مشخصات کتاب

سرشناسه : امین، مرتضی، ۱۳۳۴ -

عنوان قراردادی : المیزان فی تفسیر القرآن. فارسی. برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : معارف قرآن در المیزان/ تالیف مهدی امین[برای] سازمان تبلیغات اسلامی، معاونت فرهنگی.

مشخصات نشر : [تهران]: سازمان تبلیغات اسلامی، مرکز چاپ و نشر، -۱۳۷۰

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : ۱۳۰۰ریال ؛ ۲۰۰۰ ریال (ج.۲، چاپ اول) ؛ ۳۰۰۰ ریال (ج.۳، چاپ اول)

یادداشت : ج. ۲ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

یادداشت : ج.۳ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. ۱. معارف قرآن در شناخت خدا

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

موضوع : اسلام -- بررسی و شناخت

شناسه افزوده : طباطبائی، محمدحسین، ۱۲۸۱ - ۱۳۶۰ . المیزان فی تفسیر القرآن

شناسه افزوده : سازمان تبلیغات اسلامی. مرکز چاپ و نشر

شناسه افزوده : سازمان تبلیغات اسلامی. معاونت فرهنگی

رده بندی کنگره : BP۹۸/ط۲۵م ۹۰۴۲۱۲ ۱۳۷۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۲۶

شماره کتابشناسی ملی : م ۷۱-۱۷۴۳

اشاره

مقـدمـه مـؤلـف

اِنَّــهُ لَقُـرْآنٌ کَـــریــمٌ

فـی کِتــابٍ مَکْنُـــــونٍ

لا یَمَسُّــهُ اِلاَّ الْمُطَهَّـــروُنَ

« این قـــــــــرآنـی اســت کــریـــــــــــم! »

« در کتــــــــابــــــــــــــی مکنـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــون! »

« که جز دست پــاکــان و فهـم خاصان بدان نرسد! »

(77 ـ 79/ واقعه)

این کتاب به منزله یک «کتاب مرجع» یا فرهنگ معارف قرآن است

که از «تفسیر المیزان» انتخـاب و تلخیـص، و بر حسب موضوع، طبقه بندی شده است.

در یک « طبقه بندی کلی» از موضوعات قرآن کریم در تفسیر المیزان قریب 77 عنوان انتخاب شد که هر یک یا چند موضوع، عنوانی برای تهیه یک کتاب در نظر گرفته شد. هر کتاب در داخل خود به چندین فصل یا عنوان فرعی تقسیم گردید. هرفصل نیز به سرفصل هایی تقسیم شد. در این سرفصل ها، آیات و مفاهیم قرآنی از متن تفسیـر المیــزان انتخــاب و پس از تلخیص، به روال منطقی طبقه بندی و درج گردید، به طوری که خواننده جوان و محقق ما با مطالعه این مطالب کوتاه وارد جهان شگفت انگیز آیات و معارف قرآن عظیم گردد.

تعدادی از این مجلدات هم گفتارهای مربوط به همین موضوعات و همچنین تحقیقاتی است که علامه طباطبائی رضوان الله علیه درباره اهداف آیات و سوره های قرآن کریم به عمل آورده است.

در پایان کار، مجموع این معارف به قریب 5 هزار سرفصل بالغ گردید. کار انتخاب مطالب، تلخیص، عنوان بندی و نگارش، قریب 30 سال دوام داشتــه و با توفیق الهی در لیالی مبــارکه قدر سال 1385 پایان پذیرفتــه و آمــاده چــاپ و نشــر گـردیـده است.

در نظر گرفته شد این مجلدات بر اساس سلیقه خوانندگان در شکل ها و قطع های مختلف آماده شود. در قطع وزیری تعداد این مجلدات به 21 رسید. در قطع جیبی هر عنوان موضوع یک کتاب در نظر گرفته شد و در نتیجه به 77 جلد رسید.

از این مجلدات تاکنون 3 جلد به قطع وزیری با عنوان « معارف قرآن در المیزان»

شامل عناوین: معارف قرآن در شناخت خدا، نظام آفرینش، ملائکه و جن و شیطان ( از انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی،) و 5 جلد به قطع جیبی با عنوان « تفسیر علامه- تفسیر موضوعی المیزان » شامل عناوین: قضا و قدر در نظام آفرینش، خانواده، جنگ و صلح، جن و شیطان، غذا و تغذیه انسان ( از انتشارات موسسه قرآنی تفسیر جوان - مفتاح دانش و بیان جوان - آستان قدس رضوی،) چاپ و منتشر گردیده است.

مجلدات حاضر بدون امتیاز تالیف است!

هر ناشری می تواند در اشاعه معارف آسمانی قرآن نسبت به چاپ و نشر آنها ( با عناوین مناسب و مربوط) اقدام نماید و هر موسسه یا فردی آنها را در سایت اینترنتی خود قرار دهد!

هدف تألیف این کتاب

هـــــدف از تهیه این مجموعــه و نوع طبقه بندی مطالب در آن، تسهیل مراجعه به شرح و تفسیر آیات و معارف قرآن شریف، از جانب علاقمندان علوم قرآنی، مخصوصا محققین جوان است که بتوانند اطلاعات خود را از طریق بیان مفسری بزرگ چون علامه فقید آیة اللّه طباطبایی دریافت کنند و برای هر سؤال پاسخی مشخص و روشــن داشتـــه باشنــد!

ضرورت تألیف این کتاب

سال های طولانی، مطالب متعدد و متنوع درباره مفاهیم قرآن شریف می آموختیم اما وقتی در مقابل یک سؤال درباره معارف و شرایع دین مان قرار می گرفتیم، یک جواب مدون و مشخص نداشتیم بلکه به اندازه مطالب متعدد و متنوعی که شنیده بودیم باید جواب می دادیم. زمانی که تفسیر المیزان علامه طباطبایی، قدس اللّه سرّه الشریف، ترجمه شد و در دسترس جامعه مسلمان ایرانی قرار گرفت، این مشکل حل شد و جوابی را که لازم بود می توانستیم از متن خود قرآن، با تفسیر روشن و قابل اعتمادِ فردی که به اسرار مکنون دست یافته بود، بدهیم. اما آنچه مشکل می نمود گشتن و پیدا کردن آن جواب از لابلای چهل (یا بیست) جلد ترجمه فارسی این تفسیر گرانمایه بود.

این ضرورت احساس شد که مطالب به صورت موضوعی طبقه بندی و خلاصه شود و در قالب یک دائرة المعــارف در دستــرس همه دین دوستان قرارگیرد. این همان انگیزه ای بـود کـه مـوجب تهیه این مجلــدات گــردید.

بدیهی است این مجلدات شامل تمامی جزئیات سوره ها و آیات الهی قرآن نمی شود، بلکه سعی شده مطالبی انتخاب شود که در تفسیر آیات و مفاهیم قرآنی، علامه بزرگوار به شرح و بسط و تفهیم مطلب پرداخته است.

اصــول ایــن مطــالــب با تــوضیــح و تفصیــل در « تفسیر المیزان» موجود است کــه خـواننــده می تواند برای پی گیری آن ها به خود المیزان مراجعه نماید. برای این منظور مستند هــر مطلــب با ذکــر شمــاره مجلــد و شماره صفحه مربوطه و آیه مـورد استناد در هر مطلب قید گردیده است. ( ذکراین نکته لازم است که ترجمه تفسیرالمیزان در اوایل انتشار از دهه 50 به بعد به صورت مجموعه 40 جلدی و از دهه 60 به بعد به صورت مجموعه 20 جلدی منتشر شده و یا در لوح های فشرده یا در اینترنت قرار گرفته است، به تبع آن نیز در تهیه مجلدات اولیه این کتابها (تا پایان تاریخ ادیان) از ترجمه 40 جلدی اولیه و در تهیه مجلدات بعدی از ترجمه 20 جلدی آن و یا از لوح های فشرده استفاده شده است، لذا بهتراست درصورت نیاز به مراجعه به ترجمه المیزان، علاوه برشماره مجلدات، ترتیب عددی آیات نیز، لحاظ شود.)

... و ما همه بندگانی هستیم هر یک حامل وظیفه تعیین شده از جانب دوست و آنچه انجــام شــده و می شـود، همه از جانب اوست !

و صلوات خدا بر محمّد مصطفی (صلی الله علیه و آله) و خاندان جلیلش باد که نخستین حاملان این وظیفه الهی بودند و بر علامه فقید آیة اللّه طباطبایی و اجداد او،

و بر همه وظیفه داران این مجموعه شریف و آباء و اجدادشان باد،

که مسلمان شایسته ای بودند و ما را نیز در مسیــر شنــاخت

اسـلام واقعی پرورش دادنـد ...!

فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ تَوَفَّنی مُسْلِماً وَ أَلْحِقْنی بِالصَّالِحینَ!

لیلة القدر سال 1385

سید مهدی (حبیبی) امین

اظهار نظرها درباره چاپ های نخست

پس از چاپ اول 3 جلد از « معارف قرآن در المیزان » در سالهای70، استقبال محققین و دانشمندان به جائی رسید که ما را بر آن داشت تا قبل از آغاز مطالعه این کتاب، سری بزنیم به سایت های اینترنتی و جراید کشور، نقد و اظهار نظر هائی را که درباره چاپ قبلی این مجموعه با ارزش از طرف پژوهشگران محترم اظهار شده است، درج کنیم:

1-« در سایت گودریدز www.goodreads.com/book/show/8553126 » که در آن از همه جای دنیا افراد علاقمند به کتاب می توانند بهترین کتابهائی را که خوانده اند معـرفی کنند، آقای محمد رضــا ملائی از شهر مقدس مشهد مشخصاتی از جـلد اول « معارف قرآن در المیزان» را همراه با کتابهای مورد علاقه اش درج کرده و چنین اظهار نموده است:

« ... تو تهران تو کتابخونه پیدا کردم، صد صفحه اش رو خوندم، ولی مشهد هیچ جا پیداش نکردم، آیات سنگین قرآن رو برداشته بود تفسیر علامه رو آورده بود. حیف شد واقعا، این کتاب رو هر کی داره، دو برابر قیمت ازش می خرم، بهم اطلاع بدین ...!»

2-« روانشاد حجت الاسلام دکتر کبیری استاد دانشگاه » در یکی از سخنرانی های خود در مسجد شفا درباره « جلد دوم معارف قرآن در المیزان» اظهار داشت:

« ... این کتاب را اول شب باز کردم عناوین چنان جذبم می کردند که دیدم همان شب تا آخر کتاب را خوانده ام!»

3-« درسـایت روزنامه جمهوری اسـلامی ...www.magiran.com/npview » در صفحه عقیدتی در تاریخ 03/07/1385 درباره مجموعه «معارف قرآن در المیزان» چنین آمده است:

« معارف قرآن در المیزان نام کتابی است که به کوشش سید مهدی امین تنظیم گردیده و توسط سازمان تبلیغات اسلامی منتشر شده است. این کتاب با دقت تمام معارف مختلف قرآن کریم را که در تفسیر المیزان شرح و تبیین یافته است انتخاب و تلخیص کرده و با یک طبقه بندی ارزشمند موضوعی شیفتگان فرهنگ و معارف قرآنی را برای دست یابی سریع به آن یاری و مساعدت نموده است .

تنظیم کننده این معارف غنی در مقدمه ای که بر جلد اول و دوم این کتاب نگاشته است درباره این اثر که در حکم کتاب « مرجع» برای آشنایی با فرهنگ و معارف قرآنی است، چنین می نویسد: ( ... نویسنده محترم روزنامه جمهوری، کلیاتی از مقدمه مولف را از جلد اول و دوم کتاب نقل کرده است.)

4-« سایت موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی

www.tebyan.net» در موارد عدیده از کتاب « معارف قرآن در المیزان» مطالب زیادی نقل کرده، از جمله در سال 1382 شرح کامل « اسماء و صفات الهی» را نقل کرده که مورد استقبال و اقتباس سایت های دیگر هم قرار گرفته است و تعداد بازدید کنندگان آن، در تاریخ مراجعه، به 29185 نفر رسیده بود.

5-« سایت دارالقرآن کریم www.telavat.com » نیز به معرفی « معارف قرآن در المیزان » پرداخته و می نویسد:

« این کتاب فرهنگ معارف قرآن است که از تفسیر شریف المیزان انتخاب و تلخیص و بر حسب موضوع طبقه بندی شده است. طرح این منبع در 9 جلد به شرح زیر است:

1- معارف قرآن در شناخت خداوند؛ 2 . معارف قرآن در شناخت جهان و نظام آفرینش؛ 3. آفرینش انسان و موجودات قبل از او؛ 4. فطرت انسان؛ 5. تاریخ انسان و جریان مدنیّت و ادیان الهی؛ 6. اسلام، حرکت نهایی و وراثت زمین؛ 7. تمدن و قوانین جامعة صالح و موعود اسلامی؛ 8. اصول تربیت و خانواده اسلامی؛ 9. مراحل بعدی حیات تا لقاء الله. ظاهراً تاکنون 3 جلد اول آن انتشار یافته و بقیه مجلدات آن آماده نشده است.»

6-« سایت شهر مجازی قرآن www.quranct.com » از جلد اول « معارف قرآن در المیزان» مطالبی بطور مفصل در چند صفحه درباره « اسماء و صفات الهی» با سر فصل های زیر نقل کرده است: اسماء و صفات الهی. تقسیم بندی صفات الهی. تعداد اسماء حسنی.

7-« سایت Islamquest» در پاسخ پرسش های خوانندگان خود در موارد عدیده از « معارف قرآن در المیزان» استفاده کرده است.

8-« سایت حوزه www.hawzah.net » تحت عنوان « جوانه های جاوید» بررسی هایی درباره: «سبک های تفسیری علامه طباطبائی ره و شناخت نامه المیزان،» انجام داده، منابع تفسیر و کتابهای مربوط به المیزان را شمارش کرده است و در باره « معارف قرآن در المیزان» می نویسد:

« مجموعه معارف قرآن در المیزان که به منزله مرجع یا فرهنگ معارف قرآن است، توسط سید مهدی امین از تفسیرالمیزان انتخاب و تلخیص گردیده که بر حسب موضوع طبقه بندی شده است از این اثر تا کنون سه جلد با عنوان معارف قرآن در شناخت خدا، معارف قرآن در شناخت جهان و معارف قرآن در شناخت ملائکه، جنّ و شیطان تدوین و توسط سازمان تبلیغات اسلامی به چاپ رسیده است.» « سایت حوزه » همچنین به عنوان منابع پژوهش مقطع دبیرستان، موضوع: کنش و واکنش (عمل ها و عکس العمل ها ) از « معارف قرآن در المیزان» نام برده است.

9-« سایت اسلام پدیا – اصطلاحات قرآنی islampedia.ir » در شرح اصطلاحات «آسمان های هفت گانه در قرآن» و « الحی القیوم در آیات قرآن» همچنین «رطب و یابس و کتاب مبین در قرآن» مطالب مفصلی از « معارف قرآن در المیزان» را نقل کرده است.

علاوه بر سایت های فوق الذکر قریب به 50 سایت دیگر نیز از مجلدات « معـارف قـرآن در

الـمیزان» استفاده کرده و یا آنها را به عنوان منابع تحقیق و مطالعه به خوانندگان خود معرفی کرده اند که برای رعایت اختصار از شرح آنها صرف نظر می شود.

برخی افراد یا هیئت هائی علمی نیز در پژوهش های خود به « معارف قرآن در المیزان» مراجعه داشتند، بانوان دانشمندی که به تأیید خود متجاوز از 25 سال در المیزان تحقیق می کردند، پس از دسترسی به این کتاب، تحقیقـات خود را بر اساس عناویـن آن، از متن اصلی المیزان دنبال می کنند.

حضرت آیت الله حاج سید رضی شیرازی « دامة افاضاته » در روزهای آغازین که مولف فهرست عناوین جلد اول این مجموعه را تهیه و به محضر معظم له ارائه نمود، پس از مطالعه کامل، توصیه فرمودند: « برخی عناوین بسیار جذاب بود و من چند بار دنبال این بودم که اصل مطالب را بخوانم، لذا بهتر است برای این عناوین به صورت مختصر هم شده، مطالب متن نوشته شود...!» معظم له نامی که برای کتـــاب پیشنــهاد فرمودند همان نام پر معــنای « معارف قرآن در المیزان » بود که 3 جلد اول آن در سال های 1370 با همان نام انتشار یافت. از آنجائی که مولف در تمام مدت تألیف کتابها از انفاس قدسی و راهنمائی های ارزشمند آن معلم الهی بهره مند بوده است، به عنوان سپاس، تالیف این مجموعه را به محضر ایشان تقدیم می نماید!

سید مهدی حبیبی امین

رمضان مبارک 1392

تفسیر و تحلیل گفتمان های راهبردی قرآن

تفسیر و تحلیل گفتمان های قرآن در خلقت آدم(ع)

قراردادن جانشین خدا در زمین، گفتمان خدا با ملائکه

« وَ إِذْ قَالَ رَبُّک لِلْمَلَئکَةِ إِنی جَاعِلٌ فی الأَرْضِ خَلِیفَةً قَالُوا أَ تجْعَلُ فِیهَا مَن یُفْسِدُ فِیهَا وَ یَسفِک الدِّمَاءَ وَ نحْنُ نُسبِّحُ بحَمْدِک وَ نُقَدِّس لَک قَالَ إِنی أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ...!»

« و چون پروردگارت به فرشتگان گفت: من می خواهم در زمین جانشینی بیافرینم گفتند: در آنجا مخلوقی پدید می آوری که تباهی کنند و خونها بریزند؟ با این که ما تو را به پاکی می ستائیم و تقدیس می گوئیم؟ گفت من چیزها می دانم که شما نمی دانید!»

« و خدا همه نامها را به ادم بیاموخت پس از آن همه آنان را به فرشتگان عرضه کرد و گفت اگر راست می گوئید مرا از نام این ها خبر دهید؟»

« گفتند تو را تنزیه می کنیم ما دانشی جز آنچه تو به ما آموخته ای نداریم که دانای فرزانه تنها توئی!»

« گفت: ای آدم! فرشتگان را از نام ایشان آگاه کن و چون از نام آنها آگاهشان کرد گفت مگر بشما نگفتم که من نهفته های آسمان و زمین را می دانم، آنچه را که شما آشکار کرده اید و آنچه را پنهان می داشتید می دانم!» (30تا33/بقره)

پاسخی که در این آیات از ملائکه حکایت شده، اشعار بر این معنا دارد، که ملائکه از کلام خدای تعالی که فرمود: می خواهم در زمین خلیفه بگذارم، چنین فهمیده اند که این عمل باعث وقوع فساد و خونریزی در زمین می شود، چون می دانسته اند که موجود زمینی به خاطر این که مادی است، باید مرکب از قوائی غضبی و

شهوی باشد و چون زمین دار تزاحم و محدود الجهات است و مزاحمات در آن بسیار می شود، مرکباتش در معرض انحلال و انتظامهایش و اصلاحاتش در مظنه فساد و بطلان واقع می شود، لا جرم زندگی در آن جز به صورت زندگی نوعی و اجتماعی فراهم نمی شود و بقاء در آن به حد کمال نمی رسد، جز با زندگی دسته جمعی، معلوم است که این نحوه زندگی بالاخره به فساد و خونریزی منجر می شود.

در حالی که مقام خلافت همان طور که از نام آن پیداست، تمام نمی شود مگر به این که خلیفه نمایشگر مستخلف باشد و تمامی شئون وجودی و آثار و احکام و تدابیر او را حکایت کند، البته آن شئون و آثار و احکام و تدابیری که بخاطر تامین آنها خلیفه و جانشین برای خود معین کرده است .

خدای سبحان که مستخلف این خلیفه است، در وجودش مسمای به اسماء حسنی و متصف به صفات علیائی از صفات جمال و جلال است و در ذاتش منزه از هر نقصی و در فعلش مقدس از هر شر و فسادی است( جلت عظمته!)

خلیفه ای که در زمین نشو و نما کند، با آن آثاری که گفتیم زندگی زمینی دارد، لایق مقام خلافت نیست، با هستی آمیخته با آن همه نقص و عیبش نمی تواند آئینه هستی منزه از هر عیب و نقص و وجود مقدس از هر عدم خدائی گردد، به قول معروف: « تراب کجا و رب الارباب کجا ؟ »

این سخن فرشتگان پرسش از امری بوده که نسبت به آن جاهل بوده اند، خواسته اند اشکالی را که در مسئله خلافت یک موجود زمینی به ذهنشان رسیده حل کنند، نه این که در کار خدای تعالی اعتراض و چون و چرا کرده باشند به دلیل این اعترافی که خدای تعالی از ایشان حکایت کرده، که دنبال سئوال خود گفته اند: « انک انت العلیم الحکیم- تنها دانای علی الاطلاق و حکیم علی الاطلاق توئی!» این جمله می فهماند که فرشتگان مفاد جمله را مسلم می دانسته اند.

پس خلاصه کلام آنان به این معنا برگشت می کند که: خلیفه قرار دادن تنها به این منظور است که آن خلیفه و جانشین با تسبیح و حمد و تقدیس زبانی و وجودیش، نمایانگر خدا باشد ولی زندگی زمینی اجازه چنین نمایشی به او نمی دهد، بلکه بر عکس او را بسوی فساد و شر می کشاند.

از سوی دیگر، وقتی غرض از خلیفه نشاندن در زمین، تسبیح و تقدیس به ان معنا که گفتیم حکایت کننده و نمایشگر صفات خدائی تو باشد، از تسبیح و حمد و تقدیس خود ما حاصل است، پس خلیفه های تو مائیم، و یا پس ما را خلیفه خودت کن، خلیفه شدن این موجود زمینی چه فایده ای برای تو دارد ؟

خدای تعالی در رد این سخن ملائکه فرمود:«... انی اعلم ما لا تعلمون، و علم آدم الاسماء کلها...!»

زمینه و سیاق کلام به دو نکته اشاره دارد، اول این که منظور از خلافت نامبرده جانشینی خدا در زمین بوده است. خلافت نامبرده اختصاصی به شخص آدم علیه السلام ندارد، بلکه فرزندان او نیز در این مقام با او مشترکند، آنوقت معنای تعلیم اسماء، این می شود که: خدای تعالی این علم را در انسان ها به ودیعه سپرده، بطوری که آثار آن ودیعه، بتدریج و بطور دائم، از این نوع موجود سر بزند، هر وقت بطریق آن بیفتد و هدایت شود، بتواند آن ودیعه را از قوه بفعل در آورد!

نکته دوم این است که خدای سبحان در پاسخ و رد پیشنهاد ملائکه، مسئله فساد در زمین و خونریزی در آن را، از خلیفه زمینی نفی نکرد و نفرمود: که نه، خلیفه ای که من در زمین می گذارم خونریزی نخواهند کرد و فساد نخواهند انگیخت و نیز دعوی ملائکه را مبنی بر این که ما تسبیح و تقدیس تو می کنیم، انکار نکرد، بلکه آنان را بر دعوی خود تقریر و تصدیق کرد. در عوض مطلب دیگری عنوان نمود، و آن این بود که در این میان مصلحتی هست که ملائکه قادر بر ایفاء آن نیستند و نمی توانند آنرا تحمل کنند، ولی این خلیفه زمینی قادر بر تحمل و ایفای آن هست، آری انسان از خدای سبحان کمالاتی را نمایش می دهد و اسراری را تحمل می کند که در وسع و طاقت ملائکه نیست!

این مصلحت بسیار ارزنده و بزرگ است، بطوریکه مفسده فساد و سفک دماء را جبران می کند، ابتداء در پاسخ ملائکه فرمود: « من می دانم آنچه را که شما نمی دانید!» و در نوبت دوم، بجای آن جواب، این طور جواب می دهد: که: « آیا بشما نگفتم من غیب آسمانها و زمین را بهتر می دانم؟» مراد از غیب، همان اسماء است، نه علم آدم به آن اسماء، چون ملائکه اصلا اطلاعی نداشتند از این که در این میان اسمائی هست، که آنان علم بدان ندارند، ملائکه این را نمی دانستند، نه این که از وجود اسماء اطلاع داشته و از علم آدم به انها بی اطلاع بوده اند، و گر نه جا نداشت خدای تعالی از ایشان از اسماء بپرسد و این خود روشن است، که سئوال نامبرده بخاطر این بوده که ملائکه از وجود اسماء بی خبر بوده اند.

و گر نه حق مقام، این بود که به این مقدار اکتفاء کند، که به ادم بفرماید: « ملائکه را از اسماء آنان خبر بده!» تا متوجه شوند که آدم علم به انها را دارد، نه این که از ملائکه بپرسد که اسماء چیست؟ پس این سیاق بما می فهماندکه: ملائکه ادعای شایستگی برای مقام خلافت کرده و اذعان کردند به این که آدم این شایستگی را ندارد و

چون لازمه این مقام آن است که خلیفه اسماء را بداند، خدای تعالی از ملائکه از اسماء پرسید و آنها اظهار بی اطلاعی کردند و چون از آدم پرسید و جواب داد به این وسیله لیاقت آدم برای حیازت این مقام و عدم لیاقت فرشتگان ثابت گردید .

نکته دیگر که در اینجا هست این است که، خدای سبحان دنباله سئوال خود، این جمله را اضافه فرمود:« ان کنتم صادقین- اگر راستگو هستید؟» و این جمله اشعار دارد بر این که ادعای ملائکه ادعای صحیحی نبوده، چون چیزی را ادعا کرده اند که لازمه اش داشتن علم است.

« و علم آدم الاسماء کلها، ثم عرضهم...،» این جمله اشعار دارد بر این که اسماء نامبرده و یا مسماهای آنها موجوداتی زنده و دارای عقل بوده اند، که در پس پرده غیب قرار داشته اند و بهمین جهت علم به انها غیر آن نحوه علمی است که ما به اسماء موجودات داریم، چون اگر از سنخ علم ما بود، باید بعد از آنکه آدم به ملائکه خبر از آن اسماء داد، ملائکه هم مثل آدم دانای به ان اسماء شده باشند و در داشتن آن علم با او مساوی باشند!

معلوم می شود آنچه آدم از خدا گرفت و آن علمی که خدا بوی آموخت، غیر آن علمی بود که ملائکه از آدم آموختند، علمی که برای آدم دست داد، حقیقت علم باسماء بود، که فرا گرفتن آن برای آدم ممکن بود و برای ملائکه ممکن نبود و آدم اگر مستحق و لایق خلافت خدائی شد، بخاطر همین علم باسماء بوده، نه بخاطر خبر دادن از آن، و گر نه بعد از خبر دادنش، ملائکه هم مانند او با خبر شدند، دیگر جا نداشت که باز هم بگویند: ما علمی نداریم:« سبحانک لا علم لنا، الا ما علمتنا- منزهی تو ، ما جز آنچه تو تعلیممان داده ای چیزی نمی دانیم!»

پس از آنچه گذشت روشن شد، که علم باسماء آن مسمیات، باید طوری بوده باشد که از حقایق و اعیان وجودهای آنها کشف کند، نه صرف نامها، که اهل هر زبانی برای هر چیزی می گذارند، پس معلوم شد که آن مسمیات و نامیده ها که برای آدم معلوم شد، حقایقی و موجوداتی خارجی بوده اند، نه چون مفاهیم که ظرف وجودشان تنها ذهن است و نیز موجوداتی بوده اند که در پس پرده غیب، یعنی غیب آسمانها و زمین نهان بوده اند و عالم شدن به آن موجودات غیبی، یعنی آن طوری که هستند، از یکسو تنها برای موجود زمینی ممکن بوده، نه فرشتگان آسمانی، و از سوی دیگر آن علم در خلافت الهیه دخالت داشته است .

اسماء نامبرده اموری بوده اند که از همه آسمانها و زمین غایب بوده، و بکلی از محیط کون و وجود بیرون بوده اند.

پس حاصل کلام این شد که: این موجودات زنده و عاقلی که خدا بر ملائکه عرضه کرد، موجوداتی عالی و محفوظ نزد خدا بودند، که در پس حجاب های غیب محجوب بودند و خداوند با خیر و برکت آنها هر اسمی را که نازل کرد، در عالم نازل کرد و هر چه که در آسمانها و زمین هست از نور و بهای آنها مشتق شده است و آن موجودات با این که بسیار و متعددند، در عین حال تعدد عددی ندارند، این طور نیستند که اشخاص آنها با هم متفاوت باشند، بلکه کثرت و تعدد آنها از باب مرتبه و درجه است و نزول اسم از ناحیه آنها نیز به این نحو نزول است:« و ان من شی ء الا عندنا خزائنه و ما ننزله الا بقدر معلوم- هیچ چیز نیست مگر آنکه نزد ما خزینه های آن هست و ما از آن خزینه ها نازل نمی کنیم، مگر باندازه معلوم!» ( 21 /حجر)

« و اعلم ما تبدون و ما کنتم تکتمون...!» قید « کنتم» به این معنا اشعار دارد که: در این میان در خصوص آدم و خلافت او، اسراری مکتوم و پنهان بوده است. ممکن است این معنا را از آیه بعدی هم، که می فرماید:« فسجدوا الا ابلیس، ابی و استکبر و کان من الکافرین!» استفاده کرد، چون از این جمله بر می آید که ابلیس قبل از بوجود آمدن صحنه خلقت آدم و سجده ملائکه، کافر بوده، چون فرموده:« کان من الکافرین - از کافرین بود!» و سجده نکردنش و مخالفت ظاهریش، ناشی از مخالفتی بوده که در باطن، مکتوم داشته بود.

⁽¹⁾

روز الست! گفتمان خدا با ذریه بشر

« وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّک مِن بَنی ءَادَمَ مِن ظهُورِهِمْ ذُرِّیَّتهُمْ وَ أَشهَدَهُمْ عَلی أَنفُسِهِمْ أَ لَست بِرَبِّکُمْ قَالُوا بَلی شهِدْنَا أَن تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیَمَةِ إِنَّا کنَّا عَنْ هَذَا غَفِلِینَ...!»

« و چون پروردگار تو از پسران آدم از پشت هایشان نژادشان را بیاورد و آنها را بر خودشان شاهد گرفت که:

-مگر من پروردگار شما نیستم؟

-گفتند: چرا، شهادت می دهیم!

تا روز رستاخیز نگویید که از این نکته غافل بوده ایم !»

« یا نگویید که فقط پدران ما از پیش شرک آورده اند و ما فرزندانی از پی آنها بوده ایم، آیا ما را به سزای اعمالی که بیهوده کاران کرده اند هلاک می کنی؟»

« بدینسان این آیه ها را شرح می دهیم شاید به خدا باز گردند!» (172تا 174 /اعراف)

این آیات مساله پیمان گرفتن از بنی نوع بشر بر ربوبیت پروردگار را ذکر می کند

و خود از دقیق ترین آیات قرآنی از حیث معنا و از زیباترین آیات از نظر نظم و اسلوب است.

اخذ چیزی از چیزی دیگر مستلزم این است که اولی جدا و به نحوی از انحاء مستقل از دومی باشد و این جدایی و استقلال بحسب اختلاف عنایاتی که متعلق اخذ می شود.

در آیه مورد بحث خدای تعالی بعد از جمله« و اذ اخذ ربک من بنی آدم...،» که تنها جدایی ماخوذ را از ماخوذ منه می رساند جمله « من ظهورهم» را اضافه کرد تا دلالت کند بر نوع جدایی آن دو و این که این جدایی و این اخذ از نوع اخذ مقداری از ماده بوده، بطوری که چیزی از صورت ما بقی ماده ناقص نشده و نیز استقلال و تمامیت خود را از دست نداده و پس از اخذ آن مقدار ماخوذ را هم موجود و مستقل و تمام عیاری از نوع ماخوذ منه کرده، فرزند را از پشت پدر و مادر گرفته و آن را - که تا کنون جزئی از ماده پدر و مادر بوده - موجودی مستقل و انسانی تمام عیار گردانیده و از پشت این فرزند نیز فرزند دیگر أخذ کرده و همچنین تا آنجا که اخذ تمام شود و هر جزئی از هر موجودی که باید جدا گردد و افراد و انسانها موجود گشته و منتشر شوند و هر یک از دیگری مستقل شده و برای هر فردی نفسی مستقل درست شود، تا سود و زیانش عاید خودش گردد.

این آن مفادی است که از جمله« و اذ اخذ ربک من بنی آدم من ظهورهم ذریتهم،» استفاده می شود.

جمله « و اشهدهم علی انفسهم ا لست بربکم!» از یک فعل دیگر خداوند بعد از جدا ساختن ابناء بشر از پدران خبر می دهد و آن فعل خدا این است که هر فردی را گواه خودش گرفت. اشهاد بر هر چیز حاضر کردن گواه است در نزد آن و نشان دادن حقیقت آن است تا گواه، حقیقت آن چیز را از نزدیک و به حس خود درک نموده و در موقع به شهادت به آنچه که دیده شهادت دهد، و اشهاد کسی بر خود آن کس نشان دادن حقیقت او است به خود او تا پس از درک حقیقت خود و تحمل آن در موقعی که از او سؤال می شود شهادت دهد.

و از آنجایی که نفس هر صاحب نفسی از جهاتی بغیر خود ارتباط و تعلق دارد و ممکن است انسان نسبت به پاره ای از آنها استشهاد شود و نسبت به پاره ای دیگر نشود، از این رو اضافه کرد:« ا لست بربکم...؟ تا بدین وسیله مورد استشهاد را معلوم کرده باشد و بفهماند آن امری که برای آن، ذریه بشر را استشهاد کرده ایم ربوبیت پروردگار ایشان است تا در موقع پرستش به ربوبیت خدای سبحان شهادت دهند.

احتیاج آدمی به پروردگاری که مالک و مدبر است جزو حقیقت و ذات انسان است و فقر به چنین پروردگاری در ذات او نوشته شده و ضعف بر پیشانیش مکتوب گشته است. این معنا بر هیچ انسانی که کمترین درک و شعور انسانی را داشته باشد پوشیده نیست، عالم و جاهل، صغیر و کبیر و شریف و وضیع همه در این درک مساویند.

آری ، انسان در هر منزلی از منازل انسانیت قرار داشته باشد از ناحیه ذات خود این احساس را می کند که برای او پروردگاری است که مالک او و مدبر امور او است و چطور ممکن است این احساس را نداشته باشد با اینکه احتیاج ذاتیش را درک می کند ؟ و چگونه تصور دارد که شعور او حاجت را درک بکند و لیکن آن کسی را که احتیاجش به او است درک نکند؟ پس این که فرمود:« ا لست بربکم...!» بیان آن چیزی است که باید به آن شهادت داد. جمله« بلی شهدنا...!» اعتراف انسان ها است به اینکه این مطلب را ما شاهد بودیم و چنین شهادتی از ما واقع شد!

« آیه و اذ اخذ ربک من بنی آدم ...!» دلالت دارد بر این که تمامی افراد بشر مورد این استشهاد واقع شده و یکایک ایشان به ربوبیت پروردگار اعتراف نموده اند.

پس آنچه که از دو آیه مورد بحث بدست آمد این شد که خدای سبحان نسل بشر را از یکدیگر متمایز کرده و بعضی (فرزندان) را از بعض دیگر( پدران) اخذ نموده آنگاه همه آنان را بر خودشان گواه و از همه بر ربوبیت خود پیمان گرفته، پس هیچ فردی از سلسله پدران و فرزندان از این اشهاد و از این میثاق غافل نمانده تا آن که بتوانند همه ایشان به غفلت و یا فرزندان به شرک و عصیان پدران احتجاج کنند و خود را تبرئه نمایند.

⁽¹⁾

دشمن تکوینی برای انسان، گفتمان خدای سبحان با ابلیس

« وَ لَقَدْ خَلَقْنَکمْ ثُمَّ صوَّرْنَکُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلَئکَةِ اسجُدُوا لاَدَمَ فَسجَدُوا إِلا إِبْلِیس لَمْ یَکُن مِّنَ السجِدِینَ...!»

« شما را خلق کردیم آن گاه نقش بندیتان نمودیم، سپس به فرشتگان گفتیم که آدم را سجده کنید، همه سجده کردند مگر ابلیس که از سجده کنندگان نبود! »

« خداوند فرمود چه چیز مانع تو شد که وقتی به تو فرمان دادم سجده نکردی؟ گفت من از او بهترم، مرا از آتش آفریده ای و او را از گل خلق کرده ای!»

« فرمود: از آسمان فرود شو که در اینجا بزرگی و نخوت کردن حق تو نیست! برون شو که تو از حقیرانی!»

« گفت: مرا تا روزی که برانگیخته می شوند مهلت ده!»

« فرمود: مهلت خواهی داشت !»

« شیطان گفت که چون تو مرا گمراه کردی من نیز بندگانت را از راه راست گمراه می گردانم!»

« آنگاه از جلو رو و از پشت سر و از طرف راست و چپ به آنان می تازم و بیشترشان را سپاسگزار نخواهی یافت!»

« گفت از آسمان بیرون شو! مذموم و مطرود! هر که از آنها از تو پیروی کند جهنم را از همه شما لبریز می کنم!» (11تا 18/اعراف)

خطاب در جمله« و لقد خلقناکم ...!» خطاب به عموم آدمیان است، برای بیان دو حقیقت: حقیقت اول این که سجده ملائکه برای جمیع بنی آدم و در حقیقت خضوع برای عالم بشریت بوده است. حقیقت دوم این که خلقت آدم در حقیقت خلقت جمیع بنی نوع بشر بوده است.

«... فسجدوا الا ابلیس لم یکن من الساجدین،» خدای تعالی خبر می دهد از سجده کردن تمامی فرشتگان مگر ابلیس. از ظاهر آیه استفاده می شود که ابلیس با ملائکه بوده و هیچ فرقی با آنان نداشته، او و همه فرشتگان در مقامی قرار داشتند که می توان آن را مقام قدس نامید، و امر به سجده هم متوجه این مقام بوده نه به یک یک افرادی که در این مقام قرار داشته اند.

معلوم می شود ابلیس قبل از تمردش فرقی با ملائکه نداشته و پس از تمرد حسابش از آنان جدا شده است. ملائکه به آنچه مقام و منزلت شان اقتضا می کرده باقی ماندند و خضوع بندگی را از دست ندادند و لیکن ابلیس بدبخت از آن مقام ساقط گردید و با این تمردش زندگانیی را اختیار کرد که جز خروج از کرامت الهی و اطاعت بندگی چیز دیگری نبود .

این آیه راجع به امور تشریعی و قانونی نیست. امری که در آن است و همچنین امتثال و تمردی که در آن ذکر شده مقصود از همه آنها امور تکوینی است. اگر می گوید که ابلیس تمرد کرد، مقصود این است که وی در برابر حقیقت انسانیت خاضع نشد!

چیزی که هست مادامی که آدم خلق نشده بود و خداوند ملائکه و ابلیس را امر به سجود بر وی نکرده بود ابلیس و ملائکه هر دو در یک رتبه بوده بدون امتیاز از هم هر دو در مقام قرب بودند. پس از آن که آدم آفریده شد این دو فریق از هم جدا شده، یکی راه سعادت و دیگری راه شقاوت را پیش گرفت.

« قال ما منعک الا تسجد اذ امرتک ...!» مراد این است که: ای ابلیس! چه چیزی باعث شد که سجده نکنی؟ چه چیزی تو را خواند و یا وادار کرد به این که سجده نکنی و مانع از آن شد؟

« قال انا خیر منه خلقتنی من نار و خلقته من طین!» این آیه جوابی را که ابلیس داده حکایت می کند و این جواب اولین نافرمانی ابلیس است.

در این جواب خدای تعالی برای اولین بار معصیت شد چون برگشت تمامی معصیت ها به دعوای انانیت( خودخواهی) و منازعه با کبریای خدای سبحان است، در حالی که کبریا ردایی است که بر اندام کسی جز او شایسته نیست و هیچ مخلوقی را نمی رسد که در مقابل انانیت الهی و آن وجودی که جمیع روی ها در برابرش خاضع و گردن همه گردنفرازان در پیشگاه مقدسش خمیده و هر صوتی در برابر عظمتش در سینه حبس شده و هر چیزی برایش ذلیل و مسخر است، برای خود انانیت قائل شده به ذات خود تکیه زده و من بگوید.

حتی این مقدار هم رعایت ادب را نکرد که در جواب پروردگارش بگوید: بهتری من، مرا از سجده بر او بازداشت بلکه با کمال جرأت و جسارت گفت: من از او بهترم تا بدین وسیله هم انانیت و استقلال خود را اظهار کرده باشد و هم بهتری خود را امری ثابت و غیر قابل زوال ادعا کند، علاوه، بطور رساتری تکبر کرده باشد.

