مشخصات کتاب

سرشناسه : امین، مرتضی، ۱۳۳۴ -

عنوان قراردادی : المیزان فی تفسیر القرآن. فارسی. برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : معارف قرآن در المیزان/ تالیف مهدی امین[برای] سازمان تبلیغات اسلامی، معاونت فرهنگی.

مشخصات نشر : [تهران]: سازمان تبلیغات اسلامی، مرکز چاپ و نشر، -۱۳۷۰

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : ۱۳۰۰ریال ؛ ۲۰۰۰ ریال (ج.۲، چاپ اول) ؛ ۳۰۰۰ ریال (ج.۳، چاپ اول)

یادداشت : ج. ۲ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

یادداشت : ج.۳ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. ۱. معارف قرآن در شناخت خدا

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

موضوع : اسلام -- بررسی و شناخت

شناسه افزوده : طباطبائی، محمدحسین، ۱۲۸۱ - ۱۳۶۰ . المیزان فی تفسیر القرآن

شناسه افزوده : سازمان تبلیغات اسلامی. مرکز چاپ و نشر

شناسه افزوده : سازمان تبلیغات اسلامی. معاونت فرهنگی

رده بندی کنگره : BP۹۸/ط۲۵م ۹۰۴۲۱۲ ۱۳۷۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۲۶

شماره کتابشناسی ملی : م ۷۱-۱۷۴۳

اشاره

مقـدمـه مـؤلـف

اِنَّــهُ لَقُـرْآنٌ کَـــریــمٌ

فـی کِتــابٍ مَکْنُـــــونٍ

لا یَمَسُّــهُ اِلاَّ الْمُطَهَّـــروُنَ

« این قـــــــــرآنـی اســت کــریـــــــــــم! »

« در کتــــــــابــــــــــــــی مکنـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــون! »

« که جز دست پــاکــان و فهـم خاصان بدان نرسد! »

(77 ـ 79/ واقعه)

این کتاب به منزله یک «کتاب مرجع» یا فرهنگ معارف قرآن است که از «تفسیر المیزان» انتخـاب و تلخیـص، و بر حسب موضوع، طبقه بندی شده است.

در یک « طبقه بندی کلی» از موضوعات قرآن کریم در تفسیر المیزان قریب 75 عنوان انتخاب شد که هر یک یا چند موضوع، عنوانی برای تهیه یک کتاب در نظر گرفته شد. هر کتاب در داخل خود به چندین فصل یا عنوان فرعی تقسیم گردید. هرفصل نیز به سرفصل هایی تقسیم شد. در این سرفصل ها، آیات و مفاهیم قرآنی از متن تفسیـر المیــزان انتخــاب و پس از تلخیص، به روال منطقی طبقه بندی و درج گردید، به طوری که خواننده جوان و محقق ما با مطالعه این مطالب کوتاه وارد جهان شگفت انگیز آیات و معارف قرآن عظیم گردد.

تعدادی از این مجلدات هم گفتارهای مربوط به همین موضوعات و همچنین تحقیقاتی است که علامه طباطبائی رضوان الله علیه درباره اهداف آیات و سوره های قرآن کریم به عمل آورده است.

در پایان کار، مجموع این معارف به قریب 5 هزار سرفصل بالغ گردید. کار انتخاب مطالب، تلخیص، عنوان بندی و نگارش، قریب 30 سال دوام داشتــه و با توفیق الهی در لیالی مبــارکه قدر سال 1385 پایان پذیرفتــه و آمــاده چــاپ و نشــر گـردیـده است.

در نظر گرفته شد این مجلدات بر اساس سلیقه خوانندگان در شکل ها و قطع های مختلف آماده شود. در قطع وزیری تعداد این مجلدات به 14 رسید. در قطع جیبی هر عنوان موضوع یک کتاب در نظر گرفته شد و در نتیجه به 75 جلد رسید.

از این مجلدات تاکنون 3 جلد به قطع وزیری با عنوان « معارف قرآن در المیزان» شامل عناوین: معارف قرآن در شناخت خدا، نظام آفرینش، ملائکه و جن و شیطان ( از انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی،) و 5 جلد به قطع جیبی با عنوان « تفسیر علامه- تفسیر موضوعی المیزان » شامل عناوین: قضا و قدر در نظام آفرینش، خانواده، جنگ و صلح، جن و شیطان، غذا و تغذیه انسان ( از انتشارات موسسه قرآنی تفسیر جوان - مفتاح دانش و بیان جوان - آستان قدس رضوی،) چاپ و منتشر گردیده است.

مجلدات حاضر بدون امتیاز تالیف است! هر ناشری می تواند در اشاعه معارف آسمانی قرآن نسبت به چاپ و نشر آنها ( با عناوین مناسب و مربوط) اقدام نماید و هر موسسه یا فردی آنها را در سایت اینترنتی خود قرار دهد!

هدف تألیف این کتاب

هـــــدف از تهیه این مجموعــه و نوع طبقه بندی مطالب در آن، تسهیل مراجعه به شرح و تفسیر آیات و معارف قرآن شریف، از جانب علاقمندان علوم قرآنی، مخصوصا محققین جوان است که بتوانند اطلاعات خود را از طریق بیان مفسری بزرگ چون علامه فقید آیة اللّه طباطبایی دریافت کنند و برای هر سؤال پاسخی مشخص و روشــن داشتـــه باشنــد.

ضرورت تألیف این کتاب

سال های طولانی، مطالب متعدد و متنوع درباره مفاهیم قرآن شریف می آموختیم اما وقتی در مقابل یک سؤال درباره معارف و شرایع دین مان قرار می گرفتیم، یک جواب مدون و مشخص نداشتیم بلکه به اندازه مطالب متعدد و متنوعی که شنیده بودیم باید جواب می دادیم. زمانی که تفسیر المیزان علامه طباطبایی، قدس اللّه سرّه الشریف، ترجمه شد و در دسترس جامعه مسلمان ایرانی قرار گرفت، این مشکل حل شد و جوابی را که لازم بود می توانستیم از متن خود قرآن، با تفسیر روشن و قابل اعتمادِ فردی که به اسرار مکنون دست یافته بود، بدهیم. اما آنچه مشکل می نمود گشتن و پیدا کردن آن جواب از لابلای چهل (یا بیست) جلد ترجمه فارسی این تفسیر گرانمایه بود.

این ضرورت احساس شد که مطالب به صورت موضوعی طبقه بندی و خلاصه شود و در قالب یک دائرة المعــارف در دستــرس همه دین دوستان قرارگیرد. این همان انگیزه ای بـود کـه مـوجب تهیه این مجلــدات گــردید.

بدیهی است این مجلدات شامل تمامی جزئیات سوره ها و آیات الهی قرآن نمی شود، بلکه سعی شده مطالبی انتخاب شود که در تفسیر آیات و مفاهیم قرآنی، علامه بزرگوار به

شرح و بسط و تفهیم مطلب پرداخته است.

اصــول ایــن مطــالــب با تــوضیــح و تفصیــل در « تفسیر المیزان» موجود است کــه خـواننــده می تواند برای پی گیری آن ها به خود المیزان مراجعه نماید. برای این منظور مستند هــر مطلــب با ذکــر شمــاره مجلــد و شماره صفحه مربوطه و آیه مـورد استناد در هر مطلب قید گردیده است. ( ذکراین نکته لازم است که ترجمه تفسیرالمیزان در اوایل انتشار از دهه 50 به بعد به صورت مجموعه 40 جلدی و از دهه 60 به بعد به صورت مجموعه 20 جلدی منتشر شده و یا در لوح های فشرده یا در اینترنت قرار گرفته است، به تبع آن نیز در تهیه مجلدات اولیه این کتابها (تا پایان تاریخ ادیان) از ترجمه 40 جلدی اولیه و در تهیه مجلدات بعدی از ترجمه 20 جلدی آن و یا از لوح های فشرده استفاده شده است، لذا بهتراست درصورت نیاز به مراجعه به ترجمه المیزان، علاوه برشماره مجلدات، ترتیب عددی آیات نیز، لحاظ شود.)

... و ما همه بندگانی هستیم هر یک حامل وظیفه تعیین شده از جانب دوست و آنچه انجــام شــده و می شـود، همه از جانب اوست !

و صلوات خدا بر محمّد مصطفی (صلی الله علیه و آله) و خاندان جلیلش باد که نخستین حاملان این وظیفه الهی بودند و بر علامه فقید آیة اللّه طباطبایی و اجداد او، و بر همه وظیفه داران این مجموعه شریف و آباء و اجدادشان باد، که مسلمان شایسته ای بودند و ما را نیز در مسیــر شنــاخت اسـلام واقعی پرورش دادنـد ... فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ تَوَفَّنی مُسْلِماً وَ أَلْحِقْنی بِالصَّالِحینَ!

لیلة القدر سال 1385

سید مهدی (حبیبی) امین

اظهار نظرها درباره چاپ های نخست

پس از چاپ اول 3 جلد از « معارف قرآن در المیزان » در سالهای70، استقبال محققین و دانشمندان به جائی رسید که ما را بر آن داشت تا قبل از آغاز مطالعه این کتاب، سری بزنیم به سایت های اینترنتی و جراید کشور، نقد و اظهار نظر هائی را که درباره چاپ قبلی این مجموعه با ارزش از طرف پژوهشگران محترم اظهار شده است، درج کنیم:

1-« در سایت گودریدز www.goodreads.com/book/show/8553126 » که در آن از همه جای دنیا افراد علاقمند به کتاب می توانند بهترین کتابهائی را که خوانده اند معـرفی کنند، آقای محمد رضــا ملائی از شهر مقدس مشهد مشخصاتی از جـلد اول « معارف قرآن در المیزان» را همراه با کتابهای مورد علاقه اش درج کرده و چنین اظهار نموده است:

« ... تو تهران تو کتابخونه پیدا کردم، صد صفحه اش رو خوندم، ولی مشهد هیچ جا پیداش نکردم، آیات سنگین قرآن رو برداشته بود تفسیر علامه رو آورده بود. حیف شد واقعا، این کتاب رو هر کی داره، دو برابر قیمت ازش می خرم، بهم اطلاع بدین ...!»

2-« روانشاد حجت الاسلام دکتر کبیری استاد دانشگاه » در یکی از سخنرانی های خود در مسجد شفا درباره « جلد دوم معارف قرآن در المیزان» اظهار داشت:

« ... این کتاب را اول شب باز کردم عناوین چنان جذبم می کردند که دیدم همان شب تا آخر کتاب را خوانده ام!»

3-« درسـایت روزنامه جمهوری اسـلامی ...www.magiran.com/npview » در صفحه عقیدتی در تاریخ 03/07/1385 درباره مجموعه «معارف قرآن در المیزان» چنین آمده است:

« معارف قرآن در المیزان نام کتابی است که به کوشش سید مهدی امین تنظیم گردیده و توسط سازمان تبلیغات اسلامی منتشر شده است. این کتاب با دقت تمام معارف مختلف قرآن کریم را که در تفسیر المیزان شرح و تبیین یافته است انتخاب و تلخیص کرده و با یک طبقه بندی ارزشمند موضوعی شیفتگان فرهنگ و معارف قرآنی را برای دست یابی سریع به آن یاری و مساعدت نموده است .

تنظیم کننده این معارف غنی در مقدمه ای که بر جلد اول و دوم این کتاب نگاشته است درباره این اثر که در حکم کتاب « مرجع» برای آشنایی با فرهنگ و معارف قرآنی است، چنین می نویسد: ( ... نویسنده محترم روزنامه جمهوری، کلیاتی از مقدمه مولف را از جلد اول و دوم کتاب نقل کرده است.)

4-« سایت موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی

www.tebyan.net» در موارد عدیده از کتاب « معارف قرآن در المیزان» مطالب زیادی نقل کرده، از جمله در سال 1382 شرح کامل « اسماء و صفات الهی» را نقل کرده که مورد استقبال و اقتباس سایت های دیگر هم قرار گرفته است و تعداد بازدید کنندگان آن، در تاریخ مراجعه، به 29185 نفر رسیده بود.

5-« سایت دارالقرآن کریم www.telavat.com » نیز به معرفی « معارف قرآن در المیزان » پرداخته و می نویسد:

« این کتاب فرهنگ معارف قرآن است که از تفسیر شریف المیزان انتخاب و تلخیص و بر حسب موضوع طبقه بندی شده است. طرح این منبع در 9 جلد به شرح زیر است:

1- معارف قرآن در شناخت خداوند؛ 2 . معارف قرآن در شناخت جهان و نظام آفرینش؛ 3. آفرینش انسان و موجودات قبل از او؛ 4. فطرت انسان؛ 5. تاریخ انسان و جریان مدنیّت و ادیان الهی؛ 6. اسلام، حرکت نهایی و وراثت زمین؛ 7. تمدن و قوانین جامعة صالح و موعود اسلامی؛ 8. اصول تربیت و خانواده اسلامی؛ 9. مراحل بعدی حیات تا لقاء الله. ظاهراً تاکنون 3 جلد اول آن انتشار یافته و بقیه مجلدات آن آماده نشده است.»

6-« سایت شهر مجازی قرآن www.quranct.com » از جلد اول « معارف قرآن در المیزان» مطالبی بطور مفصل در چند صفحه درباره « اسماء و صفات الهی» با سر فصل های زیر نقل کرده است: اسماء و صفات الهی. تقسیم بندی صفات الهی. تعداد اسماء حسنی.

7-« سایت Islamquest» در پاسخ پرسش های خوانندگان خود در موارد عدیده از « معارف قرآن در المیزان» استفاده کرده است.

8-« سایت حوزه www.hawzah.net » تحت عنوان « جوانه های جاوید» بررسی هایی درباره: «سبک های تفسیری علامه طباطبائی ره و شناخت نامه المیزان،» انجام داده، منابع تفسیر و کتابهای مربوط به المیزان را شمارش کرده است و در باره « معارف قرآن در المیزان» می نویسد:

« مجموعه معارف قرآن در المیزان که به منزله مرجع یا فرهنگ معارف قرآن است، توسط سید مهدی امین از تفسیرالمیزان انتخاب و تلخیص گردیده که بر حسب موضوع طبقه بندی شده است از این اثر تا کنون سه جلد با عنوان معارف قرآن در شناخت خدا، معارف قرآن در شناخت جهان و معارف قرآن در شناخت ملائکه، جنّ و شیطان تدوین و توسط سازمان تبلیغات اسلامی به چاپ رسیده است.» « سایت حوزه » همچنین به عنوان منابع پژوهش مقطع دبیرستان، موضوع: کنش و واکنش (عمل ها و عکس العمل ها ) از « معارف قرآن در المیزان» نام برده است.

9-« سایت اسلام پدیا – اصطلاحات قرآنی islampedia.ir » در شرح اصطلاحات «آسمان های هفت گانه در قرآن» و « الحی القیوم در آیات قرآن» همچنین «رطب و یابس و کتاب مبین در قرآن» مطالب مفصلی از « معارف قرآن در المیزان» را نقل کرده است.

علاوه بر سایت های فوق الذکر قریب به 50 سایت دیگر نیز از مجلدات « معـارف قـرآن در الـمیزان» استفاده کرده و یا آنها را به عنوان منابع تحقیق و مطالعه به خوانندگان خود معرفی کرده اند که برای رعایت اختصار از شرح آنها صرف نظر می شود و فقظ به ذکر نام و مشخصات آنها اکتفا می شود:

برخی افراد یا هیئت هائی علمی نیز در پژوهش های خود به « معارف قرآن در المیزان» مراجعه داشتند، بانوان دانشمندی که به تأیید خود متجاوز از 25 سال در المیزان تحقیق می کردند، پس از دسترسی به این کتاب، تحقیقـات خود را بر اساس عناویـن آن، از متن اصلی المیزان دنبال می کنند.

حضرت آیت الله حاج سید رضی شیرازی « دامة افاضاته » در روزهای آغازین که مولف فهرست عناوین جلد اول این مجموعه را تهیه و به محضر معظم له ارائه نمود، پس از مطالعه کامل، توصیه فرمودند: « برخی عناوین بسیار جذاب بود و من چند بار دنبال این بودم که اصل مطالب را بخوانم، لذا بهتر است برای این عناوین به صورت مختصر هم شده، مطالب متن نوشته شود...!» معظم له نامی که برای کتـــاب پیشنــهاد فرمودند همان نام پر معــنای « معارف قرآن در المیزان » بود که 3 جلد اول آن در سال های 1370 با همان نام انتشار یافت. از آنجائی که مولف در تمام مدت تألیف کتابها از انفاس قدسی و راهنمائی های ارزشمند آن معلم الهی بهره مند بوده است، به عنوان سپاس، تالیف این مجموعه را به محضر ایشان تقدیم می نماید!

سید مهدی حبیبی امین

رمضان مبارک 1392

تاریخ صدر اسلام (از جاهلیت تا مدینه فاضله)

بستر ظهور اسلام( دورة جاهلیت عرب )

دوره جاهلیت عرب و مشخصه های آن

قرآن مجید، روزگاری از جمعیت عرب را که به طور اتصال قبل از اسلام واقع شده بود، دوره «جاهلیت» نام داده است. این از آن جهت است که در آن روزگار به جای علم، جهــل و به جای حــق، یک سلسله آراء سفیهانـه و باطل بر آنان حکومت می کرده است.

قرآن شریف خصوصیـات آن را چنین بیان می کند:

ـ «یَظُنُّونَ بِاللّهِ غَیْرَالْحَقِّ ظَنَ الْجاهِلِیَّةِ ،

ـ «اَفَحُکْمَ الْجاهِلِیَّةِ یَبْغُـونَ؟

ـ آیا حکم زمان جاهلیت را می خواهید؟» (5/مائده)

ـ « آن دم که کفــار تعصبی همانند تعصبات دوره جاهلیت به قلب خود راه دادند...!»

(26/فتح)

ـ «خــود را ماننــد دوره جــاهلیــت اولــی نیــاراییـــد!» (33 / احــــزاب) (1)

جامعه عرب جاهلی، و نفوذ رسوم همسایگان

جامعه عرب در آن روزگار از طرف جنوب همجوار حبشه بود و مردم حبشه

مسیحی بودند، و از طرف مغرب به امپراطوری روم، که آنان نیز مسیحی بودند، منتهی می شد. و از طرف شمال به ایران، که دین مجوس داشتند، محدود می شد. در نواحی دیگر، هند و مصر، که بت پرست بودند. در میان خود عرب ها نیز طوایفی از یهود زندگی می کردند. خود عرب ها دارای آیین بت پرستی بودند، و اغلب با زندگی قبیله ای سر می کردند.

این اوضاع و شرایط، برای آنان یک جامعه بدوی و بی اساس، مخلوطی از آداب و رسوم یهود ونصاری و مجوس، به وجود آورده بود. مردم نیز در مستی و نادانی و بی خبــری کاملــی به ســر می بردنــد.

خداوند متعال در قرآن شریف از آنان چنین یاد کرده است:

ـ «... آنان جز از گمان پیروی نکنند،

و جز اندیشه باطل سرمایه ای ندارند!» (36 / یونس)

این قبایل بیابان گرد زندگی پستی داشتند و پیوسته گرفتار جنگ و غارت و چپاول اموال و تجاوز به ناموس یکدیگر بودند. هیچ گونه امنیت و امانت داری و یا صلح و صفایی در بین آنان نبود... آنان که چنگالی تیزتر داشتند پیش می افتادند... ریاست از آن کسـی بود که مـی توانست با زور نـاحیه ای را تـسخیر کـند!

زندگی خانوادگی در ایام جاهلیت

در بین «مردان» فضیلت این بود که بهتر خونریزی کنند، و تعصب جاهلی داشته باشند و متکبر و مغرور باشند؛ از ستمکاران پیروی نموده و حقوق ستمدیدگان را پایمال سازند؛ ظلم و تجاوز کنند و قماربازی و شرابخواری و زنا بکنند، مردار و خـون و هستـه خرما بخورند...!

«زنان» از مزایای انسانی محروم بودند، و به هیچ وجه مالک اراده و اعمال خود نبودند. میراث به آن ها نمی رسید. مردها بی حساب زن می گرفتند؛ و همان طور که یهودی ها و بعضی بت پرست ها عادت داشتند، در عین حال زن ها عادت داشتند خود را آرایش کنند و هر که را دوست دارند، به خود بخوانند.

زنا و بی ناموسی در بین آنان رایج بود، و حتی زن های شوهردار هم آلوده بودند، و بسا که در مراسم حج هم با بدن برهنه شرکت می کردند.

«فرزندان» منتسب به پدران می شدند، ولی هنگام کودکی از ارث محروم بـودنـد، و تنهـا فـرزنـدان کـبیر میـراث را تصـاحب مـی کـردنـد.

از جمله چیزهایی که به ارث می بردند زن شخص متوفی بود.

به طور کلی دختران چه صغیر و چه کبیر، مانند پسران صغیر از ارث حقی نداشتند، الا این که اگر کسی می مرد و فرزندان صغیری از خود باقی می گذاشت، اشخاص زورمندی سرپرستی اموال یتیم را به عهده می گرفتند و اموال وی را می خوردند، و اگر این فرزند یتیم دختر می بود، با او ازدواج کرده و اموالش را تصاحب می کردند، و سپس او را طلاق گفته و رهایش می کردند. در این وضع آن دختر نه ثروتی داشت که سد جوع کند و نه کسی رغبت به ازدواج با او می کرد تا او را گرفته و خرجش را هم متحمل شود.

مسئله غصب حقوق ایتام از بزرگ ترین حوادث شایع بین آنان بود، چه آن که دائما دست به گریبان جنگ ها و غارت ها و چپاول بودند، و طبعا قتل و کشتار زیاد و ماجرای یتیمان بی سرپرست تکرار می شده است.

ازبدبختی های بزرگ فرزندان یکی هم این بودکه سرزمین های خراب و اراضی بی آب و علف به سرعت گرفتار قحطی می شد و کار به جایی می رسید که مردم از ترس فقر و تنگدستــی فرزندان خود را می کشتند.

در قرآن مجید ذکر این مورد در آیه 151 سوره انعام رفته، و در آیه 8 سوره تکویر خبر داده که آن ها دختران را زنده به گور می کردند، و در آیه 17 سوره زخرف می فرماید که بزرگ ترین خبر ناگوار برای عرب جاهلی این بود که به او خـبـر دهـند زنـش دختـر زائیـده است!

حکومت در جاهلیت

از نظر «حکومت» در اطراف شبیه جزیره عربستان، گرچه شاهانی حکومت می کردند که تحت الحمایه همسایگان زورمند و نزدیک خود بودند، مثل ایران برای نواحی شمال، و روم برای نواحی مغرب، و حبشه برای نواحی مشرق، الا این که قسمت های مرکزی مانند مکه و یثرب و طائف و غیره در وضعیتی به سر می بردند که شبیه جمهوری بوده ولی جمهوری هم نبوده است، و قبایل در بیابان ها و حتی گاهی هم در شهرها توسط رؤسای قبیله اداره می شدند، و گاهی هم این وضع تبدیل بـه حکـومت پـادشاهـی مـی شده است.

این هرج و مرج عجیبی بوده است که در بین هر جمعی از آنان به صورتی جلوه می کرده، و در هر ناحیه ای از سرزمین شبه جزیره عربستان یا آداب و رسوم عجیب و عقاید خرافی آنان به وضعی در می آمد.

گذشته از این، همه آن ها گرفتار بلای بزرگ بی سوادی بودند. تعلیم و تعلم حتی در شهرهای آنان وجود نداشته است، تا چه رسد به عشایر و قبایل! تمام این احوال و

اعمال و عادات و رسوم که برای آنان ذکر کردیم از اموری هستند که از آیات قرآن و خطاب هایی که متوجه آن ها شده، به خوبی استفاده می شود. عبارتی که همه این امور را می رساند، همان عبارت «جاهلیت» است که قرآن مجید این دوره را بدان نام گذاری کرده است.⁽¹⁾

اوضاع اجتماعی و عقیدتی عرب قبل از اسلام

عرب از همان قدیم الایام در شبه جزیره عربستان زندگی می کرد، سرزمینی بی آب و علف و خشک و سوزان، و بیشتر سکنه این سرزمین قبایل صحرانشین و دور از تمدن بودند، و زندگی شان با غارت و شبیخون اداره می شد.

عرب از یک سو، یعنی از طرف شمال شرقی به ایران، و از طرف شمال به روم، و از ناحیه جنوب به بلاد حبشه، و از طرف غرب به مصر و سودان متصل بود؛ و به همین جهت عمده رسومش رسوم توحش بود. در بین آن رسوم بعضا اثری از آداب روم و ایـران و هنـد و مـصر قـدیم نیـز دیده می شد.

مسئله پرستش در عرب این چنین بود که همه اقوام عرب، چه مردشان و چه زنشان، بت می پرستیدند، و عقایدی که درباره بت داشتند شبیه عقایدی بود که «صابئین» درباره ستاره و ارباب انواع داشتند. چیزی که هست، اصنام عرب بر حسب اختلافی که قبایل در هواها و خواسته ها داشتند، مختلف می شد.

ستارگان و ملائکه را به خیال این که دختران خدایند، می پرستیدند. از ملائکه و ستاره، صورت هایی در ذهن ترسیم کرده و بر طبق آن صورت ها، مجسـمه هایی مـی ساختنـد که از سنگ یا چوب بود.

هواها و افکار مختلفشان بدان جا رسید که «بنی حنیفه» به طوری که از ایشان نقل شده، بتی از خرما و کشک و روغن و آرد درست کرده و سال ها آن را پرستیدند، و آن گاه که دچار قحطسالی شدند خدایشان را خوردند. شاعری در این باره چنین سروده: - قبیله بنی حنیفه در قحطی، از گرسنگی پروردگار خود را خوردند، و نه از پروردگار خود حذر کردند، و نه از سوء عاقبت این کار پروا نمودند! بسا می شد که مدتی سنگی را می پرستیدند، ولی همین که به سنگی زیباتر می رسیدند سنگ اول را دور انداخته و سنگ دومی را خدای خود می ساختند. و اگر چیزی پیدا نمی کردند برای پرستش مقداری خاک جمع کرده و گوسفند شیردهی را می آوردند و شیرش را روی خاک می دوشیدند، و از آن گل بتی می ساختند و بلافاصله اطراف همان بت طواف می کردند!

⁽¹⁾

اختلافات طبقاتی قبل از ظهور اسلام

کشورهای مجاور عرب جاهلی را روم و ایران و حبشه و هند و دیگران تشکیل می دادند، که قرآن به طور اختصار درباره آنان صحبت کرده است. از بین آنان کسانی که اهل کتاب بودند، یعنی یهود و نصاری، و آن ها که در حکم اهل کتاب بودند، اجتماعشان در سایه دیکتاتوری و قلدری های فردی پادشاهان و رؤسا و امرا و کارگزاران آن ها، اداره می شد، و طبعا جامعه آنان به دو طبقه تقسیم می گردید: یک طبقه فرمانروای خودمختار که با جان و مال و عرض مردم بازی می کردند، و یک طبقه دیگر محکوم و برده و ذلیل بودند، و جان و مال و آبرویشان در امان نبود. آن ها از خود آزادی اراده نداشتنــد، مگر آن که اراده آن هــا با اراده فرمانروایشـان منطبق می گشت.

«طبقه حاکم» احیانا نیز جلب نظر علمای دین و کارگزاران شریعت را هم کرده و با آنان می ساختند، و پایگاه دل و فکر مردم را هم تصرف می کردند، و بدین ترتیب در حقیقت بر دین و دنیای مردم حکومت می کردند، و هر طور که می خواستند در امر دین توسط زبان و قلــم دانشمندان، و در امر دنیــا با شمشیر و تازیانه حکمرانی می کردند.

«طبقه محکوم» هم بین خود از نظر قدرت و ثروت بر دو دسته تقسیم می شدند ـ در عین حالی که بر طبق مثل معروف «النّاسِ عَلی دِینَ مُلُوکُهُمْ،» اصولاً روش های یک ملت همان روش ها و سنت هایی است که پادشاهان اجرا می کنند، و آیین خود می دانند - یک دسته ثروتمندان عیاش، و دسته دیگر ناتوان و بردگان، و همین طور یک دسته خدای منزل و دسته دیگر یعنی زن و فرزند بندگان آنان؛ یک دسته مردان، که در تمام شئون زندگی آزادی عمل و اراده داشتند، و دسته دیگر بانوان، که از همه چیز محـروم و پیـرو حرف مردان و خدمتگزاران بی اراده آنان بودند.

این واقعیت های تاریخی از آیات قرآنی زیر استفاده می شود:

و آن این است که جز خدا را عبادت نکنیم،

و چیزی را شریک وی قرار ندهیم،

و بعضی از ما دیگــری را به جای خدا به ربـوبیت نگیریـد...!» (64 / آل عمران)

(همین آیه را پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله در نامه ای که به هرقل امپراطور روم فرستاد، ذکر کرد، و گویا به پادشاهان مصر و حبشه و ایران و نجران هم آن را نوشته

است.)

دسته دسته و قبیله قبیله قرارتان دادیم،

تا یکدیگر را بشناسید،

گرامی ترین شما نزد خدا پرهیزکارترین شماست.» (13 / حجرات)

آیه زیر در سفــارش به ازدواج با دوشیزگــان و کنیـزان چنین می فرمایـد:

ـ «بعضـی از شما از بعضــی دیگر هستید (یعنــی همه از یک جنــس هستید،) پس آنـان را با اذن اهلشــان به نکــاح خــود در آورید!» (25 / نساء)

زن یا مرد،

ضایع نمی گذارم،

بعض شما از بعض دیگر (و از یک جنسید!)» (195 / آل عمران)

ایــن هــا و سایــر آیاتــی در قــرآن هســت کــه واقعیــت هــای تــاریخــی گفتــه شده را به طورکلی نشان می دهند.

اما «غیر اهل کتاب» یعنی بت پرستان و کسانی که در حکم آنان بودند، وضعیتی بدتر از اهل کتاب داشتند، و آیاتی که مشتمل استدلالاتی علیه آنان می باشد، از هرزگی و زیان کاری آنان در تمام شئون زندگی پرده برداری نموده است.

در آیـه 109 سوره انبیاء می فرماید:

وارث زمین بندگان صالح من خواهند بود!

همانا در این قرآن تبلیغی برای عبادت کنندگان هست!

نفرستادیم تو را مگر آن که برای اهل عالم رحـمت بـاشی!

بـگو:

آیا تسلیم او خواهید شد؟

اگر روی گـــردانیـدنـد، بگــو کـه مـن شمـا را بــه راه راســت آگـــاه کــــردم!»

و در آیه 19 سوره انعام می فرماید:

تا شمــا و هــر کــه را که این قــرآن بــه او برســد، انــذار کنــم!»⁽¹⁾

آداب و احکام و معتقدات جاهلی

«ما جَعَلَ اللّهُ مِـنْ بَحیـرَةٍ وَ لا سائِبَةٍ وَ لا وَصیلَةٍ وَ لا حامٍ... !» (103 / مائده)

قرآن شریف از آداب و احکام زمان جاهلیت اعراب نمونه هایی نقل می کند که برخی از سـردمداران آن ها از طـرف خـود جعل کـرده و آن را به ادیان الهی نسبت داده بودند.

از این رسوم که در جامعه آن روز متداول بود و مردم آن را رعایت می کردند، یکی مورد زیر است که در مورد چارپایان به کار می بردند:

آیه شریفه می فرماید:

(103 / مائده)

اصناف چهارگانه چارپایانی هستند که مردمان عصر جاهلیت برای آن ها احتراماتــی قائل بوده انــد، و به همین منظور احکامی برای آن ها جعل کــرده بودند. در ایــن آیــه شـریفـه، خـدای تعـالــی می فـرمایــد: « ایـن احکــام از ناحیــه من نیست!»

این نفی، در حقیقت، نفی خود آن چارپایان نیست، بلکه نفی احکام و مشروعیت آن احکـام است کـه در جـاهلیت تشریـع کـرده بودند.

این احکــام به خاطــر این جعــل شــده بود که یک نحــوه احتــرام برای آن هــا قائــل شونــد و رعایـت حـال آن هـا را بکننــد و نــوعــی آزادی بــه آن هــا بــدهنــد.

از این چهار صنف، سه تای آن از جنس شتر (بحیره و سائبه و حامی) و یکی گوسفند (وصیله) می باشد.

بَحیره: ماده شتری بود که پنج شکم زائیده و شکم پنجم آن نر بود. رسم این بود که گوش های این بچه شتر پنجمی را پاره کرده و شکاف فراخی می دادند. رسمشان این بود که بر پشت آن سوار نمی شدند و آن را نمی کشتند، و از باب احترام از هیچ آب و علفــی منع نمی کردند. پیادگان هر چه هم خسته می شدند، بر پشت آن سوار نمی شدند.

سائِبَه: شتری بود که به دست خود نذر می کردند و از خدمت معاف می کردند،

سائبه را اغلب برای جلب رضایت بت ها آزاد می کردند، و هر چیزی که برای بت نذر می کردند آن را به خدام بتکده می دادند و آن ها نیز شتران و سایر منافع و نذورات را به مصرف ابن سبیل ها (مسافران درمانده) و سایر فقرا می رساندند.

وَصیلَه: وصیله از جنس گوسفند است. رسم مردم جاهلیت چنان بود که هرگاه گوسفندی بره ماده می زائید آن را نگه می داشتند و اگر نر می زائید آن را وقف برای بت های خود می کردند. هرگاه دوقلو می زائید و یکی نر و دیگری ماده بود هر دو را وقف می کردند، و بره نر را به این اعتبار که در احترام با توأم خود وصل شده «وَصـیلَه» می نامیدند و ذبحش نمی کردند.

حامی: شتر نر را می گفتند، و عرب را رسم چنین بوده که اگر ماده شتری از صلب و نطفه شتر نری ده شکم بچه می آورد آن شتر را مبارک می شمردند، بر آن سوار نمی شدند، از هیچ آب و علفی منعش نمی کردند.

اختلافی در این آداب و رسوم به نسبت سلیقه های اقوام و قبایل مختلف وجود داشت، ولی به هر تقدیر آیه شریفه در این مقام است که خدای تعالی را منزه از جعـل چنیـن احکامی کـرده باشد، و این گـونه احـکام را کـه مردم خرافـی از پیش خود برای این چهار صنف از چارپایان تراشیده و به خدا نسبت می دادند، از خدای سبحان سلب نماید!⁽¹⁾

زنده به گور کردن دختران در ایام جاهلیت

« وَ اِذا بُشِّــرَ اَحَـدُهُـمْ بِـالاُنْثـی ظَـلَّ وَجْـهُــهُ مُسْـوَدّا... !» (58 و 59 / نحل)

قرآن کریم نقل می کند که در عصر جاهلیت وقتی به مرد خانه مژده می آوردند کـه همسرت دختـر آورده، رویـش از خشـم سیـاه می شـد، و خشم خود را فرو می برد.

یعنی از بدی مژده ای که آورده شده، و از فشار افکار عمومی که آن را بد می پنداشتند، پنهان گشته و به فکر فرو می رفتند، که آیا نگهش دارند و ذلت و خواری دخترداری را تحمل کنند و یا زنده زنده در خاک پنهانش سازند، هم چنان که عادت همه شان درباره دختران متولد شده این بود!

به طوری که گفته اند: قبل از این که همسرشان بزاید، چاله ای می کندند و آماده می ساختند، و همین که می فهمیدند فرزندشان دختر است، در آن چاله انداخته و رویش را خاک می ریختند، تا زیر خاک جان بدهد. این عمل را از ترس فقر دختران مرتکب

می شدند که مبادا در اثر نداری مجبور شوند به کسـی که هـم شأن آنـان نیست، شـوهر کند.

اولین باری که این رسم غلط عملی شد، در واقعه جنگ بنی تمیم با کسرای ایران بود، که در آن جنگ عده ای از زنان قبیله اسیر لشکر کسری شدند، و به اسیری به دربار کسری بردند، و در آن جا دختران را به عنوان کنیز نگه داشتند و پس از مدتی که میان دو طرف صلح برقرار شد، بنی تمیم اسیران خود را مطالبه کردند، و دربار کسری آنان را مخیر کرد که می خواهند به قبیله خود بروند و یا در دربار بمانند. عده ای از دختران از برگشتن به قبیله خودداری نمودند و مردان قبیله غضبناک شدند و تصمیم گرفتند از این پس اگر دختردار شدند زنده زنده دفنشان کنند، و همین کار را کردند، و قبایل دیگر نیز از آن ها یادگرفتند، و کم کم جریان در همه جا منتشر شد و دخترکشی باب گردید!⁽¹⁾

زن در عقایـد جاهلیت

« وَ یَجْعَلُونَ لِلّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ...!» (57 تا 60 / نحل)

مشرکین پاره ای از آلهه خود را زن می پنداشتند، و می گفتند: این ها دختران خدایند، هم چنان که گفته شده قبیله خزاعه و کنانه عقیده داشتند که ملائکه دختران خدایند.

وثنی های برهمنی و بودائی و صابئی الهه بسیاری از ملائکه و جن را می پرستیدند که به اعتقاد آنان همه ماده بودند، و معتقد بودند که دختران خدایند. خدای سبحان هم در قرآن کریم فرموده:

«مــلائکـه را کـه بندگــان خدای رحمان بودنــد، زن مــی پنــداشتنــد!؟» (19 / زخرف)

همچنین قرآن شریف نقل فرموده که آن ها میان خدا و جن ها خویشاوندی قرار دادنـد!؟ (158 / صافـات)

اصل این اعتقاد قدیمی است که در آراء قدمای وثنیت هند و مصر و بابل و روم وجـود داشتـه است.

اگر در اصول آراء بت پرستان دقت کنیم خواهیم دید که این فرقه ملائکه را که به زعم آنان منشأ وجوه خیر عالمند، و اجنه را که باز به زعم آن ها مرجع شرور عالمند، الهه خود می پنداشتند و می پرستیدند، ملائکه را به امید خیرشان و اجنه را از ترس شرشان!

ایــن مبــادی عالی که به ظاهــر قــوای کلی انــد به زعم مشرکیــن دو قسم

بوده اند: یکی فاعـل و دیگری منفعـل.

آن گاه مشرکین اجتماع این دو فریق را نکاح و ازدواج می نامیدند. قسم فاعل را پـدر، و قســم منفعــل را مـادر، و حاصــل اجتمــاع آن دو را فرزند می خواندند.

فرزند را هم دو قسم می دانستند: یک دسته پسر، و دسته ای دیگر دختر.

بعضــی از الهــه خود را مــادران و دختــران، و یا پـدران و پسـران نام می نهادند.

پس اگر بعضی از وثنی های عرب می گفتند: ملائکه همه شان دختران خدایند، در این حرف از قدمای وثنیت تقلید می کردند، و آن هم تقلیدی جاهلانه که به آراء آنان آشنایی نداشتند. و این که خدای تعالی فرمود:

منظور این است که دختران را برای خدا قرار می دادند و برای خودشان هرچه می خواستند، قرار می دادند، یعنی پسران را برای خود قرار می دادند و به همین جهت دختران را زنده به گور می کردند. حاصل آن که هر چه برای خود نمی پسندیدند برای خــدا می پسندیــدنـــد.⁽¹⁾

علم در جاهلیت

«... فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ... !» (83/مؤمن)

خدای تعالی می فرماید: «آن ها نیز هر وقت رسولانشان معجزات روشن می آوردند، گـوششـان بـدهـکـار نبود، و سـرگـرم دانـش خـود بـودنـد!»

مراد از دانش جاهلیت و کفار قبل از اسلام و کفار امت های پیشین، اطلاعاتی است که از زینت زندگــی دنیا، و فنون و دوز و کلکــی است که برای به دست آوردن آن داشتند.

در جـای دیگـر می فـرمایـد:

ـ «تنها ظاهــری از زندگــی دنیا می داننــد،

و اما از آخــرت غافلنـد!» (7 / روم)

ـ «پس، دیگر به اینان مپرداز، که از ذکر ما روی گردانده اند،

و به جز زندگی دنیا نمی خواهند،

چون علـم شان هـمین مـقـدار اسـت!» (29 و 30 / نجم)

مراد به فــرح و خوشحالــی آنان از علمــی که دارند، غــرور و خودپسنـدی

ناشی از زرنگی و علم ظاهری است، که در اداره زندگــی خود دارنــد، و خودباختگی در مقابل این اطلاعــات و زرنگی ها باعــث شد که از معــارف حقیقی که به وسیلــه رسولان خــدا عرضه می شود، اعراض کننـد و آن را چیزی نشمارند و مسخره کنند.⁽¹⁾

ماه های حرام در جاهلیت

«اِنَّ عِـدَّةَ الشُّهُـورِ عِنْـدَ اللّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْرا فی کِتبِ اللّهِ...!» (36 و 37 / توبه)

در زمان جاهلیت ماه های ذی القعده و ذی الحجه و محرم و رجب دارای حرمت بودند و آن ها را ماه های حرام می نامیدند، ولی هر موقع که مسئله ای خاص پیش می آمد حرمت یک از آن ها را به ماه بعد منتقل می کردند، و کارهایی که در آن ماه بخصوص حــرام بـود، انجــام می دادنــد.

قرآن مجید در آیه فوق حرمت ماه های حرام چهارگانه فوق الذکر را تثبیت فرمود و قانــون تأخیر حرمت یکی از این ماه هــا که از قوانیـن دوره جاهلیت بود، لغو اعلام کرد.

خــدای تعالــی می فرمایـد:

در همان روزی که آسمان ها و زمین را آفرید در کتاب او چنین بوده است،

از این دوازده ماه، چهار ماه حرام است،

و این است دین قویم!»

و با مشرکیـن همگی شان کارزار کنیــد،

همان طــور که ایشان با همه شمــا سر جنگ دارنــد!

و بدانید که خــدا با پرهیزکـاران است!

قانون ساختگی نسی ء گناهی است، علاوه بر کفر،

و کسانی که کافر شدند به وسیله آن گمراه می شوند،

یک سال آن ماه ها را حرام می کنند، و یک سال حلال،

تا با عده ماه هایی که خدا حرام کرده مطابق شود!

