ! »

در روایات اسلامی از ابن مسعود ( در درمنثور) روایت شده که رسول خدا”ص“ فرمود:

-ما اهل بیتی هستیم که خدای تعالی برای ما آخرت را بر دنیا

برگزید، و ترجیح داد، و لذا فرمود:

وَلَسوفَ یُعطیکَ رَبُّکَ فَتَرضی !

در همان کتاب است که از جابربن عبدالله روایت کرده اند که گفت:

« روزی رسول خدا”ص“ بر علی و فاطمه در آمد و دید فاطمه مشغول دستاس کردن است، در حالی که به جای لباس جل شتر بر خود افکنده است، و همینکه چشمش به او افتاد، فرمود:

-یا فاطمه!

بشتاب و تلخی دنیا را بچش،

برای فردا و نعیم آخرتش!

و دنبال این جریان بود که آیة « وَلَسوفَ یُعطیکَ رَبُّکَ فَتَرضی !» نازل شد.»

در همان کتاب است که از طریق حرب بن شریح روایت کرده اند که گفت:

« من به ابی جعفر محمد بن علی بن الحسین (امام باقر”ع“) گفتم:

-به نظر شما این شفاعتی که اهل عراق بر سر زبانها دارند، حق است؟

فرمود:

-آن قدر از امتم شفاعت می کنم که خدای تعالی خطاب می کند:

-ای محمد راضی شدی؟ عرضه می دارم:

-بلی, پروردگارا، راضی شدم!

آنگاه ( امام) رو به من ( ابن شریح ) کرد و فرمود:

شما به اهل عراق می گوئید: از تمامی آیات قرآن آیه ای که بیش از همه امیدبخش است آیة زیر است:

” یا عِبادی الَّذینَ اَسرَفوُا عَلی اَنفُسِهِم لا تَقنَطوُا مِن رَحمَةِ اللهِ اِنَّ اللهَ یَغفِرِالذِّنوُبَ جَمیعاً!

عرضه داشتم: - بلی، ما اینطور معتقدیم! فرمود:

-لکن ما اهل بیت می گوئیم از همة آیات در کتاب خدا امیدبخش تر آیة ای است که راجع به شفاعت است، آنجا که می فرماید:

« پروردگارت به زودی عطائی می کند که راضی شوی !

وَلَسوفَ یُعطیکَ رَبُّکَ فَتَرضی !»

⁽¹⁾

صلوات خدا و ملائکه بررسول الله”ص“

« بی گمان، خدا و ملائکة او بر پیامبر درود می فرستند، ای کسانی که ایمان آورده اید بر او درود فرستید و سلام کنید، سلام کردنی ! »

در روایات اسلامی از حضرت علی علیه السلام نقل شده که در موردی در پاسخ سؤال یکی از اهل کتاب، که از معجزات رسول خدا”ص“ و احترام او نزد خدا، با اشاره به احترام و سجدة ملائکه بر آدم ابوالبشر، پرسید، جواب داد:

سجدة ملائکه برای آدم اطاعت و عبادت آدم نبود، و ملائکه آدم را در مقابل خدا نپرستیدند، بلکه خدای تعالی آنان را بر این کار واداشت، تا اعترافی باشد از ملائکه بر برتری آدم، و رحمتی باشد از خدا بر او.

ولی محمد ”ص“ را فضیلتی بالاتر از این داد. خدای عزّ و جلّ با آن بزرگی و جبروتی که دارد، و با تمامی ملائکه اش, بر محمد صلوات و درود فرستاد، و صلوات فرستادن مؤمنین بر او را عبادت خود خواند!

⁽²⁾

امتیاز حضور رسول الله در بین امت

« بدانید که رسول الله در بین شماست، و باید که از او اطاعت کنید! و اگر او شما را در بسیاری از امور اطاعت کند، خود شما به تعب می افتید و هــــلاک می شوید! »

مضمون آیه روشن کردن مؤمنین است به اینکه خدای سبحان ایشان را به جادة رشد انداخته است، و به همین جهت است که ایمان را محبوبشان کرده و در

دلهایشان زینت داده، و کفر و فسوق وعصیان را از نظرشان انداخته است.

پس باید که از این معنا غفلت نکنند که رسول الله”ص“ را دارند، کسی را دارند که مؤید از ناحیة خداست، کسی را دارند که از ناحیة پروردگارش بیّنه ای و چراغی دارد که هرگز جز به راه رشد نمی برد، و به سوی گمراهی نمی کشاند، پس باید او را اطاعت کنند, و اصرار نورزند که آن جناب ایشان را در آراء و اهواء شان اطاعت کند، چون اگر او ایشان را در بسیاری از امور اطاعت کند، هلاک می شوند و به تعب می افتند!

طرز بیان جمله می رساند که انحصار امتیاز با رسول الله”ص“ بودن چقدر والاست!

و می فهماند این شما تنهائید که چنین نعمتی در اختیار دارید، و نیز به لازمة این انحصار هم اشاره کرده و می فهماند، که لازمة اینکه رسول الله”ص“ تنها در اختیار شماست این است که شما هم به رشد او چنگ بزنید و از گمراهی اجتناب بکنید، و در امور به او مراجعه نمائید و اطاعتش کنید، و دنبال راهش بروید، نه اینکه دنبال هواهای نفسانی خود را بگیرید و توقع داشته باشید که آن جناب هم تابع هواهای شما شود!

منظور از « فراموش نکنید که رسول الله”ص“ تنها در بین شماست!» کنایه است از اینکه واجب است در امور خود به او مراجعه کنید، و شما با سایر اقوامی که از چنین نعمتی برخوردار نیستند، فرق دارید، باید که در هر پیش آمدی که با آن مواجه می شوید طبق نظریة آن جناب رفتار نمائید، و هرچه دستور می دهد اجرا کنید، بدون این که کمترین دخالتی به هوای نفس خود بدهید!

⁽¹⁾

شق القمر- معجزة رسول الله”ص“

« ساعت بسیار نزدیک شد،

و قرص قمر دو نیم گشت،

ولی آنانکه کافرند هر آیتی ببینند روی برگردانند،

و گویند: سحری است مستمر!

پیامبر, و آنچه او آورده است را تکذیب کردند،

و هواهای نفسانی خود را پیروی نمودند،

اما بزودی هر امری در مستقر خود قرار خواهد گرفت...! »

این آیات به معجزة شق القمر که خدای تعالی به دست رسول خدا”ص“ در مکه و قبل از هجرت و به دنبال پیشنهاد مشرکین مکه جاری ساخت، اشاره می کند.

روایات این داستان هم بسیار است، و به طوری که می گویند همة اهل حدیث ومفسرین بر قبول آن احادیث اتفاق دارند، جز چند تن از آنها، که استدلال آنها دربارة شق القمر در قیامت، به دلیل آیة بعدی آن، بی پایه است!

در تفسیر قمی آمده که قریش از رسول الله ”ص“ خواستند تا معجزه ای برایشان بیاورد. رسول الله ”ص“ دعا کرد و از خدا خواست قرص قمر را برایش دو نیم کند، و خدای تعالی این کار را کرد, به طوری که مشرکین همه آن را دیدند، و دوباره آن دو قسمت به هم چسبیدند، با این حال گفتند: سحری است مستمر !

این روایت در درمنثور از قول ابن مسعود آمده و آنجا اضافه شده که کفار گفته اند: اگر این دو نیم شدن قرص ماه صحیح باشد باید غیر از ما کسان دیگر در خارج از مکه هم باید آن را دیده باشند، و منتظر شدند تا مسافرانی از راه رسیدند و این امر را تأئید کردند.

در همان کتاب از ابن عمر آمده که وقتی قرص ماه دونیم شد، یک نیمة آن نزدیک به این کوه قرار گرفت و نیم دیگرش تا پشت کوه رفت.

و در همان کتاب از جبیر بن مطعم روایت کرده که گفت: نیمی بالای این کوه قرار گرفت و نیمی دیگر بر بالای کوه دیگر ایستاد.

و از ابن عباس روایت شده که این جریان قبل از هجرت اتفاق افتاده است، به طوری که دیگران گفته اند در اوایل شب چهاردهم ذی الحجه سال ششم بعثت یعنی پنج سال قبل از هجرت اتفاق افتاده است.

این واقعه ای است که هم قرآن بر آن دلالت دارد و هم روایات متواتر، ولی بحث در مورد علمی بودن این واقعه نشان می دهد که یک کرة آسمانی تنها به وسیلة معجزه می تواند دو نیم شود و دوباره به هم وصل شود.

اینکه یک کرة آسمانی دو نیم شود چنین چیزی فی نفسه ممکن است، و عقل دلیلی بر محال بودن آن ندارد. از سوی دیگر معجزه هم امری است خارق العاده، و وقوع حوادث خارق العاده نیز ممکن است، و عقل دلیلی بر محال بودن آن ندارد!

یکی از روشن ترین شواهد بر وقوع شق القمر قرآن کریم است، پس باید آن را بپذیریم هرچند که از ضروریات دین نباشد!

⁽¹⁾

ولایت رسول الله ”ص“

محتوای این آیات پاره ای از آدابی است که بندگان خدا باید در مورد رسول الله ”ص“ رعایت کنند.

در اول آیه می فرماید:

در جائیکه خدا و رسول او حکمی دارند, شما حکم نکنید !

یعنی حکمی نکنید مگر به حکم خدا و رسول او،

و باید که همواره این خصیصه در شما باشد،

که پیرو و گوش به فرمان خدا و رسول باشید! »

اتباع حکم رسول الله

از آن جائی که هر فعل و ترکی که آدمی دارد بدون حکم نمی تواند باشد، و همچنین هر تصمیم و اراده ای که نسبت به فعل و یا ترکی دارد، آن اراده نیز خالی از حکم نیست، در نتیجه می توان گفت که نه تنها در فعل و ترکش باید گوش به فرمان خدا باشد، بلکه در اراده و تصمیمش هم باید پیرو حکم خدا باشد، و نهی در آیة شریفه ما را نهی می کند از اینکه هم به سخنی اقدام کنیم که از خدا و رسول نشنیده ایم، و هم به فعلی یا ترکی اقدام کنیم که حکمش را از خدا و رسول نشنیده ایم، و هم نسبت به عملی اراده کنیم که حکم آن اراده را از خدا و رسولش نشنیده ایم!

این اتباعی که در جملة « لا تـُقَدِّموُا بَینَ یـَدَی اللهَ وَ رَسوُلَهُ... !» بدان دعــــوت می کند، همان داخل شدن در ولایت خدا و وقوف در موقف عبودیت و سیر در آن مسیر است، به طوری که عبد در مرحلة تشریع، مشیت خود را تابع مشیت خدا کند، همان طور که در مرحلة تکوین، مشیتش تابع مشیت خداست، و خدای تعالی در آن باره فرموده است:

و « خدا سرپرست مؤمنان است! »

و « وَاللهُ وَلِیُّ الْمُتَّقینَ ! »

ادب کلام در حضور رسول الله”ص“

خدای تعالی به مؤمنین دستور می دهد:

« ای کسانی که ایمان آورده اید!

صدای خود را بلندتر از صدای رسول الله مکنید! »

منظور از اینکه می فرماید صدای خود را بلندتر از صدای رسول الله ”ص“ مکنید این است که وقتی با آن جناب صحبت می کنید، صدایتان بلندتر از صدای آن جناب نباشد، برای اینکه ( همانطور که گفته اند) دو تا عیب در این عمل هست:

یا این است که منظور شخصی که صدای خود را بلند می کند این است که توهینی به آن جناب کرده باشد، که کفر است، و یا منظوری ندارد و تنها شخص بی ادبی است و رعایت مقام آن جناب را نمی کند، و این خلاف دستور است, چون مسلمانان دستور دارند آن جناب را احترام و تعظیم نمایند.

می فرماید:

با آن جناب آن طور که با یکدیگر صحبت می کنید، داد و فریاد مکنید! چون رعایت احترام و تعظیم آن جناب اقتضا دارد در هنگام خطاب گوینده صدایش کوتاه تر از صدای آن حضرت باشد، پس به طور کلی با صدای بلند صحبت کردن فاقد معنای تعظیم است، و با بزرگان به صدای بلند صحبت کردن نظیر مردم عادی، خالی از اسائة ادب و وقاحت نیست!

حبط اعمال دراثرغفلت از رعایت احترام رسول الله”ص“

خداوند متعال نتایج بلند کردن صدا روی صدای رسول الله ”ص“ و عدم تعظیم او را چنین اعلام می کند:

« اَن تــَحبَطَ اَعمالُکُمْ وَ اَنـتُمْ لاتــَشعُروُنَ ! »

یعنی به صدای بلند سخن مگوئید تا اعمال شما حبط نشود!

معنای آیه این است که – اگر گفتیم به روی آن جناب فریاد نزنید و اینکه گفتیم به صدای بلند صحبت نکنید, آن طور که در بین خودتان صحبت می کنید, برای این بود که اعمالتان بدین وسیله و ندانسته باطل نشود, چون این دو عمل باعث حبط و بطلان اعمال صالح است!

ظاهر آیه شریفه این است که بلند کردن صدای خود از صدای رسول الله”ص“ و بلند سخن گفتن در حضور آن جناب، دو عمل گناه و موجب حبط عمل است. از این مطلب استفاده می شود که غیر از کفر گناهان دیگری نیز وجود دارد که باعث حبط عمل می شود!

کسانی که در صدر اسلام مرتکب این عمل می شدند، خود مؤمن بودند، و مؤمنین با تشخیص اینکه این عمل زشت است، مرتکب آن می شدند، و چون در خیلی از گناهان مسامحه می کردند، خیال می کردند که خیلی مهم نیست، ولی نمی دانستند که این عمل باعث حبط و بطلان عبادات و اعمال صالحشان می گردد، و اگر می دانستند هرگز راضی به بطلان آن نمی شدند.

لذا خدای تعالی متوجه شان کرد به اینکه این عمل چنین خطری دارد و شما نمی دانید، و شما نمی دانید که این عمل شما اثری هولناک و خطری عظیم دارد، و آن این است که اعمالتان را حبط می کند، پس زنهار متوجه باشید و هیچ یک از این دو قسم حرف زدن را مرتکب نشوید، که اعمالتان باطل می شود و خودتان متوجه نیستید!

مؤمنین قبل از نهی نمی دانستند که این عملشان چقدر زشت است، و زشتی اش به این حد از عظمت است، و اما بعد از صدور بیان الهی فهمیدند که خطر احباط در این عملشان وجود دارد.

وصف رعایت کنندگان احترام رسول الله ”ص“

خداوند سبحان برای تشویق مؤمنین به رعایـــت احتــــرام رسول الله”ص“ می فرماید:

« کسانی که صدای خود را نزد رسول الله پائین می آورند،

کسانی هستند که خداوند دلهای آنها را با تقوی تمرین داده،

و امتحان کرده است ! »

سیاق آیه سیاق وعدة جمیلی است در برابر آهسته کردن صدا پیش رسول الله ”ص“. بعد از آنکه مؤمنین را توصیف می کند به اینکه خداوند دلهایشان را برای تقوی تمرین داده است، و این خود تأکیدی است برای مضمون آیه قبلی تا مؤمنین را تشویق کند به اینکه نهی در آیه را عمل کنند.

کسانی که چنین ادبی دارند تقوی خلق آنها شده، و خداوند دلهایشان را برای تقوی تمرین داده است، و پاداش این حالت وعدة جمیلی است که فرمود: « لَهُم مَغفِرَةٌ وَ

اَجرٌ عَظیم ! »

منع خطاب رسول الله”ص“ از پشت حجره ها

-« کسانی که تو را از پشت حجره ها صدا می کنند،

اغلبشان تعقل ندارند! »

از سیاق آیه چنین بر می آید که از واقعه ای خبر می دهد که واقع شده است، و اشخاص جفاکاری بوده اند که آن جناب را از پشت دیوار حجره هایش صدا می زدند، و در حقش رعایت ادب و احترام نمی کردند، و خدای تعالی در این آیه مذمتشان می کند و آنها را به نادانی و نداشتن عقل توصیف می نماید و به حیوانان و چارپایان تشبیه شان می کند, سپس توصیه می فرماید:

-« اگر این جفاکاران صبر کنند و تو را صدا نزنند،

تا خودت به دیدن آنها از خانه در آئی،

برای آنان بهتر است،

برای اینکه هم ادبی است نیکو،

و هم تعظیم و احترام مقام رسالت،

و رعایت این ادب آنان را به مغفرت خدا و رحمت او نزدیک می کند،

چون او پروردگاری است غفور و رحیم ! »

یعنی آنچه از این افراد جفاکار صادر شد و آن جهالت و سوء ادبشان مورد عفو قرار گرفت چون از روی عقل مرتکب نشدند, بلکه ناشی از قصور فهمشان بود، و خدا هم غفور و رحیم است !

⁽¹⁾

فرمان اطاعت تامّ از رسول الله ”ص“

در این آیه کسانی را که ایمان آورده اند امر می کند به تقوی و به ایمان به رسول، با اینکه این اشخاص دعوت دینی را پذیرفته اند، و قهراً به خدا و رسول ایمان آورده اند, پس همین امر مجدد به ایمان به رسول دلیل بر این است که مراد به این ایمان پیروی کامل و اطاعت تام و تمام است، چه اینکه امر و نهی رسول مربوط به حکمی از

احکام شرع باشد، و چه اعمال ولایتی باشد که آن جناب بر امور امت دارد.

قرآن مجید در جای دیگر می فرماید:

« نه ! به پروردگارت سوگند!

ایمان نخواهند آورد مگر وقتی که تو را در مشاجراتی که بین شان واقــــــع می شود، حاکم بدانند،

و چون حکم کردی به هیچ وجه در دل ناراحت نشوند،

بلکه به طور کلی تسلیم باشند! » ( نساء 65)

پس ایمانی که در آیة مورد بحث بدان امر شده، ایمانی بعد از ایمان، و مرتبه ای است از ایمان بالاتر از مرتبه ای که قبلاً داشتند و تخلف از آثارش ممکن بود، مرتبه ای است که به خاطر این که قوی است اثرش از آن تخلف نمی کند، و به همین مناسبت بود که فرمود:

« ای کسانی که ایمان آوردید، به این پایه از ایمان اکتفا نکنید!

تقوی پیشه کنید، و به رسول او ایمان بیاورید!

تا دوباره رحمت خود را به شما بدهد،

و برایتان نوری قرار دهد که با آن زندگی کنید،

و شما را بیامرزد، و خدا آمرزگار و رحیم است ! »

پس کسی که دارای این مرتبة بالای از ایمان باشد، ثوابی روی ثواب دارد، همچنانکه ایمانی روی ایمان دارد!

⁽¹⁾

ارتباط رسول الله”ص“ با سایر انبیاء

روایات زیادی از ائمه اهل بیت علیهم السلام رسیده که آیة شریفه فوق به روشنی دلالت دارد بر این که رسول خدا”ص“ در همین دنیا که بوده با عالم برزخ که انبیاء سابق در آن هستند, اتصال و ارتباط داشته است، همچنانکه تشریع سلام در آخر نماز مسلمانان به صورت بیان « السلام علیک ایها النبی و رحمة الله و برکاته ! » به روشنی دلالت دارد بر این که آن جناب بعد از رحلت هم با عالم دنیا ارتباط و اتصال دارد و سلام ما را می شنود.

