مشخصات کتاب

سرشناسه:بهادری، مهدی، 1353-

عنوان و نام پدیدآور:ام الفضائل/ مهدی بهادری.

مشخصات نشر:قم: ذکری، 1404.

مشخصات ظاهری:564 ص.

شابک:4000000ریال: 978-622-8438-25-2

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

یادداشت:کتابنامه: ص. [554] - 564.

موضوع:فاطمه زهرا (س)، 8؟ قبل از هجرت - 11ق. -- جنبه های قرآنی

موضوع:Fatimah Zahra, The Saint -- Koranic aspects

موضوع:فاطمه زهرا (س)، 8؟ قبل از هجرت - 11ق. -- احادیث

موضوع:Fatimah Zahra, The Saint -- Hadiths

موضوع:فاطمه زهرا (س)، 8؟ قبل از هجرت - 11ق.-- شعر -- مجموعه ها

موضوع:Fatimah Zahra, The Saint -- Poetry-- Collections

رده بندی کنگره:BP104/ف17

رده بندی دیویی:297/159

شماره کتابشناسی ملی:10216725

اطلاعات رکورد کتابشناسی:فیپا

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

ام الفضائل

مهدی بهادری

ام الفضائل

مؤلف:............................................................. مهدی بهادری

ناشر:..................................................................... ذکری / قم

نوبت چاپ:.............................................................. اول / 1404

شمارگان:............................................................... 500 نسخه

قیمت:............................................................. 000/000/4 ریال

شابک:......................................... 2-25-8438-622-978

حق چاپ محفوظ است 

تلفن مرکز پخش: 09301301845

تقدیم به :

این اوراق ناچیز،که پرتویی از انوار بیپایانِ فضایلِ بانوی دو جهان است، به پیشگاهِ بلندایِ حقیقت و عصمت تقدیم می گردد:

به یگانه دخت رسول خدا، به همسر ولی خدا، به مادر امامان پاک سرشت، حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) .

این کلمات، فروتنانه در آستانِ مقامِ رفیعِ آن کوثرِ طیبه و بتولِ عظیمالشأن نهاده می شود، تا شاید نسیمی از عطر دلانگیزِ حیات طیبهاش را به مشام جان خوانندگان گرامی برساند.

باشد که این تلاشِ ناچیز، مقبول درگاه الهی افتد و قدمی هر چند کوچک در راه شناساندنِ آن آینه تمامنمای جلال و جمال ربوبی باشد.

فهرست مطالب

مقدمه 9

فصل اول:کلیات 13

فصل دوم:سیمای فاطمی

سوره حمد (تجلی صفت هدایت و صداقت در فاطمه (علیها السلام) ) 62

سوره بقره (خلقت نوری حضرت زهرا (علیها السلام) ) 76

سوره آل عمران (آیه مباهله) 133

سوره رعد 150

سوره ابراهیم 158

سوره نحل 181

سوره اسراء 188

سوره طه (مظهر عبودیت) 250

سوره انبیاء 259

سوره مؤمنون 268

سوره نور 281

سوره فرقان 302

سوره روم 316

سوره سجده 320

سوره احزاب 342

سوره فاطر 365

سوره ص 370

سوره زمر 374

سوره شوری 379

سوره جاثیه 387

سوره احقاف 390

سوره محمد 396

سوره ذاریات 403

سوره طور 410

سوره رحمن 417

سوره حشر 424

سوره تحریم 428

سوره مزمل 436

سوره مدثر 438

سوره دهر 440

سوره عبس 448

سوره مطففین 449

سوره طارق 455

سوره فجر 463

سوره ضحی 467

سوره قدر 470

سوره بینه 489

سوره عصر 492

سوره کوثر 498

اسناد هجوم به خانه وحی و شهادت حضرت زهرا (علیها السلام) 515

فصل سوم:اشعار فاطمی 529

فهرست منابع 554

مقدمه

در گستره اندیشه اسلامی و سیر عرفانی، مقام انسان کامل همواره به عنوان غایت آفرینش و تجلی گاه اسما و صفات الهی مورد توجه بوده است. این مقام والا، که در متون عرفانی از آن به «خلیفة الله» و «مظهر تام حق» تعبیر می شود، نه تنها ویژه مردان، که قابلیت تحقق در وجود زن را نیز دارد. کتاب حاضر بر آن است تا با استناد به مبانی عمیق عرفانی و شواهد متقن روایی، این حقیقت را به تصویر کشد که زن می تواند به عالی ترین مراتب معرفتی و معنوی دست یابد و در مسیر کمال وجودی، تا مقام «انسان کامل» تعالی پیدا کند.