از همین جا معلوم می شود که در حقیقت این ملعون به خدای تعالی تکبر ورزیده نه به آدم.

ملائکه مامور به سجده بر آب و گل آدم نشدند تا شیطان بگوید: گل از آتش پست تر است، بلکه مامور شدند سجده کنند بر آب و گلی که روح خدا در آن دمیده شده بود و معلوم است که چنین آب و گلی دارای جمیع مراتب شرافت و مورد عنایت کامل ربوبی است .

پس وجوب امتثال اوامر او از این جهت است که امر، امر او است، نه از این جهت که در امتثال امرش مصلحت و یا جهتی از جهات خیر هست تا مساله وجوب امتثال دائر مدار مصالح و جهات خیر باشد.

خدای تعالی آدم را با نعمت خلافت و کرامت ولایت، شرافت و منزلتی داد که ملائکه در برابر آن منزلت ناگزیر از خضوع بودند و اگر ابلیس سر برتافت بخاطر ضدیتی بود که جوهر ذاتش با سعادت انسانی داشت، لذا هر جا که با انسانی برخورد کرده و می کند در صدد تباهی سعادت وی بر می آید و به محضی که با او تماس پیدا می کند گمراهش می سازد.

« قَالَ فَاهْبِط مِنهَا فَمَا یَکُونُ لَک أَن تَتَکَبَّرَ فِیهَا فَاخْرُجْ إِنَّک مِنَ الصغِرِینَ!»

خدای تعالی فرمود: به جرم این که هنگامی که ترا امر کردم سجده نکردی باید از مقامت فرود آیی، چون مقام تو مقام خضوع و فرمانبری بود و تو نمی بایستی در چنین مقامی تکبر کنی، پس برون شو که تو از خوارشدگانی!

« قال انظرنی الی یوم یبعثون قال انک من المنظرین!» ابلیس از خدای تعالی مهلت می خواهد، و خداوند هم به وی مهلت می دهد.

خداوند در جای دیگر نیز این معنا را ذکر کرده و فرموده:« قال رب فانظرنی الی یوم یبعثون قال فانک من المنظرین الی یوم الوقت المعلوم!»(36تا38/حجر) از این آیه برمی آید که ابلیس بطور مطلق از خدا مهلت خواسته و لیکن خداوند او را تا زمانی معین مهلت داده است.

« قَالَ فَبِمَا أَغْوَیْتَنی لأَقْعُدَنَّ لهَُمْ صرَطک الْمُستَقِیمَ،»

ابلیس گفت: من بر سر راه راست تو که آنان را به درگاهت می رساند و منتهی به سعادت آنان می گردد می نشینم و مراقب آنان هستم، هر که را در این راه ببینم آن قدر وسوسه می کنم تا از راه تو خارج نمایم!

« آنگاه از جلو رو و از پشت سر و از طرف راست و چپ به آنان می تازم، و بیشترشان را سپاسگزار نخواهی یافت!»

می گوید: ناگهان بندگان تو را از چهار طرف محاصره می کنم تا از راهت بدر برم! چون راه خدا امری است معنوی ناگزیر مقصود از جهات چهارگانه نیز جهات معنوی خواهد بود نه جهات حسی.

مقصود از « مِّن بَینِ أَیْدِیهِمْ،» جلو رویشان حوادثی است که در زندگی برای آدمی پیش می آید، حوادثی که خوشایند و مطابق آمال و آرزوهای او یا ناگوار و مایه کدورت عیش او است، چون ابلیس در هر دو حال کار خود را می کند.

و مراد از « وَ مِنْ خَلْفِهِمْ،» اولاد و اعقاب او است، چون انسان نسبت به آینده اولادش نیز آمال و آرزوها دارد و در باره آنها از پاره ای مکاره می اندیشد. انسان هر چه از حلال و حرام دارد همه را برای اولاد خود می خواهد و تا بتواند آتیه آنان را تامین نماید و چه بسا خود را در این راه به هلاکت می اندازد .

مقصود از سمت راست که سمت مبارک و نیرومند آدمی است سعادت و دین او است و آمدن شیطان از دست راست به این معنا است که وی آدمی را از راه دینداری بی دین می کند، و او را در بعضی از امور دینی وادار به افراط نموده به چیزهایی که خداوند از آدمی نخواسته تکلیف می کند. این همان ضلالتی است که خداوند آن را اتباع

خطوات الشیطان نام نهاده است.

منظور از سمت چپ بی دینی است، به این معنا که فحشا و منکرات را در نظرآدمی جلوه داده وی را به ارتکاب معاصی و آلودگی به گناهان و پیروی هوای نفس و شهوات وادار می سازد.

« وَ لا تجِدُ أَکْثَرَهُمْ شکِرِینَ!» شاکرین - کسانیند که همیشه شکر نعمت های خدا کارشان است. اگر ابلیس شاکرین و مخلَصین را از اغواء و اضلال خود استثنا کرده بیهوده و یا از راه ترحم بر آنان نبوده و نخواسته بر آنان منت بگذارد، بلکه از این باب است که دسترسی به آنان نداشته و زورش به آنان نمی رسیده است.

گر چه ابلیس در کلام خود طریقه گمراه کردن ابنای بشر را ذکر نکرده و لیکن در کلامش اشاره به دو حقیقت هست و آن دو حقیقت یکی این است که سبب اضلالش هم ضلالتی است که در نفس خود او جایگزین شده و مانند آتش که به هر چیز برخورد از حرارت خود در آن اثر می گذارد او نیز هر کسی را که بخواهد گمراه کند با او تماس حاصل می کند و به همین وسیله از گمراهی خود چیزی در نفس او باقی می گذارد.

دیگر اینکه آن چیزی که ابلیس خود را به آن تماس می دهد شعور انسانی و تفکرحیوانی او است که مربوط به تصور اشیاء و تصدیق به سزاوار و غیر سزاوار آنها است.

« قَالَ اخْرُجْ مِنهَا مَذْءُوماً مَّدْحُوراً لَّمَن تَبِعَک مِنهُمْ لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنکُمْ أَجْمَعِینَ!»

از آنجایی که مورد گفتار ابلیس و تهدیدش به انتقام تنها بنی آدم بود و قسم خورد که غرض خلقت آنان را که همان شکر است در آنان نقض نموده و از بین می برد و آنان را بجای شکر وادار به کفران می سازد، خدای تعالی در جوابش پیروانش را هم با او شریک ساخته و فرمود: جهنم را از شما یعنی از تو و بعضی از پیروانت پر می کنم. در این جمله خدای تعالی از در منت و رحمت جمیع پیروان ابلیس را ذکر نفرمود، بلکه فرمود: از شما و این خود اشعار به تبعیض دارد.

⁽¹⁾

اولین فریب شیطان و نتایج آن!

« وَ یَئَادَمُ اسکُنْ أَنت وَ زَوْجُک الْجَنَّةَ فَکُلا مِنْ حَیْث شِئْتُمَا وَ لا تَقْرَبَا هَذِهِ الشجَرَةَ فَتَکُونَا مِنَ الظلِمِینَ...!»

« و ای آدم ! تو و همسرت در این بهشت آرام گیرید و از هر جا خواستید بخورید و به این درخت نزدیک مشوید که از ستمگران می شوید!»

« شیطان وسوسه شان کرد تا عورت هایشان را که پنهان بود بر آنان نمودار کند و

گفت پروردگارتان شما را از این درخت منع نکرد مگر از بیم اینکه دو فرشته شوید و یا جاوید گردید!»

« و برای ایشان سوگند خورد که من خیرخواه شمایم!»

« پس با همین فریب سقوطشان داد و چون از آن درخت خوردند عورت هایشان در نظرشان نمودار شد و بنا کردند از برگ های بهشت به خودشان می چسبانیدند و پروردگارشان به ایشان بانگ زد: مگر من از این درخت منع تان نکردم و به شما نگفتم که شیطان دشمن آشکار شما است!»

« گفتند: پروردگارا ما به خویشتن ستم کردیم و اگر ما را نیامرزی و رحممان نکنی از زیانکاران خواهیم بود!»

« خدا گفت از بهشت فرود آیید که برخی با برخی دیگر مخالف و دشمنید و زمین تا هنگام معینی جایگاه شما است!»

« خدا گفت در آنجا زندگی می کنید و در آنجا می میرید و از آنجا بیرون آورده می شوید!» (19تا25/اعراف)

« و یا آدم اسکن انت و زوجک الجنة ...!» این آیه آدم علیه السلام را مخاطب قرار داده سپس همسرش را عطف بر او نموده و تصرف در همه انواع خوراکیها را بر آنان مباح گردانیده مگر آن درختی را که استثنا کرده است.

« فوسوس لهما الشیطان ...،» وسوسه در لغت به معنای دعوت کردن به امری است به آهستگی و پنهانی و «سوآت» به معنای عضوی است که آدمی از برهنه کردن و اظهار آن شرم می دارد .

جمله « ما نهیکما ربکما عن هذه الشجرة الا ان تکونا ملکین...!» معنایش این است که: پروردگارتان شما را از این درخت نهی نکرد مگر از این جهت که مبادا فرشته شوید و یا از خالدین گردید.

« و قاسمهما انی لکما لمن الناصحین،» ابلیس با قسم های شدید و أکید به آن دو گفت که من خیرخواه شمایم و نمی خواهم شما را فریب دهم.

« فدلیهما بغرور ...،» غرور به معنای اظهار خیرخواهی و نهان داشتن سوء قصدی است که در دل دارد.

« قالا ربنا ظلمنا انفسنا و ان لم تغفر لنا و ترحمنا لنکونن من الخاسرین!» این حرف از آدم و حوا نهایت تضرع و التماس آن دو را می رساند، لذا هیچ چیزی درخواست نکردند و تنها احتیاجشان را به مغفرت و رحمت ذکر کرده و گفتند: اگر رحم نکنی بطور دائم و به تمام معنا زیانکار خواهیم شد!

« قال اهبطوا بعضکم لبعض عدو ...!» این خطاب هم خطاب به آدم و همسر او است و هم خطاب به ابلیس است.

دشمنی بعضی از بنی نوع بشر با بعضی دیگر به خاطر اختلافی است که در طبیعت های آنان است و این قضایی است از خدای تعالی، قضای دیگرش هم این است که فرموده:« و لکم فی الارض مستقر و متاع الی حین!» یعنی تا چندی که به زندگی دنیوی زنده هستید جای تان در زمین است. از ظاهر سیاق بر می آید که این خطاب هم خطاب به هر سه است.

« قال فیها تحیون و فیها تموتون و منها تخرجون!» این نیز قضای دیگری است که بشر را تا روز قیامت خاک نشین کرده است.

و بعید نیست که خطاب در این جمله مختص به آدم و همسرش و فرزندان شان باشد.

⁽¹⁾

گفتمانی در رجم شیطان، مهلت دادن او تا روز معین

« وَ إِذْ قَالَ رَبُّک لِلْمَلَئکَةِ إِنی خَلِقُ بَشراً مِّن صلْصلٍ مِّنْ حَمَإٍ مَّسنُونٍ ... قَالَ یَإِبْلِیس مَا لَک أَلا تَکُونَ مَعَ السجِدِین...؟»

« و چون پروردگارت به ملائکه گفت: می خواهم بشری از گلی خشکیده از لایه ای سیاه خلق کنم،»

« پس چون کار او را به پایان رسانیدم و از روح خود در او دمیدم باید که برایش بسجده افتید!»

« ملائکه همگی و تمامیشان سجده کردند،»

« مگر ابلیس از اینکه با سجده کنندگان باشد امتناع ورزید.»

« پروردگارت به او گفت: ای ابلیس چه غرضی در نظر گرفتی که از ساجدین نباشی؟»

« گفت من چنین کسی نبوده ام که برای بشری که تو آن را از گلی خشکیده از لایه ای سیاه آفریدی سجده کنم!»

« پروردگارت گفت: پس بیرون شو که تو از رانده شدگانی ! »

« و بر تو است لعنت تا روز جزا !»

« گفت: پروردگارا پس مرا تا روزی که خلایق مبعوث می شوند مهلت بده!»

« پروردگارت گفت تو از مهلت داده شدگانی!»

« تا روز وقت معلوم!»

« گفت: پروردگارا بخاطر این که اغوایم کردی هر آینه در زمین زینت می دهم در نظر آنان، و هر آینه همگیشان را اغواء می کنم!»

« مگر بندگان مخلصت را ! »

« گفت: همین است راه مستقیم که من قضاءاش را رانده ام!»

« بدرستی که تو بر بندگان من تسلط نداری، مگر آنهائی که خودشان رام تو گردند!»

« و بدرستی جهنم وعده گاه همه آنان است!» (28تا43/حجر)

« فاخرج منها فانک رجیم و ان علیک اللعنة الی یوم الدین - پروردگارت گفت: پس بیرون شو که تو از رانده شدگانی! و بر تو است لعنت تا روز جزا !»

این رجم باعث شد ابلیس از میان ملائکه و از آسمان یا از مقام و منزلت الهی، یا از مقام قرب که مستوای رحمت خاص الهی است رانده شود.

گفت: حالا که مرا تا قیامت لعنت کردی، تا قیامت هم عمرم بده و وقتی در خواستش مستجاب شد آنچه که در دل پنهان کرده بود اظهار داشته گفت: هر آینه همگی آنان را گمراه می کنم!

« قال فانک من المنظرین الی یوم الوقت المعلوم!» این جمله جواب خدای تعالی به ابلیس است و در آن اجابت قسمتی از خواسته او و هم رد قسمتی دیگر آنست. اجابت است نسبت به اصل عمر دادن و رد است نسبت به قیدی که او به کلام خود زد و آن این که این مهلت تا قیامت باشد و لذا فرمود مهلت می دهم اما تا روزی معلوم، نه تا قیامت!

معلوم می شود خدای تعالی دریغ ورزیده از این که او را تا قیامت مهلت دهد، و تا روز دیگری مهلت داده که قبل از روز قیامت است. حال می پردازیم به این که وقت معلوم به چه معنا است، و برای چه کسی معلوم است؟

دلیل عقلی و نقلی قائم است بر این که بشر به سوی سعادت سیر نموده و این نوع به زودی به کمال سعادت خود می رسد و مجتمع انسانی از گناه و شر رهایی یافته، به خیر و صلاح خالص می رسد، به طوری که در روی زمین جز خدا کسی پرستش نمی شود و بساط کفر و فسوق برچیده می گردد و زندگی نیکو گشته مرض های درونی و وساوس قلبی از میان می رود!

« و لقد کتبنا فی الزبور من بعد الذکر ان الارض یرثها عبادی الصالحون- و به راستی در زبور، پس از تورات نوشته ایم که زمین را بندگان شایسته ی من به ارث می برند.!» (105/انبیاء)

« قال رب بما اغویتنی لازینن لهم فی الارض و لاغوینهم اجمعین الا عبادک منهم المخلصین!» گفت: پروردگارا من اغواء کردنت را سبب قرار می دهم برای این که فساد را در نظر بشر جلوه دهم و بدین وسیله اغوای خودم را در دل آنها هم بیندازم.

از این که ابلیس اغوای خود را به خدا نسبت داد و خدا هم نه آن را رد کرد، نه جوابش داد می فهمیم که مقصود از آن غوایت، قضیه سرپیچی از سجده بر آدم نبوده برای این که هیچ رابطه ای میان سرپیچی او و معصیت انسان نیست، تا آن سبب این شود و ابلیس با سرپیچی خودش وسیله معصیت بشر را فراهم کند.

بلکه مقصود از این اغواء آن غوایتی است که از خطاب خدایی استشمام نمود و فهمید که لعنت مطلقه خدا که همان دوری از رحمت او و گمراهی از طریق سعادت است، برای همیشه در باره اش مسلم شده، البته این استقرار لعنت گزافی و بیهوده نبوده، بلکه اثر آن اغوایی است که خودش برای خود پسندید، پس اضلال خدای تعالی در باره او اضلال ابتدائی نیست، بلکه اضلال مجازاتی است.

اینجاست که معنای سببیت اغوای شیطان برای غوایت مردم درست در می آید، یعنی بخاطر این که او خودش دور از رحمت خدا و دور از سعادت شده و این دوری بخاطر لزوم و همیشگی لعنت خدا لازمه او گشته، لذا هر وقت که با وسوسه ها و تسویلات خود به درون دلی رخنه کند و نزدیک شود همین نزدیکی او باعث دور شدن آن دل است از خدا و رحمت او!

و این که می گوییم: او مردم را اغواء می کند، معنایش این است که اثر غوایت خود را در آن دل می اندازد .

و این که ابلیس گفت:« لازینن لهم فی الارض!» منظورش این است که باطل را - و یا بطوری که بعضی گفته اند گناهان را - در نظر بشر زینت می دهم. و مقصود از زینت دادن برای آنان در زمین این است که آدمیان را در زندگی زمینیشان که همان زندگی دنیا باشد فریب می دهم.

« الا عبادک منهم المخلصین!» ابلیس در این جمله طائفه متقین را از اغوای خود استثناء نموده و آنها عبارتند از مخلَصین. از سیاق کلام بر می آید که مقصود از این طائفه کسانی اند که خود را برای خدا خالص کرده باشند، و معلوم است که جز خدا کسی خالصشان نکرده پس مخلَص اند.

« قال هذا صراط علی مستقیم...!» ظاهر کلام به طوری که از سیاق بر می آید این است که جمله مورد بحث کنایه باشد از اینکه همه امور به دست خداست، حتی شیطان هم در این فضولی هایش بی نیاز از خدا نیست، همچنانکه اگر دریا به دریانورد

بگوید راه تو بر پشت من است به او فهمانده که چاره ای جز این ندارد که خود را مجهز به وسائل عبور از دریا بنماید .

و حاصل مطلب این است که آدم و فرزندانش همگیشان بندگان خدایند و چنان نیست که ابلیس پنداشته بود که تنها مخلصین بنده او هستند، و چون بنده خدا هستند به شیطان تسلطی بر ایشان نداده تا هر چه می خواهد - که همان اغوای ایشانست - مستقلا انجام دهد و گمراهشان کند، بلکه همه افراد بشر بندگان اویند و او مالک و مدبر همه است، چیزی که هست شیطان را بر افرادی که خودشان میل به پیروی او دارند و سرنوشت خود را به دست او سپرده اند مسلط فرموده، اینهایند که ابلیس بر آنان حکمفرمایی دارد .

⁽¹⁾

تفسیر و تحلیل گفتمان های قرآن در سرنوشت نهائی انسانها

گفتمانهای اصحاب اعراف

« وَ بَیْنهُمَا حِجَابٌ وَ عَلی الأَعْرَافِ رِجَالٌ یَعْرِفُونَ کُلا بِسِیمَاهُمْ وَ نَادَوْا أَصحَب الجَْنَّةِ أَن سلَمٌ عَلَیْکُمْ لَمْ یَدْخُلُوهَا وَ هُمْ یَطمَعُونَ...!»

« میان بهشتیان و دوزخیان حائلی است و بر بالای آن مردمی هستند که همه خلائق را به سیما و رخسارشان می شناسند و اهل بهشت را ندا دهند که سلام بر شما، اینان به بهشت در نیامده اند اما طمع آن را دارند!»

« و چون دیدگانشان به سوی اهل جهنم بگردد گویند پروردگارا ما را قرین گروه ستمگران مکن!»

« اصحاب اعراف مردمی را که به سیمایشان می شناسند ندا دهند و گویند جماعت شما و آن تکبری که می کردید کاری برای شما نساخت!»

« آیا همین ها بودند که شما قسم می خوردید که رحمت خدا به آنان نمی رسد؟ شما (تحقیر شدگان در دنیا ) به بهشت وارد شوید که نه بیمی دارید و نه غمگین می شوید!»

« و اهل جهنم اهل بهشت را ندا زنند که از آن آب یا از آن چیزها که خدا روزیتان کرده برای ما بریزید! گویند: خداوند آن را بر کافران حرام کرده است!»

(46 تا 50/ اعراف)

از سیاق آیات استفاده می شود که این منادیان همان رجال اعراف هستند. سلام رجال اعراف به اهل بهشت قبل از ورود ایشان به بهشت است. اصحاب جنت در حالی که هنوز به بهشت داخل نشده اند و اشتیاق دارند هر چه زودتر برسند، ندا می شوند. جمله: « ربنا لا تجعلنا مع القوم الظالمین!» از دعای اصحاب جنت حکایت می کند.

این که رجال را توصیف کرد به این که اصحاب اعراف آنها را به سیمایشان می شناسند دلالت دارد بر اینکه سیمای اصحاب دوزخ نه تنها اعرافیان را به دوزخی بودن آنان واقف می کند، بلکه به خصوصیات دیگری هم که دارند راهنمایی می نماید.

آنها دوزخیان را شماتت می کنند به این که شما در دنیا از قبول حق استکبار می کردید و از جهت شیفتگی و مغرور بودن به دنیا، حق را ذلیل و خوار می پنداشتید.

« ا هؤلاء الذین اقسمتم لا ینالهم الله برحمة ...؟» اسم اشاره هؤلاء اشاره است به اصحاب جنت، و معنایش این است که اینها همان کسانی هستند که شما در باره شان به طور جزم می گفتید از این راهی که برای عبودیت اتخاذ کرده اند خیری نمی بینند و خیر دیدن همان رسیدن به رحمت خدا است .

« جمله ادخلوا الجنة لا خوف علیکم و لا انتم تحزنون!» امری است از طرف اصحاب اعراف به مؤمنین که پس از تقریر حال آنها به استفهام، امر می کنند ایشان را تا داخل جنت شوند.

⁽¹⁾

گفتمانهای اهل بهشت

« وَ الَّذِینَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِ لا نُکلِّف نَفْساً إِلا وُسعَهَا أُولَئک أَصحَب الجَْنَّةِ هُمْ فِیهَا خَلِدُونَ...!»

« و کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند، هیچ کس را جز به اندازه تواناییش تکلیف نمی کنیم، آنان اهل بهشتند و همانها در بهشت جاودانند!»

« کینه ای که در سینه هایشان بود برون کردیم، اینک در جایگاهشان جویها روان است. گویند: ستایش خدایی را که ما را به این نعمت هدایت کرد، که اگر خداوند هدایتمان نکرده بود راه نمی یافتیم، راستی پیامبران پروردگار ما به حق آمده بودند، و ندایشان کنند که این بهشت را به پاداش اعمالی که می کردید میراث برده اید!»

« اهل بهشت به اهل جهنم بانگ زنند که ما وعده پروردگار خویش را درست یافتیم آیا شما نیز وعده پروردگارتان را درست یافتید؟ گویند: آری، پس اعلام کننده ای میان آنان بانگ می زند که لعنت خدا بر ستمگران باد!»

« همان کسانی که سد راه خدا شده آن را منحرف می خواهند و خود هم به آخرت کافرند!» (42تا45/اعراف)

اولین نکته ای که از گفتمان های اهل بهشت در این آیات آمده جمله « و قالوا الحمد لله الذی هدانا لهذا و ما کنا لنهتدی لولا ان هدانا الله لقد جاءت رسل ربنا بالحق!» است. خدای تعالی در این آیه نسبت حمد را به اهل بهشت می دهد چون آنان را خالص برای

خود کرده، یعنی کارشان را به جایی رسانیده که هیچ اعتقاد باطل و همچنین هیچ عمل زشت و باطلی ندارند، تنها چنین کسانی هستند که می توانند خدا را آن طور که باید و شاید توصیف و تحمید کنند. توصیف خدای تعالی امر مبتذلی نیست که هر کسی از عهده آن بر آید، همچنان که خود فرموده:« سبحان الله عما یصفون الا عباد الله المخلَصین!» (159و160/صافات)

این که گفتند:« هدانا لهذا و ما کنا لنهتدی لولا ان هدانا الله!» اشاره است به این که هدایت کار خدای تعالی است و انسان هیچ قدرت و اختیاری در باره آن ندارد.

« و نودوا ان تلکم الجنة اورثتموها بما کنتم تعملون!» در اینجا رفعت قدر و علوشان بهشت را می رساند نه دوری آن را، زیرا از ظاهر سیاق به طوری که دیگران هم گفته اند چنین بر می آید که این ندا وقتی به آنان می شود که خود در بهشت منزل گرفته اند و با این حال اشاره برای افاده دوری مسافت نخواهد بود.

در اینجا سؤالی پیش می آید و آن این که چرا این آیه بهشت را در مقابل اعمال صالحشان ارث آنان قرار داده؟ و حال آنکه معنای ارث تملک مال و یا هر چیز قابل انتفاعی است از کسی که قبلا او مالک بوده و با زوال، ملک او به دیگری منتقل شده، مانند فرزند که از پدر ارث می برد یعنی پدر می میرد و مالی باقی می گذارد و فرزند آن را ارث می برد و یا انبیا که از دنیا می روند و علم را برای بازماندگان و ورثه خود یعنی علما به ارث باقی می گذارند و یا مردم می میرند و زمین و آنچه را که در آن است برای مالک اصلیش خدای تعالی به ارث باقی می گذارند. در همه این موارد معنای انتقال از غیر در کلمه ارث نهفته است.

جواب این سؤال این است که در آیه مورد بحث نیز می توان این معنا را اعتبار کرد، برای این که خدای تعالی بهشت را آفرید تا تمامی بندگانش با سرمایه عمل صالح آن را بدست آورند ولی کفار با ارتکاب شرک و معاصی، خود را از آن محروم ساختند در نتیجه بهشت به ارث مؤمنین در آمد، پس در حقیقت مؤمنین با عمل صالح خود آن را از دیگران ارث برده اند.

« و نادی اصحاب الجنة اصحاب النار ...!» این آیه شریفه کلامی را که بهشتیان با دوزخیان دارند حکایت می کند، کلام مزبور، هم اقرار گیری از دوزخیان است و هم استهزایی است که بهشتیان از دوزخیان می کنند. این نوع مسخره کردن لغو و باطل نیست تا صدورش از اهل بهشت معقول نباشد، چون سخریه وقتی باطل است که از آن هیچ غرض صحیحی منظور نباشد مانند استهزای حق. اما اگر منظور معارضه به مثل و یا غرض حق دیگری باشد البته لغو نخواهد بود.

« فاذن مؤذن بینهم ان لعنة الله علی الظالمین!» این جمله فرعی است که بر تحقق اعتراف آن دو طایفه بر حقانیت وعده های خدای سبحان متفرع شده و مقصود از اذان اعلامی است که به هر دو طایفه شده است.

منظور از « لعنت» راندن و دور کردن ستمکاران است از رحمت الهی!

ظالمین عبارتند از کفار و منکرین آخرت و معاندین حق که همواره راه خدا را ناهموار و منحرف می خواهند و دیگران را نیز از سلوک آن بازداشته منصرف می سازند.

این وصف شامل منکرین صانع و بی دینان هم می شود، برای این که خدای سبحان در کتاب مجیدش مکرر فرموده که دین او و راهی که بندگان را به آن هدایت می کند همان راه انسانیتی است که فطرت خود انسان به آن دعوت می کند و جز آن دین و راهی نیست. پس راهی که انسان در زندگی خود می پیماید همانا راه خدا و دین الهی است، لیکن اگر آن را مطابق آنچه فطرت به سوی آن دعوت می کند و سعادتش نیز در آن است سلوک کرد همان صراط مستقیم و اسلام است، که راه راست و دین پسندیده خدا می باشد و اگر آن را مطابق فطرت سلوک نکرد خواه در خلال آن ایمانی به خدا و عبادت معبودی باشد، مانند دین های باطل و خواه خضوع و عبادتی در آن نباشد، مانند مادیت، در هر حال همان راه خدا است که کج گرفته شده و اسلامی است که تحریف شده و نعمت خدا است که کفران شده - دقت فرمایید!

⁽¹⁾

گفتمانهای اهل جهنم

« فَمَنْ أَظلَمُ مِمَّنِ افْترَی عَلی اللَّهِ کَذِباً أَوْ کَذَّب بِئَایَتِهِ أُولَئک یَنَالهُُمْ نَصِیبهُم مِّنَ الْکِتَبِ حَتی إِذَا جَاءَتهُمْ رُسلُنَا یَتَوَفَّوْنهُمْ قَالُوا أَیْنَ مَا کُنتُمْ تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ قَالُوا ضلُّوا عَنَّا وَ شهِدُوا عَلی أَنفُسِهِمْ أَنهُمْ کانُوا کَفِرِینَ...!»

« کیست ستمگرتر از آن کس که به دروغ بر خدای تعالی افتراء ببندد؟ و یا آیات او را تکذیب کند؟ نصیب مقررشان به ایشان می رسد، تا آن که فرستادگان ما به سویشان رفته بخواهند جانشان را بگیرند از ایشان می پرسند: کجاست آن چیزهایی که غیر از خدا می خواندید؟ گویند آنها را نمی بینیم! با این اعتراف علیه خود گواهی دهند که کافر بوده اند!»

« خدای تعالی می فرماید: با گروه هایی از جن و انس که پیش از شما درگذشته اند به جهنم وارد شوید! وقتی گروهی وارد شود گروه هم عقیده خویش را لعنت کند و چون همگی در آنجا مجتمع شوند پیروانشان در باره پیشروانشان گویند: پروردگارا اینان ما را به گمراهی کشیدند، عذاب ایشان را از جهنم دو چندان کن! گوید همه را

عذاب دو چندان است و لیکن شما نمی دانید!»

« پیشروان شان به پیروان گویند: پس شما را بر ما برتری نبوده اینک به سزای اعمالی که می کردید این عذاب را تحمل کنید!»

« کسانی که آیه های ما را تکذیب کرده و نسبت به آنها تکبر ورزیدند درهای آسمان را به رویشان نگشایند و به بهشت وارد نشوند تا طناب کشتی به سوراخ سوزن داخل شود! آری، بدکاران را این چنین سزا می دهیم!»

« برای ایشان از آتش بستری و بجای روپوش بر بالای آنان پوششهای آتشینی است! آری ستمگران را چنین کیفر می دهیم!» (37تا41/اعراف)

کسانی که با ارتکاب شرک و عبادت بت ها به خداوند دروغ بسته و یا با رد همه احکام دین و یا بعضی از آن آیات او را تکذیب نمودند، بهره شان از کتاب و آنچه که از خیر و شر در حقشان مقدر شده در خلال زندگی دنیویشان به آنان خواهد رسید، تا آنکه اجلهایشان سر آمده و فرستادگان ما که همان ملک الموت و یاران اویند بر ایشان نازل شده جانشان را بستانند، آن وقت است که از ایشان سؤال می شود کجایند آن شرکایی که برای خداوند اتخاذ کرده آنها را شفیع درگاه خدا می دانستید؟ در جواب می گویند: ما نمی بینیم آنها را، یعنی آنها را آن اوصافی که برایشان قائل بودیم نمی یابیم .

« قال ادخلوا فی امم قد خلت من قبلکم من الجن و الانس!» این خطاب از ناحیه خود پروردگار است، نه ملائکه که واسطه های او در مساله موت و غیر آنند .

مخاطبین به این خطاب به حسب سیاق لفظ بعضی از کفارند که قبل از ایشان امت هایی مانندشان از جن و انس بوده و درگذشته اند، ظاهر سیاق چنین است و لیکن خطاب در معنای این است که فرموده باشد: داخل شوید در آنچه که داخل شدند گذشتگان و آیندگان شما! اگر سیاق را آن طور منتظم نمود، برای این است که زمینه را برای ذکر مشاجرات اهل دوزخ و اعتراضاتی که هر تازه واردی به دوزخیان قبل از خود دارد فراهم نماید.

« کلما دخلت امة لعنت اختها...!» این یکی از مشاجرات دوزخیان است که هر کدام که در آتش داخل می شوند، کسانی را که قبل از ایشان وارد شده اند لعنت می کنند، یعنی می گویند: از رحمت خدا و از هر چیز دیگری دور باشی!

« حتی اذا ادارکوا فیها جمیعا ...!» کلمه ادارکوا معنایش رسیدن به یکدیگر است، یعنی تا آنکه همه در آتش جمع شوند. « قالت اخریهم لاولیهم،» اولی و اخری یا به حسب رتبه است و منظور از اولی رؤسای ضلالت و ائمه کفر است که پیروان خود را در گمراهی کمک می کنند و یا به حسب زمان و مراد اسلاف و پیشینیان است که برای آ

یندگان خود فتح باب ضلالت کرده و راه کج را برای آنان هموار می سازند.

در جمله « قالت اخریهم لاولیهم ربنا هؤلاء اضلونا ...!» در حین مخاطبه و مشاجره با یکدیگر، خدای تعالی را مخاطب قرار داده و به یکدیگر نفرین کردند. طبقه بعدی نخست به قبلی ها گفتند شما از ما ظالم ترید، برای این که هم خودتان گمراه بودید و هم ما را گمراه کردید، لذا امیدواریم خداوند عذاب آتش شما را دو برابر کند - آنگاه رو به درگاه خدا آورده و عرض کردند: پروردگارا اینان ما را گمراه ساختند، پس عذابشان را دو چندان کن!

خداوند هم در جوابشان فرمود: عذاب هر دوی شما دو چندان است و لیکن نمی فهمید!

آن گاه طبقه قبلی در جوابشان گفتند: شما از جهت خفیف بودن عذاب فضیلتی بر ما ندارید...!

خدای تعالی فرمود: عذاب برای اولی و آخری هر دو ضِعف(دو برابر) است اما برای اولی، به جهت این که هم خودشان گمراه بودند و هم دیگران را در گمراهی اعانت کردند و اما برای شما، از این جهت که هم خودتان گمراه بودید و هم در این گمراهی به گمراه کردن آنان کمک کردید و حرفهایشان را پذیرفته و دعوتشان را اجابت کردید و با پیوستن به آنان باعث سیاهی لشکرشان شدید و لکن نمی فهمید و نمی توانید بفهمید، چون فهمیدن مقدار عذاب فرع علم و ادراک است، و عذاب خود شما، شما را چنان احاطه کرده که نمی توانید نسبت به مقدار عذاب آنان علم پیدا کنید، تنها از دور می بینید که آنان نیز در آتشند و لذا خیال می کنید که عذاب آنان مثل عذاب شما است، آنان نیز همین خیال را می کنند و حال آنکه چنین نیست، هم عذاب آنان ضعف(دو برابر) است، و هم عذاب شما !

باید دانست که این خطاب الهی خطابی است از در قهر، تا هر دو طایفه با شنیدن آن ذلیل تر و معذب تر شوند، لذا بنا به حکایت قرآن طبقه قبلی پس از شنیدن جوابی که خداوند به نفرین طبقه بعدی داد گفتند: کار شما بهتر از ما و عذابتان خفیف تر از عذاب ما نیست، بچشید عذاب را به کیفر گناهانی که در دنیا کردید!

⁽¹⁾

پوچی وعده های شیطان، گفتمان سیاهی لشکر کفر با روسای خود

« وَ بَرَزُوا للَّهِ جَمِیعاً فَقَالَ الضعَفَؤُا لِلَّذِینَ استَکْبرُوا إِنَّا کنَّا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنتُم مُّغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ مِن شیْ ءٍ قَالُوا لَوْ هَدَانَا اللَّهُ لهََدَیْنَکمْ سوَاءٌ عَلَیْنَا أَ جَزِعْنَا أَمْ صبرْنَا مَا لَنَا مِن مَّحِیصٍ!»

« وَ قَالَ الشیْطنُ لَمَّا قُضیَ الأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَکمْ وَعْدَ الحَْقّ ِ وَ وَعَدتُّکمْ فَأَخْلَفْتُکمْ وَ مَا کانَ لیَ عَلَیْکُم مِّن سلْطنٍ إِلا أَن دَعَوْتُکُمْ فَاستَجَبْتُمْ لی فَلا تَلُومُونی وَ لُومُوا أَنفُسکم مَّا أَنَا بِمُصرِخِکمْ وَ مَا أَنتُم بِمُصرِخِیَّ إِنی کفَرْت بِمَا أَشرَکتُمُونِ مِن قَبْلُ إِنَّ الظلِمِینَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ!»

« در روز قیامت همه برای خدا و در پیشگاه او ظاهر می شوند در این هنگام ضعفا به مستکبران می گویند:

-ما پیروان شما بودیم، آیا امروز چیزی از عذاب خدا را می توانید از ما دفع کنید؟ آنها می گویند:

« و همین که کار خاتمه پذیرد، شیطان می گوید:

-خدا به شما وعده درست داد، و من نیز به شما وعده ( باطل و نادرست) دادم و تخلف کردم! من بر شما تسلطی نداشتم جز این که دعوتتان کردم و شما اجابتم کردید، مرا ملامت نکنید، خودتان را ملامت کنید، من فریادرس شما نیستم و شما نیز فریادرس من نیستید! من آن شرکتی که پیش از این( در کار خدا) برایم قائل بودید انکار دارم. به درستی ستمگران، عذابی دردناک دارند!» (21و22/ابراهیم )

آیه اول تخاصم و بگومگوی کفار را در روز قیامت نقل می کند. آنچه از سیاق بر می آید مقصود از ضعفاء آنهایی هستند که از بزرگان کفار تقلید و اطاعت می کنند و مقصود از مستکبرین همان اولیاء و بزرگان کفرند، که دسته اول آنها را پیروی می کردند و قدرت ظاهری، وادارشان کرد از ایمان به خدا و آیاتش استنکاف ورزند!

« و قال الشیطان لما قضی الامر...!» این جمله، حکایت کلام شیطان است که در روز قیامت به ظالمین می گوید و کلام جامعی است از او زیرا در این عبارت کوتاه، موقعیتی را که با مردم داشت بیان نموده و رابطه خود و ایشان را در برابر تمام مردم

خیلی پوست کنده روشن می کند!

خدای تعالی هم وعده داده بود که به زودی ایشان را به اختلافاتی که می کردند خبر می دهد و بزودی در روز قیامت حق هر چیزی را از طرف همانهایی که در دنیا حق را می پوشاندند ظاهر می گرداند، لذا ملائکه از شرک ایشان بیزاری می جویند، شیطانهای انسی و جنی هم ایشان را طرد می کنند، بتها و خدایان دروغین هم نسبت به شرک و کفر ایشان بیزاری و کفر می ورزند، پیشوایان ضلالت هم جوابشان را نمی دهند، خود مجرمین هم به گمراهی خود اعتراف می کنند. این معانی همه در آیات بسیاری از قرآن کریم آمده و چیزی از آن بر اهل دقت و تدبیر پوشیده نیست.

تابعین شیطان در آن روز، وی را به باد ملامت می گیرند، که تو این مصیبت ها را بر سر ما آوردی، حال بیا با ما شرکت کن!

او هم در پاسخ می گوید میان من و شما رابطه ای نیست، ملامت شما، همه به خودتان بر می گردد، من نمی توانم با شما تماس بگیرم و نزدیک شما شوم، زیرا من از عذاب دردناکی که برای ستمکاران آماده شده است می ترسم! شما هم از آنان هستید!

منظور عمده از این آیه، فهماندن این حقیقت است که انسان خودش مسؤول کارهای خویش است! و نباید این کاسه را سر دیگری بشکند! چون هیچ کس بر او مسلط نبوده است، پس هر وقت خواست کسی را ملامت کند، خودش را ملامت کند.

مساله تابع بودن او و متبوع بودن شیطان امر موهومی بیش نیست و حقیقتی ندارد. بزودی در قیامت، آنجا که شیطان از انسان بیزاری می جوید و ملامتش را به خود او بر می گرداند، این حقیقت روشن می شود، همانطوری که آیه قبلی هم این معنا را نسبت به ضعفاء و مستکبرین بیان می کرد، آنجا هم می فرمود که رابطه میان این دو طبقه موهوم بود نه حقیقی و رابطه موهومی با موهوم دیگر هم در روز قیامت که روز انکشاف حقایق است، به هیچ دردی نمی خورد!

⁽¹⁾

گفتمانی در برزخ و دوزخ

« حَتی إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْت قَالَ رَب ارْجِعُونِ،»

« لَعَلی أَعْمَلُ صلِحاً فِیمَا تَرَکْت َکلا إِنَّهَا کلِمَةٌ هُوَ قَائلُهَا وَ مِن وَرَائهِم بَرْزَخٌ إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ...!»