در آیة فوق خدای سبحان خطاب به پیامبر اسلام ”ص“ می فرماید:

« از رسولانی که قبل از تو فرستاده بودیم سؤال کن،

آیا غیر از رحمان خدایانی معین کرده بودیم که مردم آنها را بپرستند!؟»

⁽¹⁾

رفع اتهام جنون و کهانت از رسول الله ”ص“

در این آیات قرآنی خداوند سبحان رسول گرامی خود را دستور می دهد دعوت خود را همچنان ادامه دهد و تذکر خود را متوقف نسازد، و اشاره می کند به این که آن جناب صلاحیت اقامة دعوت حقه را دارد:

« تو به دعوت خود ادامه بده !

چون تو هر تذکری می دهی بحق است،

و به نعمت و عنایت پروردگارت،

نه کاهنی و نه مجنون ! »

و می فرماید: این تکذیب کنندگان در تکذیب رسول خدا ”ص“ و رد دعوت او هیچ عذری ندارند، و عذرهائی را که از جانب خود تراشیده اند، همگی بی پایه اند.

عذرهائی که در مقابل رسول خدا”ص“ تراشیده بودند بالغ بر شانزده نوع بود که بعضی از آنها مربوط به رسول خدا”ص“ می شد، که اگر موجه بود، معنایش این می شد که آن جناب صلاحیت برای پیروی ندارد، عذرهائی است که از قبول سخن او جلوگیری می کند، مانند اینکه آن جناب کاهن، یا جن زده، یا شاعر، و یا دروغپرداز بر خدا باشد و یا خواسته باشد با دعوتش مردم را سرکیسه کند. و قسمت دیگر از آنها مربوط به خود تکذیب کنندگان می شد، مثل اینکه ایشان بدون خالق به وجود آمده باشند، و یا خود خالق خویشتن باشند، و یا عقلشان حکم کند به این که باید دعوت آن جناب را تکذیب کنند، و از این قبیل عذرهائی دیگر !

و آیات مورد بحث علاوه بر رد این عذرها، کفار را به خاطر تکذیبشان شدیداً توبیخ می فرماید.

اینکه کاهن و مجنون نبودن را مقید کرد به نعمت پروردگار، خواست مخصوصاً بر آن جناب منت گذارد، و بفرماید: کاهن نبودن و مجنون نبودن اختصاص به تو ندارد، بیشتر مردم همین طورند، ولی در تو نعمت خاصی است که نمی گذارد در معرض چنین

صفاتی قرار گیری، و کهانت و دیوانگی و امثال آن از تو محال است، به خلاف سایر مردم که در معرض آن هستند:

« و تو در برابر حکم پروردگارت صبر کن!

که تو در تحت نظر مائی !

و پروردگارت را با حمدش تسبیح گوی!

هم در حال قیام،

و هم پاره ای از شب،

و هنگام صبح که ستارگان پنهان می شوند ! »

معراج رسول الله ”ص“

اشاره

مستند: آیه1سورة اسری " سُبحانَ الَّذی اَسری بِعَبدِهِ لَیلاً مِنَ الْمَسجِدِ الْحَرامِ اِلیَ الْمَسجِدِ الاَقصیَ!"المیزان ج25 ص10

شرح معراج در قرآن

قرآن مجید در این آیه وقوع معراج رسول الله”ص“ از مسجد الحرام به مسجد الاقصی را بیان فرموده است. مسجد الاقصی همان بیت المقدس، و هیکلی است که داود و سلیمان علیهماالسلام برای بنی اسرائیل بنا نمودند، و خدا آن را خانة مقدس ایشان قرار داد.

” اَسری“ به معنی سیر در شب است که نشان می دهد خداوند متعال رسول الله”ص“ را شبانه سیر داده است. کلمة ” لیلاً ،“ نشان می دهد که این سیر همه اش در شب انجام گرفته است، هم رفتنش و هم برگشتنش.

مراد از ” مسجد الاقصی“ به قرینة آن که فرمود: - اَلَّذی بارَکنا حَولَهُ: یعنی مبارک کردیم پیرامون آن را - همان ” بیت المقدس“ است.

کلمة ” اقصی“ به معنای دوری است. اگر ” مسجد بیت المقدس“ را مسجد الاقصی نامیده بدین جهت است که این مسجد نسبت به مسجد الحرام و شهر مکه که محل زندگی رسول الله ”ص“ و مخاطبین اویند، دورتر است.

نتیجة این سیر دادن را قرآن کریم در عبارت « لِنُرِیَهُ مِن آیاتِنا، » بیان می کند و آن اینکه خداوند سبحان خواست: « تا پاره ای از آیات خود را به او نشان دهد ! »

سیاق کلام نشان می دهد که این آیات از آیات عظیم بوده است که در سوره نجم بدان اشاره کرده و فرموده:

« آیه های بزرگی از آیات پروردگارش را مشاهده نمود-

لَقدَ رَای مِن آیاتِ رَبِّهِ الْکُبری ! »

در آخر آیه که فرمود خداوند متعال شنوای گفته های بندگان و بینای افعال آنان است دلالت دارد بر این که او تقاضای حال رسول گرامی خود را دیده که چنین اکرامی را اقتضا می کند، او را برای نشان دادن پاره ای از آیاتش شبانه سیر داده است.

این ” اَسرای شبانه “ و آثار مترتب بر آن یعنی نشان دادن آیات، امری بوده که از ساحت عظمت و کبریائی و موطن عزت و جبروت حق تعالی صادر شده، و در آن سلطنت عظمای او به کار رفته، و خداوند سبحان با آیات کبرای خود برای او تجلی کرده است!

معنای آیه این است که:

-باید تنزیه کند، تنزیه کردن مخصوص،

آن خدائی را که به عظمت و کبریائی اش بندة خود محمد را،

شبانه سیر داد،

نهایت قدرت و سلطنت خود را به وی نشان داد،

و در دل یک شب او را از مسجد الحرام به سوی مسجد الاقصی برد،

همان بیت المقدسی، که پیرامونش را مبارک گردانیده بود!

و این بدان جهت کرد که عظمت و کبریائی،

و آیات کبرای خود را به وی بنمایاند،

چون او شنوای به گفتار و بصیر و دانای به حال او بود،

و می دانست که او لایق چنین مکرمتی است !

⁽¹⁾

معراج رسول الله ”ص“ نهایت کمال انسانی

در روایات اسلامی نکات بسیار زیادی درباره جزئیات معراج رسول الله”ص“ آمده که موقف و مقام آن جناب را در پیشگاه ربوبی و حد نهایت سیر کمالی این رسول مکرم را نشان می دهد، از آن جمله روایتی است در کافی از حضرت امام صادق علیه السلام که به ابوبصیر فرمود:

« . . . در معراج، جبرئیل رسول الله ”ص“ را در موقفی برد و به او گفت:

-اینجا باش که در جائی قرار گرفته ای که تاکنون نه فرشته ای بدان راه یافته و نه پیغمبری !

اینجاست که پروردگارت صلاة می گزارد !

پرسید: چگونه صلات می گزارد ؟ گفت، می گوید:

-سُـبـــّوُحٌ قُدّوُسٌ ! منم پروردگار ملائکه و روح !

رحمتم از غضبم پیشی گرفته است!

رسول الله”ص“ گفت:

-عفوک ! عفوک !

. . .

امام فرمود: در آن حال نزدیکی رسول الله ”ص“ به پروردگار همانقدر بوده است که قرآن درباره اش فرموده:

« قابِ قَوسَینَ اَو اَدنی ! »

ابوبصیر به آن جناب عرض کرد:

-« قابِ قَوسَینَ اَو اَدنی ! » یعنی چه ؟

فرمود:

-مابین دستگیرة کمان تا سر کمان !

سپس فرمود:

-میانة آن دو حجابی است دارای تلؤلؤ ! ( به نظرم می رسد فرمود: حجابی است از زبرجد و دارای تلؤلؤ، ) رسول خدا”ص“ از دریچه ای به قدر سوراخ سوزن عظمتی را، که مگر خدا بداند, مشاهده نمود.

. . .

( صلواتی که در این روایت بود قاعدتاً باید درست باشد، چون معنای صلوات در اصل لغت به معنی میل و انعطاف است، میل و انعطاف از خدای سبحان به طوری که گفته شد رحمت، و از عبد دعاست! گفتاری هم که جبرئیل از خدای تعالی در صلواتش نقل کرد که می فرماید:

« رحمتم از غضبم پیشی گرفته ! »

خود مؤید این معناست، و به همین جهت بود که جبرئیل آن جناب را در آن موقف نگاه داشت، موقفی که هم او گفت – هیچ فرشته ای و پیغمبری بدانجا راه نیافته است!

لازمة این وصفی که برای آن موقف کرد، این است که موقف نامبرده واسطه ای میان خلق و خالق و آخرین حدی از کمال بوده که ممکن است یک انسان بدانجا برسد!

پس حد نامبرده همان حدی است که رحمت الهی در آن ظهور کرده و از آنجا به مادون و پائین تر افاضه می شود. به همین جهت در آنجا بازداشته شد تا رحمت خدای را به خود و به مادون خود ببیند! )

⁽¹⁾

معراج، و اتمام دین و انتخاب وزیر

از عبداله بن عباس روایت شده که گفت: « وقتی رسول الله”ص“ به آسمان عروج نمود، جبرئیل او را به کنار نهری رسانید که آن را ” نهر نور“ گویند، و آیة ” وَ جَعَلَ الظُّلُماتِ والنّوُر ! “ اشاره به آن است.

وقتی به آن نهر رسیدند، جبرئیل او را گفت:

-ای محمد! به برکت خدا عبور کن !

چه خداوند چشمت را برایت نورانی کرده،

و جلوی رویت را وسعت داده است!

آری، این نهری است که تاکنون احدی از آن عبور نکرده است، نه فرشته ای مقرب، و نه پیامبری مرسل، تنها و تنها من روزی یک بار در آن آب تنی می کنم و وقتی بیرون می شوم بالهایم را به هم می زنم و هیچ قطره ای نیست که از بالم بچکد مگر آنکه خدای تعالی از آن قطره فرشته ای مقرب خلق می کند که بیست هزار روی و چهل هزار بال دارد، و به هر زبانی با لغتی جداگانه حرف می زند، که زبان دیگری آن را

نمی داند و نمی فهمد!

رسول خدا”ص“ از آن نهر عبور کرد, تا رسید به حجاب ها - حجاب ها پانصد عدد بودند که میان هر دو حجابی پانصد سال راه بود.

آنگاه جبرئیل به وی گفت:

-ای محمد ! جلو برو !

رسول خدا”ص“ پرسید:

-چرا با من نمی آئی ؟

گفت:

-من نمی توانم از اینجا پا فراتر بگذارم!

رسول خدا”ص“ آن قدر که خدا می خواست جلو رفت تا آنکه گفتار خدای سبحان را شنید که می فرمود:

-من محمودم و تو محمدی !

اسمت را از اسم خود مشتق نمودم !

پس هرکه با تو بپیوندد من با او می پیوندم !

و هرکه با تو قطع کند من با او قطع می کنم !

پائین رو ! و به سوی بندگانم !

و ایشان را از کرامتی که به تو کردم خبر ده !

هیچ پیغمبری بر نگزیدم مگر آنکه برای او وزیری قرار دادم!

و تو پیغمبر من، و علی بن ابیطالب وزیر توست !

⁽¹⁾

اعتبار روایات مربوط به معراج

اشاره

اخبار معراج بسیار زیاد است و به حد تواتر می رسد. جمع کثیری از صحابه آن را نقل کرده اند، مانند: علی بن ابیطالب”ع“، مالک، شداد بن اویس، ابوسعید خدری، ابوهریره، عبداله بن مسعود، عمر بن خطاب، عبداله بن عمر، عبداله بن عباس، ابی بن کعب، سمرة بن جندب، بریده، صهیب بن سنان، حذیفه بن یمان، سهل بن سعد، ابو ایوب انصاریف جابر بن عبداله، ابوالحمراء، ابوالدرداء، عروه، ام هانی، ام سلمه، عایشه و

اسماء دختر ابوبکر؛ که همگی از رسول خدا”ص“ آن را نقل نموده اند.

در این روایات دربارة زمان و مکان، و دو مرحله ای بودن معراج و کیفیت آن از لحاظ روحانی بودن یا جسمانی بودن نظراتی به شرح زیر اعلام شده است

1- زمان و مکان آغاز معراج

از دانشمندان اسلامی هم همة آنهائی که کلامشان مورد اعتناست، اتفاق دارند بر این که معراج در مکه معظمه و قبل از هجرت به مدینه اتفاق افتاده است، همچنانکه خود آیه نیز نشان می دهد آن حضرت از مسجدالحرام در مکه به معراج رفته است.

در اینکه معراج در چه سالی اتفاق افتاده، نظرات مختلفی ابراز شده است. بعضی آن را در سال سوم بعثت و بعضی در سال پنجم یا ششم و بیشتر از آن دانسته اند.

در محل حرکت معراج نیز اختلاف در روایت وجود دارد. بعضی آن را ” شعب ابیطالب“ دانسته و گفته اند که آن حضرت از شعب ابیطالب به معراج رفته است، ولی خصوصیات و جزئیاتی را که برای آن تعریف می کنند، تصور نمی رود چنین خصوصیاتی در ایامی اتفاق افتاده باشد که ابیطالب علیه السلام در شعب محاصره و دست به گریبان شداید و بلایای زیاد بوده است!

به هر حال معراجی که آیة شریفه آن را اثبات می کند، معراجی که به بیت المقدس بوده، ابتدائش مسجدالحرام بوده است. و آیة شریفه در این معنا کمال ظهور را دارد.

2- دو مرحله ای بودن معراج

آنچه باید خاطر نشان ساخت این است که روایات وارده از امامان اهل بیت، معراج را در دو نوبت می دانند، و از آیات سورة نجم هم همین معنا استفاده می شود، زیرا در آنجا دارد که :

« وَلَقَد رَآهُ نَزلَةً اُخری – به تحقیق آن را دفعه دیگری بدید ! »

بنابراین جزئیاتی که دربارة معراج در روایات وارد شده و باهم سازگاری ندارند، ممکن است یک دسته از آنها مربوط به معراج اول و یک دستة دیگر راجع به معراج دوم بوده و پاره ای دیگر مشاهداتی باشد که آن حضرت در هر دو معراج مشاهده کرده است.

3- جسمانی یا روحانی بودن معراج

بعضی در کیفیت معراج گفته اند که هم روحانی و هم جسمانی بوده است، و رسول خدا ”ص“ با بدن خاکی خود از مسجدالحرام به بیت المقدس و از آنجا نیز با جسد

و روحش به آسمانها عروج نموده است.

برخی دیگر معتقدند آن حضرت با روح و جسدش تا بیت المقدس و از آنجا با روح شریفش به آسمانها عروج نموده است، و خود از رؤیاهای صادقی است که خداوند به پیغمبرش نشان داده است.

عدة دیگری گفته اند: از اول تا به آخر حتی آسمانها را هم با جسد و روح خود معراج کرده است.

سابقة این امر در قرآن است، و آن معراج موسی بن عمران علیه السلام است که خدای تعالی او را با جسد و روحش تا طور سینا برد.

همچنین در قرآن مجید آمده که خداوند تعالی ابراهیم علیه السلام را تا آسمان دنیا بالا برد و ملکوت را به او نشان داد.

و حضرت عیسی علیه السلام را تا آسمان چهارم برده است:

« او را تا جائی بلند عروج دادیم ! »

و دربارة رسول خدا”ص“ در قرآن فرموده:

« فَکانَ قابَ قَوسَینَ - پس تا اندازه قاب دو قوسی رسید! »

و معلوم است که این به خاطر علوّ همت آن حضرت بود!

آنچه سزاوار است در این خصوص گفته شود، این است که، اصل َاسراء و معراج از مسائلی است که هیچ راهی به انکار آن نیست! چون قرآن مجید دربارة آن به تفصیل بیان فرموده و اخبار متواتره از رسول خدا”ص“ و امامان اهل بیت”ع“ بر طبق آن رسیده است.

اما دربارة چگونگی جزئیات آن از ظاهر آیه و روایات محفوظ به قرائنی است که آیه را دارای ظهور نسبت به آن جزئیات می کنند، ظهوری که هیچگونه قابل دفع نیست! و با در نظر داشتن آن قرائن از آیه و روایات چنین استفاده می شود که:

-آن حضرت با روح و جسدش از مسجدالحرام تا مسجد الاقصی رفته است. و اما عروجش به آسمانها، از ظاهر آیات سورة نجم و صریح روایات بسیار زیادی بر می آید که این عروج واقع شده و به هیچ وجه نمی توان آن را انکار نمود، و چیزی که هست ممکن است بگوئیم که این عروج با روح مقدسش بوده است، ولی نه آن طور که قائلین به معراج روحانی معتقدند که به صورت رؤیای صادقانه بوده است، چه اگر صرف رؤیا می بود دیگر جا نداشت آیات قرآنی این

قدر دربارة آن قدرت نمائی کنند، و در مقام اثبات کرامت دربارة آن جناب برآیند!

مقصود از روحانی بودن آن این است که روح مقدس آن جناب به ماوراء این عالم مادّی، یعنی آنجا که ملائکه مقربین منزل دارند، و اعمال بندگان بدانجا منتهی و مقدرات از آنجا صادر می شود، عروج کرده, و آن آیات کبرای الهی را مشاهده و حقایق اشیاء و نتایج اعمال برایش مجسم شده است، و ارواح انبیاء عظام را ملاقات و با آنان گفتگو کرده است و ملائکه کرام را دیده و با آنان صحبت نموده است، و آیات الهیه ای را دیده که جز با عبارات: عرش، حجب و سرادقات تعبیر از آنها ممکن نبوده است! و این است معنای معراج روحانی !

⁽¹⁾

تاریخچه معراج در روایات اسلامی

اشاره

یکی از روایاتی که تفصیل کامل معراج رسول الله”ص“ را بیان کرده، از امام صادق علیه السلام، در تفسیر قمی است.

در این روایت و در تمام روایاتی که به تواتر از حضرت محمد”ص“ رسول گرامی اسلام در این باره نقل شده، نکاتی وجود دارد که به دلیل ارتباط مسئله با ماوراء الطبیعه به صورت تمثیل و تمثل بیان گردیده و اخبار معراج از این گونه مشاهدات مثالی پر است، و این معنا در تمام اخبار دیده می شود، و هیچ اشکالی هم ندارد. البته در برخی موارد نسبت به توضیح چنین مطالبی اشاره خواهد رفت:

1- شروع حرکت

جبرئیل و میکائیل و اسرافیل اسبی به نام ” براق“ برای رسول الله”ص“ آورده بودند. ( براق اسبی است که برای مسافرت تا بیت المقدس و طی منازل اولیه و با سرعت مثالی به کار رفته است. )

یکی از این ملائکه مهار اسب را گرفت و یکی رکاب آن را، و یکی دیگر جامة رسول الله”ص“ را در هنگام سواری مرتب کرد. در این موقع براق بنای چموشی گذاشت و

جبرئیل لطمه ای به او زد و گفت:

-آرام باش ای براق !