در این میان، حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) به عنوان برترین مصداق و تجلی بخش این حقیقت در نظر گرفته می شود. ایشان نه تنها یک الگوی تاریخی، بلکه نمونه زنده و بی بدیل یک زن کامل در همه ابعاد وجودی هستند. حضرت زهرا (علیها السلام) «یک زن معمولی نبوده است؛ یک زن روحانی، یک زن ملکوتی، یک انسان به تمام معنا، تمام نسخه انسانیت، تمام حقیقت زن» هستند.

متون اصیل عرفانی و روایی اسلامی، قابلیت زن برای وصول به مقام انسان کامل را به روشنی تأیید می کنند. در نگاهی ژرف، جنسیت مانع رسیدن به کمالات معنوی نیست و زن نیز همانند مرد می تواند با پیمودن مسیر سیر و سلوک، به بالاترین درجات قرب الهی نائل آید. این حقیقت در وجود مقدس حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) به شکلی متعالی و بی نظیر متجلی شده است. زن می تواند حامل اسرار الهی باشد و به مقام عصمت و ولایت دست یابد.

حضرت زهرا (علیها السلام) جامع همه مراحل شریعت، طریقت و حقیقت هستند. ایشان پرورش یافته دامن وحی و تربیت یافته رسول الله (صلی الله علیه و اله) هستند و همه مراتب عوالم وجود از طبیعت تا ملکوت را درنوردیده اند. عزیز الدین نسفی در کتاب «الانسان الکامل» بر این باور است که انسان کامل کسی است که در شریعت، طریقت و حقیقت به کمال رسیده باشد و حضرت زهرا (علیها السلام) مصداق اعلای این تعریف هستند.

در آسمان معرفت، اگر خورشیدی بدرخشد که شعاع نور وجودش، غروب ناپذیر باشد، نامش «فاطمه» است. اگر گوهری در صدف عصمت بجوشد که قیمت آن، دُرّ و مرجان را خجل کند، نامش «زهرا» است. او که وجودش، حریم انس قدس است و قلمرو قلبش، عرش رحمانی.

ایشان، نه تنها بانوی بهشت است، که خود، بهشت زیستن است. هر که در جوار فضایل او قامت افرازد، در نخلستان طوبای رضوان الهی قامت برکشیده است. فضایل حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام)، نه فهرستی است تاریخی، که دریایی است بی کران، که هر قطره اش، خورشیدی است بر تابنده بر جبین تاریخ بشریت.

در عبادت، چنان که گویی همچون شمعی در شبستان سجاده، با خالق خویش نجوا می کرد. ناله های عاشقانه اش، ملائکه را به حیرت وامی داشت. پایش از طواف خدمت در راه خدا، ورم کرد و دستانش از آسیاب کردن گندم برای نیازمندان، تاول زد، اما زبانش به ذکر «یا حیّ یا قیوم» تر بود. عبادت او، تجلی «إیّاک نَعْبُدُ» بود، بی آلایش و بی منّت.

در دانش، چنان که گویی: او که مُحدَّثه بود و فرشتگان، با او سخن می گفتند. علم او، میراث دار علم پیامبر (صلی الله علیه و اله) و عَلَم دار مکتب وحی بود. خطبه فدکیه اش، که چون گوهری تابناک در تاریخ می درخشد، خود، دریایی از معارف ناب توحیدی، امام شناسی و حکمت الهی است. او برای هر پرسشی، پاسخی داشت که از سرچشمه زلال ولایت می جوشید.

در ایثار و گذشت، چنان که گویی: سه روز، غذای خود را به مسکین و یتیم و اسیر بخشید، در حالی که خود و فرزندانش گرسنه بودند. این ایثار، آیینه تمام نمای «یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ» بود. گذشت او، اوج بندگی و رسیدن به مقام «رضا» بود.

در همسرداری، چنان که گویی: او با علی (علیه السلام)، نه تنها همسر، که همراه همیشه تاریخ در مسیر رسالت بود. پشتیبان همسرش در سخت ترین روزها، و مشاوری حکیم برای پیشبرد اهداف اسلام. زندگی اش، تجسم آیه «هُنَّ لِبَاسٌ لَکُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ» بود.