پس این عمل باعث می شود که حلال کنند چیزی را که خدا حرام کرده است،

آری! اعمال بدشان در نظرشان جلوه کرده،

و خداوند قوم کافران را هدایت نمی کند!»

تقویم دوره جاهلیت

کلمه «ماه و سال و هفته» از لغاتی است که عموم مردم از قدیمی ترین اعصار آن ها را می شناختند. و چنین به نظر می رسد که بعضی از این اسامی باعث پیدایش بعض دیگر شده است. به طورمسلم، اول انسان به فصول چهارگانه سال توجه کرده، و سپس به تقسیمـات این فصــول پی بــرده است.

چهار فصلی که محسوس انسان است، همان سال شمسی است، ولی مردم سال قمری را که محسوس تر است و عالم و جاهل می تواند با نگاه به ماه زمان را تعیین کند، بهتر می شناسند.

این که فرمود:

ناظر است به ماه های قمری که دارای منشأ حسی است، و اسلام چهار ماه از مـاه هـای قمـری را حـرام دانستـه اسـت.

منظور از این که فرمود: « فی کِتابِ اللّهِ!»

دلیــل اســت بر این کــه عــده نامبــرده در آیــه عــده ای اســت که هیــچ تغییــر و اختــلافــی در آن راه نــــدارد، چـــون نـــزد خــدا و در کتـاب خــدا دوازده اســت.

دوازده گانه بودن ماه حکمی است نوشته شده در کتاب تکوین!

واضح است که ماه های شمسی از قراردادهای بشری است، گو این که فصول چهارگانه و سال شمسی خود تکوینی است، ولی ماه های آن صرف اصطلاح است، به خلاف ماه های قمری که یک واقعیت تکوینی است، و به همین جهت آن دوازده ماهی که دارای اصــل ثابت اســت، همان دوازده ماه قمری است نه شمسی.

بنابراین، آیه را می توان چنین معناکردکه:

بــه همیــن جهـــت مـی تـــوان گفــــت:

دارد!

چهار ماه حرام

کلمه «حرام» به معنای هر چیز ممنوع است. مقصود از آن چهار ماهی که حرام است به دلیل نقلی قطعی ماه ذی القعده، ذی الحجه، محرم و رجب است (که جنگ در آن ها مـمنـوع شـده اسـت.)

این تحریم، تحریم تشریعی است، و منظور از این تحریم این است که مردم در این ماه ها از جنگیدن با یکدیگر دست بکشند، و امنیت عمومی همه جا حکمفرما شود، تا به زندگی خود و فراهم آوردن وسایل آسایش و سعادت خویش برسند و به عبادت و طاعات خود بپردازند.

این حرمت از شرایعی است که ابراهیم علیه السلام تشریع فرموده بود، و عرب آن را حتی در دوران جاهلیـت که از دین توحید بیرون بوده، و بت می پرستیدند، محترم می داشتند.

جابجائی ماه های حرام در جاهلیت

در جاهلیت قانونی داشتند به نام «نَسی ء»، و آن این بود که هر وقت می خواستند این چهار ماه و یا یکی از آن ها را با ماه دیگری تعویض می کردند، مثلاً به جای محرم، صفر را حرام می کردند، و در محرم که ماه حرام بود به جنگ و خونریزی می پرداختند، و این قـانون را آیـه دوم فـوق الذکر بیان می کند.

تحریم چهار ماه از ماه های قمری، خود دین و قانونی است که مصالح بندگان را تأمین و تضمین می کند و خداوند فرموده:

ـ «ذلِــکَ دیــنُ الْقَیِّـــمَ!» (36 / توبــه)

مفهوم آیه این است که به خاطر حرام شدن این چهار ماه از طرف خدا، حرمتش را نگه دارید، و در آن ها به خود ستم نکنید! پس نهی از ظلم کردن در این چند ماه دلیل بر عظمت و مؤکد بـودن احترام آن هاست.

این نهی با این که از نظر لفظی نهی از همه انواع ظلم و معصیت هاست، ولی سیاق آیه قـرینه اســت بـر این که مقصـود اهـم از آن - نهـی از قتـال و جنگ در این چند ماه است!

در زمان جاهلیت، نزد عرب به «ماه محرم» می گفتند «صفر اول» و به خود «ماه صفر» می گفتند: «صفر ثانی» و جنگ را در ماه صفر اول حرام می دانستند. هر گاه

پیش آمدی می کرد و می خواستند در آن ماه جنگ کنند. حرمت آن را به «صفر ثانی» به تأخیر می انداختند، و در «صفر اول» جنگ را انجام می دادند، و به این عمـل «نَسی ء» می گفتند.

وقتی اسلام آن عمل را حرام کرد و از «نَسی ء» جلوگیـری فرمود، «صفر اول» معــروف بـه «شهراللّه الحــرام» شـد که بعدهــا فقط به نام «محرم» مشهور گشت.⁽¹⁾

منشأ تغییر ماه های حرام در جاهلیت

از روایات اسلامی بر می آید که عرب نسبت به حرمت ماه های حرام یعنی رجب و ذی القعده و ذی الحجه و محرم معتقد بودند، و چون پاره ای از اوقات از نجنگیدن چند ماه پشت سر هم به زحمت می افتادند، لذا به بعضی از بزرگان قوم «کنانه» مراجعه کردند تا او ماه سوم را برایشان حلال کند، او در یکی از ایام حج در منا در میان ایشان خطبه می ایستاد و اعلام می کرد که من ماه محرم را برای شما حلال نموده و حرمتش را تا رسیدن صفر تأخیر می اندازم. مردم پس از این اعلام می رفتند و به کار قتال با دشمنان می پرداختند، و آن گاه در سال دیگر باز حرمت محرم را بر می گرداندند و دست از جنگ می کشیدند، و این عمل را «نَسی ء» می نامیدند.

قبل از اسلام، عرب محرم را «صفر اول» و صفر را «صفر دوم» می نامیدند، و می گفتند: «صفرین»، هم چنان که به دو ربیع می گفتند: «ربیعین»، و جمادی ها را می گفتند: «جمـادین». کلمـه «نسـی ء» تنها شامـل «صفر اول» می شد، و از صفر دوم نمی گذشت.

پس از آن که اسلام حرمت «صفر اول» را امضاء نمود، از آن به بعد آن را «شهر اللّه محرم» نامیدند، چون استعمال این اسم زیاد بود لذا آن را تخفیف داده و گفتند: «محرم» و از آن به بعد اسم صفــر مختص به صفر دوم گردیــد. پس در حقیقــت کلمه «محرم» از اسم هایــی است که در اسلام پیــدا شده اســت. در روایــات اسلامــی آمـده اســت:

مردی از قبیله بنی کنانه به نام «جُنادة بن عُوْف» و به کنیه «اَبی اَمامه» کارش این بود که ماه ها را حلال و حرام می کرد، و چون بر عرب دشوار بود که سه ماه پشت سر هم دست از جنگ بکشند و به یکدیگر غارت نبرند، لذا هر وقت می خواستند به قومی حمله برند او بر می خاست و در همان جا مردم را مخاطب قرار داده و می گفت: من محرم را حلال و به جای آن صفر را حرام کردم! پس از این اعلام به قتال و کارزار می پرداختند، و چون محرم تمام می شد و صفر می رسید، نیزه ها را بر زمین گذاشته و دست از جنگ

می کشیدند. سال دیگر باز جناده بر می خاست و اعلام می کرد که من صفر را حلال و محرم را حرام کردم، و بدین وسیله عدد ماه های حرام را تکمیل می کرد.⁽¹⁾

زیـادتی در کـفر

آیــه « یُضَلُّ بِهِ الَّذینَ کَفَرُوا...!» (37 / توبه) یعنی دیگــران ایشان را گمــراه نمودنــد، دلالت و یا حداقــل اشعار دارد بر این که - یک شخــص معین عرب جاهلیــت را گمراه نمــوده، و این رسم غلــط را در میان آنــان باب کـرده است. کتــب تاریخ هم این شخص را یک نفــر از قبیلــه «کنانه» ذکــر کرده که متصــدی این امــر بـوده است.

آیه «اِنَّمَا النَّسیءُ زِیادَةٌ فِی الْکُفْرِ...!» (37 / توبه) نشان می دهد، این عمل از آن جایی که یک نوع تصــرف در احکام الهی است، و از آن جایــی که مردمان جاهلیــت مشرک و به خاطــر پرستــش بــت، کافــر بودنــد، لذا خدای تعالــی این عمل آن هــا را زیادتی در کفر نامیــده اسـت.

ضمنا عرب ها اگر حرمت یکی از ماه های حرام را به تأخیر می انداختند فقط منظورشــان این بوده که دستشــان در قتال با یکدیگــر باز باشد، نه این که حج و زیارت خانـه خـدا را که مخصوص به بعضی از آن ماه هاست به ماه دیگری بیندازند.⁽²⁾

بنیانگذار رسوم جاهلی در مکه

روایات اسلامی فردی را که در دین ابراهیم و اسماعیل انحراف ایجاد کرده و رسوم و احکــام جاهلیت و بت پرستی را از جانب خــود تشریع و جعل نموده، «عمروبن لحی» مـعـرفی کــرده اسـت.

در مجمع البیان از ابن عباس، از قول رسول اللّه صلی الله علیه و آله روایت شده که فرمود: - اولین کسی که بر مکه مسلط شد و در دین اسماعیل دست انداخت، و بت ها و صنم ها نصب کرد، همانا «عمروبن لحی بن قمعه بن خندف» بود. و این همان کسی است که شکافتن گوش بحیره و نذر کردن سائبه و وصل کردن وصیله و حمایت از حامی را دایر کرد... .

در روایت دیگر است که فرمود:

«بَحیرَه» مردی از «بَنی مُدلَج» بود.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله درباره کیفر این بنیانگذار بت پرستی و رسوم جاهلی در

مکـه فـرموده است:

⁽²⁾

قـربانی هـای دوره جـاهـلیت

«وَ کَذلِکَ زَیَّنَ لِکَثیرٍ مِنَ الْمُشْرِکینَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَکآؤُهُمْ!» (136 تا 145 / انعام)

آیات قرآن مجید در حکایت از اعتقادات مشرکین و بت پرستان، پرده از تاریخ عصر تاریکی و جهالت بشر بـرمی دارد، و آن را چنین به آیندگان نشان می دهد:

و به خیال خود گفتند: این سهم خداست، و این سهم شرکای عبادت ماست!

آن چه که سهم شرکــای ایشــان است به خدا نمی رســد،

اما آن چــه از خداســت به شرکای آن ها می رســد!

چه بد حکمـی است که می کنند؟!

ـ بدین سان شرکای ایشان کشتن فرزندان را به نظر بسیاری از آنان زینت دادند،

تا هلاکشــان کنند و دین شان را برایشــان مشوش سازند،

و اگر خدا می خواست این کــار را نمی کردنـد،

پس تو ایشــان را با دروغ هایــی که می سازنــد واگـذار!

و هیچکس جز آن که ما خواهیم از آن نخورد،

و این حیواناتی است که سواری بر آن ها حرام شده،

و این حیواناتی است که هنگام سواری نام خدا را بر آن یاد نمی کنند،

به خدا افترا می زنند، و خدا برای آن افتراها که می زده اند سزایشان خواهد داد!

و بر همسران ما حــرام است!

و اگر مــردار باشد همه در آن شریکند!

به زودی، خدا سزای وصف کردن ناحق ایشان را می دهد، که او فرزانه و داناست!

و آن چــه را خــدا روزی شان کــرده با افتــرا زدن به خدا حرام شمردند،

به راستی، که گمــراه شدند، و هدایت یافتگـان نبودند...!»

علاوه بر این که مشرکین خدایان خود را شریک در اموال خود می دانستند، و مقداری از اموال خود را در راه آن ها خرج می کردند، این بت ها با محبوبیتی و واقعیتی که در دل های مشرکین داشتند، فرزندکشی را در نظر بسیاری از آنان زینت داده و تا آن جا نفوذ پیدا کرده بودند که فرزندان خود را به منظور تقرب به آن ها برای آن ها قربانی می کردند!!

این مطلـب را تاریـخ درباره بت پرستان و ستاره پرستان قدیم نیز ضبط کرده است.

البته باید دانست که این قربانی غیر از «مؤودة»هایی است که در «بنی تمیم» معمـول بوده است، زیـرا «مؤودة» عبـارت از دختـرانی بوده که زنـده به گور می شدند.

این آیات دلالت بر کشتن اولاد، اعم از پسر و دختر، دارند.⁽¹⁾

بت های عصـر جاهلیت

«اَفَـرَأَیْتُـمُ الّـلاتَ وَ الْـعُـزّی وَ...؟» (19 تا 23 / نجم)

کلمات «لات و عُزّی و مَنات» نام سه بت است که معبود عرب جاهلی بودند. قرآن مجید بعد از آن که در آیات همین سوره راستگویی رسول خدا صلی الله علیه و آله را مسجل می کند، و ثابت می کند که سخنان او حقایقی است آسمانی، که به وی وحی می شود، و از آن حقانیت نبوتش را نتیجه می گیرد، نبوتی که بر اساس توحید و نفی شرکاء پی ریزی شـده است. به عنوان نتیجه گیری به مسئلـه بت هـا مـی پردازد.

«لات و عُزّی و مَنات» که بت های مشرکین بودند، و مشرکین آن ها را تمثالی از ملائکه می پنداشتند، و ادعا می کردند که ملائکه به طور کلی از جنس زنانند، و بعضی از مشرکین بعضی از بت ها را تمثال ملائکه و بعضی دیگر راتمثالی از انسان ها می دانستند، چون بت پرستان قائل به الوهیت و ربوبیت خود بت ها نبودند، بلکه ارباب آن ها کـه همان ملائکــه باشند، مستقـل در الوهیــت و ربـوبیــت و انـوثیــت و شفاعــت می دانستنـد:

آیا هنوز هم معتقدید که لات و عزی، و سومی، یعنی منات، اصنام ملائکه،

که به گمان شما دختران خدایند، رب شما هستند؟!

آیا پسران مال شما و برای خدا دختران است؟ چه تقسیم جائرانه و غیر عادلانه!؟

این بت ها هیچ حقیقتی به جز این ندارند که نام هایی از طرف شما و پدرانتان بر آن ها

نهاده شده، و خدای تعالی هیچ مدرکی بر الوهیت آن ها نازل نکرده است!

ای پیامبر! اینان جز خیال و پنداری دلخواه پیروی نمی کنند،

با این که از ناحیـه پروردگارشان هدایت بر ایشان آمده است...!»

(19 تا 23 / نجم)

در این که این سه بت چه شکل هایی داشتند، و در کجا منصوب بودند، و هر یک معبود کدام طایفه از عرب بودند، و در این که چه چیز باعث شد که آن بت مورد پرستش قرار گیرد؟ قول علما مختلف و متناقض است، به طوری که به هیچ یک از آن ها نمی تـوان اعتمـاد کرد.⁽¹⁾

شروع دعوت اسلام

دعوت عشیره رسول اللّه صلی الله علیه و آله

«وَ اَنْذِرْ عَشیرَتَکَ الاَقْرَبینَ...!» (214 / شعرا)

ـ «... و خویشــان نزدیکت را انــذار کن!»

خدای متعــال در آیه بالا رســول اللّه صلی الله علیه و آله را فرمــان می دهد که دعوت خود را از خویشــان و خانواده خود شروع کند. اگر «عشیره اقربین» یعنی خویشاوندان نزدیک تر را اختصاص به ذکر داد، برای افاده و اشاره به این نکته بود که در دعوت دینی، خاصه خرجی راه ندارد، و این دعوت قوم و خویش نمی شناسد، و فرقی میان نزدیکان و بیگانگان نمی گذارد، و مداهنه و سهل انگاری در آن راه ندارد، و چون سنن و قوانین بشری نیست که تنها در بیگانگان و ضعیفان اجرا شود، بلکه در این دعوت حتی خود رسول اللّه صلی الله علیه و آله نیز با امتش فرقی نــدارد، تا چه رسد به این که میان خویشاوندان پیغمبر با بیگانگان فرق بگذارد، بلکه همه را بندگان خدا، و خدا را مولای همـه مـی داند.

در ادامـه می فرماید:

آنان را دور خود جمع کن، و پر و بال رأفت بر ایشان بگستران،

و به تربیتشان بپرداز،

و اگر نافرمانیت کردند، از عملشان بیزاری جوی!» (214 تا 216 / شعراء)

در روایات اسلامی آمده است که وقتی این آیه نازل شد رسول اللّه صلی الله علیه و آله

بنی عبدالمطلب را که در آن روز چهل نفر بودند، دعوت کرد... و پس از صرف غذا انذارشان کرد و فرمود:

من خودم از ناحیه خدای عزوجل به عنوان نذیر به سوی شما فرستاده شده ام، اسـلام بیـاورید و مـرا اطـاعت کنیـد تـا هدایت شوید!

آن گاه فـرمـــــود:

مردم سکوت کردند، و آن جناب سه بار این سخن خود را تکرار کرد، و در هر سه نوبـت احدی سخــن نگفت به جز علــی، که در هر نوبـت برخاسـت و گفت: من حاضرم!

و رسول اللّه صلی الله علیه و آله بعد از بار سوم به آن جناب فرمود: توئی! پس مردم برخاستنـد که بروند... . (نقل ازمجمع البیان از براء بن عازب)⁽¹⁾

صحنه اولین دعوت و رویارویی با قریش

در مجمع البیان در ذیل آیه: «وَ اَنْذِرْ عَشیرَتَکَ الاَقْرَبینَ!» از این عباس روایت آورده که گفت: وقتی این آیه نازل شد، رسول خدا صلی الله علیه و آله بر بالای صفا رفت و با بلندترین صوتـش فریاد زد: یک خبر مهم!!

قریش بی درنگ دورش جمع شدند و پرسیدند چه شده است؟ فرمود: - به نظر شما اگر خبری بدهم که فردا صبح و یا امروز عصر دشمنی بر سر شما می تازد، از مــن می پذیرید یا نه؟ همه گفتنــد: بلی! برای این که ما از تو دروغی نشنیده ایـم! فرمود:

خـدای عزوجـل در پاسـخ وی سـوره «تَبَّـتْ یَـدا اَبـی لَـهَبٍ وَ تَـبَّ!» را نـازل فرمود.

(از سعید بن جبیر، از ابن عباس نیز روایت فوق رسیده الا این که در آن اشاره به محــل دعوت در بالای صفــا نشــده است.) در مجمع البیــان از طــارق محاربــی روایت شده که گفت:

روزی در حینــی که من در بازار ذی المجــاز بودم، ناگهــان به جوانــی برخوردم کـــه صــدا مـی زد:

هان ای مردم بگویید: «لا اِلهَ اِلاّ اللّه ! » تا رستگار شوید!

در این بین ناگهان به مردی برخوردم که در عقب سر او می آمد و به طرف او سنگ می انداخت، و دیدم که ساق پا و پشت پاشنــه او را خون انداخته بود، و صدا مـی زد: هـان ای مـردم او کـذاب اســت و گـوش بــه سخنـش ندهیــد!

مـن از اشخـاصی پـرسیدم این مرد کیست؟ گفتند: محمد است، که مدعی نبوت است، و آن ابولهب عمـوی اوست که معتقـد است او دروغ مـی گوید.⁽¹⁾

اظهار علنی برائت از مشرکین

«قُلْ یا اَیُّهَا الْکافِروُنَ لااَعْبُدُ ما تَعْبُدوُنَ...!» (1 و 2/کافرون)

در این سوره رسول خدا صلی الله علیه و آله دستور می یابد به این که برائت خود از کیش وثنیت کافران را علنا اظهار بدارد و خبر دهد که آن ها نیز پذیرای دین اسلام نیستند، پس نه دین او مورد استفاده ایشان قرار می گیرد، و نه دین آنان آن جناب را مجذوب خود می کند، پــس نه کفار می پرستند آن چــه را که آن جنــاب می پرستد، و نه تا ابد آن جناب می پرستد آن چه را که ایشــان می پرستند، پس کفــار باید تا ابــد از سازشکاری و مداهنــه آن جنـاب مـأیـوس بـاشنـــد!

در آیه « قُلْ یا اَیُّهَا الْکافِروُنَ!» ظاهرا خطاب به یک طبقه معهود و معین از کفار است، نه تمامی کفار، به دلیل این که رسول خدا صلی الله علیه و آله را مأمور کرده از دین آنان بیزاری جوید، و خطابشان کند که شما هم از پذیرفتن دین من امتناع می ورزید. با این که می بینیم در چهارده قرن گذشته میلیون ها کافر به دین اسلام درآمدند می فهمیم که خطاب در آیه به طبقه معینی از کفار است.

مراد به «آن چه کفار می پرستیدند،» بت هایی است که کفار مکه می پرستیدند، و آیه ایــن معنــی را می دهــد که: من ابــدا نمی پرستم آن چه را که شمــا بت پرستــان امـــروز می پرستیـد!

عبارت «و شما نخواهید پرستید آن چه را که من می پرستم!» یک خبر غیبی از این معناست که کفار مورد نظر در آینده نیز به دین توحید در نمی آیند. ایــن دو آیــه، به انضمــام امر «قُلْ - بگو!» در آغاز سوره این معنی را دست می دهــد کـه گویا رســول خدا صلی الله علیه و آله به کفار فرموده است:

ـ پروردگار من مرا دستور داده به این که به طور دائم او را بپرستم، و این که به شما خبر دهم که شما هرگز و تا ابد او را نمی پرستید، پس تا ابد اشتراکی بین من و شما در

دین واقع نخواهد شد!

آیات زیادی در قرآن هست که ایمان نیاوردن ابدی برخی از کفار را پیش گویی فـرمـوده است، مانند:

«عذاب خدا بر آنان حتمی شده و در نتیجه دیگر ایمان نخواهند آورد!» (7 / یس)

ـ «اِنَّ الَّذیــنَ کَفَرُوا سَــواءٌ عَلَیْهِمْ ءَاَنْذَرْتَهُمْ اَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا یُؤْمِنُونَ،

چون ایمان نخواهند آورد!» (6 / بقره)⁽¹⁾

شرایط لازم برای دعوت دینی

«قَـدْ نَعْلَـمُ اِنَّــهُ لَیَحْــزُنُــکَ الَّــذی یَقُــولُــــونَ... .» (33 تــا 36 / انعـــام)

خدای تعالی به رسول گرامی خود می فرماید:

گرچه اعراض آنان بر تو خیلی گران می آید، و لکن تو چه می دانی آیا می توانی زمین را سوراخ کنی و یا نردبامی بر آسمان بگذاری و از آسمان یا از بطن زمین آیه ای برایشان بیاوری؟ حاشا! خداست که اگر بخواهد همه آنان را بر هدایت مجتمع می سازد! پس زنهار که از جاهلان باشی! تنها کسانی دعوت تو را می پذیرنــد که دارای گوش شنــوا باشند، و امــا مردگــان (هم چنان مـرده هستنـد تا آن که،) خدایشــان محشــور کند و همــه به سـوی او بازگشـت کننـد!»

این آیات رسول خدا صلی الله علیه و آله را در لغزش هایی که مشرکین درباره امر دعوت وی داشتند، تسلیت داده و با وعده حتمی نصرتش دلخوش می سازد، و بیان می کند که دعوت دینی دعوتی است که باید در محیط آزاد و با حفظ اختیار اشخاص صورت گیرد، تا هر که می خواهد ایمان آورد، و هر که می خواهد کفر ورزد!؟

چون دعوت دینی، اساسش بر اختیار است، قدرت و مشیت حتمی الهی در آن دخالت نمی کند، و اشخاص را مقید و مجبور به قبول نمی سازد، و گرنه خداوند می تـوانست تمـامی افراد بشر را بر هدایت مجتمـع سـازد!⁽²⁾

دستور دعوت بدون مسامحه و مداهنه

«وَ اِنْ کادُوا لَیَسْتَفِــزُّونَکَ عَــنِ الَّذینَ اَوْحَیْنــآ اِلَیْـکَ...!» (73 تا 76 / اسری)

این آیات گوشه ای از تاریخ دعوت و ایستادگی و شیوه برخورد و رفتار رسول گرامی اسلام را در قبال دشمنان اسلام نشان می دهد، و همچنین پاره ای از نیرنگ های مشرکین را که در مقابل قرآن و پیغمبر صلی الله علیه و آله می زدند، و پافشاری که در انکار توحید و معاد داشتند، یادآور می شود.

دشمنان اسلام خواسته بودند که رسول اللّه صلی الله علیه و آله نسبت به پاره ای از دستورات با آنان مداهنه کند، و نیز خواستند او را از مکه بیرون کنند. به همین جهت در این آیات با شدیدترین بیان آن جناب را تهدید می کند که مبادا به طرف مشرکین ولو هر قدر هم اندک باشد، رکون کند، و ایشان را زنهار داده که اگر آن جناب را از مکه بیرون کنند، هلاکشان فرماید!

در روایات اسلامی آمده که مشرکین از رسول اللّه صلی الله علیه و آله درخواست کردند که دست از بدگویی خدایان ایشان بردارد، و غلامان و کنیزان تهی دست ایشان را که مسلمان شــده و به وی گرویده اند، از خود دور سازد، چون عارشان می شد با بردگان خود یکجا بنشینند، و آیات خدا را بشنوند، و در چنین مناسبتی آیات فوق نازل شد، و رسول خــدا را چنیــن تذکــر فرمـود:

از آن چه به تو وحی نمودیم منحرفت کنند،

تا سیره ای مخالف آن پیش گیری، و اعمالی برخلاف آن انجام دهی،

و بدین وسیله افترائــی به ما ببنــدی،

و روش اختــلاف طبقاتــی را روشــی خــداپسندانــه جلــوه دهی! گفتنــد:

(73 / اسراء)

عبارت «لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ،» و این که «رکون» به معنای کمترین میل است، دلالت می کند بــر ایـن که رسول اللّه صلی الله علیه و آله نه تنهـا رکون بـه کفـار نکرد، بلکه نزدیک به رکون هم نشد!

رسد به این که اجابتشان کنی! پس رسول خدا ایشان را اجابت نکرد، و ذره ای میل به ایشان ننمود، و نه نزدیک بود که میل کند!»(74/اسراء)⁽¹⁾

دستـور دعوت از طریق ترساندن

«وَ اُوحِــیَ اِلَـیَّ هــذَا الْقُــرْءَانُ لاُنْــذِرَکُـمْ بِـه وَ مَــنْ بَلَــغَ!» (19 / انعــام)

در آیه فوق مسئله انذار و هشدار، غایت و نتیجه نزول قرآن کریم قرار گرفته و دعــوت نبوت از طریق ترساندن آغاز گشته است، و این خود در فهم عامه مردم کارگرتر از تطمیع است!

در آیه فوق خدای تعالی بین پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و قوم او که دو طرف دعوا هستند، واسطه قرار گرفته است.

می دانیم که خصومت و طرفیت آن جناب با قومش تنها بر سر مسئله نبوت و رسالت و ادعای نزول قرآن است. خدای تعالی در این آیه رسول گرامی خود را دستور می دهد که از مشرکین بپرسد چه چیزی در مسئله شهادت از همــه چیـز بزرگ تر است؟

بدون تردید باید گفت: خدای تعالی در تحمل شهادت و خبر یافتن از وقایع جهان و افعـال بندگـان از هـر خبرداری خبردارتر است!

خدای تعالی، سپس حکایت قسمتی از بیاناتی را می فرماید که باید رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را به مشرکین ایراد فرماید: «... و این قرآن به من وحی شده که شما و هر که را که این قرآن به گوشش بخورد انذار کنم و هشدار دهم...!»

دعـوت عـام و جهانی اسلام

عبارت «... انذار دهم شما و هر که را که این قرآن به گوشش می خورد!» در آیه فوق به ظاهر نشان می دهد که خطابش با مشرکین مکه و یا عموم قریش و یا جمیع عرب بـاشــد، لکــن دلالــت بــر ایــن هـم دارد کـه رسـالت آن حضـرت عمــومــی و قرآنــش ابدی و جهانی است.

از نظر دعوت اسلام هیچ فرقی بین کسانی که قرآن را از خود پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می شنوند و یا کسانی که از غیر او می شنوند نیست!

قرآن بر هر کسی که الفاظ آن را بشنود و معنایش را بفهمد، و به مقاصدش پی ببرد، و یا کسی که برایش ترجمه و تفسیر کنند - خلاصه بر هر کسی که مضامین آن به گوشش بخورد - حجت است!

لازم نیست کتاب یا نامه ای که به سوی قومی ارسال می شود حتما به زبان آن قوم باشد، بلکه شرط آن این است که اولاً مضامینش شامل آنان بشود، و ثانیا حجت خـود را بر آن قـوم اقامـه کنــد!

رسول اللّه صلی الله علیه و آله به مردم حبشه و مصر و روم و ایران نامه ها نوشت، و حال آن که زبان آنان غیر از زبان قرآن بود.

همچنین عده ای از قبیل سلمان فارسی و بلال حبشی و صهیب رومی به آن جناب ایمـان آوردنـد، و بسیــاری از یهود که زبانشان عبری بود به آن حضـرت گرویدند.⁽¹⁾

نامه پیامبر اسلام به شاهان

در روایات اسلامی، تاریخ و متن نامه هایی که پیامبر اکرم اسلام صلی الله علیه و آله به پادشاهان و ملــوک عصر خود نوشتــه، نقل گردیــده است، که قسمتــی از آن مطالب را از «صحیح بخاری» نقــل می کنیـم:

1 - نامه رسول اللّه صلی الله علیه و آله به هرقل قیصر روم

«... پــس هــرقـل نــامــه رســول اللّــه صلی الله علیه و آله را خواســت و آن را قرائــت کــرد، دیـــد کـه در آن نــوشـتـه شــده:

درود بر کسی که پیرو هدایت باشد!

اما بعد،

من تو را به اسلام دعوت می کنم! اسلام آور تا سالم بمانی!

اگر اسلام آوردی خدا اجر تو را دوبار عطا کند،

و اگر روی گردان شوی، گناه تمام کشاورزان مملکتت بر گردن تو خواهد بود!

ای اهل کتاب! بیایید تا از کلمه ای که میان ما و شما یکسان است، پیـروی کنیم:

که به جـز خدای یکتا را نپرستیم! ... گواه باشید که ما تسلیم فرمان اوئیم...!»

2 - نامه رسول اللّه صلی الله علیه و آله به مقوقس بزرگ قبطیان

گفته شده که نامه پیامبر به مقوقس بزرگ قبطیان نیز مشتمل بر آیه «یا اَهْلَ الْکِتابِ تَعالَوْا اِلی کَلِمَةٍ سَواءٍ بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمْ !»(64/آل عمران) بوده است.

اخیرا نامه ای که به خط کوفی نوشته شده و منسوب به پیامبر اسلام

صلی الله علیه و آله است، پیدا شده، که شبیه به نامه آن حضرت به هرقل می باشد، و به وسیله عکس برداری از آن نسخه هایی چاپ شده که پیش خیلی ها یافت می شود.

آن چه مورخین درباره نامه های پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله به سلاطین عالم (از قیصر و کسری و نجاشی،) نوشته اند، تاریخ نگارش و ارسال آن را سال ششم هجری ضبط کرده انــد، که لازمه اش آن است که آیه فوق در سنه شش یا قبل از آن نازل شده باشد.⁽¹⁾

آیه 64 سوره آل عمـــران و تحلیــل روایتی.

قریش، و معتقدات و گمراهی آن ها

بررسی انواع کفر

اشاره

کفر در کتاب خدا بر پنج نوع تقسیم شده است:

1 - کفــر ناشــی از انکــار ربوبیــت خدا،

2 - کفر نـاشی از جحــود بـر معــرفـــت،

3 - کفر نعمت،

4 - کـفـــر تــرک دستــــورات الـهـــــی،

5 - کفر برائت.

1- جـحود و انـکار ربوبیت خدا

ایـن اعتقـاد کسـی اسـت کـه مـی گـویـد:

صاحبان این عقیده دو صنف از «زنادقه» هستند که به ایشان «دهری» هم می گویند، همان هایی هستند که قرآن کلامشان را حکایت کرده که گفته اند:

ـ «جز روزگار کسی ما را نمی کشد!» (24 / جاثیه)

این دینی است که دلبخواه برای خود درست کرده اند و گفتارشان خالی از حـقیـقـت و تـحـقـیـق است!

2-جحود بر معرفت

جحود بر معرفت این است که کسی با این که حق را شناخته و برایش ثابت شده، انکــار کند، که خـدای عزوجـل درباره شــان فرموده:

ولی چون ظالم و مغرور بودند، زیر بار آن نرفتند!»(14/نمل)

و نیـــز فــرمـــوده:

به زودی پیامبر آخرالزمان می آید، و ما را بر شما پیروزی می بخشد،

ولی همین که اسلام آمد، بدان کافر شدند،

پس لعنــت خدا بر کافـران باد!» (89 / بقره)

3- کـفـران نـعـمـت

خـدای سبحان دربـاره کفـران نعمت از قـول سلیمان نبی علیه السلام حکایت کرده که گفت:

که آیا شکر می گزارم یا کفران می کنم؟» (40 / نمل)

4- کفر ترک دستورات الهی

در این باره خدای سبحان می فرماید:

که خون یکدیگر مریزید! و یکدیگر را از دیارتان بیرون مکنید!

شما هم بر این پیمان اقرار کردید و شهادت دادید،

آن گاه همین شما یکدیگر را کشتید و از وطن بیرونشان کردید،

و بر دشمنی آنان و جنایتکاری پشت به پشت هم دادید.

و چون اسیرانتان می شدند فدیه می گرفتید،

با این که فدیه گرفتن و بیرون راندن بر شما حرام بود،

آیا به بعضی احکام کتاب ایمان می آورید،

و به بعــض دیگر کفــر می ورزیــد؟ (یعنـی عمل نمی کنید!)» (84 و 85 / بقره)

در این آیه منظور از کفر، ترک دستورات خدای عزوجل است، چون نسبت ایمان هم به ایشان داده، هر چند که این ایمان را از ایشان قبول نفرموده، و سودمند به حالشان ندانسته است:

به جز خواری در زندگی دنیا،

و روز قیامـت به سوی شدیدتریـن عذاب برمی گردند!

و خدا از آن چه می کنید غافل نیســت!» (85 / بقره)

5- کفر برائت

خدای عزوجل درباره کفر برائت از ابراهیم علیه السلام حکایت کرده که گفت:

و میان ما و شما دشمنی و خشم آغاز شده، و دست از دشمنــی بر نمی داریم،

تا آن که به خدای یگانه ایمان بیاورید!» (4 / ممتحنه)

کـه در ایــن آیـــه کفــــر بـه معنـــای بیــــزاری آمـــده اســــت.... (روایت از امام صادق علیه السلام به نقل از زبیری در کافی.)⁽¹⁾

کفار صدر اسلام

«اِنَّ الَّذینَ کَفَرُوا سَواءٌ عَلَیْهِمْ ءَاَنْذَرْتَهُمْ اَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا یُؤْمِنُونَ!» (6 / بقره)

در هر جای قرآن مجید که عبارت «الَّذینَ کَفَرُوا،» آمده، مراد کفار مکه اند که در اوایل بعثت با دعوت دینی مخالفت می کردند، مگر آن که قرینه ای در کلام باشد که خلاف آن را برساند. در آیه بالا می فرماید:

و انکار کردن حق در قلـوبشان جـایگیـر گـشته است.

بـه دلیـل این که در وصـف حـال آن ها می فرماید:

معلوم است کسی که کفر و جحودش سطحی است در اثر انذار و اندرز دست از کفر و جحودش بر می دارد، ولی کسی که انذار و عدم انذار برای حالش یکسان است، معلوم است که کفر و جحودش در دلش ریشه دار گشته است.

منـظـور از ایـن کـفـار کـدام دسـتـه از کـفـارنـد؟

احتمال می رود منظور بزرگان و سردمداران مشرکین قریش و بزرگان مکه باشند، آن هایی که در امر دین عناد و لجاجت به خرج دادند و در دشمنی با دین خدا از هیچ کوشش و کارشکنی کوتاهی نکردند، تا آن جا که خدای تعالی در جنگ بدر و سایر غزوات تا آخرین نفرشان را هلاک کرد!⁽²⁾

رسول خدا در برابر کفار قریش

« وَ قـالُـوا قُـلُـوبُنـا فـی اَکِنَّـةٍ... !» (4 تـا 8 / فصلت)

کفار عصر رسول اللّه صلی الله علیه و آله در قرآن چنین تعریف شده اند که:

« بیشتــــرشــان از آن روی گــردانیــده و آن را نمــی شنــونــد، مــی گــوینـــد:

در تعریف دل های کفار که از قول خودشان گفت: «دل های ما در غلاف است!» کنایه ای است از این که دل های ما وضعی به خود گرفته که به هیچ وجه دعوتت به دین توحید را نمی فهمد، مثل این که با روپوش هایی پوشیده شده است که هیچ منفذی برای راه یافتن و رخنه کـردن چیـزی از خارج در آن نمانده است!

منظــور از «سنگینــی گوش ها،» این اســت که در گوش هــای ما سنگینی و کری پیـدا شــده است و دیگر گـوش مـا از دعوت تـو چـیزی نمی شنود!

«بین ما و تو حجابی است،» یعنی بین ما و تو پرده ای است که نمی گذارد ما به سوی تو آئیم، پس ما در هیچ یک از خواسته های تو با تو جمع نمی شویم.

کفار با این اعلام خود آن جناب را از قبول دعوتش به کلی مأیوس کردند. در بار اول گفتند: دل های ما در ظرفی پنهان شده و دیگر هیچ دعوتی در آن رخنه نمی کند، تا ما آن را بفهمیــم. و بار دوم گفتنــد: راه های ورود دعوت تو به دل های ما که دو گوش ما باشد، بسته شده است، و هیچ انذاری و بشارتــی در آن نفوذ نمی نماید. و نوبت سوم گفتنــد: بین ما و تو حجـاب و حائلـی زده شـده کــه نمی گــذارد ما و تــو یکجا و بر سر یک مسئلــه جمع شویم. و این خود مأیوس کردن به تمام معناست!

این نتیجه گیری بوی تهدید می دهد، که وقتی هیچ راهی برای تفاهم بین ما و تو نمانده است، لاجرم تو هر چه می توانی بکن، و اعتقادات ما را باطل ساز، ما هم هر تلاشی که داریم برای ابطال دعوت تو می کنیم.

در مقام پاسخگویی این تعلیمات به رسول خدا صلی الله علیه و آله داده می شود:

آن طور که خود شما با یکدیگر معاشرت می کنید، و با شما سخن می گویم،

آن طور که خود شما با یکدیگر گفتگو می کنید،

پس من جنس دیگری مخالف جنس شما از قبیل فرشته نیستم،

تا بین من و شما حائلی و حجابی باشد، و یا سخنم به گوش شما نرسد،

و یا کلامم به دل های شما وارد نشود،

تنها تفاوت من با شما این است که به من وحی می شود،

و آن چه من به شما می گویم و شما را به سوی آن دعوت می نمایم، وحیی است که به من می شود، و آن این است که معبود شما، آن معبودی که سزاوار پرستــش باشد، یکی است، نه خدایــان متفـرق و گوناگون!

حال که به جز یک اله بی شریک وجود ندارد، پس به توحید او قیام کنید،

و شرکاء را از او نفی نمایید، و از او نسبت به شرک و گناهانی که تاکنون مرتکب شده اید، طلب مغفرت نمایید!

بااین که این خدا رب تمامی عوالم است! و....» (6 تا 9 / فصلــت)

در روایـات اسلامــی از جـابـربــن عبـداللّــه روایــت آورده انــد کــه گفــــت:

روزی قـریــش دور هم جمــع شــده و گفتنــــد:

همگــی گفتند: ما به جز عتبــه بن ربیعه کســی را داناتــر از خود ســراغ نداریــم. رو بــه عتبــه کردنــد و گفتنـــد:

توانگرتر شوی، و مرد یگانه قریش گردی، و اگر شهوتت گل کرده، بگو تا هر زنی می خواهی هر چند ده زن برایت بگیریم! رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

ـ «به نام خدای رحمان و رحیم.

این کتاب نازل شده از ناحیه رحمان و رحیم است،

کتابی است که آیاتش از یکدیگر جداست،

کتابی است خواندنی عربی،

برای مردمی که علم داشته باشند...!»(1 تا 3 / فصلت)

(هم چنان آیات این سوره را خواند تا رسید به آیه - اگر اعراض کنند بگو شما را انذار می کنم از صاعقه ای مثل صاعقه عاد و ثمود... !)(13/فصلت)

عتبــه گفت: دیگر بس اســت! آیا غیــر از این ها سخنــی نداری؟ فرمــود نه! عتبه نــزد قـریـش شـد، پـرسـیـدنـد: چـه خبــر آورده ای؟ گـفـــت:

درباره این که رسول خدا صلی الله علیه و آله در پاسخ ولید بن مغیره نیز آیات اول این سوره را خوانــد، روایات دیگــری نیز وجود دارد.⁽¹⁾

وضع روحی و عناد کفار قریش

«بَلِ الَّذینَ کَفَروُا فی عِزَّةٍ وَ شِقاقٍ...!» (2 تا 11 / ص)

در سوره «ص» گفتار پیرامون رسول خدا صلی الله علیه و آله و این مطلب دور می زند که آن جناب با ذکری که از جانب خدای تعالی برایش نازل شده مردم را انذار می کند، و به سوی توحید و اخلاص در بندگی خداوند سبحان دعوت می کند، ولی کفار به عزت خیالی خود می بالند، و به همین جهت دست از دشمنی با آن جناب بر نمی دارند، و از

پیروی و ایمان به او استکبار می ورزند، و مردم را هم از این که به او ایمان بیاورند جلوگیری می کنند، و به این منظور سخنانی باطل می گویند.

این مـطلب در آیات قرآنی چنین نقل می شود:

که متضمن ذکر و یادآوری است،

تو به طور قطع و یقین از انذارکنندگانی!

بلکه آن ها که کافر شدند از قبول این معنا و پیروی تو امتناع ورزیدند و مخالفت کردند. ما قبل از این کفار، چه بسا قرن ها و امت ها که به کیفر تکذیب پیامبران مرسل و منذر، هلاک کردیم!