« تا آنگاه که وقت مرگ هر یکشان فرا رسد در آن حال آگاه و نادم شده گوید بار الها مرا به دنیا بازگردان،»

« تا شاید به تدارک گذشته عملی صالح به جای آرم و به او خطاب شود که هرگز نخواهد شد و این کلمه( مرا بازگردان) را از حسرت همی گوید و از عقب آنها عالم برزخ است تا روزی که برانگیخته شوند!»

« پس آنگاه که نفخه صور قیامت دمید دیگر نسبت و خویشی در میانشان نماند و کسی از کس دیگر حال نپرسد،»

« پس در آن روز هر آن که اعمالش وزین است آنان رستگارانند!»

« و هر آن که اعمالش سبک وزن باشد آنان کسانی هستند که نفس خویش را در زیان افکنده به دوزخ مخلد خواهند بود،»

« آتش دوزخ صورتهای آنها را می سوزاند و در جهنم زشت منظر خواهند زیست،»

« و به آنها خطاب شود: آیا آیات من بر شما تلاوت نشد؟ و شما از جهل تکذیب آیات ما نکردید؟»

« آن کافران در جواب گویند بار الها به ما ( رحم کن!) که شقاوت بر ما غلبه کرد و کار ما به گمراهی کشید!»

« پروردگارا ما را از جهنم نجات ده اگر دیگر بار عصیان تو کردیم همانا بسیار ستمکار خواهیم بود!»

« باز به آنان خطاب سخت شود ای سگان به دوزخ شوید و با من لب از سخن فرو بندید!»

« زیرا شمایید که چون طایفه ای از بندگان صالح من روی به من آورده و عرض می کردند بار الها ما به تو ایمان آوردیم تو از گناهان ما درگذر و در حق ما لطف و مهربانی فرما که تو بهترین مهربانان هستی،»

« در آن وقت شما کافران آن بندگان خاص مرا تمسخر می کردید تا آنجا که مرا به کلی فراموش کرده بر آن خداپرستان خنده استهزاء می نمودید!»

« من هم امروز جزای صبر بر آزار و سخریه شما را به آن بندگان پاک خود خواهم داد و آنها امروز سعادتمند و رستگاران عالمند!»

« آنگاه خدا به کافران گوید که می دانید شما چند سال در زمین درنگ کردید؟»

« آنها پاسخ دهند که تمام زیست ما در زمین یا یک روز بود یا یک جزء از روز ( اگر ما خطا گوییم،) از فرشتگان حسابگر عمر خلق باز پرس !»

« خدا فرماید شما اگر از حال خود آگاه بودید می دانستید که مدت عمرتان در دنیا بسیار اندک بود!»

« آیا چنین پنداشتید که ما شما را به عبث و بازیچه آفریده ایم هرگز به ما رجوع نخواهید کرد؟!»

« زیرا خدای به حق، برتر از آن است که عبث کند که هیچ خدایی به جز همان پروردگار عرش کریم نخواهد بود!»

« و هر کس غیر خدا کسی را به الهیت خواند حساب کار او نزد خداست و البته کافران را فلاح و رستگاری نیست!»

« و تو ای رسول ما دعا کن و بگو بار الها بیامرز و ببخش که تو بهترین بخشندگان عالم وجودی !» (99تا 118/مومنون)

این آیات عذاب آخرتی را که به مشرکین وعده داده به طور مفصل بیان می کند و آغاز آن را از روز مرگ تا قیامت و از قیامت تا ابدیت معرفی می کند و این معنا را خاطر نشان می سازد که زندگی دنیا که ایشان را مغرور کرده و از آخرت باز داشته، بسیار ناچیز و اندک است( اگر بخواهند بفهمند،) و در آخر این آیات که آخر سوره است سوره را با خطابی به رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم ختم می کند، و در آن خطاب به وی دستور می دهد که از او درخواست کند همان چیزی را که خودش از بندگان مؤمن خود و رستگاران در آخرت حکایت کرده بود و آن این بود که گفتند:« رب اغفر و ارحم و انت خیر الراحمین - پروردگارا بیامرز و رحم کن که تو بهترین رحم کنندگان هستی!»

« قال رب ارجعون!» ظاهرا خطاب در « برگردانید مرا !» به ملائکه موکل بر مرگ است.

« لعلی اعمل صالحا فیما ترکت! کلا انها کلمة هو قائلها...،» در اینجا وقتی عذاب خدای را می بینند که مشرف بر ایشان شده اظهار چنین امیدی می کنند که اگر برگردند عمل صالح کنند!

« اعمل صالحا فیما ترکت!» یعنی تا به جای آورم عملی صالح در آنچه که از اموال خود به جای گذاشته ام یعنی آن اموال را در راه خیر و احسان و هر راهی که مایه رضای خدا است خرج کنم!

« کلا انها کلمة هو قائلها،» یعنی هرگز، او به دنیا برنمی گردد، این تنها سخنی است که او می گوید: یعنی سخنی است بی اثر و این کنایه است از اجابت نشدن آن!

« و من ورائهم برزخ الی یوم یبعثون ... !» مراد از برزخ عالم قبر است که عالم مثال باشد و مردم در آن عالم که بعد از مرگ است زندگی می کنند تا قیامت برسد. مراد از این که فرمود: برزخ در ماورای ایشان است، این است که زمان طالب آدمی است، یعنی منتظر است که آدمی از آن عبور کند.

« ا لم تکن آیاتی تتلی علیکم ...؟ » یعنی به ایشان گفته می شود:« آیا آیات من برای شما خوانده نشد و آیا شما نبودید که آنها را تکذیب می کردید؟»

« قالوا ربنا غلبت علینا شقوتنا و کنا قوما ضالین!» کلمه شقوت و شقاوت ضد سعادت است و سعادت هر چیزی خیری است که مختص به او است و شقاوتش نداشتن

آن خیر است و به عبارت دیگر: شقاوت به معنای شر مختص به هر چیزی است.

« غلبت علینا شقوتنا...!» یعنی پروردگارا شقاوت ما بر ما غلبه کرد و اگر شقاوت را به خود نسبت دادند، اشاره است به این که خودشان نیز در غلبه شقاوتشان مؤثر و دخیل بوده اند و آن را به سوء اختیار خود برای خود انتخاب کردند، به دلیل این که دنبال این آیه گفتند:« پروردگارا ما را از دوزخ در آور که اگر این دفعه همان خطاها را تکرار کنیم ستمکار خواهیم بود!

اگر سعادت و شقاوت اختیاری و اکتسابی نباشد، وعده معنا ندارد، چون اگر از جهنم به سوی دنیا باز گردند تازه همان حال اول را خواهند داشت. ولی در عین این که خود را مقصر دانسته اند، در عین حال خود را مغلوب شقاوت هم دانسته اند، به این معنا که نفس خویش را چون صفحه ای بی رنگ دانسته اند که هم می توانسته رنگ سعادت قبول کند و هم به رنگ شقاوت در آید، چیزی که هست شقاوت بر آنها غلبه کرده و محل را به زور اشغال نموده، اما این شقاوت، شقاوت خودشان بوده« شقوتنا،» شقاوتی بوده که در صورت سوء اختیار و ارتکاب گناهان حتمی بوده است، چون در اول خود را مانند صفحه ای بی رنگ و خالی از سعادت و شقاوت فرض کردند، پس اگر در عین حال شقاوت را شقاوت خود دانسته اند، این ارتباط به خاطر همان سوء اختیار و ارتکاب گناهان است.

کوتاه سخن این که، می خواهیم بگوییم: در این جمله اعتراف کرده اند بر این که شقاوت جزء ذاتشان نبوده، بلکه بدانها ملحق و عارض شده و وقتی هم عارض شده که حجت بر آنها تمام بوده، چون این سخن را بعد از اعتراض خدای تعالی به میان آوردند که پرسید:« آیا آیات من بر شما تلاوت نمی شد ... ؟»

اهل دوزخ بعد از جمله مذکور گفتند:« و کنا قوما ضالین!» و با این جمله اعتراف خود را تاکید کردند. این اعتراف مؤکد را بدان جهت کردند که به این وسیله از عذاب خلاصی یافته به دنیا بر گردند تا برای خود سعادت کسب کنند، چون در دنیا سابقه این کار را داشتند که اعتراف گناهکار و متمرد، به گناه و تمرد خود، توبه و پاک کننده او است و او را از آثار سوء گناه نجات می دهد.

« ربنا اخرجنا منها فان عدنا فانا ظالمون!» منظور از این درخواست، به طوری که آیات دیگر بر آن دلالت می کند، درخواست برگشتن به دنیا است. مرادشان این است که به دنیا برگردند و عمل صالح کنند، توبه هم که الآن (در دوزخ) که این درخواست را می کردند کرده اند، در نتیجه از جمله کسانی خواهند شد که هم توبه کرده و هم عمل صالح انجام داده اند.

« قال اخسؤا فیها و لا تکلمون!» مراد از این کلام زجر و چخ کردن اهل جهنم و قطع کلام ایشان است.

« انه کان فریق من عبادی یقولون ربنا آمنا فاغفر لنا و ارحمنا و انت خیر الراحمین!» این فریق که در این آیه درباره آنان بحث فرموده مؤمنین در دنیا هستند که ایمانشان، توبه و بازگشت به سوی خدا است.

کلام مؤمنین در دنیا معنایش توبه و درخواست رستگاری و سعادت است، و این عین همان چیزی است که اینان در این آیه خواسته اند، تنها فرقی که هست این است که موقف مختلف شده، این حرف را باید در موقف دنیا می زدند!

« فاتخذتموهم سخریا حتی انسوکم ذکری و کنتم منهم تضحکون!» همین اشتغالتان به مسخره کردن مؤمنین و خندیدن به ایشان، ذکر مرا از یادتان برد.

« انی جزیتهم الیوم بما صبروا انهم هم الفائزون!» با این که شما ایشان را به خاطر همان ذکر مسخره می کردید، « انهم هم الفائزون!» تنها ایشان رستگارند نه شما!

این آیات چهارگانه در مقام مایوس کردن کفار است که به طور قطع از رستگاری خود مایوس شوند، به خاطر آن اعترافی که کردند و دنبالش تقاضای بازگشت به دنیا نمودند. زیرا این طلب خود نوعی عمل است، که آنهم ظرفش دنیا است، همچنان که بندگان مؤمن من دنیا را وسیله رستگاری خود کرده و عمل می کردند، شما ایشان را مسخره می کردید و به آنان می خندیدید، تا آنجا که عمل را رها کرده و آن را با سخریه اهل عمل عوض کردید، تا امروز رسید، که روز جزا است، دیگر عمل ممکن نیست، در نتیجه آنان با رسیدن به پاداش عمل خود رستگار شدند، و شما تهی دست ماندید، و چون خود را تهی دست یافتید، در تلاش بر آمدید که برای خود کاری کنید و حال آنکه امروز روز کار و عمل نیست، تنها روز جزا است!

⁽¹⁾

در رستاخیز تردیدی نیست! گفتمان اصحاب کهف

« وَ کذَلِک بَعَثْنَهُمْ لِیَتَساءَلُوا بَیْنهُمْ قَالَ قَائلٌ مِّنهُمْ کمْ لَبِثْتُمْ قَالُوا لَبِثْنَا یَوْماً أَوْ بَعْض یَوْمٍ قَالُوا رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثْتُمْ فَابْعَثُوا أَحَدَکم بِوَرِقِکُمْ هَذِهِ إِلی الْمَدِینَةِ فَلْیَنظرْ أَیهَا أَزْکی طعَاماً فَلْیَأْتِکم بِرِزْقٍ مِّنْهُ وَ لْیَتَلَطف وَ لا یُشعِرَنَّ بِکمْ أَحَداً...!»

« چنین بود که بیدارشان کردیم تا از همدیگر پرسش کنند، یکی از آنها گفت:

-چقدر خوابیدید؟ گفتند:

-روزی یا قسمتی از روز خوابیده ایم! گفتند:

-پروردگارتان بهتر داند که چه مدت خواب بوده اید!

یکیتان را با این پولتان به شهر بفرستید تا بنگرد طعام کدام یکیشان پاکیزه تر است و خوردنیی از آنجا برای شما بیاورد، و باید سخت دقت کند که کسی از کار شما آگاه نشود!»

« زیرا محققا اگر بر شما آگهی و ظفر یابند شما را یا سنگسار خواهند کرد و یا به آیین خودشان بر می گردانند و هرگز روی رستگاری نخواهند دید!»

« بدینسان کسانی را از آنها مطلع کردیم تا بدانند که وعده خدا حق است، و در رستاخیز تردیدی نیست! وقتی که میان خویش در کار آنها مناقشه می کردند، گفتند بر غار آنها بنائی بسازید پروردگار به کارشان داناتر است، و کسانی که در مورد ایشان غلبه یافته بودند گفتند بر غار آنها عبادت گاهی خواهیم ساخت !»

( 19تا21/کهف)

اصحاب کهف مردمی بودند که کفر بر جامعه شان استیلاء یافته بود و باطل در میان آنان غلبه کرده بود و زورگوئی اقویاء از هر سو مردم را احاطه کرده، سپاه یاس و نومیدی از ظهور کلمه حق و آزاد شدن اهل دین بر دلهای آنان یورش برده بود. حوصله ها از طول کشیدن عمر باطل و نیامدن دوران ظهور حق سر آمده بود و می خواستند دچار شک و تردید شوند که خدا نجاتشان داد!

بعد از آن که وارد غار شدند از خدای تعالی درخواست رحمتی از ناحیه خودش و اهتدائی آماده نسبت به امر خود نمودند که در هر چه زودتر از این دو دلی و سرگردانی نجات یابند. خداوند نیز دعایشان را مستجاب نموده این طور هدایتشان کرد.

از آنجائی که این پندار ( که دیگر حق ظاهر شدنی نیست!) در نظرشان قوت گرفت و از زوال غلبه باطل مایوس شدند، خداوند سالهای متمادی به خوابشان برده آنگاه بیدارشان کرد تا از یکدیگر بپرسند چقدر خوابیده ایم، یکی بگوید یک روز، دیگری بگوید پاره ای از یک روز، آنگاه پیرامون خود نگریسته ببینند اوضاع و احوال دنیا طور دیگری شده و کم کم بفهمند که صدها سال است که به خواب رفته اند و این چند صد سال که به نظر دیگران چند صد سال بوده به نظر ایشان یک روز و یا بعضی از یک روز می آید!

از همین جا که طول عمر دنیا و یا کمی آن چنان نیست که بتواند حقی را بمیراند یا باطلی را زنده کند و این خدای سبحان است که زمینی ها را زینت زمین کرده و دلهای آدمیان را مجذوب آنها ساخته قرنها و روزگارها جریان داده تا آنان را بیازماید که کدام نیکوکارترند، و دنیا جز این سمتی ندارد که طالبان خود را با زر و زیور خود بفریبد و آنهایی را که پیرو هوی و هوس اند و دل به زندگی زمینی داده اند گول بزند!

این خود حقیقتی است که همواره برای انسانها هر وقت که به عمر رفته خود نظر بیفکنند روشن و مبرهن می شود و می فهمند آن هفتاد سالی که پشت سر گذاشته و آن حوادث شیرین و تلخی که دیده اند تو گوئی یک رؤیا بوده که در خواب و چرت خود دیده و می بینند .

چیزی که هست مستی هوی و هوس و گرمی و بازی با امور مادی دنیوی نمی گذارد آنان متوجه حق بگردند و پس از تشخیص حق آن را پیروی کنند!

لیکن برای خدا روزی است که در آن روز این شواغل، دیگر آدمی را به خود سرگرم نمی کند و این دنیا و زرق و برقش آدمی را از دیدن حق بازنمی دارد و آن روز مرگ است!

« قال قائل منهم کم لبثتم...؟» این جمله دلیل بر این است که یک نفر از ایشان بوده که از دیگران از مدت مکث در غار پرسیده که چقدر خوابیده ایم. از آن برمی آید که گویا سائل خودش احساس طولانی بودن مدت مکث را کرده، چون آن کسالتی را که معمولا بعد از خوابهای طولانی به آدمی دست می دهد در خود دیده، لذا حداقل به شک افتاده و پرسیده:« کم لبثتم؟»

« قالوا لبثنا یوما او بعض یوم!» در جواب وی مردد شده گفتند: یک روز یا قسمتی از یک روز! گویا این تردیدی که در جواب از خود نشان دادند بدین جهت بوده که دیده اند جای آفتاب تغییر کرده، مثلا اگر صبح به خواب رفته بودند، وقتی بیدار شدند دیده اند آفتاب در اواسط آسمان و یا اواخر آن است آنگاه شک کردند در این که در این بین شبی را هم در خواب گذرانده اند، تا در نتیجه خوابشان یک روز طول کشیده باشد و یا چنین نبوده و در نتیجه پاره ای از روز را در خواب بوده اند، بدین جهت جواب خود را با تردید دادند که یا یک روز در خواب بوده ایم و یا پاره ای از یک روز و به هر حال جوابی که دادند یک جواب است.

« قالوا ربکم اعلم بما لبثتم!» یعنی بعضی دیگر ایشان در رد آنهایی که گفتند یک روز و یا پاره ای از یک روز خوابیدیم گفتند: پروردگار شما بهتر می داند که چقدرخوابیده اید چون اگر منظورشان رد آن کلام نبوده باشد جا داشت بگویند: پروردگار ما بهتر می داند .

از همین جا می توان فهمید که گویندگان جمله « ربکم اعلم بما لبثتم !» در مقام معرفت و خداشناسی از گویندگان جمله « لبثنا یوما او بعض یوم!» برتر بوده اند، و مقصودشان از گفته خود تنها اظهار ادب نبوده، بلکه به یکی از معارف توحید آشنایی داشته اند و گرنه ممکن بود بگویند: پروردگار ما بهتر می داند که چقدر خوابیده ایم، آن

وقت این دسته آن عده ای نمی بودند که خدای تعالی در باره شان فرمود: « ثم بعثناهم لنعلم ای الحزبین احصی لما لبثوا امدا - آنان را مبعوث کردیم تا بدانیم کدام طائفه بهتر تشخیص می دهند که چقدر خوابیده اند!» برای این که صرف اظهار ادب ملازم با بهتر تشخیص دادن نیست، و اظهار کردن ادب غیر از تشخیص دادن و گفتن است.

« فابعثوا احدکم بورقکم هذه الی المدینة فلینظر ایها ازکی طعاما فلیاتکم برزق منه...،» این جمله نیز تتمه محاوره و گفتگوی ایشان است، که یکی پیشنهاد می کند یک نفر را به شهر بفرستند تا طعامی برایشان بخرد و غذایی تهیه کند.

« و لیتلطف و لا یشعرن بکم احدا!» باید این شخص که می فرستید در اعمال نازک کاری و لطف با اهل شهر در رفتن و برگشتن و معامله کردن خیلی سعی کند، تا مبادا خصومتی یا نزاعی واقع شود که نتیجه اش این شود که مردم از راز و حال ما سردرآورند.

« انهم ان یظهروا علیکم یرجموکم او یعیدوکم فی ملتهم و لن تفلحوا اذا ابدا!» از سیاق برمی آید که جمله « یظهروا علیکم،» در خصوص این داستان به معنای همان اطلاع یافتن و از مخفی گاه کسی سر درآوردن است، چون اصحاب کهف قبلا مردمانی نیرومند و متنفذ بوده اند و حال فرار نموده و خود را پنهان کرده اند، لذا سفارش می کنند که چون ما مردمی سرشناسیم سعی کن کسی از مخفی گاه ما خبردار نشود و اگر مطلع شوند بر آنچه که می خواهند ظفر می یابند .

برداشتی که اصحاب کهف کردند طوری نبوده که مردم دست از سر آنان بردارند، یا به صرف ادعای این که بگویند ما از دین توحید دست برداشته ایم از ایشان بپذیرند و جرمشان را ببخشند، بلکه به خاطر این که جرمشان تظاهر به دین توحید و خروج از دین بت پرستی بوده و علنا بت پرستی را خرافی و موهوم و افتراء بر خدا معرفی می کردند عادتا نباید به صرف اعتراف به حقانیت بت پرستی قناعت کنند، بلکه باید آنقدر تعقیبشان کنند و رفتارشان را زیر نظر بگیرند تا نسبت به صدق ادعایشان اطمینان پیدا کنند و قهرا در بت پرستی یکی از بت پرستان شده و تمامی وظائف دینی ایشان را انجام داده از انجام مراسم و شرایع دین الهی محروم شوند، حتی به یک کلمه از دین توحید لب نگشایند!

سیاق محاوره ای که از ایشان حکایت شده یعنی از « جمله قال کم لبثتم...؟ »- تا آخر دو آیه - سیاق عجیبی است که از کمال محبتشان به یکدیگر در راه خدای تعالی و برادریشان در دین و مساواتشان در بین یکدیگر و خیرخواهی و اشفاق نسبت به هم خبر می دهد .

در جمله « ربکم اعلم بما لبثتم!» بر موقفی از توحید اشاره کرده اند که نسبت

به صاحبان و گویندگان جمله« لبثنا یوما او بعض یوم» رفیع تر و کامل تر است و اما برادری و مواساتشان از اینجا فهمیده می شود که یکی از ایشان وقتی می خواهد پیشنهاد کند که کسی را بفرستیم شهر به یکی از رفقایش نمی گوید تو برخیز برو، می گوید یکی را بفرستید و نیز نگفت فلانی را بفرستید. وقتی هم خواست اسم پول را ببرد نگفت پولمان را و یا از پولمان به او بدهید برود، بلکه گفت: پولتان را بدهید به یک نفرتان و ورق را به همه نسبت داد، همه اینها مراتب برادری و مواسات و ادب آنان را می رساند. بعلاوه، جمله « فلینظر ایها ازکی طعاما ...!» و جمله« و لیتلطف ...!» مراتب خیرخواهی آنان نسبت به هم را می رساند.

جمله « انهم ان یظهروا علیکم ...!» اشفاق و مهربانی آنان را نسبت به یکدیگر می رساند که چقدر نسبت به نفوسی که دارای ایمان بودند مشفق بودند و برای آن نفوس ارزش قائل بودند.

« بدینسان کسانی را از آنها مطلع کردیم تا بدانند که وعده خدا حق است، و در رستاخیز تردیدی نیست! وقتی که میان خویش در کار آنها مناقشه می کردند، گفتند بر غار آنها بنائی بسازید پروردگار به کارشان داناتر است، و کسانی که در مورد ایشان غلبه یافته بودند گفتند بر غار آنها عبادت گاهی خواهیم ساخت !»

گویندگان این حرف که « بر غار آنها بنائی بسازید!» مشرکین بودند. منظورشان این بود که دیواری کشیده شود تا اصحاب کهف پشت آن قرار گرفته از نظر مردم پنهان شوند و کسی بر حال آنان واقف نگردد. در این که گفتند: پروردگارشان اعلم است اشاره است به این که آن جمعیت وقتی آنان را در غار دیدند باز بین خود اختلاف کردند و اختلافشان هر چه بوده بر سر امری مربوط به اصحاب کهف بوده است، زیرا کلام، کلام کسی است که از علم یافتن به حال آنان و استکشاف حقیقت حال مایوس باشد .

و گویا بعضی از دیدن آن صحنه شبهه شان نسبت به قیامت زایل گشته آرامش خاطر یافتند و بعضی دیگر آنطور که باید قانع نشدند، لذا طرفین گفته اند: بالأخره یا حرف ما است یا حرف شما، هر کدام باشد سزاوار است دیواری بر آنان بکشیم که مستور باشند خدا به حال آنان آگاهتر است.

موحدین گفتند امر ایشان ظاهر شد و آیت آنان روشن گردید و ما به همین آیت اکتفاء نموده ایمان می آوریم و بر بالای غار آنان مسجدی می سازیم که هم خدا در آن عبادت شود و هم تا آن مسجد هست اسم اصحاب کهف هم زنده بماند، تا بدانند وعده خدا حق است!

⁽¹⁾

درس هائی از گفتمان پیامبران با خدا

مقدمه:

« وَ إِذْ قَالَ اللَّهُ یَعِیسی ابْنَ مَرْیَمَ ءَ أَنت قُلْت لِلنَّاسِ اتخِذُونی وَ أُمِّیَ إِلَهَینِ مِن دُونِ اللَّهِ ؟

قَالَ سبْحَنَک مَا یَکُونُ لی أَنْ أَقُولَ مَا لَیْس لی بِحَقٍ!

إِن کُنت قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ !

تَعْلَمُ مَا فی نَفْسی وَ لا أَعْلَمُ مَا فی نَفْسِک!

إِنَّک أَنت عَلَّمُ الْغُیُوبِ!»

« و به یاد آر زمانی را که خدای تعالی به عیسی بن مریم فرمود:

عیسی گفت: - پروردگارا منزهی تو!

شایسته من نیست چیزی را که حق من نیست بگویم!

و فرضا اگر هم گفته باشم تو خود آنرا شنیده و دانسته ای!

آری تو می دانی آنچه را که در نفس من است و این منم که به چیزهایی که در نزد تو است آگهی ندارم!

به راستی تو علام الغیوبی! » ( 116/مائده)

در این گفتمانی کوتاه، تجلی عجیبی از ادب و اخلاق دیده می شود که برای هر انسان پژوهشگر الگوئی از آموزندگی و سازندگی است. در ذیل همین آیه است که در جلد ششم تفسیر 20 جلدی یا در جلد دوازده تفسیر 40 جلدی المیزان، علامه بزرگوار به تفسیر و تحلیل آیات قرآنی مربوط به گفتمان های خدا با پیامبران و رسولان خود، ادب عبودیت آنها در پاسخ های خود در مقابل خدای جل و جلاله، همچنین در نمایش همان اخلاق و ادب الهی در روش دعوت آنها در بین مردم، پرداخته است، که ذیلاً خلاصه چند مبحث آن را ملاحظه می فرمائید!

گفتمان پیامبران با خدا، الگوهای اخلاق و ادب

پیامبران و رسولان الهی جمیع گفتار و رفتار و حرکات و سکناتشان بر اساس مراقبت ادب و رعایت مراسم حضور بوده است، اگر چه به ظاهر، رفتار و گفتار آنها مانند کسی بوده که از پروردگار خود غایب و پروردگار او از او غایب است:

« و هر کس در آسمانها و زمین است از آن اوست و کسانی که نزد او هستند

از پرستش او سرباز نمی زنند و خسته نمی شوند! » (19/انبیاء)

ادب اسماعیل، تسلیم به فرمان الهی!

از جمله آداب انبیا ادبی است که خدای تعالی از خصوص اسماعیل علیه السلام در قصه ذبح نقل کرده و فرموده:

« فبشرناه بغلام حلیم، فلما بلغ معه السعی قال یا بنی انی اری فی المنام انی اذبحک فانظر ما ذا تری؟ قال یا ابت افعل ما تؤمر ستجدنی ان شاء الله من الصابرین!»

« و چون او همراه پدر به سنّ کار و کوشش رسید، گفت:

-ای پسرک من! من پیوسته در خواب می بینم که تو را سر می برم. بنگر که رأی تو چیست؟ گفت:

-ای پدر من! آنچه را دستور یافته ای انجام ده! اگر خدا بخواهد مرا از صابران خواهی یافت !» (101و102/صافات)

گر چه در صدر کلام اسماعیل علیه السلام، ادب نسبت به پدر رعایت شده، لیکن در ذیلش ادب را نسبت به پروردگار خود رعایت نموده، با این که رعایت ادب نسبت به پدری چون ابراهیم خلیل ادب خدای تعالی نیز هست، و کوتاه سخن، وقتی پدرش خواب خود را برایش نقل کرد و چون این خواب به شهادت خود اسماعیل که گفت: به جای آر آن چه را که بدان مامور می شوی! ماموریتی الهی بوده از این جهت پدرش به وی دستور داد که در باره خود فکری کند و رأی خود را بگوید، و این هم خود ادبی بود از آن جناب نسبت به فرزندش .

اسماعیل هم در جواب عرض کرد: ای پدر! بجای آر آنچه را که بدان مامور می شوی! او نیز رعایت ادب را نسبت به پدر کرد و نگفت که رأی من چنین است! گویا خواست بگوید من در مقابل تو رأیی ندارم و از همین جهت کلام خود را با لفظ ای پدر آغاز کرد و نگفت: اگر می خواهی به جای آر، تا پدر را در مقابل قبول قطعی خود دلخوش سازد .

مضافا بر این که با این اعتراف از اسماعیل که این خواب امری است که ابراهیم باو مامور شده تصور نمی شود که اسماعیل تردید داشته باشد در ماموربه و امتثال پروردگار نکند.

ادب دیگری که اسماعیل بکار برد این بود که گفت: بزودی خواهی یافت که من از صابرینم ان شاء الله! زیرا با این کلام خود نیز پدر را خشنود نمود، همه اینها ادب او را نسبت به پدرش می رساند.

ادب را نسبت به خداوند هم رعایت نموده زیرا وعده ای که راجع به تحمل و صبر خود داد به طور قطع و جزم نبود، بلکه آنرا به مشیت خداوند مقید ساخت، چون می دانست که وعده صریح و قطعی دادن و آنرا به مشیت پروردگار مقید نساختن، شائبه ادعای استقلال در سببیت است و ساحت مقدس نبوت از این گونه شائبه ها مبراست .

ادب یعقوب: من از رحمت خدا مایوس نیستم !

از جمله آداب انبیا ادبی است که خدای متعال آن را از حضرت یعقوب علیه السلام وقتی که فرزندانش از مصر مراجعت کردند در حالیکه بنیامین و برادر بزرگتر را نیاورده بودند حکایت کرده و فرموده:

« و تولی عنهم و قال یا اسفا علی یوسف و ابیضت عیناه من الحزن فهو کظیم قالوا تالله تفتؤا تذکر یوسف حتی تکون حرضا او تکون من الهالکین! قال انما اشکو بثی و حزنی الی الله و اعلم من الله ما لا تعلمون!»

« و از آنها روی گرداند و گفت:

-ای افسوس بر یوسف! و همچنان که اندوه خود را فرو می خورد، چشمانش از غصه سپید شد! گفتند:

یعقوب علیه السلام به فرزندان خود می گوید که مداومت من بر یاد یوسف شکایتی است که من از حال دل خود به درگاه خدا می برم و از رحمت او و این که یوسفم را به صورتی که تصور نمی کنم به من برگرداند مایوس نیستم!

و این خود از ادب انبیا است نسبت به پروردگار خود که در جمیع احوال متوجه پروردگارشان بوده و جمیع حرکات و سکنات خود را در راه او انجام می دادند و این معنا از آیات کریمه قرآن به خوبی استفاده می شود، چون خدای تعالی از طرفی تصریح کرده

به این که انبیاء را به راه راست هدایت نموده و از طرف دیگر پیروی هوا و هوس را گمراهی و انحراف از راه راست خود دانسته است.

از این دو بیان استفاده می شود که انبیاء که هدایت یافتگان به هدایت خدایند هرگز هوای نفس را پیروی نمی کنند. عواطف نفسانی و امیال باطنیشان یعنی شهوت و غضب و حب و بغض و مسرت و اندوه و هر نفسانیات دیگرشان که مربوط به مظاهر زندگی از قبیل مال و فرزند و نکاح با زنان و خوردنیها و پوشیدنیها و مساکن و امثال آنها است همه را در راه خدا به کار برده و از آنها غرضی جز رضای خدا ندارند و در هیچیک از حوائج زندگی به درگاه کسی جز درگاه او روی نمی آورند و غیر در او دری از درهای اسباب را نمی کوبند!

به این معنا که اگر هم متوسل به اسباب ظاهری می شوند و این توسل خدای را از یادشان نمی برد و فراموش نمی کنند که این اسباب و سببیتشان از خدای تعالی است نه این که بکلی اسباب را انکار نموده و برای آنها وجودی تصور نکنند و یا سببیت آنها را انکار نمایند، زیرا آنها قابل انکار نیستند و بر خلاف فطرت و ارتکاز انسانی است، بلکه به اسباب تمسک می جویند و لیکن برای آنها استقلال نمی بینند و برای هر چیزی موضع و اثری قائلند که خدا برای آن تعیین نموده است .

مراد از این که فرمود:« انما اشکو بثی و حزنی الی الله!» این خواهد بود که اگر می بینید دائما به یاد یوسفم و از فقدانش متاسفم، این اسف دائمی من مثل اسف شما بر فقدان نعمت نیست، زیرا شما وقتی به فقدان نعمتی دچار می شوید از روی جهل شکایت نزد کسانی می برید که مالک نفع و ضرری نیستند و اما من تاسفم را از فقدان یوسف نزد خداوند به شکایت می برم، این شکایتم هم درخواست امری نشدنی نیست، زیرا من می دانم چیزی را که شما نمی دانید!

ادب یوسف، رجحان زندان بر تسلیم شهوت زنان

از جمله آداب انبیا ادبی است که یوسف صدیق علیه السلام هنگامی که همسر عزیز او را تهدید نمود و گفت اگر آن چه می گویم نکنی به زندانت می اندازم، به خدایش عرض کرد:

« رب السجن احب الی مما یدعوننی الیه و الا تصرف عنی کیدهن اصب الیهن و اکن من الجاهلین!»

« یوسف گفت:

-پروردگارا! زندان برای من از آنچه مرا به آن می خوانند محبوب تر است!

-اگر مکرشان را از من بازنگردانی به سوی آنان میل خواهم کرد و از نادانان خواهم شد. » (33/یوسف)

حضرت یوسف علیه السلام گرفتاری خود را برای پروردگارش چنین شرح می دهد که امرش در نزد زنان درباری و در موقف فعلیش دائر شده است میان رفتن به زندان و میان اجابت خواسته آنها و به علمی که خداوند کرامتش کرده و با آیه: « و لما بلغ اشده آتیناه حکما و علما،»(22/یوسف) از آن حکایت نموده، زندان را بر اجابت آنها ترجیح می دهد، لیکن از طرفی هم اسباب و مقدماتی که زنان درباری مصر برای رسیدن به منظور خود ترتیب داده اند بسیار قوی است، این مقدمات یوسف را به غفلت و جهل به مقام پروردگار و ابطال علم و ایمان به خدایش تهدید می نماید، چاره ای جز دستگیری خدا و حکم او نمی بیند.

در این دعا ادب را رعایت کرده و برای خود درخواست حاجتی نمی کند، چون حاجت خواستن خود یک نحوه حکم کردن است، بلکه تنها اشاره می کند به این که جهل تهدیدش می کند به ابطال نعمت علمی که پروردگارش کرامتش فرموده و رهائیش از خطر جهل و دور شدن کید زنان از او موقوف به عنایت خدای تعالی است، لذا تسلیم امر خدا شد و چیز دیگری نگفت.

خدای تعالی هم دعایش را مستجاب نمود و کید زنان را که عبارت بود از منحرف شدن و یا به زندان رفتن از او به گردانید، در نتیجه هم از انحراف خلاص شد و هم از زندان، از این جا معلوم می شود که مرادش از کید زنان هر دو بوده است.

و اما این که عرض کرد:« رب السجن احب الی ...!» در حقیقت خواست تمایل قلبی خود را در صورت دوران مزبور نسبت به رفتن زندان و نفرت و دشمنی خود را نسبت به فحشا اظهار نماید، نه این که به گمان بعضی رفتن به زندان را دوست داشته باشد، چنان که سید الشهداء حسین بن علی علیهماالسلام نیز در این مقوله فرمود:« الموت اولی من رکوب العار و العار خیر من دخول النار - تن به مرگ دادن سزاوارتر است از قبول عار و قبول عار و ننگ بهتر است از داخل آتش دوزخ!» به دلیل این که خدای تعالی بعد از این آیه فرموده:« ثم بدا لهم من بعد ما راوا الایات لیسجننه حتی حین.» ظهور این آیه در این که به زندان فرستادن یوسف رأی تازه ای از آنان و بعد از آن دوران مزبور و نجات یوسف، روشن و غیر قابل انکار است.

ادب سلیمان ، درخواست توفیق عمل صالح و شکر نعمت

از جمله آداب انبیا ادبی است که خدای تعالی قرآن در ضمن داستان سلیمان

علیه السلام و مورچگان از آن جناب نقل کرده و فرموده:

« حتی اذا اتوا علی واد النمل قالت نملة یا ایها النمل ادخلوا مساکنکم لا یحطمنکم سلیمان و جنوده و هم لا یشعرون! فتبسم ضاحکا من قولها و قال رب اوزعنی ان اشکر نعمتک التی انعمت علی و علی والدی و ان اعمل صالحا ترضاه و ادخلنی برحمتک فی عبادک الصالحین!»

« تا آن گاه که به وادی مورچگان رسیدند، مورچه ای گفت:

-ای مورچگان! به خانه هایتان داخل شوید، مبادا سلیمان و سپاهیانش بدون توجه شما را پایمال کنند!

سلیمان از گفتار او تبسمی کرد و خندید و گفت:

-پروردگارا! مرا بر آن دار تا نعمتی را که به من و پدر و مادرم ارزانی داشته ای شکر کنم و عمل صالحی که می پسندی انجام دهم، و مرا به رحمت خویش در جمع بندگان شایسته ات در آور!» (18و19/نمل)

این مورچه با کلام خود سلیمان را به یاد ملک عظیمی که خدایش ارزانی داشته بود انداخت، ملکی که ارکان آن بوسیله مسخر بودن باد و جریانش به امر وی و همچنین مسخر بودن جن برای او به طوری که هر چه بخواهد برایش بسازند و نیز به وسیله علم به زبانهای طیور محکم و پا بر جا بود .

آری سلیمان علیه السلام دارای چنین ملکی بود و لیکن این ملک و قدرت آن طوری که در دلهای ما به صورت شیرین ترین آرزوئی که ممکن است انسانی بدان نائل شود جلوه می کند در دل وی جلوه نداشت و ذلت عبودیت را از یادش نبرد بلکه در نظرش به صورت نعمتی بود که پروردگارش به او و والدین او انعام نموده و ایشان را به آن اختصاص داده و این نظریه را از کسی مثل سلیمان با داشتن چنین سلطنت و قدرتی باید بهترین ادب او نسبت به پروردگارش شمرد.

از گفتار آن مورچه فورا به یاد نعمت های پروردگارش افتاد و این نعمت ها گر چه در حق او بسیار و بی شمار بود، لیکن مورد نظر او از نعمت در این مقام همان ملک عظیم و سلطنت قاهره اش بود و لذا از پروردگار خود درخواست توفیق عمل صالح می کند چون متوجه می شود که از کسی که در اریکه تخت سلطنت قرار دارد عمل صالح و رفتار نیک ممدوح و مطلوب است، برای خاطر همه این جهات بود که نخست از خدای خود خواست که به وی توفیق ادای شکر نعمتش مرحمت کند و در ثانی اینکه عمل صالح انجام دهد و به صرف عمل صالح قناعت نکرد بلکه آنرا مقید کرد به اینکه باعث خشنودی پروردگارش باشد، آری او بنده ای است که جز رضای پروردگار و مولای خود هدفی ندارد، او با عمل صالح کاری ندارد مگر برای این که باعث خشنودی پروردگارش است، آن گاه در خواست

توفیق عمل صالح را با درخواست صلاح ذاتی تکمیل نموده و عرض کرد: و مرا به رحمت خود در زمره بندگان صالحت در آور!

⁽¹⁾

تفسیر و تحلیل گفتمان نوح باخدا

فرزند تو از اهل تو نیست!

« وَ هِیَ تجْرِی بِهِمْ فی مَوْجٍ کالْجِبَالِ وَ نَادَی نُوحٌ ابْنَهُ وَ کانَ فی مَعْزِلٍ یَبُنیَّ ارْکب مَّعَنَا وَ لا تَکُن مَّعَ الْکَفِرِینَ...!»

« کشتی، سرنشینان را در میان امواجی چون کوه می برد - که ناگهان چشم نوح به فرزندش افتاد که از پدرش و مؤمنین کناره گیری کرده بود و در نقطه ای دور از ایشان ایستاده بود - فریاد زد، هان ای فرزند بیا با ما سوار شو و با کافران مباش!»

« گفت: من به زودی خود را به پناه کوهی می کشم که مرا از خطر آب حفظ کند. نوح گفت: امروز هیچ پناهی از عذاب خدا نیست، مگر برای کسی که خدا به او رحم کند - چیزی نگذشت که - موج بین او و فرزندش حائل شد و در نتیجه پسر نوح نیز از زمره غرق شدگان قرار گرفت.»

« فرمان الهی رسید که ای زمین آبت را - که بیرون داده ای - فرو ببر! و ای آسمان - تو نیز از باریدن - باز ایست! آب فرو رفت، و فرمان الهی به کرسی نشست و کشتی بر سر کوه جودی بر خشکی قرار گرفت - و در مورد زندگی آخرتی کفار - فرمانی دیگر رسید که مردم ستمکار از رحمت من دور باشند!»