قبل از این پیامبر، هیچ پیغمبری سوار تو نشده،

و بعد از این هم کسی مانند او سوارت نخواهد شد!

براق بعد از لطمه آرام شد، و او را مقداری که خیلی زیاد هم نبود، بالا برد، در حالی که جبرئیل هم همراهش بود، و آیات خدائی از آسمان و زمین را به وی نشــــان می داد.

2- شرح وسیلة حرکت

در مجمع البیان آمده که رسول الله”ص“ فرمود: جبرئیل در موقعی که من در مکه بودم نزد من آمد و گفت:

-ای محمد برخیز!

من برخاستم و با او به طرف درب به راه افتادم و دیدم که میکائیل و اسرافیل هم با او آمده اند.

جبرئیل ” براق “ را که حیوانی بزرگتر از الاغ و کوچکتر از قاطر بود، و صورتی چون گونة انسان، و دمی چون دم گاو، و یالی چون یال اسب، و پاهائی چون پاهای شتر داشت, حاضر کرد، و بر پشت آن جُلی بهشتی بود، و دو بال از قسمت رانهایش جدا شده بود، و گامش به اندازة چشم اندازش بود.

جبرئیل به من گفت:

-سوار شو !

من سوار شدم و به راه افتادم تا به بیت المقدس رسیدم.

3- مشاهدات بین راه مکه تا بیت المقدس

رسول الله”ص“ فرمود: در حینی که داشتیم می رفتیم، ناگهان یک منادی از سمت راست ندایم داد که:

-هان ای محمد !

ولی من به گفتة او توجهی نکردم. منادی دیگر از طرف چپم ندا داد که:

-هان ای محمد !

او را نیز پاسخی نگفته و التفاتی ننمودم.

زنی با دست و ساعد برهنه و غرق در زیورهای دنیوی به استقبالم آمد و گفت:

-ای محمد! به من نگاه کن تا با تو سخن گویم!

به او نیز التفات نکردم.

همچنان پیش می رفتم که ناگهان آوازی شنیدم که از شنیدنش ناراحت شدم, از آن نیز گذشتم.

( شرح این صداها متعاقباً بیان خواهد شد. )

4- نماز پیامبر در طور سینا و بیت اللحم

اینجا بود که جبرئیل مرا پائین آورد و گفت:

-ای محمد! نماز بخوان !

من مشغول نماز شدم، سپس گفت:

-هیچ می دانی که کجاست که نماز می خوانی؟ گفتم: نه !

گفت:

-اینجا طور سیناست، همان جائی است که خداوند با موسی تکلم فرمود، تکلمی مخصوص!

آنگاه سوار شدم و خدا می داند که چقدر رفتیم که به من گفت:

-پیاده شو و نماز بگذار !

من پائین آمدم و نماز گزاردم. گفت:

-هیچ می دانی کجا نماز خواندی؟ گفتم: نه !

گفت:

-این بیت اللحم بود!

( بیت اللحم ناحیه ای است از زمین بیت المقدس، و همان جاست که عیسی بن مریم ”ع“ متولد شده است. )

5- رسول الله”ص“ در بیت المقدس و در نماز پیامبران

آنگاه سوار شدیم و به راه افتادیم تا به بیت المقدس رسیدیم. پس براق را به حلقه ای که قبلاً انبیاء مرکب خود را بدان می بستند بستم و وارد مسجد شدم، در حالی که جبرئیل همراه و در کنارم بود.

در آنجا به ابراهیم خلیل و موسی و عیسی علیهم السلام در میان عده ای از

خیل انبیاء که – خدا می داند چقدر بودند – برخورد نمودم، که همگی به خاطر من اجتماع کرده بودند و مهیای نماز بودند و من شکی نداشتم در این که جبرئیل جــــلو می ایستد و بر همه ما امامت می کند ولی وقتی صف نماز مرتب شد جبرئیل بازوی مرا گرفت و جلو برد و بر آنان امامت نمودم ( و البته افتخار هم نمی کنم ! )

6- آزمایش های رسول الله”ص“ و شرح ماجراهای بین راه

آنگاه خازنی نزدم آمد در حالی که سه ظرف همراه داشت: یکی شیر، یکی آب، و یکی شراب؛ و شنیدم که می گفت:

-اگر آب را بگیرد، هم خودش و هم امتش غرق می شوند، اگر شراب را بگیرد، هم خودش و هم امتش گمراه می گردند، و اگر شیر را بگیرد، هدایت شده و امتش نیز هدایت می شوند!

آنگاه فرمود: من شیر را گرفتم و از آن آشامیدم!

جبرئیل گفت:

-هدایت شدی و امتت نیز هدایت شد !

آنگاه از من پرسید:

-در مسیرت چه دیدی؟

گفتم: هاتفی را شنیدم که از طرف راستم مرا صدا زد.

جبرئیل پرسید:

-آیا تو هم جوابش دادی؟

گفتم: نه ! و هیچ به سویش توجه نکردم! گفت:

-او مبلغ یهود بود, و اگر پاسخش گفته بودی امتت بعد از خودت به یهودیگری می گرائیدند!

سپس پرسید:

-دیگر چه دیدی ؟

گفتم: هاتفی از طرف چپم صدایم زد! جبرئیل پرسید:

-آیا تو جوابش دادی؟

گفتم: نه ! و توجهی هم به سویش نکردم! گفت:

-او داعی مسیحیت بود, و اگر جوابش می دادی امت تو بعد از تو مسیحی می شدند!

آنگاه پرسید:

-چه کسی از پیش رویت در آمد؟

گفتم: زنی دیدم با بازوانی برهنه که بر او بود همة زیورهای دنیوی، و به من گفت: ای محمد به سوی من نگر تا با تو سخن گویم !

جبرئیل پرسید: آیا تو هم با او سخن گفتی؟ گفتم: نه به او توجهی کردم و نه سخن گفتم!

گفت: او دنیا بود! و اگر با او همکلام می شدی امت تو دنیا را بر آخرت ترجیح می دادند!

آنگاه آوازی هول انگیز شنیدم که مرا به وحشت انداخت.

جبرئیل گفت:

-ای محمد می شنوی؟ گفتم: آری !

گفت:

-این سنگی است که من هفتاد سال قبل از لب جهنم به داخل آن پرتاب کردم, الان در قعر جهنم جای گرفت و این صدا از آن بود !

( اصحاب می گویند: به همین جهت رسول خدا”ص“ تا زنده بود, خنده نکرد! )

7- شروع معراج آسمانی رسول الله”ص“

آنگاه رسول الله”ص“ فرمود: جبرئیل بالا رفت و من هم با او بالا رفتم تا به آسمان دنیا رسیدیم.

( در مجمع البیان، در شرح بالا رفتن و وسیله آن نوشته که رسول الله”ص“ فرمود: جبرئیل دست مرا گرفت و بالای صخره برد و در آنجا نشاند که ناگهان نردبام و معراجی را دیدم که هرگز به زیبائی و جمال آن ندیده بودم. پس به آسمان صعودم داد و عجایب و ملکوتش را دیدم و ملائکه آنجا به من سلام کردند.)

8- مشاهدة فرشتگان( در آسمان اول – آسمان دنیا )

رسول الله”ص“ فرمود:

وقتی به آسمان دنیا رسیدیم، در آن فرشته ای را دیدم که او را اسماعیــــل

می گفتند و هم او بود صاحب ” خطفه“ که خدای عزوجل درباره اش فرموده: « اِلاّ مَن خَطِفَ الْخَطفَةً فَاتَّبَعَهُ شِهابٌ ثاقِبٌ - مگر کسی که خبر را بقاپد, پس تیر شهاب او را دنبال می کند! » او هفتاد هزار فرشته زیر فرمان داشت، که هریک از آنان هفتاد هزار فرشتة دیگر زیر فرمان داشتند.

فرشتة نامبرده پرسید:

-ای جبرئیل این کیست که همراه توست؟ گفت:

-این محمد رسول خدا ست! پرسید:

-مبعوث هم شده؟ گفت: آری !

فرشته در را باز کرد و من به او سلام کردم او نیز به من سلام کرد و من جهت او استغفار کردم، او نیز جهت من استغفار کرد و گفت:

-مرحبا به برادر صالح و پیغمبر صالح !

و همچنین, ملائکه یکی پس از دیگری به ملاقاتم می آمدند تا به آسمان دوم وارد شدم.

9- مشاهدة جهنم

در آنجا هیچ فرشته ای ندیدم، مگر آنکه خوش و خندان یافتم، تا اینکه فرشته ای دیدم که از او مخلوقی بزرگتر ندیده بودم، فرشته ای بود کریه المنظر و غضبناک و او نیز مانند سایرین با من برخورد نمود و هرچه آنها گفتند او نیز گفت و هر دعا که آنها در حق من کردند، او نیز کرد. اما در عین حال هیچ خنده ای نکرد، برخلاف آنچه که دیگر ملائکه می کردند.

پرسیدم: ای جبرئیل این که باشد که این چنین مرا به فزع انداخت؟

جبرئیل گفت:

-جا دارد که ترسیده شود! خود ما هم همگی از او می ترسیم! او خازن و مالک جهنم است و تا کنون خنده نکرده است. و از روزی که خدا او را متصدی جهنم کرده تا به امروز روز به روز بر غضب و غیظ خود نسبت به دشمنان خدا و گنهکاران می افزاید و خداوند به دست او از ایشان انتقام می گیرد و اگر بنا بود به روی احدی تبسم کند، چه آنها که قبل از تو بودند و چه بعدی ها, قطعاً به روی تو تبسم می کرد.

پس من بر او سلام کردم و او بر من سلام کرد و به نعیم بهشت بشارتم داد.

پس من به جبرئیل گفتم:

-آیا ممکن است او را فرمان دهی تا آتش دوزخ را به من نشان دهد؟

جبرئیل یعنی آن کسی که دارای مقامی است که خداوند متعال درباره اش فرموده: « مُطاعٌ ثـــَمَّ اَمین ! » گفت: آری؟ و به آن فرشته گفت:

-ای مالک! آتش را به محمد نشان بده !

او پردة جهنم را بالا زد و دری از آن را باز نمود و لهیبی از آن بیرون جست و به سوی آسمان سرکشید و همچنان بالا گرفت که گمان کردم مرا نیز خواهد گرفت. به جبرئیل گفتم:

-دستور بده پرده اش را بیندازد!

او نیز مالک را گفت تا به حال اولش برگردانید.

10- دیدار با آدم ابوالبشر

آنگاه به سیر خود ادامه دادم. مردی گندمگون و فربه را دیدم و از جبرئیل پرسیدم این کیست؟ گفت:

-این پدرت آدم است !

سپس مرا بر آدم عرضه نمود و گفت:

-این ذریّة توست !

آدم گفت:

-آری ! روحی طیب و بوئی طیب، از جسدی طیب !

رسول خدا ”ص“ در اینجا که رسید سورة مطففین را از آیة هفدهم تا آخر سوره تلاوت فرمود:

« کَلاّ اِنَّ کِتابَ الاَبرارِ لَفی عِلَّیّینَ وَما اَدریاکَ ما عِلِّیّونَ کِتابٌ مَرقوُمٌ یَشهَدُهُ الْمُقَرَّبوُنَ ...! »

پس آنگاه فرمود: من به پدرم آدم سلام کردم، او هم بر من سلام کرد. من جهت او استغفار نمودم، او هم جهت من استغفار کرد و گفت:

-مرحبا به فرزند صالحم، پیغمبر صالح و مبعوث در روزگار صالح !

11- دیدار با ملک الموت

آنگاه به فرشته ای از فرشتگان گذشتم که در مجلسی نشسته بود، فرشته ای بود که همه دنیا در میان دو زانویش قرار داشت. در این میان دیدم لوحی از نور در

دست دارد و آنرا مطالعه می کند و در آن چیزی نوشته بود و او سرگرم دقت در آن بود، نه به چپ می نگریست و نه به راست و قیافه ای چون قیافة مردم اندوهگین به خود گرفته بود!

پرسیدم این کیست، ای جبرئیل ؟

گفت:

-این ملک الموت است که دائماً سرگرم قبض ارواح است!

گفتم: مرا نزدیکش ببر تا قدری با او صحبت کنم. وقتی مرا نزدیکش برد، سلامش کردم و جبرئیل وی را گفت که این محمد نبی رحمت است، که خدایش به سوی بندگان گسیل و مبعوث داشته است!

عزرائیل مرحبا گفت و با جواب سلام تحیتم داد و گفت:

-ای محمد مژده باد تو را که تمامی خیرات را می بینم که در امت تو جمع شده است!

گفتم:

-حمد خدای منان را که منت ها بر بندگان خود دارد! این خود از فضل پروردگارم است! آری، رحمت او شامل حال من است!

جبرئیل گفت:

-این از همة ملائکه شدیدالعمل تر است!

پرسیدم:

-آیا هرکه تاکنون مرده و از این به بعد می میرد، او جانش را می گیرد؟

گفت: آری !

از خود عزرائیل پرسیدم:

-آیا هرکس, در هرجا به حال مرگ می افتد تو او را می بینی؟ و در آن واحد بر بالین همة آنها حاضر می شوی؟

گفت: آری !

ملک الموت اضافه کرد که تمامی دنیا در برابر آنچه خدا مسخر من کرده و مرا بر آن سلطنت داده، بیش از یک پول سیاه نمی ماند که در دست مردی باشد و آن را در دست بگرداند. من هیچ خانه ای نیست مگر آنکه در هر روز

پنج نوبت وارسی می کنم و وقتی می بینم مردمی برای مردة خود گریه می کنند، می گویم: گریه مکنید که باز نزد شما بر می گردم! و اینقدر می آیم و می روم تا احدی از شما را باقی نگذارم!

رسول خدا”ص“ فرمود:

-ای جبرئیل! فوق مرگ طامه ای نیست؟

جبرئیل گفت:

-مسائل بعد از مرگ شدیدتر از خود مرگ است !

12- مشاهدة وضع حرام خواران

آنگاه به راه خود ادامه دادیم تا به مردمی رسیدیم که پیش رویشان طعام هائی از گوشت پاک و طعام هائی دیگر از گوشت ناپاک بود و ناپاک را می خوردند و پاک را فرو می گذاشتند. پرسیدم: ای جبرئیل اینها کیانند؟ گفت:

-اینها حرام خوران از امت تواند که حلال را می گذارند و از حـــرام لذت می برند!

13- مشاهدة فرشتة موکّل زمین

فرمود: آنگاه فرشته ای از فرشتگان را دیدم که خداوند امر او را عجیب کرده بود، چه نصفی از جسد او آتش و نصف دیگرش یخ بود، نه آتش یخ را آب می کرد و نه یخ آتش را خاموش می ساخت.

او با صدای بلند داد می زد:

-منزه است خدائی که حرارت این آتش را گرفته و نمی گذارد این یخ را آب کند, و برودت یخ را گرفته و نمی گذارد این آتش را خاموش سازد!

بارالها ! ای خدائی که میان آتش و آب را سازگاری دادی، میان دلهای بندگان با ایمانت الفت قرار ده !

پرسیدم: ای جبرئیل این کیست؟

گفت:

-فرشته ای است که خدا او را به اکناف آسمان و اطراف زمین ها موکل نموده است و او خیرخواه ترین ملائکه است و نسبت به

بندگان مؤمن از سکنة زمین! و از روزی که خلق شده همواره این دعا را که شنیدی به جان آنان می کند.

و دو فرشته در آسمان دیدم که یکی می گفت:

-پروردگارا ! به هر کس که انفاق می کند، خلف و جاپرکنی بده!

و به هرکس که از ا نفاق دریغ می ورزد، تلف و کمبودی بده !

14- مشاهدة صورت واقعی اعمال انسانها

آنگاه به سیر خود ادامه دادم و به اقوامی برخوردم که لبهائی داشتند مانند لبهای شتر، گوشت پهلویشان را قیچی می کردند و به دهانشان می انداختند. از جبرئیل پرسیدم اینها کیانند؟

گفت:

-سخن چینان و مسخره کنندگان اند!

باز به سیر خود ادامه دادم و به مردمی برخوردم که فرق سرشان را با سنگ های بزرگ می کوبیدند، پرسیدم اینها کیانند؟

گفت:

-کسانی هستند که نماز عشاء را نخوانده می خوابند!

باز به سیر خود ادامه دادم و به مردمی برخوردم که آتـــــــش در دهانشان می انداختند و از پائین شان بیرون می آمد.

پرسیدم: اینها کیانند؟ گفت:

-اینها کسانی اند که اموال یتیمان را به ظلم می خورند، که در حقیقت آتش می خورند و به زودی به سعیر جهنم می رسند!

آنگاه پیش رفتم و به اقوامی برخوردم که از بزرگی شکم احدی از ایشان قادر به برخاستن نبود.

از جبرئیل پرسیدم, اینها چه کسانی هستند؟

گفت:

-اینها کسانی هستند که ربا می خورند و بر نمی خیزند مگر برخاستن کسی که شیطان ایشان را مس نموده و در نتیجه مخبط شان کرده است!

در این میان به راه آل فرعون بگذشتم که صبح و شام بر آتش عرضه می شدند و می گفتند:

-پروردگارا ! قیامت کی برپا می شود؟

رسول خدا”ص“ فرمود: پس، از آنجا گذشته و به عده ای از زنان برخوردم که از پستانهای خود آویزان بودند و از جبرئیل پرسیدم اینها چه کسانی اند؟

گفت:

-اینها زنانی هستند که اموال همسران خـــود را به اولاد دیــــگران ارث می دادند!

آنگاه رسول خدا”ص“ فرمود: غضب خداوند شدت یافت دربارة زنی که فرزندی را که از یک فامیل نبود، داخل آن فامیل کرد و او در آن فامیل به عورات ایشان واقف گشته و اموال آنان را حیف و میل کرده است!

15- مشاهدة تسبیح فرشتگان

آنگاه فرمود: از آنجا گذشتم و به عده ای از فرشتگان خدا برخوردم که خدا به هر نحو که خواسته خلقشان کرده و صورت هایشان را هر طور که خواسته، قرار داده است. هیچ یک از اعضای بدنشان نبود مگر آنکه جداگانه از همه جانب و به آوازهای مختلف خدا را حمد و تسبیح می کرد و فریاد آنان به ذکر خدا و گریه از ترس او بلند بود!

من از جبرئیل پرسیدم: اینها چه کسانی اند؟

جبرئیل گفت:

-خداوند اینها را همین طور که می بینی خلق کرده است و از روزی که خلق شده اند هیچ یک از آنان به رفیق پهلو دستی خود نگاه نکرده و حتی یک کلمه با او حرف نزده است و از ترس خدا و خشوع در برابر او به بالای سر خود و پائین پایش نظر نینداخته است!

من به ایشان سلام کردم، آنها بدون اینکه به من نگاه کنند با اشاره جواب دادند. آری! خشوع در برابر خدای سبحان اجازة چنین توجهی به ایشان نداد!

جبرئیل مرا معرفی کرد و گفت:

-این محمد, پیغمبر رحمت است، که خدایش به سوی بندگان خود

به عنوان نبوت و رسالت گسیل داشته است.