و در هنگام نزول عذاب دیگر مجال فرار برایشان نماند، و گفتن واویلا به دردشان نخورد، و هرچه فریاد زدند سودی به حالشان نبخشید، و هرچه به خدای سبحان استغاثه کردند، فایده ای ندیدند، چون هنگام، هنگام تأخیر عذاب و مؤاخذه نبود، و هنگام فرار!»(1تا3/ص)

از آن جایی که مسلک وثنیت منکر رسالت بشر است، کفار از آمدن منذری از جنس خودشان تعجب کردند، و او را متهم به سحر نمودند، و گمان کردند که وی به دروغ قرآن و معارف حقه آن را به خدا نسبت می دهد.

آن ها گـفتند: آیا محمد خدایان را یک خدا کرده است؟

یعنی، پیامبر اسلام الوهیت الهه را باطل کرده و آن را منحصر در یک خدا کرده و می گوید: لا اِلهَ اِلاّ اللّه!

لذا اشراف کفار قریش نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله جمع شدند و خواستند درباره مشکلی که آن جناب با دعوت خود به سوی توحید و ترک خدایان پیش آورده بود، با آن جناب گفتگو کنند، و به نوعی از آن جناب دلجویی نمایند. آن جناب حاضر نشدند به هیچ یک از سخنان آنان تن در دهند، و در نتیجه اشراف به راه افتادند و با یکدیگر و با پیروان خود گفتند: بروید و در پایداری و حمایت از خدایان خود پافشاری و شکیبایی به خرج دهید!

مشرکان خیال می کردند که محمد صلی الله علیه و آله منظور از دعوت به توحید قصد دارد به مردم آقایی و ریاست کند، و دعوت خود را وسیله رسیدن به این هدف قرار داده اسـت. گـفتند:

ـ ما چنین چیــزی از دیگر ملت هــا نشنیده ایــم، و این یک امــر خـود ساختـه است!

منظورشان از ملت دیگر، مذهبی است که سایر ملل و امت های معاصر و یا قریب

به عصر آن روز عرب به آن مذاهب متدین بودند، در مقابل ملل اولی که امم گذشته متدین به آن بوده اند.

کفار می گفتند: هیچ امتیازی نزد محمد نیست که به وسیله آن از ما برتری و امتیازی داشته باشد، و به خاطر آن قرآن بر او نازل بشود، و بر ما نازل نگردد. خداوند تعـالی می فرمایــــد:

ایشان آن چه را که گفتند از روی ایمان و اعتقاد نبود بلکه هنوز درباره ذکر من یعنی قرآن در شک هستند، و احتمال می دهند که حق باشد. و اگر به حقانیت آن معتقد نشده اند نه بدان جهت است که قرآن در دلالت کردن بر حقانیت نبوت و آیت بودنش برای آن خفایی داشته و از افاده این معنا قاصر است، و نمی تواند برای مردم یقین و اعتقاد بیاورد، بلکه تعلق دل های آنان به عقاید باطل و پافشاری شان بر تقلید کورانه است، که ایشان را از نظر و تفکر در دلالت آیت الهی و معجزه او بر نبوت بازمی دارد، و در نتیجــه درباره ایــن آیت یعنی قــرآن کریــم در تردیدند، در حالی که قـــرآن آیتــی معجـــزه اســــــت!

این سرکشی را هم چنان ادامه می دهند تا وقتی که عذاب را بچشند، آن وقت به حکم اضطرار ناگزیر می شوند اعتراف کنند، هم چنان که اقوام دیگری که مثل ایشان بودند بعد از چشیدن عذاب اعتراف کردند.

خـداونـد تعـالــی می فرمایـــد:

ـ خزینه های رحمت پروردگارت منحصرا در اختیار خود اوست، و او بهتر می داند که رسالت خودرا در چه دودمانی و چه شخصی قراردهد، و چه کسی را مورد رحمت خاصــه خــود قـرار دهد!

ـ آیا ملک آسمان ها و زمین از آن مشرکان است، و آن ها می توانند در این آسمان ها و زمین تصرف کنند و جلو نزول وحی آسمانی را بگیرند؟ اگر راستی چنیــن هستند، پس به آسمان هــا عروج کنند، و وسیلــه های خود را بــه کار زننــد، و جلو وحــی آسمانی را بگیرند!؟

پروردگـارا قبـل از روز رستاخیـز سهم ما را از عذاب بیاور!

قریش در خانه ابوطالب

در تفسیر قمی آمده که وقتی رسول اللّه صلی الله علیه و آله دعوت خود را ظاهر ساخت، قریش نزد ابوطالب جمع شدند و گفتند:

ابوطالب جریان را به رسول اللّه صلی الله علیه و آله خبر داد و حضرت فرمود:

ابــوطالــب پاســخ آن جنــاب را بــه اطــلاع کفــار رســانیـد، و ایشـــان گفتنــد:

رسـول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

مشرکین گفتند:

شگفتا، آیا سیصد و شصت خدا را رها کنیم و یک خدا را بگیریم!؟⁽¹⁾

پیکـار اسلام با بـت پرستی

دعوت های الهی همواره با بت پرستی جنگیده و با آن به مقاومت پرداخته و ندای توحید در داده اند، به طوری که خدای سبحان در داستان های دعوت انبیاء و رسل مانند نوح و هود و صالح و ابراهیم و شعیب و موسی علیهم السلام این مسئله را ذکر کرده است، و در قصه های عیسی و لوط و یونس علیهم السلام نیز بدان اشاره کرده و اجمال سخن در این آیه آمــده است:

ـ «پیش از تو رسولی نفرستادیم مگر به او وحی کردیم، که خدایی جز من نیست،

پس مرا بپرستیـد!» (25 / انـبیاء)

حضرت محمد صلی الله علیه و آله در دعوت خود با حکمت و موعظه و گفتگو و مجادله به طریق احسن، قوم بت پرست خود را به توحید فرا خواند. مردم پاسخی جز استهزاء و اذیت به او ندادند، و نسبت به کسانی که بدو ایمان آورده بودند به تفتین پرداختند، و به بدترین شکــل شکنجه شان کردند، تا مسلمین مجبور شدند مکه را ترک گویند و به حبشه هجرت کنند.

بعدا برای کشتن پیغمبر توطئه کردند، و وی به مدینه هجرت کرد، و بعد از او نیز عده ای از مؤمنین به مهاجرت پرداختند. دیری نپایید که مشرکین با او درگیر شدند و به جنگ پرداختند و در «بدر» و «احد» و «خندق» و غزوه های فراوان دیگر با وی جنگیدند، تا سرانجام خدای تعالی با فتح مکه او را برایشان پیروز گردانید.

پیغمبر بعد از فتح مکه، خانه کعبه و حرم را از بت ها پاک کرد، و بت هایی را که اطراف کعبه نصب شده بود، شکست. «هُبَل» که بالای بام کعبه نصب شده بود، پیغمبر صلی الله علیه و آله علی علیه السلام را به طرف بام بالا برد، و او بت را بر زمین افکند. این بت به طوری که گفته اند بزرگ ترین بت آن ها بود که بنا بر آن چه گفته اند آن را در آستانه در مسجد دفن کردند.

اسلام به شدت عنایت داشت که ماده بت پرستی را بر کند و دل ها را از خواطری که مردم را بدان می کشاند، خالی سازد، و جان ها را حتی از آن که بر گرد آن بگردند و بدان توجه کنند، باز دارد. همه این ها در معارف اصولی و اخلاق کریمه و احکام شرعیه ای که اسلام مردم را بدان فراخوانده است، دیده می شوند، و شما می بینید که اسلام اعتقاد حقه را عبارت می داند از آن که - جز خدا، خدای دیگری وجود ندارد، خدا دارای اسماء حسنی، و مالک همه چیز است، و وجود او اصیل و مستقل بالذات و از همه جهانیان بی نیاز است، و هرچه غیر از اوست از او آغاز می شود و بدو باز می گردد، و در همه شئون ذاتی خود، چه در پیدایش و چه در ادامه وجود، به او محتاجند.

ـ اگـر کسی ذات یا صفات یا اعمال یک موجود را به طور مستقل از خدا - نه از دیگــران ـ منتسب به خود آن موجود بداند، از این بابت مشرک است!

و نیـز اسـلام بـه مـردم دستـور می دهد:

و نیز:

اخبار فراوانی از پیغمبر و ائمه اهل بیت علیهم السلام رسیده که شرک را بر دو قسم دانسته اند: «شرک پنهان و شرک آشکار،» و آن دارای مراتب زیادی است که کسی جز مخلَصان از همگی این مراتب سالم نمی مانند، و از صدای پای مورچه بر سنگ صاف در شب تاریک پنهان تر است!

در روایات اسلامی، در کافی، از حضرت صادق علیه السلام در مورد «قلب سلیم» روایــت کــرده کــه: «قلب سلیــم، آن قلبــی است که در حالــی با خــدا روبــه رو شــود، کــه کســـی جــز خـــدا در آن نبــاشـــد.» فــرمـــود:

روش توحیدی

خدای سبحان به پیامبر گرامی خود دستور می دهد که برای خود رویه و سیره ای اتخاذ کند، و در اجتماع بشری با آن رویه رفتار نماید:

به سوی کلمه ای که بین ما و شما یکنواخت است،

بیایید: که جز خدا را نپرستیم، و چیزی را شریک او نسازیم،

و یکدیگر را به جز خدا اربــاب خود نگیریم.

پس اگر روگــردان شدند، بگو: شاهد باشید که ما مسلمانیم!» (64 / آل عمران)

و باز به عقاید بت پرستـی که داخل در دیـن اهـل کتـاب شده، اشاره کرده می فرماید:

(77 / مائده)

و نیز در مذمت اهل کتاب می فرماید:

ـ «اینــان هم راهبــان خود را به غیر خــدا اربــاب گرفتند، و هم مسیح بن مریم را،

در حالی که جز به پرستــش خــدای واحــدی مأمــور نشده بودنــد،

زیرا جز او خدایــی نیســت، و از آن چــه شریــک می آورنــد، منـزه اسـت!» (31 / توبه)

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله در اجرای احکام و حدود، بین مردم مساوات برقرار کرد، و طبقات اجتماع، مانند: حاکم و محکوم، رئیس و مرئوس، خادم و مخدوم، غنی و فقیر، مرد و زن، شریف و وضیع را به یکدیگر نزدیک ساخت، که هیچ کس نسبت به دیگری حق بزرگی و فخرفروشی و حکومت نداشته باشد، که کرامت تنها به تقوی است، و حساب و حکـم مربوط به خدا.

پیغمبر صلی الله علیه و آله دارایی را بالسویه تقسیم می کرد، و نهی می فرمود که قوی آنگونه تظاهر به نیروی خود کند که قلب مردم ضعیف و فروافتاده بشکند و متأثر شوند، و مثلاً ثروتمندان و زمامداران و رؤسا نباید در برابر فقرا و بیچارگان و رعیت به زیب و زیور و شوکت خود تظاهر کنند.

پیغمبر صلی الله علیه و آله مانند یکی از افراد مردم می زیست، و در خوردنی و آشامیدنی و پوشــاک و نشســت و برخاســت و راه رفتــن هیچ گونـه امتیازی با دیگران نداشت.⁽¹⁾

حجـاب حایل بین رسول اللّه «ص» و کفار

«وَ اِذا قَرَأْتَ الْقُرْانَ جَعَلْنا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ الَّذینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالاْخِرَةِ حِجابا مَسْتُورا!»

(45/اسری)

خداوند متعال در قرآن کریم واقعیتی را بیان فرموده که وقتی پیامبر گرامی اسلام قرآن می خواند، میان او و مشرکینی که به آخرت ایمان نداشتند، حجابی معنوی می افکند

که از فهم آن محجوب می شدند، و دیگر نمی توانستند اسم خدای یگانه را بشنوند، و رسول اللّه صلی الله علیه و آله را به رسالت حق بشناسند، و نمی توانستند به معاد ایمـان بیاورند و به حقیقت آن پی ببرند!

آنان نمی توانستند حقیقت آن چه را که از معارف قرآن نزد رسول اللّه صلی الله علیه و آله بود بفهمند، و بدان ایمان بیاورند و یا اذعان کنند که او به راستی فرستاده خداست، که به حق به سوی ایشان فرستاده شده است!

به همین جهت بود که وقتی اسم خدای یگانه را می آورد از او اعراض می کردند، و در انکـار معـاد پـافشاری می نمودند و او را مردی جادوشده می خواندند.

انکار به آخرت جایی برای ایمان به خدای یگانه و رسالت پیغمبران باقی نمی گذارد. کفـر بـه معـاد مستلـزم کفـر بـه همـه اصـول دیـن است. مـی فـرمایـد:

ـ « وقتی تو قرآن می خوانی،

ما دل های ایشان را با پرده هایی می پوشانیم، تا قرآن را نفهمند!

و گوش هایشان را کر و سنگین می کنیم تا قرآن را به گوش قبول نشنـوند،

و با فهم ایمان صـدق آن را درک نکنند.

ـ البته همه این هـا کیفر کفر و فسوق ایشان است!

ـ وقتی در قرآن پروردگار خود را با وصف یکتایی ذکر می کنی و شریک را از او نفی می کنی، از شنیدن و فهم آن، در حالی که پشت می کنند، اعراض می نمایند.

ـ ما بهتر می دانیم که غرض ایشان از این که می آیند تا قرآن خواندن تو را بشوند، چیست؟

و نیز بهتر می دانیم که پس از شنیدن آهسته با هم چه می گویند؟

ستمکاران می گوینــد:

جز مردی جادوشــده را پیروی نمی کنیــد!

ببین چگونــه برایت مثل ها می زنند؟

چه کنند بدبخت ها، گمراه شده اند، و دیگر راهی پیدا نمی کنند!» (45 تا 48 / اسراء)

این آیه اشعار دارد بر این که مشرکین نزد وی نمی آمدند تا قرآن به گوششان نخورد، چون از ملامت هم مسلکان خود می ترسیدند، و اگر نزد آن جناب می آمدند، پنهانی بوده، و حتی یکی از ایشان فرد دیگر را در حال استماع قرآن می دید، آهسته ملامت می کرد، زیرا می ترسید رسول اللّه صلی الله علیه و آله و مؤمنین پی ببرند و بفهمند که ایـن افـراد دشمننــد. بعضی به بعــض دیگــر مـی گفتنـــد:

ـ «پیروی نمی کنید مگر مردی جادوشده را...!» (47/اسراء)

زدن این مثل، این نکته را می رساند که مشرکین کارشان به جایی رسیده بود که

امیدی به ایمان آوردنشان نبود!⁽¹⁾

مصایب موعود کفار مکه

« وَ لا یَــزالُ الَّذیــنَ کَفَــرُوا تُصیبُهُـمْ بِما صَنَعُـوا قارِعَةٌ اَوْ...!» (31 / رعد)

دقت در این که سوره رعد یک سوره مکی است، و به شهادت مضامین آثارش، و همچنین دقت در حوادثی که بعد از بعثت و قبل از هجرت رسول اللّه صلی الله علیه و آله رخ داده، و بررسی حوادثی که بعد از هجرت تا قبل از فتح اتفاق افتاده، این معنی را روشن می سازد که مراد از عبارت «الَّذینَ کَفَرُوا،» همان کفار عرب از اهل مکه و غیر ایشان است که در ابتدای دعوت اسلام آن را رد نموده، و انکار و عناد را به نهایت رسانده بودند، و در برانگیختن فتنه و فساد پافشاری می نمودند.

خـدای تعـالی در ایـن بـاره مـی فرمـایـد:

به خاطر آن چه کردند، و کفری که به رحمان ورزیدند، می رسد،

یا در نزدیکی های خانه شان فرود می آید،

و همواره بدین حال هستند، تا آن که آن عذابی که وعـده شـان داده، برسد،

چه خدا خلف وعده نمی کند، و گفتارش تغییر نمی پذیرد!»

مقصود از آنان که مصیبت ها بر سرشان آمد، کفار اطراف مکه است، که جنگ ها و قتل و غارت ها از پایشان در آورد. و مقصود از آن ها که مصایب در نزدیکی خانه هایشان فرود آمد، اهل مکه اند، که حوادث ناگوار در پیرامون شهرشان اتفاق می افتاد، و دودش به چشم آن ها می رفت، و وحشت و اندوه و سایر آثار سوء آن، خواب و آسایش را از ایشان سلب می نمود. و مقصود از عذابی که وعده شان داده، عذاب

شمشیر است، که در روزهای بدر و احد و سایر غزوات با آن روبه رو شدند!⁽²⁾

عجز قریش در مبارزه با قرآن

« وَ قــالَ الَّذینَ کَفَــرُوا لا تَسْمَعُـوا لِهذَا الْقُرْآنِ... !» (26 / فصلت)

این آیه دلالت می کند بر نهایت عجز کفار در مبارزه علیه قرآن، بعد از آن که کفار نتوانستند کلامی مثل آن را بیاورند، و یا اقامه برهانی علیه آن بکنند، کارشان در

بیچارگی به این جا کشید که به یکدیگر سفارش کنند که به قرآن گوش ندهند، و هر جا قرآن خوانده می شود سر و صداهای بی معنی در آورند تا صدای قرآن و شخصی که آن را می خـوانــد بـه گوش دیگـران نرسد، و در نتیجــه اثرش لغو گردد.

قرآن مجید سپس پاره ای از عواقب ضلالت آنان، و نتیجه استقامت مسلمانان و پــاداش آخرتی آنان را ذکــر می کند و می فرماید:

و به بدتر از آن چه می کردند، کیفر می دهیم!

این چنین است که کیفر دشمنان خدا آتش است و در بطن آتش خانه ای جاودانه

دارند، به کیفر این که همواره آیات ما را انکار می کردند...!»

(27 و 28 / فصلت)

سپس بعد از ذکر پاداش استقامت مسلمانان در برابر کفار می فرماید:

و عمل صـالـح انجـام می دهد، و می گوید:

من به یقین از تسلیم شدگانم!» (33 / فصلت)

در این آیه، خدای تعالی پیامبر گرامی خود را تأیید می فرماید به این که سخن تو، یعنی دعوت تو، بهترین سخن است. هرچند که لفظ آیه عمومیت دارد ولی منظور در این آیه رسول اللّه صلی الله علیه و آله است، و شامل همه کسانی هم می شـود کـه بـه سـوی خدا دعوت می کنند.

چیزی که هست، چون در بین ایمان داعیان به سوی خدا، ممکن است کسی یافت شود که به خاطر رسیدن به غرض فاسد به سوی خدا دعوت کند، و معلوم است که چنین دعوتــی احسن القول نمی تواند باشد، لذا دنباله جمله این شرط را اضافه کرد که «وَ عَمِلَ صالِحا !» به شرطی که خودش هم عمل صالح کند، چون عمل صالح کشف می کند از این که صـاحبش نیتی صالح دارد.

و نیز از آن جایی که عمل صالح دلالت بر اعتقاد حق، و التزام به آن ندارد، و این نیز معلوم است که سخن آن کسی که دعوت به سوی خدا می کند، و عمل صالحی هم دارد، ولی ایمانی به حق نداشته، و التزامی به آن ندارد، احسن القول نیست! به همین جهت دو جمله گذشته را مقید به شرطی دیگر کرد، و آن این است که «وَ قالَ اِنَّنی مِنَ الْمُسْلِمینَ!» (33 / فصلت) یعنی اعتقاد به اسلام داشته باشد!

پس اگر کسی اعتقاد به اسلام و عمل صالح داشت، و آن گاه به سوی خدا دعوت کرد، سخنش احسن القول خواهد بود!

لاجرم تو بدی های مردم را با بهترین عکس العمل دفع کن،

تا کسی که بین تو و او دشمنی هست، چنان از دشمنی دست بردارد که گویی دوستی

مهربان است، اما این نصیحت را نمی پذیرند مگر کسانی که خویشتندارند،

و نیز نمی پذیرد مگر کسی که بهره عظیمی از سعادت داشته باشد!» (34و35 / فصلت)⁽¹⁾

دلیل هلاک نکردن قریش

«وَ مـا مَنَعَنــا اَنْ نُرْسِــلَ بِالاْیــاتِ اِلاّ اَنْ کَــذَّبَ بِهَـا الاَوَّلُونَ!» (59 / اسری)

قرآن مجید در مورد عدم تعذیب و هلاک دنیوی کفار صدر اسلام در آیه فوق خبر می دهد که چون مردم - که آخرینشان مثل اولینشان هستند - به خاطر آن غریزه فسق و فساد که در ایشان است مستحق آمدن هلاکت و انواع دیگر عذاب های شدیـد هستند، و خدای تعالــی هم درباره قراء این قضا را رانده که همه هلاک و یا معذب به عــذاب شدیــد شونـد.

همین معنا باعث شد که خدای تعالی آیاتی را که کفار قریش پیشنهاد می کنند، نفرستد، چون با در نظر گرفتن این که آخرین بشر با اولین او یکسان است، و هرچه اولین را وادار به عصیان کرد، آخرین را هم وادار می کند، و نیز با در نظر گرفتن این که اولین با آمدن آیات پیشنهادی شان باز کفر ورزیدند، هم این هست که این ها بعد از دیدن معجزه و آیات پیشنهادی خود ایمان نیاورند، و در نتیجه به عذاب شدید دیگری مبتلا شوند، هم چنان که پیشینیان ایشان شدند، و چون خدا نمی خواهد این امت را به عذاب عاجل مؤاخذه کند، لذا آیات پیشنهادی کفار را نمی فرستد!

این خصوصیت امت اسلام از مواردی از کلام خدای تعالی استفاده می شود و تنها آیه مورد بحث نیست، و خداوند تعالی بر این قضا رانده که این امت را عذاب نکند، مگر بعد از مدتی مهلت!⁽²⁾

مقابله تاریخی اقوام کافر در برابر پیامبران

«مـا یُجـادِلُ فی آیاتِ اللّهِ اِلاَّ الَّذینَ کَفَرُوا... .» (4 / مؤمن)

قرآن مجید در سوره مؤمن از آغاز، مطلب را پیرامون بلندپروازی های کفار، و جدال

باطلشان به منظور از بین بردن حقی که بر آنان نازل شده، می کشاند، و با تکرار آیات مربوط به خوار و ذلیل بودن کفار، و گرفتار شدن آن ها به عذاب الهـی، در امت هـای گذشته، سورت استکبار و جدال آنان را می شکند.

عذاب های خوارکننده ای را که خدا به ایشان وعده داده بود در این سوره با ذکر نمونه ای از آن چه در آخرت بر سرشان می آید، خاطرنشان می سازد:

ـ «در آیات خدا جدال نمی کنند مگر کسانی که کافر شدند، پس غوطه ور شدنشان در ناز و نعمت تو را مغرور نسازد. قبل از ایشان هم قوم نوح و احزابی که بعد از ایشان بودند، آیات خدا را تکذیب کردند، و هر امتی قصد جان پیامبر خود کرد، تا او را بگیرند، و با حربه باطل علیه حق مجادله کردند، تا حق را از بین ببرند، و من ایشان را گرفتم، و چه عجیب است عذاب!! و همچنین کلمه عذاب پروردگارت بر آنــان که کافر شدنــد، حتمی شد، که باید اهــل آتـش باشنــد.» (4 تا 6 / مؤمن)

در این آیات، در مقام جواب دادن از شبهه ای است که ممکن بود به ذهن کسی وارد شود و آن شبهه این است که ما می بینیم همیشه برد با همین کفار است، که از پذیرفتن حــق استکبار می ورزند، و در آیــات خدا جدال می کنند، و هیچ گرفتاری هم پیدا نمی کنند، و باطل خود را هم پیش می برند؟!

حاصل جواب این است که امت های گذشته چون قوم نوح و احزاب بعد از ایشان مانند عاد و ثمود و قوم لوط و غیره، از کفار امروز در تکذیب و جدال به باطل قوی تر بودنــد، آن ها تا این جا پیشــروی کردند که می خواستند رسول خود را بگیرند و بکشند، ولی عذاب الهی مهلتشان نداد، و این قضــا در حق همــه کفار رانــده شده است.

پس توهّم این که کفار معاصر از خدا پیشی گرفته اند و اراده خود را علیه اراده خدای سبحان به کار زدند، توهّمی است باطل!!⁽¹⁾

ابراهیم و رسول اللّه، دو مبارز علیه کفار

«وَ اِذْ قالَ اِبْراهیمُ لاَبیهِ وَ قَوْمِهِ اِنَّنی بَراءٌ مِمّا تَعْبُدوُنَ!» (27 تا 30 / زخرف)

آیات سوره زخرف درباره کفر مشرکین به رسالت رسول اللّه صلی الله علیه و آله و تشبث آنان در شرک به ذیل تقلید از پدران بدون هیچ دلیل دیگر، صحبت می کند، و در این آیات داستان ابراهیم علیه السلام را ذکر می کند که تقلید کردن پدر و قومش را دور انداخت و از آن چه آنان به جای خدای سبحان می پرستیدند، بیزاری جست، و از پروردگارش طلب هدایتی کرد که از فطـرتش سرچشمـــه داشتــه اسـت.

بعد از نقل داستان ابراهیم علیه السلام این مسائل را خاطرنشان می سازد که قوم او را از چه نعمت هایی برخوردارشان کرد، و چگونه به آن نعمت ها کفران کردند، و به کتاب خدا کافر شدند و در آن خورده گیری ها نمودند و به فرستاده خدا طعنه ها زدند، طعنه هایی که به خودشان برمی گردد. سپس آثار اعراض از یاد خدا را ذکر می کند، و عاقبت این کار را که همان شقاوت و خسران است تذکر می دهد، و آن گاه عطف می کند به این که پیامبر باید برای همیشه از ایمان آوردن ایشان مأیوس باشد، و سپس تهدیدشان می کند به عذاب، و به پیامبر عزیزش تأکید می کند که به قرآن تمسک جوید، چــون قرآن ذکر او و ذکر قــوم اوست، و به زودی از آن بازخواســت می شوند، و آن چــه در قــرآن اسـت دین توحیـد است، که همــه انبیـاء گذشتــه بر آن دیــن بودند:

ارثیه یکتاپرستی در نسل ابراهیم

منظــور از نسلی کــه یکتــاپرستــی در آن باقــی گذاشتــه شــده ذریــه و فرزندان ابراهیم علیه السلام است.

مراد از بقای کلمه در عقب و ذریه ابراهیم علیه السلام این است که ذریه آن جناب چنان نباشــد که به کلــی و حتی یک نفر موحــد در آنان باقــی نماند، بلکــه همواره و مادام که نسل آن جنـاب در روی زمیـن باقـی است، افرادی موحد در بین آنان یافت بشود.

دلیل عدم نزول قرآن بر اشراف قریش

«کفـــــــــار گفتنـــــــــد:

پروردگار تواند؟ این ماییم که معیشت انسان ها در زندگی دنیا را تقسیم می کنیم!»

(31و32/زخرف)

منظور از بزرگی آن دو مرد به طوری که از سیاق آیه بر می آید، بزرگی از حیث مال و جــاه اســت، چــون در نظــر افــراد مادی و دنیاپرســت ملاک عظمــت و شرافــت و علــو مقـــام همیــن چیزهــاســت!

در مجمع البیــان گفته: منظــور از دو مرد عظیــم در یکی از دو شهر، ولیدبن مغیره از مکه، و ابامسعود عُرْوَة بن مسعود ثقفی از طائف بوده است.

و بعــض دیگــر گفته انــد: منظور عتبــه بن ابی ربیعــه، از مکــه و ابن عبدیالیــل، از طائـــف بـوده است.

لکن حق مطلب این است که این تطبیق ها از خود نامبردگان است، وگرنه مشرکین شخص معینی را در نظر نداشتند، و به طور مبهم گفته اند که جا داشت یکی از بزرگان مکه و طائف پیامبر بشوند. و این معنی از ظاهر آیه به خوبی استفاده می شود.

خداوند متعال جواب داده که این مشرکین در امر معیشت دنیایی که در آن زندگی می کنند، و از رزقش ارتزاق می نمایند، و خود قطره ای از دریای بیکران رحمت ماست، هیچ مداخله ای ندارند، و آن وقت چگونه به خود اجازه می دهند به تقسیم چیزی مداخله کنند که هزاران بار از زندگی دنیا مهم تر است، و آن مسئله نبوت است، که رحمت کبـریایی مـا و کلید سعـادت دائمی بشر و رستگاری جاودانه ایشان است؟⁽¹⁾

مسلمانان اولیه

آغاز دعوت علنی اسلام

دوران شکنجه.مبارزه و مهاجرت

«فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ اَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکینَ...!» (94/حجر)

غــرض ســوره حجــر، در حقیقــت، بیــان مــوضــوع تبلیــــغ آشکــار، و امــر به علنـی کردن رسـالت است، و وقتــی به این آیه می رسد می فرماید:

ـ «حال که تو مأمور به "صفح جمیل" شدی، و خود را به عنوان نذیر از عذاب ما، آن عذابی که بر مقتسمین (پاره پاره کنندگان قرآن،) نازل شد، معرفی نمودی، دیگر مترس، کلمه حق را اظهار، و دعوت خود را علنی کن!»

در ادامه آیه می فرماید:

ایــن «مستهزئین» همــان «مقتسمین» هستند که قبلاً اسمشان در اول آیه برده شد.

خدای تعالــی وقتی دستور می دهــد که درنگ مکــن و دعوت به حق را علنی ساز، و از مشرکیــن روی برتــاب، بلافاصله می فرماید: برای این کــه ما شــر مستهزئیــن را از تو کفایــت کردیم، و ایشــان را به عــذاب خود هلاک می سازیم.

و این مستهزئیــن همان هاینــد که (با خدا، خدایانــی دیگر اتخــاذ می کننــد، پس به زودی خواهنــد فهمیـد!)

در این جملــه برای بار دوم اندوه و تنگ حوصلگی رسول اللّه صلی الله علیه و آله را از استهزاء آنان پیش می کشد، تا مزید عنایـت خود را نسبـت به تسلیــت و دلخوش

کردن آن جناب و تقویت روحــش برساند.

خدای تعالی در کلام کریم خود، مخصوصا در سوره های مکی، بسیار آن جناب را تسلیت و دلداری داده است، و این به خاطر آن صدمات زیادی است که آن جناب در مکه بـا آن مواجه می شده است.

در ادامه آیه می فرماید:

ـ «ما می دانیــم سینه تو از آن چه می گویند، تنگ می شود، پس به ستایش پروردگارت تسبیح گوی، و از سجده کنان باش! عبادت پروردگار خویش کن تا حادثه محقق به تو برسد!» (97 تا 99 / حجر)

خدای سبحان به پیامبر گرامی خود سفارش می فرماید که او را تسبیح و حمد گوید، و سجده و عبادت به جای آورد، و این مراسم را ادامه بدهد. خدای تعالی این سفارش را متفرع بر تنگی حوصله از زخم زبان های کفار نموده است، معلوم می شود که تسبیح و حمد خدا و سجده و عبادت در برطـرف کردن انـدوه و سبــک کردن مصیبــت اثر دارد.

در روایات اسلامی آمده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله بعد از آن که وحی الهی شروع شد سیزده سال در مکه بماند، و در سه سال اولش مخفیانه دعوت می کرد، و از ترس اظهار علنی نمی نمود، تا آن که خدای عزوجل با فرستادن (آیه فوق مأمورش فرمود تا دعوت خود را علنی کند، و از آن روز دعوت علنی شد.

(نقـل از امـام صـادق علیه السلام در معانی الاخبار.)

همچنیــن امـــام صــادق علیه السلام فـرمـــوده:

(نقل از امام صادق علیه السلام در تفسیر عیاشی)⁽¹⁾

شکنجه مسلمانان اولیه

«مَــنْ کَفَرَ بِاللّهِ مِنْ بَعْـدِ ایمانِـه اِلاّ مَــنْ اُکْــرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِــنٌّ بِالاْیمانِ... !»(106 تا 110 / نحل)

تاریخ روزهای اولیه ظهور اسلام آکنده از شکنجه های زیادی است که مؤمنین صدر

اسلام در مکه از قریش می دیدند. چون قریش مکه مؤمنین را آزار می دادند تا شاید از دین شان برگردند.

آیه فوق ناظر به چنین وقایعی است. چنان انواع شکنجه ها را در حق مؤمنین روا می داشتند که حتی اتفاق می افتاد یک فرد مسلمان در زیر شکنجه کفار جان می داد. هم چنان که عمار و پدر و مادرش را شکنجه کردند و پدر و مادرش در زیر شکنجه آن ها جان دادند، و عمار به ظاهر از دین اسلام بیزاری جست، و بدین وسیله جـان ســـالــم بـه در بــرد.

در ادامه آیه می فرمایــد:

این وعده جمیلــی است که خدای سبحــان به مهاجریــن می دهد که پس از شکنجه هــا مهاجــرت کردند. و در قبــال تهدیــدی کــه به کفــار کرده و خســران تمــام را نویدشــان داده، مؤمنیــن را به مغفــرت و رحمــت در قیامــت نویـد می دهد.

آخر آیه می رساند که خدا از آن مسلمانان که به ظاهر ارتداد جستند، راضی نمی شود، مگر این که مهاجرت کنند، و نیز از هجرتشان راضی نمی شود، مگر این که بعد از آن جهـاد و صبـر کننـد.

ماجرای شکنجه و قتل سمیه و یاسر

چــون رسول خــدا خواســت به مدینــه مهاجــرت کنــد بــه اصحــابـش فرمود:

بلال مؤذن و خباب و عمار، و زنی از قریش که مسلمان شده بود، ماندند تا صبح شد. مشرکین و ابوجهل ایشان را دستگیر کردند. به بلال پیشنهاد کردند که از دین اسلام برگردد، او قبول نکرد، لاجرم زرهی از آهن در آفتاب داغ کردند و بر تن او پوشاندند، و او هم چنان می گفـت: «احـد! احـد!».

خباب را در میان خارهای زمین می کشیدند. عمار از در تقیه حرفی زد که همه مشرکین خوشحال شدند و او را رها کردند. سمیه را ابوجهل به چارمیخ کشیده بود و... او

را کشت، ولی بلال و خباب و عمار را رها کردند.

آن ها خود را به رسول اللّه صلی الله علیه و آله رساندند و جریان را برای آن جناب تعریف کردند. عمار از آن حرفی که زده بود سخت ناراحت بود. حضرت فرمـود:

صحنه ملاقات شکنجه شدگان با رسول اللّه صلی الله علیه و آله را روایات بسیاری بیان کرده اند. در مجمع البیان می نویسد:

این آیه درباره جماعتی نازل شد که به اکراه مجبور شده بودند، و آن جماعت عمار و پدرش یاسر و مادرش سمیه، و صهیب و بلال و خباب بودند که شکنجه شدند، و در آن شکنجــه پــدر و مادر عمــار کشته شدنــد، و عمــار با زبانــش چیــزی بــه آن هــا داد که راضی شدنــد، و خدای سبحــان جریـان را به رسول گرامی اش خبر داد.

پس وقتی که جماعتــی به آن جنـاب خبر آوردند که عمار کافر شد، حضرت فرمود:

وقتی عمار شرفیاب شد، در حالی که گریه می کرد، حضرت فرمود: - چه حال و چـه خبـر؟ عــرض کـرد:

ـ خبــر بسیار بد آوردم، یا رســول اللّه! زیرا رهایم نکردند تا دست به ساحت تو دراز نمودم و خدایان ایشان را به خیر یاد کردم.

رسـول خدا صلی الله علیه و آله شـروع کـرد اشک های عـمار را پاک کردن، در حالی که می فرمود:

ـ اگر بار دیگر به تو چنین کردند تو هم همان کار را تکرار کن! پس آیــه فــوق نـازل شـد.⁽¹⁾

شکنجـه به خاطـر ایمان

«وَ السَّمــاءِ ذاتِ الْبُــــروُجِ... قُتِـلَ اَصْحـــابُ الاُخْـــدوُدِ...!» (8 / بـــروج)

سوره بروج به سختی کسانی را انذار کرده که مردان و زنان مسلمان را به جرم

این که به خدا ایمان آورده اند، شکنجه می کنند، نظیر مشرکین مکه که با گروندگان به رسول خدا صلی الله علیه و آله چنین می کردند، و آنان را شکنجه می کردند تا از دین اسلام به شرک سابق خود برگردند. بعضی از این مسلمانان صبر می کردند، و بر نمی گشتند، ولو شکنجــه بـه هر جا که خواست برسد. ولی بعضی بر می گشتند و مرتد می شدند، و این ها افرادی بودنـد که ایمانــی ضعیــف داشتنــد و خدای تعالی درباره آنان فرموده:

ـ «بعضــی از مردم کسانی انــد که می گویند به خــدا ایمان آورده ایم، ولی همین که در راه خــدا شکنجه می شدنــد، فتنه مــردم را نظیــر عــذاب الهــی می پنــداشتنــد.» (10 / عنکبــوت)

ـ «بعضی از مردم کسانی اند که خدا را با شرایطی می پرستند، اگر خیری به ایشان برسد، دل به آنان می بندند، و اگر دچار فتنه ای شوند، با صد و هشتاد درجه عقب گرد، بر می گردند!» (11 / حج)

خدای تعالی در این آیات اشاره ای به «اصحاب اخدود» می کند، و با این مؤمنین را به صبر در راه خدا تشویق می کند. دنبال داستان اشاره ای هم به سرگذشت لشکریان فرعون و ثمود دارد، و این مایه دلخوشی رسول خدا صلی الله علیه و آله و وعده نصرت به آن جناب و تهـدیـد مشرکین است:

مراد از «شاهد» در این آیات رسول خدا صلی الله علیه و آله است، برای این که آن جناب امـروز شـاهـد اعمال امـت اســت و فــردای قیـــامت بـدان چـــه دیـــده شهـــادت مـی دهــد.

کلمه «مشهود» هم قابل انطباق است با شکنجه ای که کفار به این مؤمنین می دادند، و وضعی که در آخرت به خود می گیرند، و آن چه در روز قیامت برای این ظالمان و مـظلـومـان رخ می دهـد، چـه ثـواب و چـه عقـاب.

در این آیات می فرماید: «قُتِلَ اَصْحابُ الاُخْدوُدِ!»

با اشاره به داستان اخدود، زمینه را برای آیات بعدی که می فرماید: «کـسانـی کـه فتـنـه کـردنـد...،» فـراهـم می سـازد.

کلمه «اخدود» به معنای شکاف بزرگ زمین است، و اصحاب اخدود جبارانی ستمگر بودند که زمین را می کندند و آن را پر از آتش می کردند، و مؤمنین را به جرم این کــه ایمان دارند در آن آتش می انداختند و تا آخرین نفرشان را می سوزاندند. خداوند متعال در این آیه اصحــاب اخــدود را لعن می کند، و از درگاه خود طرد می نماید، و

اعمال شنیع آنان را چنین شرح می دهد:

ـ «اَلنّــارِ ذاتِ الْــوَقُــودِ، اِذْ هُــمْ عَلَیْهــا قُعُــودٌ، وَ هُــمْ عَلــی مــا یَفْعَلُـونَ بِالْمُؤْمِنیـنَ شُهُـودٌ - آتشی که برای گیراندنش وسیله ای درست کرده بودند، در حالی که خودشان برای تماشای ناله و جان کندن و سوختن مؤمنان بر لبه آن آتش می نشستند، و خود نظاره گر جنایتی بودند که بر مؤمنین روا می داشتند، هیچ تقصیری از مؤمنی ســراغ نداشتنـد، جـز این کــه بـه خـدا ایـمـان آورده بـودنـد!»

(1 تا 7 / بــروج)

قرآن مجید مطلب را چنین ختم می کند:

فشار مشرکین برای برگشت مسلمانان به کفر

«اَحَسِبَ النّاسُ اَنْ یُتْرَکُوا اَنْ یَقُولُوا امَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ؟» (2تا13/عنکبوت)

بعضی از کسانی که در مکه و قبل از هجرت به رسول اللّه صلی الله علیه و آله ایمان آورده بودند، از ترس فتنه ای که از ناحیه مشرکین تهدیدشان می کرد، از ایمان خود برگشته بودند، چون مشرکین دست از سر مسلمانان بر نمی داشتند، و مرتب آنان را دعوت می کردند به این که از ایمان به آن جناب برگردند، و ضمانت می دادند که اگر برگردید هر ضرری از این بابت دیدید ما جبران می کنیم، هم چنان که اگر بر نگردید بلا به سرتان می آوریم و آن قدر شکنجه تان می کنیم تا به کیش ما بر گردید.

گویا از این عده که از ایمان خود رجوع کرده اند کسانی بوده اند که از ناحیه پدر و مادرشان تهدید و تشویق می شدند، مانند بعضی از فرزندان مشرکین که آیـات شـریفه سـوره عنکبوت بــدان اشـاره دارد.

در سوره عنکبوت، به طوری که از اول تا آخرش، و از سیاق جاری در سراسرش، استفاده می شود، غرض خدای تعالی از ایمان مردم تنها این نیست که به زبان بگویند ایمان آوردیم، بلکه غرض حقیقت ایمان است، که تندبادهای فتنه ها آن را تکان نمی دهد، و دگرگونی حوادث دگرگونش نمی سازد، بلکه هر چه فتنه ها بیشتر فشار بیاورد، پابرجا و ریشه دارتر می گردد.

خدای تعالــی می فرمـاید:

نه بلکه حتما امتحان می شوند، تا آن چــه در دل نهـان دارند، بیــرون ریزد،

و معلــوم شود ایمــان اســت یا کفـر!»

پس فتنه و محنت یکی از سنت های الهی است که به هیچ وجه و درباره هیچ کس شکسته نمی شود، همان طور که در امت های گذشته از قبیل قوم نوح و عاد و ثمود و قوم ابراهیم و لوط و شعیب و موسی جریان یافت، و جمعی استقامت ورزیدند و جمعی دیگر هلاک شدند، و در امت های حاضــر و آینده نیز جریــان خواهد یافــت و خدا به کسی ظلــم نکـرده و نمی کند، و این خــود امت هــا و اشخاصنــد که به خــود ظلــم می کنند.