« نوح - در آن لحظه ای که موج بین او و پسرش حائل شد - پروردگارش را ندا کرده با استغاثه گفت: ای پروردگار من پسرم از خاندان من است، و به درستی که وعده تو حق است و تو احکم الحاکمینی، و حُکمت متقن ترین حکم است!»

« خطاب رسید ای نوح! او از خاندان تو نیست چون که او عمل ناصالحی است! لذا از من چیزی که اجازه خواستنش را نداری مخواه، من زنهارت می دهم از این که از

جاهلان شوی !»

« نوح عرضه داشت پروردگارا! من به تو پناه می برم از این که درخواستی کنم که نسبت به صلاح و فساد آن علمی نداشته باشم و تو اگر مرا نیامرزی و رحمم نکنی از زیانکاران خواهم بود!» (42تا47/هود)

« و نادی نوح ابنه و کان فی معزل یا بنی ارکب معنا و لا تکن مع الکافرین!» نوح فرزند خود را که در نقطه دوری کناره گیری کرده بود از همان دور صدا زد و در ندایش گفت: ای پسرک من! با ما سوار بر کشتی شو و با کافران مباش و گرنه در بلاء شریک آنان خواهی شد، همانطور که در همنشینی و سوار نشدن بر کشتی شریک آنهایی!

نوح علیه السلام در این گفتارش نفرمود:« از کافران مباش!» برای این که خیال می کرد مسلمان است، چون از نفاق دلش خبر نداشت و نمی دانست که او تنها به زبان مسلمان و مؤمن است، بدین جهت بود که او را صدا زد تا با مسلمانان باشد و سوار بر کشتی شود - و خلاصه اگر از کفر درونی پسرش اطلاع می داشت او را صدا نمی زد.

« قال ساوی الی جبل یعصمنی من الماء قال لا عاصم الیوم من امر الله !» پسر نوح در پاسخ دعوت پدرش و در رد فرمان او گفت: من به زودی به کوهی منضم می شوم تا مرا از آب حفظ کند و در آب غرق نشوم نوح گفت: امروز هیچ حافظی از بلای خدا وجود ندارد، زیرا امروز غضب خدا شدت یافته و این قضاء رانده شده که تمامی اهل زمین به جز کسانی که به خود او پناهنده شوند غرق گردند، امروز نه هیچ کوهی عاصم و حافظ است و نه چیز دیگری!

بعد از این گفتگو فاصله زیادی نشد که موج، بین نوح و پسرش فاصله شد و پسرش از غرق شدگان بود، و اگر موج بین آنها فاصله نمی شد و گفتگویشان ادامه می یافت به کفر پسرش واقف می شد و از او بیزاری می جست.

« و قیل یا ارض ابلعی ماءک و یا سماء اقلعی و غیض الماء و قضی الامر و استوت علی الجودی و قیل بعدا للقوم الظالمین!» این ندائی است که از ساحت عظمت و کبریائی حق تعالی صادر شده و اگر نام حضرتش را نبرد به منظور تعظیم بوده است.

دو صیغه امری که در این جمله است یعنی امر « ابلعی» و امر « اقلعی» امر تکوینی است، همان امری که کلمه کُن حامل آن است، از مصدر صاحب عرش، خدای تعالی صادر می شود و همه می دانیم که وقتی این کلمه در مورد چیزی صادر شود بدون فاصله ای زمانی آن امر محقق می شود. در مورد بلعیده شدن آب طوفان بوسیله زمین نیز چنین شد، زمین دیگر نجوشید، آسمان هم نبارید!

جمله« و قضی الامر...،» معنایش این است که آن وعده ای که خدای تعالی به نوح داده بود که قوم وی را عذاب کند منجز و قطعی شد و آن قوم غرق شده و زمین از لوث وجودشان پاک گردید.

« و قیل بعدا للقوم الظالمین!» یعنی خدای عز و جل فرمود دوری باد نصیب مردم ستمگر! این جمله می خواهد بفهماند که خدای تبارک و تعالی آن قوم را از دار کرامت خود یعنی از بهشت دور کرد!

« و نادی نوح ربه فقال رب ان ابنی من اهلی و ان وعدک الحق و أنت احکم الحاکمین!» این آیه شریفه دعائی است که نوح برای پسرش کرده، البته آن پسری که از سوار شدن بر کشتی تخلف ورزید و آخرین باری که نوح او را دید همان روزی بود که با یاران خود سوار بر کشتی شد و دید که او در کناری ایستاده صدایش زد که پسرم بیا سوار کشتی شو! ولی او نپذیرفت و بعد از آنکه طوفان شروع شد و موج بین او و پسرش حائل شد، در این هنگام به خیال این که او نیز مانند سایر فرزندانش به خدا ایمان دارد و چون قبلا از خدای تعالی این وعده را شنیده بود که اهل او را نجات می دهد لذا او را صدا زد و گرنه این کار را نمی کرد.

و اگر در آیه شریفه آمده که: نوح پروردگار خود را نداء کرد و نفرموده: نوح از پروردگار خود درخواست کرد و یا نوح گفت و یا نوح دعا کرد، برای این است که نوح علیه السلام در آن لحظه دچار اندوه شدیدی از هلاکت فرزند خود بوده و از این تعبیر می فهمیم که آن جناب صدای خود را به استغاثه و دعا بلند کرده و این عکس العمل از کسی که دچار اندوه شدید باشد امری طبیعی است.

نوح علیه السلام فرستاده خدای تعالی و یکی از انبیای اولوا العزم - یعنی صاحب شریعت - بوده و چنین کسی بطور مسلم عالم به مقام خدای تعالی و عارف به آن و بصیر به موقف عبودیت خود بوده، علاوه بر همه اینها ظرف گفتگویی که نوح با پروردگارش داشته ظرف معمولی نبوده، بلکه ظرفی بوده که آیات ربوبیت خدای تعالی و قهر و غضب الهی به حد اکمل ظهور یافته و تمام دنیا و اهل دنیا در زیر آب فرو رفته و غرق شده اند و از ساحت عظمت و کبریائی خدای تعالی نداء شده که: ستمکاران از رحمت من دور شوند!

در چنین جوی چطور ممکن است نوح علیه السلام برای پسرش دعا کند؟ و ادب عبودیت چگونه اجازه می دهد که او خواست دل خود را که همان نجات فرزند است بطور صریح و پوست کنده در میان بگذارد؟ لذا می بینیم که آن جناب رعایت ادب را نموده و سخن خود را در قالب سؤال و استفسار از حقیقت امر بیان کرده است. نخست وعده ای را

که خدای تعالی قبلا یعنی هنگام سوار کردن مؤمنین و جفت جفت حیوانات در کشتی داده بود که اهل او را نجات می دهد به زبان آورد.

از سوی دیگر برای آن جناب کفر فرزند ثابت نشده بود، بلکه اهل آن جناب حتی همین فرزندش( البته غیر از همسرش،) به ظاهر مؤمن بودند. اگر فرزند مذکور وی بر خلاف آنچه نوح علیه السلام می پنداشت کافر بود بطور مسلم او را برای سوار شدن به کشتی نمی خواند و چنین درخواستی را از خدای تعالی نمی کرد، برای این که خود آن جناب قبلا کفار را نفرین کرده و از خدای تعالی خواسته بود که دیّاری از کافران را بر روی زمین زنده نگذارد، پس همه اینها شاهد بر آن است که او پسر مورد بحثش را مؤمن می پنداشته و اگر آن پسر سوار کشتی نشد و دستور پدر را مخالفت کرد، صرف این مخالفت کفر آور نیست بلکه تنها معصیتی است که مرتکب شده بود،

و به خاطر همه این جهات بود که نوح علیه السلام گفت:« رب ان ابنی من أهلی و ان وعدک الحق،» پس وعده پروردگارش را یاد کرد و به ضمیمه این یادآوری گفت: پسرم اهل من است!

این خطاب را با کلمه ربی ادا کرد تا رحمت پروردگارش را به سوی خود جلب کند، چون این کلمه دلالت بر استرحام و طلب رحم و شفقت دارد.

و نیز گفت« ابنی» تا حجتی باشد بر کلمه « من اهلی،» و در حقیقت گفته باشد که این جوان اهل من است زیرا پسر من است، و این که جمله « و ان وعدک الحق،» را تاکید کرد برای این بود که حق ایمان را اداء کرده باشد.

و این دو جمله یعنی جمله« ان ابنی من أهلی» و جمله« و ان وعدک الحق،» وقتی به یکدیگر منضم شوند نتیجه می دهند که باید پسرش نجات یابد، و جا داشت خود آن جناب نتیجه گیری نموده بگوید پس او را نجات ده! لیکن از این دو جمله اش نتیجه گیری نکرد، تا در مقام عبودیت، رعایت ادب را کرده باشد، و چون هیچ کس به جز خدای تعالی صاحب حکم نیست، حکم حق و قضای فصل را به خدای تعالی واگذار نموده تا در برابر حکم او تسلیم باشد لذا در آخر کلامش گفت:« و انت احکم الحاکمین!»

گویا نوح علیه السلام با این گفتار خود خواسته است حقیقت امر را به وضوح بفهمد و بیش از این چند جمله که خدای تعالی از او حکایت کرده چیزی نگفته است.

« قال یا نوح انه لیس من اهلک انه عمل غیر صالح فلا تسالن ما لیس لک به علم- خطاب رسید ای نوح! او از خاندان تو نیست چون که او عمل ناصالحی است! لذا از من چیزی که اجازه خواستنش را نداری مخواه، من زنهارت می دهم از این که از جاهلان شوی !»

در این آیه، خدای سبحان راه صواب و وجه صحیح آنچه را که نوح در کلامش آورده بود بیان فرموده است .

نوح علیه السلام می خواست با گفتار خود نجات پسرش را حتمی سازد و خدای تعالی با جمله« انه لیس من اهلک - او اهل تو نیست!» اثر استدلال نوح را از بین برد.

منظور از این که فرمود: او اهل تو نیست - و خدا داناتر است - این است که او از آن افرادی که خدا وعده نجاتشان را داده و فرموده بود: اهل خودت را نیز سوار کشتی بکن نیست زیرا منظور از اهلی که قرار است نجات یابند اهل صالح تواند ولی پسرت نیست زیرا او در عین این که پسر و اهل تو است و اختصاصی به تو دارد ولی صالح نیست لذا خدای تعالی دنبال جمله « انه لیس من اهلک،» بلا فاصله فرمود:« انه عمل غیر صالح - برای این که او از نظر عمل، غیر صالح است!»

« انه عمل غیر صالح!» از ظاهر سیاق بر می آید که مرجع ضمیر همان پسر نوح باشد و خود او عمل غیر صالح باشد، و اگر خدای تعالی او را عمل غیر صالح خوانده از باب مبالغه است، پس معنای جمله این است که این پسر تو دارای عمل غیر صالح است واز آن افرادی نیست که من وعده دادم نجاتشان دهم.

منظور نوح علیه السلام تقاضای نجات فرزند نبود، بلکه صرفا می خواست از حقیقت امر استفسار کند، البته اگر سخن او ادامه می یافت و موج، بین او و فرزندش فاصله نشده بود گفتارش به تقاضا کشیده می شد.

« فلا تسالن ما لیس لک به علم!» گویا کلام نوح علیه السلام که گفت:« رب ان ابنی من اهلی و ان وعدک الحق!» در مظنه این بود که دنبالش و پس از شنیدن جواب مساعد، نجات فرزند خود را تقاضا کند که عنایت الهی شامل حالش شد و نگذاشت از روی جهل درخواستی کند .

آری او اطلاع نداشت که پسرش اهل او یعنی اهل ایمان نیست ولی تسدید غیبی( توجه خاص الهی) بین او و آن درخواست نپخته و بیجایش حائل شد و نهی:« لا تسالن ما لیس لک به علم،» او را دریافت که: حال که او اهل تو نیست به علت این که او عملی غیر صالح است، و حالا که تو راهی نداری به این که به ایمان و یا کفر فرزندت علم پیدا کنی، پس زنهار که به درخواست نجات پسرت مبادرت کنی زیرا این سؤال چیزی است که علم به حقیقت آن نداری!

« قال رب انی أعوذ بک أن أسالک ما لیس لی به علم و ان لا تغفر لی و ترحمنی أکن من الخاسرین!» بعد از آن که نوح علیه السلام فهمید که سؤال او سؤالی بوده که اگر ادامه می یافته طبیعتا منجر به درخواستی می شده که از واقعیت آن خبر نداشته و در

نتیجه از جاهلان می شده، و نیز به دست آورد که عنایت خدای تعالی بین او و هلاکت حایل شده، لذا از در شکرگزاری به خدا پناه برده و از او از چنان سؤال خسران آوری طلب مغفرت و رحمت کرده است.

« و الا تغفر لی و ترحمنی اکن من الخاسرین!» کلامی است از نوح علیه السلام که صورتش صورت توبه است ولی حقیقتش شکر در برابر نعمت تعلیم و تادیبی است که خدای تعالی به وی ارزانی داشت.

و اما این که به صورت توبه تعبیر شده علتش این است که همین شکرگزاری رجوع به خدا و پناه بردن به او است و لازمه آن این است که از خدای تعالی طلب مغفرت و رحمت کند، یعنی آن عملی که اگر انسان انجام دهد گرفتار لغزش و سپس دچار هلاکت می گردد بر آدمی بپوشاند( چون مغفرت به معنای پوشاندن است،) و نیز عنایت و رحمتش شامل حال آدمی گردد، زیرا مغفرت نیز تنها به معنای آمرزش و پوشاندن معصیت به معنای معروفش در نزد متشرعه نیست بلکه هر ستر و پوششی الهی مغفرت الهی است هر چند ستر آثار سوئی باشد که عمل صالح انسان داشته باشد و اگر خدای تعالی آن اثر سوء را نپوشاند سعادت و آسودگی خاطر از آدمی سلب می شود.

این که گفتیم حقیقت این کلام نوح علیه السلام اظهار تشکر است برای این است که عنایت الهی که بین آن جناب و بین آن سؤال بیجایی که اگر می کرد داخل در زمره جاهلان می شد حائل گشت و نیز عصمت الهی که وجه صواب را برایش بیان نمود - آن عنایت و این عصمت الهی - ستر و پرده ای الهی بود که آن لغزش و خطای او را در طریقه اش پوشاند و نعمت و رحمتی بود که خدای سبحان وی را با آن انعام فرمود، پس این که عرضه داشت:« و الا تغفر لی و ترحمنی أکن من الخاسرین!» در حقیقت ثناء و شکری است در برابر صنعی جمیل که خدای تعالی با وی داشته است.

« قیل یا نوح اهبط بسلام منا و برکات علیک و علی امم ممن معک ...!» این خطاب با در نظر گرفتن ظرفی که این خطاب در آن ظرف صادر شده ظرفی که می دانیم غیر از جاندارانی که در کشتی بودند هیچ نفس کشی در روی زمین باقی نمانده و همه غرق شده بودند، و در حالی این خطاب صادر شده که کشتی بر کوه جودی می نشسته و خدای تعالی برای اهل کشتی قضاء رانده و حکم کرده بودند که در زمین پیاده شده و آن را آباد کنند و تا مدتی معین در آن زندگی کنند، خطابی عمومی بوده که شامل همه بشر در تمام زمانها می شده، از روزی که از کشتی خارج شدند تا روز قیامت .

خطاب به نوح در آیه مورد بحث خطاب دومی است به کل بشر و خطاب به آدم خطاب اول است زیرا تمامی افراد بشر که در زمان نوح بودند به آدم منتهی می شدند و

همه افرادی که تا روز قیامت آمده و می آیند به نوح و همراهان آن جناب منتهی می گردند، و این خطاب متضمن قضائی است که خدای تعالی در باره بشر رانده و آن این است که در زمین نازل شوند و در آنجا استقرار یافته و منزل گزینند و تا مدتی معین در آن زندگی کنند!

و خدای تعالی مخاطبینی را که اذن داد در زمین حیات بشری خود را از سر بگیرند به دو طایفه تقسیم کرد و از اذن خود به یک طایفه از آن دو طایفه به سلام و برکات که خالی از بشارت به خیر و سعادت صاحبانش نیست تعبیر کرد و آن طایفه عبارتند از نوح و بعضی از امت هایی که همراه او بودند، و از اذن خود به طایفه دیگر، به تمتیع - بهره مند کردن- و به دنبال آن، رسیدن به عذابی که مخصوص آنان است تعبیر کرد.

پس، از همینجا روشن شد که خطاب هبوط و نازل شدن از کشتی به زمین با متعلقاتی که این خطاب داشت یعنی سلام و برکات برای یک طایفه و تمتیع و بهره مندی برای طایفه دیگر، همه متوجه به عامه بشر و همه افراد است، از زمان به زمین نشستن کشتی تا روز قیامت!

و با این بیان روشن گردید که مراد از جمله « و علی امم ممن معک!» امت های صالح از اصحاب کشتی و نیز صالحینی است که بعدها از نسل آنان پدید می آیند، و می خواهد بفرماید اممی که پیدایش و تکونشان از کسانی آغاز می شود که با تو هستند، یعنی افراد صالحی که با تو هستند و افراد صالحی که از نسل آنان پدید می آیند.

⁽¹⁾

تفسیر و تحلیل گفتمان ابراهیم با خدا

درخواست ابراهیم(ع) برای دیدن زنده کردن مردگان

« وَ إِذْ قَالَ إِبْرَهِیمُ رَب أَرِنی کیْف تُحْیِ الْمَوْتی قَالَ أَ وَ لَمْ تُؤْمِن قَالَ بَلی وَ لَکِن لِّیَطمَئنَّ قَلْبی قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِّنَ الطیرِ فَصرْهُنَّ إِلَیْک ثُمَّ اجْعَلْ عَلی کلّ ِ جَبَلٍ مِّنهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ یَأْتِینَک سعْیاً وَ اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ...!»

« و بیاد آور آن زمان را که ابراهیم گفت: پروردگارا نشانم بده که چگونه مردگان را زنده می کنی؟ فرمود مگر ایمان نداری؟ عرض کرد، چرا ولی می خواهم قلبم آرامش یابد!

فرمود: پس چهار مرغ بگیر و قطعه قطعه کن و هر قسمتی از آن را بر سر کوهی بگذار آنگاه یک یک آنها را صدا بزن، خواهی دید که با شتاب نزد تو می آیند!

و بدان که خدا مقتدری شکست ناپذیر و محکم کار است!» (260/بقره)

آیه:« ارنی کیف تحیی الموتی- نشانم بده که چگونه مردگان را زنده می کنی؟» بر چند نکته دلالت دارد:

نکته اول این که: ابراهیم خلیل علیه السلام از خدای تعالی درخواست دیدن زنده نمودن را کرد، نه بیان استدلالی، زیرا انبیاء علیهم السلام و مخصوصا پیغمبری چون ابراهیم علیه السلام مقامشان بالاتر از آن است که معتقد به قیامت باشند، در حالی که دلیلی بر آن نداشته و از خدا درخواست دلیل کنند، چون اعتقاد به یک امر نظری و استدلالی احتیاج به دلیل دارد و بدون دلیل، اعتقاد تقلیدی و یا ناشی از اختلال روانی و فکری خواهد بود، در حالی که نه تقلید لایق به ساحت پیغمبری چون آن جناب است و نه اختلال فکری، علاوه بر این که ابراهیم علیه السلام سؤال خود را با کلمه « کیف؟» ادا کرد، که مخصوص سؤال از خصوصیات وجود چیزی است، نه از اصل وجود آن. وقتی

شما از مخاطب خود می پرسید که آیا زید را همراه ما دیدی؟ سؤال از اصل دیدن زید است و چون می پرسی زید را چگونه دیدی؟ سؤال از اصل دیدن نیست، بلکه از خصوصیات دیدن و یا به عبارت دیگر دیدن خصوصیات است، پس معلوم شد که ابراهیم علیه السلام درخواست روشن شدن حقیقت کرده، اما از راه بیان عملی، یعنی نشان دادن، نه بیان علمی به احتجاج و استدلال.

نکته دوم این که: آیه شریفه دلالت می کند بر این که ابراهیم علیه السلام درخواست کرده بود که خدا کیفیت احیا و زنده کردن را به او نشان دهد، نه اصل احیا را، چون درخواست خود را به این عبارت آورد: چگونه مرده را زنده می کنی؟ و این سؤال می تواند دو معنا داشته باشد: معنای اول این که چگونه اجزای مادی مرده حیات می پذیرد؟ و اجزای متلاشی دوباره جمع گشته و به صورت موجودی زنده شکل می گیرد؟ و خلاصه این که چگونه قدرت خدا بعد از موت و فنای بشر به زنده کردن آنها تعلق می گیرد؟ معنای دوم این که: سؤال از کیفیت افاضه حیات بر مردگان باشد، و این که خدا با اجزای آن مرده چه می کند که زنده می شوند؟ و حاصل این که سؤال از سبب و کیفیت تاثیر سبب است. این به عبارتی همان است که خدای سبحان آن را ملکوت اشیاء خوانده و فرموده: « انما امره اذا اراد شیئا ان یقول له کن فیکون، فسبحان الذی بیده ملکوت کل شی ء - امر او هر گاه چیزی را بخواهد ایجاد کند تنها به این است که به آن بگوید: باش و او موجود شود! پس منزه است خدائی که ملکوت هر چیزی به دست اوست!»( 82و83/یس)

منظور ابراهیم علیه السلام، سؤال از کیفیت حیات پذیری به معنای دوم بوده، نه به معنای اول، به چند دلیل:

دلیل اول این که گفت: « کیف تُحیی الموتی- مردگان را چگونه زنده می کنی؟» پس از کیفیت زنده کردن پرسیده، که خود یکی از افعال خاص خدا و معرف او است، خدائی که سبب حیات هر زنده ای است و به امر او هر زنده ای زنده می باشد و اگر گفته بود:« کیف تَحیی الموتی - چگونه مردگان زنده می شوند؟» در این صورت سؤال از کیفیت حیات پذیری به معنای اول یعنی کیفیت جمع شدن اجزای یک مرده و برگشتنش به صورت اول و قبول حیات بوده است.

دلیل دوم این که: اگر سؤال آن جناب از کیفیت حیات پذیری اجزا بود، دیگر وجهی نداشت که این عمل به دست ابراهیم علیه السلام انجام شود و کافی بود خدای تعالی در پیش روی آن جناب حیوان مرده ای را زنده کند.

دلیل سوم این که: اگر منظورش سؤال از کیفیت حیات پذیری به نحو اول بود جا

داشت در آخر کلام بفرماید:« اعلم ان الله علی کل شی ء قدیر!» نه این که بفرماید:« و اعلم ان الله عزیز حکیم!» چون روش قرآن کریم این است که در آخر هر آیه از اسماء و صفات خدای تعالی، آن صفتی را ذکر کند که متناسب با مطلب همان آیه باشد. مناسب با زنده کردن مردگان، صفت قدرت است نه صفت عزت و حکمت.

« قال ا و لم تؤمن؟ قال بلی و لکن لیطمئن قلبی!»

خدای تعالی در اینجا اینطور سؤال کرد که:« ا و لم تؤمن؟» و نپرسید:« الم تؤمن؟» با این که معنای هر دو یکی است، ولی در تعبیر اولی اشاره به این جهت نیز هست که سؤال و درخواست، سؤالی بجا و به مورد است، لیکن جا ندارد طوری عنوان شود که با عدم ایمان به احیا و زنده کردن مقارن باشد!

اگر فرموده بود:« ا لم تؤمن؟» دلالت می کرد بر این که گوینده، یعنی خدای تعالی، سؤال او را ناشی از عدم ایمان تلقی کرده، آن وقت جمله نامبرده جنبه عتاب و ملامت به خود می گرفت، که ای ابراهیم چنین سؤالی از تو زشت است!

در این کلام ایمان مطلق آمده و به چیزی اضافه نشده و نفرموده: به چه چیز ایمان داری؟ بلکه بطور مطلق پرسیده: مگر ایمان نداری؟ و این دلالت دارد بر اینکه ایمان به خدای سبحان با شک در امر احیاء و بعث جمع نمی شود!

همچنین جمله« لیطمئن قلبی!» که حکایت کلام ابراهیم علیه السلام است مطلق آمده، و نگفته قلبم از چه چیز آرامش یابد. این اطلاق دلالت دارد بر این که مطلوب آن جناب از این درخواست به دست آوردن مطلق اطمینان و ریشه کن کردن منشا همه خطورها و وسوسه های قلبی از قلب است، چون حس واهمه در ادراکات جزئی و احکام این ادراکات جزئی تنها بر حس ظاهری تکیه دارد و بیشتر احکام و تصدیقاتی که در باره مدرکات خود دارد( مدرکاتی که از طریق حواس ظاهری می گیرد،) احکام و تصدیقاتی یک جانبه و وارسی نشده است. واهمه، احکام خود را صادر می کند بدون این که آن را به عقل ارجاع دهد و اصلا از پذیرفتن راهنمائی های عقل سرباز می زند، هر چند که نفس آدمی ایمان و یقین به گفته های عقل داشته باشد، نظیر احکام کلی عقلی در مورد مسائل ماوراء الطبیعة و غایب از حس، که هر چند از نظر عقل، حق و مستدل باشد و هر چند عقل مقدمات آن را مسلم و منتج بداند، واهمه، از قبولش سر باز می زند و در دل آدمی احکامی ضد احکام عقلی صادر می کند و آنگاه احوالی از نفس را که مناسب با حکم خود و مخالف حکم عقل باشد، برمی انگیزد. آن احوال برانگیخته شده، حکم واهمه را تایید می کنند و بالاخره حکم واهمه به کرسی می نشیند، هر چند که عقل نسبت به حکم خودش یقین داشته باشد و بداند آنچه را که واهمه در نظرش غولی کرده، کمترین

ضرری ندارد و صرفا دردسری است که ایجاد کرده، مثل این که شما در منزلی تاریک که جسدی مرده هم آنجا هست خوابیده باشید، از نظر عقل، شما یقین دارید که مرده جسمی است جامد، و مانند سنگ فاقد شعور و اراده، جسمی است که کمترین ضرری نمی تواند داشته باشد، لیکن قوه واهمه شما از پذیرفتن این حکم عقل شما استنکاف می ورزد و صفت خوف را در شما بر می انگیزد و آنقدر وسوسه می کند تا بر نفس شما مسلط شود( یک وقت می بینی که از آن خانه پا به فرار گذاشته و می گریزی و احیانا به پشت سر خود نگاه می کنی که مبادا جسد تعقیبت کرده باشد!) گاهی هم می شود که از شدت ترس عقل زایل می شود و گاهی هم شده که طرف زهره ترک شده و می میرد .

پس معلوم شد همیشه وجود خطورهای نفسانی موهوم و منافی با عقائد یقینی، منافاتی با ایمان و تصدیق ندارد، تنها مایه آزار و دردسر نفس می شود و سکون و آرامش را از نفس انسان سلب می کند. این گونه خطورها جز از راه مشاهده و حس برطرف نمی شود.

و لذا گفته اند: مشاهده، اثری دارد که علم آن اثر را ندارد. مثلا خدای سبحان در میقات به موسی خبر داد که قومش گمراه شده و گوساله پرست گشته اند. موسی علیه السلام با علم به این که خدای تعالی راست می گوید، غضب نکرد، وقتی غضب کرد که به میان قوم آمد و گوساله پرستی آنان را با چشم خود بدید، آن وقت بود که الواح را به زمین انداخت و سر برادرش را گرفت و کشید!

پس از این جا و از آن چه قبلا گذشت روشن شد که ابراهیم علیه السلام تقاضا نکرد که می خواهم ببینم اجزای مردگان چگونه حیات را می پذیرند و دوباره زنده می شوند، بلکه تقاضای این را کرد که می خواهم فعل تو را ببینم که چگونه مردگان را زنده می کنی؟ و این تقاضا، تقاضای امر محسوس نیست، هر چند که منفک و جدا از محسوس هم نمی باشد، چون اجزائی که حیات را می پذیرند مادی و محسوسند و لیکن همانطور که گفتیم تقاضای آن جناب تقاضای مشاهده فعل خدا است که امری است نامحسوس، پس در حقیقت ابراهیم علیه السلام درخواست« حق الیقین » کرده است!

« قال فخذ اربعة من الطیر، فصرهن الیک، ثم اجعل علی کل جبل منهن جزءا ثم ادعهن یاتینک سعیا . » معنای این جمله چنین می شود: مرغان را قطعه قطعه کن و به طرف خود متمایل ساز و یا آنها را نزد خود بیاور، در حالی که قطعه قطعه کرده باشی.

و به هر حال، پس این که فرمود: « فخذ اربعة من الطیر ... ،» جوابی است از درخواست ابراهیم علیه السلام که عرضه داشت: پروردگارا نشانم ده که چگونه مردگان را زنده می کنی؟

با در نظر گرفتن اینکه واجب است جواب، مطابق سؤال داده شود، بلاغت کلام و حکمت متکلم مانع از آن است که کلام مشتمل بر جزئیاتی باشد زائد بر آنچه لازم است، جزئیاتی که اثری بر وجود آنها مترتب نبوده و در غرض دخالتی نداشته باشد، آن هم کلامی چون قرآن کریم که بهترین کلام و از بهترین گوینده و برای بهترین شنونده و یاد گیرنده است.

این قصه آن طور که در ابتداء به نظر می رسید، یک داستان ساده نیست، اگر به این سادگی ها بود، کافی بود که خود خدای تعالی مرده ای را( هر چه باشد، چه مرغ و چه حیوانی دیگر،) پیش روی ابراهیم علیه السلام زنده کند و زائد بر این، کار لغو و بیهوده ای باشد. در حالی که قطعا چنین نیست و ما می بینیم قیودی و خصوصیاتی زائد بر اصل معنا در این کلام اخذ شده است. مثلا قید شده:

1 - آن مرده ای که می خواهد زنده اش کند مرغ باشد.

2- مرغ خاصی و به عدد خاصی باشد.

3- مرغ ها زنده باشند و خود ابراهیم علیه السلام آنها را بکشد.

4- باید آن ها را به هم مخلوط کند، بطوریکه اجزای بدن آنها به هم آمیخته گردند.

5- باید گوشت های درهم شده را چهار قسمت کند و هر قسمتی را در محلی دور از قسمت های دیگر بگذارد، مثلا هر یک را بر قله کوهی بگذارد.

6- عمل زنده کردن به دست خود ابراهیم انجام شود، ابراهیمی که خودش درخواست کرده بود.

7-با دعا و صدا کردن آن جناب زنده شوند.

8-هر چهار مرغ نزدش حاضر گردند.

9-این خصوصیات زائد بر اصل قصه بطور مسلم در معنائی که مورد نظر بوده و خدای تعالی می خواسته به ابراهیم علیه السلام بفهماند، دخالت داشته است!

و به هر حال باید این خصوصیات ارتباطی با سؤال داشته باشد، اگر به گفته آن جناب که گفت:« رب ارنی کیف تحیی الموتی؟» دقت کنیم، دو نکته در آن می بینیم:

یکی در کلمه« تحیی» که از آن بر می آید آن جناب خواسته است احیا را به آن جهت که فعل خدای سبحان است مشاهده کند، نه بدان جهت که وصف اجزای ماده ای است که می خواهد حیات قبول کند.

نکته دوم: معنای جمع است که کلمه «موتی» مشتمل بر آن است، چون این کلمه، جمع میت است، و این خصوصیت به نظر می رسد که زاید بر اصل قصه است.

اما نکته اول: گفتار ابراهیم علیه السلام اقتضا می کرد که خدای تعالی عمل احیا را به دست خود آن جناب اجرا کند، لذا می فرماید: چهار مرغ بگیر و سپس آنها را به دست خود ذبح کن و بعد بر سر هر کوهی قسمتی از آن بگذار، که در این سه جمله، و در جمله سپس آنها را بخوان، مطلب به صیغه امر آمده و در آیه « یاتینک سعیا،» خدای تعالی دویدن مرغان به سوی ابراهیم علیه السلام را که همان زنده شدن مرغان است مرتبط و متفرع بر دعوت او کرده، پس معلوم می شود آن سببی که حیات را به ( مرده ای که قرار است زنده شود،) افاضه می کند، همان دعوت ابراهیم علیه السلام است، با اینکه ما می دانیم که هیچ زنده شدن و احیائی بدون امر خدای تعالی نیست، پس معلوم می شود که دعوت ابراهیم علیه السلام به امر خدا، به نحوی متصل به امر خدا بوده که گوئی زنده شدن مرغان هم از ناحیه امر خدا بوده و هم از ناحیه دعوت او. اینجا بود که ابراهیم علیه السلام کیفیت زنده شدن مرغان یعنی افاضه حیات از طرف خدا به آن مردگان را مشاهده کرد. اگر دعوت ابراهیم علیه السلام متصل به امر خدا ( و آن امر «کن» که هر وقت خداوند بخواهد چیزی را ایجاد کند می فرماید: کن فیکون!) نبود، گفتار او هم مثل گفتار ما می شد، که جز با خیال، اتصالی به امر خدا ندارد و خود او نیز مثل ما می شد که اگر هزار بار هم به چیزی بگوئیم: «کن» موجود نمی شود. خلاصه کلام اینکه در عالم هستی هیچ چیزی تاثیر گزاف و بیهوده ندارد!

اما نکته دوم که گفتیم در کلمه « موتی» است، از این کلمه فهمیده می شود که کثرت مردگان دخالتی در سؤال آن جناب داشته و این دخالت لابد از این جهت است که وقتی جسدهای متعددی بپوسند و اجزای آنها متلاشی شده و صورتها دگرگون گردد، حالت تمیز و شناخت فرد فرد آنها از بین می رود و کسی نمی فهمد مثلا این مشت خاک، خاک کدام مرده است، و همچنین دیگر ارتباطی میان اجزای آنها باقی نمی ماند و همه در ظلمت فنا گم شده و چون داستانهای فراموش شده از یاد می روند، نه در خارج خبری از آنها باقی می ماند و نه در ذهن. با چنین وضعی، چگونه قدرت زنده کننده به همه آنها و یا به یکی از آنها احاطه پیدا می کند؟! در حالی که محاطی در واقع نمانده، تا محیطی به آن احاطه یابد؟

و این همان اشکالی است که فرعون به موسی کرد و گفت:« فما بال القرون الاولی؟» یعنی پس بگو ببینم سرنوشت گذشتگان چه شد؟ و موسی در پاسخش سخن از علم خدا گفت و جواب داد:« علمها عند ربی فی کتاب لا یضل ربی و لا ینسی!»

و سخن کوتاه این که: خدای تعالی در پاسخ ابراهیم علیه السلام به او دستور داد تا چهار عدد مرغ بگیرد. شاید انتخاب مرغ از میان همه حیوانات برای این بوده که قطعه

قطعه کردن آنها آسان تر و در زمانی کوتاه تر صورت می گیرد، آنگاه زنده شدن آنها را مشاهده کند. یعنی نخست آن مرغ ها و اختلاف اشخاص و اشکال آنها را ببیند و کاملا بشناسد. سپس هر چهار مرغ را کشته و اجزای همه را در هم بیامیزد، آنطور که حتی یک جزء مشخص در میان آنها یافت نشود. سپس گوشت کوبیده شده را چهار قسمت نموده و بر سر هر کوهی قسمتی از آنرا بگذارد، تا بطور کلی تمیز و تشخیص آنها از میان برود. آنگاه یک یک آنها را صدا بزند، و ببیند چگونه با شتاب پیش او حاضر می شوند، در حالی که تمامی خصوصیات قبل از مرگ را دارا می باشند.

همه اینها تابع دعوت آن جناب بود! دعوت آن جناب متوجه روح و نفس آن حیوان شد، نه جسدش، چون جسدها تابع نفس ها هستند نه به عکس و بدنها فرع و تابع روح هستند نه به عکس. وقتی ابراهیم علیه السلام مثلا روح خروس را صدا زد و زنده شد، قهرا بدن خروس نیز به تبع روحش زنده می شود، بلکه تقریبا نسبت بدن به روح ( به عنایتی دیگر، ) همان نسبتی است که سایه با شاخص دارد، اگر شاخص باشد سایه اش هم هست و اگر شاخص یا اجزای آن به طرفی متمایل شود، سایه آن نیز به آن طرف متمایل می گردد، همینکه شاخص معدوم شد، سایه هم معدوم می شود!

خدای سبحان هم وقتی موجودی از موجودات جاندار را ایجاد می کند و یا زندگی را دوباره به اجزای ماده مرده آن بر می گرداند، این ایجاد نخست به روح آن موجود تعلق می گیرد، آنگاه به تبع آن، اجزای مادی نیز موجود می شود و همان روابط خاصی که قبلا بین این اجزا بود مجددا برقرار می گردد، چون این روابط نزد خدا محفوظ است و مائیم که احاطه ای به آن روابط نداریم!

پس تعین و تشخیص جسد به وسیله تعین روح است. جسد بلافاصله بدون هیچ مانعی بعد از تعین روح متعین می شود. به همین مطلب اشاره می کند آنجا که می فرماید:« ثم ادعهن یاتینک سعیا!» یعنی بلافاصله وجود پیدا کرده و با سرعت پیش تو می آیند!

این معنا از آیه شریفه زیر نیز استفاده می شود، آنجا که قرآن گفتار منکرین معاد را نقل کرده و می فرماید:« و قالوا ء اذا ظللنا فی الارض ء انا لفی خلق جدید؟ بل هم بلقاء ربهم کافرون، قل یتوفیکم ملک الموت الذی وکل بکم، ثم الی ربکم ترجعون!» (10و11/سجده)

پس اینکه خداوند متعال فرمود:« فخذ اربعة من الطیر!» برای این بود که ابراهیم علیه السلام مرغان را کاملا بشناسد و وقتی دوباره زنده می شوند در اینکه اینها همان مرغها هستند شک نکند و به نظرش ناشناس نیاید، بلکه همه خصوصیات و یا اگر

اختلافی رخ داده باشد، تشخیص دهد.

و اینکه فرمود:« فصرهن الیک، ثم اجعل علی کل جبل منهن جزءا،» معنایش این است که آنها را ذبح کن و اجزای بدنشان را خرد نموده با هم مخلوط کن، آنگاه بر سر کوههائی که در اینجا هست بگذار تا علاوه بر اینکه اجزا از هم مشخص نیستند، از یکدیگر دور هم بشوند. این خود یکی از شواهد بر این معنا است که این قصه بعد از هجرت ابراهیم علیه السلام از سرزمین بابل به سوریه اتفاق افتاده، برای اینکه سرزمین بابل کوه ندارد.

و اینکه خداوند فرمود: « ثم ادعهن یاتینک سعیا!» یعنی مرغ ها را صدا بزن و بگو ای طاووس و ای فلان و ای فلان! پس از آیه به دست می آید که ابراهیم علیه السلام خود مرغها را صدا زدند، نه اینکه اجزای آنها را صدا کرده باشند، چون اگر ابراهیم علیه السلام اجزای مرغها را صدا می کردند می بایست آیه شریفه چنین باشد « ثم نادهن،» چون اجزای مرغها در روی کوههائی بودند که بین ابراهیم علیه السلام و آنها مسافت طولانی بود، و در مسافت های دور، لفظ ندا را به کار می برند نه لفظ دعوت را.

و معنای اینکه فرمود: « یاتینک سعیا،» این است که روح مرغان به جسد خود بر می گردد و با سرعت به سویت می آیند!

« و اعلم ان الله عزیز حکیم!» یعنی بدان که خدا عزیز است، و هیچ چیزی نمی تواند از تحت قدرت او بگریزد و ازقلم او بیافتد، و خدا حکیم است و هیچ عملی را به جز از راهی که لایق آن است انجام نمی دهد، به همین جهت بدن و جسدها را با احضار و ایجاد ارواح ایجاد می کند، نه به عکس!

و اگر فرمود: بدان که خدا چنین و چنان است و نفرمود: خدا چنین و چنان است، برای این بود که بفهماند خطور قلبی ابراهیم علیه السلام که او را وادار کرد چنین مشاهده ای را درخواست کند، خطوری مربوط به معنای دو اسم خدای تعالی یعنی عزیز و حکیم بوده است، لذا در پاسخ او عملی انجام داد تا علم به حقیقت عزت و حکمت خدا برای او حاصل شود!