آری! این خاتم النبیین و سید المرسلین است!

آیا با او حرف نمی زنید؟

ملائکه وقتی این را شنیدند، روی به من آورده و سلام کردند و احترام نمودند و مرا و امتم را به خیر مژده دادند!

16- ملاقات رسول الله”ص“ با عیسی و یحیی ”ع“(در آسمان دوم)

سپس به آسمان دوم صعود کردیم و در آنجا ناگهان به دو مرد برخوردیم که شکل هم بودند. از جبرئیل پرسیدم: این دو تن کیانند؟

جبرئیل گفت:

-اینان دو پسر خاله های تو ”یحیی“ و ”عیسی بن مریم“ علیهماالسلامند.

من بر آن دو سلام کردم، ایشان نیز بر من سلام کردند و برایم طلب مغفرت نمودند و من هم برای ایشان طلب مغفرت کردم.

به من گفتند:

-مرحبا به برادر صالح، و پیغمبر صالح !

در این میان نگاهم به ملائکه ای افتاد که در حال خشوع بودند. خداوند روی آنها را آنطور که خواسته بود قرار داده بود و احدی از ایشان نبود مگر اینکه خدای را به حمدش و با صوت های مختلف تسبیح می کردند.

17- ملاقات رسول الله”ص“ با یوسف ”ع“(در آسمان سوم)

آنگاه به آسمان سوم صعود کردیم و در آنجا به مردی برخوردم که صورتش آنقدر زیبا بود که از هر خلق دیگری زیباتر بود، آنچنان که ماه شب چهارده از ستارگان زیباتر است.

از جبرئیل پرسیدم این کیست ؟

گفت:

-این برادرت یوسف است!

من بر او سلام کردم و جهتش استغفار نمودم، او هم بر من سلام کرد و برایم.

طلب مغفرت نمود و گفت:

-مرحبا بر پیامبر صالح, برادر صالح, و مبعوث در زمان صالح !

در این بین ملائکه ای دیدم که در حال خشوع بودند و به همان نحوی که دربارة ملائکة آسمان دوم توصیف کردم و جبرئیل همان حرف هائی که در آسمان دوم در معرفی من زد، اینجا نیز به میان آورد، ایشان هم همان عکس العمل دیگران را نشان دادند.

18- ملاقات رسول الله”ص“ با ادریس ”ع“(در آسمان چهارم)

آنگاه به سوی آسمان چهارم صعود کردیم و در آنجا مردی را دیدم و از جبرئیل پرسیدم: این مرد کیست؟

گفت:

-این ادریس است، که خداوند به مقام بلندی رفعتش داده است.

من به او سلام کردم و برایش طلب مغفرت نمودم. او نیز جواب سلامم را داد و برایم طلب مغفرت نمود.

در اینجا نیز از ملائکة در حال خشوع همان را دیدم که در آسمانهای قبلی دیده بودم. همه مرا و امتم را بشارت به خیر دادند.

بعلاوه در آنجا فرشته ای دیدم که بر تخت نشسته و هفتاد هزار فرشته زیر فرمان داشت، که هر یک از آنها هفتاد هزار ملک زیر فرمان داشتند.

در اینجا به خاطر رسول الله”ص“ خطور کرد که نکند این همان باشد، پس جبرئیل با صیحه و فریاد به او گفت: بایست ! و او اطاعتش نموده و به پا خاست و تا قیامت همچنان خواهد ایستاد!

19- ملاقات رسول الله”ص“ با هارون ”ع“(در آسمان پنجم)

آنگاه به آسمان پنجم صعود کردیم و در آنجا مردی سالخورده و درشت چشم دیدم که به عمرم پیرمردی به آن عظمت ندیده بودم و نزد او جمع کثیری از امتش بودند. من از کثرت ایشان خوشم آمد و از جبرئیل پرسیدم: این کیست؟

گفت:

-این پیغمبری است که امتش دوستش می داشتند. این هارون پسر عمران است!

من سلامش کردم و جوابم داد. برایش طلب مغفرت کردم، او نیز برای من طلب مغفرت نمود.

در همان آسمان باز از ملائکة در حال خشوع همان را دیدم که در آسمانهای قبلی دیده بودم.

20- ملاقات رسول الله”ص“ باموسی کلیم الله ”ع“(درآسمان ششم)

آنگاه به آسمان ششم صعود نمودیم و در آنجا مردی بلند بالا و گندمگون دیدم که گوئی از قبیلة ” شنوه “ عرب است. ( مردان این قبیلة عرب به بلندی قد معروفند.) اگر هم دو تا پیراهن روی هم می پوشید، باز موی بدنش از آنها بیرون می زد.

شنیدم که می گفت:

-بنی اسرائیل گمان کردند که من محترم ترین فرزندان آدم نزد پروردگار هستم و حال آنکه این مرد گرامی تر از من است!

از جبرئیل پرسیدم: این کیست؟

گفت:

-این برادر تو موسی بن عمران است!

پس او را سلام کردم، او نیز به من سلام کرد. من جهت او و او جهت من استغفار کردیم.

و باز در آنجا از ملائکة در حال خشوع همان ها را دیدم که در آسمانهای قبلی دیده بودم.

21- ملاقات رسول الله”ص“ با ابراهیم خلیل الله ”ع“(در آسمان هفتم)

رسول الله ”ص“ سپس فرمود: آنگاه به آسمان هفتم صعود کردیم و در آنجا به هیچ فرشته ای از فرشتگان عبور ندادیم، مگر آنکه گفتند:

-ای محمد! حجامت کن! و به امتت بگو حجامت کنند!

در آنجا مردی را دیدم با سر و ریش جوگندمی که بر یک کرسی نشسته بود.

از جبرئیل پرسیدم: این کیست که تا آسمان هفتم بالا آمده و در کنار بیت المعمور و در جوار پروردگار عالم، مقام گرفته است؟

گفت:

-ای محمد! این پدر تو ابراهیم است!

و در اینجا محل تو و منزل پرهیزکاران از امت توست!

آنگاه, رسول خدا”ص“ این آیه را تلاوت فرمود:

« اِنَّ اوُلی النّاس بِابراهیمَ لَلَّذینَ اَتَّبَعوُهُ وَ هذاالنَّبیُّ وَالَّذینَ آمَنوُا, وَاللهُ وَلِیِّ المُؤ مِنینَ ! »

پس به وی سلام کردم، بعد از جواب سلامم گفت:

-مرحبا بر پیغمبر صالح، فرزند صالح, و مبعوث در روزگار صالح !

در آنجا نیز از ملائکة در حال خشوع همان را دیدم که در دیگر آسمانها دیده بودم. ایشان نیز مرا و امتم را به خیر بشارت دادند!

22- مشاهدة دریاهای نور و ظلمت(درآسمان هفتم)

رسول خدا”ص“ اضافه کرد که در آسمان هفتم دریاها از نور دیدم که آن چنان تلؤلؤ داشت که چشم ها را خیره می ساخت و دریاها از ظلمت و دریاها از رنج دیدم که نعره می زد و هر وقت وحشت مرا می گرفت یا منظرة هول انگیزی می دیدم از جبرئیل پرسش می کردم، می گفت:

-بشارت باد تو را ای محمد!

شکر این کرامت الهی را به جای آر !

و خدای را در برابر این رفتاری که با تو کرد، سپاسگزای کن!

خداوند هم دل مرا با گفتار جبرئیل سکونت و آرامش می داد. وقتی این گونه تعجب ها و وحشت ها و پرسشهایم بسیار شد، جبرئیل گفت:

-ای محمد! آنچه می بینی به نظرت عظیم و تعجب آور می آید، اینها که می بینی یک خلق از مخلوقات پروردگار توست!

پس فکر کن خالقی که این ها را آفریده، چقدر بزرگ است!

با این که آنچه تو ندیده ای خیلی بزرگتر است از آنچه دیده ای !

آری ! میان خدا و خلقش هفتاد هزار حجاب است،

و از همه خلایق نزدیک تر به خدا من و اسرافیلم،

و بین ما و خدا چهار حجاب فاصله است،

حجابی از نور،

و حجابی از ظلمت،

و حجابی از ابر،

و حجابی از آب !

23- مشاهدة تسبیح خروس سحری

( در آسمان هفتم )

رسول خدا ”ص“ افزود: از عجایب خلق خدا، که هر کدام بر آنچه که خواستة اوست، مسخر ساخته، خروسی دیدم که دو بالش در بطون زمین های هفتم و سرش نزد عرش پروردگار است و این خود فرشته ای از فرشتگان خدای تعالی است که او را آن چنان که خواسته خلق کرده است.

دو بال این خروس در بطون زمین های هفتم بوده و آن وقت رو به بالا گرفته تا سر از هوا در آورده و از آنجا به آسمان هفتم و از آنجا همچنان بالا گرفته, تا اینکه شاخش نزدیک به عرش خدا رسیده است!

شنیدم که می گفت:

-منزه است پروردگار من!

هرچه هم که بزرگ باشی،

نخواهی دانست که پروردگارت کجاست،

چون شأن او عظیم است!

این خروس دو بال در شانه داشت که وقتی باز می کرد، از شرق و غــــــرب می گذشت و چون سحر می شد بالها را باز می کرد و به هم می زد و به تسبیح خدا بانگ بر می داشت و می گفت:

-منزه است خدای ملک قدوس!

منزه است خدای کبیر متعال!

معبودی نیست جز خدای حی و قیوم!

و وقتی این را می گفت، خروس های زمین همگی شروع به تسبیح می کردند، و بالها را به هم می زدند و مشغول خواندن می شدند و چون او ساکت می شد همگی

آنها ساکت می شدند.

این خروس پرهائی ریز و سبز رنگ و پری سفید داشت، که سفیدی اش از هر چیز سفیدی که دیده بودم بیشتر بود و زغب ( پرهای ریز) سبزی هم زیر پرهای سفید داشت، آن هم سبز تر از هر چیز سبزی بود که دیده بودم.

24- ورود رسول الله ”ص“ به بیت المعمور

رسول خدا”ص“ چنین ادامه داد: سپس به اتفاق جبرئیل به راه افتادم و وارد بیت معمور شدم و در آنجا دو رکعت نماز خواندم و عده ای از اصحاب خود را با خود دیدم با لباس های نو، و عده ای دیگر با لباس های کهنه, آنها که لباس های نو در بر داشتند با من به بیت معمور در آمدند و آن دیگر نفرات به جای ماندند.

25- انهار بهشتی ” کوثر“ و ” رحمت “

از آنجا بیرون آمدم و دو نهر را در اختیار خود دیدم یکی به نام ” کوثر“ و دیگری به نام ” رحمت “. از نهر کوثر آب نوشیدم و در نهر رحمت شستشو کردم و آن گاه هر دو برایم رام شدند، تا اینکه وارد بهشت گشتم، که ناگهان در دو طرف آن خانه های خودم و اهل بیتم را دیدم و دیدم که خاکش مانند مشک معطر بود!

دختری را دیدم که در نهرهای بهشت غوطه می خورد. پرسیدم: دختر تو از کیستی؟ گفت: از آن ”زید بن حارث ام صبح“ این مژده را به زید دادم.

26- مشاهدة درخت طوبی

نگاهم به مرغان بهشت افتاد که مانند شتران بختی (عجمی) بودند. انار بهشت را دیدم که مانند سطل های بزرگ بود.

درختی دیدم که از بزرگی آن قدر بود که اگر مرغی می خواست دور تنة آن را طی کند، هفتصد سال می بایستی پرواز کند و در بهشت هیچ خانه ای نبود مگر اینکه شاخه ای از آن درخت بدانجا سرکشیده بود.

از جبرئیل پرسیدم: این درخت چیست؟ گفت:

-این درخت طوبی است که خداوند آن را به بندگان صالح خود وعده داده و فرموده: « طوُبی لَهُم وَ حُسنَ مَآب ـ طوبی و سرانجام نیک مر ایشان راست! »

27- مشاهدة درخت سدرة المنتهی

رسول خدا”ص“ فرمود: وقتی وارد بهشت شدم به خود آمدم و از جبرئیل از آن دریاهای هول انگیز و عجایب حیرت انگیز پرسش نمودم, گفت:

-اینها سرادقات و حجاب هائی هستند که خداوند سبحان به وسیلة آنها خود را در پرده انداخته و اگر این حجاب ها نبود، نور عرش تمامی آنچه را که در آن بود، هتک می کرد و از پرده بیرون می ریخت!

آنگاه به درخت سدرة المنتهی رسیدم, که یک برگ آن یک امتـــــی را سایه می افکند و فاصلة من با آن درخت همانقدر بود که خدای تعالی درباره اش فرموده:

« قابَ قَوسَینِ اَو اَدنی ! »

28- تعلیمات مستقیم الهی به رسول الله”ص“

در اینجا بود که خداوند ندایم داد و فرمود:

-« آمَنَ الرَّسولُ بِما اُنزِلَ اِلَیهِ مِن رَبِّهِ ! »

و من در پاسخ, از قول خودم و امتم عرض کردم:

-« وَالْمؤُمِنوُنَ کُلٌ آمَنَ بِاَللهِ وَ مِلائِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسِلِهِ لانُفَرِّقِ بَینَ

اَحَدٍ مِن رُسُلِهِ, وَ قالوُا سَمِعنا وَ اَطِعنا غُفرانَکَ رَبَّنا وَ اِلَیکَ الْمَصیرٌ ! »

خدای تعالی فرمود:

-« لا یُکَلِّفُ اللهِ نَفساً اِلاّ وُسعَها, لَها ماکَسَبَت وَ عَلَیها ماَاکتَسَبَتْ ! »

من عرض کردم:

-« رَبَّنا لا تؤُآخِذنا اِن نَسِیْنا اَو اَخطأنا ! »

خدای تعالی فرمود:

-« تو را مؤآخذه نمی کنم ! »

عرض کردم:

-« رَبَّنا وَلا تــَحمِّل عَلَینا اِصراً کَما حَمَلتَهُ عَلی الَّذینَ مِن قَبلِنا ! »

خداوند تعالی خطاب فرمود:

-« نه, تحمیلت نمی کنم ! »

من عرض کردم:

-« رّبَّنا وَلا تُحَمِّلنا مالا طاقَةَ لَنا بِهِ !

خدای تعالی فرمود:

-« این را که خواستی به تو و به امت تو دادم ! »

( امام صادق علیه السلام در اینجا فرمود: - هیچ مهمانی به درگاه خدای تعالی گرامی تر از رسول خدا”ص“ در آن وقتی که این تقاضا ها را برای امتش می کرد، نبوده است! )

رسول خدا”ص“ عرض کرد:

-« پروردگارا !

تو به انبیاء خود فضایلی کرامت فرمودی،

به من نیز عطیه ای کرامت کن ! »

فرمود:

-« به تو نیز در میان آنچه که داده ام دو کلمه عطیه داده ام که در زیر عرشم نوشته شده، و آن کلمة:

-لاحَولَ وَلا قُوَّةً اِلاّ بِالله !

و کلمة:

-لا مَنجأَ مِنکَ اِلاّ اِلَیک !

است.

29- تعلیمات ملائکه به رسول الله ”ص“

رسول خدا”ص“ فرمود: در این جا ملائکه هم کلامی را به من آموختند تا در هر صبح و شام بخوانم و آن این است:

-« خدایا اگر ظلم می کنم، دلگرم به عفو تو هستم !

و اگر گناه می کنم، پناهنده به مغفرت تو هستم !

خدایا ذلتم از دلگرمی به عزت توست!

فقرم پناهنده به غنای توست !

و وجه فانی ام مستجیر به وجه باقی توست !

اللّهم ان ظلمی اصبح مستجیراً بعفوک!

-و ذنبی اصبح مستجیراً بمغفرتک!

-و ذلّی اصبح مستجیراً بعزتـک !

-و فقری اصبح مستجیراً بغناک!

-و وجهی الفانی اصبح مستجیراً بوجهک الباقی الذی لایفنی !»

و من این را در موقع عصر می خوانم .

30- فرشتة مؤذن، و تعلیم اذان

آنگاه صـــدای اذانی شنیدم و ناگهان دیدم فرشتـــــه ای است که دارد اذان می گوید، فرشته ای است که تا قبل از آن شب کسی او را در آسمان ندیده بود.

وقتی دو نوبت گفت:

-الله اکبر ! الله اکبر !

خدای تعالی فرمود:

-درست می گوید بندة من، من از هر چیز بزرگترم !

او گفت:

-اشهد ان لا اله الاّ الله ! اشهد ان لا اله الاّ الله !

خدای تعالی فرمود:

-راست می گوید بنده ام, منم الله! که معبودی نیست الاّ من! و معبودی نیست به غیر از من !

او گفت:

-اشهد انّ محمداً رسول الله ! اشهد انّ محمداً رسول الله !

پروردگار فرمود:

-راست می گوید بنده ام! محمد بنده! و فرستادة من است! و من او را مبعوث کرده ام !

او گفت:

-حیّ علی الصلوة ! حیّ علی الصلوة !

خدای تعالی فرمود:

-راست می گوید بندة من! و به سوی واجب من دعوت می کند، هرکس از روی رغبت و به امید اجر دنبال واجب من برود، همین رفتنش کفارة گناهان گذشتة او خواهد بود!

او گفت:

-حیّ علی الفلاح ! حیّ علی الفلاح !

خدای تعالی فرمود:

-آری نماز صلاح و نجاح و فلاح است !

آنگاه در همان آسمان بر ملائکه امامت کردم و نماز گزاردم آنطور که در بیت المقدس بر انبیاء امامت کرده بودم.

( ناگفته نماند: این روایت از دستبرد عامه محفوظ نمانده وگرنه

جا داشت « حی علی خیر العمل! » هم در آن ذکر شده باشد!! )

31- تشریع نماز های واجب

سپس فرمود: بعد از نماز مهی چون ابر مرا فراگرفت و به سجده افتادم. پروردگارم مرا ندا داد:

-من بر همة انبیاء قبل از تو پنجاه نماز واجب کرده بودم،

همان پنجاه نماز را بر تو و امت تو نیز واجب کردم!

این نماز هارا در امتت بپای دار !

رسول خدا“ص” می گوید:

من برخاسته و به طرف پائین به راه افتادم. در مراجعت به ابراهیم”ع“ برخوردم، چیزی از من نپرسید، به موسی”ع“ برخوردم، پرسید: چه کردی ؟

گفتم: پروردگارم فرمود: بر هر پیغمبری پنجاه نماز واجب کردم و همان را بر تو و امتت نیز واجب کردم.

موسی گفت:

-ای محمد! امت تو آخرین امت هاست و نیز ناتوان ترین امت هاست، پروردگار تو نیز هیچ خواسته ای برایش زیاد نیست و امت تو طاقت اینهمه نماز را ندارد، برگرد و درخواست کن تا قدری بر امت تو تخفیف دهد.

من به سوی پروردگارم برگشتم تا به سدرة المنتهی رسیدم و در آنجا به سجده افتادم و عرض کردم:

-پروردگارا ! پنجاه نماز بر من و امتم واجب کردی که نه من طاقت آن را دارم و نه امتم. پروردگارا قدری تخفیفم بده !