در مادری، چنان که گویی: دامن پاک او، گهواره پرورش امامانی شد که چراغ هدایت بشریت بودند. حسن و حسین (علیه السلام)، گُل های باغ وجود او، و زینب (علیها السلام)، قهرمان صبر و رسالت، پرورش یافته مکتب مادری او بودند.

حضرت فاطمه (علیها السلام)، الگوی زن مسلمان است؛ زنی که در اوج عبادت، سیاست را می فهمد، در اوج مادری، در صحنه اجتماع حاضر است، و در اوج علم، متواضع است. او نشان داد که زن، می تواند فرشته ای در قالب انسان باشد، که هم قدیس است و هم مبارز، هم مادر است و هم معلم بشریت.

پس، در ستایش او همین بس که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و اله) فرمود: همانا خداوند به خشنودی فاطمه خشنود و به غضب او غضبناک می شود و چه فضیلتی بالاتر از اینکه خشنودی او، خشنودی خدا و خشم او، خشم خدا است؟

فصل اول: کلیات

اشاره

زن همتای مرد در خلقت، علم و عمل

خداوند در قرآن، به هم پای و همتایی مرد و زن در آفرینش اشاره فرموده و در اصل خلقت، تمایزی بین این دو ننهاده است. چنان که می فرماید: «یَا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا کَثِیرًا وَنِسَاءً...»⁽¹⁾ای مردم! از پروردگارتان پروا کنید، همان که شما را از یک نفس آفرید و همسرش را از او پدید آورد و از آن دو، مردان و زنان بسیاری را پراکنده ساخت.

این تعبیر قرآنی هم بر وحدت سرشتی انسان ها دلالت دارد و هم بر پیوند ژرف میان تمامی افراد بشر. این نگرش با مبانی اسلامی کرامت انسانی، برابری زن و مرد در خلقت و وحدت نوع انسان هم سو است. همچنین، از منظر عرفانی، می توان این آیه را تجلی گر وحدت روح انسانی و پیوند همگان با حقیقت الهی یگانه دانست.

آیات دیگری در قرآن کریم با محوریت آیه «وَخَلَقْنَاکُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ» وجود دارد که خاستگاه مشترک انسان ها را تأکید و تقویت می کند:

«خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا...»⁽²⁾این آیه نیز بر آفرینش انسان ها از حقیقتی واحد دلالت دارد و بیانگر آن است که زوجیت و تکوین نسل بشر همگی از آن سرچشمه نخستین نشأت گرفته اند.

«هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِیَسْکُنَ إِلَیْهَا..»⁽³⁾این آیه به پیوند زن و مرد و نقش حیاتی زوجیت در آرامش و تکامل انسان اشاره دارد.«یَا

أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَأُنْثَی وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا...» ⁽¹⁾این آیه به صراحت بر وحدت نوع بشر و برابری ذاتی افراد تأکید می کند به گونه ای که هیچ امتیاز ذاتی برای جنسیت، قومیت یا نژاد در پیشگاه الهی وجود ندارد و تنوعات ظاهری تنها زمینه ای برای شناخت متقابل است.

پس از مرحله خلقت نیز، این همتایی زن و مرد تداوم یافته است؛ چنان که در مرحله ارزش گذاری و پاداش اخروی، ملاک برتری نه جنسیت که ایمان و عمل صالح معرفی شده است. بنابراین خداوند متعال می فرماید: «وَ مَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَ لا یُظْلَمُونَ نَقِیراً»⁽²⁾و هر کس از مرد یا زن، کارهای شایسته انجام دهد در حالی که مؤمن باشد، آنان وارد بهشت می شوند و به اندازه گودی پشت هسته خرما نیز مورد ظلم قرار نمی گیرند.

این آیه به وضوح بیان می کند که سنجه ارزشمندی انسان در پیشگاه الهی، ایمان راستین و کردار نیک اوست، نه جنسیت وی. زن و مرد هر دو آفریده های خداوند هستند و در مسیر کمال جویی و تقرب به حضرت حق، از فرصت هایی کاملاً برابر برخوردارند.

این موضوع، در آیات دیگری نیز تأکید شده است، مانند اینکه می فرماید: «مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثَی وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَاةً طَیِّبَةً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ»⁽³⁾هر کس از مرد یا زن، کار شایسته انجام دهد و مؤمن باشد، قطعاً او را با زندگی پاکیزه ای زنده می داریم و به آنان بهتر از آنچه انجام می دادند، پاداش خواهیم داد.