در کتاب معانی الاخبار از امام صادق علیه السلام روایت آورده که در تفسیر آیه« و اذ قال ابراهیم رب ارنی کیف تحیی الموتی ...؟» در ضمن حدیثی فرمود: این آیه متشابه است و معنایش این است که ابراهیم از کیفیت پرسید. کیفیت فعل خدای تعالی حقیقتی است که اگر عالمی یا پیامبری از آن آگاه نباشد برایش تعجب آور نیست و چنان نیست که توحیدش ناقص باشد!

در تفسیر عیاشی از علی بن اسباط روایت شده که گفت: حضرت ابی الحسن

رضا علیه السلام در پاسخ کسی که از معنای آیه:« و لکن لیطمئن قلبی!» پرسیده بود که مگر ابراهیم علیه السلام در قدرت خدا شک داشته است؟ فرمود: نه، و لیکن منظورش این بوده که خدا ایمانش را زیادتر کند !

در تفسیر قمی از پدرش از این ابی عمیر از ابی ایوب از ابی بصیر از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود: ابراهیم علیه السلام لاشه ای را در کنار دریا دید که درندگان دریائی آن را می خوردند و سپس همان درندگان به یکدیگر می پریدند و یکی دیگری را پاره می کرد و می خورد، ابراهیم علیه السلام تعجب کرد و عرض کرد: پروردگارا به من بنمایان که چگونه مردگان را زنده می کنی؟ خداوند پرسید مگر ایمان نداری؟ ابراهیم علیه السلام گفت چرا، و لکن می خواهم قلبم مطمئن شود. خداوند فرمود: پس چهار مرغ را بگیر و آنها را قطعه قطعه کن و سپس بر سر هر کوهی قسمتی از آن را بگذار و آنگاه آنها را صدا بزن تا به سرعت نزدت بیایند و بدان که خداوند بر همه چیز توانا و به حقایق امور دانا است.

ابراهیم علیه السلام یک طاووس و یک خروس و یک کبوتر و یک کلاغ سیاه گرفت، که خدای تعالی دو باره فرمود: «صرهن!» یعنی قطعه قطعه شان کن و گوشتشان را مخلوط کن و به ده قسمت تقسیم نموده و هر قسمتی را بر سر یک کوه بگذار و سپس یکی یکی را صدا کن و بگو: به اذن خدا زنده شو! خواهی دید اجزای بدنشان از سر این کوهها یکجا جمع شده و از نوک پا تا سرش به هم چسبیده و به سویت پرواز می کنند، و همینطور هم شد. در این هنگام بود که ابراهیم علیه السلام گفت:« ان الله عزیز حکیم!»

مؤلف: این معنا را عیاشی هم در تفسیر خود از ابی بصیر از امام صادق علیه السلام نقل کرده و از طرق اهل سنت نیز از ابن عباس روایت شده است.

و اینکه فرمود: ابراهیم علیه السلام جیفه و لاشه ای را دید و چنین و چنان شد، بیان شبهه ای است که از دیدن لاشه در دلش افتاد و وادارش کرد که آن سؤال را بکند، برای اینکه دید هر جزئی از بدن لاشه در شکم درنده ای رفت و تازه خود درندگان هم یکدیگر را خوردند، فکر کرد مرده ای که اجزاء آن این چنین متفرق شده و هر تکه اش به جائی رفته و حالات گوناگونی به خود گرفته است، و دیگر چیزی از اصلش نمانده، چگونه زنده خواهد شد؟

خواهی گفت: از ظاهر روایت بر می آید که این شبهه همان شبهه معروف آکل و ماکول است، چون در روایت آمده: درندگان یکدیگر را خوردند و بعد از این جمله، تعجب ابراهیم علیه السلام و سؤالش را نتیجه این مشاهده دانسته است؟

در پاسخ می گوئیم: در اینجا دو شبهه وجود دارد: شبهه اول اینکه متفرق شدن

اجزای جسد و فنای اصل آن و این که از آن لاشه نه صورتی باقی مانده و نه مشخصات و خصوصیاتی، تا از سایر جانداران متمایز باشد، و زندگی را دوباره از سر بگیرد. شبهه دوم: همان شبهه آکل و ماکول است و آن این است که می بینیم حیوان و یا انسانی طعمه درنده می شود و اجزای بدنش جزء بدن آن می گردد، پس دیگر ممکن نیست هر دو حیوان و یا انسان و حیوان را با تمام بدنشان زنده کرد، چون فرض کردیم که هر دو یک بدن شده اند و یک بدن نمی تواند بدن دو حیوان بشود، و به فرض اینکه یکی زنده شود، دیگری ناقص می ماند، ناقصی که دیگر قابل دوباره زنده شدن نیست .

پاسخی که خدای تعالی به سؤال آن جناب داده که همان تبعیت بدن از روح باشد، هر چند پاسخی است که در دفع هر دو شبهه کافی است، ولی دستوری که به آن جناب داد و قرآن آنرا حکایت کرد که چهار مرغ بگیرد و چنین و چنان کند، متضمن و در بردارنده ماده شبهه دوم نیست و در آن سخنی از این شبهه به میان نیامده است بلکه تنها مساله متفرق شدن اجزا و اختلاط آن و دگرگون شدن صورت و حالات حیوان آمده است، که همان شبهه اول است، پس آیه شریفه تنها متعرض دفع شبهه اول شده است، هر چند که با دفع شبهه اول شبهه دوم نیز دفع می شود، که بیانش گذشت، بنابر این، این قسمت از روایت که می گفت: بعضی بعض دیگر را خوردند، دخالتی در تفسیر آیه ندارد.

در این روایت آمده که آن مرغان عبارت بودند از: طاووس، خروس، کبوتر و کلاغ. در بعضی از روایات آمده است که عبارت بودند از: عقاب، اردک، طاووس و خروس، که این روایت را صدوق در کتاب عیون از حضرت امام رضا علیه السلام نقل کرده است....

در روایت آمده بود که خداوند فرمود: آنگاه آنها را ده قسمت کن و هر قسمتی را بر سر کوهی بگذار! در این که کوهها ده عدد بودند، مورد اتفاق همه روایاتی است که از ائمه اهل بیت علیهم السلام نقل شده است. البته در تعداد کمی از روایات چهار کوه و هفت کوه نیز آمده است.

⁽¹⁾

تفسیر و تحلیل گفتمان های موسی با خدا

بعثت موسی، گفتمان خدا با موسی در کوه طور

« وَ هَلْ أَتَاک حَدِیث مُوسی...!»)

« آیا خبر موسی به تو رسیده است؟»

« آن دم که آتشی دید، و به اهل خود گفت: بمانید که من آتش می بینم شاید شعله ای از آن برایتان بیاورم یا به وسیله آتش راه را پیدا کنم - پیرامون آن کسی را ببینم که راه را وارد است!»

« و چون به آتش رسید ندا داده شد که ای موسی!»

« من خود پروردگار توام کفشهای خود را بیرون آر که تو در سرزمین مقدس طوی هستی!»

« من تو را برگزیده ام ! به آنچه بر تو وحی می شود گوش فرا دار!»

« من خدای یکتایم! معبودی جز من نیست، عبادت من کن و برای یاد کردن من نماز به پا کن!»

« قیامت آمدنی است! می خواهم آن را پنهان کنم تا هر کس در مقابل کوششی که می کند سزا ببیند!»

« آن که رستاخیز را باور ندارد و پیروی هوس خود کند ترا از باور کردن آن باز ندارد که هلاک می شوی!»

« ای موسی! این چیست که به دست راست تو است ؟»

« گفت: این عصای من است که بر آن تکیه می کنم و با آن برای گوسفندان خویش برگ می تکانم و مرا در آن حاجت هایی دیگر است!»

« گفت: ای موسی آن را بیفکن !»

« پس آن را افکند که ناگهان ماری شد که سریع راه می رفت.»

« فرمود آن را بگیر و نترس که آن را به حالت اولش باز می گردانیم!»

« و دستت را به گریبان خود ببر تا نورانی بدون عیب بیرون آید، و این معجزه دیگری است!»

« تا آیه های بزرگ خویش را به تو بنمایانیم!»

« به سوی فرعون برو که او طغیان کرده است!»

« گفت: پروردگارا سینه مرا بگشای!»

« و کارم را به من آسان کن!»

« و گره از زبان من باز کن!»

« تا گفتارم را بفهمند!»

« و برای من وزیری از کسانم مقرر فرما !»

« هارون برادرم را !»

« و پشت من بدو محکم کن!»

« و او را شریک کارم گردان!»

« تا تو را تسبیح بسیار گوئیم !»

« و بسیار یادت کنیم!»

« که تو بینای به حال ما بوده ای!»

« فرمود: ای موسی مطلوب خویش را یافتی!»

« و بار دیگر به تو نیز منت نهادیم!»

« آندم که به مادرت آنچه باید وحی کردیم!»

« که او را در صندوق بگذار و صندوق را به دریا بیفکن، تا دریا به ساحلش اندازد و دشمن من و دشمن او بگیرد او را و از جانب خویش محبوبیتی بر تو افکندم تا زیر نظر من تربیت شوی!»

« و چون خواهرت رفت و گفت آیا شما را به کسی دلالت کنم که تکفل او کند؟ و به مادرت بازت آوردیم که دیده اش روشن شود و غم نخورد و یکی را کشتی و از گرفتاری نجاتت دادیم و امتحانت کردیم امتحانی دقیق و سالی چند در میان اهل مدین ماندی آنگاه ای موسی! به موقع بیامدی!»

« و تو را خاص خویش کردم !»

« تو و برادرت معجزه های مرا ببرید و در کار یاد کردن من سستی مکنید !»

« به سوی فرعون روید که طغیان کرده است !»

« و با او به نرمی سخن بگویید، شاید اندرز گیرد یا بترسد!»

« گفتند پروردگارا ما بیم داریم در آزارمان شتاب کند یا طغیانش بیشتر شود!»

« فرمود: مترسید که من با شما هستم ! می شنوم و می بینم!»

« پیش وی رفتند و گفتند ما دو پیغمبر پروردگار توایم، پسران اسرائیل را با ما بفرست و عذابشان مکن! از پروردگارت معجزه ای سوی تو آورده ام درود بر آن کس که هدایت را پیروی کند!»

« به ما وحی شده که عذاب بر آن کس باد که آیات الهی را تکذیب کند و روی بگرداند!» (9تا48/طه)

سیاق آیات شهادت می دهد بر این که این جریان در مراجعت موسی از مدین به سوی مصر اتفاق افتاده و اهلش نیز با او بوده و این واقعه نزدیکیهای وادی طوی، در طور سینا، در شبی سرد و تاریک اتفاق افتاده، در حالی که راه را گم کرده بودند، چون آتش از دور دیده به نظرش رسیده که کنار آن کسی هست که از او راه را بپرسد و اگر نبود حداقل از آن آتش قدری بیاورد، گرم شوند .

« فلما اتیها نودی یا موسی انی انا ربک ...!» به موسی ندا شد این منم پروردگارت و اینک تو در محضر منی! وادی طوی به همین جهت تقدیس یافته پس شرط ادب به جای آور و کفشت را بکن!

موسی وقتی ندای « یا موسی انی انا ربک!» را شنید از آن به طور یقین فهمید که صاحب ندا پروردگار او و کلام، کلام او است، چون کلام مذکور وحیی از خدا بود به او، که خود خدای تعالی تصریح کرده بر این که خدا با احدی جز به وحی، یا از ورای حجاب، یا به ارسال رسول تکلم نمی کند، هر چه بخواهد به اذن خود وحی می کند. وقتی هیچ واسطه ای نبود شخص مورد وحی کسی را جز خدا همکلام خود نمی یابد و در وهمش خطور نمی کند و غیر کلام او کلامی نمی شنود.

جمله « انی انا ربک فاخلع نعلیک ...!» موسی را متوجه می کند به این که موقفی که دارد موقف حضور و مقام رو در رو سخن گفتن است و خدا با او خلوت و او را از خود به مزید عنایت اختصاص داده و لذا فرمود:« انی انا ربک - من پروردگار توام!» و نفرمود:« انا الله - من خدایم، یا انا رب العالمین - من رب العالمینم!» و نیز به همین جهت اگر بعد از آن فرمود:« انی انا الله !» تکرار جمله قبلی نیست، چون جمله قبلی در عین معرفی صاحب کلام، مقام را هم از اغیار خالی می سازد، تا وحی را انجام دهد، ولی در جمله دوم تنها وحی است!

و در این که فرمود:« نودی» و نام صاحب ندا را نیاورد اشاره است به این که ظهور این آیت برای موسی به طور ناگهانی و بی سابقه بوده است.

« و انا اخترتک فاستمع لما یوحی!» اختیار خدا موسی را به تکلم، منظور و

غرض الهی بوده و آن عبارت است از دادن نبوت و رسالت.

مشیت الهی بدین تعلق گرفته که فردی از انسان را وا بدارد، تا مشقت حمل نبوت و رسالت را تحمل کند و چون در علم خدا موسی بهتر از دیگران بوده بدین جهت او را اختیار کرده است.

« اننی انا الله لا اله الا انا فاعبدنی و اقم الصلوة لذکری!» این همان وحیی است که در آیه قبل موسی را مامور به شنیدن آن کرده بود، که تا یازده آیه دیگر ادامه دارد و در آن نبوت و رسالتش با هم اعلام می شود.

« و ما تلک بیمینک یا موسی...!»

از اینجا وحی رسالت موسی آغاز می شود، چون وحی نبوتش در سه آیه گذشته تمام شد. از آن جناب سؤال شده که در دست راست چه داری؟ منظور این است که خودش نام آن را ببرد و متوجه اوصاف آن که چوب خشکی است بی جان، بشود، تا وقتی مبدل به اژدهایی می شود آنطور که باید در دلش عظیم بنماید.

« قال هی عصای أتوکؤ علیها و اهش بها علی غنمی ولی فیها مارب اخری!» اگر موسی در پاسخ خدای تعالی پر گویی کرد و به ذکر اوصاف و خواص عصایش پرداخت، می گویند بدین جهت بود که مقام اقتضای آن را داشت، چون مقام خلوت و راز دل گفتن با محبوب است و با محبوب سخن گفتن لذیذ است، لذا نخست جواب داد که این عصای من است، سپس منافع عمومی آن را بر آن مترتب کرد. نکته این که گفت این عصای من است هم همین بوده است.

« قال القها یا موسی ... سیرتها الاولی!» خدای سبحان در این آیه به موسی دستور می دهد عصای خود را از دست خود بیندازد و او چون عصا را می اندازد می بیند ماری بزرگ شد، که با چابکی و چالاکی هر چه بیشتر به راه افتاد، چون امر غیرمترقب دید که جماد ناگهان دارای حیات شد سخت تعجب کرد.

« قال خذها و لا تخف سنعیدها سیرتها الاولی!» یعنی آن را بگیر و نترس که به زودی به حالت اولش( عصا) بر می گردانیم. این جمله دلالت دارد بر این که موسی علیه السلام از آنچه دیده ترسیده است.

« و اضمم یدک الی جناحک تخرج بیضاء من غیر سوء آیة اخری!» اژدها شدن عصا یک آیت بود و ید بیضاء آیت دومی.

« لنریک من آیاتنا الکبری!» آنچه ما به دست تو اجراء کردیم برای این بود که بعضی از آیات کبرای خود را به تو نشان دهیم!

« اذهب الی فرعون انه طغی!» این جمله فرمان رسالت است.

« قال رب اشرح لی صدری ... انک کنت بنا بصیرا ...!»

یازده آیه است که متن درخواست موسی از پروردگارش را نقل می کند، که بعد از مسجل شدن رسالتش چه چیزهایی از پروردگارش درخواست نمود، از ظاهر آن پیدا است که آنچه درخواست کرده وسائلی بوده که در امر رسالتش بدان محتاج بوده نه در امر نبوت، آری رساندن رسالت خدا به فرعون و درباریانش و نجات دادن بنی اسرائیل و اداره امور ایشان، آن وسائل را لازم داشته، نه مساله نبوتش.

موسی علیه السلام رسالتی را که خدا بر او مسجل کرد بزرگ شمرد، چون از شوکت و قوت قبطیان آگاه بود، مخصوصا از این جهت که فرعون طاغی در رأس آنان قرار داشت، فرعونی که با خدا بر سر ربوبیت منازعه نموده به بانک بلند می گفت « انا ربکم الاعلی!» و نیز از ضعف و اسارت بنی اسرائیل در میان آل فرعون با خبر بود و می دانست چقدر جاهل و کوتاه فکرند! گویا خبر داشت که دعوتش چه شدائد و مصائبی به بار می آورد و چه فجایعی را باید ناظر باشد.

از سوی دیگر حال خود را هم می دانست که تا چه حد در راه خدا بی طاقت و کم تحمل است، آری او به هیچ وجه طاقت نداشت ظلم قبطیان را ببیند. داستان کشتن آن قبطی و نیز داستان آب کشیدنش بر سر چاه مدین برای دخترانی که حریف مردان نبودند، شاهد ابا داشتن او از ظلم و ذلت است. از سوی دیگر زبانش - که خود یگانه اسلحه است برای کسی که می خواهد دعوت و رسالت خدای را تبلیغ کند - لکنتی داشت که نمی توانست آنطور که باید مقاصد خود را برساند .

به همین جهات عدیده از پروردگارش درخواست کرد که برای حل این مشکلات اولا سعه صدر به او بدهد تا تحملش زیاد شود و محنت هایی که رسالت برایش به بار می آورد و شدائدی که در پیش رویش و در مسیر دعوتش دارد آسان گردد، لذا عرضه داشت:« رب اشرح لی صدری!»

آنگاه گفت:« و یسر لی امری - امرم را آسان ساز!» که مقصود همان امر رسالت است و نگفت: رسالتم را تخفیف بده! و خلاصه به دست کم آن قناعت کن، تا اصل رسالت آسانتر شود، بلکه گفت همان امر خطیر و عظیم را با همه دشواری و خطرش بر من آسان گردان!

« و احلل عقدة من لسانی یفقهوا قولی!» این سؤال دیگرش است که گشودن عقده زبان را می خواهد، عقده ای است که دارای مشخصات معینی است: یعنی آن عقده ای را بگشای که نمی گذارد سخنانم را بفهمند .

« و اجعل لی وزیرا من اهلی هرون اخی!» این سؤالی دیگر است که در واقع

سؤال چهارم آن جناب و آخرین درخواستهای او است.

« کی نسبحک کثیرا و نذکرک کثیرا!» ذکر و تسبیحی که با وزارت هارون ارتباط داشته باشد ذکر و تسبیح علنی و در بین مردم است نه در خلوت و نه در دل ، زیرا ذکر و تسبیح در خلوت و در قلب، هیچ ارتباطی با وزارت هارون ندارد، پس مراد این است که آن دو در بین مردم و مجامع عمومی و مجالس آنان، هر وقت که شرکت کنند، ذکر خدای را بگویند، یعنی مردم را به سوی ایمان به وی دعوت نموده و نیز او را تسبیح گویند، یعنی خدای را از شرکاء منزه بدارند .

« قال قد اوتیت سؤلک یا موسی!» در این جمله همه دعاهای موسی علیه السلام اجابت شده است.

« و لقد مننا علیک مرة اخری ... کی تقر عینها و لا تحزن!» در این آیات او را به منت دیگری که قبل از برگزیدنش به نبوت و رسالت و اجابت خواسته هایش بر او نهاده تذکر می دهد و آن عبارت است از منت دوران ولادتش، که بعضی از کاهنان، به فرعون خبر داده بودند که فرزندی در بنی اسرائیل متولد می شود که زوال ملک او به دست وی صورت می گیرد، ناگزیر فرعون فرمان داد تا هر فرزندی که در بنی اسرائیل متولد می شود به قتل برسانند، از آن به بعد، تمامی فرزندان ذکور بنی اسرائیل کشته می شدند، تا آن که موسی علیه السلام به دنیا آمد، خدای عز و جل به مادرش وحی کرد که: مترس، او را شیر بده، هر وقت از عمال فرعون و جلادانش احساس خطر کردی فرزندت را در جعبه ای بگذار و او را در رود نیل بینداز، که آب او را به ساحل نزدیک قصر فرعون می برد و او به عنوان فرزند خود نگهداریش می کند، چون او اجاق کور است، به همین جهت او را نمی کشد و خدا دوباره او را به تو باز می گرداند.

« و اصطنعتک لنفسی !» معنای اصطناع موسی به این است که من تو را خالص برای خودم قرار دادم و همه نعمتهایی که در اختیار تو است همه اینها از من و احسان من است و در آن غیر من کسی شرکت ندارد، پس تو خالص برای منی! اصطناع و احسان نمودن خدا موسی را برای خود، یکی از منت های الهی است، بلکه از بزرگترین نعمتهای او بوده است!

« اذهب انت و اخوک بایاتی و لا تنیا فی ذکری!» در این جمله امر سابق تجدید می شود و در آن خطاب تنها متوجه موسی علیه السلام شده بود و می فرمود: « اذهب الی فرعون انه طغی!» ولی در این جمله برادرش را هم به وی ملحق کرده، چون خود موسی قبلا درخواست کرده بود که برادرش را در کار او شرکت دهد، به همین جهت در خطاب دوم او را هم مخاطب نمود و دستورشان داد تا با آیات او نزد فرعون روند!

« اذهبا الی فرعون انه طغی فقولا له قولا لینا لعله یتذکر او یخشی!» در اینجا نیز برای بار دوم هر دو را مخاطب قرار داد. مراد از این که فرمود:« و قولا له قولا لینا!» این است که در گفتگوی با فرعون از تندی و خشونت خودداری کنند، که همین خویشتن داری از تندی، واجب ترین آداب دعوت است.

« قالا ربنا اننا نخاف ان یفرط علینا او ان یطغی!» کلمه فرط در اینجا به معنای تعجیل در عقوبت است، به طوری که نگذارد دعوت تمام گردد و مهلت ندهد معجزات اظهار شود. و مراد از طغیان این است که در ظلم خود از حد تجاوز نموده و با تشدید عذاب بنی اسرائیل و جرأت بر ساحت مقدس ربوبی مقابله نموده و این بار کارهایی بکند که تاکنون نمی کرد.

« قال لا تخافا اننی معکما اسمع و اری!» یعنی از فرط و طغیان فرعون نترسید که من با شما حاضرم و آنچه بگوید می شنوم و آنچه عمل کند می بینم و شما را یاری می کنم و تنهاتان نمی گذارم!

در حقیقت این آیه تامینی است که با وعده نصرت به آن دو می دهد، پس این که فرمود:« لا تخافا» تامین است و این که فرمود:« اننی معکما اسمع و اری!» تعلیل آن تامین است به این که با حضور و دیدن و شنیدن من دیگر جایی برای ترس شما نیست! این خود دلیل بر این است که جمله مذکور کنایه است از مراقبت و نصرت، وگر نه صرف حاضر بودن و دیدن و شنیدن و صرف آگاهی داشتن به آنچه که رخ می دهد باعث نترسیدن موسی و هارون نمی شود، چون خدای تعالی همه چیز را می بیند و می شنود و از هر چیزی آگاهی دارد.

« فاتیاه فقولا انا رسولا ربک ...!» در این جمله امر و دستور به رفتن نزد فرعون تجدید شده، البته بعد از آنکه آن دو جناب را با وعده حفظ و نصرت تامین داده، چیزی که هست در این امر مجدد رسالت آن دو را کاملا بیان فرموده است، و آن این است که نزد وی روند و او را به ایمان و رفع ید از عذاب بنی اسرائیل دعوت نموده، پیشنهاد کنند که بنی اسرائیل را رخصت دهد تا با آن دو جناب به هر جا خواستند بروند.

در این بیان و گفتگوی با فرعون هر جا که وجهه سخن دگرگون شده همان دستور قبلی به مقتضای تناسب مقام تکرار شده، مثلا بار اول فرمود: نزد فرعون برو که او طغیان کرده است. بار دوم که بعد از درخواستهای موسی علیه السلام بود چنین تکرار کرد که: تو و برادرت نزد فرعون شوید که او طغیان کرده است. بار سوم که موسی اظهار خوف کرد و خدای تعالی تامینش داد، چنین تکرار فرمود: « نزد او شوید و بگویید ...،» که در این نوبت تفصیل جزئیات وظائفی را که دارند بیان نمود.

در این دعوت به عبودیت و ربوبیت خدایی، فرعونها بی مقدار و به هیچ گرفته شده اند. تعبیرات آیات در عین حال که بی مقداری و بی ارزشی فرعون را می رساند، اولا هیچگونه خشونتی نداشته و از نرمی و ملایمت که قبل از این موسی را بدان امر می کرد بیرون نشده است و ثانیا سخن حق را به گوش فرعون رسانیده، بدون این که تملق کرده و از سلطنت باطل فرعون و عزت دروغیش مرعوب شده باشند!

⁽¹⁾

درخواست رویت خدا ! گفتمان خدا با موسی در میقات

« وَ لَمَّا جَاءَ مُوسی لِمِیقَتِنَا وَ کلَّمَهُ رَبُّهُ قَالَ رَب أَرِنی أَنظرْ إِلَیْک قَالَ لَن تَرَاخ وَ لَکِنِ انظرْ إِلی الْجَبَلِ فَإِنِ استَقَرَّ مَکانَهُ فَسوْف تَرَانی فَلَمَّا تجَلی رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَکًّا وَ خَرَّ مُوسی صعِقاً فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ سبْحَنَک تُبْت إِلَیْک وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِینَ!»

« و چون موسی به وعده گاه ما آمد و پروردگارش با او سخن گفت، عرض کرد:

-پروردگارا خودت را به من بنما که ترا بنگرم! گفت:

-هرگز مرا نخواهی دید ولی به این کوه بنگر اگر بجای خویش برقرار ماند شاید مرا توانی دید!

و همین که پروردگارش بر آن کوه جلوه کرد آن را متلاشی نمود و موسی بیهوش بیفتاد و چون به خود آمد گفت:

-منزهی تو!

-سوی تو باز می گردم و من اولین مؤمن هستم!» (143/اعراف)

وقتی موسی به میقات ما که برای او تعیین کرده بودیم آمد و پروردگارش با او گفتگو کرد. موسی گفت: پروردگارا خودت را بنمایان تا نگاهت کنم، یعنی وسائل دیدارت را برایم فراهم ساز تا به تو نظر اندازم و تو را ببینم .

دیدن فرع نظر انداختن است و نظر انداختن فرع تمکین و تمکین از دیدن است. خدای تعالی به موسی فرمود:

« لن ترانی- تو ابدا مرا نخواهی دید!»

خدای تعالی فرمود: به این کوه نگاه کن که من اینک خود را برای آن ظاهر می سازم، اگر دیدی تاب دیدار مرا آورد و بر جای خود استوار بماند، بدانکه تو هم تاب نظر انداختن به من و دیدن مرا داری!

وقتی تجلی کرد و برای کوه ظاهر گردید با تجلی خود آن را درهم کوبید و در

فضا متلاشیش ساخت و پرتابش کرد. موسی از هیبت منظره افتاد و از دنیا رفت و یا بیهوش شد. وقتی به هوش آمد گفت:

-منزهی تو و من در باره درخواستی که کردم توبه نموده و اولین کسی هستم که در باره نادیدنی بودن تو ایمان آورده ام!

دقت در آیه این معنا را افاده می کند که اگر مساله رؤیت و نظر انداختن را عرضه به فهم عوام و مردم متعارف کنیم بدون درنگ آن را حمل بر رؤیت و نظر انداختن به چشم می کنند و لیکن این حمل صحیح نیست، زیرا ما شک نداشته و نخواهیم داشت در این که رؤیت عبارت است از این که جهاز بینائی بکار بیفتد و از صورت جسم مبصر، صورتی به شکل آن و به رنگ آن برداشته و در ذهن انسان رسم کند، خلاصه این که عملی که ما آن را دیدن می خوانیم عملی است طبیعی و محتاج به ماده جسمی در مبصر و باصر هر دو، حال آن که بطور ضرورت و بداهت از روش تعلیمی قرآن بر می آید که هیچ موجودی بهیچ وجهی از وجوه شباهت به خدای سبحان ندارد، پس از نظر قرآن کریم خدای سبحان جسم و جسمانی نیست و هیچ مکان و جهت و زمانی او را در خود نمی گنجاند و هیچ صورت و شکلی مانند و مشابه او و لو به وجهی از وجوه یافت نمی شود .

معلوم است کسی که وضعش این چنین باشد ابصار و دیدن به آن معنایی که ما برای آن قائلیم به وی متعلق نمی شود و هیچ صورت ذهنیی منطبق با او نمی گردد، نه در دنیا و نه در آخرت، پس غرض موسی بن عمران علیهماالسلام هم از تقاضایی که کرد این نبوده، چون چنین درخواستی لایق مقام رفیع شخصی مثل او که یکی از پنج پیغمبر اولو العزم است و موقف خطیری که وی داشته با چنین غفلت و جهالتی سازگار نیست .

آری ، تمنای این که خداوند در عین این که منزه از حرکت و زمان و مکان و نواقص مادیت است خود را به انسان نشان دهد و به چشم انسان قدرتی دهد که بتواند او را ببیند به شوخی شبیه تر است، تا به یک پیشنهاد جدی.

خلاصه کلام این که مگر ممکن است خداوند سببی از اسباب مادی را آنقدر تقویت کند که با حفظ حقیقت و اثر خود، در یک امر خارج از ماده و آثار ماده و بیرون از حد و نهایت عمل نموده و اثر باقی بگذارد؟ چشم ما سببی است از اسباب مادی که سببیتش تنها در امور مادی است و محال است عمل آن متعلق به چیزی شود که هیچ اثری از مادیت و خواص مادیت را ندارد.

بنا بر این بطور مسلم اگر موسی علیه السلام در آیه مورد بحث تقاضای دیدن خدا را کرده غرضش از دیدن غیر این دیدن بصری و معمولی بوده و قهرا جوابی هم که خدای

تعالی به وی داده نفی دیدنی است غیر این دیدن، چه این نحو دیدن امری نیست که سؤال و جواب بردار باشد، موسی آن را تقاضا کند و خداوند دست رد به سینه اش بزند .

مراد از این رؤیت قطعی ترین و روشن ترین مراحل علم است و تعبیر آن به رؤیت برای مبالغه در روشنی و قطعیت آن است.

⁽¹⁾

تفسیر و تحلیل گفتمان های قرآن درباره مریم و عیسی و یحیی

گفتمان مادر مریم با خدا

« إِذْ قَالَتِ امْرَأَت عِمْرَنَ رَب إِنی نَذَرْت لَک مَا فی بَطنی مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنی إِنَّک أَنت السمِیعُ الْعَلِیمُ...!»

« بیاد آر زمانی را که همسر عمران گفت پروردگارا من نذر کرده ام که آنچه در رحم دارم محرر یعنی خالص خدمتکار تو باشد از من قبول کن که تو، آری تنها توئی که شنوای دانائی!»

« همین که وضع حمل کرد گفت پروردگارا من او را دختر زاییدم( و خدا از خود او بهتر می دانست که چه زاییده!) و معلوم است که برای خدمتگذاری معبد تو پسر چون دختر نیست و من او را مریم نام نهادم و من او و نسل او را از شیطان رجیم به تو پناه دادم!»

« پروردگارش دختر را قبول کرد آنهم به بهترین قبول و او را پرورش داد آنهم بهترین پرورش ...!» (35 تا37/آل عمران)

شروع آیات دلالت دارد بر این که مادر مریم این مناجات را وقتی کرده که به فرزندش حامله بوده و حملش هم از عمران بوده است. این مناجات خالی از اشاره به این نکته نیست که همسر وی عمران در آن روزها زنده نبوده و گرنه او حق نداشت فرزند در شکم خود را مستقلا تحریر کند.

این نکته هم روشن است که تحریر فرزند چه به وسیله پدر باشد یا مادر، تحریر از بردگی نیست و دختر عمران برده نبوده، تا مادرش او را آزاد کند، پس تحریر در این آیه آزاد کردن از قید ولایتی است که والدین بر فرزند خود دارند و با داشتن آن ولایت، او

را تربیت می کنند و در مقاصد خود بکار می برند و اطاعتشان بر فرزند واجب است.

پس با تحریر، فرزند از تسلطی که پدر و مادر بر او دارند خارج می شود، دیگر پدر و مادر، او را به خدمت نمی گیرند. اگر این تحریر به وسیله نذر و بخاطر خدا انجام شود، معنایش این می شود که این فرزند در ولایت خدا داخل شود، تنها او را بپرستد و خدمت کند. خدمت خدا کردن به این است که در مسجد و کلیسا و اماکن مقدسه ای که مختص عبادت خدا است خدمت کند، در حالی که اگر این نذر نبود، فرزند می بایست پدر و مادر خود را خدمت می کرد.

این آیه دلالت دارد بر این که مادر مریم معتقد بوده به این که فرزندی که در شکم دارد پسر است، نه دختر چون مناجاتی که با خدا دارد قاطعانه است و در آن شرط نکرده که اگر فرزندم پسر بود تحریر می کنم، بلکه بطور قطع گفته:« نذرت لک ما فی بطنی محررا !» از اینجا معلوم می شود مطمئن بوده که فرزندش پسر است.

آگاهی مادر مریم از پسر بودن حملش حدسی نبود، چون خدا آن را بطور جزم از وی حکایت کرده است. این حکایت خود دلیل بر این است که اعتقاد وی به وجهی منتهی به وحی بوده، به همین جهت وقتی فهمید فرزندش دختر است، از فرزند پسر مایوس نشد و برای بار دوم با جزم و قطع عرضه داشت: « و انی اعیذها بک و ذریتها من الشیطان الرجیم ...!» و در آن اثبات کرد که مریم دارای ذریه است، با این که ظاهرا راهی به چنین علمی نداشته است .

« و الله اعلم بما وضعت!» و« لیس الذکر کالانثی!» این دو جمله از همسر عمران نیست، بلکه کلام خدای تعالی است، که به عنوان جمله معترضه آورده شده است. از ظاهر جمله:« و الله اعلم بما وضعت!» استفاده می شود که می خواهد بفرماید ما می دانیم که فرزند او دختر است و لیکن با دختر کردن فرزند او خواستیم آرزوی او را به بهترین وجه برآوریم و به طریقی برآوریم که او را خشنودتر سازد. اگر او می دانست که چرا فرزند در شکم او را دختر کردیم هرگز حسرت نمی خورد و آنطور اندوهناک نمی شد. او نمی دانست که اگر فرزندش پسر می شد، امیدش آن طور که باید محقق نمی شد و ممکن نبود نتائجی که در دختر شدن فرزندش هست، در پسر شدن آن به دست آید، برای این که نهایت نتیجه ای که ممکن بود از پسر بودن فرزندش بدست آید این بود که فرزندی چون عیسی از او متولد شود، که پیامبری باشد شفا دهنده کور مادر زاد و بیمار برصی و زنده کننده مردگان و لیکن در دختر بودن حملش نتیجه ای دیگر نیز عاید می شود و آن این است که کلمةالله تمام می شود و پسری بدون پدر می زاید و در نتیجه هم خودش و هم فرزندش آیتی و معجزه ای برای اهل عالم می شوند! پسری می زاید که در گهواره با

مردم سخن می گوید! روحی و کلمه ای از خدا می شود! فرزندی که مَثلش نزد خدا مثل آدم است و از او و از مادرش آن دختر طاهره مبارکه آثار و برکات و آیات روشن دیگر بروز می کند!

« و انی سمیتها مریم، و انی اعیذها بک و ذریتها من الشیطان الرجیم!»

کلمه مریم در لغت آن شهر، بطوری که گفته اند، به معنای زن عابد و نیز زن خدمتکار است، از همین جا معلوم می شود که چرا این مادر دختر خود را بلافاصله بعد از وضع حمل مریم نامید و چرا خدای تعالی این عمل او را حکایت کرد؟ خواست تا بعد از نومیدی از زاییدن پسری که محرر برای عبادت و خدمت باشد بلادرنگ همین دختر را برای این کار محرر کند. پس این که گفت:« سمیتها مریم!» به منزله این است که گفته باشد: من این دختر را برای تو محرر زاییدم دلیل بر این که جمله نامبرده به منزله صیغه نذر است، این است که خدای سبحان دنبالش این نذر را قبول نموده و می فرماید:« فتقبلها ربها بقبول حسن و انبتها نباتا حسنا ...!»

این که بعد از گفتن آن سخن اضافه کرد که من او و ذریه او را از شر شیطان رانده شده، به خدا پناه می دهم برای این بود که او و ذریه اش موفق به عبادت و خدمت کنیسه بشوند تا اسم مریم مطابق با مسمی باشد.

در اینجا جای این سؤال هست که مادر مریم از کجا دانست مریم دارای ذریه خواهد شد که در مقام گفتگوی با خدای عزوجل این طور یعنی بطور مطلق گفت:« من او و نسل او را از شیطان رجیم به تو پناه دادم!» با این که مادر مریم علم غیب نداشت و آینده یک کودک برای همه غیب است زیرا که جز خدای سبحان کسی آن را نمی داند.

او از جائی خبر داده شده بود! می دانست که به زودی از شوهرش عمران صاحب فرزندی پسر و صالح می شود. بعد از آن که حامله شد و همسرش از دنیا رفت شکی نداشت که حمل در شکمش همان پسری است که به او وعده داده اند و بعد از آن که فرزند را زایید و فهمید حدسش خطا رفته، یقین کرد که آن پسر موعود را به مریم می دهند و او دارای ذریه است.

به همین جهت نذرش را که راجع به پسر بود به دختر مبدل کرد و دخترش را مریم( زنی عابده و خادمه کنیسه) نام نهاد و ذریه او را از شر شیطان رجیم به خدا پناه داد. این آن چیزی است که دقت در کلام خدا آن را به ما می فهماند.

« فتقبلها ربها بقبول حسن و انبتها نباتا حسنا !» کلمه قبول اگر با قید حسن در کلام آید معنایش همان تقبل است، چون فرق تقبل با قبول این است که تقبل به معنای یک نوع قبول است و آن قبول با رضایت درونی است. اگر از آن به جمله« بقبول حسن»

تعبیر کرد برای این بود که بفهماند حسن قبول مقصود اصلی از کلام است، علاوه بر این که تصریح کردن به حسن قبول اظهار حرمت و شرافتی برای مادر مریم است .

منظور از تقبل او به قبولی حسن این نیست که با این قبول همسر عمران به خدا تقرب جوید و در برابر عملی که کرده به ثواب آخرت برسد، برای این که فرموده خود مریم را قبول کرد، پس منظور قبول دختر او است، بدان جهت که مریم نامیده شده و در راه خدا محرر شده، در نتیجه برگشت معنای عبارت به همان اصطفا است، می خواهد بفرماید ما او را اصطفا کردیم، چون معنای اصطفا هم همین است که شخص اصطفا شده برای خدا به تمام معنای کلمه تسلیم باشد( دقت فرمایید!)

و مراد از این که فرمود:« او را به انباتی حسن رویاندیم!» این است که رشد و پاکیزگی به او و به ذریه او دادیم و به او و به هر یک از ذریه و شاخه ای که از تنه درخت وجودی او می روید حیاتی افاضه کردیم که آمیخته با القاءات شیطان و پلیدی و تسویلات و وسوسه های او نباشد و خلاصه این که حیاتی طیب و طاهر به آنان افاضه می کنیم!

و این دو: یعنی قبول حسن که گفتیم برگشتش به همان اصطفا است و نبات حسن که گفتیم برگشتش به طهارت است، همان اصطفا و طهارتی است که در ذیل آیات مورد بحث، به آن اشاره نموده و می فرماید:« و اذ قالت الملائکة یا مریم ان الله اصطفاک و طهرک ...!»

پس روشن شد که اصطفای مریم و تطهیر وی عبارت است از این که دعای مادرش را مستجاب کرد، همچنان که اصطفای وی بر زنان عالم عبارت است از این که عیسی علیه السلام از او متولد می شود و این که او و فرزندش آیتی برای عالمیان باشد، آیتی که مصدق کلام خدا باشد که فرمود:« و لیس الذکر کالانثی!»

⁽¹⁾

در آرزوی ذریة طیبه ! گفتمان زکریا با خدا

« ... هُنَالِک دَعَا زَکرِیَّا رَبَّهُ قَالَ رَب هَب لی مِن لَّدُنک ذُرِّیَّةً طیِّبَةً إِنَّک سمِیعُ الدُّعَاءِ!»