خدای تعالی ده نماز تخفیفم داد.

بار دیگر نزد موسی برگشتم و قصه را گفتم، گفت تو و امتت طاقت این مقدار را هم ندارید، برگرد!

به سوی پروردگارم برگشتم ده نماز دیگر از من برداشت.

نزد موسی شدم و قصه را گفتم. گفت باز هم برگرد!

و در هر بار که بر می گشتم تخفیفی می گرفتم تا آنکه پنجاه نماز را به ده نماز رساندم و نزد موسی برگشتم. گفت:

-نه طاقت این را هم نداری !

به درگاه خدا شدم و پنج نماز دیگر تخفیف گرفتم و برگشتم به نزد موسی و قصه را گفتم. گفت:

-این هم زیاد است و طاقتش را نداری! گفتم:

-من دیگر از پروردگارم خجالت می کشم و زحمت پنج نماز برایم آسان تر است از درخواست تخفیف بیشتر!

اینجا بود که گوینده ای ندا در داد:

-حال که بر پنج نماز صبر کردی،

در برابر همین پنج نماز ثواب پنجاه نماز را داری !

هر یک نماز به ده نماز!

و هرکه از امت تو تصمیم گیرد که به امید ثواب کار نیکی بکند، اگر آن کار را انجام داد، ده برابر ثواب برایش می نویسم,

و اگر به مانعی برخورد و نتوانست انجام دهد – به خاطر همین تصمیم – یک ثواب برایش می نویسم!

و هرکه از امتت تصمیم بگیرد کار زشتی انجام دهد,

اگر انجام داد فقط یک گناه برایش می نویسم!

و اگر منصرف شد و انجام نداد، هیچ گناهی برایش نمی نویسم !

( امام صادق علیه السلام در اینجا فرمود: خداوند از طرف

این امت به موسی”ع“ جزای خیر دهد، او باعث شد که

تکلیف این امت آسان شود! )

دعاهای رسول الله”ص“

اشاره

مستند: آیات مندرج در متن المیزان ج12 ص169

عالی ترین مضامین ادعیه رسول الله”ص“

در قرآن کریم برای رسول الله”ص“ تأدیب های الهی و تعلیمات عالی وجود دارد در انواع و اقسام ثنا بر پروردگار، تا با رعایت آن, پروردگار خود را ثنا گوید و آن آداب را در درخواستهای خود به کار بندد، مانند:

-قُلْ اَللهُمَ مالِکَ الْملک ...!

-بگو: بارالها !

ای مالک ملک عالم !

توئی که به هرکس که بخواهی ملک را عطا می کنی ...! (آل عمران26)

در آیة شریفة دیگر می فرماید:

-بگو: بارالها !

ای آفریدگار آسمانها و زمین!

و ای دانای غیب و شهود!

توئی حاکم در میان بندگانت ...! ( زمر46)

در آیه شریفة زیر می فرماید:

-بگو:

سپاس همه از برای خداست!

و درود بر آن بندگانش که برگزیدشان ...! ( نمل 59)

و در آیة شریفة زیر:

-بگو:

نماز من، و عبادت من،

و زندگی من، و مرگ من،

همه برای خداست ...! ( ا نعام 163)

و در آیه های شریفة دیگر:

-بگو:

پروردگارا !

مرا از علم عنایت بیشتری فرما ...! ( طه 114)

-بگو:

پروردگارا ! پناه می برم بر تو !

از وسوسه های شیاطین که در دلها القاء می کنند...! ( نور 97)

آیات بسیاری هست که جامع جهات آن ها مشتمل بر تعلیم آداب عالی خدای تعالی است به رسول گرامی خود که آن جناب را به آن مؤدب فرموده و رسول خدا“ص” هم امتش را به رعایت آن توصیه نموده است.

⁽¹⁾

دعای« آمن الرسول...!» پیامبر و امت

قرآن مجید دعائی را از پیامبر گرامی اسلام نقل می کند که مؤمنین امتش را نیز در آن سهیم گردانیده است:

« آمَنَ الرَّسوُلُ بِما اُنزِلَ اِلَیهِ مِن رِبَّهِ وَالْمؤُمِنوُنَ ...

-رسول ایمان آورد به آنچه از ناحیة پروردگارش به سوی او نازل شد،

مؤمنین هم هر یک ایمان آوردند:

به خدا ،

و ملائکه او ،

و کتابهای او ،

و رسولان او !

گفتند:

-بین هیچ یک از فرستادگان او در ایمان به آنان فرق قائل نیستیم !

گفتند:

-شنیدیم پیام خدا را،

و اطاعت کردیم!

گفتند:

-پروردگارا !

غفران تو را مسئلت داریم!

و به سوی جزای توست بازگشت!

خداوند هیچ نفسی را جز به مقدار طاقتش تکلیف نمی کند،

برای هر نفسی ثواب همان طاعتی است که کرده!

و بر هر نفسی کیفر همان گناهانی است که مرتکب شده!

و نیز می گویند:

-پروردگارا !

ما را اگر دچار نسیان و خطا شدیم مؤآخذه نفرما !

و تکلیف شاق بر دوشمان بار مکن،

همانگونه که به دوش آنان که قبل از ما می زیستند، بار کردی!

-پروردگارا !

و بر ما تحمیل مکن چیزی را که ما را طاقت تحمل آن نیست!

و از ما در گذر !

و بر ما ببخشای !

و ما را رحم کن !

و چون یاور ما و مولای ما توئی!

ما را بر مردم کافر یاری فرما ! ( بقره 286)

این آیات همان طور که می بینید، ایمان رسول اکرم”ص“ را به قرآن کریم، و به همة آنچه از اصول معارف و فروع احکام الهی مشتمل است، حکایت فرموده و سپس

مؤمنین را به او ملحق نموده است.

البته مقصود از مؤمنین، نه تنها معاصرین آن حضرتند, بلکه جمیع مؤمنین از امت او هستند!

لازمة آنچه در بالا گفته شد، این است که اقرار و ثنا و دعائی که در این آیات است، نسبت به غیر معاصرین حکایت از زبان حال باشد و نسبت به معاصرین، اگر آنان گفته باشند، و یا رسول الله”ص“ اگر آن جناب از قِبـَل خود، و از قِبـَل مؤمنین که به وسیلة ایمان جزو شاخه های شجرة طیبة مبارکة وجود نازنین وی شده اند، گفته باشد، زبان قال بوده باشد!

مضمون این دو آیه مقایسه و موازنه ای است بین اهل کتاب و بین مؤمنین این امت در نحوة تلقی کتاب آسمانی خود, و یا در نحوة تأدبشان به ادب عبودیت در برابر کتابی که بر ایشان نازل شده است و این ثنائی که خدای تعالی در این دو آیه بر اینان فرموده, و تخفیفی که نسبت به تکالیفشان داده است، عیناً در مقابل توبیخی است که در آیات دیگری در سورة بقره، اهل کتاب را نموده است.

در آیات سورة بقره اهل کتاب را به اینکه بین ملائکة خدا فرق گذاشته و جبرئیل را دشمن، و سایرین را دوست داشتند، و بین کتب آسمانی فرق گذاشته، و به قرآن کفر ورزیدند، و به غیر آن ایمان آوردند، و بین پیغمبران خدا فرق گذاشتند، و به موسی”ع“ یا به او و عیسی”ع“ ایمان آورده، و به محمد”ص“ کفر ورزیدند، و بین احکام خدا فرق گذاشتند و به بعضی از آنچه در کتاب خداست ایمان آورده و به بعضی کفر ورزیدند، ملامت و مذمت می فرماید:

در این دو آیه می فرماید: مؤمنین از این امت چنین نیستند بلکه ایمان به خدا و همة ملائکه و تمامی کتب آسمانی و جمیع پیامبران الهی ایمان آورده، و بین احدی از پیغمبران خدا فرق نمی گذارند. اینان با تسلیم در برابر معارف حقه ای که به ایشان القاء شده، نسبت به پروردگار خود ادب به خرج می دهند.

دیگر اینکه خدا را در احکامی که بر پیغمبرش نازل فرموده، لبیک و « سمعنا و اطعنا ! » می گویند و نه چون یهود که گفتند:« سمعنا و عصینا! »

دیگر اینکه خود را بندگانی مملوک پروردگار خود می دانند و برای خاطر ایمان و اطاعتشان به خدا منت نمی گذارند، بلکه می گویند: « غفرانک ربنا !»

آن حضرت با عبارت « ربنا لا تؤآخذنا ...!» از درگاه الهی مسئلتی می کند و مقصودش تخفیف در احکامی است که ممکن است به عناوین ثانویه از ناحیة حکم، یا از

لجاج و عناد مکلفین ناشی شود، جعل گردد، نه اینکه خدای تعالی بدون هیچ یک از این دو جهت چنین تکالیفی را مقرر نماید.

اشتمال این دعا بر ادب عبودیت و رعایت آن در تمسک به ذیل عنایت ربوبی، یکی پس از دیگری، و اعتراف به مملوک بودن، و در موقف ذلت و مسکنت و عبودیت قرار داشتن در مقابل ربّ العزّه, مطلبی است که هیچ حاجتی به بیان ندارد!

⁽¹⁾

فرازی از خطبة وداع رسول الله”ص“

از جابر بن عبدالله روایت شده که گفت: « در روز بین ایام تشریق ( یازدهم و دوازدهم و سیزدهم ذی الحجه که روز میانی اش دوازدهم باشد، ) رسول خدا ”ص“ برای ما خطبة وداع خواند و فرمود:

-یا ایها الناس !

آگاه باشید! که پروردگارتان یکی است!

آگاه! که پدرتان یکی است!

و آگاه! که هیچ فضیلتی برای عربی بر غیر عرب نیست!

و هیچ غیر عرب بر عرب فضیلتی ندارد!

هیچ سیاهی بر سرخی،

و هیچ سرخی بر سیاهی فضیلت ندارد،

مگر به تقوا !

که گرامی ترین شما نزد خدا با تقواترین شماست !

با شما هستم ! آیا ابلاغ کردم؟

همه گفتند:

-بله یا رسول الله !

فرمود:

جانشین رسول الله «ص»و اهل بیت نبوت

اهل بیت رسول الله ”ص“( ذوی القربی)

اشاره

مستند:آیة 28 تا 35 سورة احزاب ” اِنَّما یُریدُاللهُ لِیُذهِبَ عَنکُمُ الرِّجسَ اَهلَ الْبَیتِ وَ یُطَهِّرُکُم تَطهیراً ! “

المیزان ج32 ص176

اهل بیت کیست ؟

آیات 25 تا 35 سورة احزاب مربوط می شود به همسران رسول الله”ص“ که آیة مشهور تطهیر در ضمن آنها قرار گرفته و اهل بیت رسول الله”ص“ را عصمت بخشیده است.

به خاطر اهمیتی که آیة تطهیر دارد و شناخت اهل بیت را متعین می سازد، دو موضوع را از هم جدا بحث می کنیم :

1-اهل بیت کیست؟

2-مفهوم تطهیر چیست؟

این آیه که با عبارت ” اِنَّما “ شروع شده است، انحصار خواست خداوند تعالی را می رساند و می فهماند که خدای سبحان خواسته تا رجس و پلیدی را تنها از اهل بیت دور کند و به آنان عصمت بخشد.

این مسئله ای است مختص به آنان که می فرماید:

« بدانید ! خدا می خواهد پلیدی را از شما اهل بیت ببرد,

و پاک کند شما را, پاک کردنی ! »

در حقیقت, خداوند متعال در این آیه، اول انحصار اراده و خواست خود را در بردن و دور کردن پلیدی، و تطهیر اهل بیت، می رساند، و سپس این عصمت و دوری از پلیدی را در اهل بیت منحصر می سازد.

روایاتی که در شأن نزول این آیه وارد شده نشان می دهد که این آیه در شأن رسول خدا”ص،“ علی علیه السلام، فاطمة زهرا سلام الله علیها، و حسن و حسین علیهماالسلام نازل شده است، و احدی در این فضیلت با آنان شرکت ندارد!

این روایات بسیار زیاد, و بیش از هفتاد حدیث است، که بیشتر آنها از طریق اهل سنت است، و اهل سنت آنها را از طرق بسیاری: از ام سلمه، عایشه، ابی سعید خدری، سعد، وائله بن القع، ابی الحمراء، ابن عباس، ثوبان ( غلام آزاد شدة رسول الله”ص“،) عبدالله بن جعفر، علی علیه السلام و حسن بن علی علیه السلام؛ در قریب چهل طریق نقل کرده اند.

شیعه آن را از علی علیه السلام، امام سجاد، امام باقر، امام صادق و امام رضا علیهم السلام. و همچنین از ام سلمه، ابی ذر، ابی لیلی، ابی الاسود دؤلی، عمرو بن میمون اودی و سعد بن ابی وقاص در قریب سی طریق نقل کرده اند.

بسیاری از این روایات و مخصوصاً آنچه از ام سلمه ( که آیه در خانة او نازل شده،) روایت شده، تصریح دارد بر این که آیه مخصوص همان پنج تن است و شامل هیچ کس دیگر حتی همسران رسول خدا”ص“ نیست!

با این که آیة نامبرده ضمن آیات مربوط به همسران رسول خدا”ص“ قرار داده شده است، ولی روایات کلاً اشاره دارند بر اینکه آیة مورد بحث به تنهائی، و در یک واقعة جداگانه، نازل شده است و حتی در بین این هفتاد روایت، یک روایت هم وجود ندارد که بگوید آیة شریفه دنبال آیات مربوط به همسران رسول خدا”ص“ نازل شده است.

حتی احدی از مفسرین هم این حرف را نزده اند. و آنهائی هم که آیة مورد بحث را مخصوص همسران رسول خدا”ص“ گفته اند ( مانند عکرمه و عروه,) نگفته اند که این آیه در ضمن آن آیات نازل شده است!

پس آیة مورد بحث از نظر نزول جزو آیات مربوط به همسران رسول خدا”ص“ و متصل به آن نیست!

حال یا این است که به دستور رسول خدا”ص“ دنبال آن آیات قرارش داده اند و یا بعد از رحلت آن حضرت، اصحاب در هنگام تألیف آیات قرآنی در آنجا نوشته اند.

بنا بر آنچه که گفته شد, عبارت ” اهل بیت“ در عرف قرآن اسم خاص است، که هرجا برده شود، منظور همان پنج تن هستند ( که به پنج تن آل عبا مشهورند،) یعنی:

رسول الله صل الله علیه و آله و سلم،

علی علیه السلام،

فاطمة زهرا سلام الله علیها،

حسن علیه السلام

و حسین علیه السلام،

و بر هیچ کس دیگر اطلاق نمی شود، هرچند که از خویشاوندان و اقربای آن جناب باشد.

این معنا، معنائی است که البته قرآن کریم لفظ نامبرده را بدان اختصاص داده است و گرنه در عرف عام، کلمة نامبرده بر خویشاوندان نیز اطلاق می شود.

مفهوم تطهیر و معصوم بودن اهل بیت

مفهوم تطهیر اهل بیت با توجه به فقرات آیه چنین می شود:

-خدا می خواهد تمامی انواع پلیدی ها و هیئت های خبیثه و رذیله را از نفس شما ببرد، هیئت هائی که اعتقاد حق و عمل حــــق را از انسان می گیرد و چنین ازاله ای با عصمت الهیه منطبق می شود و آن عبارت است از صورت علمیه ای در نفس، که انسان را از هر باطلی، چه عقاید و چه اعمال، حفظ می کند!

این آیه با شرح فوق، یکی از دلایل عصمت اهل بیت علیهم السلام است.

در تحلیل آیه باید دقت شود که اگر مراد چنین معنائی نباشد و بلکه مراد به آن تقوی یا تشدید در تکالیف باشد(چنانکه برخی گفته اند،) دیگر اختصاصی به اهل بیت نخواهد داشت و خدا از همة بندگانش تقوی می خواهد، نه تنها از اهل بیت، و نیز باید توجه کرد که یکی از اهل بیت خود رسول الله”ص“ است، و با اینکه آن جناب به اتفاق عموم مسلمانان، از شیعه و سنی، معصوم است، دیگر معنی ندارد که خدا از او تقوی بخواهد!

پس چاره ای جز این نیست که آیة شریفه را حمل بر عصمت اهل بیت کنیم و بگوئیم – مراد به بردن رجس، عصمت از اعتقاد و عمل باطل است. و مراد به تطهیر در عبارت « یــُطَهِّرُکُم تـــَطهیراً !» زایل ساختن اثر رجس، به وسیلة وارد کردن مقابل آن است و آن عبارت است از اعتقاد بحق!

پس تطهیر اهل بیت، عبارت شد از این که:

-ایشان را مجهز به ادراک حق کند، حق در اعتقاد، و حق در عمل،

و آن وقت مراد به ارادة این معنا در عبارت - خدا می خواهد چنین کند - نیز ارادة تکوینی می شود!

مسلم است که ارادة تشریعی که منشأ تکالیف دینی و منشأ متوجه ساختن آن تکالیف به مکلفین است، اصلاً با این مقام سازگار نیست! ( و ارادة تشریعی را خدا نسبت به تمام مردم دارد، نه تنها نسبت به اهل بیت.)

پس معنای آیه این شد که:

-خدای سبحان مستمراً و دائماً اراده دارد،

شما را به این موهبت، یعنی موهبت عصمت اختصاص دهد،

به این طریق که اعتقاد باطل و اثر عمل زشت را از شما اهل بیت ببرد،

و در جای آن عصمتی بیاورد که حتی اثری از آن اعتقاد باطل و عمل زشت در دلهایتان باقی نگذارد !

⁽¹⁾

روایاتی در شناخت اهل بیت

در روایات اسلامی، در ” در منثور“ است که از طبرانی، از ام سلمه، روایت کرده که گفت:

« رسول الله”ص“ به فاطمه”س“ فرمود:

فاطمه ایشان را به خانه آورد.

پس رسول الله”ص“ پتوئی بافت فدک بر سر ایشان انداخت،

و دست خود روی سر همگی آنان گذاشت، و گفت:

-بار الها !

اینهایند اهل محمد ! ( در نقل دیگر: آل محمد!)

پس صلوات و برکاتت را بر آل محمد قرار ده !

همانطور که بر آل ابراهیم قرار دادی،

و تو حمید و مجیدی !

ام سلمه می گوید:

پس من پتو را بلند کردم که من نیز جزو آنان باشم،

رسول خدا”ص“ از دستم کشید و فرمود:

-تو عاقبت به خیری ! »

در روایت دیگر از ابی سعید خدری روایت شده که گفت:

« رسول خدا ”ص“ فرمود: آیة

” اِنَّما یُریدُاللهُ لِیُذهِبَ عَنکُمُ الرِّجسَ اَهلَ الْبَیتِ وَ یُطَهِّرُکُم تَطهیراً ! “

دربارة پنج نفر نازل شد:

من، علی، فاطمه، حسن و حسین ! »

در روایت دیگری نیز از ابی سعید خدری روایت کرده که گفت:

« چون علی علیه السلام با فاطمه زهرا سلام الله علیها ازدواج کرد، چهل روز صبح رسول خدا”ص“ به در خانه او آمد و گفت:

وقت نماز است، خدا رحمتتان کند !