پس کسی که می گوید: من به خدا ایمان آوردم باید در برابر ایمانش صبر کند و خدای یگانه را بپرستد و چون قیام به وظایف دینی برایش دشوار و یا غیر ممکن شد باید به دیاری دیگر مهاجرت کند، دیاری و سرزمینی که در آن جا بتواند به وظیفه های خود عمل کند، چه زمین خدا وسیع است!

و هرگز نباید به خاطر ترس از گرسنگی و سایر امور زندگی از مهاجرت چشم بپـوشد، بـرای این که رزق بندگان به عهده خداست!

و اما مشرکین، که مؤمنیـن را آزار می کردند، با این که مؤمنین به غیر این که می گفتند: ـ «پروردگار ما اللّه است!» و هیچ جرمی مرتکب نشده بودند، آن ها هم باید بدانند که با این رفتار خود خدا را عاجز نمی کنند و به ستوه نمی آورند، و نمی توانند خواست خود را علیه خواست خدا به کرسی بنشانند، بلکه خود این آزارشان هم که گفتیم فتنه و آزمایش مؤمنین است، و فتنه و آزمایش خودشان هم هست، و چنان نیست که از علم و تقدیر الهی خارج باشد، بلکه این خداست که آنان را در چنین بوته ای از آزمایش قرار داده و دارد هلاکشان می کند تا اگر خواست در همین دنیا به وبال آن گرفتارشان کند، و اگر خواست این عذاب را به تأخیر انداخته و در روزی که به سوی او برمی گردند، و دیگر راه گریزی ندارند، عذاب کند!⁽¹⁾

پاره کنندگان قرآن در صدر اسلام

«... الْمُقْتَسِمیــنَ، اَلَّـذیــنَ جَعَلُــوا الْقُــرانَ عِضیــنَ.» (90 و 91 / حجـــر)

ظاهر آیه قومی را یادآوری می کند که در اوایل بعثت علیه بعثت و برای خاموشی

نور قرآن قیام کرده بودند، و آن را پاره پاره می کردند تا بدین وسیله مردم را از راه خدا بازدارند، و خداوند متعـال عــذاب بر ایشــان نازل کــرده و آن ها را هلاک نموده است.

«مُقْتَسِمین» که در آغاز بعثت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله اقدام به چنین کاری می کردند طایفه ای از قریش بودند. آن ها قرآن را پاره پاره کردند، و عده ای گفتند که آن سحر است، و عده ای دیگر گفتند که افسانه های گذشتگان است، و جمعی دیگـر آن را سـاختگـی خـوانـدند.

این ها راه ورودی مکه را قسمت قسمت کردند و در موسم حج هر چند نفری سر راهی را گرفتند تا نگذارند مردم نزد رسول اللّه صلی الله علیه و آله بروند.⁽¹⁾

بریده باد دو دست ابی لهب

«تَـبَّتْ یَـدا اَبـی لَـهَـبٍ وَ تَـبَّ!» (1 تا 5 / لهب)

«بریده باد دو دست ابی لهب، که توطئه هایش باطل خواهد شد، مال و آن چه کسب کرده، دردی از او دوا نخواهد کرد، به زودی وارد آتشی شعله ور شود، با زنش، که بارکش هیزم است، و طنابی تابیده به گردن دارد!»

این ابولهب، که مورد نفرین و یا قضاء حق تعالی قرار گرفته است، فرزند عبدالمطلب و عموی رسول اللّه صلی الله علیه و آله است، که سخت با رسول اللّه صلی الله علیه و آله دشمنی می ورزید، و در تکذیب گفته ها و دعوت او و نبوتش، و همچنین در آزار و اذیتش اصرار به خرج می داد، و در ایـن راه از هیـچ گـفتــه ای و عمـلی فروگـذار نمی کرد.

او همان کسی بود که وقتی رسول خدا صلی الله علیه و آله او و عشیره اقربین خود را برای اولین بار دعوت کرد، با کمال وقاحت و بی شرمی گفت: تَبا لَکَ!

ســوره لهب گفتار او را به خـودش رد می کند و می فرماید: تباب و خسران بر او باد!

بعضی ها گفته اند که نام او همین ابولهب بوده است، هر چند که به شکل کنیه است، ولی بعض دیگر گفته اند که کلمه ابولهب کنیه او بوده و نامش عبدالعزی بوده است. بعـض دیگـر گفتـه اند نـام او عبد مناف بوده است.

جالب تر از همه اقوالی که در پاسخ این سؤال که چرا قرآن اسم او را نیاورده؟ این گفتــه است که: قرآن خواستــه است او را به آتش نسبــت دهد، چون ابولهب اشعاری به انتســاب به آتــش دارد، ماننــد آن که بگویند ابوالخیر، که رابطــه ای با خیــر دارد.

در آیات بعدی هم که می فرماید: «به زودی در آتش زبانه دار می سوزد!» از آن فهمیده می شود که معنای «تَبَّتْ یَدا اَبی لَهَبٍ!» هم این است که از کار افتاده باد دو دست مرد جهنمی، که همیشــه ملازم با شعلـــه و زبانـه آن است.

بعضی دیگر گفته اند که نام او عبدالعزی بوده است، و اگر قرآن کریم نامش را نبرده، بدین جهت بوده که کلمه «عبدالعزی» به معنای بنده «عزی» است، و «عزی» نام یکی از بت های آن زمان بوده است. خدای تعالی کراهت داشته که بر حسب لفظ نام عبدی را ببرد که عبد او نباشد، بلکه عبد غیر او باشد، و خلاصه با این که در حقیقت عبداللّه است، او را عبدالعزی بخواند، گو این که در اسم اشخاص معنا موردنظر نیست، ولی همان طور که گفتیم قرآن کریم خواست از چنین نسبتی حتی بر حسب لـفـظ خــودداری کرده باشد.

در مورد زن بولهب می فرماید که به زودی در آتش دوزخ در روز قیامت به همان هیئتــی ممثــل می گردد که در دنیــا به خود گرفتــه بود. در دنیــا شاخه هــای خاربن و بوته های دیگر را با طنــاب می پیچید و حمل می کرد، و شبانه آن ها را بر سر راه رسول خدا صلی الله علیه و آله می ریخت، تا بدین وسیله آن جنــاب را آزار دهــد. در آتــش هم با همیــن حال یعنــی طناب به گــردن و هیــزم به پشـت ممثـل گشته و عذاب می شود!⁽¹⁾

مرا با آن کس که خلقش کردم واگذار!

«... ذَرْنی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحیدا !» (11تا31/مدثر)

ایــن آیــات تهدیدی اســت که خداونــد قــادر در مورد کسانــی که در روزهای اول اسلام دســت به استهــزاء و آزار رســول اللّه صلی الله علیه و آله می زدنــد، به کــار بــرده اســت. روایــات بسیار زیــادی وارد شــده که ایــن جملــه تا بیســت آیــه بعدش همه دربــاره «ولیــدبــن مغیــــره» نــازل شـده اســـت:

که احدی با من در خلقت او شرکت نداشت،

و بعد از خلقت به بهترین وجهی تدبیرش کردم، مرا با او واگذار!

و بین من و او حایل مشو، که من او را بس هستم!

من برای او مالی ممدود و گسترده قرار دادم، برایش پسرانی قرار دادم حاضر، که آن ها را پیش روی خود می بیند که می خرامند، و از آنان در رسیدن به هدف های خود کمک

می گیرد، و همه وسایل را برایش فراهم و منظم کردم،

سپس طمع کرد که مال و فرزندانش را زیادتر کنم، ولی نه! بیشتر که نمی دهم هیچ،

بلکه به زودی از هر سو دچارش به گرفتاری ها می کنم،

چون او به آیات ما عناد ورزید!»

بعضی گفته اند که ولیدبن مغیره بعد از نزول این آیات رفته رفته مال و اولاد خود را از دسـت داد تـا در آخـر خـودش هـم هلاک شد.

جریان تاریخچه ولیدبن مغیره در روایات اسلامی چنین آمده که وی پیرمردی مجرب از داهیان عرب بود. وی از کسانی بود که رسول خدا صلی الله علیه و آله را استهزاء می کرد. این مطلب بر می گردد به روزهای اولیه دعوت اسلام در مکه، که «قمی» در تفسیر خود چنین می نویسد:

رسول خدا صلی الله علیه و آله در حجر اسماعیل می نشست و قرآن می خواند. روزی قریش که دور ولیدبن مغیره جمع شده بودند، از او پرسیدند:

رسول خدا صلی الله علیه و آله سوره حم سجده را خواند، و وقتی رسید به آیه شریفه: «فَاِنْ اَعْرَضُوا فَقُلْ اَنْذَرْتُکُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَ ثَمُودَ!» (13 / فصلت) ولید حالش متغیر شد و موی سر و صورتش سیخ شد، و بدون این که به قریش خبر ببرد کـه چه شد، مستقیما به خانه خود رفت.

قریش نزد ابوجهل شدند و گفتند: ای اباحکم، ابوعبدالشمس از دین خود بیرون شد و به دین محمد گرائید، مگر نمی بینی که از آن زمان که به نزد محمد رفت دیگر نزد ما برنگشت. روزی صبح ابوجهل نزد ولید رفت و گفت: ای عمو، تو ما را سرافکنده و رسوا کردی، و زبان شماتت دشمن را بر سر ما دراز نمودی و به دین محمد گرائیدی! ولید گفت من به دین او نگرائیدم و لکن از او کلامی شنیدم که از سنگینی و دشواری پوست بر بدن جمع می شود. ابوجهل گفت: حال بگو ببینم آیا کلام او خطابه نبود؟ گفت نه، برای این که خطابه کلامی متصل و پیوسته است، و کلام او بند بند است، آن هم بند

بندی که بندهایش شباهتی به هم ندارند.

ابوجهل پرسید: آیا شعر است؟ گفت: نه، شعر هم نیست، برای این که تو خود آگاهی که من اشعار عرب همه اقسامش را شنیده ام، بسیطش و مدیدش و رجزش را، و کلام محمد به هیچ وجه نمی تواند شعر باشد. ابوجهل پرسید: پس چیست؟ ولید گفت: باید به من مهلت بدهید تا درباره اش فکر کنم.

فردای آن روز قریش به ولید گفتند: ای ابا عبدالشمس نظرت درباره سؤال ما چه شد؟ گفت: شما بگـویید کـلام محمد سحر است، برای این که دل انسان را مسخر می کند!

خدای تعالی در قرآن کریم درباره او چنین فرمود:

ـ «اِنَّهُ فَکَّرَ وَ قَدَّرَ، فَقُتِلَ کَیْفَ قَدَّرَ!» (18 و 19/مدثر)

فکری کرد و اندازه ای گرفت، خدایش بکشد با آن اندازه ای که گرفت، باز هم خدایش بکشد با آن اندازه ای که گرفت، آن گاه نظری کرد، و سپس چهره درهم کشید، و رویی ترش کرد، خواست بفهماند من بزرگتر از آنم که زیر بار این سخنان بروم، و در آخر گفت: این قرآن نمی تواند چیزی به جز سحرهای قدیمی بـاشد، ایــن نیست مگـر سـخن بشر!

ولیدبن مغیره همه در این اندیشه بود که چیزی بگوید که با آن دعوت اسلام را بـاطل کند و مـردم مـعاند مـثل خودش آن گفته را بپسندند. پیش خود فکر کرد آیا بگوید این قرآن شعر است، یا بگوید کهانت و جادوگری است؟ یا بگوید هذیان ناشی از جنون است؟ یا بگوید از اسطوره ها و افسانه های قدیمی است؟ بعد از آن که همه فکرهایــش را کرد این طور سنجید که بگوید: قرآن سحری از کلام بشر است...! (سَاُصْلیــهِ سَقَــرَ! به زودی او را داخــل سقــر می کنـم!) (26 / مدثر)⁽¹⁾

دستور اغماض نسبت به کفار اصلاح ناپذیر

«قُلْ لِلَّذینَ امَنُوا یَغْفِروُا لِلَّذینَ لایَرْجُونَ اَیّامَ اللّهِ...!»(14/جائیه)

در این آیه شریفه، رسول خدا صلی الله علیه و آله را دستور می دهد به مؤمنین امر کند کـه از بـدی های کفـار چشـم پوشی کنند. این آیـه شـریفه در مـکه نـازل شده است، در روزهایی که مؤمنین وقتی به مشرکین مستکبر و مستهزئین به آیات خدا می رسیدند، آن ها طعنـه و تـوهین شان بـه رسـول خـدا صلی الله علیه و آله را تشدید می کردند.

مؤمنین در قبال این توهین ها عنان اختیار از دست می دادند و در مقام دفاع از

کتاب خدا و فرستاده او بر می آمدند، و از ایشان می خواستند که دست از این کار بردارند و به خدا و رسولش ایمان بیاورند، غافل از این که کلمه عذاب علیه آنان حتمی شده، و به زودی به وبال اعمال خود و کیفر آن چه کرده اند، خواهند رسید.

در قرآن کریم موارد دیگری نیز وجود دارد که خدای سبحان چنین دستورتی را به پیامبرگرامی خود داده است، مانند آیات زیر در سوره های مزمل و انعام و معارج و زخرف:

ـ « مرا در خصوص تکذیب کنندگان که غرور نعمت ایشان را به تکذیب واداشته است، وابگذار، روزکی چند مهلتشان ده،که نزد ما عذاب هایی و دوزخی هست!»(11و 12/ مزمل)

توطئه اخراج رسول اللّه «ص» از مکه

«وَ اِنْ کادُوا لَیَسْتَفِزُّونَکَ مِــنَ الاَرْضِ لِیُخْــرِجُـوکَ مِـنْهــا... .» (76 / اسری)

قــرآن مجید توطئه هایــی را که مشرکیــن علیه رســول اللّه صلی الله علیه و آله طرح می کردند در جا به جـای آیـات خود یــادآور شـده است.

در آیه فوق می فرماید:

ـ « مشرکین نزدیک بود تو را وادار کنند تا از مکه بیرون شوی،

بعد از رفتن تو زمــان زیــادی زنــده نمی ماندنــد،

بلکـه پس از مختصری همه هلاک می شدند.»

این سنت، یعنی هلاک کردن مردمی که پیغمبر خود را از بلاد خود بیرون کنند، سنت خدای سبحان است. این سنت را به خاطر پیغمبران خود قرار داده و در پایان آیه فرموده که در سنت ما هیچ تغییری پیدا نمی کنی!

این آیه نشان می دهد که چنین سنتی را خداوند سبحان قبل از پیامبر اسلام در مورد سایــر پیامبران باب نموده و اجرا کرده است.⁽²⁾

مهاجرت مسلمانان به حبشه

حبشه در زمان ظهور پیامبر اسلام دارای سکنه مسیحی بوده و پادشاه آنان نجاشی نام داشت. در روایات اسلامی، تاریخ مسافرت مسلمانان اولیه به حبشه را، تفسیر خازنی از قول راویان مختلف چنین نوشته است:

چون جعفر بن ابیطالب با عده ای از اصحاب پیغمبر صلی الله علیه و آله به سرزمین حبشه هجرت کرده و آن جا را برای خود مأمنی قرار دادند، و از طرفی هم خود پیغمبر صلی الله علیه و آله به مدینه هجرت کرده بود، سران قریش در «دارالندوه» جمع شده و گفتند: ما باید از مسلمانانی که در حبشه هستند به عنوان خونبهای کشته های خود در بدر قصاص کنیم. اینک مالی برای نجاشی به عنوان هدیه بفرستید تا آنان را به شما تحویل دهد. برای این کار دو نفر از مردان زیرک و صاحب رأی تان را اختیار کنید.

پس عمروبن عاص و عماره بن ابی معیط را با هدایا به سوی نجاشی فرستادند. آن دو از راه دریا به سوی حبشه روانه شدند. چون بر نجاشی وارد شدند، او را سجده کردند و بر او سلام نمودند، سپس گفتند:

چون کار بر او بسیار دشوار شد پسرعموی خود را به سوی تو فرستاد تا دین تو را فاسد کند، و ملک و رعیت تو را از چنگال تو در بیاورد. از آنان بترس و آن ها را به مـا بسپار تا شرشان را از تو بگردانیم.

اگر صدق گفتار ما را بخواهی نشانه اش این است که چون بر تو وارد شوند برایت سجده نمی کنند، و با تحیتی که مردم به آن تو را تحیت می گویند، آنان تو را چنان سلام نمی دهند. این ها همه برای نفرتی است که از دین و آئین تو دارند. گوید: نجاشی مسلمانان را طلب کرد، چون برای ملاقات نجاشی به دم در رسیدند، جعفربن ابیطالب صدا زد:

نجاشی گفت: آری در امان خدا و ذمه او وارد شوند!

عمرو عاص به رفیقش گفت: - نشنیدی که چگونه به کلام «حزب اللّه» تکلم کردند، و پادشاه هم چگونه آنان را پاسخ داد؟ این پیش آمد بر عمروعاص و رفیقش ناگوار آمد. مسلمانان وارد شـدند لکن بـرای نجاشی سجده نکردند. عمروعاص گفت:

نجاشی دانست که سخن آنان حق، و همان چیزی است که در تورات و انجیل مذکور است. سپس گفت: کدام یک از شما بودید که ندا کردید: «حزب اللّه از تو اذن می خواهد؟» جعفر گفت:

عمـروعـاص گفـت: ابـدا قطـره ای خـون هـم نریخته اند! جعفر گفت:

آن ها چه می خواهید؟ عمروعاص گفت:

نجاشی گفت: آن دینی که بر آن بوده اید چه بوده، و دینی که اینان بدان گرویده اند چــه می باشــد؟ جعفـر گفت:

نجاشی گفت: ای جعفر سخن بزرگی گفتی! سپس نجاشی دستور داد ناقوس زدند. صدای ناقوس که بلند شد، هر قسیس و راهبی بود پیش نجاشی حاضر شدند. نجاشی به آن ها گفت:

نجاشی گفت: از آن چه برای شما می خواند برای من اندکی بخوان! جعفر سوره عنکبوت و سوره روم را برای نجاشی قرائت کرد. اشک از چشمان نجاشی و یارانش جاری شد و همگی گفتند:

چه می گویید؟ جعفربن ابیطالب مشغول قرائت کردن سوره مریم شد و چون به آیاتی رسید کـه در آن ها صحبت مریـم و عیسی شده، نجاشی گفت:

ـ ای نجاشــی حزب ابراهیــم کیانند؟ گفــت: این طایفــه و آن کس که از نزد او به ایــن دیـار آمده انـد، و کسانی که پیروشــان باشنــد از حزب ابراهیــم خواهنــد بــود!

مشرکین سخن نجاشی را انکار کرده و ادعا نمودند که ما بر دین ابراهیم هستیم. نجاشی هدایایی که عمروعاص و رفیقش آورده بودند به آن ها رد کرد و گفت: - این هدیه ای که برای من آورده اید رشوه است. آن را ببرید که خدا مرا سلطنت و ملک عطا کرده است، بدون این که از من رشوه ای گرفته باشد!

جعفر گوید: ما از نزد نجاشی بیرون آمدیم و در کنار او به خوبی و خوشی زنــدگـی می کـردیـم!⁽¹⁾

مـاجرای شـب هـجرت

«وَ اِذْ یَمْکُــرُ بِــکَ الَّذیــنَ کَفَرُوا... .» (30 / انفال)

قرآن مجید در بیان نعمت هایی که به رسول اللّه صلی الله علیه و آله و مسلمانان ارزانی داشته، که خود در آن نعمت ها دخالتی نداشته اند، خاطره توطئه قتل رسول اللّه صلی الله علیه و آله را یادآوری مـی کنـد، و مـی فـرمـاید:

ـ به یاد آر آن روزی را که کفار قریش برای ابطال دعوت تو به تو مکر کردند و خواستند تو را حبس کنند، و یا بکشند و یا بیرونت کنند. ایشان مکر می کنند و خداوند هم مکر می کند، و خدا بهترین مکرکنندگان است!

تردیدی که بین حبس و کشتن و بیرون کردن است، دلالت می کند بر این که کفار قریش درباره امر رسول اللّه صلی الله علیه و آله و خاموش کردن نور دعوتش که، یگانه آرزویشان بود، با هم مشورت کرده اند.

واقعه دارالندوه، و اهمیت تاریخی که این وقایع دارد و در واقع آغاز هجرت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سایر جریانات مهم تاریخ اسلام از آن واقعه به بعد اتفاق می افتد، موجب گردیده در روایات اسلامی مفصلاً و با جزئیات کامل نقل گردد.

مقدمات هجرت، و پیمان با اوس و خزرج

در تفسیرقمی داردکه سبب نزول آیه 30 سوره انفال آن بود که وقتی رسول اللّه صلی الله علیه و آله در مکه دعوت خود را علنی کرد، دو قبیله اوس و خزرج نزد او آمدند. رسول خدا صلی الله علیه و آله به ایشان فرمودند:

ـ آیا حاضرید از من دفاع کنید و صاحب جوار من باشید؟ و من هم کتاب خدا را بر شمـا تـلاوت کنـم و ثـواب شمـا در نـزد خـدا بهشت بوده باشد؟

گفتند: آری! از ما برای خودت و برای پروردگارت هر پیمانی که خواهی بگیر! فرمود:

اوس و خزرج از آن جناب جدا شدند و به انجام مناسک حج پرداختند و آن گاه به منــی بــرگشتنــد. آن ســال با ایشــان جمــع بسیــاری نیـز به حــج آمـده بـودند.

روز دوم ایام تشریق که شد رسول خدا صلی الله علیه و آله به ایشان فرمـود:

آن شب هفتاد نفر از اوس و خزرج در آن خانه گرد آمدند. رسول خدا صلی الله علیه و آله به ایشـان فـرمود:

از آن میـان اسعد زراره و بـراء بن زراره و براء بن معرور و عبـداللّه بن حرام گفتند:

حضرت فرمود:

می شوید و عجم هم به دین شما در می آید، و در بهشت پادشاهان خواهید بود! گفتند: اینـک راضی هستیم!

دوازده نقیب اوس و خزرج

حضـــرت فــرمـــود:

از اوس: ابوالهیتم بن تیهان که از اهل یمن بود، اسید بن حصین، و سعدبن خیثمه. وقتی این مراسم به پایان رسید و همگی با رسول اللّه صلی الله علیه و آله بیعت کردند، ابلیس در میان قریش و طوایف دیگر عرب بانگ برداشت که - ای گروه قریش، و ای مردم عرب! این محمد است، و این بی دینان مدینه اند که در محل جمره عقبه دارند با وی بر محاربه با شما بیعت می کنند! فریادش چنان بلند بود که همه اهل منی آن را شنیدند، و قریش به هیجان آمده و با اسلحه به طرف آن حضرت روی آوردند. رسول خدا صلی الله علیه و آله هم این صدا را شنید و به انصار دستور داد تا متفرق شوند. گفتند: یا رسول اللّه اگر دستور فرمائی با شمشیرهای خود در برابرشان ایستادگی کنیـم. رسـول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

و خداوند اذنم نداده که با ایشان بجنگم.

گفتند: آیا تو هم با ما به مدینه می آیی؟ فرمود:

وقتی چشم قریشیان به آن دو افتاد گفتند:

حمـزه در جـوابشـان گـفت:

توطئه در دارالندوه

قریش این را بدیدند و به مکه برگشتند و با خود گفتند که ایمن از این نیستیم که یکی از بزرگان قریش به دین محمد در آید و او و پیروانش به همین بهانه در «دارالنـدوه» اجتمـاع کنند، و در نتیجـه مرام ما تباه گردد.

قانون قریشیان چنین بود که کسی داخل «دارالندوه» نمی شد مگر این که چهل سال از عمرش گذشته باشد. بی درنگ در «دارالندوه» مجلس تشکیل دادند و چهل نفر از سران قریش گرد هم جمع شدند. ابلیس به صورت پیری سالخورده در انجمن ایشان در آمد. دربان پرسید: تو کیستی؟ گفت: من پیری از اهل نجدم که هیچگاه رأی صائبم را از شما دریغ نداشته ام، و چون شنیدم که درباره این مرد انجمن کرده اید آمده ام تا شما را کمک فکری بکنم. دربان گفت: اینک در آی! و ابلیس داخل شد.

بـعـد از آن کـه جـلسـه وارد شـور شـد، ابـوجهـل گفـت:

گفت: من صلاح می بینم مردی تروریست از میان خود انتخاب کنیم تا او را ترور کند. اگر بنی هاشم به خون خواهی اش برخاستند به جای یک خونبها ده خونبها می پردازیم! ابلیس خبیث گفت: این رأی ناپسند و نادرستی است! گفتند: چطور؟ گفت: برای این که قاتل محمد را خواهند کشت. و آن کدام یک از شماست که خود را به کشتن دهد؟ آری اگر محمد کشته شود، بنی هاشم و هم سوگندهای خزاعی ایشان به تعصب درآمده و هرگــز راضی نمی شوند که قاتل محمد آزادانه روی زمین راه برود، و قهــرا میــان شما و ایشـان جنگ درگیـر شـده و در حرمتـان به کشــت و کشتــار وادار خواهید شد.

یکی دیگر از ایشان گفت: من رأی دیگری دارم. ابلیس گفت: رأی تو چیست؟ گفت: او را در خانه ای زندانی کنیم و قوت و غذایش دهیم تا مرگش برسد، و مانند زهیر و نابغه و امرالقیس بمیرد.

ابلیـس گفــت: ایــن از رأی ابــوجهـل نکـوهیـــده تـــر و خبیــــث تــــر اســـــت.

گفتنـد: چـه طور؟ گفت: بـرای این که بنی هاشم به این پیشنهاد رضایت نمی دهند، و در یکی از موسم ها که همه اعراب به مکه می آیند، نزد اعراب استغاثه برده و به کمک ایشـان محمد را از زندان بیرون می آورند.

یکی دیگر از ایشان گفت: نه، و لکن او را از شهر و دیار خود بیرون کرده و خود به فراغت بت هایمان را پرستش کنیم. ابلیس گفت: این از آن دو رأی نکوهیده تر است. گفتند: چه طور؟ گفت: برای این که شما زیباترین و زبان آورترین و فصیح ترین مردم را از شهر و دیار خود بیرون می کنید. او را به دست خود به اقطار عرب راه می دهید، و او همه را فریفته و به زبان خود مسحور می کند، یک وقت خبردار می شوید که سواره و پیاده عرب مکه را پر کرده و متحیر و سرگردان می مانید!

به ناچار همگی به ابلیس گفتند: پس تو ای پیرمرد بگو که رأی تو چیست؟

ابلیس گفت: جز یک پیشنهاد هیچ علاج دیگری در کار او نیست. پرسیدند: آن پیشنهاد چیست؟ گفت: آن این است که از هر قبیله ای از قبایل و طوایف عرب یک نفر انتخاب شود، حتی یک نفر هم از بنی هاشم انتخاب شود، و این عده هر کدام یک کارد و یا آهن و یا شمشیری برداشته و نابهنگام بر سرش ریخته و همگی دفعتا بر او ضربت وارد کنند، تا معلوم نشود به ضرب کدام یک کشته شده است، و در نتیجه خونش در میان قریش متفرق و گم شود، و بنی هاشم نتوانند به خونخواهی اش قیام کنند، چون یک نفر از خود ایشان شریک بوده است، و اگر خون بها مطالبه کردند شمـا می تـوانید سـه بـرابـرش را هم بدهید.

گـفـتـنـد: آری ده بـرابـر هـم مـی دهـیم.

آن گاه همگی رأی پیرمرد نجدی (ابلیس) را پسندیده و بر آن متفق شدند و از بنی هاشم ابولهب عموی پیغمبر داوطلب شد.

شبی که علی در بستر پیامبر خوابید!

جبرئیل به رسول اللّه صلی الله علیه و آله نازل شد و به وی خبر آورد که قریش در دارالندوه اجتماع کرده و علیه تو توطئه می کنند... .

آن شبــی که قریشیان می خواستنــد آن حضرت را به قتــل برسانند، اجتماع کرده و بــه مسجـدالحــرام درآمـدنــد و شـروع کردنــد بـه ســوت زدن و کــف زدن و دور خانــه طــواف کــردن... وقتــی خواستنــد بــر آن حضــرت درآمــده و به قتلــش برساننـد، ابولهــب گفت:

به همین منظور آن شب تا صبح اطراف خانه رسول خدا صلی الله علیه و آله خوابیدند. از آن سو رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود تا بسترش را بگستردند. آن گاه به علی بن ابیطالب علیه السلام فرمود: جانــت را فدای من کن! عــرض کرد: چشم یا رســول اللّه! فرمــود: در بستــر من بخواب و پتوی مرا به سر بکش! علی علیه السلام در بستر پیغمبر خدا خوابید و پتوی آن حضرت را به سرش کشید.

آن گاه جبرئیل آمد و دست رسول اللّه صلی الله علیه و آله را گرفته و از منزل بیرون برد، و از میان قریشیان که همه در خواب رفته بودند، عبور دادند، در حالی که رسول خدا صلی الله علیه و آله مـی خـوانــد: «وَ جَعَلْنـا مِـنْ بَیْـنِ اَیْدیهِـمْ سَـدّا وَ مِــنْ خَلْفِهِــمْ سَدّا فَاَغْشَیْناهُــمْ فَهُـمْ لا یُبْصِـــرُونَ!» (9 / یس)

جبرئیــل گفـت: راه «ثـور» در پیــش گـیـر!

( «ثــور» کوهــی اسـت بر سر راه مِنـی، و از این جهــت «ثــور - گــاو» می نامنــد که کوهانی نظیر کوهـان گـاو دارد.) رســول خدا صلی الله علیه و آله وارد غــار شد و در آن جــا ماند.

وقتی صبح شد، قریش به درون خانه ریخته و یکسره به طرف بستر رفتند. علی علیه السلام از رختخواب پریده و در برابرشان ایستاد و گفت: چه کار دارید؟ گفتند: محمد کجاست؟ گفت: مگر او را به من سپرده بودید؟ شما خودتان می گفتید که او را از شهر و دیار خود بیــرون می کنیم. او هم قبل از این که شما بیرونش کنید خودش بیرون رفت. قریش رو به ابولهــب آورده و او را به باد کتــک گرفتند و گفتنــد: این نقشــه تو بود که از سر شــب ما را به آن فریــب دادی!

در تعقیب محمد «ص» تا غار ثور

قریش به ناچار راه کوه ها را پیش گرفته و هر یک به طرفی رهسپار شدند. در میان

آن ها مردی بود از قبیله خزاعه به نام ابوکرز که جای پای اشخاص را خوب تشخیص می داد. قریشیان به او گفتند: امروز روزی است که تو باید هنرنمایی کنی. ابوکرز به در خانه رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و به قریشیان جای پای رسول خدا صلی الله علیه و آله را نشان داد و گفت: به خدا سوگند این جای پای مانند جای پایی است که در مقام است. (منظور جای پای ابراهیــم علیه السلام در مقام ابراهیـم است.)

ابوبکــر آن شب به طرف منزل رسول خدا صلی الله علیه و آله می آمد. حضرت او را برگردانیده و با خـود به غـار بـرده بـود. ابوکرز گفــت: این جای پای مسلمــا جای پــای ابوبکــر و یا جای پای پدر اوست. آن گاه گفت شخص دیگری غیر از ابوبکر نیز همراه او بوده است.

و هم چنان جلو می رفت و اثر پای آن حضرت و همراهش را نشان می داد تا به در غار رسید. آن گاه گفت: از این جا رد نشده اند، یا به آسمان رفته اند یا به زمین فرو شده اند. (چون احتمال نمی داد به غار رفته باشند، زیرا خداوند متعال عنکبوتی را مأمور کرده بود تا دهنه ورودی غار را با تار خود بپوشاند. علاوه ملائکه ای به صورت سواری در میان قریشیان گفت: - در غار کسی نیست!

قریشیان در دره های اطراف پراکنده شدند، و خداوند بدین وسیله ایشان را از فرستاده خود دفع فرمود: و آن گاه به رسول گرامی خود اجازه دادتا «هجرت» را آغازکند!)

این بود شرح ماجرای جلسه مشورتی کفار در دارالندوه مکه برای کشتن پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و شروع مهاجرت آن جناب به مدینه.

مهاجران یثرب

آن شب شخص دیگری هم همراه آن حضرت بوده که او هند پسر ابی هاله، ربیب رسول اللّه صلی الله علیه و آله بود، که مادرش خدیجه سلام اللّه علیها بوده است. این مطلب در بعض روایات آمده و در روایت دیگری رسیده که ابوبکر و هندبن ابی هاله خواستند همراه رسول خدا صلی الله علیه و آله باشند، حضرت به آن ها دستور داد تا قبلاً در فلان نقطه از راه غار که بر ایشان معلوم کرده بود، بروند و در آن جا بنشینند تا آن حضرت برسد. رسول اللّه صلی الله علیه و آله با علی علیه السلام در منزل بماند، و او را امر به صبر می فرمود تا نماز مغرب و عشا را خواند. آن گاه در تاریکی اوایل شب بیرون آمد در حالی که قریشیان درکمینش بودند، و اطراف خانه اش قدم می زدند، و منتظر بودند تا نصف شب شود و مـردم بـه خواب روند.

او در چنین وضعی بیرون شد در حالی که آیه «وَ جَعَلْنا...،» را می خواند و کفی

خاک در دست داشت، آن را به سر قریشیان پاشید، و در نتیجه هیچ یک از ایشان او را ندید، و او هم چنان پیش می رفت تا به هند و ابی بکر رسید، آن دو تن نیز برخاسته و در خدمتش به راه افتادند تا به غار رسیدند، و هند به دستور آن حضرت به مکه برگشت و رسول خـدا صلی الله علیه و آله و ابوبکر وارد غار شدند.

روایت در ادامه داستان آن شب می گوید:

از شب بعد یک ثلث گذشت، علی علیه السلام و هندبن ابی هاله به راه افتادند و در غار رسول خدا صلی الله علیه و آله را دیدار کردند.

حضرت به هند دستور داد تا دو شتر برای او و همراهش خریداری کند. ابوبکر عرض کرد: من دو راحله تهیه دیده ام که با آن به یثرب برویم. فرمود: من آن ها را نمی گیرم مگر این که قیمتش را از من بستانی. عرض کرد: به قیمت بردارید! حضرت به علی علیه السلام فرمود: قیمت مرکب های ابوبکر را به او بده، او نیز پرداخت.

آن گاه به علی علیه السلام درباره بدهی ها و تعهداتی که از مردم مکه به عهده داشت، و امانت هایی را کـه بـه وی سپرده بـودند، سفـارشاتی کرد.

قریشیان در ایام جاهلیت محمد صلی الله علیه و آله را «امین» می نامیدند، و به وی امانت می سپردند، و او را حافظ اموال و متاع خود می دانستند، همچنین اعرابی که از اطراف در موسم حج به مکه می آمدند همین کار را می کردند. این معنا هم چنان تا ایام رسالت آن حضرت ادامه داشت. در هنگام هجرت امانت هایی نزد آن حضرت گرد آمده بود و لذا به علی علیه السلام فرمود تا همه روز صبح و شام در مسیل مکه جار بزند که - هر کس در نزد محمد صلی الله علیه و آله امانتی و یا طلبی دارد بیاید تا من امانتش را بـه او بـدهم!

همیـن روایت اضـافه کرده که رسول اللّه صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام فرمود:

علی به یاد آن شب شعر می سراید!

علی علیه السلام به یاد آن شبی که در بستر رسول اللّه صلی الله علیه و آله خوابیده بود، و به یاد آن سه شبی که رسول اللّه صلی الله علیه و آله در غار بود، این اشعار را سرود:

بهترین کسی را که دور خانه کعبه و حجر اسماعیل طواف کرد،

محمد! وقتی ترسید مبادا نیرنگی به او بزنند،

پروردگار ذوالجلال من او را از مکر دشمن حفظ کرد،

من در بسترش خوابیدم، و مراقــب دشمنان بودم که کی مرا پـاره پـاره می کننــد،

در حالی که خــود را برای کشته شدن و اسیر گشتــن آماده کرده بودم،

رسول خدا در غار با ایمنی و آرامش بیتوته کرد،

آری، در غار و در حفظ خدا و پوشش او بود!

سه روز ایستاد، و آن گاه برایـش مهــار شــد شتـرانی پلید پــا،

شتـرانی که به هــر سـو راه می افتادنــد، و بیابان را قطع می کردند!⁽¹⁾

هجرت رسول اللّه «ص»

آغـاز هجـرت به سـوی مدینه

«اِلاّ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللّهُ اِذْ اَخْرَجَهُ الَّذینَ کَفَرُوا ثانِیَ اثْنَیْنِ اِذْهُما فِی الْغـارِ!»

(40 / توبه)

این آیات آن برهه از تاریخ اسلام را بیان می کند که تاریخ هجرت از آن لحظات آغاز می گردد. رسول خدا صلی الله علیه و آله بی یار و بی کس از مدینه بیرون آمده بود و دشمنان قصــد جانــش کــرده بودنــد، ولی خداونــد متعــال با جنــودی که بـرای کســی قابل رؤیت نبود یاری اش فرمود.

مقصود از «غاری» که در آیه اشاره شده غار حرا نیست، بلکه غاری است در کوه ثـور که در چهار فرسخی مکه قرار دارد.

مقصود از «همراه» که در آیه اشاره رفته، بنا بر قول قطعی «ابوبکر» است. مقصود از بیان «لا تَحْزَن!» حزن و اندوهی است که از ترس ناشی می شود، یعنی رسول خدا صلی الله علیه و آله به همراهش ابوبکر گفت:

ـ « از ترس تنهایــی و غربت و بی کسی ما، و فراوانی و یکدلی دشمنان من، و این کــه مــرا تعقیــب کرده اند، غم مخــور! که خدای سبحــان با ماســت، او مرا بـر دشمنــان یــاری می دهد!»

مقصود از «سکینت» در آیه، این است که خداوند سکینت خود را بر رسول گرامی خود نازل، و رسول خویش را به جنودی که دشمنان نمی دیدند، تأیید فرمود، و آن جنود دشمنان را از راه های مختلفی از وی دفع می کردند، و آن راه های مختلف همان عواملی بـود کـه در انصـراف مردم از وارد شدن در غار و دستگیر کردن آن جناب مؤثر بود.⁽¹⁾

جزئیاتی از هجرت رسول اللّه «ص»

در چگونگی خروج رسول اللّه صلی الله علیه و آله از مکه به طرف غار ثور، از مجموع روایات اسلامی، چنین برمی آید که: (شبی که قریش قصد جان پیامبر اکرم را کرده بودند و شبانه به خوابگاه آن حضرت حمله بردند و علی علیه السلام را در بستر آن جناب یافتند، صبحگاهان به جستجو و تعقیب رسول خدا صلی الله علیه و آله پرداختند. روایت زیر نشان می دهد که قبل از حمله به خوابگاه آن حضرت، جوانان مسلح قریش اطراف خانه آن حضرت را محاصره کرده و در نظر گرفته بودند، و رسول خدا صلی الله علیه و آله از میان آنان رد شده و به طـرف خارج از شهر حرکـت کرده است. چگونگی این جریان را روایت زیر بیان می کند:)

خروج از محاصره قریش

رسول خدا صلی الله علیه و آله وقتی از منزل بیرون آمد که قریش درب خانه آن جناب نشسته بودند، لاجرم مشتی از ریگ زمین برداشت و بر سر آنان پاشید، در حالی که می خواند: «یس وَ الْقُــرْآنِ الْحَکیمِ... تا آخر.» آن گاه از میان آنان گذشت. یکی از آن میان گفت: منتظر چه هستید؟ گفتنــد: منتظر محمدیم! گفت: به خدا قســم او از میان شما عبور کرد و رفــت! گفتند: به خـدا قســم مـا او را ندیدیــم! آن گاه برخاستنــد، در

حالی که خـاک ها را از سر خود تکــان می دادنــد. به خوابگــاه آن حضــرت حملـه بردنـد و او را نیافتند.

همراهی ابوبکر

بعد از آن که رسول خدا صلی الله علیه و آله شبانه از خانه بیرون آمد، ابوبکر دید که آن حضرت از شهر بیرون می رود، لذا به دنبالش راه افتاد. صدای حرکت ابوبکر به گوش رسول اللّه صلی الله علیه و آله رسید و ترسیــد که مبادا یکی از دشمنان باشد که در جستجوی اوست. وقتی ابوبکر این معنــا را احســاس کرد، شروع کـرد به سرفه کــردن. رسول خدا صلی الله علیه و آله صدای او را شناخت و به خاطر او ایستاد تا برسد. ابوبکـر به دنبال آن جنـاب بود تا به غار رسیدند.

تعقیـب تـا غار

رسول خدا صلی الله علیه و آله با ابوبکر به غار ثور رفتند و داخل آن شدند. پس از ورود ایشان عنکبوت ها تار به در آن غار تنیدند.

صبحگاهان قریش به جستجوی آن حضرت برخاستند، و نزد مردی قیافه شناس از قبیله «بنی مدلج» فرستادند. او جای پای آن حضرت را از در منزلش گرفت و هم چنان پیش رفت تا به در غار رسید. دم در غار درختی بود. مرد قیافه شناس گفت: مرد مورد نظر شما از این جا تجاوز نکرده است. در این جا بود که ابوبکر در اندوه شـد، و رسـول خـدا صلی الله علیه و آله فرمود:

وقتی رسول خدا صلی الله علیه و آله در آن شب وارد غار شد، خداوند درختی را به امر خود در برابر روی پیغمبرش رویانید، به طوری که به کلی آن حضرت را از چشم بینندگان پوشانید، و عنکبوت را دستور داد تا دم غار در برابر رسول خدا صلی الله علیه و آله تار تنید، و با تارهای خود آن جناب را از بینندگان مستور ساخت، و دو کبوتر وحشی را دستور داد تـا در دهـانه غـار بـایستنـد.

جوانان قریش که هر یک از دودمانی بودند با چوبدستی ها و شمشیرها و چماق ها پیدا شدند و هم چنان نزدیک می شدند تا آن جا که فاصله شان با آن جـنـاب بیـش از چـهـل ذراع نمـانـد.