« ... اینجا بود که طمع زکریا وادارش کرد و دست به دعا برداشته به پروردگار خود گفت پروردگارا مرا از ناحیه خود فرزندی و نسلی پاک ببخش که تو شنوای دعائی!» (38/آل عمران)

عیش طیب و حیات طیب، آن عیش و حیاتی است که ابعاض و شؤون مختلفش با هم سازگار باشد، بطوری که دل صاحب آن عیش به زندگی گرم و بدون نگرانی باشد.

ذریه طیبه آن فرزند صالحی است که مثلا صفات و أفعالش با آرزوئی که پدرش از یک فرزند داشت مطابق باشد.

انگیزه زکریا از این که گفت: « رب هب لی من لدنک ذریة طیبة!» این بود که در این درخواست کرامتی بود که از خدای تعالی در باره خصوص مریم مشاهده کرد، کرامتی که دلش را از امید پر کرده و اختیار را از دستش ربود و وادارش ساخت که چنین درخواست عظیم و کرامت مهمی را بکند، لذا باید گفت: منظورش از ذریه طیبه فرزندی بوده که نزد خدا کرامتی شبیه به کرامت مریم و شخصیتی چون او داشته باشد. به همین جهت است که خدای تعالی عین همین درخواست را در باره اش مستجاب نمود و یحیی علیه السلام را به او داد که شبیه ترین انبیا به عیسی علیه السلام است و جامع ترین پیغمبری است که همه صفات کمال و کرامتهای موجود در مریم و عیسی را واجد بود.

به خاطر همین جامعیت فرزند زکریا بود که خدا او را یحیی نامید و درباره اش فرمود:

« فَنَادَتْهُ الْمَلَئکَةُ وَ هُوَ قَائمٌ یُصلی فی الْمِحْرَابِ أَنَّ اللَّهَ یُبَشرُک بِیَحْیی مُصدِّقَا بِکلِمَةٍ مِّنَ اللَّهِ وَ سیِّداً وَ حَصوراً وَ نَبِیًّا مِّنَ الصلِحِینَ!»

« ملائکه( که گوئی از راهی دور سخن می گفتند،) خطابش کردند و در حالی که او در محراب نماز می خواند گفتند خدای تعالی تو را به یحیی مژده می دهد فرزندی که تصدیق کننده کلمه ای از خدا است(یعنی عیسی) و سیدی است که زن نمی گیرد، و پیامبری است از صالحان!» (39/آل عمران)

و این صفات نزدیکترین صفات است برای انسانی که شبیه به مریم و فرزندش عیسی علیه السلام باشد .

نامگذاری فرزند زکریا قبل از ولادتش و این که این نامگذاری از ناحیه خدای تعالی بوده و این که نام او از بین همه نام ها « یحیی» انتخاب شده، همه مؤید بیان قبلی ما است که گفتیم منظور زکریا از درخواستی که کرد این بود که خدا به وی فرزندی دهد که شأن مریم را داشته باشد، مریمی که او و پسرش عیسی یک آیت بودند، همچنان که قرآن فرموده: « و جعلناها و ابنها آیة للعالمین!» (91/انبیاء) نتیجه می گیریم که همه آن امتیازها که در مریم و عیسی رعایت شده بود در یحیی علیه السلام نیز رعایت شده است و در عیسی رعایت شد آنچه که در مریم رعایت شد! چیزی که هست عیسی بطور کامل مقدم بر یحیی است برای این که وجود و پدید آمدن او قبل از دعای پدر یحیی مقدر بوده است. به همین جهت است که او از پیامبران اولوا العزم و صاحب شریعت و کتاب و غیره شد، چیزی که هست این دو پیامبر تا آجا که ممکن بوده

بیکدیگر شبیه شده اند.

جمله « مصدقا بکلمة من الله!» دلالت دارد بر این که یحیی علیه السلام از مبلغین دین عیسی علیه السلام بوده و بنا بر این منظور از کلمه همان عیسی مسیح است، که در ذیل همین آیات در بشارتی که به مریم می دهد عیسی را کلمه خود می خواند و کلمه سید به معنای کسی است که زمامدار امور سواد مردم و جماعت آنان باشد و امور زندگی و معاش آنان را در دست داشته باشد و یا حداقل زمام امور مردم در فضیلتی از فضائل پسندیده شان را در دست داشته باشد.

کلمه حصور به معنای آن کسی است که با زنان نمی آمیزد. و منظور از این کلمه در آیه مورد بحث بقرینه سیاق آیه این است که یحیی علیه السلام بخاطر زهد بسیارش از اینگونه شهوات نفسانی اعراض داشته است.

« قَالَ رَب أَنی یَکُونُ لی غُلَمٌ وَ قَدْ بَلَغَنیَ الْکبَرُ وَ امْرَأَتی عَاقِرٌ قَالَ کَذَلِک اللَّهُ یَفْعَلُ مَا یَشاءُ! » (40/آل عمران)

« زکریا گفت چگونه مرا فرزندی خواهد شد با اینکه عمرم به نهایت رسیده و همچنین عمر همسرم علاوه بر اینکه او در جوانی هم نازا بود فرمود: این چنین خدا هر چه بخواهد می کند!»

این جمله استفهامی است شگفت انگیز، می خواهد حقیقت حال را بپرسد نه این که بخواهد فرزند دار شدن خود را امری بعید بشمارد، چون بعد از آن که خدای تعالی او را با صراحت بشارت داد، دیگر ممکن نیست شخصی مثل زکریا استبعاد کند، علاوه بر این که خود آن جناب همین دو امری که در استفهام خود گنجانده و آنرا باعث تعجب شمرده، در سوره مریم در ضمن درخواستش نیز گنجانده و گفته بود:

« رب انی وهن العظم منی و اشتعل الراس شیبا و لم اکن بدعائک رب شقیا و انی خفت الموالی من ورائی و کانت امراتی عاقرا فهب لی من لدنک ولیا!»

« پروردگارا استخوانم سست و سرم سفید شده، ولی هرگز از دعای تو نومید نبودم، و من از موالی بعد از خود می ترسم، همسرم نازا است، پس از ناحیه خود وارثی بمن بده!» (4و5/مریم)

چیزی که هست مقامی که سخن زکریا در آن مقام اظهار شده نکته ای دیگر را می رساند، گویا وقتی از مشاهده وضع مریم منقلب شده، به یاد فرزند نداشتن خود افتاده و غیر از درخواست فرزند به یاد هیچ چیز دیگر نبوده است. در دعای خود نام دو عاملی را که سهم زیادی در تاثرش داشته بیان می کند، یکی پیری و دوم نازائی همسرش. بعد از آن که از ناحیه خدا بشارت یافت که صاحب فرزند خواهد شد، گویا به خود آمد و حالت انقلابش برطرف شد، آنگاه متعجب شد که در دوره پیری از زنی نازا فرزند دار

می شود! خلاصه بشارت الهی وضعش را از یاس و اندوه به تعجبی آمیخته با مسرت دگرگون ساخت.

و اگر بعد از بشارت یافتن به فرزند شروع کرد موانع این کار و چگونگی برطرف شدن آنها را پرسید، برای این بود که خصوصیات افاضه الهی و انعام او را بفهمد و در نتیجه از درک آن لذت ببرد و قدرش را بیشتر بشناسد.

این که گفت:« و قد بلغنی الکبر - پیری مرا درربوده،» و نگفت: « من پیر شده ام و دیگر شهوت جنسی ندارم،» ادبی را رعایت کرده که هر کسی آن را می فهمد، و نیز در این که گفت: « و امراتی عاقرا - و زنم در حالی که نازا است!» و نگفت:« و امرأتی عاقر- و زنم نازا است،» اشاره کرده است به این که همسرم نیز مثل خودم پیر است، در حالی که نازا هم بوده است.

« قال کذلک الله یفعل ما یشاء!»

گوینده، هر چند خدای سبحان است، حال یا به مباشرت و یا به وسیله وساطت ملائکه، آن هم یا از راه وحی و یا به وسیله همان ملائکه ای که با او گفتگو می کردند، الاّ این که از ظاهر عبارت برمی آید که خود خدای تعالی نفرموده:« خدا این چنین هر کار بخواهد می کند!» بلکه گوینده آن فرشته ای بوده و اگر بخودش نسبت داده از این جهت است که فرشته هم به امر او گفته است. دلیل بر این که گوینده فرشته ای بوده این است که در داستان مریم علیهاالسلام وقتی می گوید: من که شوهر نرفته ام و هرگز زناکار نبوده ام پاسخ فرشته ای که با او گفتگو می کرده را این طور حکایت می کند:« قال کذلک، قال ربک هو علی هین، و قد خلقتک من قبل و لم تک شیئا !» (9/مریم)

از این آیه چنین برمی آید که اولا زکریا جمله مورد بحث را از همان ناحیه ای می شنیده که جملات قبل را استماع کرده است. ثانیا فرشته گفت مطلب همین طور است، یعنی آن بشارتی که به تو دادیم واقع شدنی است.

این اشاره است به این که فرزند دار شدن او از قضا و قدرهای حتمی است که هیچ شکی در وقوع آن نیست، نظیر همان پاسخی که روح در مقابل مریم داد و خدای تعالی آنرا چنین نقل کرده که گفت:« کذلک قال ربک هو علی هین!» تا آنجا که گفت:« و کان امرا مقضیا!» ثالثا برمی آید که جمله « الله یفعل ما یشاء!» کلام جداگانه ای است که مضمون کذلک را تعلیل می کند و می رساند این که گفتیم:« کذلک» مطلب همان است که گفتیم، برای این بود که خدا هر چه بخواهد می کند!

« قَالَ رَب اجْعَل لی ءَایَةً قَالَ ءَایَتُک أَلا تُکلِّمَ النَّاس ثَلَثَةَ أَیَّامٍ إِلا رَمْزاً وَ اذْکُر رَّبَّک کثِیراً وَ سبِّحْ بِالْعَشیّ ِ وَ الابْکرِ!»

« عرضه داشت پروردگارا برایم علامتی قرار ده فرمود علامت فرزنددار شدنت این است که سه روز با مردم سخن نتوانی گفت مگر باشاره، پروردگارت را بسیار یادآور و صبح و شام به تسبیح بپرداز!» (41/ آل عمران)

در این آیه شریفه نشانه صاحب فرزند شدن زکریا سخن نگفتن وی معرفی شده است، همچنان که در داستان مریم نیز نظیر آن، نشانه و علامت شده بود و به مریم دستور دادند که اگر از مردم کسی را دیدی بگو من برای خداوند، روزه زبان گرفته ام. این بخاطر شباهتی است که بین آن دو جناب یعنی یحیی و عیسی علیهما السلام بوده است.

در آیه مورد بحث، حضرت زکریا علیه السلام از خدای تعالی درخواست علامتی کرده، چون کلمه آیه به معنای علامتی است که بر چیزی دلالت کند. حال ببینیم معنای آیتی که خدای تعالی آنرا نشانه صاحب فرزند شدن زکریا قرار داده چیست؟

از ظاهر آیه:« آیتک الا تکلم الناس ثلثة ایام الا رمزا و اذکر ربک کثیرا و سبح بالعشی و الابکار!» برمی آید که آن جناب در آن سه روز قادر به سخن گفتن با کسی نبوده و زبانش از هر سخنی غیر از ذکر خدا و تسبیح او بسته بوده است. این تصرفی خاص و آیتی است که بر جان پیامبر و زبان او واقع می شود.

⁽¹⁾

ایجاد آمادگی برای تولد عیسی «ع»

« وَ إِذْ قَالَتِ الْمَلَئکةُ یَمَرْیَمُ إِنَّ اللَّهَ اصطفَاکِ وَ طهَّرَکِ وَ اصطفَاکِ عَلی نِساءِ الْعَلَمِینَ!»

« یَمَرْیَمُ اقْنُتی لِرَبِّکِ وَ اسجُدِی وَ ارْکَعِی مَعَ الرَّکِعِینَ...!»

« و به یاد آر زمانی را که ملائکه گفتند: ای مریم: بدان که خدا تو را برای اهدافی که دارد انتخاب و از میان همه زنان عالم برگزید!»

« ای مریم برای پروردگارت عبادت و سجده کن و با سایر رکوع کنندگان رکوع کن!»

« این از خبرهای غیب است که ما آن را به تو وحی می کنیم و تو نزد ایشان نبودی هنگامی که قرعه های خود را می انداختند که کدام یک سرپرست مریم شوند و تو نزد ایشان نبودی آن زمان که بگو مگو می کردند.» (42تا44/آل عمران)

در آیات فوق دلالتی هست بر این که مریم علیهاالسلام محدثه بوده، یعنی از کسانی بوده که ملائکه با او سخن می گفته اند، و آن جناب سخنان این هاتفان غیبی را می شنیده است.

آیه شریفه:« فارسلنا الیها روحنا فتمثل لها بشرا سویا،»(17/مریم) هم با آیات بعدش که در سوره مریم واقع شده، بر این معنا دلالت دارد.

در تفسیر آیه:« فتقبلها ربها بقبول حسن ...،»(37/آل عمران) گفتیم که این آیه بیان استجابت دعای مادر مریم علیهاالسلام است که گفته بود:« و انی سمیتها مریم، و انی اعیذها بک و ذریتها من الشیطان الرجیم ...!» و این که سخن ملائکه که به مریم گفتند:« ان الله اصطفاک و طهرک ...!» خبری است که به وی داده اند که تو نزد خدا تا چه حد قدر و منزلت داری!

پس اصطفاء مریم همان تقبل او است عبادت خدای را و تطهیرش عبارت است از مصونیتش به عصمت خدای تعالی از گناهان، پس آن جناب، هم اصطفاء شده است و هم معصوم .

« و اصطفاک علی نساء العالمین!» اصطفای آن جناب بر زنان عالمیان به معنای مقدم داشتن آن جناب بر سایر زنان است. حال ببینیم این تقدم از تمامی جهات است یا از بعضی جهات؟ ظاهر آیات زیادی دلالت دارد بر این که از خصائص وجودی مریم علیهاالسلام انگشت روی هیچ خصیصه ای به جز ولادت عجیب فرزندش نمی گذارد، این است که اصطفا از هر جهت نیست بلکه همان زائیدن عیسی «ع» منظور است.

و اما غیر از کلمه اصطفاء کلمات دیگری که در آیات مربوط به آن جناب آمده، از قبیل: تطهیر و تصدیق به کلمات خدا و کتب او و قنوت و محدثه بودن آن جناب همه اموری است که اختصاصی به آن جناب ندارد، بلکه در دیگر زنان نیز احیانا یافت می شود. اما این که بعضی گفته اند: مریم علیهاالسلام تنها از زنان هم عصر خود اصطفا شده، صحیح نیست، زیرا اطلاق آیه با آن نمی سازد!

« یا مریم اقنتی لربک و اسجدی و ارکعی مع الراکعین!»

در این آیه خدای تعالی مریم را ندا داده، و چون ندا مستلزم توجه شخص ندا شده به سوی ندا کننده است، قهرا هر جا کلمه ندا تکرار شود به منزله این است که به شخص ندا شده بفهماند من برای تو چند خبر دارم، خوب به آن اخبار گوش بده! در آیات مورد بحث می فهماند ما دو خبر برایت آورده ایم: یکی این که خدای تعالی تو را با مقام و منزلتی که نزد او داری گرامی داشته و دوم وظیفه عبودیتی است که تو باید ملازم آن باشی، تا تلافی آن مقام و منزلت بوده باشد، پس این دستور در عین این که دستور به ایفای وظیفه عبودی است، دستور به ادای شکر آن مقام و منزلت نیز هست، در نتیجه برگشت معنای کلام به این است که حال که خدای تعالی تو را اصطفاء کرده پس جا دارد قنوت و رکوع و سجده کنی! ( قنوت به معنای ملازم طاعت بودن توأم با خضوع است.

سجده معنائی معروف دارد و رکوع به معنای منحنی شدن و یا مطلق اظهار ذلت است.)

⁽¹⁾

بشارت تولد مسیح، عیسی پسر مریم!

« إِذْ قَالَتِ الْمَلَئکَةُ یَمَرْیَمُ إِنَّ اللَّهَ یُبَشرُکِ بِکلِمَةٍ مِّنْهُ اسمُهُ الْمَسِیحُ عِیسی ابْنُ مَرْیَمَ وَجِیهاً فی الدُّنْیَا وَ الاَخِرَةِ وَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ!»

« وَ یُکلِّمُ النَّاس فی الْمَهْدِ وَ کهْلاً وَ مِنَ الصلِحِینَ!»

« قَالَت رَب أَنی یَکُونُ لی وَلَدٌ وَ لَمْ یَمْسسنی بَشرٌ قَالَ کذَلِکِ اللَّهُ یَخْلُقُ مَا یَشاءُ إِذَا قَضی أَمْراً فَإِنَّمَا یَقُولُ لَهُ کُن فَیَکُونُ!»

« زمانی که فرشتگان گفتند: ای مریم خدای تعالی بشارتت می دهد به کلمه ای از خودش که نامش مسیح عیسی بن مریم آبرومندی در دنیا و آخرت و از مقربین است!»

« و با مردم در گهواره و در پیری سخن می گوید و از صالحان است !»

« مریم گفت: پروردگارا از کجا برای من فرزندی خواهد شد با این که هیچ بشری با من تماس نگرفته است؟

فرشته گفت:

ظاهرا منظور از این بشارت همان ماجرائی است که در جای دیگر حکایت کرده و فرموده: پس ما روح خود را نزد او فرستادیم و او خود را برای مریم به صورت بشری تمام عیار مجسم کرد، به طوری که مریم گفت: من به رحمان پناه می برم از شر تو، تو اگر مردی با تقوا بودی اینجا نمی آمدی، روح ما به وی گفت:« انما انا رسول ربک لاهب لک غلاما زکیا ...! » (17تا19/ مریم)

پس بشارتی که در آیه مورد بحث به جمع فرشتگان نسبت داده شده همان بشارت است که در سوره مریم به شخص روح نسبت داده است.

جمله:« فارسلنا الیها روحنا فتمثل لها بشرا سویا !» که در سوره مریم آیه 17 است و مربوط به همین داستان است، دلالت دارد که مریم علیهاالسلام روح را با چشمان خود دیده، نه این که تنها صدای او را شنیده باشد!

مفهوم کلمه « عیسی»

کلمه عیسی در اصل یشوع بوده که هم به معنای مخلص تفسیر شده و هم به

معنای منجی و در بعضی از اخبار به کلمه« یعیش - زنده می ماند» تفسیر شده و این با نامی که برای فرزند زکریا نهاده، یعنی نام « یحیی - زنده می ماند،» مناسب تر است، چون قبلا هم گفته بودیم که بین این دو پیامبر از هر جهت شباهتی برقرار بوده(شباهت تام.)

در آیه مورد بحث با این که خطاب به مریم است در عین حال عیسی علیه السلام را، عیسی بن مریم خوانده و این برای آن بوده که توجه دهد به این که عیسی بدون پدر خلق شده و به این صفت شناخته می شود و نیز به این که مریم در این معجزه شریک او است، همچنان که در جمله:« و جعلناها و ابنها آیة للعالمین!» (91/انبیاء) فرموده مریم و عیسی را برای همه عالمیان آیت قرار دادیم .

« وجیها فی الدنیا و الاخرة ، و من المقربین!» وجاهت به معنای مقبولیت است و مقبول بودن عیسی علیه السلام در دنیا روشن است و همچنین در آخرت، چون قرآن از آخرت او چنین خبر داده است.

و اما این که فرمود: از مقربین است، معنای کلمه مقرب روشن است، می فرماید: عیسی علیه السلام مقرب نزد خدا است و داخل در صف اولیاء است و از جهت تقرب داخل در صف مقربین از ملائکه است، همچنان که فرمود:« لن یستنکف المسیح ان یکون عبدا لله و لا الملائکة المقربون!»(172/نساء) و در جای دیگر قرآن تقریب را معنا کرده و فرموده:« اذا وقعت الواقعة - تا جمله - و کنتم ازواجا ثلثة ... و السابقون السابقون اولئک المقربون.»(11/واقعه)

به طوری که ملاحظه می کنید از این آیات بر می آید که منظور از این تقرب، تقرب به خدای سبحان است و حقیقت آن این است که فردی از انسانها در پیمودن راه برگشت به خدا - آن راهی که به حکم آیه:« یا ایها الانسان انک کادح الی ربک کدحا فملاقیه،»(6/انشقاق) و به حکم آیه:« الا الی الله تصیر الامور،»(53/شوری) پیمودنش بر هر انسانی نوشته شده، از سایر انسانها سبقت بگیرد.

« و یکلم الناس فی المهد و کهلا ...!» کلمه مهد به معنای آن بستری است که برای کودک شیرخوار تهیه می کنند و کلمه کهلا از ماده کهولت یعنی سالخوردگی گرفته شده و به معنای دوران بین جوانی و پیری است، دورانی است که انسان به حد تمامیت و قوت می رسد و لذا بعضی گفته اند: کهل به کسی گفته می شود که جوانیش با پیری مخلوط شده و چه بسا گفته باشند کهل کسی است که سنش به سی وچهار سال رسیده باشد.

به هر حال جمله مورد بحث می فهماند که عیسی علیه السلام تا سن کهولت زنده می ماند و این خود بشارت دیگری است برای مریم!

آنچه از سیاق آیه مورد بحث استفاده می شود این است که می خواهد به یکی از معجزات آن جناب اشاره کند و در ضمن افاده آن معنا می رساند که وی به سن شیخوخت و پیری نمی رسد و مدت معاشرت و سخن گفتنش با مردم از طرف ابتدا ایام صباوت و از طرف انتها ایام کهولت است.

جمله مورد بحث می فرماید: عیسی در گهواره همانطور با مردم سخن گفت که در دوران کهولت سخن می گفت و سخن گفتن کودک در گهواره، معجزه ای است خارق العاده.

این از نظر خود آیه مورد بحث و اما با در نظر گرفتن آیات دیگری که در این قصه وارد شده، از آن جمله آیه: 31 سوره مریم، جای هیچ تردیدی باقی نمی ماند در این که سخن گفتن آن جناب از باب معجزه بوده، چون از آن آیه استفاده می شود که آن جناب در همان ساعت اولی که به دنیا آمده با مردم سخن گفته است. می فرماید:

« فاتت به قومها تحمله، قالوا: یا مریم لقد جئت شیئا فریا...!»

« مولود را که در بغل گرفته بود نزد کسان خود آورد... عیسی گفت: من بنده خدایم، مرا کتاب داده و پیغمبر کرده ! »

« قالت رب انی یکون لی ولد و لم یمسسنی بشر؟» در این آیه مریم با این که طرف صحبتش روح بود با او سخن نگفت بلکه خطاب را متوجه پروردگارش کرد و این بر همان اساس بوده که قبلا بدان اشاره کردیم که خطاب ملائکه و خطاب روح و کلامشان، کلام خدای سبحان است، پس مریم علیهاالسلام می دانسته که آن کسی که با او سخن می گوید خود خدای تعالی است، هر چند که خطابی که می شنیده از جانب روح ممثل و یا ملائکه بود و به همین جهت در پاسخ روی سخن را متوجه خدای تعالی کرد که پروردگارا از کجا من دارای فرزند می شوم ...؟

« قال کذلک الله یخلق ما یشاء، اذا قضی امرا فانما یقول له کن فیکون!» کلمه کذلک در مورد بحث خودش به تنهائی کلامی است تام و تقدیرش الامر کذلک است، یعنی « بله مطلب این چنین است!» و بشارتی که هم اکنون به تو دادم امری است مقضی و قضائی است که رد و بدل نمی شود!

و از جمله« یفعل الله ما یشاء ...!» چنین استفاده می شود که ای مریم این تعجب تو جا ندارد، برای این که وقتی تعجب صحیح است که خدا قادر بر پدید آوردن چنین فرزندی نباشد و یا اگر هم باشد برایش دشوار باشد، اما در حالی که قدرت خدای تعالی نامحدود باشد و هر کاری بخواهد بکند، دیگر چه جای تعجب است. مساله دشواری وقتی تصور می شود که کار نیازمند به اسباب و وسائل باشد، هر چه اسباب و

وسائل بیشتری بخواهد آن کار دشوارتر است و هر قدر آن اسباب نایاب تر و از دسترس دورتر باشد، باز کار دشوارتر خواهد بود. خدای عزوجل هیچ چیزی را با ابزار و وسائل خلق نمی کند، بلکه هر وقت اراده امری را کند، تنها کافی است فرمان دهد که باش و آن چیز موجود شود!

در ادامه بشارت های داده شده به مریم « س» در زمان تولد عیسی «ع» آمده است:

« وَ یُعَلِّمُهُ الْکِتَب وَ الْحِکمَةَ وَ التَّوْرَاةَ وَ الانجِیلَ!»

« وَ رَسولاً إِلی بَنی إِسرءِیلَ أَنی قَدْ جِئْتُکُم بِئَایَةٍ مِّن رَّبِّکمْ...!»

« ای مریم خدای تعالی به عیسی کتاب و حکمت و تورات و انجیل تعلیم می دهد!»

« و در حالی که فرستاده ای است به سوی بنی اسرائیل، و به این پیام که من به سوی شما آمدم با معجزه ای از ناحیه پروردگارتان، و آن این است که از گل برایتان چیزی به شکل مرغ می سازم، سپس در آن می دمم بلادرنگ و به اذن خدا مرغی می شود و نیز کور مادر زاد و برص را شفا می دهم و مرده را به اذن خدا زنده می کنم و بدانچه در خانه هایتان ذخیره کرده اید خبر می دهم و در این( معجزات) آیت و نشانه ای است برای شما، اگر مؤمن باشید!»

« و نیز در حالی که تورات را تصدیق دارم و آمده ام تا بعضی از چیزها که بر شما حرام شده حلال کنم و به وسیله آیتی از پروردگارتان آمده ام، پس از خدا بترسید و مرا اطاعت کنید!»

« و بدانید که الله پروردگار من و شما است، پس او را بپرستید که این است صراط مستقیم!» (48تا51/آل عمران)

از آنجائی که زمینه آیات مورد بحث صرفا، حکایت بشارتی بود که به مریم دادند و دردادن این بشارت کافی بود نکات برجسته ای از سرگذشت زندگی آن جناب یعنی عیسی علیه السلام از روزی که مریم به وی حامله می شود تا روزی که به رسالت و دعوت می پردازد را خاطرنشان کند و به مریم اطلاع دهد که قرار است خداوند چنین فرزندی به تو بدهد و به همین جهت در این زمینه غیر این مقدار را ذکر نکرد.

⁽¹⁾

گفتمان خدا با مسیح درباره شرک پیروان او

« وَ إِذْ قَالَ اللَّهُ یَعِیسی ابْنَ مَرْیَمَ ءَ أَنت قُلْت لِلنَّاسِ اتخِذُونی وَ أُمِّیَ إِلَهَینِ مِن دُونِ اللَّهِ قَالَ سبْحَنَک مَا یَکُونُ لی أَنْ أَقُولَ مَا لَیْس لی بِحَق...!

« و نیز به یاد آر زمانی را که خدای تعالی به عیسی بن مریم فرمود:

-آیا تو به مردم گفتی که ای مردم مرا و مادرم را به غیر از خدا دو معبود دیگر بگیرید؟ عیسی گفت:

-پروردگارا منزهی تو، شایسته من نیست چیزی را که حق من نیست بگویم، و فرضا اگر هم گفته باشم تو خود آنرا شنیده و دانسته ای، آری تو می دانی آنچه را که در نفس من است و این منم که به چیزهایی که در نزد تو است آگهی ندارم . براستی تو علام الغیوبی!»

« من به مردم چیزی جز آنچه که تو دستورم دادی نگفتم و تو دستورم دادی که بگویم خدای را که پروردگار من و پروردگار شما است بپرستید و تا در میان ایشان بودم شاهد اعمال شان بودم پس از این که مرا بسوی خود خواندی تو خودت مراقب و شاهد بر آنان بودی و تو بر هر چیز شاهدی!»

« اگر عذابشان کنی اختیار داری چون آنان بندگان تواند و اگر از جرم شان درگذری باز هم امر به دست تو است، زیرا تو عزیز و حکیمی!»

« خدای تعالی فرمود امروز روزی است که راستگویی راستگویان سودشان می دهد! برای ایشان است باغهای بهشتی که از زیر آنها نهرها روان است و آنان در آن باغها برای همیشه بسر می برند، خداوند از آنان خوشنود شده و آنان هم از خداوند خوشنود شده اند و این است رستگاری بزرگ!»

« برای خداوند است ملک آسمان ها و زمین و آنچه در بین آنها است و او بر هر چیز توانا است!» (116تا 120/مائده)

این آیات گفتگوی خدای تعالی را با عیسی بن مریم در باره آنچه که نصارا در حق وی گفته اند حکایت می کند. گویا غرض از نظم و نسق این آیات بیان اعترافاتی است که عیسی علیه السلام به زبان خود نموده و وضع زندگی دنیوی خود را حکایت کرده باشد که حق او نبوده در باره خود ادعائی کند که حقیقت ندارد، چه او در برابر چشم خدا بوده، چشمی که نه خواب دارد و نه کم دید می شود، و این که او ذره ای از آنچه خداوند برایش تحدید و معین نموده تجاوز نکرده است، چیزی جز آنچه مامور به گفتنش بوده نگفته و کاری جز آنچه خداوند مامور به انجامش نموده نکرده است و آن کار همان شهادت است. خداوند هم او را در این اعترافات و در آنچه که در باره حق ربوبیت خدا و عبودیت بندگان ذکر نموده تصدیق فرموده است. به این بیان آیات مورد بحث منطبق می شود بر غرضی که به خاطر آن سوره مائده نازل شده است و آن غرض عبارتست از بیان حقی که خداوند برای خود به گردن بندگان قرار داده و آن وفای به عهدی است که با خدای خود بسته اند و این که نباید آن عهد را بشکنند، یعنی نباید از روی لاقیدی و بی بندوباری شانه از زیر

بار تکالیف تهی سازند و هر چه بخواهند بکنند و هر جا بخواهند آزادانه بچرند، چنین حقی از طرف خدای تعالی به آنان داده نشده و خودشان هم قادر به رسیدن به این آرزو نیستند. این است آن غرضی که سوره مائده از اول تا به آخر آن را بیان می کند و در آخر می فرماید:

« و لله ملک السموات و الارض و ما فیهن و هو علی کل شی ء قدیر!»

« و برای خدا است ملک آسمانها و زمین و آنچه در میان آنها است،

و او بر هر چیز قادر است!» (120/مائده)

زمان این گفتگو روز قیامت است.

در این آیات از مریم به مادر تعبیر شده و گفته شده:« مرا و مادرم را دو معبود بگیرید،» با این که ممکن بود گفته شود: « مرا و مریم را دو معبود بگیرید،» این تعبیر برای این بود که تا بر مهمترین حجت های آنان بر الوهیت عیسی و مریم دلالت کند.

آن حجت عبارت است از تولدش از مریم بدون وجود پدر! آری جهت اصلی این که نصارا هوس پرستش این دو را کردند، همین مادری و فرزندی این طوری بود، بنا بر این تعبیر کردن از آن دو به عیسی و مادرش بهتر و رساتر دلالت بر این معنی می کند، تا این که گفته شود: عیسی و مریم.

عبارت « من دون الله » در قرآن کریم بسیار آمده و همه جا در معنی شریک و انباز گرفتن استعمال شده نه استقلال، به این معنی که مراد از اتخاذ یک معبود جز خدا و یا دو و یا بیشتر این است که غیر خدا شریک خدا گرفته نشود نه این که غیر خدا معبود گرفته شود و از خدای سبحان الوهیت نفی شود! برای این که یک چنین حرفی قابل تفوه نیست، بلکه از لغویاتی است که نمی توان معنای محصلی برایش تصور کرد. چون آن حقیقتی که در این فرض معبود مستقل اتخاذ شده و از غیر آن هم نفی الوهیت نموده، او همان خدای سبحان است.

اگر مثلا می گوید: معبود مستقل مسیح است و بس و خدای دیگری که معبود مسیح باشد نیست در حقیقت برگشتش به این است که وجود خدای تعالی را قبول داشته باشد و لیکن از در اشتباه و نادانی او را به اوصاف بشری مسیح متصف سازد .

همچنین اگر بت پرستی این حرف را در باره بت خود بزند و بگوید: بتها رب النوع های خدایانند و خدای تعالی وجود ندارد، چه او هم برای عالم، معبود و خدائی قائل شده لیکن او را به وصف کثرت و تعدد موصوف نموده است.

پس این شخص هم برای خدا شریک قائل شد نه این که وجود خدا را انکار کرده باشد، کما این که مسیحیان هم همین حرف را زده و گفته اند:« ان الله ثالث ثلاثة،»

یعنی خدا واحدی است که در عین حال سه چیز است و ثلاثی است که در عین حال واحد است.

پس روشن شد که خدای سبحان چیزی نیست که کسی بتواند به طور کلی انکارش کند، اگر هم مشرکین به ظاهر او را انکار نمایند حرف بی معنا و غیر معقولی زده اند!

آری اگر انسان از دیر باز وجود معبودی را برای این عالم اثبات می کرده برای این بوده که احساس می نموده که عموم اجزای این عالم در رفع نواقصی که در وجودشان هست و در اداره نظامی که لازم دارند به چنین پروردگاری نیازمندند و به این ملاک بوده که بشر پی به وجود پروردگار برده، آن گاه خصوصیات وجودی او را اثبات کرده است.

بنا بر این، در مقام معرفی آن پروردگار و آن قیم هر چیزی را که اسم ببرند و سراغ دهند همو خدای سبحان است!

چون اگر معبودی که سراغ می دهند غیر خدا باشد اشتباهی است که در تشخیص اسماء و صفات خدا نموده، و اگر هم خدا را قبول دارند و هم معبودهای دیگری را اثبات می کنند برای خدا شریک قائل شده اند، پس در هر حال خدا را اثبات کرده، نه این که او را انکار و غیر او را اثبات کنند، زیرا گفتیم که این حرف غیر معقول است!

به این بیان معلوم شد معنی« الهین من دون الله ،» دو شریک از غیر خدا برای خدا قائل شدن است، نه خدا را انکار کردن.

ما از خارج فهمیده و بدست آورده ایم که نصارا با این عمل خود نفی الوهیت از پروردگار متعال نکرده اند، و چه بسا از مسیحیان که به این معنی هم اشکال کرده اند و گفته اند: نصارا قائل به الوهیت مریم عذرا نیست و کلام آنان را که به ظاهر الوهیت مریم را می رساند به وجهی توجیه نموده اند!

لیکن نکته ای که در این آیه است و این توجیهات را باطل می کند و لازم است تذکر داده شود این است که در آیه نفرمود: نصارا گفته اند مریم اله است، تا بتوان آنرا توجیه کرد و گفت آری چنین حرفی می زدند و لیکن غرض شان چیز دیگری بوده، بلکه فرمود: نصارا مریم را اله خود اتخاذ کردند، معلوم است که اتخاذ اله غیر گفتن آن است، گر چه وقتی اتخاذ شد به زبان هم جاری می شود زیرا اتخاذ اله جز به عبودیت و خضوع بندگی صادق نیست، علاوه بر این که اعتقاد به الوهیت مریم از نیاکان مسیحیت به اخلاف آنان رسیده و این در میان شان مشهور است.

« قال سبحانک ما یکون لی ان اقول ما لیس لی بحق ...!» این آیه و آیه بعدش

جواب مسیح است از سؤالی که از او شد، و همان طوری که گفتیم آن جناب در پاسخ خود ادب عجیبی بکار برده است، زیرا وقتی ناگهان و بدون انتظار از پروردگار خود می شنود که نسبتی به ساحت مقدس او داده اند که سزاوار و لایق مقام قدس و ساحت جلال و عظمت او نیست و آن نسبت عبارت است از اتخاذ مردم معبودها و شرکا برای خدای سبحان، لذا در آغاز سخن خدای خود را تسبیح و تقدیس می نماید، آری ادب عبودیت اقتضا می کند که بنده در چنین موقعی پروردگار خود را از چیزهائی که سزاوار نیست در باره وی بشنود و یا تصور آنرا به خود راه دهد تقدیس نموده و او را از آن نسبت های ناروا منزه سازد، چنان که خود پروردگار هم در کلام خود، بندگان خود را به چنین ادبی تادیب کرده و فرموده:« و قالوا اتخذ الرحمن ولدا سبحانه !»(26/انبیا ) و نیز فرموده:« و یجعلون لله البنات سبحانه!»(57/نحل)

مسیح علیه السلام پس از تسبیح خدای تعالی چیزی را که خداوند از انتسابش به وی پرسش نموده و آن این بوده که به مردم گفته باشد غیر از خدا ، مرا و مادرم را هم دو معبود بگیرید، انکار نمود.

البته مستقیما خود آن نسبت را انکار نکرد، بلکه به منظور مبالغه در تنزیه خداوند آنرا به نفی سببش، نفی و انکار نمود، چون اگر می گفت: من چنین حرفی نزده ام و یا چنین کاری نکرده ام، فهمیده می شد که چنین کاری ممکن هست که از وی سرزده باشد و لیکن او به اختیار خود نکرده، بخلاف این که سبب آنرا نفی کند و بگوید: شایسته نیست برای من که چنین چیزی را که حق نیست بگویم! که در این صورت چیزی را نفی کرده که گفتار مزبور موقوف بر آن است و آن این است:

اولا: این که این گفتار صحیح و حق باشد و ثانیا: مسیح مجاز در گفتن آن هم باشد، وقتی حق بودن آن را نفی کند گفتن خود را هم بطور رساتر و بهتری نفی کرده است.

« ان کنت قلته فقد علمته!» نفی دیگری است برای آن گفتاری که صدورش از مسیح سؤال شده است. در اینجا هم صریحا آنرا نفی نکرده، بلکه لازمه آنرا که همان علم خدای تعالی باشد نفی نموده، چه لازمه صدور آن از مسیح این است که خدای تعالی عالم به آن باشد، زیرا خدای تعالی کسی است که چیزی در آسمان و زمین بر او پوشیده نیست و او کسی است که قائم است بر هر نفس و بر هر عملی که آن نفس انجام می دهد، کسی است که بر هر چیزی محیط است!

این فقره از کلمات مسیح متضمن چند نکته است: یکی این که دلیل آن همراهش ذکر شده و تنها به ذکر ادعا اکتفا نشده است، دیگر این که اشعار دارد بر این

که تنها چیزی که مسیح علیه السلام در کارها و گفتارهایش ملاحظه می کند علم خدای سبحان است و بس! و هیچ گونه اعتبار و اعتنائی به علم و جهل غیر خدا از مخلوقات قائل نیست و کاری به علم و جهل شان ندارد، به عبارت واضح تر این که بطور کلی سؤال در جائی صحیح است که سائل یا خود را جاهل بداند و بخواهد به این وسیله از خود دفع جهل نموده و نسبت به مورد سؤال اطلاع پیدا کند، یا اگر خود را جاهل نمی داند بخواهد با این سؤال از جاهل دیگری رفع جهل نموده و او را بواقع قضیه مورد سؤال واقف سازد، کما این که نوع سؤالاتی که در کلام پروردگار واقع شده از همین باب است و از همین جهت مسیح علیه السلام در جوابی که در مثل چنین مقامی داده که: اگر من گفته بودم، تو دانسته بودی، امر را به علم خدای تعالی ارجاع داده و اشعار داشته بر این که در افعال و اقوالش چیزی را جز علم خدای تعالی معتبر نمی داند، آنگاه با جملات« تعلم ما فی نفسی و لا اعلم ما فی نفسک انک انت علام الغیوب!» علم خدای خود را از این که دستخوش جهل و آمیخته با آن شود منزه نموده است .