” اِنَّما یُریدُاللهُ لِیُذهِبَ عَنکُمُ الرِّجسَ اَهلَ الْبَیتِ وَ یُطَهِّرُکُم تَطهیراً !“

من دشمن حربی کسی هستم که با شما بجنگد،

و دوست هستم با کسی که با شما دوست باشد! »

⁽¹⁾

حدیث ثـقـلین

در روایات اسلامی، در ”غایة المرام“ از یزید بن حیان روایتی آمده که گفت:

« داخل شدیم روزی بر ”زید بن ارقم“ او گفت: روزی رسول خدا”ص“ ما را خطاب کرد و فرمود:

-آگاه باشید!

که من در بین شما امت اسلام دو چیز گران می گذارم، و می

روم،

یکی: کتاب خدای عزّ و جلّ است،

که هرکس پیروی اش کند، هدایت می شود،

و هرکه آن را به پشت سر بیندازد، در ضلالت است!

دومی: اهل بیتم !

من خدا را به یاد شما می آورم، در اهل بیتم ...!

( و این کلمه را سه بار تکرار کرد.)

ما از زید بن ارقم پرسیدیم:

-اهل رسول خدا ”ص“ که بود؟ آیا همسرانش بودند؟ گفت:

( در این روایت کلمة اهل بیت به ” نسب“ تفسیر شده، همچنانکه عرفاً هم بر این معنا اطلاق می شود، لکن در روایات ام سلمه و غیر او روشن می شود که در خصوص رسول الله ”ص“ اهل بیت فقط – علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام هستند! )

⁽¹⁾

تحلیلی از ذی القـربی

« بگو ! من از شما در برابر رسالتم مزدی طلب نمی کنم، به جز مودت نسبت به اقرباء ! و کسی که علاوه بر مودت احسانی هم بکند، ما حسن آن احسان را برایش اضافه می کنیم! که خدا آمرزگار و قدردان است...! »

آن چیزی که در این آیه درخواست مزد در مقابل آن نفی شد، تبلیغ رسالت و دعوت دینی است. خدای تعالی این معنا را از عده ای از انبیاء از قبیل نوح و هود و صالح و لوط و شعیب علیهم السلام حکایت کرده است، که در ضمن سخنانی که به امت خود می گفتند، این را نیز خاطر نشان می ساختند.

در آیة 90 سورة انعام به علت مزد نخواستن اشاره کرده و می فرماید:

نه برای یک طایفة معین،

تا من از آن طایفه مطالبة مزد بکنم!

چون وقتی قرآن مال همة مردم شد،

اگر من از کسی مزد بگیرم در برابر مال خود او بهائی گرفته ام!

در آیات مختلف قرآن مزد و اجر رسول خدا”ص“ را موارد مختلفی ذکر فرموده، مانند آیة 57 سورة فرقان که در آن می فرماید:

که یکی از شما بخواهد راهی به سوی پروردگارش اتخاذ کند!

یعنی دعوت مرا بپذیرد، همین مزد من است!

و خلاصه چیزی به جز دعوت در کار نیست،

نه اجری و نه مزدی !

اما خدای تعالی در آیه سورة شوری بر خلاف آیاتی که ذکر آن رفت، اجری برای رسول خدا”ص“ معین کرده است و آن عبارت است از:

« مودت به اقربای آن حضرت ! »

ذی القربی در نقش مراجع علمی مردم

حال ببینیم مودت ذی القربای رسول خدا”ص“ به چه معناست؟

مفسرین در این رابطه حرف های زیادی زده اند و خواسته اند گروه های خاصی را ( مانند قریش و غیره،) از لحاظ نزدیکی با رسول الله”ص“ شامل این آیه بدانند، ولی مودتی که اجر رسالت فرض شده، چیزی ماورای خود رسالت و دعوت دینی و بقا و دوام آن نیست!

لذا، مراد به مودت در قربا، با توجه به آیات قبلی سورة فوق که می فرماید: « اَن اَقیموُاالدّینَ وَلا تَـتَـفَرَّقوُا ! » و اقامة دین و احکام آن را واجب می نماید، ایجاد وسیله ای است که در واقع می خواهد این محبت را وسیله ای قرار دهد برای همین که مردم را به اهل بیت، به عنوان مرجع علمی ارجاع دهد، لذا مراد به مودت در قربا، دوستی خویشاوندان رسول خدا”ص“ است که همان عترت او از اهل بیتش می باشند.

بر طبق این تفسیر, روایاتی هم از طرق اهل سنت، و اخبار بسیاری از طرق شیعه، وارد شده است که همة آنها آیه را به مودت عترت، و دوستی با آن حضرات علیهم السلام, تفسیر کرده اند، و اخبار متواتری هم که از طریق دو طایفه بر وجوب مودت اهل بیت و محبت آن حضرات رسیده، که این تفسیر را تأئید می نماید!

و اگر در یک طایفة دیگر اخبار، که آن نیز متواتر است، یعنی اخباری که به هر دو طریق از رسول خدا”ص“ رسیده و مردم را در فهم کتاب خدا و معارف اصولی و فروعی

دین، و بیان حقایق آن، به اهل بیت علیهم السلام ارجاع داده است (مانند: حدیث ثقلین و حدیث سفینه و امثال آن،) دقت کافی به عمل آوریم، هیچ شکی باقی نمی ماند که منظور از واجب کردن مودت اهل بیت، و آن را اجر رسالت قرار دادن، تنها این بوده که این محبت را وسیله ای قرار دهد برای همین که مردم را به ایشان ارجاع دهد، و اهل بیت مرجع علمی مردم قرار گیرند!

پس به طوری که گفتیم، مودتی که اجر رسالت فرض شده چیزی غیر از خود رسالت و دعوی دینی و بقا و دوام آن نیست!

در نتیجه، برگشت معنای آیه به این می شود که من از شما اجری درخواست نمی کنم، چیزی که هست، از آنجا که خدای تعالی مودت به عموم مؤمنین را که قرابت من هم از ایشانند، بر شما واجب فرموده، من مودت شما را نسبت به اهل بیتم اجر رسالتم می شمارم!

خدای تعالی فرموده:

« اِنَّ الَّذینَ آمَنوُا و عَمِلوُاالصّالِحاتِ سَیَجعَلُ لَهُمُ الرَّحمنُ وُدّاً !»

کسانی که ایمان آورده و اعمال صالح کردند( که اهل بیت علیهم السلام در این وادی راهنمایان سایرینند،) خدای رحمن به زودی محبتشان را در دلها می اندازد.

و نیز فرموده: « مؤمنین و مؤمنات دوستان یکدیگرند! »

ضمناً این اجر مودت در عین حال نفعی است که عاید خود بشر می گردد، نه عاید عترت!

⁽¹⁾

صلوات بر محمد و آل محمد

« خدا و فرشتگان او بر پیامبر اسلام درود می فرستند. شما هم، ای کسانی که ایمان آورده اید، بر او صلوات بفرستید! و آن طور که باید تسلیم شوید! »

صلاة خدا بر پیغمبر به معنای انعطاف او به وی است، به وسیلة رحمتش، البته انعطافی مطلق ( چون در آیة شریفه صلات را مقید به قیدی نکرده است.)

صلات ملائکة خدا بر پیامبر به معنای انعطاف ملائکه است به پیامبر، به این که او را تزکیه کنند، و برایش استغفار نمایند.

صلات مؤمنین بر پیامبر، انعطاف ایشان است به وسیلة درخواست رحمت برای

او!

در اینکه خدای تعالی، قبل از امر به مؤمنین( که برپیامبر صلوات بفرستند،) نخست صلوات خود و ملائکة خود را ذکر کرد، دلالتی هست بر این که صلوات مؤمنین بر آن جناب پیروی خدای سبحان و متابعت از ملائکة اوست!

از طریق شیعه و سنی روایات بسیاری رسیده در این که طریقة صلوات فرستادن مؤمنین بر آن جناب این است که از خدا بخواهند بر « او» و « آل او» صلوات بفرستد.

نحوة صلوات فرستادن

در روایات اسلامی در ” در منثور“ آمده که مردی از رسول خدا”ص“ پرسید:

-ما سلام کردن به تو را فهمیدیم که چگونه است، بفرمائید که صلوات را چگونه بفرستیم؟

فرمود بگو:

( این روایت در مآخذ اهل تسنن در ” در منثور“ است که از عبدالرزاق، ابن ابی شیبه، احمد، عبد بن حمید، بخاری، مسلم، ابوداود، ترمذی، نسائی، ابن ماجه، ابن مردویه، از کعب بن عجزه روایت کرده است. )

سیوطی در ” در منثور“ غیر از این حدیث هیجده حدیث دیگر آورده که همه دلالت دارند بر این که باید ” آل محمد“ را نیز در صلوات اضافه کرد و گفت:

(این روایات را صاحبان سنن و جامع حدیث از عده ای از صحابة رسول الله”ص“ از آن جمله: ابن عباس، طلحه، ابوسعید خدری، ابوهریره، ابومسعود، کعب بن عجزه، و علی علیه السلام نقل کرده اند، و روایات شیعه نیز در این زمینه از حد شمار بیرون است!)

معنا و ضرورت صلوات

در معنی صلوات از حضرت ابی الحسن علیه السلام در کتاب ثواب الاعمال نقل شده که از آن جناب سؤال شد که معنای صلوات خدا و صلوات ملائکه و صلوات مؤمنین بر رسول الله”ص“ چیست؟ فرمود:

« صلوات خدا رحمت خداست!

صلوات ملائکه تزکیة ایشان وی راست!

و صلوات مؤمنین دعایشان برای اوست! »

در کتاب خصال، از امیرالمؤمنین علیه السلام آمده که فرمود:

-صلوات را بر محمد و آل او بفرستید، که خدای تعالی دعای شما را هنگامی که نام محمد را ببرید و حق او را رعایت کنید، مستجاب می کند.

پس وقتی می خوانید:

« اِنَّ اَللهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلّوُنَ عَلَی النَّبیِّ ...!»

چه در نماز آن را بخوانید و چه در غیر نماز، صلوات را بفرستید!

⁽¹⁾

فاطمة زهرا ”س“ کوثرعطیة خدا

« ما به تو کوثر عطا کردیم,

به شکرانه اش نماز برای پروردگارت بخوان، و نحر کن!

بدانکه دشمن تو نسلش منقطع است! »

خدای منان در این سوره منتی بر رسول خدا”ص“ نهاده به اینکه به آنجناب ”کوثر “ عطا فرموده است. این بدان منظور است که آنجناب را دلخوش سازد.

در این مورد کلمة ” اعطاء “ را به کار برده، و آن را به خود نسبت داده تا عظمت این عطیه را برساند!

این جمله از این دلالت خالی نیست که فرزندان حضرت فاطمة زهرا ”س“ ذریة رسول خدا”ص“ هستند، و این خود یکی از خبرهای غیبی قرآن کریم است!

همانطور که می بینیم خدای تعالی بعد از درگذشت آن حضرت برکتی در نسل آنجناب قرار داد، به طوری که در همة عالم هیچ نسلی معادل آن دیده نمی شود، آن هم

با آن همه بلاها که بر سر ذریة آن جناب آوردند، و گروه گروه از ایشان کشتند!

بحثی در معنی کوثر

در معنا و تفسیر کلمة ” کوثر“ و اینکه کوثر چیست، اختلاف عجیبی بین مفسرین وجود دارد. در مجمع البیان کوثر به معنای ” خیر کثیر“ تفسیر شده است.

سایرین به شرح زیر آن را تفسیر کرده اند:

1-نهری است در بهشت،

2-حوض خاص رسول خدا”ص“ در بهشت یا در محشر،

3-اولاد رسول خدا”ص“،

4-اصحاب و پیروان آن جناب است تا روز قیامت،

5-علمای امت او،

6-قرآن و فضایل بسیار آن است،

7-مقام نبوت است،

8-تفسیر قرآن است،

9-تخفیف شرایع و احکام است،

10-اسلام است،

11-توحید است،

12-علم و حکمت است،

13-فضایل رسول خدا”ص“ است،

14-مقام محمد است،

15-نور قلب شریف رسول خدا”ص“ است.

. . . از این قبیل اقوال دیگرکه برخی از مفسرین نقل کرده اند، بالغ بر 26 قول است.

صاحبان دو قول اول استدلال کرده اند به بعضی روایات، ولی بقیه اقوال هیچ دلیلی ندارند جز حرف زدن بی دلیل!

به هر حال، اینکه در آخر سوره فرموده: « دشمن تو مقطوع النسل است!» با در نظر گرفتن این که کلمة ” ابتر“ در ظاهر به معنای ” اجــــاق کور“ است، چنین دست می دهد که منظور از کوثر تنها و تنها کثرت ذریه ای است که خدای تعالی به آنجناب ارزانی داشته، و برکتی است که در نسل آنجناب قرار داده است.

و یا مراد هم ” خیر کثیر“ است، و هم ” کثرت ذریه“، چیزی که هست کثرت ذریه یکی از مصادیق خیر کثیر است، و اگر منظور مسئلة ذریه به استقلال یا به طور ضمنی نبود، آوردن کلمة ” اِنَّ “ در جملة « اِنَّ شانِئَکَ هُوَ الاَبتَر - بدانکه محققاً دشمن و شماتت گوی تو اجاق کور است! » فایده ای نداشت، زیرا کلمة « اِنَّ » علاوه بر تحقیق، تعلیل را هم می رساند، و معنا ندارد که بفرماید ما به تو حوض دادیم، چونکه بدگوی تو اجاق کور است، و یا بی خیر است!؟

روایات هم بسیار زیاد رسیده که سورة مورد بحث در پاسخ کسی نازل شده که رسول خدا”ص“ را به اجاق کور بودن زخم زبان زد، و این زخم زبان هنگامی بود که قاسم و عبدالله دو فرزند رسول الله”ص“ از دنیا رفتند.

در بعضی از تواریخ آمده که شماتت کننده عاصی بن وائل بوده است، ولی برخی نیز نام ولیدبن مغیره، ابوجهل، عقبه بن ابی معیط، و کعب بن اشرف را ذکر کرده اند، ولی معتبر همان است که می گفت: عاصی بن وائل بوده است، چون در احتجاج حضرت امام حسن ”ع“ علیه عمروبن عاصی پسر عاصی، به نقل از مرحوم طبرسی مفصل در این باره احتجاج شده است.

⁽¹⁾

ابرار و وصف آنها در قرآن

سیاق این آیات، سیاق سرودن یک داستان است، داستان مردمی از مؤمنین که قرآن نامشان را ابرار خوانده، و از پاره ای کارهایشان، یعنی وفای به نذر، و اطعام مسکین و یتیم و اسیرشان خبر داده است، و ایشان را می ستاید و وعدة جمیل شان می دهد!

معلوم می شود که سبب نزول این آیات هم همین داستان بوده که در تاریخ اسلام ثبت شود. این داستان در خارج واقع شده است، نه اینکه بخواهد یک قصة فرضی را جعل کند و آنگاه آثار خوب آن را شمرده و کسانی را که آنچنان عمل کنند وعدة جمیل دهد.

نکتة مهمی که از لحاظ تاریخی باید بدان توجه داشت این است که این آیات یکی از سه طایفه ای را که به وسیلة ابرار اطعام شده اند، اسیر دانسته است. این خود شاهد بر این است که آیات مزبور در مدینه نازل شده است و داستان بعد از هجرت رسول الله”ص“ و قوت یافتن اسلام و غلبة مسلمین بر کفار و مشرکین اتفاق افتاده است، نه قبل

از آن.

در این آیات، هدف عملکرد این افراد را « لِوَجهُ الله !» دانسته است. معنای اینکه عملی به خاطر وجه الله انجام شود، این است که در انجام عمل این نتیجه منظور گردد که رحمت خدای تعالی و خوشنودی اش جلب شود! منظور تنها و تنها این باشد و ذره ای از پاداش هائی که در دست غیر الهی است, منظور نباشد:

« بندگانی که به نذر خود وفا کنند و از روزی بترسند که،

شر آن روز به همه سو گسترده باشد،

و غذای خود را برای دوستی او،

به مسکین و یتیم و اسیر، می دهند!

و گویند: ما شما را در راه خدا طعام می دهیم!

از شما نه پاداشی می خواهیم و نه هیچ سپاسگزاری ! »

در روایات اسلامی، از ابن عباس ( در کشاف) روایت شده که حسن و حسین علیهماالسلام بیمار شدند و رسول خدا”ص“ با جمعی از صحابه از ایشان عیادت کردند و مردم به علی علیه السلام گفتند: چه خوب است که برای بهبودی فرزندانت نذری کنی ! علی و فاطمه و فضه ( کنیز آنها) نذر کردند که اگر کودکان بهبودی یابند، سه روز روزه بدارند. بچه ها بهبودی یافتند و اثری از کسالت باقی نماند.

بعد از بهبودی کودکان، علی”ع“ از شمعون خیبری یهودی سه من جو قرض کرد و فاطمه”س“ یک من آن را دستاس و سپس خمیر کرد و پنج قرص نان به عدد افراد خانواده پخت و سهم هر کسی را جلوش گذاشت تا افطار کنند.

در همین بین سائلی به در خانه آمد و گفت:

مسکینی از مساکین مسلمینم,

مرا طعام دهید که خدا شما را از مائده های بهشتی طعام دهد!

خاندان پیامبر آن سائل را بر خود مقدم شمردند و افطار خود را به او دادند و آن شب را جز آب چیزی نخوردند و با شکم گرسنه دوباره نیت روزه کردند.

هنگام افطار روز دوم طعام را پیش خود نهادند تا افطار کنند، یتیمی بر در سرای ایستاد. آن شب هم یتیم را بر خود مقدم داشتند و در شب سوم اسیری آمد و همان عمل را با او کردند!

صبح روز چهارم که شد، علی علیه السلام دست حسن و حسین”ع“ را گرفت و نزد رسول الله”ص“ آمدند و پیامبر اکرم وقتی بچه ها را دید که چون جوجة ضعیف از شدت گرسنگی می لرزند، فرمود:

و آن گاه با علی و کودکان به طرف فاطمه رفت و او را در محراب خود یافت و دید که شکمش از گرسنگی به دنده های پشت چسبیده و چشم هایش گود افتاده است.

از مشاهده این وضع، رسول گرامی ناراحت شد. در همین حال جبرئیل نازل شد و عرضه داشت:

-این سوره را بگیر، که خدا تو را به خاطر داشتن چنین اهل بیتی تهنـــیت می گوید!

آنگاه این سوره را قرائت کرد.

ولایت و جانشینی رسول الله ”ص“

اشاره

مستند:آیة4 سورة مائده ” اَلیَومَ یَئِسَ الَّذینَ کَفَروُا مِن دینِکُم! ... اَلیَومَ اَکمَلتُ لَکُم دینَکُم ! “

المیزان ج9 ص258

ولایت و جانشینی پیغمبر اسلام از نظر قرآن

آیة فوق در قرآن کریم بیانگر حادثه ای تاریخی در صدر اسلام، یعنی تعیین ”جانشین“ پیامبر اکرم و صدور امر” ابلاغ ولایت “ است!