در آن میان یکی از ایشان به عجله نزدیک شد، و نگاهی به در غار انداخت و برگشت. بقیــه نفرات پرسیدند چرا داخــل غار را جستجــو نکردی؟ گفــت: من یک

جفــت کبوتر وحشی در دهانه غــار دیدم و فهمیـدم که معقول نیست کسی در غار بوده باشد.

یکی دیگر گفت: این تار عنکبوتی که من می بینم این قدر قدیمی است که گویا قبل از تولدمحمد در این جا تنیده شده است!

اقامت در غار تا حرکت به مدینه

رسول اللّه صلی الله علیه و آله و ابوبکر سه روز تمام در غار بودند، تنها علی بن ابیطالب علیه السلام و عامربن فهمیده با ایشان ارتباط داشتند. عامر برایشان غذا می آورد، و علی علیه السلام تجهیــزات سفر را فراهــم می نمـود.

علی علیه السلام سه شتر از شتران بحرین خریداری کرد و مردی دلیل و راهنما برای آنان اجیر کرد. پس از آن که پاسی از شب گذشت، علی علیه السلام شتران و راهنما را بیاورد. رسول خدا صلی الله علیه و آله و ابوبکر هر یک بر راحله و مرکب خویش سوار شدند و به طرف مدینه حرکت کردند، در حالی که قریش به هر سو در جستجوی آن جناب شخصی را گسیل داشتـه بودند.

پیام رسول اللّه «ص» به علی «ع»

رسول خدا صلی الله علیه و آله سه روز در آن غار بماند و بعد از سه روز خدای تعالی اجازه مهاجرتش داد، و فرمود: ای محمد! از مکه بیرون رو که بعد ابیطالب دیگر تو را در آن یاوری نیست!

رســول خــدا صلی الله علیه و آله از غار بیــرون آمد، و در راه بــه چوپانــی از قریشیــان برخورد کــه او را «ابــن اریقـط» می گفتنـد. حضـرت او را نـزد خـود طلبیـد و فرمــود:

اینک اسباب سفر و مرکب برایم آماده ساز!

ابوبکر هم گفت: نزد اسماء دخترم برو و به وی بگو برای من دو تا مرکب و زاد راه فراهم کند، و داستان ما را به عامربن فهیره اعلام بدار! (عامر بن فهیره قبلاً از غلامان ابوبکــر بود که بعدا اسلام آورده بــود.) و به وی بگو دو راحلــه مرا با مقــداری زاد راه بــردارد و بیاورد.

ابن اریقط نزد علی علیه السلام آمد و داستان را به عرضش رسانید. علی بن ابیطالب علیه السلام زاد و راحله را برای آن حضــرت فرستاد. عامربن فهیره هم زاد و دو راحله ابی بکر را آورد.

رسول خــدا صلی الله علیه و آله از غار بیرون آمد و سوار شــد. ابن اریقــط آن جناب را از راه نخله که در میــان کوه هــا به سوی مدینــه امتداد داشت، حرکــت داد، و هیچ جا به جاده معمولــی بر نخوردنـد، مگر در قدیــد که در آن جا به منــزل « ام معبد» در آمدند.

حوادث بین راه مدینه

سُراقة بن جُعْشَم از مکه به قصد کشتن رسول اللّه صلی الله علیه و آله بیرون آمد، و او را تعقیب کرد، شاید با کشتن آن حضرت در میان قریش افتخاری به دست آورد. هم چنان در تعقیب بود تا آن جناب را پیدا نمود، و آن قدر نزدیک شد که دیگر خاطر جمع شد به هدف خود رسیده است، و لکن به طور ناگهانی چهار پای اسبش به زمین فرو رفت و به کلی در زمین پنهان شد.

سُراقه بسیار تعجب کرد، زیرا می دید زمین آن جا زمین نرمی نیست که پای اسب فــرو رود، آن هم تا شکم، بلکه اتفاقـا زمین بسیار سختی است، فهمید که این قضیه یک امر آسمانی است، (و اگر دیر بجنبد ممکن اســت خودش هـم فرو رود،) لاجرم فریاد زد:

رسول خدا صلی الله علیه و آله دعا کرد و اسب او به آسانی رها شد که گویی پاهایش را با یک گره جوزی بسته بودند. این سراقه مردی بسیار زیرک و دوراندیش بود، و از این پیش آمد چنین احساس کرد که به زودی برایش پیش آمد دیگری روی خواهد کرد، لذا به رسول اللّه صلی الله علیه و آله عرض کرد که یک خط امان برایش بنویسد، آن جناب هم وی را امان نامه داد و او برگشــت.

استقبـال مدینـه از رسـول اللّه «ص»

انصــار از بیرون آمــدن رسول خدا صلی الله علیه و آله از مکــه خبردار شده بودنــد، و در انتظار رسیدنش دقیقــه شماری می کردنــد، تا آن که در محلــه «قبا» (در آن نقطــه ای که بعدا مسجد قبا ساخته شد،) او را بدیدند، و چیزی نگذشت که خبر ورودش در همه شهر پیچیــد، و مرد و زن خوشحــال و خندان به یکدیگــر بشارت گویــان، به استقبالش شتافتند!⁽¹⁾

مدینةالنبی(جامعه صالح اسلامی)

مدینه فاضله(وعده جامعه موعود در قرآن)

وعده حکومت صالحین

«وَعَدَ اللّهُ الَّذینَ امَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُواالصّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الاَرْضِ!» (55 / نور)

این آیه وعده جمیلی است که به مؤمنین، آن ها که عمل صالح هم دارند، متوجه است. به آنان وعده می دهد که به زودی جامعه صالحی مخصوص به خودشان برایشان درست می کند و زمین را در اختیارشان می گذارد و دین شان را در زمین متمکن می سازد و امنیت را جایگزین ترسی که داشتند، می کند، امنیتی که دیگر از منافقین و کید آنان و از کفار و جلوگیری هایشان بیمی نداشته باشند، خدای را آزادانه عبادت کننـد و چیـزی را شـریک او قـرار ندهند!

خطاب در این آیه به عموم مسلمین است، که در میان آنان هم منافق هست و هم مؤمن و مؤمنین ایشان نیز دو طایفه اند: یکی کسانی که عمل صالح می کنند و یکی آنان که عمل صالح ندارند، ولی وعده ای که در آن آمده مخصوص کسانی است که هم ایمان داشته باشند و هم اعمالشان صالح است.

آیه مورد بحث از مردمی خبر می دهد که بعد از ارث بردن زمین، اجتماعی صالـح تشکیـل می دهند.

بدون شک آیه شریفه درباره بعضی از افراد امت است، نه همه امت و نه اشخاص معینی از امت و این افراد عبارتند از کسانی که مصداق «الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ،» بوده باشند.

مجتمع صالح، وارث زمین

مراد از خلیفه شدن آن ها در زمین نظیر استخلاف نیاکان و امم گذشته این است که اجتماعی صالح از آنان تشکیل دهد که زمین را ارث ببرند، آن طور که نیاکان و امم گذشته صاحبان قوت و شوکت ارث بردند و این استخلاف قائم به «مجتمع صالح» ایشان است، نه به افراد معینی از ایشان، هم چنان که در امت های قبل از ایشـان قـائم بـه مجتمـع بود.

مراد به تمکین دین مرضی آنان در زمین، این است که دین پسندیده ایشان را پای برجا دارد، به طوری که اختلافشان در اصول و سهل انگاریشان در اجرای احکام و عمل به فروع آن، متزلزلش نسازد و همواره اجتماعشان از لکه نفاق پاک باشد. مراد به تبدیل خوفشان به امنیت این است که امنیت و سلام بر مجتمع آنان سایه بیفکند، به طوری که نه از دشمنان داخلی بر دین و دنیای خود بترسند و نه خارجی و نه از دشمنــی علنــی و نه پنهانی!

مراد به این که فرمود: خدای را عبادت می کنند و چیزی را شریک او نمی گیرند، همان معنایی است که لفظ به طور حقیقت بر آن دلالت کند و آن عبارت است از این که اخلاص در عبــادت عمومیت پیــدا کند و بنیان هر کرامتـی غیر از کرامت تقوی منهدم گردد!⁽¹⁾

جامعه موعود و مهدی موعود

«وَعَدَ اللّهُ الَّذینَ امَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُواالصّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الاَرْضِ!» (55 / نور)

خدای سبحان به کسانی که ایمان آورده و عمل صالح انجام می دهند وعده می دهد که به زودی جامعه ای بر ایشان تکوین می کند که جامعه به تمام معنی صالحی باشد: از لکـه ننـگ کفــر و نفــاق و فســق پــاک باشد، زمیــن را ارث بــرد، در عـقایــد افـراد آن و اعمالشان جز دین حق چیزی حاکم نباشــد، ایمن زندگــی کنند، ترســی از دشمنــی داخلــی یا خارجــی نداشتـه باشنـد، از کید نیرنــگ بازان و ظلــم ستمگران و زورگـویــی زورگـویــان؛ آزاد باشنــد!

و این مجتمع طیب و طاهر با صفاتی که از فضیلت و قداست دارد هرگز تاکنون در دنیا منعقد نشده است و دنیا از روزی که پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله مبعوث به رسالت گشته تاکنون چنین جامعه ای را به خود ندیده است، لاجرم اگر مصداقی پیدا

کند، در روزگــار مهدی علیه السلام خواهــد بود، چون اخبار متواتــره ای که از رسول خـدا صلی الله علیه و آله و ائمه اهل بیت علیهم السلام در خصوصیات آن جناب وارد شده از انعقاد چنین جامعه ای خبر می دهد، البته این در صورتی است که روی سخن را متوجه مجتمع سالم بدانیم، نه تنها حضرت مهدی علیه السلام ! حق مطلب این است که:

ـ اگر واقعا بخواهیم حق معنای آیه را به آن بدهیم، (و همه تعصبات را کنار بگذاریم،) آیه شریفه جز با اجتماعی که به وسیله ظهور مهدی علیه السلام به زودی منعقد می شـود، قـابل انطباق با هیچ مجتمعی دیگر نیست!

در روایات اسلامی، عیاشی از علی بن الحسین علیه السلام روایت کرده که وقتی این آیه را تـلاوت مـی کـرد، فـرمـود:

« ایشان، به خدا سوگند، شیعیان ما اهل بیتند، که خدا این وعده خود را در حق ایشان به وسیله مردی از ما منجز می سازد و او مهدی این امت است و او کسی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره اش فرمود:

ـ اگر از دنیا نماند مگر یک روز، خدا آن روز را آن قدر طولانی می سازد تا مردی از عترتم قیام کند، که نامش نام من است، زمین را پر از عدل و داد کند، آن چنان که پر از ظلم و جور شده باشد!»⁽¹⁾

مشخصه یک جامعه صالح

«اَلَّذینَ اِنْ مَکَّنّاهُمْ فِی الاَرْضِ اَقامُوا الصَّلوةَ وَ...!» (41 / حج)

این آیه توصیفی است از مؤمنین صدر اسلام، عموم مؤمنین آن روز، بلکه عامه مسلمین تا روز قیامت! خصیصه ای که در آیه ذکر می شود، خصیصه هر مسلمانی اسـت، هـر چنـد کـه قـرن هـا بعد بـه وجـود آیـد، یـعنی:

ـ «... همان کسانی که اگر در زمین استقرارشان دهیم، نماز به پا کنند و زکات دهند و به معـــروف وادارنــد و از منکـر باز دارنـد و سرانجــام همه کارها با خداست!»

پس طبع هر مسلمان، از آن جهت که مسلمان است، صلاح و سداد است، هر چند احیانا بر خلاف طبعش کاری بر خلاف صلاح انجام دهد!

مراد به تمکین و استقرار آنان در زمین، این است که ایشان را در زمین نیرومند کند، به طوری که هر کاری را که بخواهد بتوانند انجام دهند و هیچ مانعی یا مزاحمی نتوانـد سد راه آنان شود.

در توصیف آنان می فرماید: یکی از صفات ایشان این است که اگر در زمین تمکنی

پیدا کنند و در اختیار کردن هر قسم زندگی که بخواهند آزادی داده شوند، در میان همه انواع و انحاء زندگی، یک زندگی صالح را انتخاب می کنند و جامعه ای صالح به وجود می آورند که در آن جامعه نماز به پا داشته شود و زکات داده شود و امر به معروف و نهی از منکر اجرا شود!⁽¹⁾

جامعه صالحان : وارثان نهایی زمین

«وَ لَقَدْ کَتَبْنا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ اَنَّ الاَرْضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصّالِحُونَ!» (105 / انبیاء)

«در زبور از پی آن کتاب چنین نوشتیم که زمین را بندگان صالح من به ارث می برند!»

مراد از وراثت زمین این است که سلطنت بر منافع از دیگران به صالحان منتقل شود و بـرکـات زنـدگی در زمـین مخـتـص ایشـان گـردد.

این برکات، اگر دنیایی باشد بر می گردد به تمتع صالحان از حیات دنیوی که در این صـورت خـلاصه مفـاد آیـه ایـن مـی شود که:

در آیه زیر نیز خدای تعالی خبر از این برخورداری در روی زمین می دهد:

ـ « خــدا به آن عده از شمــا که ایمان آورده و عمــل صالح کردنــد، وعده داده کــه به زودی ایشـان را جـانشیــن دیگــران در زمیـــن کنــد...!» (تـا آن جا کـه مــی فــرمــایــد:) ـ«تا مرا بپرستند و چیزی شریکم نسازند!» (55/نور)

اگر منظور از این برکات اخروی باشد، عبارت خواهد بود از مقامات قربی که در دنیا برای خود کسب کردند، چون این مقامات هم از برکات زندگی زمینی است، هر چند که خودش از نعیم آخرت است:

خدای تعالی در آیه 74 سوره زمر از زبان بهشتیان از آن خبر داده و فرموده:

و آیه زیر نیز بدان دلالت می کند که در سوره مؤمنون آیه 11 فرمود:

و از همین جا معلوم می شود که آیه مورد بحث خاص یکی از دو زندگی دنیوی و اخـــروی نیسـت، بلکه هر دو را شامــل می شـــود.⁽²⁾

زیربناهای جامعه صالح اسلامی

فطرت و اسلام، دو زیربنای جامعه صالح

«وَ الَّذینَ یُمَسِّکُونَ بِالْکِتابِ وَ اَقامُوا الصَّلوةَ اِنّا لا نُضیعُ اَجْرَ الْمُصْلِحینَ!» (170 / اعراف)

به طور کلی هر دینی از ادیان که دارای کتاب است در هر عصری که نازل شده باشد، متضمــن طریقه فطرت است. زمین و یا جامعه بشری فاسد نمی شود مگر با فساد طریقــه فطـرت، آن طریقـه ای که خداوند متعــال مردم را بر طبــق آن آفریــده اســت.

چیزی که هست، در هر عصری، از احکام فطرت، آن مقداری را متضمن است که اهل آن عصـر استعداد پذیرفتن آن را دارنـد، قرآن می فرماید:

و اسلام و تسلیم در برابر خدای سبحان و سنت جاریه او در تکوین و تشریع مبتنی بر تکوین اوست و این دو آیه به بانگ رسا اعلام می دارند که دین خدای سبحان همان تطبیق دادن افراد است زندگی خود را با آن چه که قوانین تکوینی اقتضای آن را دارد و غرض از این تطبیق، این است که این نوع نایل شود به آن مقامی که حقیقت این نوع استحقاق رسیدن به آن را دارد و کارش رسد به جایی که بتوان او را به طور حقیقت انسانی طبیعی و مربی تربیتی نامید، که ذاتش و ترکیب طبیعیش، اقتضای آن را دارد و آن چیزی که واقعیت انسانی طبیعی اقتضای آن را دارد، خضوع در برابر مبدأ غیبی است، که وجود و بقــاء و سعادت و توفیــق وی در شئون زندگـی و قوانین حاکمه در

عالم قائم به اوست.

و این خضوع همان دینی است که ما آن را اسلام می نامیم و قرآن و سایر کتب آسمانی که بر انبیاء و رسولان خدا نازل شده بشر را به سوی آن دعوت می کنند! پس اصلاح شئون زندگی بشر و دور کردن هر خرافاتی که به آن راه یافته و هر تکلیف شاقی که اوهام و اهواء به گردن بشر انداخته، جزو معنای دین است، نه این که اثر و خاصیت آن و یا حکمی از احکام آن باشد!

به عبارت دیگر، آن چیزی که به منطق دین الهی بشر به سوی آن دعوت شده، همانا شرایع و سننی است که مصالح او را در زندگی دنیوی و اخرویش تأمین می کند، نه این که اول مجموعه ای از معارف و شرایع از پیش خود وضع نموده و سپس ادعا کند که این شرایع با مصالح بشر تطبیق نموده و مصالح بشر با آن منطبق است!!!

این را گفتیم تا کسی توهم نکند که دین الهی مجموعه ای از معارف و شرایع تقلیدی خشک و بی مغزی است که در کالبدش هیچ روحی جز روح استبداد نیست!

در آیه فوق دست آویختن به کتاب را اصلاح خوانده و مقابل اصلاح فساد در زمین و یـا افسـاد جامعه بشری است.

کتاب الهی مصالح بشر را متضمن است و اجزاء دستوراتش تمامی مفاسد جامعه بشری را اصلاح می کند. اصولاً ما آن کتابی را کتاب الهی می نامیم که این طور باشد! و آن دینی را صحیح می دانیم که مجموعه ای از قوانین مصلحه باشد، هم چنان که مجموعه قوانیـن مصلحه را دین می دانیم!

پس دین بشر را جز به اصلاح اعمال و سایر شئون اجتماعی خود دعوت نمی کند. و اگر آن را اسلام و تسلیم در برابر خدا نام نهاده اند، برای همین است که عمل بر طبق دین عمل بر وفق قوانینی است که نظام خلقت برایش مقرر کرده و تسلیم در برابر دین تسلیم در برابر خط مشیئی است که خلقت پیش پایش نهاده و این تسلیم، تسلیم در برابر خواست خدای تعالی است!⁽¹⁾

نقش انبیاء در تشکیل جوامع صالح

اجتماع انسانی مانند سایر خصوصیات روحی اش از روز نخست، آن طور کامل نبوده که دیگر صلاحیت از برای تکامل و ترقی نداشته باشد، بلکه اجتماعات انسانی نیز مانند سایر خصوصیات روحی و ادراکی او همیشه همدوش تکاملات مادی و معنوی انسان رو به جلو رفته و متکامل شده است و دلیل ندارد که ما خاصه اجتماعی بودن

انسان را از میان جمیع حالات و خصوصیات دیگرش مستنثی نموده و آن را از همان روز پیدایشش کامل و تام بدانیم، بلکه این خاصیت نیز مانند تمام اموری که از دو حالت علم و اراده انسانی منشأ می گیرند، دارای تکامل تدریجی است.

نخستین اجتماعی که در روی کره زمین به وجود آمده، اجتماع خانواده است. این واحد اجتماعی کوچک نتیجه ازدواج است که از نیرومندترین عوامل تشکیل اجتماع می باشد زیرا به وجود آمدن آن نیاز به بیش از یک نفر دارد. از اجتماع خانواده خصوصیت دیگری به وجود آمد که آن را «استخدام» می نامیم.

«استخدام» عبارت از این است که انسان با تحمیل اراده و بسط سلطه خود، فرد دیگری را در راه برطرف کردن نیازهای خود به کار گیرد و از محصول کار او به نفع خویش استفاده کند.

این معنی کم کم به صورت «ریاست» نمودار شد، مانند: رئیس منزل، رئیس فامیل، رئیس قبیله و رئیس ملت. طبعا کسی می توانست مقام ریاست را اشغال کنــد که از همـه نیرومندتــر و شجاع تــر و دارای مــال و اولاد زیادتــری بوده باشــد و فـن حکـومــت و سیاســت را بیش از دیگــران بدانـد.

در اوایل امر، انسان به اجتماع با یک نظر مستقل و خاص نگاه نمی کرد، بلکه زندگی اجتماعی او به نفع خواص دیگری از قبیل استخدام و یا دفاع و غیر این ها بوده است. قرآن مجید می گوید که این انبیاء بوده اند که برای نخستین بار عقربک توجه بشر را به طور تفصیل متوجه اجتماع نموده و مستقلاً حفظ آن را مورد نظر بشریت قرار دادند:

ـ «مردم، ملت واحدی بیش نبودند، سپس متفرق شدند!» (19 / یونس)

ـ «مردم، دسته واحدی بودند و خداوند پیغمبران را برای بشارت و انذار برانگیخت و به حـق کتـابی بـا آنان فــرو فرستــاد تا با آن در مـوارد اختلاف بشر حکم کنند!»

(213 / بقره)

خداوند متعال با این دو آیه چنین خبر می دهد:

ـ انسان در قدیمی ترین روزگار حیات خویش، ملت واحدی بوده است، که هیچ گونه اختلافی بین خودشان دیده نمی شده، ولی کم کم اختلاف و مشاجره میانشان پدید آمد و خداوند انبیاء را برانگیخت تا این که بشریت را از تفرق و پراکندگی و اختلاف نجات بخشد و با قوانیــن آسمانی خود وحــدت و یگـانگــی آن ها را تأمیــن و حفــظ نماید!

آیه زیر دعوت به اجتماع و اتحاد را از حضرت نوح، که قدیمی ترین پیغمبر صاحب

شریعت و کتاب است، دانسته و می فرماید که بعد از آن ابراهیم و سپس موسی و بعد عیســی به ایـن امـر اقــدام نمـوده و مـردم را بــه اجتمــاع و اتحـاد دعــوت کرده انــد:

ـ «آئینی برای شما فرستاد که نوح را به همان سفارش کرده بود و بر تو نیز همان را وحی کردیم و ابراهیم و موســی و عیسی را نیز به همــان سفارش نمودیــم، که دین را به پا دارید! و در آن تفـرقــه نیندازیــد!» (13 / شوری)

طبقه گفته قرآن، که تحقیقات تاریخی نیز آن را تأیید می کند، دعوت مستقـل و صـریحـی که بـه اجتمـاع شـده نخستین بار از طـرف انبیـاء در قـالب دیـن بـوده است.

این آیه چنین اعلام می دارد که مرگ پراکندگی و اختلاف و زنده شدن وحدت و یگانگی، جز در پرتو قدرت دین و ایمان میسر نیست. و این دین است که می تواند اجتماع صالحی را برای بشر تثبیت و تضمین کند.⁽¹⁾

نقش توحید در تشکیل جامعه صالح

«یا اَیُّهَــا الَّذیــنَ آمَنُـوا اصْبِــرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا...!» (20 / آل عمران)

عامل وحدت در اجتماعات متمدن عبارت است از وحدت هدف، و هدف عبارت است از بهره گیری از مزایای زندگی دنیا، و سعادت را هم عبارت از همین بهره مند شـدن از مـزایـای حیـات مـی دانند.

ولــی اســلام، دامنه حیــات انسانی را منحصر به همیــن زندگی دنیــا ندانستــه و حیــات واقعــی را حیات آخــرت می داند و معتقــد است که مؤثر و مفیــد به حــال این حیــات یک سلسلــه معارف الهی اســت که همه آن ها برگشتــش به توحیــد است.

اسلام عقیده دارد که این معارف جز در پرتو یک زندگی اجتماعی صالح و شایسته میسر نیست، آن چنان زندگی که مبتنی بر عبادت خدا و خضوع در مقابل او و مبتنی بر اساس عدالت اجتماعی بوده باشد. به این جهات است که اسلام عامل تکون اجتماعات بشر و ملاک وحدت آن ها را دین توحید و یکتاپرستی قرار داده و وضع قانون را نیز بر همین اساس توحید نهاده است و در مرحله قانون گذاری تنها به تعدیل اراده ها در اعمال و افعال مردم اکتفا ننموده، بلکه آن را با یک سلسله وظایف عبادی و معارف حقه و اخلاق فاضله تتمیم و تکمیل فرموده است و ضمانت اجرائی آن را نیز از یک طرف به عهده حکومت اسلامی و از طرف دیگر به عهده خود افراد جامعه گذاشته است، که با یک

ترتیب صحیح علمی و عملی و همچنین به نام امر به معروف و نهی از منکر، در اجرا و زنده نگه داشتن احکـام الهـی کوشا باشند.

از مهم ترین اموری که در دین اسلام به چشم می خورد، ارتباط و به هم پیوستگی کاملی است که بین اجزاء آن برقرار می باشد و همین پیوستگی و ارتباط است که موجب وحدت کاملی بین اجزاء این دین شده است.

در دیــن اسلام روح توحیــد و یکتاپرستی از هدف های اولیه دین به شمار می رود، به طوری که روح توحید در کلیه ملکات و فضایل اخلاقــی جاری بوده و روح اخــلاق نیز در کلیــه اعمالــی که مــردم به انجــام آن مکلفنــد، منتشر می باشــد و با این ترتیب پیداست که برگشت جمیع مواد دینی اسلامی به توحید است و توحید خود در مرحلــه ترکیــب و انضمــام، به همــان اخــلاق و وظایــف عملـی برگشــت می کنــد.

بنابراین پایگاه رفیع عقیده توحید، اگر از درجه والای خود فرود آید، عبارت از اخلاق و عمل خواهد بود. و اخلاق و عمل نیز در سیر صعودی خود به همان توحید و عقیده یکتاپرستی می رسند.⁽¹⁾

نقش اخلاق و تقوی در جامعه صالح اسلامی

«یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا...!» (20 / آل عمران)

اسلام، روش اجتماعی و قوانین جاری مملکتی خود را بر اساس اخلاق قرار داده و در تربیت مردم روی موازین اخلاقی مبالغه فراوان نموده است. اسلام، ضمانت اجرائی قوانین را به عهده این تربیت اخلاقی نهاده است، که این ضمانت اجرایی در پنهان و آشکار با آدمی بوده و وظیفه خود را بهتر از هر پاسبان مراقب و بهتـر از هر قـدرتی کـه صمیمانه در برقراری نظم می کوشد، انجام می دهد!

اخلاق فاضله در ثبات و دوام خود، احتیاج به عاملی دارد که آن را حفظ و حراست نماید. این عامل چیزی جز توحید نیست. توحید هم عبارت از این است که برای جهان خدای یکتایی است، که دارای اسماء حسنی است و او موجودات را آفرید تا در سیر تکامل افتاده و به سعادت نایل گردند و او دوستدار خیر و صلاح است و بدی و فساد در پیشگاه مقدسش مبغوض است، به زودی همگان، به منظور محاکمه، در نقطه ای گـرد خواهنـد آمـد و نیکوکار و بدکار به پاداش اعمال خود خواهند رسید.

بدیهی است که اگر این عقیده به معاد در نهاد کسی نباشد، عامل دیگری وجود

نخواهد داشت که بتواند بشر را از پیروی هوی و هوس باز دارد و او را در مقام بهره بردن از لذایذ نفسانی، که مقتضای طبیعت اوست، متقی و خویشتندار کند.

تنها دژ محکمی که بشر را از هرگونه خطا و لغزش می تواند نگهداری نماید، دژ توحید است.

لازمه اعتقاد به مبدأ و معاد این است که انسان، در هر کجا و در هر زمان خود را ملزم به نیکوکاری بداند و از بدی ها بپرهیزد، خواه کسی بفهمد یا نفهمد، خواه کسی او را مــورد ستایــش قرار دهـد یا ندهـد و خواه کســی باشد که او را به کار خیر وا دارد یــا این که از بدی هـا منعــش کنــد، یا نکنــد، چه آن که او عقیــده دارد که خدا با اوست و همه چیز را می داند و هر عملــی را حفــظ می کند و معتقــد است که روزی را در پیــش دارد که هر کس به آن روز بــه پــاداش عمـل خـود، از خوب و بد، خواهـد رسید!

در منطق اسلام، اساس کار بر پیروی حق و درخواست فرد و پاداش از خدا، قرار داده شده است. در این منطق، اغراض و هدف های دنیوی در درجه دوم از اهمیت قرار گرفته است.

این منطق از نظر عموم و کلیت به طوری است که تمام موارد را شامل می شود. بنابراین، هر عملی، چه فعل و چه ترک، تنها برای ذات خدا و به نام تسلیم در مقابل او و پیروی از حق انجام می گیرد، همان حقی را که او (تعالی شأنه،) اراده کرده است و او نگهبــان دانایی است که نه چرت می زنــد و نه خوابش می بــرد و نه ممکن است به جایــی از او پنـاه بـرد. آن چه در آسمـان هــا و زمیـن اســت بـر او پوشیــده نیســت!

بنابراین، برای هر کس رقیب و شهیدی است که اعمال او را می نگرد، خواه مردم هم او را ببینند یا نه؛ او را ستایش کنند یا نه؛ و خواه قدرت بر مجازاتش داشته باشند یا نه!

کار این منطق و این عقیده در پرتو تربیت اسلامی بدانجا رسیده بود که مردم خود نزد پیغمبر می آمدند و به گناهان خود اقرار و سپس توبه می کردند و همین خود را آماده پذیرفتن حدود الهی، از قبیل کشتن و غیره می نمودند، بدین منظور که رضـایت الهی را به خود جلب کنند و روحشان از آلودگی پاک شود.

همین حوادث عجیب است که انسان را از تأثیر عمیق دین و تبلیغات دینی در روح مردم آگاه می سازد. اثر دین تا آن اندازه است که مردم حاضر می شوند به نام دین حتی از زندگی و لذایـذ آن، که از عزیزترین امور نزد انسان است، بگذرند!⁽¹⁾

تعلیمات جامعه صالح

« وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ اُمَّةٌ یَدْعُونَ اِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ...!»

(104 / آل عمران)

اگر در اجتماعی، دانش و علم نافع و عمل صالحی وجود داشته باشد، برای دوام و پایداریش باید افراد را از منحرف شدن از راه خیر - که همان اعمال معروف و شناخته شده نزد آنان است - بازدارند. مردم دیگر را هم به طی کردن همان راه خیر تشویق نمایند و آن را که از راه خیر و معروف برگشته و در پرتگاه شر و منکر واقع شده، رهایش نکنند و از خطر سقوط نجاتش بخشند.

این همان دعوتی است که با تعلیم و آموزش و امر به معروف و نهی از منکر شروع می شود. در آیه فوق خدای تعالی آن را چنین تبیین می فرماید:

ـ « از شما مسلمانان باید گروهی مردم را به خیر و صلاح دعوت کنند و مردم را به نیکی امر و از بدی نهی نمایند، این دسته به حقیقت رستگارانند!»

از این جا ســرّ این که خدای متعال از «خیر و شر» تعبیر به «معروف و منکر» فرموده، روشن می گــردد: زیرا اساس و بنیــان کلام الهی بر اساس چنــگ زدن به رشتــه الهی و اتحاد و برادری نهــاده شده است. واضح است اجتماعی که راه زندگی اش را چنیــن قــرار داد، اعمــال معــروف و شناختــه شده نزدش همانــا «خیر» و منکــرات جز «شر» چیز دیگــری نخواهد بود.

اگر تعبیر به «معروف و منکر» به لحاظ این نکته نباشد، به ناچار وجه تسمیه و نام گــذاری «خیر و شــر» به معروف و منکــر، باید به حسب نظــر دین باشد، نه به لحاظ عمل خارجــی، یعنی دیــن «خیر و شر» را به عنوان «معروف و منکر» می شناسد.

تبلیــغ و امر به معروف و نهــی از منکر تماما از اموری هستند که اگر در جایی واجب شوند، بالطبع واجباتی کفایی خواهنــد بود و اگر تمام افراد یک ملت مأمور انجام آن باشند، پس از حصول غرض، دیگر معنای صحیحــی برایش متصــور نیست. و غــرض هم با اقدام بعـض آن جمعیت حاصــل خواهد شد. پس در هر صورت قیام امــر تبلیــغ و امر بـه معــروف و نهـی از منکــر بـه بعـــض افــراد می بــاشــد نه بــه تمامـــی آنان.⁽¹⁾

مهاجرین و انصار

تشکیل دهندگان اولین جامعه صالح

مهاجرین اولیه و تشکیل اولین جامعه صالح اسلامی

«وَ الَّذینَ هاجَرُوا فِی اللّهِ مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَ... .»

(41 تا 44 / نحل)

قرآن مجید در این آیات تاریخ هجرت را یادآوری فرموده و مهاجرین در راه خدا را وعــده نیکـو در دنیـا و آخــرت می دهـــد.

(مهاجرین دو طائفه بودند و در دو نوبت مهاجرت داشتند. مرحله اول، هجرت از مکه به حبشه بود، که عده ای از گروندگان به رسول اللّه صلی الله علیه و آله و به اذن خدای تعالی و رسولش انجام دادند و مدتی در آن جا ایمن از شر مشرکین و عذاب و فتنه آن ها به سر بردند. هجرت دوم از مکه به مدینه بود که مؤمنین بعد از هجرت رسول اللّه صلی الله علیه و آله یکی پس از دیگری بدان شهر مهاجرت نمودند.)

ظاهرا در آیه فوق منظور هجرت دومی، یعنی مهاجرت به مدینه است. مراد از «هاجَرُوا فِی اللّهِ - مهاجرت در خدا،» این است که مهاجرت برای کسب رضای خدا باشد و این هدف محیط به ایشان باشد و جز آن هدف دیگری نداشته باشند. مهاجرین در راه خدا و برای دین مهاجرت کردند، تا مجتمعی اسلامی و پاک تشکیل دهند، که در آن مجتمع جز خدا کسی پرستش نشود و جز عدل و احسان چیزی حکومــت نکند و یا برای این بــود که به مجتمعــی وارد شوند و در آن منزل کنندکه وضعش چنین باشد.

پس، اگر از مهاجرتش امید حسنه ای داشتند و یا وعده حسنه ای داده شدند، آن حسنه همین مجتمع صالح بود و نیز اگر آن شهر را که بدان مهاجرت کردند، ستودند،

برای این بود که جای تشکیل چنین مجتمعی بود، نه برای این که آب و هـوایش خــوب بـوده است.

پس، هدف و غرض حسنه ای که وعده داده شدند - که در دنیا به آن برسند - همین مجتمع صالح بوده، چه این که مقصود از حسنه شهر باشد و یا حالت حسنه ای که در آن شهـر بـه خــود می گیـرنـد!⁽¹⁾

سازندگان اولین جامعه صالح

« ... اَلَّذیــنَ اِنْ مَکَّنّــاهُــمْ فِی الاَرْضِ اَقامُـــوا الصَّلـــوةَ وَ...!» (41 / حــج)

« اگر خدا بعض مردم را به بعض دیگر دفع نمی کرد، دیرها، کلیساها، کنشت ها و مسجدها، که نام خدا در آن بسیار یاد می شود، ویران می شد! خدا کسانی را که یاری او کنند، یاری می کند، که وی توانا و نیرومند است! همان کسانی که اگر در زمین استقرارشان دهیم، نماز به پا کنند و زکات دهند، به معروف وا دارند و از منکر باز دارنـد و سـرانجام همـه کـارها بـا خـداست...!»

جامعه صالحی که برای اولین بار در مدینه تشکیل شد و سپس تمامی شبه جزیره عربستان را فرا گرفت، عالی ترین جامعه ای بود که در تاریخ اسلام تشکیل یافت. جامعه ای بود که در عهد رسول اللّه صلی الله علیه و آله در آن نماز به پا می شد، زکات داده می شد، امر به معروف و نهی از منکر، عملی می گشت!

چه کسانی در ساخت اولین جامعه صالح نقش داشتند؟

این جامعه، به طور قطع، شاه فرد و مصداق بارز آیه فوق است.

البته، در تشکیل چنین جامعه ای، انصار عامل مهم بودند، نه مهاجرین و در تاریخ اسلام، در هیچ عهدی سابقه ندارد که چنین جامعه ای به دست مهاجرین تشکیل یـافته باشد، به طوری که انصار هیچ دخالتی در آن نداشته باشند.

بلکه تاریخ از افراد مسلمانان صدر اول و مخصوصا مهاجرین از ایشان، افعال زشتی را ضبط کرده که به هیچ وجه نمی توانیم نام آن را احیاء حق و اماته باطل بگذاریم. (کسانی که توهم کرده اند این صفت را قرآن مجید برای مهاجرین زمان رسول اللّه صلی الله علیه و آله بیان کرده، اشتباه کرده اند، گو این که مسئله اخراج از دیار و مظلومیـت مخصوص آن هاست!)⁽²⁾

بهترین امت

«کُنْتُمْ خَیْرَ اُمَّةٍ اُخْرِجَتْ لِلنّاسِ...!» (110 / آل عمران)

«شما بهترین امتی بودید که برای مردم ظاهر گشتید!

امر به معروف می کردید،

و از منکر بـازمی داشتید،

و به خدا ایمان می آوردید و... !»

قرآن شریف در آیه شریفه فوق مسلمانان اولی از مهاجرین و انصار را مدح می کند که در دوران ابتدایی و غربت اسلام به دین خدا گرویدند و در راه پیشرفت آن کـوشش کـردند. در ادامه آیه می فرماید:

لکن آن ها اختلاف کردند،

بعض شان مؤمـن و اکثـرشان فـاسقند!»

در روایــــات اســلامــــی دربــــاره مفهـــوم آیــه شـــریفــه از حضــــرت صــادق علیه السلام نقـــل شـــده کــه فـــرمــود:

نقل از ابی عمر و زبیری در تفسیر عیاشی

امت محمد «ص»

معنای کلمه امت بر حسب اختلاف موارد مختلف می شود: یک جا به معنای یک نفر می آید، جای دیگر به معنای عده معدود و جایی هم به معنای همه کسانی است که به یـک دین ایمان آورده اند.

اطلاق کلمه « امت محمد«ص»» در عموم مردم که به دعوت آن جناب ایمان آورده اند، اطلاقی است نوظهور. به این معنی که بعد از نازل شدن قرآن و انتشار دعوت اســلام این استعمال شایــع شد. و از هر کس می پرسید، امت که هستی؟ می گفت: از امت محمدم! (صلی الله علیه و آله!) در جایی که ابراهیم علیه السلام دعا می کند، عرض می کند:

«رَبَّنــا وَ اجْعَلْنـا مُسْلِمَیْـنِ لَـکَ وَ مِـنْ ذُرِّیَّتِنـا اُمَّـــةً مُسْلِمَـــةً لَـــکَ!» (128 / بقره)

این جا منظور جز به معنای عده معدودی از آنان که به رسول خدا صلی الله علیه و آله ایمان آوردند، نمی تواند باشد، زیرا در این امت، فرعون صفتانی آمدند و رفتند و همیشه هستند و نیز در میان امت، دجال هایی هستند که دستشان به هیچ اثری از آثار دین نرسیده مگر آن که آن را محو کرده اند و به هیچ ولیی از اولیاء نرسیده مگر آن که او را توهین نموده اند!!

در تفسیر عیاشــی از زبیری، از امـام صادق علیه السلام روایت آمده که:

« بـه حضـرتـش عـرض کردم:

ـ قول خدای تعالی در قرآن: « وَ مِنْ ذُرِّیَّتِنا اُمَّةً مُسْلِمَةً لَکَ!»

زیرا وقتی خدای تعالی این دعای ابراهیم و اسماعیل علیه السلام را مستجاب فرمود و از ذریه او امتی مسلمان پدید آورد و در آن ذریه، رسولی از ایشان، یعنی از همین امت مبعوث کرد، که آیات او را برای آنان بخواند و ایشان را تزکیه نموده و کتاب و حکمت بیاموزد!

و نیز بعد از آن که ابراهیم دعای اولش را به دعای دیگر وصل کرد و از خدا برای امت، طهارت از شرک و از پرستش بت ها درخواست نمود، تا در نتیجه، امر آن رسول در میان امت نافذ و مؤثر واقع شود و امت از غیر او پیروی نکنند، از این جا می فهمیم آن امامان و آن امت مسلمه، که محمد صلی الله علیه و آله در آنان مبعوث شده، به غیر از ذریه ابراهیم نیستند، چون ابراهیم درخواست کرد که:

ـ «خـدایــا، مــرا و فرزندانـم را، از این که اصنـام را بپرستیــم دور بــدار!» (35 / ابراهیم)

استدلال امام صادق علیه السلام در این روایت بسیار واضح و در نهایت درجه روشنی است. برای این که ابراهیم علیه السلام از خدا خواست تا امت مسلمه ای در میان ذریه اش به او عطـا کنـد و در آخـر دعایش که گفت:

ـ «پروردگارا، در میـان آن امت که از ذریه مننــد رسولی مبعــوث فرمــا!» (129 / بقره)

فهمیده می شود که این امت مسلمه همانا امت محمد صلی الله علیه و آله است، اما نه امت محمد صلی الله علیه و آله به معنای آن کسانی که به او ایمان آوردند، چون این دو معنا از امت، معنایی است اعم از ذریه ابراهیم و اسماعیل علیه السلام بلکه امت مسلمه ای که مورد نظر آیـه اسـت، از ذریـه ابـراهیم بـاید باشد!

از سوی دیگر ابراهیم از پروردگارش درخواست می کند که ذریه اش را از ضلالت و

شرک دور بدارد و این همان «عصمت» است!

و چون می دانیم که همه ذریه ابراهیم علیه السلام معصوم نبودند، زیرا ذریه او عبارت بودند از تمامی عرب «مُضَر» یا خصوص «قریش» که مردمی گمراه و مشرک بودند. پس معلوم می شود منظورش از فرزندان من (بُنَیَّ) خصوص اهل عصمت از ذریه است، که عبارتند از: رسول خدا صلی الله علیه و آله و عترت طاهرینش علیهم السلام !

پــس امــت محمــــد صلی الله علیه و آله هــم تنهــا همیــن هــا هستنــد کــه در دعــای ابـراهیــم علیه السلام منظــور بودند.⁽¹⁾

ص: 152

و آیات و روایات مندرج در متن

امت وسط

«وَ کَــذلِــکَ جَعَلْنـــاکُــــمْ اُمَّـــــةً وَسَطــــا...!» (143 / بقــــره)

قرآن کریم، در نقل واقعه تغییر قبله مسلمین از بیت المقدس به کعبه، ضمن بیان پاسخ اعتراض یهود، امت اسلام را با تعبیر «امت وسط» می نامد و وظیفه امت وسط بـودن را چنین تبیین می فرماید:

1 ـ وسط بودن امت به این معناست که میان رسول و مردم واسطه اند.