این کلام گر چه خود ثنای دیگری است، لیکن غرض از آن در این مقام ثنا نیست چون مقام مقام ثنا نیست، بلکه تبری از نسبتی است که به وی داده شده، پس این که گفت « تعلم ما فی نفسی،» توضیح می دهد مقدار نفوذ علم باری تعالی را که در جمله« ان کنت قلته فقد علمته» از آن اسم برده و بیان می کند که در روز قیامت علم خدای تعالی که پادشاه حقیقی است از قبیل علمی که پادشاهان از راه گزارشات مملکت به احوال رعیت خود پیدا می کنند نیست، و خداوند مانند آنان که به پاره ای از احوال رعیت عالم و نسبت به پاره ای جاهل و حال بعضی از رعایا را مستحضر و از حال بعضی دیگر غافلند نیست، بلکه خدای سبحان لطیف و خبیر به هر چیز است که از آن جمله خصوص نفس عیسی بن مریم است، باز هم هنوز بیان مسیح در باره علم حق تعالی استیفا نشده، زیرا خدای سبحان عالم است به هر چیز، لیکن نه چون علم یکی از ما به دیگری و علم آن دیگری به ما، بلکه او آنچه را که می داند به احاطه می داند، و بدون این که چیزی به او احاطه یابد« و لا یحیطون به علما!» پس خدای تعالی معبودی است نامحدود و بر خلاف او هر چیزی محدود و مقدر است به طوری که از حدود خود نمی تواند تجاوز کند، از همین جهت مسیح علیه السلام برای این که حق مطلب را ادا کرده باشد جمله دیگری را ضمیمه کرد و آن این بود که گفت:« و لا اعلم ما فی نفسک!» اما این که گفت« انک انت علام الغیوب!» خواست تا با این جمله علت جمله قبلی را که گفت:« تعلم ما فی نفسی،» بیان نموده از جهت دیگری حق مطلب را بهتر و بیشتر ادا کند و آن جهت دفع توهمی است که ممکن است کسی بخود راه دهد و خیال

کند علم خدا تنها منحصر است به ما بین او و بنده اش مسیح و شامل هر چیزی نمی شود، برای دفع این توهم گفت: « انک انت علام الغیوب!» یعنی علم تام به جمیع غیب ها منحصرا از آن خدای عالم است. هر چیزی که برای یک موجودی حاضر و برای سایر موجودات غایب است همان چیز برای خدا حاضر است و او محیط به آن است. لازمه این مطلب این است که چیزی نتواند به غیب چیز دیگری که خدا عالم به آن است و نه به غیب خود پروردگار راه یابد، برای اینکه او خود مخلوقی است محدود که نمی تواند از طوری که آفریده و تحدید شده تجاوز نماید . پس تنها خدای سبحان علام الغیوب است، و هیچ چیزی به جز خدا عالم به غیب ها نیست، نه همه غیبها و نه بعضی از آنها، علاوه بر این، اگر هم فرض شود که کسی( مانند انبیا و اولیاء) به چیزی از غیب خدا احاطه یابد باز هم محیط حقیقی نیست، زیرا اگر در این فرض خداوند به آنچه او احاطه یافته احاطه داشته باشد پس باز آن شخص محیط نیست، بلکه محاط به احاطه خدا است و خداوند است که مشیتش تعلق گرفته او را به بعضی از غیب های خود احاطه دهد و معلوم است که آن شخص به این موهبت و ملکی که خدا به او ارزانی داشته از ملک خدا بیرون نرفته است، کما این که فرمود:« و لا یحیطون بشی ء من علمه الا بما شاء!»(255/بقره) و اگر - العیاذ بالله - خداوند احاطه به آن نداشته باشد در این صورت محدود و مخلوقی بیش نیست و خداوند بزرگتر از آن است که مخلوق و محدود باشد تعالی الله عن ذلک علوا کبیرا .

« ما قلت لهم الا ما امرتنی به ان اعبدوا الله ربی و ربکم!» مسیح علیه السلام پس از آن که نسبت مزبور را از راه نفی سبب از خود نفی نمود اینک مجددا از طریق بیان وظیفه و این که از وظیفه خود تخطی نکرده آنرا نفی کرده و عرض می کند « من به آنان نگفتم مگر آنچه را که تو به من دستور دادی، » کلام خود را به طریق نفی و اثبات ادا کرده تا افاده حصر نموده بر جواب پروردگار و نفی آنچه از او سؤال شده دلالت کند، و با جمله:« ان اعبدوا الله!» وظیفه خود را تفسیر کرد و با جمله« ربی و ربکم!» خدای خود را توصیف نمود تا کمترین شبهه و توهمی در این که او بنده ای است فرستاده شده از طرف خدائی که پروردگار او و همه مردم است و رسولی است که مردم را بسوی خدای واحد بی شریک دعوت می کند باقی نماند، آری مسیح علیه السلام - به طوری که قرآن شریف از او حکایت کرده - همیشه مردم را همین طور صریح و روشن به توحید دعوت می نموده، از جمله کلمات او به نقل قرآن این آیه است: « ان الله هو ربی و ربکم فاعبدوه هذا صراط مستقیم!»(51/آل عمران)

« و کنت علیهم شهیدا ما دمت فیهم فلما توفیتنی کنت انت الرقیب علیهم و

انت علی کل شی ء شهید!» در این کلام نیز وظیفه دیگری را که از جانب خدای سبحان به عهده دارد بیان نموده و آن شهادت بر اعمال است، چنان که آیه شریفه زیر هم به آن اشاره می کند:« و یوم القیامة یکون علیهم شهیدا!»(159/نساء) مسیح علیه السلام در این فقره از کلام خود عرض می کند: من در بین امت خود وظیفه ای جز رسالت بسوی آنها و گواهی بر رفتارشان نداشتم.

رسالت را به روشن ترین وجهی که ممکن بود انجام دادم و تا مدتی که در بین آنان بودم شاهد و ناظر اعمالشان هم بودم و به هیچ وجه از وظیفه ای که برایم مقرر فرمودی تخطی نکردم .

بنا بر این، من از این که به آنها گفته باشم: مرا و مادرم را جز خدا دو معبود بگیرید، بری و منزهم!

از این دو آیه شریفه که حال مسیح علیه السلام را حکایت می کند معلوم شد که ساحت مقدس آن جناب از این خرافات که ملت مسیح در حق وی می گویند بری و منزه است و وی مسؤول آنچه می گویند و می کنند نیست، لذا خود مسیح در آخر کلامش عرض کرد:« ان تعذبهم فانهم عبادک...!»

⁽¹⁾

تفسیر و تحلیل گفتمان ایوب با خدا

بلاهای ایوب، نمونه ای از امتحان الهی

« وَ اذْکُرْ عَبْدَنَا أَیُّوب إِذْ نَادَی رَبَّهُ أَنی مَسنیَ الشیْطنُ بِنُصبٍ وَ عَذَابٍ...!»

« به یاد آور بنده ما ایوب را آن زمان که پروردگار خود را ندا داد که شیطان مرا دچار عذاب و گرفتاری کرد!»

« بدو گفتیم پای خود به زمین بکش که آب همین جا نزدیک توست، آبی خنک، در آن آب تنی کن و از آن بنوش!»

« و اهلش را با فرزندانی به همان تعداد و دو برابر فرزندانی که داشت به او بدادیم تا رحمتی باشد از ما به او و تذکری باشد برای خردمندان!»

« و نیز به او گفتیم حال که سوگند خورده ای که همسرت را صد ترکه چوب بزنی تعداد صد ترکه به دست بگیر و آنها را یک بار به زنت بزن تا سوگند خود نشکسته باشی، ما ایوب را بنده ای خویشتن دار یافتیم!

چه خوب بود همواره به ما رجوع می کرد!»(41تا44/ص)

در آغاز آیات می فرماید: به یاد آر بنده ما ایوب را بعدا بعضی از خاطرات او را نام برده، می فرماید: به یاد آر این خاطره اش را که پروردگار خود را خواند که ای پروردگار من...!

« و اذکر عبدنا ایوب اذ نادی ربه انی مسنی الشیطان بنصب و عذاب!» این جمله دعایی است از ایوب علیه السلام که در آن از خدا می خواهد عافیتش دهد و سوء

حالی که بدان مبتلا شده از او برطرف سازد!

به منظور رعایت تواضع و تذلل درخواست و نیاز خود را ذکر نمی کند و تنها از این که خدا را به نام ربی - پروردگارم صدا می زند فهمیده می شود که او را برای حاجتی می خواند.

از ظاهر آیات بعدی برمی آید که مرادش از نصب و عذاب بد حالی و گرفتاریهایی است که در بدن او و در خاندانش پیدا شد، همان گرفتاریهایی که در سوره انبیا آن را از آن جناب چنین حکایت کرده که گفت:« مسنی الضر و انت ارحم الراحمین!» البته این در صورتی است که بگوییم کلمه ضر شامل مصیبت در خود آدمی و اهل بیتش می شود.

و در این سوره و سوره انبیاء هیچ اشاره ای به از بین رفتن اموال آن جناب نشده، هر چند که این معنا در روایات آمده است.

ظاهرا مراد از مس شیطان به نصب و عذاب این است که: می خواهد نصب و عذاب را به نحوی از سببیت و تاثیر به شیطان نسبت دهد و بگوید که شیطان در این گرفتاریهای من مؤثر و دخیل بوده است. همین معنا از روایات هم برمی آید.

در اینجا این سؤال پیش می آید که یکی از گرفتاریهای ایوب مرض او بود، و مرض علل و اسباب عادی و طبیعی دارد، پس چگونه آن جناب مرض خود را هم به شیطان نسبت داد و هم به بعضی از علل طبیعی؟ جواب این اشکال آن است که: این دو سبب یعنی شیطان و عوامل طبیعی، دو سبب در عرض هم نیستند، تا در یک مسبب جمع نشوند و نشود مرض را به هر دو نسبت داد، بلکه دو سبب طولی اند.

ممکن است گفته شود: اگر چنین استنادی ممکن باشد، ولی صرف امکان دلیل بر وقوع آن نمی شود، از کجا که شیطان چنین تاثیری در انسانها داشته باشد که هر کس را خواست بیمار کند؟ در پاسخ می گوییم: نه تنها دلیلی بر امتناع آن نداریم، بلکه آیه شریفه « انما الخمر و المیسر و الانصاب و الازلام رجس من عمل الشیطان!»(90/مائده) دلیل بر وقوع آن است، برای این که در این آیه، شراب و قمار و بت ها و ازلام را به شیطان نسبت داده و آن را عمل شیطان خوانده و نیز از حضرت موسی علیه السلام حکایت کرده که بعد از کشتن آن مرد قبطی گفته:« هذا من عمل الشیطان انه عدو مضل مبین!» (15/قصص)

به فرضی هم که از روایات چشم پوشی کنیم، ممکن است احتمال دهیم که مراد از نسبت دادن نصب و عذاب به شیطان این باشد که شیطان با وسوسه خود مردم را فریب داده و به مردم گفت: از این مرد دوری کنید و نزدیکش نشوید، چون اگر او پیغمبر بود این قدر بلاء از همه طرف احاطه اش نمی کرد و کارش بدینجا نمی کشید و عاقبتش

بدینجا که همه زبان به شماتت و استهزایش بگشایند نمی انجامید .

آنچه در قرآن کریم از خصائص انبیاء و سایر معصومین شمرده شده، همانا عصمت است که به خاطر داشتن آن، از تاثیر شیطان در نفوسشان ایمنند و شیطان نمی تواند در دلهای آنان وسوسه کند، اما تاثیرش در بدنهای انبیاء و یا اموال و اولاد و سایر متعلقات ایشان، به این که از این راه وسیله ناراحتی آنان را فراهم سازد، نه تنها هیچ دلیلی بر امتناع آن در دست نیست، بلکه دلیل بر امکان وقوع آن هست، و آن آیه شریفه« فانی نسیت الحوت و ما انسانیه الا الشیطان ان اذکره!»(63/کهف) می باشد که راجع است به داستان مسافرت موسی با همسفرش یوشع علیه السلام و یوشع به موسی می گوید: اگر ماهی را فراموش کردم این فراموشی کار شیطان بود، او بود که نگذاشت من به یاد ماهی بیفتم!

پس از این آیه برمی آید که شیطان این گونه دخل و تصرفها را در دلهای معصومین دارد.

لازمه جواز و امکان مداخله شیطان در دلهای انبیاء این نیست که در دلهای پیروان انبیاء نیز دخل و تصرف بکند، زیرا ما که می گوییم ممکن است شیطان چنین تصرفهایی در دلهای معصومین بکند، معتقدیم که هر جا چنین تصرفهایی بکند به اذن خدا می کند، به این معنا که خدا جلوگیرش نمی شود چون مداخله شیطان را مطابق مصلحت می بیند، مثلا می خواهد مقدار صبر و حوصله بنده اش معین شود.

و لازمه این حرف این نیست که شیطان بدون مشیت و اذن خدا هر چه دلش خواست بکند و هر بلایی که خواست بر سر بندگان خدا بیاورد و این خود روشن است!

« أرکض برجلک هذا مغتسل بارد و شراب!» واقع شدن این آیه در دنبال آیه قبلی که درخواست و ندای ایوب علیه السلام را حکایت می کرد، این معنا را افاده می کند که خدای سبحان خواسته است به وی اعلام کند که دعایش مستجاب گشته است.

جمله« أرکض برجلک!» حکایت آن وحیی است که در هنگام کشف از استجابت به آن جناب فرموده. سیاق آیه که سیاق امر است اشعار دارد بلکه کشف می کند از این که: آن جناب در آن موقع آن قدر از پا درآمده بود که قادر به ایستادن و راه رفتن با پای خود نبوده و در سراپای بدن بیماری داشته و خدای تعالی اول مرض پای او را شفا داده و بعد چشمه ای در آنجا برایش جوشانده و دستور داد که از آن چشمه حمام بگیرد و بنوشد تا ظاهر و باطن بدنش از سایر مرضها بهبودی یابد! .

« و وهبنا له أهله و مثلهم معهم رحمة منا و ذکری لاولی الالباب!» در روایات آمده: تمامی کسان او به غیر از همسرش مردند و آن جناب به داغ همه فرزندانش مبتلا

شده بود و بعدا خدا همه را برایش زنده کرد و آنان را و مثل آنان را به آن جناب بخشید.

بعضی گفته اند که فرزندانش در ایام ابتلایش از او دوری کردند و خدا با بهبودی اش آنان را دوباره دورش جمع کرد و همان فرزندان زن گرفتند و بچه دار شدند. پس معنای این که خدا فرزندانش را و مثل آنان را به وی بخشید همین است که آنان و فرزندان آنان را دوباره دورش جمع کرد .

« رحمة منا و ذکری لاولی الالباب !» ما این کار را کردیم برای این که رحمتی از ما به وی بوده باشد و نیز تذکری برای صاحبان عقل باشد تا با شنیدن سرگذشت آن جناب متذکر شوند!

« و خذ بیدک ضغثا فاضرب به و لا تحنث انا وجدناه صابرا نعم العبد انه اواب!» ضغث به معنای یک مشت پر از شاخه درخت و یا از گیاه و یا از خوشه خرما است و ایوب علیه السلام سوگند خورده بود که اگر حالش خوب شود همسرش را صد تازیانه بزند، زیرا در امری او را ناراحت کرده بود و چون خدای تعالی عافیتش داد به وی فرمود تا یک مشت شاخه به عدد تازیانه هایی که بر آن سوگند خورده بود( صد عدد) در دست گرفته یک نوبت آن را به همسرش بزند تا آن که سوگند خود را نشکسته باشد .

اگر جرم همسر او و سبب سوگند او را ذکر نکرده برای این است که هم تادب و هم نامبرده را احترام کرده باشد!

« انا وجدناه صابرا!» یعنی ما او را در برابر ابتلائاتی که به وسیله آن او را آزمودیم یعنی در برابر مرض و از بین رفتن اهل و مال صابر یافتیم!

یعنی اگر ما او را عبد نامیدیم و یا عبد خود نامیدیم، برای این است که ما او را صابر یافتیم!

⁽¹⁾

تفسیر و تحلیل گفتمان یونس(ع) با خدا

دعائی از بطن ماهی !

« وَ ذَا النُّونِ إِذ ذَّهَب مُغَضِباً فَظنَّ أَن لَّن نَّقْدِرَ عَلَیْهِ فَنَادَی فی الظلُمَتِ أَن لا إِلَهَ إِلا أَنت سبْحَنَک إِنی کنت مِنَ الظلِمِینَ!»

« فَاستَجَبْنَا لَهُ وَ نجَّیْنَهُ مِنَ الْغَمّ ِ وَ کَذَلِک نُجِی الْمُؤْمِنِینَ!»

« و ذو النون را یاد کن آن دم که خشمناک برفت و گمان کرد بر او سخت نمی گیریم، پس از ظلمات ندا داد که پروردگارا! خدایی جز تو نیست، تسبیح تو گویم که من از ستمگران بودم!»

« پس اجابتش کردیم و از تنگنا نجاتش دادیم و مؤمنان را نیز چنین نجات می دهیم!»( 87و 88/انبیا)

ذو النون( صاحب ماهی) همان یونس پیغمبر فرزند متی است که صاحب داستان ماهی است و از طرف پروردگار مبعوث بر اهل نینوی شد و ایشان را دعوت کرد ولی ایمان نیاوردند پس نفرینشان کرد و از خدا خواست تا عذابشان کند همین که نشانه های عذاب نمودار شد توبه کردند و ایمان آوردند.

پس خدا عذاب را از ایشان برداشت و یونس از میانشان بیرون شد و خداوند صحنه ای به وجود آورد که در نتیجه یونس به شکم یک ماهی بزرگ فرو رفت و در آنجا زندانی شد تا آن که خدا آن بلیه را از او برداشته دو باره به سوی قومش فرستاد.

« و ذا النون اذ ذهب مغاضبا ...!» یعنی به یاد آر ذو النون را آن زمان که با خشم از قومش بیرون رفت و پنداشت که ما بر او تنگ نمی گیریم.

ممکن هم هست آیه در مورد تمثیل وارد شده باشد و معنایش این باشد که: رفتن او و جدائی اش از قومش مانند رفتن کسی بود که از مولایش قهر کرده باشد و پنداشته باشد که مولایش بر او دست نمی یابد و او می تواند با دور شدن از چنگ وی بگریزد و مولایش نمی تواند او را سیاست کند!

این احتمال از این نظر قوی نیست که پیامبری چون یونس شانش اجل از این است که حقیقتا و واقعا از مولایش قهر کند و به راستی بپندارد که خدا بر او قادر نیست و او می تواند با سفر کردن از مولایش بگریزد چون انبیای گرامی خدا ساحتشان منزه از چنین پندارها است و به عصمت خدا معصوم از خطا هستند!

پس همانطور که گفتیم آیه شریفه از باب تمثیل است نه حکایت یک واقعیت خارجی!

خدای تعالی او را گرفتار ماهی کرد و ماهی او را بلعید پس در شکم ماهی پروردگار خود را بخواند.

« ان لا اله الا انت سبحانک!» در این جمله یونس علیه السلام از آنچه که عملش نمایش می داد بیزاری می جوید، چون عمل او که راه خود را گرفت و قومش را به عذاب خدا سپرد و رفت بدون این که از ناحیه خدا دستوری داشته باشد - گر چه او چنین قصدی نداشت - این معنا را ممثل می کرد که غیر از خدا مرجع دیگری هست که بتوان به او پناه برد.

چون عملش بیانگر چنین معنایی بود از این معنا بیزاری جست و عرضه داشت:« لا اله الا انت - جز تو معبودی نیست!»

همچنین، چون این معنا را ممثل می کرد که ممکن است به کارهای او اعتراض نماید و بر او خشم گیرد و نیز این تصور را به وجود می آورد که ممکن است کسی از تحت قدرت خدا بیرون شود، لذا برای عذرخواهی از آن گفت: سبحانک!

« انی کنت من الظالمین!» در این جمله به ظلم خود اعتراف کرد، چون عملی آورده که ظلم را ممثل می کرد، هر چند که فی نفسه ظلم نبود و خود او هم قصد ظلم و معصیت نداشت، چیزی که هست خدای تعالی در این پیشامد پیغمبرش را تادیب و تربیت کرد تا با گامی پاک و مبرای از تمثیل ظلم( تا چه رسد به خود ظلم!» شایسته قدم نهادن به بساط قرب گردد!

« فاستجبنا له و نجیناه من الغم و کذلک ننجی المؤمنین!» یونس علیه السلام هر چند که تصریح به خواسته خود نکرد و تنها به مساله توحید و تنزیه خدا و اعتراف به ظلم خود اکتفا کرد، لیکن با این کلماتش حال درونی خود را و موقفی را که در آن قرار

گرفته بیان داشت، که در معنا درخواست نجات و عافیت را می رساند، خدا هم درخواست او را اجابت نموده، از اندوه و غمی که به وی روی آورده بود نجاتش بداد!

جمله« و کذلک ننجی المؤمنین!» وعده به نجات دادن هر مؤمن مبتلای به اندوه است، البته مؤمنی که مانند یونس رو به درگاه وی آورد و او را چون وی ندا کند!

در الدرالمنثور است که ابن جریر از سعد روایت کرده که گفت: از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم شنیدم که فرمود: آن اسم از اسامی خدا که اگر کسی او را با آن بخواند اجابتش می کند و هر چه بخواهد می دهد، همان اسمی است که یونس فرزند متی خواند!

عرضه داشتم یا رسول الله! آن اسم مخصوص یونس بود یا برای همه مسلمین؟ فرمود مخصوص یونس و مؤمنین است که اگر خدای را با آن بخوانند مستجاب می کند! مگر نشنیده ای که خدای تعالی می فرماید:« و کذلک ننجی المؤمنین!» پس ایمان شرطی است که خدا آن را در دعای دعا کننده شرط کرده است!

⁽¹⁾

تأدیب یونس! و تسبیحات نجات دهنده

« وَ إِنَّ یُونُس لَمِنَ الْمُرْسلِینَ!»

« إِذْ أَبَقَ إِلی الْفُلْکِ الْمَشحُونِ،»

« فَساهَمَ فَکانَ مِنَ الْمُدْحَضِینَ،»

« فَالْتَقَمَهُ الحُْوت وَ هُوَ مُلِیمٌ...!»

« و همانا یونس هم از پیامبران بود!»

« به یادش آور زمانی که به طرف یک کشتی پر بگریخت،»

« پس قرعه انداختند و او از مغلوبین شد،»

« پس ماهی او را ببلعید در حالی که ملامت زده بود!»

« و اگر او از تسبیح گویان نمی بود،»

« حتما در شکم ماهی تا روزی که خلق مبعوث شوند باقی می ماند!»

« ولی چون از تسبیح گویان بود ما او را به خشکی پرتاب کردیم در حالی که مریض بود،»

« و بر بالای سرش بوته ای از کدو رویاندیم،»

« و او را به سوی شهری که صد هزار نفر و بلکه بیشتر بودند فرستادیم!»

« پس ایمان آوردند ما هم به نعمت خود تا هنگامی معین( مدت عمر آن قوم)

بهره مندشان گردانیدیم!» ( 139تا148/صافات)

این آیات خلاصه ای است از داستان یونس علیه السلام که خدا او را مبتلا کرد به شکم ماهی، به کیفر این که در هنگام مرتفع شدن عذاب - که مقدمات نزولش رسیده بود - از قوم خود اعراض کرد.

« و ان یونس لمن المرسلین اذ ابق الی الفلک المشحون!» یعنی یونس نیز از پیامبران بود که به سوی کشتی فرار کرد، با این که کشتی ظرفیت سوار شدن او را نداشت. مراد از فرار کردن او به طرف کشتی این است که او از بین قوم خود بیرون آمد و از آنان اعراض کرد.

آن جناب هر چند در این عمل خود خدا را نافرمانی نکرد و قبلا هم خدا او را از چنین کاری نهی نکرده بود و لیکن این عمل شباهتی تام به فرار یک خدمتگزار از خدمت مولی داشت و به همین جهت خدای تعالی او را به کیفر این عمل بگرفت.

در کشتی قرعه انداختند و یونس از مغلوبین شد. جریان بدین قرار بود که نهنگی بر سر راه کشتی درآمد و کشتی را متلاطم کرد و چون سنگین بود خطر غرق همگی را تهدید کرد، ناگزیر شدند از کسانی که در کشتی بودند شخصی را در آب بیندازند تا نهنگ او را ببلعد و از سر راه کشتی به کناری رود قرعه انداختند به نام یونس علیه السلام اصابت کرد به ناچار او را به دهان نهنگ سپردند و نهنگ آن جناب را ببلعید: « فالتقمه الحوت و هو ملیم - ماهی او را لقمه ای کرد، در حالی که او ملامت زده بود!»

« فلولا انه کان من المسبحین للبث فی بطنه الی یوم یبعثون!»

این آیه شریفه یونس را جزو تسبیح کنندگان شمرده و معلوم است مسبح کسی را گویند که مکرر و به طور دائم تسبیح می گوید به طوری که این عمل صفت وی شده باشد. از این می فهمیم که آن جناب مدتی طولانی کارش تسبیح بوده است.

آنچه قرآن کریم از تسبیح او حکایت کرده این است که می فرماید:

« فنادی فی الظلمات ان لا اله الا انت سبحانک انی کنت من الظالمین!»

« پس از ظلمات ندا داد که پروردگارا! خدایی جز تو نیست، تسبیح تو گویم که من از ستمگران بودم!»( 88/انبیا )

از جمله « سبحانک انی کنت من الظالمین!» که هم تسبیح و هم اعتراف به ظلم است( البته ظلم به آن معنایی که بعدا خواهیم گفت،) استفاده می شود که منظور از تسبیح او تسبیح از معنایی است که عمل وی و رفتن از ما بین آنان دلالت بر آن دارد و آن معنا این است که اگر فرار کند دیگر دست خدا به او نمی رسد، همچنان که جمله « و ظن ان لن نقدر علیه - خیال کرد دست ما به او نمی رسد!» بر آن دلالت دارد .

جمله « فلولا انه کان من المسبحین ...!» دلالت دارد بر این که صرفا تسبیح او باعث نجاتش شده و لازمه این گفتار آن است که یونس گرفتار شکم ماهی نشده باشد مگر به خاطر همین که خدا را منزه بدارد از آن معنایی که عملش حکایت از آن می کرد و در نتیجه از آن گرفتاری که عملش باعث آن شده بود نجات یافته و به ساحت عافیت قدم بگذارد!

از این بیان روشن می شود که عنایت کلام همه در این است که بفهماند تسبیح او در شکم ماهی مایه نجاتش شد!

بنا بر این ظاهر قضیه این است که مراد از تسبیح یونس، همین ندای او در ظلمات باشد که گفته:« لا اله الا انت سبحانک انی کنت من الظالمین!» و اگر قبل از تسبیح، تهلیل« لا اله الا الله!» را ذکر کرد، برای این بود که به منزله علتی باشد برای تسبیحش، گویا فرموده: خدایا معبود به حقی که باید به سویش توجه کرد غیر از تو کسی نیست! پس تو منزهی از آن معنایی که عمل من آن را می رسانید، چون من از تو فرار کردم و از عبودیت تو اعراض نمودم و به غیر تو متوجه شدم پس اینک من متوجه تو می شوم و تو را بری و پاک می دانم از آنچه عملم حکایت از آن می کرد، حال می گویم: غیر از تو کسی و چیزی کارساز نیست!

این بود معنای تسبیح یونس که اگر این معنا را نگفته بود، تا ابد از آن بلیه نجات نمی یافت، چون - همان طور که گفتیم - سبب نجاتش تنها و تنها همین تسبیح بود به آن معنایی که ذکر کردیم.

با این بیان روشن می شود که مراد از جمله« للبث فی بطنه الی یوم یبعثون!» جاوید بودن مکث آن جناب است در شکم ماهی، تا روزی که مبعوث شود و از شکم ماهی بیرون آید مانند قبر که مردم در آن دفن می شوند و مکث می کنند تا روزی که مبعوث شوند و از آن خارج گردند.

در آیه شریفه مورد بحث هیچ دلالتی بر این نیست که یونس تا روز قیامت در شکم ماهی زنده می ماند و یا جنازه اش در شکم ماهی سالم می ماند و شکم ماهی قبر او می شد، یا به این که ماهی تا روز قیامت زنده می ماند و یا به نحوی دیگر.

« فنبذناه بالعراء و هو سقیم!» یونس در شکم ماهی از تسبیح گویان شد و در نتیجه ما او را از شکم ماهی بیرون انداختیم و در بیرون دریا در زمینی که نه سایه داشت و نه سقف، پرت کردیم، در حالی که بیمار بود و سایه ای هم نبود که به آنجا برود. « و انبتنا علیه شجرة من یقطین.» کلمه یقطین به معنای نوعی از کدو است که برگهای پهن و مدور دارد و خدا این بوته را رویانید تا برگهایش بر بدن او سایه بیفکند.

« و ارسلناه الی مائة الف او یزیدون!» ما او را به رسم پیامبری به سوی مردمی فرستادیم که عددشان صد هزار و بلکه بیشتر بود( منظور از این مردم اهل نینوی است،) این قوم به وی ایمان آوردند و ما ایشان را به آن عذابی که قبلا به ایشان نزدیک شده بود هلاک نکردیم و آنان را از نعمت حیات و بقاء برخوردار کردیم که تا فرا رسیدن اجلشان زندگی کنند.

⁽¹⁾

گفتمان های خدا با رسول الله(ص)

دعاهائی که خدا به رسولش آموخت!

در قرآن کریم برای رسول الله”ص“ تأدیب های الهی و تعلیمات عالی وجود دارد در انواع و اقسام ثنا بر پروردگار، تا با رعایت آن، پروردگار خود را ثنا گوید و آن آداب را در درخواستهای خود به کار بندد، مانند:

قل اللهم مالک الملک!

« قُلِ اللَّهُمَّ مالِکَ الْمُلْکِ تُؤْتِی الْمُلْکَ مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْکَ مِمَّنْ تَشاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِیَدِکَ الْخَیْرُ إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدیرٌ!»

« تُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهارِ وَ تُولِجُ النَّهارَ فِی اللَّیْلِ وَ تُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ تُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ وَ تَرْزُقُ مَنْ تَشاءُ بِغَیْرِ حِساب !»

« بگو: بارالها ! ای مالک ملک عالم !

توئی که به هرکس که بخواهی ملک را عطا می کنی!

و از هر که خواهی باز می ستانی!

هر که را خواهی عزّت می بخشی و هر که را خواهی خوار می کنی!

سر رشته همه خیرات به دست توست و تو بر هر کاری توانایی! »

« شب را در روز و روز را در شب داخل می کنی!

زنده را از مرده و مرده را از زنده، بیرون می آوری!

و هر که را خواهی بی حساب روزی می دهی!» (26و27/آل عمران)

قل اللهم فاطر السموات و الارض !

« قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْض ! ِ عالِمَ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ !

أَنْتَ تَحْکُمُ بَیْنَ عِبادِکَ فی ما کانُوا فیهِ یَخْتَلِفُونَ ! »

« بگو: بار الها! ای پدید آورنده ی آسمان ها و زمین!

ای دانای غیب و شهود !

تویی که بین بندگانت در آنچه اختلاف می کنند داوری می کنی! » (46/ زمر)

قل الحمدلله !

« قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ سَلامٌ عَلی عِبادِهِ الَّذینَ اصْطَفی ...!»

« بگو: سپاس همه از برای خداست!

و درود بر آن بندگانش که برگزیدشان ...! » ( 59/ نمل)

قل انّ صلاتی و ... !

« قُلْ إِنَّ صَلاتی وَ نُسُکی وَ مَحْیایَ وَ مَماتی لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمین...! »

« بگو: نماز من و عبادت من !

زندگی من و مرگ من!

همه برای خداست ...! » (162/ ا نعام )

قل رب زدنی علما !

« قُلْ رَبِّ زِدْنی عِلْما ! »

« بگو: پروردگارا!

مرا دانش بیفزای! ( مرا از علم عنایت بیشتری فرما ! ) » ( 114/ طه )

قل رب اعوذ بک ...!

« قُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّیاطینِ !»

« بگو: پروردگارا !

پناه می برم بر تو !

از وسوسه های شیاطین که در دلها القاء می کنند...! » (97/ مومنون)

آیات بسیاری هست که جامع جهات آن ها مشتمل بر تعلیم آداب عالی خدای

تعالی است به رسول گرامی خود که آن جناب را به آن مؤدب فرموده و رسول خدا“ص” هم امتش را به رعایت آن توصیه نموده است.

⁽¹⁾

ارائه جامعی از ایمان رسول الله و امتش

قرآن مجید دعائی را از پیامبر گرامی اسلام نقل می کند که مؤمنین امتش را نیز در آن سهیم گردانیده است:

« آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ!

کُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَ مَلائِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ!

لا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ

وَ قالُوا سَمِعْنا وَ أَطَعْنا غُفْرانَکَ رَبَّنا وَ إِلَیْکَ الْمَصیر...!»

« رسول ایمان آورد به آنچه از ناحیة پروردگارش به سوی او نازل شد!

مؤمنین هم هر یک ایمان آوردند:

به خدا !

و ملائکه او !

و کتابهای او !

و رسولان او !

گفتند:

گفتند:

-شنیدیم پیام خدا را !

-و اطاعت کردیم!

گفتند:

-پروردگارا !

-غفران تو را مسئلت داریم!

-و به سوی جزای توست بازگشت!

خداوند هیچ نفسی را جز به مقدار طاقتش تکلیف نمی کند!

برای هر نفسی ثواب همان طاعتی است که کرده!

و بر هر نفسی کیفر همان گناهانی است که مرتکب شده!

و نیز می گویند:

-پروردگارا !

-و تکلیف شاق بر دوشمان بار مکن!

همانگونه که به دوش آنان که قبل از ما می زیستند، بار کردی!

-پروردگارا !

-و بر ما تحمیل مکن چیزی را که ما را طاقت تحمل آن نیست!

-و از ما در گذر !

-و بر ما ببخشای !

-و ما را رحم کن !

-و چون یاور ما و مولای ما توئی!

-ما را علیه مردم کافر نصرت عطا فرما ! » (285و286/ بقره)

این آیات همان طور که می بینید ایمان رسول اکرم”ص“ را به قرآن کریم و به همة آنچه از اصول معارف و فروع احکام الهی مشتمل است، نشان داده و سپس مؤمنین را به او ملحق نموده است.

البته مقصود از مؤمنین, نه تنها معاصرین آن حضرتند بلکه جمیع مؤمنین از امت او هستند!

لازمة آنچه در بالا گفته شد این است که اقرار و ثنا و دعائی که در این آیات است، نسبت به غیر معاصرین حکایت از زبان حال باشد و نسبت به معاصرین، اگر آنان گفته باشند و یا رسول الله”ص“ اگر آن جناب از قِبَل خود و از قِبـَل مؤمنین که به وسیلة ایمان جزو شاخه های شجرة طیبة مبارکة وجود نازنین وی شده اند، گفته باشد، زبان قال بوده باشد!

مضمون این دو آیه مقایسه و موازنه ای است بین اهل کتاب و بین مؤمنین این امت در نحوة تلقی کتاب آسمانی خود و یا در نحوة تأدبشان به ادب عبودیت در برابر کتابی که بر ایشان نازل شده است. این ثنائی که خدای تعالی در این دو آیه بر اینان فرموده و تخفیفی که نسبت به تکالیفشان داده است عیناً در مقابل توبیخی است که در آیات دیگری در سورة بقره اهل کتاب را نموده است.

در آیات سورة بقره اهل کتاب را به این که بین ملائکة خدا فرق گذاشته و جبرئیل را دشمن و سایرین را دوست داشتند، بین کتب آسمانی فرق گذاشته و به قرآن کفر ورزیدند و به غیر آن ایمان آوردند، بین پیغمبران خدا فرق گذاشتند و به موسی”ع“ یا به او و عیسی”ع“ ایمان آورده و به محمد”ص“ کفر ورزیدند، بین احکام خدا فرق

گذاشتند و به بعضی از آنچه در کتاب خداست ایمان آورده و به بعضی کفر ورزیدند، ملامت و مذمت می فرماید:

در این دو آیه می فرماید: مؤمنین از این امت چنین نیستند بلکه به خدا و همة ملائکه و تمامی کتب آسمانی و جمیع پیامبران الهی ایمان آورده و بین احدی از پیغمبران خدا فرق نمی گذارند. اینان با تسلیم در برابر معارف حقه ای که به ایشان القاء شده، نسبت به پروردگار خود ادب به خرج می دهند!

دیگر این که خدا را در احکامی که بر پیغمبرش نازل فرموده، لبیک و « سمعنا و اطعنا ! » می گویند و نه چون یهود که گفتند:« سمعنا و عصینا ! »

دیگر این که خود را بندگانی مملوک پروردگار خود می دانند و برای خاطر ایمان و اطاعتشان به خدا منت نمی گذارند بلکه می گویند: « غفرانک ربنا ! »

آن حضرت با عبارت « ربنا لا تؤآخذنا ...!» از درگاه الهی مسئلتی می کند و مقصودش تخفیف در احکامی است که ممکن است به عناوین ثانویه از ناحیة حکم، یا از لجاج و عناد مکلفین ناشی شود، جعل گردد، نه این که خدای تعالی بدون هیچ یک از این دو جهت چنین تکالیفی را مقرر نماید.

اشتمال این دعا بر ادب عبودیت و رعایت آن در تمسک به ذیل عنایت ربوبی، یکی پس از دیگری و اعتراف به مملوک بودن و در موقف ذلت و مسکنت و عبودیت قرار داشتن در مقابل ربّ العزّه، مطلبی است که هیچ حاجتی به بیان ندارد!

⁽¹⁾

معرفه های رسول الله! گفتمانی بین خدا و رسول و امت

خدای سبحان در معرفی رسول گرامی خود به مردم در قرآن شریف می فرماید:

« لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَریصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنینَ رَؤُفٌ رَحیمٌ ! »

« به سوی شما آمد رسولی مهربان، از جنس خود شما،

رسولی است که ضرر شما بر او گران و ناگوار است!

و بر هدایت یافتن شما حریص است!

و نسبت به مؤمنین رئوف و مهربان است! » ( توبه 128)

خدای تعالی امت رسول الله را مورد خطاب قرار می دهد که: پیغمبری از جنس خود شما مردم بیامده است که از اوصافش یکی این است که از خسارت دیدن شما و از

نابود شدنتان، ناراحت می شود!

دیگر این که: او در خیرخواهی و نجات شما، چه مؤمنان و چه غیر مؤمن، حریص است!

سوم این که: او نسبت به مؤمنین رئوف و رحیم است!

با این که اوصافش چنین است، آیا باز هم جا دارد که از او سرپیچی کنید؟ بلکه سزاوار است از او اطاعت کنید ! چون او رسولی است که قیام نکرده مگر به امر الله! و اطاعت کردن از او اطاعت خداست !

جای دارد که به او نزدیک شوید، با او انس گیرید ! چون او هم مثل شما بشر است! پس به هرچه دعوت می کند، بپذیرید ! و هر خیرخواهی که نمود به کار گیرید!

ادامة این آیة شریفه دلالت می کند که رسول خدا ”ص“ اهتمام عجیبی نسبت به هدایت یافتن مردم داشته است.

خدای رحمن او را دلداری می دهد و می فرماید:

« در آنچه که همت گماشته ای بر خدا توکل کن! » (129/توبه)

و در خود آیه نیز بیان کرده بود که همة همت او وحرص و ولعش هدایت یافتن مردم و رسیدنشان به سعادت است !

در جای دیگر می فرماید:

« وَ مِنْهُمُ الَّذینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ!

قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنینَ وَ رَحْمَةٌ لِلَّذینَ آمَنُوا مِنْکُمْ!

وَ الَّذینَ یُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ أَلیمٌ !»

« بعضی از منافقین کسانی هستند که رسول الله”ص“ را می آزارند،

و می گویند: او هر حرفی را قبول می کند!

بگو: اینگونه بودن او به صلاح شماست!

زیرا او ایمان می آورد به خدا و پیامهایش را قبول می کند!

و ایمان می آورد به مؤمنین و گفتارشان را می پذیرد!

و رحمتی است برای کسانی که از شما به وی ایمان آوردند! » ( توبه 61)

دربارة خُلق عظیم آن پیامبر گرامی می فرماید:

« وَ اِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظیمٍ !

بدرستی که تو هر آینه متخلق به خُلقی عظیم هستی ! » (قلم4)

و آن چه را که در سایر آیات در معرفی آن جناب فرموده بود در آیة زیر خلاصه

کرده و فرموده:

« وَ ما اَرسلناکَ اِلاّ رَحمَةً لِلعالَمینَ ! »

« و من تو را نفرستادم مگر برای جهانیان رحمتی باشی ! » (107 سورة انبیاء)

⁽¹⁾

آنچه از پروردگارت به تو نازل شده حق است!

« المر ! تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ وَ الَّذی أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ الْحَقُّ ...! »

« المر! اینها آیه های کتاب خداست و آنچه از پروردگارت به تو نازل شده حق است، ولی بیشتر مردم باور نمی دارند!» (1/ رعد)

این آیه آغاز سورة مبارکة رعد است. غرض سورة رعد بیان حقیقت قرآنی است که بر رسول خدا”ص“ نازل شده است و این که این قرآن معجزه و آیت رسالت است و این که کفار آن را آیت و معجزه نشمردند و به عنوان تعریض بر آن گفتند: « چرا آیتی از ناحیة پروردگارش نازل نشد؟ » گفتارشان مردود است و رسول خدا ”ص“ نباید بدان اعتنا کند و ایشان هم سزاوار نیست که چنین سخنی بگویند!