قبل از تفسیر و تحلیل آیه، خلاصه ای از چگونگی ابلاغ ” ولایت“ و قرائت آیه فوق را از مجموع احادیث و روایات اسلامی، بیان می کنیم:

فریضة ولایت

احادیث و روایات همه اتفاق دارند که واقعة ” غدیر خم“ هنگام بازگشت رسول الله”ص“ از مکه به مدینه اتفاق افتاده است.

« مَن کُنتُ مَولاهُ ، فَعَلِیٍ مَولاهُ ! »

این ”ولایت“ مانند ” تولی“ و ” تبری“ که قرآن کریم دربارة آن در آیات زیادی نص صریح دارد، از جملة ” فرایض “ است!

و اگر چنین است پس نمی توانیم جعل این فریضه را متأخر از این آیه، یعنی «اَلیَومَ اَکمَلتُ لَکُم دینَکُم ! » قرار دهیم و بنا براین حتماً این آیه بعد از آنکه این فریضه از طرف خدا واجب گشته، نازل شده است. (المیزان ج9ص302)

زمان ابلاغ ولایت

از لحاظ زمانی، این واقعه مدت کوتاهی مانده به رحلت حضرت رسول اکرم”ص“ اتفاق افتاده است و آن یک روز پنجشنبه بوده که هفده شب از ذی الحجه سنة دهم

هجری گذشته بود.⁽¹⁾

رسول خدا”ص“ از ”حجة الوداع“ بر می گشت، به سرزمینی فرود آمد که به آن ”ضوجان“ می گفتند. پس این آیه نازل شد:

« یا اَیُّهاَ الرَّسوُل !

-بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَیکَ مِن رَبُّکَ !

-وَ اِن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ !

-وَاللهُ یَعصَمُکَ مِنَ النّاس !

-ای رسول !

آنچه از جانب پروردگارت بر تو نازل شده, ابلاغ کن !

و اگر عمل نکنی, پس رسالت خود را ابلاغ نکرده ای !

خدا تو را از مردم حفظ می کند ! »

چون این آیه نازل شد که از شر مردم محفوظش خواهد داشت، فریاد برآورد:

-اَلصَّلوة الجامِعة!

آنگاه مردم اجتماع کردند و پیغمبر فرمود:

-کیست که از خودتان به شما اولی باشد!

پس مردم به طور دسته جمعی ضجه کردند و گفتند:

-خدا و رسول او !

آنگاه دست علی بن ابیطالب را گرفت و فرمود:

« من کنت مولاه, فعلی مولاه! هرکه را من مولا هستم, پس علی مولای اوست!

اللهم وال من والاه!خدایا ! هرکه علی را دوست بدارد, دوستش بدار!

و عاد من عاداه!و هرکه دشمن بدارد, دشمنش دار!

وانصر من نصره!هرکه او را یاری کند, یاری اش کن!

واخذل من خذله!و هرکه او را براندازد, براندازش!

لِاَ نـــَّهُ مِنّی وَ اَناَ مِنهُ ! و هو منّی بمنزلة هارون من موسی اِلاّ انه لانبیّ بعدی!

علی از من است و من از او هستم !

و نسبت او به من به منزله هارون است به موسی,

الاّ اینکه بعد از من پیامبری نخواهد بود ! »

و این آخرین فریضه ای بود که خدا بر امت محمد”ص“ واجب کرد و پس از آن خدا این آیه را بر پیغمبر نازل فرمود:

« امروز آنان که کافر شدند از دین شما مأیوس گشتند،

پس از آنان مترسید و از من بترسید!

امروز دین شما را برایتان کامل کردم

و نعمتم را بر شما تمام کردم

و اسلام را برای شما ( به عنوان) دین پسندیدم ! »

( معنی ” اکمال دین“ کامل ساختن دین، از حیث فرایض است، که دیگر بعد از این آیه، هیچ فریضه ای باقی نماند که تشریع نشده باشد.) (المیزان ج9ص307)

مردم هر یک از فرایض را که خدا به ایشان دستور داده بود، اعم از نماز و روزه و زکات و حج از پیغمبر”ص“ پذیرفته، و وی را در این زمینه تصدیق کرده بودند.

⁽¹⁾

دلیل تأخیر ابلاغ فریضة ولایت

اگر در دو آیة فوق الذکر تدبر کنیم و همچنین در احادیثی که از طریق شیعه و سنی در زمینه این دو آیه رسیده و در روایات متواتر غدیر خم تأمل کنیم و به همین ترتیب، اوضاع داخلی جامعة اسلامی را در اواخر عهد رسول الله”ص“ به خوبی بررسی و عمیقاً در آن فکر کنیم، قطع پیدا می کنیم که امر « ولایت » ایامی چند قبل از روز غدیر نازل شده بود، ولی پیغمبر”ص“ در اظهار آن از مردم پرهیز می کرد و می ترسید مردم این امر را تلقی به قبول نکنند و یا نسبت به حضرتش قصد سوئی کنند و در نتیجه امر دعوت مختل شود و بدین جهت در تبلیغ این امر به مردم، امروز و فردا می کرد تا اینکه آیة: « یا اَیُّهاَ الرَّسول ! بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَیکَ مِن رَبُّکَ ...! » نازل شد و آن وقت دیگر پیغمبر”ص“ مهلت نداد.

و بنا بر این، ممکن است خداوند، قسمت معظم سوره را که آیة : « اَلیَومَ اَکمَلتُ لَکُم دینَکُم ! » در بین آن بوده، و همچنین امر « ولایت » را با این آیه، و همة اینها را، روز عرفه نازل کرده باشد، ولی پیغمبر”ص“ بیان « ولایت » را تا روز ” غدیر خم“ به تأخیر انداخته، ولی آیة ولایت را روز ”عرفه“ خوانده باشد، و این که برخی از روایات نزول آن را

روز غدیر خم گفته اند، بعید نیست از این جهت باشد که پیغمبر”ص“ این آیه را از نظر اینکه در شأن ولایت نازل شده، مقارن با تبلیغ امر « ولایت» قرائت کرد.⁽¹⁾

انتخاب جانشین: استحکام شالودة دین

شروع آیة ولایت با عبارت زیر، اولین نقطة اهمیت فریضه ولایت را گوشــــزد می کند:

« امروز, آنان که کافر شدند, از دین شما مأیوس گشتند,

پس از آنها مترسید, ولی از من بترسید! »

کفار در دین مسلمانان، یعنی ” اسلام“ طمع داشتند و امیدوار بودند که تا پس از یک مدت، به نحوی از بین برود. این طمع و امید، اسلام را هر زمان تهدید می کرد و دین، هر روز از طرف آنان در معرض خطر بود، و مسلمانان حق داشتند و بجا بود که از این مطلب بترسند و حذر داشته باشند.

پس عبارت ” از آنان مترسید! “ از طرف خدای سبحان، مؤمنین را از آن خطری که متوجه آنان بود و از رخنة نهانی آن ترس داشتند، امان می دهد.

مشرکین سعی داشتند این شجرة طیبه را از ریشه قطع کنند و این بنیان رفیع را با فریب دادن مؤمنین و اشاعة نفاق در جماعت آنان، و منتشر کردن شبهات و خرافات به منظور فاسد کردن دین مسلمین، از پایه و شالوده خراب کنند. در ابتداء شروع کردند تصمیم و همت پیغمبر را در دعوت دینی، با مال و جاه سست کنند و تصمیم حضرت را ازبین ببرند. سپس کوشیدند بر اثر آمیزش و مداهنه پیغمبر را سست کنند... آخرین چیزی که کفار امید بدان داشتند و امیدوار بودند که با آن دین از بین برود و دعوت حق پیغمبر بمیرد این بود که عنقریب دین با وفات این شخصی که امر دین را بپا داشته و فرزند ذکوری در پی ندارد، می میرد!

لذا تمام نا امیدی کفار هنگامی محقق می شود که خدای سبحان برای این دین کسی را منصوب کند که در پاسداری و تدبیر امر دین و ارشاد و هدایت امتی که بر اثر دین سرپا ایستاده اند، قائم مقام پیغمبر باشد! دنبالة این کار، ناامیدی کفار از دین مسلمانان است، زیرا مشاهده می کردند که دین از مرحلة خطر خارج شده و به مرحله ای رسیده که عهده دار ” شخصی“ آن را به عهده دار ” نوعی “ تحویل داده است و این کامل ساختن دین است، که دین را از حالت زوال پذیری به حالت دوام و بقاء برگرداند. و این تمام کردن نعمت دین است!

( منظور از کفار، اعم از بت پرستان و یهودیان و مسیحیان و دیگران هستند.)

⁽¹⁾

اخلال در جانشینی و ولایت: زوال نعمت

خدای متعال پس از مژدة برطرف شدن خطر دشمنان بة وسیلة تعیین جانشین پیامبر، مسلمین را از یک خطر بالاتری می ترساند و آن چیست که می فرماید: « از آنها مترسید و از من بترسید ؟ »

مفاد کلام این است که - بر شما واجب است در امر دین ترس داشته باشید، ولی سبب این ترس، تا امروز با کفار بود و شما از آنان ترس داشتید، زیرا در دین شما امید داشتند، ولی امروز دیگر نا امید شده اند و سبب ترس حالا دیگر منتقل شده به چیزی که نزد خداست، پس تنها از او بترسید!

این عبارت خالی از تهدید نیست:

آن چیزی که خداوند متعال دستور داده دربارة آن از خودش بترسند، این است که خدا دینش را از دست مسلمانان بگیرد و این نعمتی را که به آنان بخشیده، از آنان سلب نماید!

خدای سبحان این مطلب را بیان کرده که سلب نعمت، سببی غیر از کفر به آن ندارد و کفران کنندگان نعمت را با شدیدترین وجهی در آیات قرآنی تهدید فرموده است.

حالا که دین با فریضة ” ولایت“ کامل گشته است، خطری از جانب کفار نیست، ولی عوامل و موجبات فساد و هلاک می تواند از ناحیة خود مسلمانان در دین رخنه کند. و این، بر اثر کفران مسلمانان به این نعمتِ تمام شده، و کنار گذاشتن این دین کامل و مورد پسند است، که در چنین روزی خدا نعمتش را از ایشان می گیرد و به نقمت تغییرش می دهد و جامة گرسنگی و ترس بر ایشان می پوشاند. . . البته مسلمانان این کار را کردند و خدا هم کرد....!

( هرکه بخواهد اندازة صدق و راستی این آیه را در این پیش بینی دریابد، لازم است در وضع و حال امروز عالم اسلام تأمل کند و آنگاه به عقب برگردد و حوادث تاریخی را تحلیل کند تا به ریشة این وضع دست یابد! )

همه آیات ” ولایت “ در قرآن کریم، ارتباط تامّی با تحذیر این آیه دارد، و خدا به غیر از باب ولایت، جای دیگر مردم را از خودش تحذیر نکرده است، که پشت سر هم می فرماید: « وَ یُحَذِّرُکُمُ اللهُ نـَفسَهُ ! »

دین چگونه کمال یافت؟

آیة شریفه می فرماید:

-« امروز دین شما را برایتان کامل گرداندم! »

مراد از ” دین“ مجموع معارف و احکام تشریع شده است، که آن روز یک چیز بر عددشان اضافه و ” تکمیل“ شد.

و دنبالة آیه می فرماید:

مراد از نعمت ( هرچه باشد،) امری است معنوی واحد که گویا ناقص بوده و اثری نداشته و حالا تمام شده و اثری که از آن انتظار می رفت، بر آن بار شده است.

” اسلام “ - که مجموع چیزهائی است که از طرف خدا نازل شده تا او را بپرستند- ” دین “ است، و از آن جهت که از حیث ” عمل کردن“ به آن، مشتمل بر ولایت خدا، ولایت رسول و ولایت اولیاء امر بعد از رسول است، ” نعمت “ است.

ولایت خدا ( یعنی تدبیر امور بندگان به وسیلة دین،) تمام نمی شود مگر به ولایت رسول او، و ولایت رسول او نیز جز به واسطة ولایت ” اولی الامر“ بعد از رسول (یعنی تدبیر امور دینی مردم به اذن خدا،) تمام نمی شود!

پس خدای تعالی می فرماید:

-امروز - یعنی روزی که کفار در آن روز از دین شما مأیوس گشتند - مجموع معارف دینی که بر شما نازل کرده بودم، به واسطة واجب کردن ” ولایت“ کامل ساختم، و نعمتم را – یعنی ولایت را که عبارت از اراده و تدبیر الهی امور دینی است – بر شما تمام کردم، زیرا تا امروز تنها ولایت خدا و رسول بود، و این ولایت مادام که وحی نازل می شود کافی است، ولی برای دورة بعد، از زمان انقطاع وحی، که رسول در بین مردم نیست که از دین خدا حمایت و دفاع کند، کافی نیست، بلکه لازم و واجب است که کسی را منصوب کنند تا بدین امر قیام کند و او همان « ولیّ امر » بعد از رسول خداست، که قیم امور دین و امت است!

پس ” ولایت “ یک ” قانون “ است، که ناقص بود و تمام نبود، و با نصب ولیّ بعد از رسولف تمام شد، و حالا که تشریع دین کامل شده و نعمت ولایت تمام گشته، من از حیث دین، اسلام را برای شما پسندیدم، که دین توحید است، و در این دین به جز خدا

پرستش نمی شود، و غیر از خدا یا ولیّ و رسولی که خدا امر به اطاعت او کرده باشد، از کس دیگری اطاعت نمی شود!

⁽¹⁾

ولایت علی بن ابیطالب ”ع“

در این مبحث، تاریخ ولایت واقعی و امامت امام اول مسلمین، و بررسی و تحلیل آیات و روایات برگزیده شدن آن حضرت به این مقام الهی، مطرح است، نه خلافت تاریخی آن حضرت بعد از سه تن از خلفا، به عنوان خلیفة چهارم مسلمین!

آیات مربوط به خلافت و ولایت آن حضرت نشان می دهند که لزوماً حکومت و خلافت واقعی آن حضرت، بلافاصله پس از رحلت پیامبر گرامی اسلام”ص“ برقرار بوده است، هرچند به دلایل سیاسی روز، این حکومت و ولایت تعیین شده از طرف خدا و رسول او، پس از مدتی طولانی و سپری شدن دوران حکومت سه خلیفه پیشین ظاهر شده است.

همانگونه که در تاریخ ثبت است، اتفاقات تاریخی آن دوره نیازمند بحث و بررسی جداگانه ای است، که مربوط به بحث تفسیری حاضر نیست، لذا در این مطالب، تاریخ ولایت آن حضرت صرفاً از لحاظ آیات قرآنی مربوط مورد تحلیل قرار می گیرد.

آیات متعددی در قرآن مجید وجود دارد که بر ولایت امیر المؤمنین علی بن ابیطالب علیه السلام دلالت دارند. یکایک این آیات جداگانه در این کتاب نقل شده است. آیه ای که در بالا ذکر گردیده یکی بارزترین آنهاست، و این آیه دستور اصلی ابلاغ ولایت، به شمار می رود، که به موجب آن خداوند سبحان در قرآن مجید به رسول گرامی خود”ص“ چنین فرمان می دهد:

آنچه را که از ناحیة پروردگارت به تو نازل گشته

ابلاغ کن !

و اگر نکنی, رسالت او را نرسانده ای !

و خدا تو را از مردم حفظ می کند،

خدا کافران را هدایت نمی کند ! »

در این آیه، دو نکته به طور روشن بیان گردیده است:

-یکی, دستوری است که خدای تعالی به رسول الله”ص“ داده است، البته

دستور اکیدی که پشت سرش فشار و تهدید است، به اینکه پیغام تازه ای را به بشر ابلاغ کند!

-دومی، وعده ای است که خدای تعالی به رسول خود داده است، که او را از خطراتی که در این ابلاغ ممکن است متوجه وی شود، نگهداری کند!

بررسی خطرات ممکن در ابلاغ آیة ولایت

اشاره

از عبارت « وَاللهُ یَعصِمُکَ مِنَ النّاس - خدا تو را از مردم حفظ می کند! » بر می آید که حکمی که این آیه متصدی آن است و رسول الله”ص“ مأمور تبلیغ آن شده، امر مهمی است، که در تبلیغ آن بیم خطر هست، یا بر جان رسول الله”ص“ و یا بر پیشرفت دینش !

حال بررسی می کنیم که این چگونه خطری است و از جانب چـــه کــــسانی می تواند باشد:

1- خطر یهود

اوضاع و احوال یهود و نصارای آن روز طوری نبود که از ناحیة آنان خطری متوجه رسول الله”ص“ بشود، تا مجوز این باشد، که رسول الله”ص“ دست از کار تبلیغ خود بکشد، و یا برای مدتی آن را به تعویق بیندازد، و حاجت به این بیفتد که خدای تغالی رسول خود را در صورتی که پیغام تازه را به آنان برساند، وعدة حفظ و حراست از خطر دشمنش بدهد؟!

علاوه, اگر این خطر چشم زخمی بوده، که احتمالاً ممکن بوده از اهل کتاب به آن حضرت برسد، جا داشت این سوره در اوایل هجرت نازل می شد، چه در اول هجرت که رسول الله”ص“ در شهر غربت و در بین عدة معـــــدودی از مسلمین آن شهر به سر می برد و از چهار طرفش یهودیان او را محصور کرده بودند، آن هم یهودیانی که با حدت و شدت هرچه بیشتر به مبارزه علیه رسول الله ”ص“ برخاسته و صحنه های خونینی نظیر خیبر و امثال آن را به راه انداخته بودند. لکن نزول این سوره در اواخر عمر شریف آن حضرت اتفاق افتاده است، که همة اهل کتاب از قدرت و عظمت مسلمین در گوشه ای خزیده بودند. علاوه بر همه، در این آیه تکلیفی طاقت فرسا به اهل کتاب نشده که از ناحیة آنها خطری متوجه رسول الله”ص“ گردد؟!

پس به طور روشن معلوم شد که آیة مورد بحث هیچ گونه ارتباطی با اهل کتاب ندارد.

2- خطر جانی

این امر هرچه هست امری است که رسول خدا ”ص“ از تبلیغ آن می ترسد و در دل بنا دارد آن را تا یک روز مناسب به تأخیر بیندازد، چه اگر ترس آن جناب و تأخیرش در بین نبود، حاجتی به این تهدید نبود که خداوند متعال بفرماید: « اگر آن را ابلاغ نکنی، رسالت خود را ابلاغ نکرده ای! »

این چنین تهدید ها حتی در اوایل بعثت دیده نمی شود، لذا می بینیم رسول الله”ص“ خطرات محتملی در تبلیغ این حکم پیش بینی می کند. آیا این خطر یک خطر جانی است برای آن جناب؟ نه ! زیرا سیره خود آن جناب و مظاهر زندگی شریفش و آیات قرآنی این احتمال را رد می کند.

3- خطر تعطیل دعوت دینی

آیا رسول الله”ص“ از این می ترسید که خطری متوجه او شود، و در نتیجه کار دعوت دین خدا متوقف گردد؟ نه ! این حرف صحیحی نیست، زیرا کار دین خدا با مرگ پیامبر در زمین نمی ماند!