2 ـ وسط بودن امت دو نتیجه را به دنبال دارد: یعنی بر مردم شاهد هستند و رسـول بر آنـان شـاهد است، کـه هـر دو نتیجه و لازمه وسط بودن امت است.

آیه شریفه به حسب معنا مرتبط است به آیاتی که دعای ابراهیم علیه السلام را حکایت می کرد و این که شهادت از شئون امت مسلمه ای است که آن جناب از خدا در خواست نمــود، یعنی امتـی مسلمــان و تسلیم محض احکــام و اوامر خــدا و اجتبــاء شــده... .

ـ مــراد به شهید بــودن امت، این است که شهــدای نامبــرده که دارای خصوصیــات مورد نظر باشند، در این امــت هستند، نه این که تک تک مردم این امت مرتبــه آن شهادت را دارا هستند.

برای اولیاء طاهرین شایسته می باشد!⁽¹⁾

مدنیتی که اسلام به ارمغان آورد!

«وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمیعا وَ لا تَفَرَّقُوا...!» (103 / آل عمران)

خداوند متعال در این آیه شریفه وضع اعراب را قبل از ایمان آوردن به دین اسلام متذکر می شود و آن گاه اشاره به زندگی آن ها در دوران جاهلیت می کند و سپس مدنیتی را که در مـجتمـع صالـح اسـلامی بـه آن ها اعطاء فرموده، یادآور می شود:

و پراکنده نشوید!

و نعمت خدا را بر خود به یاد آرید،

آن دم که دشمن بودید با همدیگر و خدا میان دل هایتان پیوند داد،

و به موهبت او با هم برادر شدید،

و شما بر پرتگاه آتش به سر می بردید، خدا شما را از آن نجات بخشید!»

مخاطبان اولی این آیات کسانی بودند که قبل از نزول آن مسلمان شده و دوران کفـر را در آتـش جنــگ هـا و پیکـارهـا بـا یکـدیگر بـه سـر بــرده بودنــد.

آنان قبـل از اسـلام نه فراغتی داشتند و نه لذت استراحت در زندگی را چشیده بودند و نه حقیقت امنیت عمومی اجتماع را درک می کردند، تا این که به رشته محکم الهی چنگ زدند و اجتماعی سعادتمندانه تشکیل دادند که حلاوت و شیرینی نعمـت امنیـت در آن نمـایـان بـود.

در این آیه مخاطبان را متوجه حال پیشینیان نیز فرموده، اضافه می کند: - «مثل آنان مباشید که متفرق گشتند و اختلاف پیدا کردند!»

حال آنان در اجتماع فاسد جاهلیت را که پیش از ایمان آوردن و متحد شدن در سایه اسلام داشتند، آیه شریفه با عبارت: «وَ کُنْتُمْ عَلی شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النّارِ... ـ شمـا بـر پرتگاهی از آتش به سر می بردید،» متذکر می شود.

مراد از «آتش» جنگ ها و مخاصماتی است که در آن دوران بین آن ها شیوع داشته است و در اجتماعی به سر می بردند که اساس آن بر پایه اختلاف و عقاید متشتت نهاده شده بود و امیال نفسانی و زورگویی های فردی در آن حکومت کرده و آن ها را به پست ترین زندگی ها سوق می دادند.

روایات زیادی در تبیین مفهوم اتحادکلمه و چنگ زدن به رشته الهی از رسول اللّه

صلی الله علیه و آله و ائمــه اهــل بیــت علیهم السلام رسیــده، که مشهورتــریــن آن هــا را بــه طــور خلاصــه در ایــن جــا نقــل مــی کنیــــم:

رسـول خدا صلی الله علیه و آله فرمــــود:

بنگـرید کـه چگـونه رفتـار خـواهید کـرد بـا دو چیـز "گـرانقیمـت"»؟

و طرف دیگرش به دست های شماست،

به آن چنگ زنید که هرگز گمراه نخواهید شد!

آن دو از یکدیگر جدا نمی شوند تا در حوض کوثر بر من وارد شوند!

پس بر آن دو پیشی نگیرید که گمراه خواهیدشد!

و به آن ها چیزی نیاموزید زیرا که از شما داناترند!»

(به نقل طبرانی از زیدبن ارقم درّ منثور)

امـام باقر علیه السلام فرمود:

که مردم مأمور به تمسک به آن می باشند،

هم چنان که خدای تعالی فرموده: "وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمیعا وَ لا تَفَرَّقُوا...!"»

(نقل از تفسیر عیاشی)

حدیث ثقلین

این حدیث از روایات متواتری است که شیعه و سنی بر روایت آن اتفاق کرده اند و بعضـی از علمای حدیث راویـان آن را تا 35 نفر از مردان و زنان صحابی شمرده اند.⁽¹⁾

حالات مسلمین اولیه

« اِنَّ فی خَلْقِ السَّمواتِ وَ الاَرْضِ وَ... لاَیاتٍ لاُولِی الاَلْبابِ ...!» (190 تا 199 / آل عمران)

قرآن مجید از احوال مسلمین اولیه، حال ابرار از مؤمنین را چنین تذکر می دهد:

و در آیات الهی تفکر می کنند،

و از آتش دوزخ به خدای رحمن و رحیم پناه می برند،

و از خداوند بخشنده آمرزش و بهشت را مسئلت دارند،

و خدای تعالی نیز دعای آنان را مستجاب می کند،

و آن چه را خواسته اند به آن ها می بخشد!»

از این آیات به دست می آید که ابرار عقیده به خدا و روز قیامت و نبوت را دارا شده بودند و این عقاید از راه تفکر و نظر در آیات الهی برایشان پیدا شده بود و اما دستورات مفصل و دقایق و ریزه کاری های دین را صرفا از راه ایمان به پیغمبر و تصـدیـق نبـوت او پـذیـرفتـه بـودند.

(البته آیات دلالت دارد بر این که پیروان حق از اهل کتاب از کفار مستثنی بوده و آن ها نیز با مؤمنین هستند!)

وقتی که ابرار در مقابل رسول خدا صلی الله علیه و آله اظهار ایمان کردند، پیغمبر آنان را به اموری آگاه کرد و از گناهان و بدی ها و مرگ بر کفر بر حذرشان داشت و به اموری از قبیل: مغفرت و رحمت و بهشتی که خداوند به ابرار از مؤمنین وعده فرموده، ترغیبشان فرمود، پس از این مراحل آنان از خدا مسئلت نمودند که گناهانشان را بیامرزد و از بدی هایشان در گذرد و آنان را با ابرار از مؤمنین بمیراند و خواستند تا به وعده هایی که خداوند به آنان داده و رسول گرامی او آن ها را ضمانت نموده، نائل شوند!

آیــات قــرآن شــریــف از ایمــان و تفکــرات آنــان چنیــــن نقـــل مـی کنـــــد:

ـ « در خلقت آسمان ها و زمین و اختلاف شب و روز،

آیات و نشانه هایی است برای صاحبان خرد،

آنان که ایستاده و نشسته و خوابیده بر پهلو خدا را یاد کنند،

و در خلقت آسمان ها و زمین تفکر نمایند و گویند:

منزهی تو! پس ما را از عذاب آتش حفظ فرما!

و ستمگران یــاوری نـخـواهـنـد داشـت!

که به پروردگارتان ایمان بیاورید! پس ایمان آوردیم!

پس گناهان ما را بیامرز! و بدی های ما را بپوشان!

و ما را بـا نیکان محشورمان گردان!

ـ پروردگــارا! آن چه را کــه بــه وسیله فرستادگانــت وعده فرمــودی به ما عنایــت کن!

و مــا را در روز قیامــت خــوار و ذلیــل مگــردان!

و محققــا تــو خلـف وعــده نمــی کنــی!

ص:123

... پس آنان که هجرت کردند و از شهر خود خارج شدند و در راه من اذیت کشیدند و جنگ کردند و کشتند و کشته شدند، به طور مسلم بدی هایشان را خواهیم پوشاند!

و ایشان را در بهشت هایــی کــه دارای نهرهــای روان است، داخل خواهیــم کرد!

و این پاداشــی است که خدا به ایشان می دهــد!

و بهتریــن پاداش نــزد خداســت!» (190 تا 195 / آل عمران)⁽¹⁾

«الذین آمنوا» در قـرآن

«یا اَیُّهَا الَّذیـنَ آمَنُـوا!» (104 / بقره)

در این آیه اولین بار است که عبارت «یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا !» در قرآن کریم به کار رفته و اولین موردی است که خدای تعالی مؤمنین را با لفظ «یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا!» خطاب فرموده است. بعد از این آیه در 84 مورد دیگر تا آخر قرآن کریم این خطاب را تـکـرار فـرمـوده است.

در قرآن کریم، خطاب «یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا !» تنها مختص به مؤمنین امت اسلام است. امت های قبل از اسلام با کلمه «قوم» خطاب و تعبیر شده اند، مانند: قوم نوح و قوم هود. آن ها گاهی هم با لفظ «اصحاب» خطاب شده اند، مانند: اصحاب مدین و اصحاب رس. در خصوص قوم موسی علیه السلام تعبیر «بنی اسرائیل» و «یا بنی اسرائیل» به کار رفته است.

در قرآن کریم، چنان که دقت شود، مشخص می شود که آن چه قرآن شریف از عبارت « الَّذینَ آمَنُوا،» در نظر دارد غیر آن معنایی است که از کلمه «مؤمنین» اراده فرموده است. از برخی آیات فهمیده می شود که منظور از « الَّذینَ آمَنُوا،» تمامی اهل ایمان به رسول خدا صلی الله علیه و آله نیستند و چنان نیست که همه را ولو هر جور که باشند شامل شود!

منظور از عبارت «الَّذینَ آمَنُوا!» عبارتند از «سّابِقُونَ الاَوَّلُونَ،» یعنی طبقه اول مسلمانان از مهاجر و انصار، که در عهد رسول اللّه صلی الله علیه و آله و در روزگار عسرت اسلام به آن جناب ایمان آوردند. پس «الَّذینَ آمَنُوا!» عبارت آبرومند و محترمانه ای است که همه جا منظــور از آن، طبقه مزبــور هستنــد.

البته، ذکر عبارت فوق در اول یک آیه بر اساس تشریف و احترام است و منافاتی با عمومیت تکالیف قرآن و وسعت معنا و مراد آن ندارد، بلکه در عین این که به عنوان احتــرام روی سخــن به ایشان کرد، در صــورت وجود قرینــه عموم دارندگــان ایمان

را تا روز قیامــت شامل می شـود. روایات اسلامی در این زمینه توضیح می دهند:

«رســـــول اللّـــه صلی الله علیه و آله فـــرمــــــــــود:

ـ خدای تعالی هیچ آیه ای که در آن «یا اَیُّهَاالَّذینَ آمَنُوا!» باشد، نازل نفرمود، مگر آن که «علی بن ابیطالب» در رأس آن و امیر آن است!»

(نقل از ابن عباس در حلیه ابونعیم به نقل درّ منثور)

این روایت، روایاتی دیگر را که در شأن نزول آیاتی بسیار وارد شده، که گفته اند درباره علی علیه السلام و یا اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده اند، تأیید می کند، مانند:

ـ « کُنْتُمْ خَیْرَ اُمَّةٍ اُخْرِجَتْ لِلنّاسِ!» (110 / آل عمران) و آیه:

ـ « لِتَـکُـونُـوا شُهَــداءَ عَلَـی النّاسِ!» (143 / بقـره) و آیـه:

ـ « وَ کُـــونُــوا مَـــعَ الصّــــادِقیــــنَ!» (119 / توبـه)⁽¹⁾

طبقات اولیه مسلمین صدر اسلام

« وَ السّابِقُــونَ الاَوَّلُــونَ مِنَ الْمُهاجِریــنَ وَ الاَنْصـارِ وَ الَّذینَ اتَّبَعُوهُمْ بِاِحْسانٍ... .» (100 / توبه)

دربــاره این که آیه شریفه کدام گروه از مهاجرین و انصار را تعریف و تمجید می کنــد، در بیــن قاریــان و مفسـریــن اختلاف نظــر بوده است. گروهــی گفته انــد:

ـ «پیشینیــان اول از مهاجر و پیشینیان اول از انصــار و کسانی که ایشان را بـــــــــــــه نیکویی پیروی کردند!»

ولی برخی آن را طوری خوانده اند که «تمامی انصار،» را معنی داده است. برخی گفته اند: « مقصود کسانی هستند که به دو قبله نماز گزارده اند،» بعضی دیگر گفته اند: «مقصود کسانی اند که بیعت رضوان کرده باشند و بیعت رضوان بیعت در حدیبیه است،» و برخی گفته اند: « مقصود فقـط اهل بدرنـد،» و بعــض دیگــر گفته انــد: «کسانی که قبل از هجرت مسلمان شدند.»

برای هیچ یک از این قول ها تأییدی و دلیل لفظی در دست نیست. چیزی که ممکن است تا حدی از لفظ خود آیه استشمام شود و در حقیقت آیه شریفه آن را تا حدی تأیید می نماید، این است که:

دادنــد، زیرا موضــوع با دو وصــف «سابِقُــونَ» و « الاَوَّلُــونَ» بیان شــده است و اسم از اشخــاص و یا عناویــن آن ها برده نشــده است و این خــود اشعار دارد بر این که به خاطر هجــرت و نصــرت بوده که سبقــت و اولویــت اعتبــار شــده اســت.

پس به خاطر این که سابقون تمامی کسانی را که در میان مسلمین که از ابتداء طلوع اسلام تا روز قیامت به ایمان سبقت جستند، شامل نشود، کلمه «الاَوَّلُونَ» در آیه آمده تا مختص به مهاجرین و انصار شود و مقصود از سابقون اولون همان طبقه اولیه از مسلمین صدر اسلام باشد.⁽¹⁾

تابعین به احسان

خدای سبحان، طبقه سوم از اصناف سه گانه را در آیه فوق با عبارت: «وَ الَّذینَ اتَّبَعُوهُمْ بِاِحْسانٍ!» ذکر فرمود و مقید نکرد به تابعین عصری معین و در نتیجه، تمامی مسلمین بعد از سابقون اولون را شامل می شود.

قهرا مؤمنین به دین اسلام و آن هایی که راستی مؤمنند و نفاق ندارند، از ابتدا طلوع اسلام تـا روز قیـامت سه دسته شدند:

1 ـ سابقون اولون از مهاجرین

2 ـ سـابقـون اولون از انصـار

3 ـ تــابعیــن ایشـــــان بــه احســان، یعنــی دو طــایفــــه بــالا را بــه احســان (بــه حــق) پیـــروی کننــد.

چون صنف اول و دوم تابع نیستند، پس در حقیقت آن ها پیشوا و پیشرو هستند و بقیه مسلمین تا روز قیامت تابعند. و چون طبقه سوم را به «وَ الَّذینَ اتَّبَعُوهُمْ بِاِحْسانٍ،» تعریف فرموده، معلوم است که کسانی در نظرند که با پیروی نیک آن دو طبقه را پیروی کردند، یعنی پیروی به حق، نه به علاقه شخصی یا به خاطر تعصب و همچنین آن ها که در پیروی شان رعایت مطابقت را بکنند، یعنی عمل تابع کمال مطابقت را با عمل متبـوع داشته باشد.

افتخار سابقین اولون هم به این است که آن ها کسانی بودند که اساس دین اسلام را استوار کردند و قبل از آن که بنیانش استوار گردد و بیرقش به اهتزاز در آید، پایه های آن را بـه پـا داشتند.

فتنه ها و شکنجه ها شکیبایی کردند و از دیار و اموال خود چشم پوشیدند و به حبشه و مدینه هجرت کردند.

برادر خواندگی: برقراری ولایت بین مهاجرین و انصار

«اِنَّ الَّذینَ ءَامَنُوا وَ هاجَـرُوا وَ جاهَدُوا بِاَمْوالِهِمْ وَ اَنْفُسِهِمْ فی سَبیلِ اللّهِ وَ...!»

(72 تـا 75 / انفـال)

بر اساس آیه فوق، خدای تعالی بین دو طایفه از مسلمین، یعنی مهاجر و انصار ولایت برقرار کرد و همچنین رشته موالات بین مسلمانان و کفار را به کلی قطع فرمود:

ـ « آنان که ایمان آوردند و هجرت کردند،

و با مال ها و جان های خویش در راه خدا جهاد کردند،

و آن کسان که مهاجران را سکنی دادند و یاری کردند،

ایشانند که بعضی از آن ها اولیای بعض دیگرند،

و آنان که گرویدند و هجرت نکردند، شما را از ولایت ایشان نصیبی نیست،

تا آن که هجرت کنند و... .»

مقصود از این مهاجرین، آن دسته اول از مهاجرینند که قبل از نزول این سوره مهاجرت کرده بودند. مراد به «کسانی که به مسلمانان منزل دادند، و رسول اللّه را یاری کردنـــد،» طایفـــه انصـار است.

مسلمانان در ایام نزول این آیات منحصر به همین دو طایفه یعنی مهاجر و انصار بودند، مگر عده خیلی کم که در مکه ایمان آورده و هنوز مهاجرت نکرده بودند. خداوند سبحان بین این دو طایفه ولایت برقرار فرمود.

این ولایت معنایی است اعم از ولایت میراث، ولایت نصرت و ولایت امن. به این معنی که حتی اگر یک فرد مسلمان کافری را امان داده باشد، امانش در میان تمامی مسلمانان نافذ است، بنابراین همه مسلمانان نسبت به یکدیگر ولایت دارند، یک مهاجر ولیّ تمامی مهاجــر و انصــار است، یک انصــاری ولیّ همــه انصــار و مهاجرین است و دلیل همه این ها این است که ولایت در آیه به طور مطلق ذکر شده است.

خداوند متعال با آیه: « و آنان که گرویدند و هجرت نکردند،» ولایت را در میان مؤمنین مهاجرین و انصار و میان مؤمنین که مهاجرت نکردند، نفی می کند و می فرماید:

میان دسته اول و دسته دوم هیچ قسم ولایتی نیست جز ولایت نصرت و اگر دسته دوم از شما یاری طلبیدند، یاری شان بکنید، ولی به شرطی که با قومی سر جنگ داشته باشند که بین شما و آن قوم عهد و پیمانی نباشد.

و همچنین خداوندمتعال با آیه: «وَالَّذینَ کَفَرُوا بَعْضُهُمْ اَوْلِیآءُ بَعْضٍ...،» خاطرنشان می ســازد که کفار ولایتشــان در میان خودشان است و به اهل ایمان تجــاوز نمی کنـد. پــس مؤمنیـــن نمی تواننــد آنـان را دوســت بدارنــد!

آیه با این عبارت ادامه می یابد: «... اگر (مسلمانان غیر مهاجر را در موقع طلب یاری،) کمک نکنید فتنه در روی زمین و فساد بزرگ ایجاد می شود!» که این آیه اشاره دارد به مصلحت تشریع ولایت به آن نحوی که تشریع فرمود.

چون به طور کلی ولایت و دوست داشتن یکدیگر از اموری است که هیچ جامعه ای از جوامع بشری و مخصوصا جوامع اسلامی، که بر اساس پیروی حق و گسترش عدالت الهی تأسیس می شود، از آن خالی نیست و معلوم است که دوستی کفار، که دشمن چنین جامعه ای هستند، موجب می شود افراد اجتماع با آنان خلط و آمیزش پیدا کنند و اخلاق و عقاید کفار در بین آنان رخنه یابد و در نتیجه سیره و روش اسلامی که مبنایش حق است، به وسیله سیره و روش کفر، که اساسش باطل و پیروی هواست و در حقیقت پرستــش شیطان است، از میــان آنان رخت بر بنــدد، هم چنان کــه در روزگــار خود مـلاحظـه کردیــم که چنین شــد و صــدق دعـوی ایـن آیـه را به چشم خــود دیـــدم!!!

بالاخره در آیه بعدی:

«کسانی که بعدا ایمان آوردند و مهاجرت کردند و همپای شما جهاد کردند،

آن ها نیز از شما هستند!»

خداوند متعال مهاجرین بعدی و آن هایی را که بعد از این ایمان می آورند و با طبقه اول همراه شده و به جهاد می پردازند، به آنان ملحـق فرمـوده و در مسئلـه ولایـت ایشـان را نیز شرکت داده است.

نسخ ولایت در ارث در برادرخواندگی

خدای متعال با آیه:

«وَ اُولُوا الاَرْحامِ بَعْضُهُمْ اَوْلی بِبَعْضٍ فی کِتبِ اللّهِ...!»(6/احزاب)

ولایت ارث را در میان ارحام و خویشاوندان تشریع می کند و آن را منحصر در ارحـام می نمـاید و امـا بقیـه اقسـام ولایت منحصر در ارحام نیست.

این آیه حکم سابــق را که عبارت بــود از ارث بردن به سبب عقد برادری نسخ

می کند. قبل از این آیه بعضی در اوایل هجرت رســول اللّه صلی الله علیه و آله حکــم ارث به «اخوت» را در میــان مسلمانــان اجــرا می کردنــد و بعــد از نــزول این آیــه موقـوف شد.⁽¹⁾

دارالاسلام: تقسیمات جغرافیایی ایمان و کفر

«لا یَسْتَوِی الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنینَ غَیْرُ اُولِی الضَّرَرِ وَ الْمُجاهِدُونَ فی سَبیلِ اللّهِ...!»

(95 تا 100/نساء)

در روزهایی که مسلمانان گروهی به مدینه هجرت کردند و گروهی در مکه ماندند، همزمان گروه هایی در مدینه بودند که با پیامبر خدا در جنگ ها شرکت می کردند و گروهی در خانه ها می نشستند و گروه هایی نیز بودند که به حال شرک مانده بودند و نهایتا با مسلمین پیمان زندگی مسالمت آمیز بسته بودند؛ در آن روزگار شهر مدینه «دارالاسلام» بود و شهر مکه «دارالکفر» بود و کسانی که در این دو شهر اقامت داشتند دارای کیفیت های متفاوتی بودند و قرآن شریف در آیات فوق وضع آنان را روشن کرده تا تکلیف خود را در قبال خدا و مسلمانان بدانند.

خداوند متعال در این آیات، مؤمنین، یعنی مدعیان ایمان را، از نظر اقامت در سرزمین مؤمنین یا «دارالایمان» و سرزمین مشرکین یا «دارالشرک،» به چند قسم تقسیم کرده و جزای هر یک از این چند دسته را به طوری که مناسب حال آن دسته است، بیان فرموده، بدین منظور که آنان را بیدار کند و سپس ترغیبشان فرماید که به «دارالایمان» هجرت کنند و آن جا اجتماع نمایند و مجتمع اسلامی را نیرو بخشند و متحد شوند و بر کارهای نیک و پرهیزکاری به یکدیگر کمک دهند و کلمه حق را بالا برند و پرچم توحید را برافرازند و دین را به همگی اعلام کنند.

گــروه هـای مورد خـطـاب آیـات بـه شرح زیـر بـودنـد:

1 - مجاهدین و قاعدین:

هر دو این دسته کسانی هستند که در سرزمین اسلامی «دارالاسلام» اقامت دارند. یک دسته از آن ها کسانی هستند که با جان و مال در راه خدا جهاد می کنند، دسته دوم کسانی هستند که با عذر و یا بدون عذر (در جایی که عده کافی برای جهاد آماده بود،) در منـزل هـا مـی نشستنـد و بـه جهـاد نمـی رفتند.

خداوند سبحان به هر یک از این ها وعده خوبی داده، ولی البته از نظر درجه، مجـاهـدین را بـر قاعـدیـن برتـری بخشیـده است.

2 - ساکنیــن شهـر کفـر:

این دسته کسانی هستند که در سرزمین شرک اقامت دارند و از روی ظلم و ستم، در راه خدا هجرت نمی کنند. این دسته جهنمی خواهند بود!

3 - مستضعفیــــــن:

این عده «مستضعفین» هستند که در سرزمین کفر ساکنند، ولی نه از راه ظلم و ستم، بلکـه نه چـاره ای دارند و نه راهـی بـرای فرار می دانند.

ایــن دستــه را هــم انشــاء اللّــه (اگـر خـداونــد بخواهــد!) عفــو خواهــد کـــرد.

4 - مهاجرت ناتمام:

این عده کسانی هستند که مستضعف نیستند و به منظور هجرت به طرف خدا و رسول و پناهنده شدن به سرزمین اسلام، از خانه های خود بیرون آمده اند، ولی مرگ بـه سـراغ ایشـان آمـده است. اجر اینان هم بر خداست!

مضمــون این آیات، همــه وقت و همه جا، درباره مسلمانان جاری است، گرچه سبب نــزول این آیــات اوضــاع و احوالــی بــود که مسلمیــن در عهــد پیغمبر صلی الله علیه و آله از هنگــام هجــرت بــه مدینه تا فتــح مکــه داشتنــد.

آن روز دو سرزمین وجود داشت

یکی سرزمین اسلام، که عبارت بود از شهرمدینه و حومه آن:

در این جا یک عده مسلمان وجودداشت که در دین خود، آزادی داشتند و یک عده هم مشرکین و کسان دیگری بودند که به واسطه پیمان و امثال آن کاری به مسلمانان نداشتند.

دیگـری سـرزمین شرک، که عبارت بود از مکه و حومه آن:

این ها بر بت پرستی ثابت قدم بودند و در امر دین، مزاحم مسلمانان بودند و آنان را به سختی شکنجه می کردند و فریب می دادند، که از دینشان برگردند، ولی این آیـات بـا ملاک کلـی کـه دارد همیشـه حاکـم بر مسلمیـن است.

بدین ترتیب که مسلمان مؤظف است یا در جایی اقامت کند که بتواند معالم دین را بیاموزد و شعائر دین را اقامه کند و به احکام دین عمل نماید و یا اگر در سرزمینی است که نه علم به معارف دین و نه راهی برای عمل کردن به احکام دینی وجود دارد، باید از آن جا هجرت کند، فرق نمی کند که آن جا را «دارالاسلام» بنامند یا «دارالکفر»... زیرا امروز اسم ها دگرگون شده و از

مسمی های خود کنار گرفته و دور شده اند. دین به صورت یک مطلب نژادی درآمده است. از اسلام تنها نام مانده، اعتقاد به معارف و عمل به احکام اسلام به هیچ وجه در این نامگذاری مراعات نمی شود.

قرآن کریم، اثر را بر حقیقت ـ و نه اسم ـ اسلام بار می کند و مردم را تکلیف بـه اعمـالی می کنـد که دارای روح باشـد، نه صورت اسلام!!⁽¹⁾

زنان مهاجر

«یا اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا اِذا جـاءَکُمُ الْمُؤْمِناتُ مُهاجِراتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ...!» (10 / ممتحنه)

قرآن مجید اشاره به آن زمانی از تاریخ صدر اسلام دارد که مسلمانان در مدینه قدرت گرفته اند و عده ای به تدریج از مکه به مدینه می آیند و در بین آن ها زنانی نیز از همسرانشان جدا شده و به مدینه مهاجرت می کنند، که احتمال می رود همه آن ها به قصد مسلمانی نباشد و برخی حتی مسائل خانوادگی خود را می خواهند بدین وسیله حل نمایند، لذا دستوراتی در این زمینه از طرف خدای تعالی به رسول گرامی اش صادر مـی شـود و می فـرمـاید:

زنانی که به عنوان اسلام و ایمان از دیار خود هجرت کرده و به سوی شما آمدند،

خدا به صدق و کذب ایمان آن ها داناتر است!

شما باید از آن ها تحقیق کنید و آن ها را امتحان بکنید،

اگر به ایمانشان شناختید، آن ها را بپذیرید و دیگر به شوهران کافرشان بر نگردانید،

که هرگز این زنان مؤمن بر آن شوهران کافر و آن شوهران کافر بر این زنان مؤمن،

حلال نیستند! ولی مهر و نفقه ای را که شوهران خرج آنان کرده اند، به آنان بپردازید،

و باکی نیست که شما با آنان نکاح کنید، در صورتی که مهر و اجرشان را بدهیــد،

و هرگــز متوســل بــه حفاظــت کافــران مشویــد! (یعنــی عهد ازدواج و دوستی و نظایــر آن بـا کـافـــران مـبندیـد!)»

سیاق و زمینه این آیه شریفه چنین دست می دهد که بعد از صلح حدیبیه نازل شده و در عهدنامه هایی که میان رسول اللّه صلی الله علیه و آله و مردم مکه برقرار گردیده نوشته شده است

کــه اگر از اهل مکــه مردی ملحق به مسلمانــان شد، مسلمانان موظفند او را به اهل مکــه برگردانند، ولی اگر از مسلمانان مردی ملحق به اهــل مکه شــد، اهل

مکه موظف نیستند او را به مسلمانان برگردانند.

و نیز از آیه شریفه چنین بر می آید که بعضی از زنان مشرکین مسلمان شده و به سوی مدینه مهاجرت کرده بودند و همسر مشرکشان به دنبال آن ها آمده و درخواست کرده بودند که رسول اللّه صلی الله علیه و آله همسر آنان را برگرداند و رسول اللّه صلی الله علیه و آله در پاسخ فرموده بود که آن چه در عهدنامه آمده این است که اگر مردی از طرفین به طرف دیگر ملحق شود باید بر اساس قرارداد عمل شود، ولی در عهدنامه درباره زنان چیزی نیامــده اســت و بــه همیــن مــدرک رســول اللّه صلی الله علیه و آله آن زن را به شوهــرش نــداد و حتــی مهریــه ای را کــه شوهـر به همســرش داده بــود به آن مــرد بــرگــردانیـــد.

این ها مطالبی است که از آیه شریفه استفاده می شود و آیه فوق دلالت بر احکامی مناسب این مطالب نیز دارد و همچنین آیه شریفه این زنان را قبل از امتحان و پی بردن به ایمانشان نیز مؤمنان خوانده، از این جهت بوده که خود آنان تظاهر به اسلام و ایمان می کردند.

ضمنا خدای تعالی می فهماند که ایمان باعث انقطاع علقه زوجیت بین زن مؤمن و مرد کافر است و همچنین به حکم آیه: « وَ لا تُمْسِکُوا بِعِصَمِ الْکَوافِرِ!» (10 / ممتحنه) مردان مسلمان باید در اولین روزی که به اسلام در می آیند زنان کافر خود را رها کنند، چــه این که زنان مشـرک باشند و یا یهود و نصاری و یا مجوس! در ادامه آیه می فرماید:

ـ «و اگر از شما مهریه ای از همسران کافرتان نزد کفار مانده و از دست رفته باشد،

و همسرانتان به کفار پیوسته باشند،

اگر مؤمنین در جنگ به غنیمتی رسیدند،

مهریه ایــن گـونـه افـراد را بـه همـان مقـداری کـه از چنگشـان رفته، به آنان بدهند!»

(11 / ممتحنه)

شرایط بیعت زنان مهاجر

در آیــه 12 سوره مبارکه ممتحنه، خدای تعالی شرایط و حکم بیعت زنان مؤمن را که به سوی رســول اللّه صلی الله علیه و آله هجرت می کننــد، تعیین فرمــوده است. در آن، اموری را بر آنـان شـرط کـرده است کـه بعضـی مشتــرک بیـن زنــان و مــردان اســت، ماننـد:

دادن؛ که این امور هر چند به وجهی مشترک بین زن و مرد است و مردان هم می توانند چنین جرایمی را مرتکب شوند و لکن ارتباط آن ها با زنان بیشتر است، چون زنان به حسب طبع عهده دار تدبیر منزلند و این زنانند که باید عفت دودمان و خانواده را حفظ کننــد و این زناننــد که نسل پـاک و فرزندان حلال زاده به وسیله آنان حاصل می شود.

شرط اول:

این شرطی است که هیچ انسانی در هیچ حالی از این شرط بی نیاز نیست!

شـرط دوم:

از سیاق آیه استفاده می شود که بیشتر منظور سرقت نکردن از شوهران مـــورد عـنـایـت اسـت.

شرط سوم و چهارم:

و چنین نباشد که از راه زنا حامله شوند،

آن وقت فرزند حرام زاده را به شوهر خود ملحق سازند،

که این عمل کـذب و بهتـانی است کـه بـا دست و پای خود مرتکب شده اند!

این شرط غیر شرط اولی است که از زنا جلوگیری می کرد.

شرط پنجم:

رســـول خــــــدا صلی الله علیه و آله را معصیــــــــت نکننـــــــــــد!

نفرموده که خدا را معصیت نکنند، با این که معصیت رسول خدا صلی الله علیه و آله و نافرمانی نسبت به آن جناب هم منتهی به نافرمانی خدای تعالی می شود و این بدان جهت بوده که بفهماند: آن چه رسول خدا صلی الله علیه و آله در مجتمع اسلامی سنت و باب می کند، برای جامعه اسلامی عملی معروف و پسندیده می شود و مخالفت با آن در حقیقت تخلف از سنت اجتماعی و بی اعتبارکردن آن است.

از ایــن بیــان روشن می شــود که عبــارت « معصیت در معــروف،» عبــارتــی است که هــم شامل « ترک معروف،» از قبیــل: نماز و روزه و زکــات می شود و هم شــامـــل « ارتکــاب منکــر،» از قبیــل: تبــرج و عشــوه گــری زنــان، کــه از رســوم جاهلیــت اولــی است!⁽¹⁾

بحثی در جامعه اسلامی

اجتماع از نظر اسلام

«یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا...!» (200 / آل عمران)

شک نیست که اسلام تنها دینی است که اساس آیین خود را خیلی صریح و روشن بر پایه اجتماع قرار داده است. اسلام در هیچ شأنی از شئون خود نسبت به اجتماع بی اعتنـا نبوده است.

این دین الهی، در گستره بی نهایت اشتغالات انسانی و دسته های مختلف جنسی و نوعی و صنفی او، که شمارش آن ها از نیروی فکر انسان خارج است، با تمام کثرت فـوق العـاده ای که دارند، دخالت نموده و برای هر یک از آن ها حکمی مقرر داشته است.

تمام این احکام و مقررات را نیز در یک قالب اجتماعی بیان داشته و تا آن جا که ممکن بوده، روح اجتماع را در جمیع احکام و مقررات خود تنفیذ نموده است!

نخستین ندایی که بشر را به سوی اجتماع دعوت کرده و به جامعه یک شخصیت مستقل واقعی داده، ندای آسمانی اسلام است، که با یک سلسله آیات الهی مردم را به سوی سعادت حیات اجتماعی و پاکیزگی آن دعوت فرموده است:

ـ «این است راه من!

آن را پیروی کنید!

و راه های دیگر را پیروی مکنید،

که موجب تفرقه و پراکندگی شماست!» (52 / انعام)

ـ «به رشته خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید...

باید جمعی از شما مردم را به خیر و نیکی دعوت کنند،

امر به معروف کنند و از منکر باز دارند،

و اینان خود رستگارانند!

مباشید از آنان که پس از ادله روشنی که بر آنان آمد،

پراکنده شدند و راه اختلاف پیمودند!»(103تا105/آل عمران)

ـ «مؤمنین برادر یکدیگرند،

پس بین دو برادرتان سازش دهید!» (100 / حجرات)

ـ «وَ تَعــاوَنُــوا عَلَــی الْبِــرِّ وَ التَّقْــوی!

در نیکــــی و پــرهیــزکــــاری یکدیگــر را یـاری کـنیـــد!» (3 / مـائـده)⁽¹⁾

اتحاد و سازگاری در جامعه اسلامی

«یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا...!» (200 / آل عمران)

در این آیــه خــدای تعالـــی جامعــه اسلامی را خطــاب قــرار داده و می فـرماید:

«ای کسانی که ایمان آورده اید،

بردباری کنید و با هم سازش و پیوند کنید،

و از خدا بترسیــد، باشد که رستگار شوید!»

صبری که با عبارت «صابروا» بدان سفارش شده، صبر و تحمل اجتماعی است. بدیهی است که صبر و تحمل عمومی و همگانی از نظر قدرت و نیرو و اثر بالاتر از صبر و تحمل انفرادی است. در ظرف اجتماع و همکاری های اجتماعی است که قدرت های فردی به یکدیگر پیوند خورده و نیروی عظیمی را به وجود می آورد.

به کارگیری عبارت «رابطوا» می رساند که انسان چه در حال آسایش و چه در بلا و سختی لازم است که قدرت های معنوی خود را روی هم ریخته و کلیه شئون حیاتی خویش را در پرتو یک تعاون و همکاری اجتماعی به سامان برساند.

چون این همکاری های اجتماعی به منظور نیل به سعادت واقعی دنیا و آخرت است، پس از کلمه «رابطوا» بلافاصله جمله «وَ اتَّقُوا اللّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ!» آورده شده است. بدیهی است که یک سعادت واقعی و کامل، جز در پرتو همکاری اجتماعی میسر نیست، چه آن که در غیر این صورت، اگر هم سعادتی به دست آید، یک سعادت کامل و همـه جـانبه ای نخواهد بود.

اجتماعی بودن انسان، از مطالبی است که اثبات آن، احتیاج به بحث زیادی ندارد، چه آن که خاصه «اجتماعی بودن» از فطریات هر فرد است. تاریخ و همچنین آثار

باستانی که از قرون و اعصار گذشته حکایت می کند، چنین نشان می دهد که انسان همیشه در جامعه و به طور دسته جمعی زندگی می کرده است.

قرآن در بسیاری از آیات خود، با بهترین طرزی از این موضوع خبر داده است. در آیه 13 سوره حجرات فرموده:

و دسته دسته و قبیله قبیله قرار دادیم،

تا یکـدیگـر را بشنـاسیـد!»

در جـای دیگـر مـی فرمـاید:

و دسته ای را بر دسته دیگر به مراتبی برتری دادیم،

تا گروهی گروهی را مسخـر خدمت خود سازند!» (32 / زخـرف)

و خویشی و پیوند ازدواج را بین آن ها برقرار نمود!» (54 / فرقان)⁽¹⁾

رابطه فرد و اجتماع در اسلام

«یــا اَیُّهَــا الَّذیـنَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا...!» (200 / آل عمران)

اسلام در تربیت افراد نوع انسان و راهنمایی او به سوی سعادت حقیقی، رابطه واقعی ای را که بین فرد و اجتماع وجود دارد، در نظر گرفته است.

خــدای تـعـالـی مـی فـرمـایـد:

پـــس ایــن آفرینـــش را در پیـــونــد خــویشــی و ازدواج قـــرار داد!» (54 / فـــرقـــــان)

رابطه حقیقی ای که بین فرد و اجتماع برقرار است، موجب این می شود که خواص و آثار فرد در اجتماع نیز پدید آید و به همان نسبت که افراد از نیروها و خواص و آثار وجــودی خویش جامعه را بهره مند می سازند، این حالات یک موجودیت اجتماعی نیز پیدا می نمایند.

و لذا می بینیم: قرآن برای «ملت،» وجود، اصل، کتاب، شعور، فهم، عمل، طاعت و معصیت اعتبــار فرمــوده و می گوید:

ـ «برای هر ملت، اجل و دوره ای است که وقتی به پایان رسد،

نه لحظه ای عقب افتند و نه لحظـه ای پـیشی گیـرند!» (34 / اعراف)

و در راه باطل خود با او جدال ورزند، تا حق را پایمال سازند،

ولی ما آنان را گرفتیم، چگونه بود عقاب!!»(5 / غافر)

حکم به عدل می شود و کسی ستم نمی شود!» (47 / یونس)

با توجه به این حقیقت است که می بینیم، همان طور که قرآن به داستان های اشخاص اهمیـت داده، بـیش از آن بـه تاریـخ ملـت ها اهمیت داده است. و این در آن هنگام بوده است که بشر تاریخی جز ذکر حالات اشخاصی از قبیل پادشاهان و بزرگان، نداشته است.

تاریخ نویسان تا بعد از نزول قرآن هیچ توجهی به تاریخ ملت ها و اجتماعات نداشته اند و این بعد از نزول قرآن بوده که بعضی از مورخین، از قبیل مسعودی و ابن خلـدون، کـم و بیش تـوجهی به تـاریخ ملت هـا نموده و بـه ذکـر حوادث آن پرداخته اند.

این همین طور ادامه داشت، تا این که در همین اواخر به طور کلی تحول در تاریخ به وجود آمد و تاریخ اشخاص به تاریخ ملت ها تبدیل گشت.

خلاصه همان طور که اشاره کردیم، این رابطه حقیقی که بین فرد و اجتماع موجود است، موجب یک سلسله قوا و خواص اجتماعی می گردد، که از هر جهت، بر قوا و خواص فردی برتری داشته و در صورت تعارض بر آن غالب شده و مقـهـورش می سـازد.

اسلام بیش از همه ادیان و ملل به اجتماع اهمیت داده است. اسلام مهمترین دستورات دینی خود را، از قبیل حج و نماز و جهاد و انفاق و بالاخره هرگونه تقوای دینی را، براساس جامعه بنیان گذاشته است.⁽¹⁾

ضامن اجرائی احکام اجتماعی اسلام

«یــا اَیُّهَــا الَّذیـنَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا...!» (200 / آل عمران)

ضامن اجرائی احکام اجتماعی اسلام، علاوه بر سازمان حکومتی اسلام، که موظف به حفظ شعائر عمومی دین و حدود آن هاست و علاوه بر فریضه دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منکر، که بر تمام افراد مسلمین واجب است، این است که: قرآن هدف عالی اجتماع اسلامی را سعادت حقیقی و قرب و منزلت پیدا کردن نزد خدا، قرار داده است. بدیهی است هر اجتماعی، ناچار، دارای یک هدف و غرض مشترک است و این است غرض و هدف مشترک اجتماع اسلامی از نظر قانونگزار آن!

میــل وصول به هدف مقدس فوق الذکر، خود یک ضامن اجرائی بزرگ و یک مـراقـب جدی باطنی برای حفظ و اجرای احکام اسلام است.

علاوه بر جهات ظاهری، حتی تمام زوایای نیمه روشن باطن انسان، برای پلیس باطنی روشن و نمودار است، اگرچه احیانا این دو نیروی بزرگ (پلیس باطن - و دعوت به خیر) بر رهبران کنونی اجتماعی بشر مخفی مانده است و بدان اهتمام نشان نمی دهند.