و در آیة آخر همین سوره می فرماید:

« وَ یَقُولُ الَّذینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً !

قُلْ کَفی بِاللَّهِ شَهیداً بَیْنی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ !»

« و کسانی که کافر شدند می گویند:

-تو فرستادة خدا نیستی! بگو :

-خدا و آن کس که علم کتاب نزد اوست،

برای گواهی میان من و شما بس است ! » (43/ رعد)

این آیات مبارکه، رسول خدا”ص“ را مخاطب قرار می دهد به این که این قرآن که بر تو نازل شده، حق است، حقی که مخلوط به باطل نیست، چه آنچه که این قرآن بدان دعوت می کند توحید است، که آیات تکوینی از قبیل به پاداشتن آسمانها و گستردن زمین و تسخیر آفتاب و ماه و سایر عجایبی که خدا در تدبیر آسمانها و زمین و غرایبی که در تقدیر آنها به کار برده همه بر آن دلالت دارند!

و نیز دلیل دیگر بر حقیقت آن، اخبار و آثار گذشتگان است که رسولان با بیّناتی به سویشان آمدند و ایشان کفر ورزیدند و تکذیب کردند و خدا هم ایشان را به گناهانشان

بگرفت.

این است آنچه که این کتاب مشتمل بر آن است و همین خود آیتی است که بر رسالت تو دلالت می کند!

اما این که گفتند: ” تو فرستادة خدا نیستی! “ در جوابشان همین یک دلیل تو را کافی است که خدا در کلام خود به رسالت تو شهادت داده است و معارف حقه ای که در قرآن توست شاهد آن است!

⁽¹⁾

به یقین تو از مرسلینی! تأکید ی بر رسالت رسول الله(ص)

« یس ! وَ الْقُرْآنِ الْحَکیمِ ! إِنَّکَ لَمِنَ الْمُرْسَلینَ ! عَلی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ !»

سورة یس که قلب قرآن است، در بیان سه اصول اساسی دین: یعنی توحید و نبوت و معاد است.

در آیات نخستین به موضوع نبوت پرداخته و می فرماید:

« یـس !

به قرآن سراسر حکمت سوگند !

که تو به درستی و به یقین از مرسلینی !

و بر صراط مستقیم قرار داری !

و راهدار و مهیمن بر آنی !

خدای عزیز و رحیم آن را نازل کرده است،

تا تو با آن مردمی را انذار کنی که پدرانشان انذار نشده بودند

و در غفلت قرار داشتند...! » (1تا4/یس)

خدای تعالی در اول سورة یس به قرآن حکیم سوگند می خورد بر این که رسول خدا ”ص“ از مرسلین است!

مطلبی که خداوند به خاطر آن سوگند خورده، همانا رسالت رسول الله”ص“ است که به وسیلة رسالتش مردم را به راه راست هدایت می کند. راه مستقیم آن طریقی است که عابر خود را به سوی خدا می رساند، یعنی به سعادت انسانی خود که مساوی است با قرب به خدا و کمال عبودیت !

سپس قرآن را نازل شده از طرف عزیز و رحیم می داند که تنها به خاطر عزتش و رحمتش رسول را فرستاده و قرآن را بر او نازل کرده است، قرآنی حکیم، تا مردم را

انذار کند و در نتیجه کلمة عذاب بر بعضی و کلمة رحمت بر بعض دیگر مسلم گردد !

او برای هرکس که تابع ذکر ( قرآن ) شود و به غیب از او خشیت داشته باشد، دارای رحمتی واسع است، اما نه برای این که از پیروی آنان و ایمانشان به غیب استفاده کند، بلکه برای این که آنان را به سوی آنچه مایة کمال و سعادتشان است، هدایت فرماید!

« ما تو را به این غرض فرستادیم،

و قرآن را بر تو نازل کردیم،

تا مردمی را که پدرانشان انذار نشده بودند و غافل بودند،

انذار کنی ! »

⁽¹⁾

گوشزد وظایف رسول! دلداری رسول الله(ص)

« وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداوةِ وَ الْعَشِیِّ یُریدُونَ وَجْهَهُ وَ لا تَعْدُ عَیْناکَ عَنْهُمْ تُریدُ زینَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ لا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنا وَ اتَّبَعَ هَواهُ وَ کانَ أَمْرُهُ فُرُطاً !»

« با کسانی که بامداد و شبانگاه پروردگار خویش را می خوانند و رضای او را می جویند با شکیبایی قرین باش!

و دیدگانت به جستجوی زیور زندگی دنیا از آنها منصرف نشود!

اطاعت مکن کسی را که دلش را از یاد خویش غافل کرده ایم و هوس خود را پیروی کرده و کارش زیاده روی است!» (28/کهف)

رسول الله ”ص“ تأسف می خورد و ناشکیبی می کــرد که چرا مردم ایـــمان نمی آورند؟ و به کتابی که برایشان نازل شده چرا نمی گروند؟ و چرا دعوت حقة او را قبول نمی کنند؟

قبلا در این سوره, خدای متعال رسول الله ”ص“ را تسلیت می داد به این که دار دنیا دار بلاء و امتحان است و آنچه زینت دارد به زودی به صورت خاک خشک در می آید پس دیگر سزاوار نیست به خاطر این مردم خود را ناراحت کنی و دلتنگ شوی که چرا دعوتت را نمی پذیرند و به کتاب خدا ایمان نمی آورند.

به او می فرمود:

آنچه بر تو واجب است صبر و حوصله کردن با این مشت فقرائی است که ایمان آورده اند و لایزال پروردگار خود را می خوانند و هیچ توجهی به این توانگران کافر کیش،

که همواره به ثروت خود و زینت حیات دنیایشان می بالند، ندارند، چون می دانند این زینت ها به زودی به صورت خاکی خشک مبدل می شود، لذا همواره دنیاداران را به سوی پروردگارشان می خوانند، ولی کاری به کارشان ندارند، چه هرکه می خواهد ایمان بیاورد و هرکه بخواهد کفر بورزد، چیزی به عهدة رسول خدا”ص“ نیست و آنچه وظیفة اوست که باید در مواجهه با آنان رعایت کند، این است که در صورت آوردن ایمان با مسرت و در صورتی که ایمان نیاورند با تأسف روبرویشان نشود! بلکه همان ثواب و عقاب خدای را تذکر دهد:

« وَ اتْلُ ما أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ کِتابِ رَبِّکَ!

لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِهِ وَ لَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدا!» (27/کهف)

می فرماید: تو ای رسول من ! خودت را بر اثر کفر ورزیدن مردم و از تأسف خوردن بر آنان مکش ! آنچه از کتاب پروردگارت به تو وحی می شود، تلاوت کن ! زیرا هیچ چیز کلمات او را تغییر نمی دهد! چون کلمات او حق و ثابت است!

و نیز برای این که تو غیر از خدا و کلمات او جائی نداری که دل به سوی آن متمایل سازی! تو فرستادة اوئی! و جز این که به سوی فرستنده ات تمایل کنی و رسالت او را ادا کنی، وظیفة دیگری نداری !

⁽¹⁾

چه خلق عظیم داری! ای محمد!

« ن وَ الْقَلَمِ وَ ما یَسْطُرُونَ ! »

« ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِمَجْنُونٍ! »

« وَ إِنَّ لَکَ لَأَجْراً غَیْرَ مَمْنُونٍ ! »

« وَ إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ! »

« ن، سوگند به قلم و آنچه با قلم می نویسند، که تو به خاطر لطفی که پروردگارت به تو کرده دیوانه نیستی! و این که برای تو اجری است غیر مقطوع!

و اینکه تو ملکات اخلاقی بس بزرگی داری که بر آن مسلطی! » (1تا4/قلم)

در این سوره، خدای متعال رسول گرامی اش را دلداری می دهد و به وعده های جمیل و پاسداری از خلق عظیمش دلخوش می سازد، زیرا مشرکین تهمت های ناروا به او زده و او را دیوانه خوانده بودند.

ضمناً آن جناب را به شدیدترین وجهی از اطاعت مشرکین و مداهنة آنان نهی نموده و امر اکید می کند که در برابر حکم پروردگارش صبور باشد:

می فرماید: تو زحمات رسالت خدا را تحمل کن که اجرت نزد پروردگار قطع نمی

شود! و زحماتت به هدر نمی رود!

آنگاه به عظیم ترین صفات رسولش تکیه می کند و می فرماید:

« وَ اِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظیم ٍ! »

« تو ای پیامبر! سجایای اخلاقی عظیمی داری ! »

این آیة شریفه هرچند فی نفسه حسن خلق رسول الله ”ص“ را می ستاید و آن را بزرگ می شمارد لکن با در نظر گرفتن خصوص سیاق، به خصوص اخلاق پسندیدة اجتماعی اش نظر دارد، اخلاقی که مربوط به معاشرت است، از قبیل استواری بر حق، صبر در مقابل آزار مردم و خطاکاری های اراذل، عفو و اغماض از آنان و سخاوت و مدارا و تواضع و امثال اینها.

خدای تعالی در ادامة آیات می فرماید:

« فَسَتُبْصِرُ وَ یُبْصِرُونَ! بِأَیِّکُمُ الْمَفْتُونُ ! إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ...!»

« پس به زودی خواهی دید و خواهند فهمید،

که کدامتان مبتلا به جنون هستید!

مسلماً پروردگارت داناتر است به این که چه کسی از راه او گمراه شده

و چه کسانی راه یافتگانند!

پس تکذیب گران را اطاعت مکن!

آنها همین را می خواهند که تو سازش کنی و آنها هم با تو بسازند!

و نیز هر فرومایة عیب جو که برای هر حق و باطلی سوگند می خورد

و در بین مردم سخن چینی و افساد می کند

و مانع رسیدن خیر به مردم می شود

و نیز هر تجاوزگر دل آلوده ای را اطاعت مکن ! » (5تا 12 / قلم)

⁽¹⁾

تا هرجا که راضی شدی شفاعت کن امت را !

« وَ الضُّحی! وَ اللَّیْلِ إِذا سَجی ! ما وَدَّعَکَ رَبُّکَ وَ ما قَلی !

وَ لَلْآخِرَةُ خَیْرٌ لَکَ مِنَ الْأُولی!

وَ لَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضی!»

« سوگند به هنگام چاشت، که نور خورشید گسترده می شود!

و به شب هنگام، که سکونت و آرامش می بخشد!

که پروردگارت نور وحی را از تو قطع نمی کند!

و تو را با قطع وحی در تاریکی حیرت رها نمی کند!

بلکه آنچه برای آخرت ذخیره کرده بسی بالاتر از دنیائی است،

که در آن مورد عنایت او واقع شده ای!

و پروردگارت به زودی عطائی به تو می بخشد که راضی شوی! »

(1تا5/ضحی)

در آیات بعدی، خدای سبحان به بعضی از نعمت های بزرگی اشاره می کند که به رسول گرامی خود انعام کرده بود:

رسول خدا”ص“ هنوز در شکم مادر بود که پدرش از دنیا رفت و دو ساله بود که مادرش درگذشت و هشت ساله بود که کفیل و سرپرست و جدش عبدالمطلب از دنیا رفت که از آن به بعد در تحت تکفل عمویش ابوطالب قرار گرفت.

« آیا نبود که تو را یتیم یافت

و جایگاهت داد؟

و آیا نبود که راه به جائی نمی بردی

و قدم به قدم هدایتت کرد؟

و تهی دستت یافت

و پس بی نیازت کرد؟ » (6تا8/ضحی)

اشاره ای به تهی دستی رسول الله”ص“ دارد که از مال دنیا چیزی نداشت و خدای تعالی او را بعد از ازدواج با خدیجه”سلام الله علیها“ بی نیاز کرد و خدیجه تمامی اموالش را با همة کثرت که داشت به آن جناب بخشید.

در پایان آیات به عنوان نتیجه گیری از عنایاتی که به رسول خدا”ص“ شده، می فرماید:

« تو طعم ذلتی را که یتیم می چشد،

چشیده ای!

تو ذلت و شکسته شدن دل او را،

احساس کرده ای!

پس هیچ یتیمی را خوار مشمار !

و مال او را هم خوار مدار و در آن تجاوز مکن!

تو تلخی گمراهی و احتیاج به هدایت را

و تلخی فقر و تهی دستی را درک کرده ای!

پس هیچ سائلی را که از تو حاجت می خواهد از خود مران!

و حاجتش اگر هدایت است و اگر معاش، برآورده ساز!

و تو طعم انعام خدا را بعد از فقر و تهی دستی چشیده ای

و ارزش جود و کرم و رحمت خدا را می دانی!

پس نعمت او را سپاس گوی!

و همه جا نعمتش را یادآور شو!

و از مردم پنهان مدار ! » (6تا11/ضحی)

در روایات اسلامی از طریق حرب بن شریح در(درالمنثور) روایت شده که گفت: « من به ابی جعفر محمد بن علی بن الحسین (امام باقر”ع“) گفتم: به نظر شما این شفاعتی که اهل عراق بر سر زبانها دارند، حق است؟ فرمود:

-آری! به خدا سوگند! عمویم محمد بن حنفیه از علی بن ابیطالب”ع“ نقل کرد که رسول خدا”ص“ فرمود:

-آن قدر از امتم شفاعت می کنم که خدای تعالی خطاب می کند:

-ای محمد راضی شدی؟ عرضه می دارم:

-بلی! پروردگارا! راضی شدم!

آنگاه (امام) رو به من (ابن شریح) کرد و فرمود:شما به اهل عراق می گوئید: از تمامی آیات قرآن آیه ای که بیش از همه امیدبخش است آیة زیر است:

« یا عِبادی الَّذینَ اَسرَفوُا عَلی اَنفُسِهِم لا تَقنَطوُا مِن رَحمَةِ اللهِ, اِنَّ اللهَ یَغفِرِالذِّنوُبَ جَمیعاً - ای بندگانم که بر نفس خود ستم روا داشتید از رحمت الهی مأیوس نشوید! که خدا همة گناهان را می آمرزد! » (53/زمر)

عرضه داشتم: بلی، ما اینطور معتقدیم! فرمود:

-لکن ما اهل بیت می گوئیم از همة آیات در کتاب خدا امیدبخش تر آیة ای است که راجع به شفاعت است، آنجا که می فرماید:

« وَلَسوفَ یُعطیکَ رَبُّکَ فَتَرضی !»

« پروردگارت به زودی عطائی می کند که راضی شوی !»

⁽¹⁾

درود خدا و ملائکه او بر پیامبر

« إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ!

-یاأَیُّهَاالَّذینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلیماً ! »

« بی گمان، خدا و ملائکة او بر پیامبر درود می فرستند!

-ای کسانی که ایمان آورده اید بر او درود فرستید و سلام کنید، سلام کردنی! » (57/احزاب)

در روایات اسلامی از حضرت علی علیه السلام نقل شده، در موردی در پاسخ سؤال یکی از اهل کتاب، که از معجزات رسول خدا”ص“ و احترام او نزد خدا، با اشاره به احترام و سجدة ملائکه بر آدم ابوالبشر، پرسید، جواب داد:

سجدة ملائکه برای آدم اطاعت و عبادت آدم نبود و ملائکه آدم را در مقابل خدا نپرستیدند بلکه خدای تعالی آنان را بر این کار واداشت تا اعترافی باشد از ملائکه بر برتری آدم و رحمتی باشد از خدا بر او.

ولی محمد ”ص“ را فضیلتی بالاتر از این داد. خدای عزّ و جلّ با آن بزرگی و جبروتی که دارد و با تمامی ملائکه اش، بر محمد صلوات و درود فرستاد و صلوات فرستادن مؤمنین بر او را عبادت خود خواند!

⁽¹⁾

تفسیر و تحلیل گفتمان های تعلیمی قرآن

تفسیر و تحلیل گفتمان پسران آدم(ع)

گفتمانی در اولین نسل انسانهای روی زمین،گفتمان هابیل و قابیل

« وَ اتْلُ عَلَیهِمْ نَبَأَ ابْنیْ ءَادَمَ بِالْحَقّ ِ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الاَخَرِ قَالَ لأَقْتُلَنَّک قَالَ إِنَّمَا یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ...!»

« ای محمد داستان دو پسران آدم را که داستانی است به حق( و خالی از خلاف واقع) برای مردم بیان کن که هر دو در راه خدا و به منظور نزدیک شدن به او چیزی پیشکش کردند، از یکی از آن دو قبول شد و از دیگری قبول نشد، آنکه قربانیش قبول نشد به آنکه از او قبول شد گفت: من تو را خواهم کشت! او گفت: خدای تعالی قربانی را از مردم با تقوا قبول می کند!»

« و تو اگر دست خود را به سوی من دراز کنی که مرا بکشی من هرگز دست خود به سویت و برای کشتنت دراز نخواهم کرد، زیرا من از خدا که مالک و مدبر همه عالم است می ترسم!»

« من از این عمل تو کراهتی ندارم چون اگر مرا بکشی هم وبال گناهان مرا به دوش می کشی و هم وبال گناهان خودت را و در نتیجه از اهل آتش می شوی و سزای ستمکاران همین آتش است!»

« پس از وسوسه های پی در پی و به تدریج دلش برای کشتن برادرش رام شد و او را کشت و در نتیجه از زیانکاران شد!»

« و در این که کشته برادر را چه کند سرگردان شد، خدای تعالی کلاغی را مامور کرد تا با منقار خود زمین را بکند( و چیزی در آن پنهان کند) و به او نشان دهد که

چگونه جثه برادرش را در زمین پنهان کند،( وقتی عمل کلاغ را دید،) گفت وای بر من که آنقدر ناتوان بودم که نتوانستم مثل این کلاغ باشم و جثه برادرم را در خاک دفن کنم، آن وقت حالتی چون حالت همه پشیمانها به او دست داد!»

« به خاطر همین ماجرا بود که ما به بنی اسرائیل اعلام کردیم که هر کس یک انسان را بکشد بدون این که او کسی را کشته باشد و یا فسادی در زمین کرده باشد مثل این است که همه مردم را کشته و هر کس یک انسان را از مرگ نجات دهد مثل این است که همه را از مرگ نجات داده! و با این که رسولان ما برای بنی اسرائیل معجزاتی روشن آوردند، با این حال بسیاری از ایشان بعد از آن همه پیامبر ( که برایشان بیامد،) در زمین زیاده روی می کنند!» (27 تا 32/مائده)

این آیات از داستان پسران آدم خبر می دهد و سبب پدید آمدن آنرا حسد دانسته، می فرماید: حسد کار آدمی را به جائی می کشاند که حتی برادر برادر خود را بناحق به قتل می رساند و آن گاه که فهمید از زیانکاران شده پشیمان می گردد، پشیمانی ای که هیچ سودی ندارد!

از ظاهر سیاق بر می آید که این دو پسر هر یک برای خاطر خدا یک قربانی تقدیم داشته اند، تا به آن وسیله تقربی حاصل کنند، قربانی یکی از آن دو قبول و از دیگری رد شده است.

گوینده:« حتما تو را خواهم کشت!» همان کسی بوده که قربانیش قبول نشده و انگیزه اش بر این گفتار و انجام آن حسد بوده، چون قربانی مقتول قبول شده و از او قبول نشده، پس این که مقتول گفته:

-خدای تعالی قربانی را تنها از متقیان می پذیرد!

پاسخی است که وی به گفتار قاتل داده است.

بنا بر این مقتول اول به وی می گوید که مساله قبول شدن قربانی و قبول نشدنش هیچ ربطی به من ندارد و من در آن هیچگونه دخالتی و جرمی ندارم، تنها جرمی که هست از ناحیه تو است که تقوا نداری و از خدا نمی ترسی و خدای تعالی به کیفر بی تقوائیت قربانیت را قبول نکرد!

در مرحله دوم می گوید: به فرض که بخواهی مرا بکشی و به این منظور دست به سویم دراز کنی من هرگز به این منظور دست به سویت نمی گشایم و در صدد کشتن تو بر نمی آیم، زیرا می دانم که این کار نافرمانی خدای سبحان است، و من از خدا می ترسم!

البته منظور او از این سخن این بوده که قاتل وقتی از انجام تصمیمش فارغ می شود در حالی فارغ شود که هم گناه خودش را به دوش بکشد و هم گناه او را تا اهل آتش شود چون سزای ستمکاران آتش است!

در این جمله حقیقت امر در قبول شدن عبادتها و قربانیها بیان شده و در مساله قتل و ظلم و حسد موعظتی آمده و هم مجازات الهیه اثبات شده و نیز خاطر نشان شده که مساله مجازات از لوازم ربوبیت رب العالمین است! برای این که این ربوبیت وقتی تمام می شود که نظامی متقن در بین اجزای عالم حاکم باشد، نظامی که منتهی شود به اندازه گیری اعمال با ترازوی عدل و در نتیجه کیفر دادن ظلم به عذاب الیم، تا ظالم از ظلم خود دست بردارد و یا اگر دست بر نداشت خودش، خویشتن را گرفتار آتشی کند که خود مهیا کرده است!

« لئن بسطت الی یدک لتقتلنی ما انا بباسط یدی الیک ...!»

برادرش گفت:

-اگر تو برای کشتن من دست به کار شوی من برای کشتن تو دستم را نمی گشایم!

می خواهد بفهماند او از ارتکاب جنایت و قتل نفس به مراتب دور است، بطوری که نه تنها تصمیم بر آن نمی گیرد بلکه تصورش را هم نمی کند!

در آخر، مطالب خود را تعلیل کرد به این که:

« انی اخاف الله رب العالمین!»

آری متقین به محض این که به یاد پروردگارشان( که همان رب العالمین است و کسی است که بعد از هر گناهی عذاب خاص به آن گناه را به عنوان کیفر، اعمال می کند،) می افتند، قهرا در دلهاشان غریزه ترس از خدا بیدار گشته و نمی گذارد مرتکب ظلم شوند و در پرتگاه هلاکت قرار گیرند!

برادری که مقتول شد بعد از جمله:« لئن بسطت الی یدک لتقتلنی ما انا بباسط یدی ...!» تاویل آنرا ذکر کرده و از سرّ حقیقی آن خبر می دهد و حاصل آن این است:

این مرد، یعنی پسر مقتول آدم، از افراد متقی و عالم بالله بوده و دلیل متقی بودنش جمله:« انما یتقبل الله من المتقین!» است، که خود دعوتی است به سوی تقوا. معلوم می شود این شخص برادر خود را به سوی تقوا دعوت کرده و گفته است که: خدای

تعالی عبادت را تنها از مردم با تقوا می پذیرد و خدای تعالی در حکایت گفتار او این سخنش را امضاء نموده و صحه گذاشته است و گرنه آن را رد می کرد.

اما این که گفتیم: عالم بالله بوده، دلیلش سخن خود او است که به حکایت قرآن کریم گفته است:« انی اخاف الله رب العالمین!» که در این جمله ادعای ترس از خدا کرده و خدای تعالی در حکایت گفتارش آنرا امضا کرده و رد ننموده است، معلوم می شود او به راستی عالم بالله بوده، چون خدای عز و جل یکی از نشانیهای عالم بالله را ترس از خدا دانسته و فرموده:« انما یخشی الله من عباده العلماء!» پس همین که خدای تعالی از او حکایت کرده که گفت:«انی اخاف الله رب العالمین!» و سخن او را امضاء نموده، خود توصیف او به علم است.

دلیل دیگر عالم بودن او که خود دلیلی کافی است حکمت بالغه و موعظه حسنه ای است که در خطاب به برادر ستمکارش گفت.

او در کلام خود از طینت پاک و صفای فطرت این معنا را فهمیده بود که به زودی افراد بشر بسیار می شوند و فهمیده بود که این افراد بسیار به حسب طبع بشریشان جمعیت های مختلفی خواهند شد، گروهی متقی و جمعی ظالم و همه اینها با همه عالمیان یک رب و مدبر دارند، یک خدا است که مالک آنها و مدبر امر آنها است. فهمیده بود که تدبیر وقتی متقن است که مدبر عدل و احسان را دوست و ظلم و عدوان را دشمن بدارد و لازمه آن، وجوب تقوای مردم و ترس از خشم و دشمنی خدا است و این تقوا و ترس همان چیزی است که نامش را دین می گذارند، پس بطور مسلم در آینده نزدیکی دینی خواهد بود که اطاعت ها و قربها و معصیت ها و ظلم ها خواهد داشت!

طاعت ها و قربانی ها وقتی مقبول درگاه خدای تعالی می گردد که ناشی از تقوا باشد و معاصی و مظالم، گناهانی است که ظالم به دوش می کشد و از لوازم این حقائق این است که پس باید عالمی و نشاه ای دیگر باشد که در آن نشاه ستمکاران به سزای ظلمهای خود برسند و نیکوکاران به پاداش نیکی های خود نائل گردند!

این حقائق بطوری که ملاحظه می کنید همان اصول دین و ریشه معارف دینی و مجامع علوم مبدأ و معاد است که این بنده صالح خدا، با افاضه غیبی الهی همه را درک کرده و به برادر نادان خود( که حتی اینقدر شعور نداشته که می شود به وسیله دفن چیزی را از انظار پنهان ساخت تا آنکه یک کلاغ او را بدان امر متوجه کرده،) افاضه نموده و تعلیم داده و در هنگام تعلیم نگفته: اگر تو بخواهی مرا به قتل برسانی من خود را در اختیارت قرار می دهم و هیچ دفاعی از خود ننموده از کشته شدن هیچ پروائی نمی کنم، بلکه تنها این را گفت که من هرگز تو را نمی کشم!

و نیز نگفت که من به هر تقدیر می خواهم به دست تو کشته شوم تا تو ظالم شوی و از دوزخیان گردی چون اگر چنین می گفت باعث ضلالت و بدبختی یک فرد در زندگیش می شد، این خود ظلمی و ضلالتی است که شریعت فطرت آنرا تجویز نمی کند و حکم شریعت فطرت در شریعت های دینی تفاوت ندارد، چیزی است که همه شرایع آنرا قبول دارند، بلکه به برادرش چنین گفت: اگر به فرض تو برای قتل من دست به سویم بگشائی، در چنین صورت و فرضی من کشته شدن را بر کشتن تو ترجیح داده و آنرا انتخاب می کنم!

« انی ارید ان تبوء باثمی و اثمک فتکون من اصحاب النار ... !» مراد از گفتن جمله بالا این بوده که گناه مقتول به وسیله ظلم منتقل به قاتلش شود و سر بار گناه خود او گردد و در نتیجه او بارکش دو گناه بشود. مقتول وقتی خدای سبحان را ملاقات می کند هیچ گناهی بر او نباشد!

« فطوعت له نفسه قتل اخیه فقتله فاصبح من الخاسرین!» در این آیه شریفه تطویع نفس، به این معنا است که نفس به تدریج به وسیله وسوسه های پی در پی و تصمیم های متوالی به انجام عمل نزدیک می شود، تا در آخر منقاد آن فعل شده و بطور کامل اطاعتش از آن فعل تمام شود، پس معنای جمله این است که نفس او منقاد او شدو به تدریج امر او را که همان کشتن برادر بود اطاعت کرد!

« فبعث الله غرابا یبحث فی الارض لیریه کیف یواری سواة اخیه،» این آیه شریفه دلالت دارد بر این که قاتل بعد از ارتکاب قتل مدتی در کار خود متحیر مانده و از این بیمناک بوده که دیگران از جنایت او خبردار شوند، فکر می کرده که چه کند تا دیگران به جسد مقتول بر خورد نکنند، تا آنکه خدای تعالی کلاغی را برای تعلیم او فرستاد. اگر فرستادن کلاغ و جستجوی کلاغ در زمین و کشتن قاتل برادر خود را پشت سر هم و نزدیک به هم اتفاق افتاده بوده دیگر وجهی نداشت بگوید:« یا ویلتی ا عجزت ان اکون مثل هذا الغراب- وای بر من که آنقدر ناتوان بودم که نتوانستم مثل این کلاغ باشم و جثه برادرم را در خاک دفن کنم،!» معلوم می شود مدتی طولانی سرگردان بوده است.

و نیز از زمینه کلام استفاده می شود که کلاغ مزبور بعد از بحث و گود کردن زمین، چیزی را در زمین دفن کرده بوده، چون ظاهر کلام این است که کلاغ خواسته چگونه دفن کردن را به قاتل تعلیم دهد، نه چگونه بحث و جستجو کردن را و صرف بحث و جستجو نمی تواند چگونه دفن کردن را به وی یاد دهد، چون او مردی ساده لوح بوده و قهرا ذهن او از صرف بحث به دفن منتقل نمی شده، بلکه ساده فهمی او به حدی بوده که

تا آن موقع معنای بحث را نفهمیده، چگونه ممکن است از بحث و منقار به زمین زدن کلاغ منتقل به دفن و پنهان کردن بدن مقتول در زیر خاک بشود؟ با این که بین این دو هیچگونه ملازمه ای نیست، معلوم می شود که انتقال ذهن او به معنای دفن بخاطر این بوده که دیده کلاغ زمین را بحث کرد و سپس چیزی را در آن دفن کرد و خاک به رویش ریخت.

حال آدمی که مرتکب ظلمی شده و نمی خواهد مردم بر عمل او آگاه شوند نیز چنین حالی است، چون چنین کارهائی طبیعتا از اموری است که جامعه با نظام جاری ای که دارد آن را نمی پذیرد، زیرا اجزای چنین جامعه ای به هم پیوسته و مرتبط است و خواه ناخواه اثر چنین کارهائی که با نظام در آن منافات دارد ظاهر می شود، هر چند که در اول حدوث آن کار مردم نفهمند و خبردار نشوند و انسان ظالم و مجرم می خواهد نظام جاری در جامعه را مجبور کند به این که عمل او را قبول کند و قبول نخواهد کرد .

نظیر این که انسان یک طعام سمی و یا مایع سمی را بخورد و بخواهد جهاز هاضمه خود را مجبور کند به این که آن سم را هضم کند و معلوم است که جهاز هاضمه او آن سم را هضم نخواهد کرد، پس او هر چند که می تواند سم را داخل در شکم خود بکند، لیکن او یک موعدی برای بروز اثر سم دارد که به هیچ وجه تخلف نمی کند، ظالم نیز چنین وضعی دارد، بالاخره ظلم او گریبانش را خواهد گرفت، که: « ان ربک لبالمرصاد !» (14/فجر)

همانطور که اثر سم در موقع خودش ظاهر می شود، انسانی هم که در انجام واجبش و مراقبت و رعایت آنچه رعایتش لازم است نقص تدبیر داشته، در موقع خود اثر نقص تدبیرش ظاهر می شود، در آن لحظه است که دچار پشیمانی می شود و اگر بخواهد آن نقیصه را جبران و آن دریدگی را رفو کند، خرابی دیگری پیدا می شود و این دریدگی های پی در پی همچنان ادامه می یابد تا خدای تعالی او را در انظار عموم رسوا سازد!

« من اجل ذلک کتبنا علی بنی اسرائیل انه من قتل نفسا بغیر نفس او فساد فی الارض فکانما قتل الناس جمیعا و من احیاها فکانما احیا الناس جمیعا!»

این داستان از طبیعت بشر خبر می دهد، طبیعتی که خاص پسران آدم نبوده، می فرماید طبع این نوع جاندار یعنی انسان چنین است که اگر دنبال هوا و هوس را بگیرد، قهرا کارش به حسادت و کینه ورزیدن به افراد منجر شود، آن هم حسد و کینه ورزیدن به سرنوشتی که در اختیار خود آنان نیست( از قبیل این که چرا فلانی خوش صورت و خوش صدا و امثال اینها است،) در نتیجه همین پیروی هوا او را وادار می کند

به این که بر سر ناچیزترین مزیتی که در دیگران هست نسبت به درگاه ربوبی چون و چرا کند و در صدد بر آید که خلقت خدا را به دلخواه خود از بین ببرد، مثلا فرد محسود را بکشد، هر چند که آن محسود دوست او و حتی برادر پدری و مادری او باشد!

پس تک تک اشخاص این نوع، افراد یک نوعند و شاخه های یک تنه درختند، در نتیجه یک فرد از این نوع از انسانیت همان را دارد که هزاران فرد آنرا دارند و هزاران فرد از این حقیقت همان را دارند که یک فرد دارد، تنها غرض خدای تعالی از خلقت افراد این نوع و تکثیر نسل آن این است که این حقیقت که در تک تک افراد عمری کوتاه دارد، همچنان در روی زمین باقی بماند، به همین منظور نسلی را جانشین نسل سابق می کند، تا نسل لا حق مانند سابق خدای را در روی زمین عبادت کند، بنا بر این اگر یک فرد از این نوع کشته شود خلقت خدا تباه شده، غرض خدای سبحان که بقای انسانیت نسل بعد از نسل بود باطل شده است و قاتل در مقام معارضه و منازعه با مقام ربوبی بر آمده، همچنانکه برادر مؤمن در داستان مورد بحث قبل از آنکه کشته شود به برادر قاتلش گفت:« ما انا بباسط یدی الیک لا قتلک انی اخاف الله رب العالمین!» و با این گفتارش اشاره کرد به این که قتل بدون حق منازعه با ربوبیت رب العالمین است!

پس به خاطر این که طبیعت بشر چنین طبیعتی است که یک بهانه واهی و موهوم او را وادار می سازد به این که مرتکب ظلمی شود که در حقیقت معنای آن ابطال حکم ربوبیت و تباه ساختن غرض خدای تعالی از خلقت نوع بشر است، و نیز به خاطر این که بنی اسرائیل دستخوش همین بهانه ها شدند و حسد و کبر و پیروی هوا وادارشان کرد به این که حق را پایمال کنند! لذا در این آیات حقیقت این ظلم فجیع را برای آنان بیان نموده، می فرماید بر حسب دقت و واقع نگری کشتن یک فرد در نزد خدای سبحان به منزله کشتن همه بشر است و در مقابل زنده کردن یک نفس نزد او به منزله زنده کردن کل بشر است!

به عبارتی مختصر معنای جمله مورد بحث این است که از آنجا که طبع انسان این است که به هر سبب و بهانه واهی به ارتکاب این ظلم عظیم کشیده می شود و بنی اسرائیل هم سابقه هائی از ظلم داشتند، لذا برایشان واقعیت قتل نفس را بیان کردیم باشد که دست از تجاوزها و اسرافها بردارند، قبلا هم پیامبران ما برای آنان آیاتی روشن آورده بودند، ولی آنها همچنان در زمین به اسرافگری خود ادامه دادند!

اما این که فرمود:« هر کس یک انسان را بکشد بدون این که او کسی را کشته باشد و یا فسادی در زمین کرده باشد...!» دو نوع قتل نفس را استثناء کرد، یکی قتل به عنوان قصاص است که در آیه شریفه:« کتب علیکم القصاص فی القتلی...!»(178/بقره) حکم به

لزوم چنان قتلی نموده و فرموده قتل به عنوان قصاص و هر نوع قصاصی دیگر نه تنها به منزله قتل همه مردم نیست بلکه مایه حیات جامعه است!

دوم قتل به جرم فساد در زمین است که در آیه بعدی در باره آن سخن گفته و فرموده:« انما جزاء الذین یحاربون الله و رسوله و یسعون فی الارض فسادا ... سزای کسانی که با خدا و رسولش به جنگ بر می خیزند و در زمین به فتنه و فساد می کوشند جز این نیست که کشته شوند یا بردار زده شوند و یا دست و پایشان بر خلاف یکدیگر بریده شود یا تبعید شوند. این، رسوایی آنان در دنیاست و برای ایشان در آخرت عذابی بزرگ خواهد بود! » (33/مائده)

⁽¹⁾

تفسیر و تحلیل گفتمان های سوره یوسف

رؤیای انتقال بنی اسرائیل به مصر

« إِذْ قَالَ یُوسف لأَبِیهِ یَأَبَتِ إِنی رَأَیْت أَحَدَ عَشرَ کَوْکَباً وَ الشمْس وَ الْقَمَرَ رَأَیْتهُمْ لی سجِدِینَ...! »

« چون یوسف به پدرش گفت:

« گفت پسرکم! رؤیای خویش را به برادرانت مگو که در کار تو نیرنگی کنند، چون شیطان دشمن آشکار انسان است!»

« و بدین سان پروردگارت تو را برمی گزیند و تعبیر احادیث را تعلیمت می دهد و نعمت خویش را بر تو و بر خاندان یعقوب کامل می کند چنانچه پیش از این بر پدرانت ابراهیم و اسحاق کامل کرده بود که پروردگارت دانا و حکیم است !»

(4تا6/یوسف)

این آیات رؤیای یوسف را خاطرنشان می سازد و این خواب بشارتی بوده که خدای سبحان به یوسف داده تا ماده ای روحی برای تربیت او بوده باشد و او را در راه ولایت و تقرب به خدا آماده سازد. این آیات به منزله مدخلی است بر داستان آن جناب.

رویای یوسف علیه السلام دو جور رؤیت بوده، یکی رؤیت کواکب و آفتاب و ماه که خود رؤیتی صوری و عادی است و یکی رؤیت سجده و خضوع و تعظیم آنها که این رؤیت امری معنوی است.

اگر در باره سجده کردن آنها فرموده:« رایتهم لی ساجدین!» با این که این

کلمه مخصوص به صاحبان عقل است، برای این است که بفهماند سجده ستارگان و مهر و ماه از روی علم و اراده و عینا مانند سجده یکی از عقلا بوده است.

نکته دیگری که در این آیه است و باید خاطر نشان ساخت این است که خداوند در ابتداء و شروع به تربیت یوسف، رؤیایی به او نشان داد و در داستانش هم ابتدا از آن رؤیا خبر می دهد، این بدان جهت بوده که از همان آغاز تربیت، دورنمای آینده درخشان او و ولایت الهی که خداوند او را بدان مخصوص می کند به وی نشان داده باشد، تا برای او بشارتی باشد که همواره در طول زندگی و تحولاتی که می بیند در مد نظرش بوده باشد و در نتیجه مصیبت هایی که می بیند و شدائدی که با آنها روبرو می گردد به یاد آن دورنما بیفتد و نفس را به خویشتن داری و تحمل آن مشقات راضی کند.

این بود حکمت این که خداوند خصوص اولیاء خود را به آینده درخشانشان و مقام قربی که برای آنان در نظر داشته بشارت داده است. از آن جمله فرموده:« الا ان اولیاء الله لا خوف علیهم و لا هم یحزنون - تا آنجا که می فرماید: لهم البشری فی الحیوة الدنیا و فی الآخرة...! »(62تا64/یونس)

« قال یا بنی لا تقصص رؤیاک علی اخوتک فیکیدوا لک کیدا ان الشیطان للانسان عدو مبین!» این آیه دلالت می کند بر این که یعقوب وقتی خواب یوسف را شنیده نسبت به آنچه که از خواب او فهمیده اطمینان پیدا کرده و یقین کرده که به زودی خدا خود، کار یوسف را عهده دار می شود و او کارش بالا می گیرد و بر اریکه سلطنت تکیه می زند.

چون یعقوب یوسف را از سایر افراد آل یعقوب بیشتر دوست می داشت و احترام می کرد لذا ترسید اگر خواب وی را بشنوند او را صدمه ای بزنند، زیرا ایشان مردانی قوی و نیرومند بودند. انطباق یازده ستاره و آفتاب و ماه بر یعقوب و همسرش و یازده پسران دیگرش خیلی روشن بود و طوری بود که برادران به محض شنیدن خواب وی معنا را فهمیده آنگاه تکبر و نخوت وادار به حسادتشان کرده، در صدد بر می آمدند نقشه ای بریزند که میان او و پدرش حائل شده، نگذارند به آن بشارتها نائل شود!

و لذا به یوسف خطابی مشفقانه کرد و فرمود:« یا بنی- ای پسرک عزیزم!» و قبل از آنکه خواب او را تعبیر کند از در اشفاق، اول او را نهی کرد از این که رؤیای خود را برای برادرانش نقل کند و آنگاه بشارتش داد به کرامت الهیی که در حقش رانده شده است .

و نهی را مقدم بر بشارت نیاورد مگر به خاطر فرط محبت و شدت اهتمامی که به شان او داشته و آن حسادت و بغض و کینه ای که از برادران نسبت به وی سراغ داشت.