این احتمال اگر در اول دورة بعثت فرض شود، فرض صحیحی نیست، زیرا در آن موقع هنوز دین تبلیغ نشده است تا احتمال خطر از بین رفتن آن باشد!؟

اگر این امر یکی از احکام باشد و این حکم حکمی باشد که چنان حایز اهمیت باشد که رسول الله”ص“ از ابلاغ آن و عکس العمل مردم اندیشناک باشد و خداوند هم وعدة پشتیبانی دهد، باید حکمی باشد که در اهمیت به درجه ای است که تبلیغ نشدنش به منزلة تبلیغ نشدن همة احکام دین است! احکام دین با هم فرق دارند، مثلاً نگاه کردن به نامحرم حرام است، ولی شدت حرمت آن به اندازة حرمت زنای محصنه نیست .

پس این حکمی که چنان حایز اهمیت است، که رسول الله”ص“ از ابلاغ آن اندیشناک است باید حکمی باشد که دین با نبود آن جسمی است بدون روح، که نه دوامی دارد و نه حس و حرکت و خاصیتی!

و این مطلب به خوبی از آیه استفاده می شود و آیه کشف می کند آن حکم حکمی است که مایة تمامیت دین و استقرار آن است، حکمی است که انتظار می رود مردم علیه آن قیام کنند و در نتیجه ورق را برگردانده و آنچه را که رسول الله”ص“ از بنیان دین بنا کرده منهدم و متلاشی سازند و نیز کشف می کند از این که رسول الله”ص“ هم این معنی را تفرس می کرده و از آن اندیشناک بوده است و لذا در انتظار

فرصتی مناسب و محیطی آرام بود که بتواند مطلب را به عموم مسلمین ابلاغ کند و مسلمین هم آن را بپذیرند، امروز و فردا می کرده است. و در چنین موقعی این آیه نازل شده است و دستور فوری و اکید به تبلیغ آن حکم داده است.

4- ترس از کفار یا از مسلمین؟

باید دانست که این انتظار از ناحیة مشرکین و وثنیت عرب و سایر کفار نمی رفته است، بلکه از ناحیة مسلمین بوده است، زیرا دگرگون ساختن اوضاع و خنثی کردن زحمات رسول الله”ص“ وقتی از ناحیة کفار متصور است که دعوت اسلامی منتشر نشده باشد، اما پس از انتشار اگر انقلابی فرض شود جز به دست مسلمین تصور ندارد و کارشکنی ها و صحنه سازی هائی که از طرف کفار تصور دارد همان افترائاتی است که در قرآن کریم از اول بعثت تا کنون از آنان نقل شده است. پس اگر خطری بوده ( و مسلماً هم بوده،) امری بوده که از جهت کیفیت و زمان با گرفتاری های فوق الذکر منطبـــق نمی شود و وقوعش جز در بعد از هجرت و پای گرفتن دین در مجتمع اسلامی تصور ندارد!

5- وضع جامعه و مسلمین آن روز

مجتمع آن روز مسلمین طوری بوده که می توان آن را به یک معجون تشبیه کرد. جامعة آن روز مسلمین مخلوطی بوده از یک عده مردان صالح و مسلمانان حقیقی، و یک عدة قابل ملاحظه ای از منافقین که به ظاهر در سلک مسلمین درآمده بودند، و یک عده هم از مردمان بیماردل و ساده لوح که هر حرفی را از هرکسی باور می کردند، و قرآن کریم هم بر این چند جور مردم آن روز اشاره صریح دارد، و آنان در عین اینکه به ظاهر و یا واقعاً ایمان آورده بودند، رفتارشان با رسول الله”ص“ رفتار رعیت با شاه بوده است، و همچنـــــین احکام دینی را هم به نظر قانونی از قوانین مــــــلی و قــــومی می نگریسته اند.

بنابراین ممکن بوده تبلیغ بعضی از احکام مردم را به این توهم گرفتار کند که (العیاذ بالله) رسول الله”ص“ این حکم را از پیش خود تشریع کرده است و از تشریع این حکم سودی عاید آن جناب می شود!؟

چون جای چنین توهمی بوده که رسول الله ”ص“ از اظهار آن اندیشناک بوده است، و از همین جهت بوده که خداوند تعالی امر اکید فرموده که بدون هیچ ترسی آن را ابلاغ کند و او را وعده داده که اگر مخالفین در صدد مخالفت برآیند، آنها را هدایت نکند!

این مطلبی است که روایات اسلامی از طریق شیعه و سنی آن را تأئید می کند:

6- ولایت علی بن ابیطالب”ع“

مضمون روایات اسلامی نشان می دهد که این آیة شریفه دربارة ولایت امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب”ع“ نازل شده است.

در این آیه خداوند متعال رسول الله”ص“ را مأمور تبلیغ آن نموده است. آن جناب از این عمل بیمناک بوده، که مبادا مردم خیال کنند وی از پیش خود پسر عم خود را جانشین قرار داده است، و به همین ملاحظه انجام ابلاغ این امر را به انتظار موقعیت مناسب به تأخیر انداخته بود، تا این که آیة فوق نازل شد، و ناچار در ” غدیرخم“ آن را عملی ساخت و در آنجا فرمود:

« هرکه من مولای اویم، این که علی بن ابیطالب است، مولای اوست! »

وجوب ولایت و جانشینی

باید دانست همنطور که در زمان رسول الله”ص“ امور امت و رتق و فتق آن به دست آن جناب اداره می شد، به طور مسلم و بدون هیچ ابهامی، پس از رحلت وی نیز شخصی لازم است که این امر مهم را عهده دار باشد. و قطعاً هیچ عاقلی به خود اجازه نمی دهد که توهم کند دینی چنین وسیع و عالمگیر، دینی که از طرف خدای جهان، ابدی و جهانی اعلام و معرفی شده است، دینی که وسعت معارفش جمیع مسائل اعتقادی و همة اصول اخلاقی و احکام فرعی را که تمامی قوانین مربوط به حرکات و سکنات فردی و اجتماعی انسانی را متضمن است، برخلاف سایر قوانین احتیاج به حافظ و کسی ندارد که آن طور که باید و شاید آن را نگهداری کند؟! و یا توهم کند که مجتمع اسلامی استثنائاً و برخلاف همة مجتمعات انسانی بی نیاز از والی و حاکمی است که امور آن را تدبیر و اداره نماید؟!

کیست که چنین توهمی را بکند؟

و اگر کرد، جواب کسی را که از سیرة رسول الله”ص“ بپرسد، چه می گوید؟ زیرا رسول الله”ص“ سیره اش بر این بود که هر وقت به عزم جنگ از شهر بیرون می رفت کسی را به جانشینی خود و به منظور ادارة امور اجتماعی مسلمین جای خـــــــــود می گذاشت. کما اینکه علی بن ابیطالب ”ع“ را در جنگ تبوک جانشین خود در مدینه قرار داد. . . و علی ”ع“ هم که عشق مفرط به شهادت در راه خدا داشت عرض کرد:

-آیا مرا خلیفه و جانشین خود در مدینه قرار می دهی, با اینکه در شهر جز زنان و کودکان کسی باقی نمانده است؟

فرمود:

-آیا راضی نیستی که نسبت تو به من نسبت هارون باشد به موسی، با این تفاوت که بعد از موسی پیغمبرانی آمدند و پس از من پیغمبری نخواهد آمد؟!

و هم آن حضرت در سایر شهرهائی که آن روز به دست مسلمین در آمده بود، مانند مکه و طائف و یمن و امثال آنها جانشینان و حکامی را نصب می فرمود، و نیز بر لشکرها چه کوچک و چه بزرگ که به اطراف می فرستادند، به امـــر او پرچمــدارانــی می گماردند.

این بوده است رفتار رسول الله”ص“ در ایام حیات خود، و چون فرقی بین آن زمان و زمان پس از رحلت آن جناب نیست، از اینرو باید برای زمان غیبت خود هم فکری بکند، و شخصی را برای ادارة امور امت تعیین بفرماید، بلکه احتیاج مردم به والی در زمان غیبت آن جناب بیشتر است از زمان حضورش، با این حال چگونه می توان تصور کرد که آن جناب برای آن روز مردم هیچ فکری نکرده است؟!

بررسی تحلیلی آیة ولایت(عنوان و خطاب آیه)

در این آیه رسول الله”ص“ با اینکه دارای القاب زیادی است، به عنوان « رسالت» مورد خطاب قرار گرفته است. دلیل این امر آن است که موضوع آیه گفتگو از « تبلیغ » است، و مناسب ترین عنوان آن جناب در این مقام همان عنوان « رسالت » است. به کار رفتن این لقب خود اشاره ای است به چگونگی حکم، یعنی وجوب تبلیغی که به وسیلة همین آیه گوشزد رسول الله”ص“ شده است، و می فهماند که « رسول » جز انجام «رسالت » و رسانیدن پیغام کاری ندارد، و کسی که زیر بار رسالت رفته البته به لوازم آن که همان تبلیغ و رسانیدن پیغام است، قیام می کند.

چرا ذکر آیه صریح نیست؟

در این آیه، از خود آن مطلبی که باید تبلیغ شود، اسم نبرده است، تا هم به عظمت آن اشاره کرده باشد و هم به آن چیزی که لقب « رسالت» بدان اشاره داشت،

اشاره کند - یعنی بفهماند که این مطلب امری است که رسول الله”ص“ در آن هیچ گونه اختیاری ندارد!

بنابراین در آیة شریفه دو برهان برای سلب اختیار از رسول الله”ص“ در تبلیغ کردن و یا تأخیر در تبلیغ اقامه شده است: یکی تعبیر از آن جناب به عنوان « رسول» و دیگری عدم ذکر « اصل مطلب»!

در عین حال که این دو امر دو برهان است، دو عذر قاطع هم هست برای رسول الله”ص“ در جرأتش بر اظهار مطلب و علنی ساختن آن برای عموم، و در عین حال تصدیق فراست رسول الله”ص“ هم هست- یعنی می فهماند که رسول الله”ص“ درست فراست کرده و در احساس خطر مصیب بوده است؛ و می رساند که مطلب از مسائلی است که تا رسول الله”ص“ زنده است، باید به زبان مبارک خودش به مردم ابلاغ شود و کسی در ایفای این وظیفه جای خود آن جناب را نمی گیرد!

اهمیت موضوع ولایت

خداوند متعال رسول گرامی خود را تهدید می فرماید که:

-اگر این مطلب را ابلاغ نکنی, رسالت خود را انجام نداده ای!

منظور از « رسالت » مجموع آن وظایفی است که رسول الله”ص“ به دوش گرفته بود.

از لحن آیه اهمیت و عظمت آن حکمی که بدان اشاره کرده، استفاده می شود، و فهمیده می شود که حکم نامبرده حکمی است که اگر تبلیغ نشود، مثل این است که هیچ چیز از رسالتی را که به عهده گرفته است، تبلیغ نکرده باشد!

بنابراین می توان گفت: گرچه کلام صورت تهدید دارد، لکن در حقیقت در صدد بیان اهمیت مطلب است، و می خواهد بفهماند مطلب این قدر مهم است که اگر در حق آن کوتاهی شود حق چیزی از اجزای دین رعایت و ادا نشده است. آیه در صدد اعلام اهمیت این حکم است به آن جناب و به سایر مردم، و اینکه رسول الله”ص“ در تبلیغ آن هیچ جرمی و گناهی ندارد، و مردم حق هیچگونه اعتراض به او را ندارند!

رسول الله”ص“ از چه شری محافظت می شود؟

آیه می فرماید:

-« خداوند تو را از مردم نگه می دارد! »

کلمة ” یعصمک “ در آیة مورد بحث ظاهرش این است که به معنی نگهداری و

حفاظت از شر مردم باشد, شری که انتظار می رفته متوجه نفس شریف رسول الله”ص“ شود و یا مانع مقاصد و هدف های مقدس دینش و یا موفقیت در تبلیغش، و یا به نتیجه رسیدن زحماتش، و خلاصه آنچه مناسب ساحت مقدس اوست، بشود.

اینکه نگهداری از شر مردم را معلق گذاشت و بیان نفرمود که آن چه شری است، و مربوط به چه شأنی از شئون مردم است؟ آیا از قبیل کشتن و مسموم کردن و غافلگیر ساختن است؟ یا مقصود آزارهای روحی از قبیل دشنام و افتراست؟ یا از قبیل کارشکنی و بکار بردن مکر و خدعه است؟ و خلاصه از بیان نوع شکنجه و آزار مردم سکوت کرد تا افاده عموم کند، و همة انواع آزارها را شامل شود، و لکن از همه بیشتر همان کارشکنی ها و اقداماتی به ذهن می رسد که باعث سقوط دین و کاستن از رونق و نفوذ آن شود.

ترس از کدام مردم؟

در آیه مورد بحث مراد از ” ناس- مردم “ بعید نیست که ” سواد مسلمین“ باشد، سوادی که همه رقم اشخاص از مؤمن و منافق و بیماردل به طور غیر متمایز و آمیخته با هم در آن وجود دارند. بنابراین اگر کسی از چنین سوادی بیمناک باشد از همة اشخاص آن بیمناک خواهد بود. چه بسا جملة « اِنَّ اللهَ لایَهدی الْقَومِ الکافِرینَ ! » هم آمیختگی و عمومیت و بی نشانی را برساند، زیرا معلوم می شود کسانی از کفار بی نام و نشان در لباس مسلمین و در بین آنها بوده اند، و این هیچ استبعادی ندارد، زیرا آیة مورد بحث بعد از هجرت و در ایامی نازل شده است که اسلام شوکتی به خود گرفته و جمعیتی انبوه به آن گرویده بودند؛ و معلوم است که در چنین ایامی صرف نظر از اینکه مسلمانان واقعی انگشت شمار بودند؛ سواد مسلمین سواد عظیمی بوده، و ممکن بوده است کسانی از کفار خود را در بین آنها و به عنوان مسلمان جا بزنند, و عملیات خصمانه و کارشکنی های خود را به سهولت انجام دهند؛ و لذا می بینیم خداوند تعالی در مقام تعلیل آیة « خدا تو را از مردم حفظ می کند!» می فرماید: « خداوند قوم کافرین را هدایت نمی کند! » چه بعد از اینکه وعدة حفاظت به رسول گرامی خود می دهد، مخالفین را کفار می خواند!

1-در اینجا این سؤال پیش می آید که همان طور که از آیة مورد بحث استفاده می شود آیا خداوند رسول خود را از شر کفار حفظ فرمود؟

و اگر چنین است پس آن همه آزار و محنت ها که از کفار و از امت خود دید چه بود؟

2-سوآل بعدی این است که آیه می فرماید: « خداوند کــفار را هـــــدایت

نمی کند! » آیا این جمله منافی قرآن و عقل نیست؟ آیا جز این است که ما به چشم خود می بینیم که خداوند کفار را یکی پس از دیگری هدایت می کند!؟

جواب سؤال اول این است که:

-خداوند با تعلیل آخر آیه عملاً عمومیت این « حفظ» را مقید به مشکلات و آزار و شری کرده که ممکن بود رسول الله”ص“ در قبال تبلیغ این حکم ببیند، و ارتباطی با عموم آزار هائی که رسول الله”ص“ قبلاً دیده، ندارد!

حالا این شر به چه صورتی ناشی می شد, فرق نمی کند، اعم از اینکه احتمال داشت آن جناب را در حین تبلیغ حکم به قتل برسانند، و یا بر او شورش کرده و اوضاع را دگرگون سازند، یا حیله و سیاست هائی به کار ببرند که این حکم را قبل از اینکه به مرحلة عمل برسد، خفه کنند؟ و لکن خدای تعالی کلمة حق و دین مبین را بر هرچه بخواهد و هرکجا و هر وقت و هرکس که بخواهد اقامه و اظهار می نماید!

جواب سؤال دوم این است که:

-باید دانست که مقصود از « کفر» در اینجا کفر به خصوص آیه ای است که متضمن حکم مورد بحث است، یعنی – آنچه از پروردگارت به تو نازل شده – اشاره به آن حکم است، نه کفری که به معنی استکبار از اصل دین و از اقرار به شهادتین است، زیرا کفر به این معنی با مورد آیه مناسبت ندارد!

بنابراین، وقتی خدای تعالی می فرماید- این کفار را هدایت نمی کند – منظور هدایت به راه راست نیست، بلکه مراد « هدایت به مقاصد شوم،» آنها است و معنی اش این است که: خداوند ابزار کار و اسباب موفقیت را در دسترس آنان قرار نمی دهد! خداوند آنها را مطلق العنان نمی گذارد تا هر لطمه که بخواهند به دین و به کلمة حق وارد آورند، و نوری را که از جانب خود نازل کرده، خاموش سازند!

چگونگی ابلاغ ولایت در روایات اسلامی

در روایات اسلامی نقل شده که خدای تعالی نبی اکرم خود محمد”ص“ را مأمور کرد که علی علیه السلام را به عنوان علمیت در بین مردم نصب کند و مردم را به ولایت او آگاهی دهد؛ و از همین جهت رسول الله”ص“ ترسید مردم متهمش کنند و زبان به طعنش بگشایند و بگویند که در بین همة مسلمانان علی را نامزد این منصب کرده است،

لذا خدای تعالی این آیه را فرو فرستاد و ناگزیر رسول الله”ص“ در روز غدیر خم به امر ولایتعهدی علی علیه السلام قیام نمود.

( این روایت در تفسیر عیاشی از ابی صالح از ابن عباس و جابرین عبدالله نقل شده است.)

و تفصیل این ابلاغ را از قول امام ابی جعفر علیه السلام چنین روایت کرده است:

-« وقتی که جبرئیل در حیات رسول الله”ص“ در حجة الوداع برای اعلام ولایت علی علیه السلام نازل شد و این آیه را فرود آورد، رسول الله”ص“ سه روز در انجام آن مکث کرد تا رسید به ” جُحفه “ و در این سه روز از ترس مردم دست علی را نگرفت و او را بالای دست خود بلند نکرد، تا این که در روز غدیر، در محلی که آن را ” مهیعة “ می گفتند، بار گرفته و پیاده شد، و آنگاه دستور داد بانگ نماز در داده و مردم را به نماز دعوت کنند. مردم بر حسب معمول اجتماع کردند و رسول الله”ص“ در برابرشان قرار گرفت و فرمود:

-چه کسی از خود شما بر شما اولویت دارد؟

همه به بانگ بلند عرض کردند:

-خدا و رسول او !

آنگاه بار دیگر همین کلام را تکرار فرمود و همه همان جواب را دادند.

بار سوم نیز همان را پرسید و همان جواب را شنید و آنگاه دست علی را گرفته و فرمود:

-هرکه من مولای اویم، علی مولای اوست!

-پروردگارا ! دوست بدار دوستان علی را !

-و دشمن بدار کسی را که با علی دشمنی کند!

-یاری کن هر که را به علی یاری دهد!

-و تنها بگذار کسی را که در موقع حاجت علی را تنها بگذارد!

-چونکه علی از من و من از علی هستم!

-علی نسبت به من بمنزلة هارون است نسبت به موسی، با این تفاوت که بعد از موسی پیامبرانی بودند و پس از من پیغمبری نخواهد آمد! »

حدیث غدیر