اسلام در راه اجرای قوانین خویش، از نیروی این پلیس باطن، حداکثر استفاده را نمــوده است. به همین جهت است که می گوییم روش اسلام در اهتمام به اجتماع بر سـایر روش هـا برتـری دارد!⁽¹⁾

دوام روش های اجتماعی اسلام

«یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا...!» (200 / آل عمران)

گفته شده: « اگر روش اسلام در پی ریزی یک اجتماع صالح، حتی از اجتماعاتی که به وسیله ملت های متمدن پی ریزی شده، متقن تر و اساسی تر است، پس چرا اجتماعی که اسلام پی ریزی کرد، جز در مدت بسیار کوتاهی دوام نیاورد و نتوانست خود را حفظ کند، تا چه رسد به این که جامعه های قیصر و کسری را متحول سازد، بلکه در مدت اندکی یک امپراطوری جدید به دنبال حکومت اسلامی به وجود آمد، که به مراتب از قبلش شنیع تر بود و فجایعش روی گذشته را سفید کرد. این درست بر خلاف تمدن غرب است، که توانسته در امتداد زمان جلو آمده و موجودیت خود را حفظ کند و همین دلیل بر این است که تمدن غرب مترقی تر و روش اجتماعی آن از نظر اساس محکم تر

است. آنان روش اجتماعی و قوانین موضوعه خود را مبتنی بر اراده و تمایلات ملت نموده اند و چون اتفاق کلمه یک ملت عادتا محال است، ملاک عمل را اراده اکثریت قرار داده اند. اما فرضیه دین در دنیای امروز یک فرضیه صد در صد ایده آلی است که هیچ گاه از مرحله تئوری خارج نشده و نمی توان پی و اساس یک اجتماع را مبتنی بر آن نمود...؟!»

در پاسخ باید گفت:

این که گفته اند - روش اجتماعی اسلام در دنیای امروز غیر قابل اجراست و تنها سیستم اجتماعی تمدن عصر کنونی است که در شرایط موجود قابل برای اجرا می باشد، به این معنی که شرایط حاضر جهان هیچ گونه سازش و تناسبی با احکام دین اسلام ندارد - مطلبی است مسلم! ولی نتیجه ای که گرفته اند از آن به دست نمی آید، زیرا جمعی روش هایی که تاکنون بر جوامع حکومت کرده اند، روش های ازلی نبوده اند، بلکه همه آن ها در زمانی که شرایط و اوضاع عمومی جهان آماده گسترش و بسطشان نبوده است، قدم به عرصه وجود گذاشته و با عوامل مخالف و روش های کهنه ای که با سرشت افراد آمیخته شده بود به مبارزه برخاسته اند و چه بسا که در آغاز امر در این مبارزه شکست خورده و عقب نشینی کرده اند ولی باز برای دومین بار و سومین بار مبارزه را از سر گرفته اند تا این که سرانجام پیروزی را به دست آورده اند و جای خود را در اجتماعات بشر باز نموده و حکومت خود را مستقر کرده اند و یا آن که در اثر مساعد نبودن عوامل و شرایط به طور کلی منقرض شده و از بین رفته اند.

تاریخ نشان می دهد که تمام روش های دینی و یا دنیوی، حتی روش دموکراسی و نظـام اشتـراکی نیـز ایــن جـریــان مبـارزه و پیـروزی و شـکست را طــی نموده انــد.

(خواننده گرامی توجه دارد که این مقالات، سال ها قبل از فروپاشی نظام اشتـراکـی کمـونیستـی در جهـان معـاصـر، نـوشتـه شـده است.)

اشاره به همین معنی است آیه شریفه قرآن کریم که می فرماید:

ـ «قَدْ خَلَــتْ مِنْ قَبْلِکُـمْ سُنَنٌ فَسیـرُوا فِی الاَْرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُکَذِّبینَ!

ـ قبــل از شمــا ملت هایــی بوده اند که منقــرض شده و از بیــن رفته اند،

در زمیــن گردش کنیــد و ببینیــد که چگونه بــوده عاقبت کار آنــان که آیــات الهی را تکذیــب کرده اند!!» (137 / آل عمران)

این آیه می فرمایــد: روش هایــی که همراه تکذیــب آیات الهــی است دارای سرانجــام نیــک نمی باشند!

بنابراین، اگر یک نظام اجتماعی با شرایط و اوضاع موجود زمانی منطبق نباشد،

این عدم انطباق دلیل بر بطلان آن نمی باشد! بلکه این خود یک ناموس طبیعی است، به این معنی که لازم است یک سلسله روش ها و سنت های غیر قابل انطباق با محیط به وجود آید، تا در اثر فعل و انفعال و تنازع عوامل مختلف و متضاد، راه برای یک سلسله پدیده های تازه اجتماعی باز شود!

اسلام هم از این قاعده عمومی مستثنی نبوده و از نظر طبیعی و اجتماعی مانند سایر نظام هاست، بنابراین، وضع اسلام در پیروزی و شکست و تکیه بر عوامل و شرایط عینا مانند سایر مرام هاست و وضعیت اسلام و دین در عصر حاضر (که بر بیش از یک میلیارد نفر از افراد بشر حکومت کرده و در قلب آن ها ریشه دوانیده است،) ضعیــف تـــر از زمــان دعــوت حضـــرت نــوح و ابراهیــم و محمــد صلی الله علیه و آله نیســـت!!

و ما می دانیم که این رهبران آسمانی، یکه و تنها دعوت خود را، در محیطی که جز فساد حاکمی بر آن نبوده است، شروع کرده و به تبلیغ مرام خود پرداخته اند. مرام آن ها کم کم بسط و توسعه پیدا نموده و در جان و سرشت مردم جای گرفته و روح زندگی و به هـم پیـوستگی پیدا نموده است، تا این که در امتداد زمـان تا به امروز جلو آمده است!

پیغمبر گرامی اسلام نیز، در موقعی که، جز یک مرد و یک زن حامی و پشتیبان نداشت، برنامه تبلیغاتی خود را شروع کرد، تا این که مردم کم کم و یکی پس از دیگری به آنان ملحق شدند. آن ایامی بسیار دشوار بود، تا این که خدای متعال یاری کرد و آن عده به صورت اجتماع شایسته ای، که صلاحیت و پرهیزکاری بر آن حاکم بود، متشکل شدند و تا مدتی هم که خیلی دراز نبود، بر همین حال باقی ماندند، ولی بعد از رحلت رسول اللّه صلی الله علیه و آله ، این اجتماع صالح، از مسیر اصلی خود منحرف شد و فتنه هایی پدید آمد!

ولی همیــن جامعه صالح، با محدودیتی که داشت، توانست در کمتر از نیم قرن دایــره حکومت خــود را تا شرق و غــرب جهان گستــرش دهد و یک تحــول واقعی کـه هنــوز آثـار بـــا اهمیــت آن را مــی بینیــم و خواهیــم دیـــد، در تاریــخ بشریت به وجـــود آورد!

از طرف دیگر هم هنوز حکومت کمونیستی شوروی از هم نپاشیده و حتی چنین

تحولاتی به فکر کسی هم نمی رسیده است و این دلیل بر درک عمیق آن مرحوم از شایستگی روش اجتماعی اسلام و بیان این چنینی آن است، که مورد اعجاب هر دانشمندی است!)

تأثیر روش های اجتماعی اسلام بر جامعه انسانی

بحث هــای اجتماعــی ای که در خصــوص تاریخ نظــری انجام می گیــرد، می توانــد این مطلــب را آشکار ســازد که تحــول عصر حاضــر صرفــا مولــود طلــوع اسلام و روش خــاص آن بـوده است.

تنها عصبیت دینی و یا جهات سیاسی است که بیشتر فضلای اروپایی را از اقرار به این حقیقت بازداشته است و آنان از تذکر تأثیر عظیم اسلام در جامعه انسانی، طفره رفته اند، وگرنه ممکن نیست یک بحث کننده مطلع و باانصاف، نهضت تمدن جدید را یک نهضت مسیحی بداند و چنین معتقد باشد که این تحول تحت پرچم مسیح و به رهبری او انجام گرفته است، در صورتی که مسیح علیه السلام خود به این معنی تصریح کرده که آن چه در نظر من مهم است، روح است نه جسم!! و اصولاً دین مسیح در برنامه کار خود هیچ گونه توجهی به امر حکومت نداشته است.

و این اسلام است که مردم را به اجتماع و همکاری دعوت نموده و در هر شأن فردی و اجتماعی بـدون اسـتثناء دخـالت کرده است!

با این ترتیب، آیا نادیده گرفتن این امتیازات، از طرف علمای غرب، جز به این منظور بوده که، از روی ظلم و دشمنی نورانیت اسلام را خاموش ساخته و آتشی را که در دل ها برافروخته، فرو نشانند!؟ آیا جز برای این است که سرانجام اسلام را به نام یک مــرام نژادی، که اثــری جز ایجاد یک ملیت و گروه تازه ای، نداشته است، معرفی کنند؟!!

ابراز صلاحیت اسلام برای رهبری جامعه بشری

اسلام صلاحیت خود را در رهبری بشر به سوی سعادت و یک زندگی پاکیزه به ثبوت رسانیده است. روشی که دارای چنین صلاحیتی است، نمی توان آن را یک فـرضیـه غیـرقابـل انطبـاق بر زنـدگی انسـان ها نـامید و این روش با تـوجه به این که هدفش تضمین سعادت حقیقی انسان است، هرگز ناامید از عهده دار شدن سـرپرستی امـور دنیـوی مـردم، نمـی باشـد! ⁽¹⁾

اختلاف شعارهای اجتماعی اسلام با غرب

«یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا...!» (200 / آل عمران)

شعار اجتماع اسلامی: پیروی کردن حق در فکر و عمل است. شعار اجتماع متمدن عصر حاضر: پیروی کردن از اراده اکثریت است.

اختلاف در شعار، موجب اختلاف در هدف نهایی اجتماع نیز خواهد بود. بنابراین، هدف اجتماع اسلامی، سعادت حقیقی مبتنی بر عقل است. بدین معنی که می کوشد: انسان، تعادلی در مقتضیات غرایز و نیروهای خود برقرار کرده، تا آن اندازه، در اقناع غرایز قدم بردارد که او را از عبادت، که وسیله عرفان حق است، باز ندارد. بلکه پرداختن به جسم خود برای وصول به آن مقصد باشد و در پرتو این تعادل، که موجب سعـادت قـوای انسانی است، سعادت انسان نیز تأمین شده است.

باید دانست که راحتی و آسایش بزرگ هم همین است، گو این که ما به سبب مختل شدن تربیت اسلامی، آن طور که باید، این معنی را درک نکرده ایم!

اسلام برای وصول به هدف نهایی ای که برای جامعه خود در نظر گرفته، در تمام قوانین خود، لحاظ جانب عقل را نموده است، آن چنان عقلی که، پیروی از حق، در سرشت آن نهفته است.

اسلام از هرچه موجب فساد عقل گردد، شدیدا جلوگیری فرموده و ضمانت اجـرایی کلیه اعمـال و اخـلاق و معارف اصلی را به عهده خود اجتماع قرار داده است. این اضافه بر آن وظایفی است که حکومت در اجرای حدود و تدبیر امور سیاسی و نظایر آن، دارد.

بدیهی است این روش، در هر صورت، با طبع عامه مردم سازگار نیست و این مردم دارا و نادار هستند که در اثر فرو رفتن در هوس ها و آرزوهای خود به مبارزه با این روش بر می خیزند، چه آن که این روش آزادی آن ها را در بهره مند شدن از لذت ها و شهوترانی هـا و درندگی ها، سلب می نماید.

برطرف کردن این حالت ممکن نیست مگر بعد از آن که به موازات سایر تلاش هایی که جامعه با یک اراده قاطع و پیگیر، در راه رفع نیازمندی های خود می کند، تلاشی هم در راه نشر دعوت اسلامی و تربیت صحیح آن انجام دهد و با این ترتیب، زمینه توسعه روش عالی اسلام را در جامعه مهیا سازد!

هدف جامعه متمدن امروز

هدف جامعه متمدن امروز بهره برداری از شئون مادی است. بدیهی است که این هدف، یک زندگی احساساتی را به دنبال دارد و در این زندگی است که انسان همیشه به دنبال تمایلات خود قدم بر می دارد، خواه موافق با حق و منطبق با موازین عقل باشد یا نه! و خلاصه در جایی پیروی از عقل می کند که مخالف با هدف و غرض مادی او نباشد و به همین جهت است که مبنای وضع قوانین در دنیای امروز اراده و تمایلات اکثریت است.

در یک چنین اجتماعی، ضمانت اجرا، تنها برای همان مواد قانونی است که مربوط به اعمال مردم است، اما اخلاق و معارف اصلی فاقد ضمانت اجرائی بوده و مردم در این شئون، از آزادی کامل برخوردار خواهند بود. البته در صورتیکه این آزادی مزاحم سیر و اجرای قانون باشد، محدود شده و هرگونه عملی که مزاحمتی با قانون داشته باشد، ممنوع می گردد. لازمه یک چنین زندگی، این است که مردم با هواهای نفسانی و رذایل اخلاقی، خو گرفته و بسیاری از مطالب را، که دین تقبیح نموده، پسندیده بشمارند و به نام آزادی قانون، با هرگونه فضیلت اخلاقی و معارف عالی انسانیت بازی کنند.

لازمه این جریان این است که، زندگی عقلی مبدل به یک زندگانی احساس و عاطفی شود و اموری را که عقل فسق و فجور می داند، به فتوای امیال و احساسات آدمی، تقوی خوانده شده و نام جوانمردی و خوش روئی و خلق نیک به خود گیرند، مانند بسیاری از اموری که امروزه در اروپا بین مردان و زنان شوهردار و دختران و بین زنان و سگ ها و بین مردان و اولاد محارمشان، جریان دارد و یا مانند شب نشینی ها و مجالس رقص و امور دیگری که یک انسان متدین به آداب دینی، حتی از ذکر نام آن ها خودداری می کند و چــه بسا که آداب و رسوم دین، در نظر این قبیل مردم مسخره و خنده آور باشد، همان طور که آداب و رسوم آن ها نیز در نظر مردان دین عجب و مضحکه است.

ایــن هــا همــه در اثــر اختلافــی اســت کــه در طرز تفکــر و نحــوه ادراک ایــن دو دستــه مــوجــود اســت و ایــن اختـلاف خـود نتیجه اختــلاف روش آن هاســـت.

علت سازگار بودن تمدن غرب با ذائقه مردم

تأمل در اختلاف این دو روش، علت سازگار بودن تمدن غرب را با ذائقه روحی مردم، روشن می سازد و نیز روشن می شود که چرا روشی را که دین برای اجتماع تعیین

کرده، موافق با طبع عامه مردم نیست و این موافق بودن با مذاق عمومی مردم، تنها مخصوص به روش غرب نیست، تا این که اثبات مزیتی بر آن باشد، بلکه جمیع روش هایی که از اعصار باستانی تاکنون در میان بشر معمول شده، چه روش های قبل از تمــدن و چه بعــد از آن، این خصوصیــت را داشتــه و دارند، که همیشــه مردم آن ها را در بـدو امـر بر روش هـای دینـی، کـه آنـان را به ســوی حــق، دعوت می کرده، ترجیـــح می دادند.

این از جهت خضوعی است که اصولاً بشر در مقابل بت پرستی مادی دارد و اگر خوب تأمل بکنیم متوجه خواهیم شد که تمدن کنونی نیز، مخلوطی از همان بت پرستی باستانی است، که رنگ اجتماعی به خود گرفته و از حالت بسیطی به یک مرحله دقیق فنی، در آمده است.

روش اسلام، که پیروی از حق را به جای سازش با تمایلات مردم، ارائه می دهد، ریشه در آیات قرآنی دارد، آن جا که خدای تعالی می فرماید:

ـ «اوسـت که رســول خــود را با دیـن حق و به منظور هدایت مردم فرستاد!» (34 / توبه)

ـ «و خـــدا بـــه حـــق حکـــــم می کنـد!» (20 / مؤمن)

در تــوصــیــــف مــؤمـنـیـــــن مـی فـرمــایــــــد:

و در آیــــه 78 ســـوره زخــــرف مـــی فــرمــایــد:

در این آیه اعتراف کرده به این که حق سازشی با تمایلات اکثریت و هوس های ایشان ندارد و سپس لزوم موافقت با اکثریت و هواهای آن ها را به نام این که، موجب فساد است، رد نموده و می فرماید:

ـ «بلکه با دین حق به سوی آنان آمده و بیشتر آنان از حق کراهت دارند!

اگر حق تابع هوس های آنان می شد،

آسمان و زمین و هر چه در آن هاست فاسد می گشت!

بلکه آنان را اندرز دادیم،

ولی آنان اعراض نموده و روگردان شدند!» (70 و 71 / مؤمنون)

و مــا می بینیم که جریان حــوادث و روزافــزون شدن حجــم فســاد، مفــاد این آیه را تصدیق می کنــد. و باز خـداونـد تعـالــی و تـبارک می فرماید:

ـ «بعــد از حــق، جـز گمــراهـی نیســت!

پس بــه کجــا می رویـــد؟» (32 / یونـــس)

نقدی بر روش پیروی از اکثریت در اداره جامعه

این که می گویند: روش پیروی از اکثریت، یکی از قوانین قطعی طبیعت است، سخنی اســت درست و شکی نیســت که بروز آثار در طبیعــت به طور غالب است، نه به طور دائم! چیزی که هست، آن که این مطلب نمی تواند لــزوم پیروی حق را ابطال نموده و به مبــارزه با آن برخیــزد، چه آن کــه خــود ایــن نامــوس طبیعی نیز، از مصادیق حــق است و چگونــه ممکن اســت چیزی که خود مصداق حق است، حق را ابطال کند!؟

آراء و عقاید و نظرات اکثریت، در مقابل اقلیت را نمی توان همیشه حق دانست. اگر آن آراء مطابق با واقع خارج بود حق است و اگر مطابق با واقع عینی نبود، حق نیست و در این صورت سزاوار نیست که انسان در مقابل آن خاضع شود و حتما هم خاضع نخواهد شد.

بدیهی است که اگر انسان خود واقع را بفهمد هرگز در مقابل نظر اکثریتی که برخلاف واقع می باشد، تسلیم نمی شود و اگر هم ظاهرا تسلیم شود، این یک تسلیم واقعی نیست، بلکه به واسطه ترس یا حیا و یا جهات دیگر است که تسلیم می گردد، پس این تسلیم نه به آن جهت است که اصولاً نظر اکثریت حق و ذاتا واجب الاتباع است! بهترین بیانی که این معنی را افاده کرده و می گوید که نظر اکثریت همیشه حق و واجب الاتباع نیست این آیه شریفه قرآن کریم است که می فرماید:

بلکه با دین حق به سوی آن ها آمد،

ولی بیشتر آن ها از حق کراهت دارند!» (70 / مؤمنون)

و به این ترتیب روشن شد که پیروی از نظر و فکر اکثریت، به نام این که - این یک سنـت و ناموس طبیعی است - امری فاسد است!⁽¹⁾

تفرق در امت اسلامی

«وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمیعا وَ لا تَفَرَّقُوا...!» (103 / آل عمران)

از «مشهورات» روایات نیز در این که چگونه امت اسلامی فرقه فرقه خواهد شد و از راه و روش رسول خدا صلی الله علیه و آله و سفارش «ثقلین» دور خواهد افتاد، روایت زیر است که در اکثر کتاب های حدیث و روایت نقل شده است، که امیرالمؤمنین علی

علیه السلام گفت:

پیروان موسی بعد از او هفتاد و یک فرقه شدند،

یک دسته از آنان اهل نجاتند،

هفتاد فرقه دیگر اهل آتشند!

پیروان عیسی نیز بعد از او هفتاد دو فرقه شدند، که یک دسته از آنان اهل نجاتند و هفتاد و یک فرقه دیگر اهل آتشند!

به زودی امت من هم بعد از خودم هفتاد و سه فرقه خواهند شد، که یک فرقه آن ها اهل نجاتند و هفتاد و دو فرقه اهل آتش خواهند بود!»

(نقل از امام صادق علیه السلام از طریق سلیمان بن مهران)

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

ـ «روز قیامت جماعتی از اصحابم، یا گفت جماعتی از امتم،

به من وارد می شوند در حالی که از ورودشان به حوض کوثر مانع می شوند،

گویم: پروردگارا، اینان اصحاب من هستند!؟

فرماید: ندانی پس از تو چه کردند؟

آنان به روش جاهلیت خود برگشتند،

لذا از ورودشان به حوض کوثر مانع شدند!»

روایات نامبرده و آن چه در زیر نقل می شود، با کثرت و تفاوتی که دارند، تماما آن چه را که در آینده اتفاق افتاد و همچنین فتنه ها و حوادثی که پس از رسول اکـرم صلی الله علیه و آله پیـش آمـد آن را تصـدیق کرد!

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

و از طریقه آنان حتی یک وجب منحرف نمی شوید،

حتی اگر آنان داخل سوراخ سوسماری شده باشند، شما هم داخل می شوید...

شما دستگیره های اسلام را یک یک خواهید شکست!

اول چیـزی که از آن ها می شکنیـد "امانت" و آخرش "نماز" است!»

(نقل از تفسیر قمی و سایر کتب و صحاح)

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

حلقه اسلام را از گردن خود بیرون آورده، مگر آن که بر گردد!

کسی هم که بمیرد و مطیع امام و پیشوای جماعت نباشد،

مردنش مردن جاهلیت خواهد بود!»

(نقل از صحیح حاکم از ابن عمر)

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

مردنش چون مـردن زمـان جاهلیت است!»

ایــن حدیث از روایــات مشهـــور شیعه و سنی است.(1)

1- الـمیــــزان ج: 6، ص: 283.

تشریع جهاد و آغاز جنگ های صدر اسلام

پیش درآمد جنگ های صدر اسلام

تاریخ تشریع جهاد

«کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتالُ...!» (216 تا 218 / بقره)

در این فصل، کلیات احکام مربوط به تشریع جهاد، که تأثیر آن ها در تاریخ اسلام بسیار زیاد بوده، بیان می شود. جزئیات این احکام و مسائل تفسیری و فقهی آن در جلدهای بعدی در موضوع ساختار جامعه و قوانین اسلامی، بیان خواهد شد. آیاتی که واجب بودن جنگ و جهاد را بر مؤمنین تشریع فرموده، چنین شــروع می شـود:

و حال آن که بر شما ناگوار و مکروه می آید،

لکن چه بسیار می شود که چیزی را شما ناگوار شمارید ولی به حقیقت خیر و صلاح شما در آن بوده است،

و چه بسیاری چیزی را که دوست دارید، در واقع شر و فساد شما در آن است!

و خداونـد به مصـالـح امـور دانـاست، و شما نمی دانید!»

آیــه شریفه دلالت دارد بر این که جنــگ و جهاد بر همـه مؤمنــان واجــب است مگر کسانــی کـه مشمـول دلیـل استثنـا بـاشند، مـانند آن چه آیـه زیـر بیان می فرماید:

مــردم به تصریــح این آیــه از تکلیــف جهــاد کراهــت داشتند، با این کــه

جهاد یــک تکلیــف الهــی است، دلیــل مـؤمنیــن را می تــوان به وجــه زیــر توجیــه کــرد:

جنگ از نظر این که موجب مرگ انسان ها و رنج بدن ها و گرانی و زیان های مالی و بالاخره باعث ناامنی و ناراحتی است، طبعا بر مؤمنان هم گران بوده است. با این که گروه زیادی از مؤمنین فداکاری و ایثار و شایستگی خود را در جنگ های بدر و احد و خندق نشان داده بودند، ولی گروهی نیز آدم های ضعیف و بیمار دل و منحرف در داخل جرگــه مسلمـان ها بودنــد که در این وظیفــه بزرگ کنـدی و سهل انگاری می کردند... .

ولی خداوند متعال، در هر صورت، این رأی آن ها را تخطئه کرده و بیان فرموده که دعوت و تبلیغ در این مردم شقی و نابکار تأثیری ندارد، و از بسیاری از ایشان کوچکترین نفعی عاید دین نخواهد شد، و آنان در جامعه انسانی همانند عضو فاسدی هستند که فسادش به سایر اعضاء سرایت می کند، و جز بریدن و دور انـداختـن، درمـانـی بـرایـش مـتصـور نیـست.

در این آیه از پیکار در ماه حرام منع و نکوهش شده، و به عنوان کفر و جلوگیری از راه خدا معرفی شده است، ولی در عین حال می فرماید:

و فتنـه و آشـوب از کشتـار بالاتر است!» (217 / بقره)

از لحاظ تاریخی، این بیان، دلیل وقوع حادثه ای بوده است، که موجب سؤال از جنگ در ماه حرام شده است، و نیز می رساند که قتلی نیز واقع شده است، ولی این قتل عمدی نبوده است.

این ها قرائنی از خود آیه، که نشان می دهد بعضی از مؤمنین در ماه حرام، به قصد انجام وظیفه، بعضی از کافران را به قتل رسانیده بودند، و آنان مؤمنان را بر این عمل نکوهش و سرزنش می کردند. این تصدیق داستان «عبداله بن جحش» و همـراهـان اوست کـه جـزئیات آن را در روایـات زیر می خوانید:

«رسول خدا صلی الله علیه و آله عبداله بن جحش را در ماه حرام به «نخله» فرستاد، و به او فرمود در آن جا باش تا خبری از اخبار قریش برای ما بیاوری، و او را امر به نبرد نفرمود. پیش از آن که خبر حرکتش را به وی بدهد نامه ای نوشته و به او داد و آن گاه فرمود:

عبدالله حرکت کرد و بعد از دو روز طی مسافت نامه را گشود و دید که نوشته است:

همراهان با او رفتند تا به «نجران» رسیدند. در آن جا سعد و عتبه شتر خود را گم کرده و در جستجوی آن بر آمدند و از یاران عقب ماندند، بقیه حرکت کردند تا به نخله رسیدند. در آن جا با چهار نفر از مکیان برخورد کردند - عمرو حضرمی، حکم بن کیسان، عثمان و مغیره بن عبداله - که از سفر طائف برگشته و روغن زیتون و نان خورش با خود آورده بودند... .

همراهان عبداله بن جحش با یکدیگر تبادل افکار کردند که چه باید کرد؟ و آن روز روز آخر جمادی بود. گفتند که اگر آن ها را بکشید، در ماه حرام کشته اید، و اگر به حال خـود واگـذارید همین امشــب به مکه خواهنــد رفـت و از شمـا جلوگیـری خواهند کرد!

بالاخره رأی همگی بر این قرار گرفت که آنان را به قتل برسانند. واقدبن عبداله تیری به عمرو خضرمی زد و او را از پای در آورد. عثمان بن عبداله و حکم بن کیسان دستگیر شدند ولی مغیره فرار کرد و دیگر بر او دست نیافتند.

آن گاه به مدینه راندند و آن ها را نزد پیغمبر بردند. حضرت فرمود: به خدا قسـم من شمـا را به نبـرد در مـاه حـرام امـر نکـردم!

آن گاه اسیران را با بارهایشان نگه داشت و تصرفی در آن ها نکرد. ایشان چون این سخن را از پیغمبر شنیدند از کار خویش پشیمان شدند، و آن را برای خود گناه بزرگی شمردند. و از طرفــی هم مورد سرزنــش و درشتـی برادران مسلمانشان قرار گرفتند.

قریــش همین که از ماجرا مطلــع شدند گفتند که محمــد خون حرام ریخته، و مال به نــاروا گرفته، و مردانــی به اسارت بـرده، و حرمــت مـاه حــرام را شکسته است...!

در این هنگام آیه زیر نازل شد و پیغمبر بارها گرفت و اسیران را با گرفتن عوض آزاد کرد:

بگو: جنگ کردن در آن بزرگ، و بازداشتــن از راه خدا و کفــر به او و به مسجدالحــرام و بیــرون کردن مردمش از آن نزد خدا بزرگتر است،

و فتنه از کشتار بزرگتر است...!» (217/ بقره)

مـسلـمانان گـفتند:

اینان امید رحمت خدا را دارند، و خدا آمرزگار و مهربان است!» (218 / بقره)

ایشان هشت نفر بودند و نفر نهمی امیرشان عبداله بن جحش بود.»

(نقل از ابن جریر و ابن اسحق و ابن ابی حاتم و بیهقی از

طریق یزید بن رومان از عروه – در تفسیر الدر المنثور)⁽¹⁾

تدریج در صدور فرمان جهاد

«وَ قاتِلُوا فی سَبیلِ اللّهِ الَّذینَ یُقاتِلُونکُم وَ لا تَعْتَدُوا...!» (190 تا 195 / بقره)

قرآن همواره مسلمانان را در قبال آزار مشرکان به خویشتنداری و خودداری از جنگ سفارش می کرد، جایی می فرمود:

دین شما برای شما و دین من برای من!» (سوره کافرون)

مفهوم این آیه این بود که - حالا که ما و شما هیچکدام معبود دیگری را نمی پرستیم، پس خوب است که مزاحم همدیگر هم نشویم، دین من برای خودم و آیین شما از آن خـودتان! در جـایی دیگر فـرمود:

نـیــــــز فــــــرمــــــــوده:

از روی حسد، دوست داشتند که شما را، بعد از ایمان به حالت کفر برگردانند،

پس شما عفو کنید و در گذرید تا خدا امر خود را بیاورد...!» (109 / بقره)

ولی هنگامی که مشرکان مکه آزار و ستم را از حد گذراندند و مسلمانان را فوق العاده تحت فشار قرار دادند، از طرف خدای تعالی به مسلمین اجازه جنگ و دفاع از حقــوق مشروعه خود صــادر شد، و فـرمـود:

و به واسطه این که ستم کشیده اند، اذن داده شد!

و خدا به یاری ایشان تواناست!

همان کسان که به ناحق از خانه هایشان بیرون رانده شــدنــد...!» (39 و 40 / حجر)

در آیــه 190 تا 195 سوره بقــره، دستور کــارزار با مشرکیــن مکــه، برای اولین بار، صادر شـد و فرمود:

در راه خدا کارزار کنید!

و تجاوز نکنید،

که خدا تجاوزکاران را دوست ندارد!

و از آن جا که شما را بیرون کردند، بیرونشان کنید!

و فتنه از کشتار سخت تر است!

و به نزدیک مسجدالحرام کارزار مکنید، مگر آن ها در آن جا به پیکار شما آیند!

پس، اگر با شما جنگیدند، بکشیدشان!

چنین است سزای کافران!

اگر باز ایستادند، خدا آمرزگار و رحیم است!

با ایشان نبرد کنید تا فتنه ای نباشد،

و دین از آن خدا شود!

و اگر باز ایستادند، تجاوزی بر ستمکاران نیست!»

آیات فوق حدود و اطراف و لوازم حکم جهاد را به شرح زیر بیان می کنند:

1 - اصل حکم:

« قاتِلُوا فی سَبیلِ اللّهِ... جنگ کنید در راه خدا!»

2 - نظم و محدودیت آن:

« وَ لا تَعْتَدُوا... تعدی و تجاوز مکنید!»

3 - تشدید و سختگیری:

« وَ اقْتُلُوهُـمْ... بکشیدشان هر جا که یافتید، و از آن جا که شمـا را بیـرون کردنـد بیـرونشـان کنیـد!»

4 - محدودیت مکانی:

« وَ لا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ... نزد مسجدالحرام جنگ مکنید!»

5 - امتداد زمانی:

« وَ قاتِلُوهُمْ حَتّی لا تَکُونَ فِتْنَةٌ... تا فتنه از بین نرفته جنگ را ادامه دهید!»

6 - حکــم قصاص در کــارزار و کشتــار:

«ماه حــرام برابر ماه حرام،

و حرمت ها را قصــاص است،

پس اگــر کســی بر شمــا تعــدی کرد،

همانند تعــدی که بر شمــا کرده بر او تعــدی کنیــد،

و تقــوا ورزیــد، و بــدانیــد کــه خــدا بــا متقیــن اســت!» (194 / بقره)

7 - تجهیز مالی و بودجه جنگ:

« در راه خدا انفاق کنید،

و خویشتن را با دست خود به هلاکت میفکنید،

و نیکوکاری کنید، که خدا نیکوکاران را دوست دارد!» (195 / بقره)

تمامــی آیات فوق بر مجــوز نبرد و قتال با مشرکین مکه دور می زند، و هدف واحدی را دنبال می کند.

البته این آیات شامل جنگ با اهل کتاب نمی شود، زیرا علت کارزار را برچیده شدن بســاط بت پرستــی و برقرار شدن دین توحیــد و آیین یگانه پرستــی، قرار داده است. با این که ایمــان اهل کتاب کفــر است، ولی دینشــان توحیدی اســت، هر چنــد که به دیــن حـق نگرویده اند:

حرام خدا را حرام نمی دانند،

و به دین حق نگرویده اند!» (29/توبه)

ولی اسلام از ایشان به همین ایمان و توحید ظاهری قناعت کرده و جنگ با آنان را به منظور غلبه یافتن دین اسلام بر سایر ادیان و زیردست شدن ایشان، دستور داده، و لذا موقعی که «جزیه - مالیات» را پذیرفتند، به جنگ خاتمه داده می شود.

حـاصل آن که قرآن می گـوید:

البته باید در نظر داشت که آن چه مبلغین مسیحی گفته و آن را دین شمشیر و خون و زور و اجبار نامیده، و برخلاف روش سایر پیامبران شمرده اند، یک برداشت غلط از اسلام و احکام آن است.

قرآن کریم احکام اسلام را مبتنی بر حکم صریح و تخلف ناپذیر فطرت، که به طور قطع کمال انسانیت در پیروی از آن است، می داند. فطرت قضاوت می کند که تنها پایه استوار قوانین فردی و اجتماعی توحید و یگانه پرستی است. دفاع و طرفداری از این اصل و حفظ و ترویج آن، حق مشروع انسانیت است که باید به هر وسیله ای ممکن شود

استیفـاء گـردد.

اسلام برای استیفاء این حق، اول به صرف دعوت قناعت کرده و پیروان خود را در قبال اذیت و آزار مشرکین به خویشتن داری امر فرموده است. بعد برای بقاء دین و اساس آئین و حفظ جان و مال مسلمین اجازه دفاع داده است. در نهایت، برای دفاع از حق انسانیت و پیروی از قانون فطرت امر به جهاد فرموده است، تا دعوت صحیح به عمل آید، و تا حجت بر طرف مقابل تمام نشده جنگ را جایز نشمرده است. روش پیامبر گرامی اسلام بهترین گواه این امر است.

تاریــخ زندگــی و روش سایــر پیامبـران گرامــی خــدا نیز چنیـن بـــوده اســت:

تــورات، داستان جنگ هــای ایشان را نقل کرده، و قرآن مجید نیز به شرح قسمتی از آن هـــا پرداخته اســت:

(146/آل عمران)

قــرآن مجیــد در بیان داستــان بنی اسرائیــل با عمالقــه از زبــان حضــرت موسی علیه السلام مـی فـرمـایـد:

به سرزمین مقدسی که خدا برای شما مقرر کرده درآئید،

و به پشت برنگردید، که زیانکار شوید...!

گفتند:

ای موسی! مادام که آن گروه آن جا هستند ما هرگز بدان در نخواهیم آمد،

تو و پروردگارت بروید و کارزار کنید، که ما همین جا نشسته ایم!» (21تا24/مائده)

در داستـان طـالـوت و جـالـــوت مـی فــرمـــایـــد:

که به پیامبرشان گفتند:

پادشاهی برای ما برانگیز تا در راه خـدا نبرد کنیم!» (246 / بقره)

در داستان حضرت سلیمان و ملکه سبأ، از زبان سلیمان علیه السلام می فرماید:

بازگرد به سوی ایشان!

ما حتما سپاهیانی که تاب آن هارا نداشته باشند به سویشان بریم،

و از آن جا خوار و زبون بیرونشان کنیم!» (37/نمل)

و این تهدید به یک جنگ ابتدایی بوده است.

از این جا معلوم می شود که جنگ در شرایع قبلی بوده، و به طور قطع در بعضی از آن هـا، حتی حمله ابتدایی جایز بوده است.⁽¹⁾

ممانعت کفار از مراسم حج مسلمانان

« اِنَّ الَّذینَ کَفَروُا وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبیلِ اللّهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ... .» (25 / حج)

این آیات گوشه دیگری از تاریخ صدر اسلام را یادآور می شود، آن گاه که کفار مشرک، مؤمنین را از ورود به مسجدالحرام جلوگیری می کردند، و عوامل مزاحمت آنان را فـراهـم می ساختند.

خداوند می فرماید:

که همان دین اسلام است، باز می داشتند،

و مؤمنین را از ورود به مسجدالحرام، که ما آن را معبدی برای مردم قرار دادیم،

که عاکــف و بادی در آن برابرند، جلوگیــری می کنند،

از عــذاب الیمشان بچشانیــم،

چون آن ها با مــردم با الحــاد و ظلــم مواجــه می شونــد،

و کســی که چنیــن باشد، ما از عذابــی دردناک می چشانیمش!»

مراد از «کسانی که کافر شدند،» مشرکین مکه است، که به نبوت رسول خدا صلی الله علیه و آله کفر ورزیدند، و در اول بعثت، یعنی قبل از هجرت، مردم را از اسلام جلوگیری کردند. مقصود از «سبیل خدا» همان اسلام است، و نیز مؤمنین را از داخل

شدن به مسجدالحرام، برای طواف کعبه و نماز خواندن در آن و سایر عبادات، باز می داشتند. عبارت «یصدون» استمرار در جلوگیری را می رساند، و نشان می دهد کفار به طور مداوم از ورود مسلمانان به مسجدالحرام جلوگیری می کردند، و مؤمنین را از راه خدا باز می داشتند، یعنی آن ها را از اداء عبادات و مناسک در کعبه بـاز مـی داشتند، و نمـی گذاشتند کسی هـم از خارج وارد مکه شود.

در این آیه خداونــد متعال وصفی از مسجدالحرام با این عبارت می فرماید که: «اَلَّــذی جَعَلْنــاهُ لِلنّـاسِ ـ آن را محــل عبادت مــردم قرار دادیــم!»

یعنی این که ملک آن را به مردم واگذار نکردیم بلکه مردم مالک این معنی هستند که در مسجدالحرام عبادت کنند و کسی نتواند از ایشان جلوگیری کند!

خداوند متعال می خواهد بفهماند که عبادت مردم در مسجدالحرام حق ایشان است، و جلوگیری ایشان از این کار تجاوز و تعدی در حق و الحاد به ظلم است، و عبارت «سبیلُ اللّه» این معنی را افاده می کند که جلوگیری از عبادت در مسجد تعدی به حق اللّه است. در تأیید این معنی ادامه می دهد که « سَواءً الْعاکِفُ فیهِ وَالْبادِ...،» یعنی اهل آن، و خارجی هایی که داخل آن می شوند، در این که حق دارند در آن مسجد عبادت کننـد، برابرند!

و لازمه عمل حریم و بازداری مسلمانان از ورود به مسجدالحرام برای عبادت، کیفری است که خداوند در آخر آیه می فرماید:

خــواهیـم داد!»⁽¹⁾

ایجاد آمادگی در مسلمانان برای آغاز جهاد و دفاع

«یا اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا اسْتَعینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلوةِ اِنَ اللّهَ مَعَ الصّابِرینَ!» (153تـا157/بقـره)

قبــل از نازل شدن دستور جهــاد و تشریع آن، خدای تعالــی آیاتی را به عنوان ایجــاد زمینه فکــری جهت آمادگی جامعه نوپای اسلامی آن روز نــازل فرمود، و در آن آیات پیشگویی بلایــی شده بود که نزدیـــک بود مسلمان هــا با آن روبـه رو شوند.

البته این بلا مانند قحطی و وبا و یا هر بلای عمومی دیگر نبود، بلکه بلای عامی بود که خود مسلمانان خود را بدان نزدیک کرده بودند، بلایی است که به جرم پیروی از دین توحید و اجابت دعوت حق بدان مبتلا شدند. جمعیت اندکی که همه دنیا، و مخصوصا قوم و قبیله خود آنان، مخالفشان بودند، و همه می خواستند نور خدا و کلمه

عدالت و دعوت حق را خاموش و نابود کنند.

دشمنــان برای رسیدن به هــدف خود راه قتال و جنــگ را برگزیــده بودند، زیرا هر راه دیگری که رفتــه بودند نتوانستــه بودند مقاومــت مسلمانـان را درهم بشکنند.

از طرف مسلمانان نیز چاره ای جز دفاع متقابل وجود نداشت، زیرا از روزی که بشر پا به دنیا نهاده این تجربه را به دست آورده که برای توسعه حق باید باطل را از محیط دور ساخت.

آیات فوق به طور اشاره خبر می دهند که چنین محنت و بلایی رو به آمدن است. سخن از قتل و جهاد در راه خدا پیش کشیده شده، ولی این بلا را مانند بلاهای دیگر مکروه و ناگوار توصیف نکرده، و این قتال مرگ را نابودی نشمرده، بلکه آن را حیاتی معرفی کرده که مؤمنین با شناخت و معرفت به آن حیات، خود را برای جنگ و قتال آمـاده کنند.

به مؤمنین خبر می دهد که بلایی در پیش دارند و این بلاء امتحانی است که هرگز به مدارج عالی و رحمت پروردگاری و به اهتداء به هدایتش نمی رسند، مگر آن که در برابر آن صبر کنند و مشقت هایش را تحمل نمایند.

این حقیقت را به مؤمنین تعلیم می دهد که برای رسیدن به اهداف خود از جنگ و قتال از چه کمک بگیرند، می فرماید:

که خــدا با صابــران اســـت!» (45 / بقره)

صبــر، عبــارت اســت از خــودداری از ناشکیبــی و از دست ندادن امــر تدبیــر، و نماز عبارت است از توجه به ســوی پروردگار، و انقطــاع به سوی کسی که همه امـور بـــه دســـت اوسـت!⁽¹⁾

اولین اذن دفاع برای مسلمین

« اُذِنَ لِلَّذینَ یُقاتِلُونَ بِاَنَّهُمْ ظُلِمُوا...!» (39 / حج)

آیه فوق اذن جنگ با کفار را به مسلمانان می دهد. این اولین آیه ای است که درباره جهاد نازل شده است، چون مسلمانان مدت ها بود از رسول خدا صلی الله علیه و آله درخواست اجازه می کردند تا با مشرکین قتال کنند، و حضرت به ایشان می فرمود که من مأمور به قتال نشده ام و در ایـن باره هیچ دستـوری نـرسیـده است.

آن حضرت تا در مکه بود همه روز عده ای از مسلمانان نزدش می آمدند که کتک خورده بودند و یا زخمی شده بودند، و شکنجه دیده بودند، در محضر آن جناب از وضع خود و ستم هایی که از مشرکین مکه، و گردن کلفت های آنان می دیدند، شکوه می کردند، حضرت هم آن ها را تسلیت می داد، و امر به صبر و انتظار فرج می کرد، تا آن که این آیـات نـازل شد و در آن اذن دفاع و جهـاد داده شـد.

بعضی از مفسرین آیات دیگری را به عنوان اولین دستور جهاد تلقی کرده اند، ولی اعتبار عقلی اقتضا می کند که همین آیه اولین آن ها باشد، برای این که صریحا کلمه «اذن» در آن آمده و هم چنین در آن زمینه چینی لازم شده، و مردم را برای جهاد تهییج و دل ها را تقویت نموده، و با وعده نصرت به طور اشاره و تصریح آنان را ثابت قدم کرده، و رفتـاری را کـه خـدای تعالی بـا اقوام ستمگر گذشته نموده، یـادآور شده است!

همه این ها از لوازم تشریع احکام مهم، و بیان و ابلاغ برای اولین بار آن است، آن هم حکم جهاد که بنای آن بر اساس فداکاری و جانبازی است، و از دشوارترین احکام اجتماعی اسلام، و مؤثرترین آن ها در حفظ اجتماع دینی است.

آری! ابلاغ چنین حکمی برای اولین بار بسیار احتیاج دارد به زمینه چینی، و بسط کـلام، و بیدار کــردن افکار، هم چنان کــه در همیـن آیات ایــن روش به کـار رفتـه است.

چـونکه اولاً کـلام را بـا ایـن نکتـه آغـاز کـرده اســت کـه:

سپس به طور صریح اجازه قتال داده، و فرموده:

و در این آیه ایشان را به وصف صلاحیت ستوده، و آنان را شایسته و قابل برای تشکیل یک مجتمع دینی که در آن اعمال صالح عملی می شود، دانسته، و آن گاه رفتار خدا را نسبت به اقوام ستمگر گذشته حکایت کرده، و وعده داده است که به زودی انتقام ایشان را از ستمگران معاصرشان خواهد گرفت، همان طور که از گذشتگان گرفت! در اولین آیــه برای مطالب آیــه اصلی که اذن بر قتــال می دهد زمینه چینی شده است و مـی فـرماید:

و شر مشرکین را از ایشان دفع می کند،

چونکه او ایشان را دوست می دارد،

و مشرکین را دوست نمی دارد،

برای این که مشرکین خیانت کردند.» (38 / حج)

پــس اگر او مؤمنیــن را دوست می دارد بدین جهت است که مؤمنین امانت را رعایت و نعمت خدای تعالــی را شکر گذاشتنــد، پس در حقیقت خدا از دین خود (که امانت نزد مؤمنین است،) دفاع می کند، و به همین جهت او ولی و مولای مؤمنین است!⁽¹⁾

دفاع یا جنگ تهـاجمی

«اُذِنَ لِلَّذینَ یُقاتِلُونَ بِاَنَّهُمْ ظُلِمُوا...!» (39 / حج)

« به کسانی که مورد حمله و نبرد قرار می گیرند،

و به واسطه این که ستم کشیده اند،

اذن داده شد!

و خدا به یاری ایشان تواناست!

همان کسان که به ناحق از خانه هایشان بـیـرون رانـده شـدنـد...!»

این آیه نشانگر اجازه مقابله به مثل برای مسلمانان است و می رساند که به آنان اجازه داده شده تا با کسانی که در حق آن ها ظلم می کنند به مقابله بپردازند پس خود عبارت دلیل بر این است که به چه کاری اجازه داده شده است.

فلسفه این اجازه هم همین است که مشرکین آغاز به این عمل کرده بودند و اصولاً خواستار جنگ و نزاع بودند، و مسلمانان را می کشتند و کتک می زدند، عبارت «بِاَنَّهُمْ ظُلِمُوا...،» سبب این امر را صراحت می بخشد، و همین خود علت اذن را می فهماند، و می رساند که اگر مسلمانان را که همواره از مشرکین توسری می خوردند اجـازه قتـال دادیـم بـه خاطـر همیـن است کـه ظلـم می شـدند.

و اما این که چگونه ظلم می شدند؟

در ادامه آیه این مظلومیت مؤمنین را بیان می کند، و می فرماید که چگونه کفار بدون هیچ حقی و مجوزی مسلمانان را از دیار وطنشان مکه بیرون کردند، آن هم نه این طور که دست ایشان را بگیرند و از خانه و شهرشان بیرون کنند بلکه آن قدر شکنجه و آزار کردند، و آن قدر برای آنان صحنه سازی نمودند تا آن که ناگزیر شدند با پای خود شهر و زندگی را رها کردند و در دیار غربت منزل گزیدند، و از اموال و هستی خود چشم پوشیدند، و به فقر و تنگدستی گرفتار شدند، و عده ای به حبشه گریختند، و جمعی بعد از هجرت رسول اللّه صلی الله علیه و آله به مدینه، آن جا رفتند.

دلـیــل اخـــراج آن هـــــا چــه بـــــود؟

دلیـل اخراج آن ها تنهــا ایـن بود کــه می گفتند: پروردگــار ما اللّه اســت، نه بت هـا!

این تعبیر اشاره می کند بـه این که مشرکیـن آن قـدر نفهـم و منحرف از حق بودند که این کلمه حق را از مسلمانان جرم می دانستند، و همان را مجوز این می دانستند که ایشـان را از وطـن مـألوف و دیـار خـود بیـرون کنند!⁽¹⁾

تشریع جهاد و منابع مالی آن

«وَ قاتِلُوا فی سَبیلِ اللّهِ...!» (244 تا 252 / بقره)

این آیه جهاد را واجب می کند، و مردم را دعوت می کند به این که در تجهیز یکدیگر و فراهم نمودن عده و قوه، انفاق کنند.

در این آیه، و در سایر موارد، فریضه جهاد مقید به عبارت «فی سَبیلِ اللّهِ،» شده است. این به خاطر آن است که به خیال کسی نیاید که این وظیفه دینی مهم صرفا برای ایــن تشریع شده که امتــی بر سایر مردم تسلــط پیدا کــرده، و اراضی آنان را ضمیمــه اراضی خــود کند (همــان طــورکه برخــی نویسندگــان تاریخ تمــدن اســلام، چــه جامعــه شنــاســان و چه غیــر ایشــان این گونــه خیــال کــرده انـــد!)

حال آن که چنین نیست، و عبارت «فی سَبیلِ اللّهِ!» می فهماند که منظور از تشریع جهاد در اسلام برای این است که دین الهی که مایه صلاح دنیا و آخرت مردم است، در عالم سلطه یابد!

در این آیات مؤمنین را زنهار می دهد که مبادا در این سیر خود قدمی بر خلاف دستور خدا و رسولش بردارند، و کلمه ای در مخالفت بگویند، و حتی نفاقی در دل مرتکب شوند، آن طور که بنی اسرائیل کردند. در میان این آیات، داستان طـالوت و جـالوت را بیان می کند تا نفاقی که در بنی اسرائیل پیش آمده بود، تکرار نشود - آنان که در موقع جنگ از رهبرشان نافرمانی کردند ولی عاقبت فقط گروهی انـدک به جنـگ رفتنـد ولـی با امـداد الـهی بر گـروه کثـیر پیروز شدند!

خدای تعالی هزینه ای را که مؤمنین در راه او خرج می کنند قرض گرفتن خودش نامیده، و این به خاطر همان است که می خواهد مؤمنین را بر این کار تشویق کند، و هم برای این است که انفاق های مورد نظر برای خاطر او بوده و نیز برای این است که خدای

سبحان به زودی عوض آن را چند برابر به صاحبانش بر می گرداند.⁽¹⁾

جنگ با اهل کتاب

«قتِلُـوا الَّـذیــنَ لا یُـؤْمِنُـونَ بِـاللّــهِ وَ لا بِـالْیَـــوْمِ الاْخِــرِ...!» (29 / تـوبه)

قرآن مجید در آیه زیر مسلمین را امر می کند که با اهل کتاب جنگ کنند:

در ادامه آیه چگونگی انحراف آن ها را از حق، هم در مرحله اعتقاد و هم در مرحله عمل، شرح می دهد و می فرمـاید:

و نصــاری گفتنــد: مسیح پسر خداست!؟

ایــن عقیده ایشــان است که به زبــان هم جاری می کنند.

آن ها در عقیده مانند همان کسانــی شدند که قبــلاً کفر ورزیــده بودنــد.

خدا ایشــان را بکشد! چگونــه افترائات کفار در ایشــان اثـر می گذارد!

به جای خدا، احبار و رهبانان خود را، و مسیح پسر مریم را، پروردگار خود دانستند،

و حال آن که دستور نداشتند مگر به این که معبودی یکتا بپرستند که جز او معبودی نیست، و او از آن چه که شریکش می پندارند منزه است!» (30 و 31 / توبه)

دلایل جنگ با اهل کتاب

1 - اولین وصفی که خداوند اهل کتاب را با آن توصیف کرده - ایمان نداشتن بـه خـدا و روز جزاست!

سوالی پیش می آید که - این توصیف چگونه با آیاتی درست در می آید که اعتقاد به الوهیت خدا را به ایشان نسبت می دهد؟ یا در آیات دیگر اعتقاد به معاد را به ایشان نسبت می دهد، و آن گاه در این آیه می فرماید که - ایشان به روز جزا ایمان ندارند!

جواب این است که خدای تعالی در کلام مجیدش میان ایمان به او، و ایمان به روز جزا، هیچ فرقی نمی گذارد، و کفر به یکی از آن دو را کفر به هردو می داند، و هم چنین درباره کسانی که به خود خدا و بعضی از پیغمبران ایمان آورده و به بعض دیگر ایمـان نیاورده اند، حکـم به «کفر» نمـوده است. (مـانند آیه 150 سوره نساء.)

بنابراین، اهل کتاب هم که به نبوت پیامبر گرامی اسلام «حضرت محمد بن عبداللّه صلوات اللّه علیه و آله» ایمان نیاورده اند، «کفار حقیقی» حساب می شوند، ولو این که اعتقاد به خدا و روز جزا داشته باشند!

(توجه کنید که این کفر را به لسان «کفر به آیتی از آیات خدا،» که همان آیت نبوت باشد، نسبت نداده است بلکه به لسان «کفر به ایمان خدا و روز جزا،» نسبت داده است، عینا مانند مشرکین بت پرست که به خدا کفر ورزیدند و وحدانیتش را انکار کردند، هرچند وجودش را اعتقاد داشته و او را معبودی فوق معبودها می دانستند.)

اهل کتاب، اعتقادشان به خدا و روز جزا هم اعتقادی صحیح نیست و مسئله مبدأ و معاد را بر وفق حق تقریر نمی کنند، مثلاً در مسئله مبدأ که باید خدا را از هر شرکی بری و منزه بدانند، مسیح و عُزَیْر را فرزند او می دانند، و در نداشتن توحید با مشرکین فرقی ندارند. هم چنین در مسئله معاد، که یهود قائل به «کرامت» هستند، و مسیحیان قائل به «فدیـه» هستند!

2 - دومین وصفی که برای ایشان کرده، این است که ایشان محرمات الهی را حـرام نمی دانند؛

3 - سومیــن وصفــی که خدای تعالـی از اهل کتــاب کرده، مسئلــه دیــن است، که فرموده آن ها دین حق را سنت و روش زندگی خود نمی گیرند!

«دین حق» آن است که حق اقتضاء می کند که انسان آن دین را داشته باشد، و انسان را به پیروی از آن دین وادار می سازد. وقتی گفته می شود که اسلام دین حق است، معنایش این است که اسلام سنت تکوین و طریقه ای است که نظام خلقت مطابق آن است، و فطرت بشر او را به پیروی از آن دعوت می کند، همان فطرت که خداوند برآن فطرت انسان را آفرید، و در خلقت و آفریده خدا تبدیلی نیست، و این است دین استوار!!

از آن چه گذشت، خلاصه اش این می شود که اولاً ایمان نداشتن اهل کتاب به خدا و روز جزاء به معنای این است که ایشان ایمانی که نزد خدا مقبول باشد، ندارند! و جرم ندانستن ایشان محرمات خدا و رسول را، معنی اش این می شود که ایشان در تظـاهر بـه

گنـاهـان و منهیـات اسـلام، و آن محرماتی که تظاهر به آن اجتماع بشری را فــاســد و زحمـــات حکــومـت حـق حـاکـم بـر آن اجتمـاع را بــی اثـــر و خنثی می ســازد، پـروا و مبالات ندارند!

و تدیــن نداشتــن ایشان به دین حــق، معنایش ایــن می شود که ایشــان سنــت حق را که منطبق با نظام خلقـت، و نظام خلقــت منطبق بر آن اســت، پیــروی نمی کنند!

ایــن اوصاف سه گانــه، دلیل و حکمت خدا را در امر قتال با اهل کتاب بیان می کند، و با بیان آن مؤمنین را بر جنــگ با همــه آنان (نه بــا بعضــی از آن ها،) تحریک و تشویــق می نمایــد، و می فرماید:

زیرا آن ها به خدا و روز جزا ایمان نمی آورند،

ایمانی که مقبول باشد و از راه صواب منحرف نباشد،

آن ها محرمات الهی را حرام نمی دانند،

و به دین حقی که با نظام خلقت الهی سازگار باشد، نمی گروند،

و کارزار را ادامه دهید! تا آن جا که ذلیل و زبون و زیردست شما شوند،

و نسبت به حکومت شما خاضع گردند،

و خراجی را که برای آن ها بریده اند، پرداخت کنند،

تا ذلت خود را در طرز ادای آن مشاهده نمایند،

و از سوی دیگر با پرداخت آن حفظ ذمه و خون خود و اداره امور خویشتن را تأمین نمایند!⁽¹⁾

جنگ هـای تهاجمی اسلام (شمشیرهای سه گانه)

جنگ های صدر اسلام تقریبا همگی جنگ های دفاعی بودند، و مسلمین قریب پنجاه و دو جنگ با کفار و مشرکین عرب یا با یهود اطراف مدینه، و قبایل دیگر، کرده اند، که آن ها را غزوه و سریه می گویند.

غزوه، جنگ هایی است که رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله در آن شخصا حضور داشته است، و سریه جنگ هایی است که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در آن حضور نداشته است. در میان این جنگ ها می توان گفت که سه مورد زیر جنگ های تهاجمی

بوده است که در این سه مورد، خداوند متعال دستور قتال و کارزار برای مسلمین صادر فرموده است. در روایات اسلامی حدیثی است از امام صادق علیه السلام به نام «حدیث شمشیرها» که از پدر بزرگوارش نقل کرده و فرموده است:

1 - شمشیری که علیه مشرکین عرب به کار می رود، و لزوم به کار بردنش آیــه زیـر اسـت کـه مــی فـرمـایـد:

2 - شمشیر دوم، شمشیری است که علیه اهل ذمه به کار می رود و لزوم به کار بردن آن آیه زیر است که می فرماید:

وَ لا یَدینُونَ دینَ الْحَقِّ مِنَ الَّذینَ اُوتُوا الْکِتبَ حَتّی یُعْطُوا الجزیه عن یَدٍ،

وَ هُمْ صغِرُونَ! (29 / توبه)

(ایـن آیـه نـاســخ آیــه « وَ قُــولُـوا لِـلـنّـاسِ حُـسْـنـا!» "83 / بقــره" مـی بـاشــد.)

پس، از اهل کتاب هر کس که در کشور اسلامی باشد از او پذیرفته نیست مگر - جزیه دادن یا کشته شدن، و در صورت جنگ و قتال، اموالشان غنیمت مسلمین، و زن و بچه هایشان اسرای آنان خواهد بود و اگر چنانچه حاضر به پرداخت جزیه شدند البته در آن صــورت بر ما مسلمیــن حرام اســت که اموالشــان را بگیریــم و ایشان را اسیر خود سازیم، در این حالــت می توانیـم از آنان زن بگیریــم و با آنـان ازدواج کنیم.

3 - شمشیر سوم، در مورد کسانی از اهل کتاب است که در کشورهایی زندگی می کنند که با ما سر جنگ دارند، هم می توانیم اسیرشان کنیم و هم اموالشان را بگیریم، ولی نمی توانیم با زنان ایشان وصلت کنیم. ایشان بین سه چیز اختیار دارند: به کشورهای اسلامی کوچ کنند، یا جزیه بپردازند، یا آن که کشته شوند!» (نقل از کافی)⁽¹⁾

شش فرمان جنگی: شش رمز پیروزی اسلام

«یآاَیُّهَــا الَّذیــنَ ءَامَنُــوآا اِذا لَقیتُــمْ فِئَـةً فَاثْبُتُــوا وَاذْکُــرُوا اللّهَ کَثیــرا...!»(45 تا 47 / انفال)

در قرآن مجید نکات مهمی به صورت فرامین نظامی وجود دارد که در جنگ های صدر اسلام نازل شده است، که این فرامین در فتح و پیروزی آنان مؤثر بوده است. از آن جمله شش فرمان تاریخی است که در آیات فوق در جنگ بدر نازل گردیده، و رعایت آن هــا را خداوند متعال در جنگ هــای اسلامی در مصــاف با دشمــن بر مسلمین

واجــب گردانیــده اســت:

1 - ثبـــــــــــات،

2 - ذکـر کثیر خدا،

3 - اطـاعـت خـدا و رســول الـلّـه،

4 - اجتناب از نزاع،

5 - اجتناب از غرور و شادمانی و خودنمائی در حرکت به سوی جنگ،

6 - اجتناب از جلوگیری از راه خدا،

مجموعه این امور شش گانه، دستور نظامی جامعی است که هیچ دستور مهم جنگی از آن بیرون نیست. اگر انسان در جزئیات وقایع تاریخی جنگ های صدر اسلام، که در زمان رسول اللّه صلی الله علیه و آله اتفاق افتاد، از قبیل جنگ بدر و احد و خندق و حنین و غیر آن، دقت کامل نماید، این معنا برایش روشن می شود که سرّ غلبه مسلمین، در آن جا که غالب شدند، رعایت مواد این دستورات بوده است، و علت شکست خوردن آنان نیز، هر جا که شکست خوردند، رعایت نکردن و سهل انگاری در آن ها بوده است!

اینــک شرح کامــل آیــات در توضیــح نکات فوق و رموز آن:

خود آیات چنین معنی می دهد:

1 - « ای کسانی که ایمان آورده اید،

وقتی برخوردید به گروهی از دشمن، پس پایداری کنیــد،

و خــدا را زیاد یاد کنیــد و به یاد او باشیــد، باشد که رستگــار شویــد!» (45 / انفال)

2 - « و فرمانبرداری کنید خدا و فرستاده اش را،

و نزاع مکنید که سست شوید و در نتیجه نیرویتان تحلیل رود،

و خویشتن داری کنید که خدا با خویشتن داران است!» (46 / انفال)

3 - « و مانند مشرکین و آن کسانی مباشید که با غرور و خودنمایی از دیار خود خارج شدند، و باز می داشتند از راه خدا،

و خدا به آن چه می کنید محیط است!» (47 / انفال)

فرمان اول: ثبات قدم در جبهه

عبارت «فَاثْبُتُوا!» فرمان و دستور مطلقی است برای ایستادگی در مقابل دشمن و فرار نکردن. این فرمان با فرمان بعدی «فَاصْبِرُوا!» فرق دارد، که در آیه بعدی آمده است، و تکرار آن نیست. در آیه بعدی امر به صبر می فرماید - « وَ اصْبِرُوآا اِنَّ اللّهَ مَعَ الصّابِرینَ!» (46 / انفال)

صبر، نوعی ثبات خاص است، و آن عبارت است از ثبات در مقابل مکروه، هم به قلب - به این که دچار ضعف نگشته، و جزع و فزع نکند؛ و هم به بدن - به این که کسالت و سهل انگاری ننموده، و از جا در نرود؛ و در مواردی که عجله پسندیده نیست، شتــــابــزدگــی ننمایــــد.

در مورد آیه فوق، فرمان: «صبر پیشه کنید، خدا با صابران است!» به این معنا است که همواره در برابر مصایب و ناملایمات جنگی، که دشمن به وسیله آن تهدیدتان می کند، ملازم خویشتن داری بوده، و اکثرا در ذکر خدا و اطاعت او و رسولش، بوده باشید. حوادث و سنگینی بار اطاعت شما را از جای نکند و از پای در نیاورد، و لذت معصیت و عجب و تکبر شما را گمراه نسازد!

تأکیدی که در عبارت فوق وجود دارد برای این است که صبر قوی ترین یاوری است در شداید و محکمترین رکنی است در برابر تلون در عزم و سرعت تحول در اراده! و همین صبر است که به انسان فرصت تفکر صحیح می دهد، و به منزله خلوتی است که در هنگام هجوم افکار پریشان و صحنه های هول انگیز و مصایبی که از هر طرف روی می آورد، به انسان فرصت می دهد که صحیح فکر کند و رأی مطمئن و صد در صد اتخاذ کنـد. پس خدای سبحان با مردم صابر است!

فرمان دوم: ذکر و یاد خدا

ذکــر خــدا فرمانــی اســت که در آیــه « وَاذْکُرُوا اللّــهَ کَثیــرا!» (45 / انفال) صادر شده، و به معنای یاد خــدا در دل و در زبـان است، چه این هر دو قسـم ذکر است.

معلوم است آن چیزی که مقاصد آدمی را از یکدیگر مشخص و جدا می کند، آن حالات درونی و قلبی انسان است، حالا چه این که لفظ هم با آن حالت مطابق باشد، مثل کلمه «یا شافی!» از مریضی که از مرض خود به خدا پناه می برد، و یا مطابق نباشد، مثل این که همان مریض به جای آن دو کلمه بگوید: «ای خدا!» چون همین «ای خدا!» از مریض به معنای «ای شفادهنده!» است، چون مقتضای حال و آن احتیاجی که او را به استغاثــه واداشته، شاهـد این اســت که مقصــودش از «ای خــدا!» جز ایــن نیســت، و ایـن خـیلی روشـن است.

کسی هم که به جنگ رفته و با دشمن روبه رو شده، می داند که در جنگ خون ها ریخته می شود، و دست و پاها قطع می گردد. و خلاصه، به منظور رسیدن به هدف باید از خود گذشت کرد و پیه همه ناملایمات را به تن مالید، چنین کسی فکرش همه متوجه پیروزی و رسیدن به هدف و غلبه بر دشمنی است که او را به مرگ و فنا تهدید می کند،

و کسی که حالش چنین و فکر و ذکرش این است، ذکر خدایش هم ذکری است که با حالت و فکـرش تنـاسب دارد.

و این خود بهترین قرینه است بر این که مراد از آیه « وَاذْکُرُوا اللّهَ کَثیرا!» این است که مؤمن متذکر آن معارفی باشد که مربوط به این شأن و این حالت است، و آن این است که خدای تعالی معبود او و پروردگار اوست، و آنکسی است که مرگ و حیات به دست اوست، و او می تواند انسان را در این حال یاری کند، و او سرپرست اوست، و چه سرپرست و یاور خوبی است!

چنین کسی که پروردگارش وعده نصرت داده و فرموده:

« اگر خدا را یاری کنید او هم شما را یاری می کند، و قدم هایتان را استوار می کند!»

(7/محمد)

و نیز فرموده:

« خداوند اجر آن کس را که عمل نیکی کند ضایع نمی سازد!»

یقینا به نصرت پروردگارش اطمینان داشته و می داند که سرانجام کارزارش به یکی از دو وجه است، که هر دو نیک است، چون یا بر دشمن غلبه می کند که در این صورت رایت دین را بلند کرده و محیط را برای سعادتمند شدن خود و دیگران مساعد کرده است، و یا کشته می شود، که در این صورت به جوار اولیـاء مقـربین درگاه پروردگارش شتافته است!

این گونه معارف حقیقی است که مربوط به حالت یک نفر مجاهد است، و سرانجامش را به سعادت واقعی و کرامت دائمی منتهی می کند!

اگر در آیه بالا «ذکر» را به «کثیر» مقید کرد، برای این بود که در میدان های جنگ هر لحظه صحنه هایی تکرار می گردد که انسان را به دوستی زندگی فانی و شیرینی زخارف دنیوی علاقمند می سازد، و شیطان هم با القاء وسوسه خود آن را تأیید می کند، لذا فرموده: خدا را زیاد یاد کنید تا بدین وسیله روح تقوی در دل ها هـر لحظـه تجدید و زنده تر شود!

فرمان سوم: اطاعت خدا و رسول

فرمان سوم می فرماید: «اَطیعُوا اللّهَ وَ رَسُولَهآُ - خدا و رسولش را اطاعت کنید!»

مراد به این اطاعت، اطاعت دستوراتی است که از ناحیه خدا و رسول راجع به امر جهاد و دفاع از حریم دین و بیضه اسلام صادر می شود، و آیات جهاد و دستورات نبوی مشتمل بر آن است، مانند: دستوراتی درباره اتمام حجت با دشمن در مرحله اول، صادر

شده است، و یا دستوراتی که تعرض به زن و فرزند دشمن را در حین جنگ منع می کند، و یا شبیخون زدن به دشمن را اجازه نمی دهد و یا سایر احکام جهاد.

فرمان چهارم: نهی از اختلاف

فرمان چهــارم از نــزاع و کشمکــش بین مسلمین جلوگیــری می کند و می فرماید « وَ لاتَنزَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ ریحُکُمْ!» (46/انفال) یعنی با نزاع و کشمکش در میان خود ایجاد اختلاف مکنید، و به واسطه آن خود را دچار ضعف اراده مسازید، و عزت و دولت و یا غلبه بر دشمن را از دست مدهید، چه اختلاف، وحدت کلمه و شوکت و نیروی شما را از بین می برد.

در ادامه این فرمان می فرماید: « وَ اصْبِرُوآا اِنَّ اللّهَ مَعَ الصّابِرینَ - صبر کنید که خدا با صابران است!»

فرمان پنجم و ششم: نهی از اتخاذ رویه مشرکین و سد راه خدا

فرمان پنجم و ششم با آیه زیر صادر شده است که می فرماید:

« و مانند مشرکین و آن کسانی مباشید که با غرور و خودنمایی

از دیار خود خارج شدند و بازمی داشتند از راه خدا...!»

در این فرمان، نهی از اتخاذ طریقه مشرکین ریاکار و مغرور صادر شده که هم آنان جلوگیران راه خدا بودند و مقصود از آنان مشرکین قریش است که دارای این صفات بودند. تقدیر آیه چنین است که می فرماید:

و مردم را با گفتار و کردار ناپسند خود به ترک تقوی و فرو رفتن در گناهان و خروج از اطاعت اوامر و دستورات خدا دعوت مکنید،

و بدین وسیله جلوگیر راه خدا مباشید!

که اگر چنین کنید زحماتتان بی اثر گشته و نور ایمـان در دل هایتـان خـاموش می گـردد، و آثار ایمـان از اجـتماعتان رخـت بر می بندد.

پس اگر بخواهید زحماتتان ثمربخش باشد،

و در نتیجه شما را به مقصد و هدف برساند،

جز صراط مستقیمی که دین قویم آن را برایتان فراهم آورده،

و ملت فطری هموارش کرده، راه دیگری ندارید،

و خداوند مردم فاسق را به سوی ایده های فاسدشان هدایت نمی کند!⁽¹⁾

موقعیت تاریخی نزول سوره آل عمران و ارتباط آن با جنگ های اسلام

هر دویست آیه سوره آل عمران چنان می نماید که یک جا نازل شده باشد، زیرا تمامی آیات آن با یک اسلوب تنظیم شده، و مطالب آن ها با یکدیگر متناسب، و هدف آن ها با هم پیوند کامل دارد.

غرض اصلی این سوره دعوت نمودن مؤمنان است به این که در حمایت دین الهی، توحید کلمه و اتحاد داشته باشند. آیات آن جا به جا موقعیت خطیر و حساس مسلمانان را در برابر یهود و نصاری و مشرکین گوشزد می نمایند، تا آنان علیه این دشمنان سرسخت، که هر یک قصد خاموش کردن چراغ روشن اسلام را داشتند، قیام کننـد، و صبـر و ثبات قـدم را شعار خود سازنـد.

روی همین جهت، به نظر می رسد که زمان نزول آن در هنگامی بوده که کار رسول اللّه صلی الله علیه و آله تا اندازه ای استقرار پیدا کرده، ولی به طور کامل پابرجا نشده است. چــون در آیات آن از «غزوه احد» و « مباهله با نصارای نجران» و هم چنین درباره بعضی از امور مربــوط به «یهود» و وادار نمودن مسلمانان به قیام در برابر «مشرکین» و دعوت نمودن آنــان به صبر و ثبــات و مرابطه، تذکراتـی داده شده است.

همــه این ها مؤید آن است که زمــان نزول این سوره در اوقاتــی بوده که مسلمانان با تمــام قوا به «دفاع دینی» اشتغال داشتند، و در این راه کوشش می کردند.

از طرفی در برابر «فتنه یهود و مسیحیان» که موجب سستی ایمان قلبی مسلمانان می شد، قیام کرده، و به «مبارزه تبلیغاتی» آنان پاسخ می دادند، و از طرف دیگر با «مشرکین عرب» مشغول به زد و خورد شده، و دور از اهل و دیار در حال جنگ و ناامنی به سر می بـردند.

این روزها کم کم داشت صیت اسلام در دنیا منتشر می شد، جهانیان علیه پیشرفت آن قیام کرده بودند. گذشته از یهود و نصاری و مشرکین عرب، از طرف ممالک خارجی هم، مانند دو کشور «روم و ایران» و امثال آن، این مبارزات شروع شده و به جلـو مـی رفت.

لذا، خداوند متعال در این سوره بعضی از حقایق دینش را به مؤمنین تذکر داده تا قلب آنان را پاکیزه کند، و زنگ شبهات و وساوس شیطانی و تسویلات اهل کتاب را از

دلشان بزداید. هم چنین به آنان روشن ساخته که خداوند از تدبیر ملکش آنی غافل نشده و در برابر اقدامات مخلوقات خود عاجز نیست، و لکن دینش - اسلام - را اختیار کرده و جمعی را هم به سوی آن از راه عادت جاری و سنت دائمی - که همان سنت علل و اسباب باشد - رهبری کرده است.

پس مؤمــن و کافــر هر دو بر اســاس سنت اسبــاب جریان دارنــد، و هر یک روزی جلوه گری و غلبه پیـدا می کنند، روزی روز کافر است، و روزی دیگر روز مؤمنان، و دنیا دار امتحان و روزگـار عمل است، و هر کس بــه نتیجه اعمال و کرده های خـــود در سرای دیگـر می رسـد!⁽¹⁾

وجوب جهاد در تورات و انجیل و قرآن

«... وَعداً عَلَیْهِ حَقّا فِی التَّوْریةِ وَالاِنجیلِ وَالْقُرْآنِ...!» (111/توبه)

خدای متعال در آیه فوق وعده ای را که در تورات و انجیل و قرآن به جهادگران راه خود داده، متذکر می شود:

به این بها که بهشت از آنشان باد،

در راه خدا کارزار کنند، بکشند و کشته شوند،

وعده خداست، که در تورات و انجیل و قرآن، به عهده او محقق است،

و کیست که به پیمان خویش از خدا وفادارتر باشد؟

به معامله پر سـود خویش که انجـام داده ایــد شادمان باشید!

که این کامیابی بزرگ است!»

خدای سبحان، در این آیه به کسانی که در راه خدا با جان و مال خود جهاد می کنند، وعده قطعی بهشت می دهد، و می فرماید که این وعده را در تورات و انجیل هم داده است، همان طور که در قرآن می دهد.

خداوند این وعده را در قالب تمثیل ریخته و آن را به خرید و فروش تشبیه فرموده است. یعنی خود را خریدار و مؤمنین را فروشنده، و جان و مال ایشان را کالای مورد معامله، و بهشت را قیمت و بهاء، و تورات و انجیل و قرآن را سند آن خوانده است و چه تمثیل لطیفی به کار برده است!

و در آخــر، مــؤمنیــن را بـه ایـــن معـــاملــه بشــــارت داده، و بــه

رستگــاری عظیمـــی تهنیت گفته است.⁽¹⁾

شدت عمل مسلمانان در برابر کفار

«مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ وَ الَّذینَ مَعَهُ اَشِدّاءُ عَلَی الْکُفّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ... !» (29/فتح)

« محمــد «ص» رسول خداســت،

و کسانی که با اویند علیه کفار شدید و بی رحمند،

و در بیــن خود رحیـم و دلـسـوزنـد... !»

کلام خدا در این صدد است که مؤمنین به رسول اللّه صلی الله علیه و آله را توصیف کند و شدت و رحمت را، که دو صفت متضادند، از صفات ایشان بشمارد.

شدت به کفار را مقید کرده به رحمت بین خودشان تا توهمی که ممکن بود بشود دفع شود، و دیگر کسی نپندارد که شدت و بی رحمی نسبت به کفار باعث می شود مسلمانان به طور کلی، و حتی نسبت به خودشان هم سنگدل شوند، لذا دنبـال آن فـرمود کـه این ها در بین خود مهربان و رحیمند.

این آیه که آخرین آیه سوره فتح است، پیامبر را توصیف می کند، و آن هایی را که با اویند به اوصافی می ستاید که در تورات و انجیل ستوده است و مؤمنین را که عمل صالح انجام داده اند، وعده جمیل می دهد:

که چون زرعی است که شاخه خود را بیرون آورد،

و آن را نیرومند کند، پس انبوه گردد، و بر ساق خود راست بایستد،

و کشاورزان را خوش آید،

و کافران را به خشم آورد،

خدا به کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کردند آمرزش و پاداش بزرگ وعده داد!» (29 / فتح)

این آیه به این نکته اشاره می کند که خدای تعالی در مؤمنین برکت قرار داده است، و روز به روز به عده و نیروی آنان افزوده می شود. به همین جهت بود که در ادامه کلام فرمـود : تا خداوند به وسیله آنان کفار را به خشم در آورد!⁽²⁾

تشریع جهاد، و برخورد دوگانه ترسودلان

«اَلَـمْ تَرَ اِلَـی الَّـذینَ قیلَ لَهُمْ کُفُّوآا اَیْدِیَکُمْ وَ اَقیمُوا الصَّلوةَ وَ...!» (77 / نساء)

آیه فوق در تاریخ اسلام از دو موقعیت زمانی و از دوگانگی برخورد برخی از مسلمانانی که دارای ایمانی ضعیف بودند، حکایت می کند:

برخی از مؤمنین اولیه، قبل از آن که دستور جنگ و دفاع صادر شود، بر اثر مشاهده تعدیات و ستم هایی که از طرف کفار بر آنان وارد می شد، تحمل نداشتند، و نمی توانستند صبر کنند و شمشیر نکشند و به مقابله نپردازند، ولی خدای تعالی در آن هنگام دستور داده بود که از جنگ خودداری کنند، و به اقامه شعائر دینی از قبیل نماز و زکات بپردازند، تا استخوان بندی و پی ریزی دین سخت و محکم گردد، تا بعدا خداوند اذن جهاد با دشمنان صادر کند، زیرا اگر چنین نمی کردند پیکره و ارکان و اجـزاء دین از هم می گسیخت و خراب و متلاشی می گشت.

آیــات فوق مردم را ملامت می کنــد که اینان، همان هایــی هستند که در جنگ با کفار عجله داشتند، و در آن زمانی که افراد و قوای جنگــی کافی برای برخــورد با دشمن نداشتند، قــادر به صبر نبودنــد، و نمی توانستند آزار دشمــن را تحمل کنند، ولی وقتی که جنــگ برایشان واجب گردیــد، یک عده همان طور که از خدا می ترسیدند، و بلکه سخت تـر، از دشمــن می ترسیدنــد... در حالــی که دشمنــان نیــز مردمانی مثل خودشان هستنــد. آیات از آنــان چنین نقــل می کند:

دست نگه دارید، و نماز بخوانید، و زکات بدهید،

ولی هنگامی که برای آنان جنگ واجب شد،

فی الحال یک عده همان طور که از خدا می ترسند،

و بلکه بیشتر از آن، از مردم می ترسیدند، و می گفتند:

پروردگارا! چرا برای ما جنگ واجب کردی؟

چرا به ما تا مدت نزدیکی مهلت ندادی؟

بگو!

و به شما به اندازه شکاف هسته خرما هم ستم نمی شود!

هرکجاکه باشید مرگ شما را در خواهد یافت، هر چند در برج های محکم باشید!»

(77 و 78/نساء)

آیــات زیر نیز در ملامت مسلمانان ضعیف است، و آنان را موعظه می کند که اگر

در قرآن تدبـر کنند ایشان را بینا و روشن خواهد کرد:

ولی موقعی که از پیش تو می روند،

یک عده شان شبانــه برخـلاف گفته تو تصمیــم می گیرند،

و خدا تصمیم هــای شبانه اینــان را ثبــت می کند،

کـه خــدا بــرای وکالــت و سرپرستی کافی است!

چرا در قــرآن تدبر نمی کننــد؟ که اگر از طرف غیــر خــدا بود اختلاف زیادی در آن می یافتند...

صاحب این تکلیف جز نفس تو نیست،

و مؤمنین را نیز تحریص بر جنگ کن!

امید است که خداوند آزار و آسیب کفار را بازدارد،

که خداوند انتقام و بازجویی اش سخت تر و شدیدتر است!» (81 تا 85/نساء)

( البته باید خاطرنشان ساخت که افرادی که مورد عتاب در این آیات هستند غیر از منافقینی هستند که در بین مسلمین بودند.)⁽¹⁾

خیانت و جاسوسی در جنگ های صدر اسلام

«یـآ اَیُّهَــا الَّذیــنَ ءَامَنُــوا لا تَخُـونُــوا اللّـــهَ وَ الرَّسُــولَ...!» (27 / انفال)

در تاریخ اسلام مواردی مشاهده شده که برخی از مسلمین به اسرار و تصمیمات سری رسول اللّه صلی الله علیه و آله اطلاع پیدا کرده، و به دلایلی آن را برای مشرکین یا دشمنان دیگر فاش کرده اند، و در این موارد بیشتر این خیانت ها به دلیل حفظ اموال و اولاد خود یا منافع همکیشان خویش بوده است.

نظیر این موضوع در روایات اسلامی در دو مورد پیدا می شود:

یکی در آغاز جنگ بدر، که لشکر مسلمین درصدد گرفتن راه مال التجاره ابوسفیان بودنــد، و کسی از مسلمیـن نامــه ای بــه ابوسفیان نوشتــه و اطلاع داده بــود. مصــداق دیگــرش، جریـان ابی لبابـه بــود کــه اســرار رســول اللّه صلی الله علیه و آله را برای قبیلـه بنی قریظه فاش کرد.

داستانش این بوده که:

« رسول خدا صلی الله علیه و آله یهود بنی قریظه را بیست و یک شب محاصره

کرد، و از آن حضرت درخواست صلح کردند، به همان قراری که با برادران یهودی شان در بنی النضیر صلح کرده بود. و آن این بود که اجازه دهد از سرزمین خود کوچ کرده و با برادران خود در «اذرعات و اریحات،» که در سرزمین شام قرار دارد، ملحق شوند. رسول خدا صلی الله علیه و آله این پیشنهاد را نپذیرفت، و جز این رضا نداد که به حکم «سعدبن معاذ» گردن نهند. ایشان برای حکمیت ابولبابه را که دوست و خیرخواه بنی قریظه بود، انتخاب کردند، و پیشنهاد دادند، و خیرخواهی ابولبابه برای این بود که زن و فرزند و اموالش در میـان آن قبیله بودند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله ابولبابه را نزد ایشان فرستاد، ابولبابه وقتی به میان آن قبیله آمد، از او پرسیدند رأی تو چیست؟ آیا صلاح می دانی که ما به حکم سعدبن معاذ گردن نهیم؟

ابولبابه با دست خود اشاره به گردنش کرد و فهمانید که سعد جز به کشتن شما حکم نمی کند، زنهار که زیر بار نروید! جبرئیل نازل شد و داستان ابولبابه را به رسـول خدا صلی الله علیه و آله گـزارش داد.

ابولبابه می گوید: به خدا قسم، هنوز قدم از قدم بر نداشته بودم که منتقل شدم به این که خدا و رسولش را خیانت کرده ام، و همین طور هم شد، یعنی چیزی نگذشت که آیه مورد بحث نازل شد. ابولبابه خود را با طناب به یکی از ستون های مسجد بست و گفت به خدا قسم آب و غذا نمی خورم تا این که یا بمیرم یا خداوند از تقصیرم بگذرد! هفت روز در اعتصاب غذا بود تا این که به حالت بیهوشی افتاد، و خداوند تعالی از گناهش درگذشت. به او گفتند: یا ابولبابه! خدا توبه تو را پذیرفت! گفت: نه به خدا سوگند! خود را از این ستون باز نمی کنم تا رسول اللّه صلی الله علیه و آله خودش مرا باز کند!

لذا رسول خدا صلی الله علیه و آله تشریف آوردند و او را با دست خود باز کردند.

ابولبابه سپس اضافه کرد: از تمامیت توبه من این است که از این به بعد از قبیله و قومم و خانه هایشان که در آن خانه این گناه از من سر زد، قطع رابطه می کنم، و از اموالی که در آن جا دارم می گذرم.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: از تمامیت توبه تو بس است این که یک سوم اموالت را تصـدق دهی!»

(نقل از امام باقر و امام صادق علیه السلام - در مجمع البیان)

ایـن داستـان بعـد از مـدتی از وقـوع جنگ بدر رخ داده است.⁽¹⁾

مسئله غنائم در جنگ های صدر اسلام