جایگاه زنان در جامعه، همواره موضوعی پیچیده و مهم تلقی شده است. آنان با ایفای نقش های حیاتی در عرصه های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی، همواره سهمی تعیین کننده در حیات جمعی داشته اند، هرچند این نقش آفرینی ها در گذر زمان و مکان دستخوش تحولاتی شده است. در طول تاریخ، زنان نه صرفاً در قامت مادر و همسر، بلکه به عنوان رهبران فکری و عملی، دانشمندان، هنرمندان پیشرو و مبارزان خستگی ناپذیر اجتماعی، محرک پیشرفت جوامع خود بوده اند.

در جهان معاصر، مسایل مربوط به تحقق برابری جنسیتی، تضمین حقوق زنان و ارتقای مشارکت همه جانبه آنان در سطوح مختلف جامعه، به یکی از محورهای اساسی گفتمان های جهانی تبدیل گشته است. زنان با به کارگیری توانمندی ها و ظرفیت های بالقوه خویش، این قابلیت را دارند که در تمامی عرصه ها به پیشبرد جامعه مدد رسانند و با بروز خلاقیت و نوآوری، در حل چالش های پیچیده عصر حاضر نقشی سازنده ایفا نمایند.

جایگاه زن در جامعه، نه تنها نشان دهنده وضعیت اجتماعی و اقتصادی آن جامعه است؛ بلکه تأثیر عمیقی بر فرهنگ و هویت جمعی افراد دارد. حرکت به سوی جامعه ای عادلانه و برابر، نیازمند توجه ویژه به حقوق و جایگاه زنان است. در واقع، توانمندسازی زنان نه تنها به نفع آن ها، بلکه به نفع کل جامعه است و می تواند مسیر توسعه پایدار را هموار سازد.

در بسیاری از فرهنگ ها و آثار دینی، هم پای زن و مرد در خلقت مورد تأکید قرار گرفته است. این دیدگاه بر این باور است که هر دو جنس به عنوان مخلوقاتی با ارزش و با هدف های مشخص در نظر گرفته شدند و هر یک نقشی منحصر به فرد در زندگی بشر دارند.

به طور خاص، در بسیاری از متون مذهبی، آمده است که خداوند زن و مرد را از یک نفس خلق کرده است. این تعبیر نشان دهنده برابری ذاتی و هم پای آن ها ست.

هم پای زن و مرد همچنین به قرار دادن آن ها در برابر چالش ها و مسئولیت های مشابه در زندگی اشاره دارد. هر دو جنس از توانمندی های خاصی برخوردارند به عبارتی دیگر، همکاری و تعامل میان زن و مرد می تواند به خلق نتیجه ای بهتر و پیشرفت جامعه منجر شود.

تحقیقات نشان می دهد که جوامعی که در آن ها اصول برابری جنسی رعایت می شود، از نظر اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی موفق تر عمل می کنند. در واقع، هم پای زن و مرد به عنوان دو نیمه کامل، سبب ایجاد توازن و سلامت در جامعه می شود.

بنابراین، تأکید بر هم پای زن و مرد در خلقت نه تنها به عنوان یک اصل نظری، بلکه به عنوان یک ضرورت اجتماعی نیز باید مورد توجه قرار گیرد. این هم پای می تواند به تحقق برابری، احترام متقابل و پیشرفت همه جانبه جامعه کمک کند.

تفاضل و تفضیل موجودات

اشاره

تفضیل موجودات بر یکدیگر، به ویژه فضیلت انسان بر سایر موجودات و برتری های میان خود انسان ها، از مفاهیم پرتکرار در آیات و روایات است.

«وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّیِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَی کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلًا»⁽¹⁾ما فرزندان آدم را گرامی داشتیم؛ آنان را در

خشکی و دریا [بر مرکب ها] حمل کردیم، از روزی های پاکیزه به ایشان بخشیدیم و بر بسیاری از آفریدگان خود، برتریِ آشکار دادیم.

همچنین در بیانِ برتری های میان انسان ها آمده است: «تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَی بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ کَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ وَآتَیْنَا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنَاتِ وَأَیَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ»⁽¹⁾این پیامبران را برخی را بر برخی برتری دادیم: از ایشان کسی است که خدا با او سخن گفت، و برخی را درجات [بلند] بخشید و به عیسی بن مریم معجزات آشکار عطا کردیم و او را با روح القدس تأیید نمودیم.

بخشی از این برتری ها تکوینی (ذاتی و غیر اکتسابی) و بخشی دیگر تشریعی (مبتنی بر تلاش و اختیار انسان) است.

برتری تکوینی، بازتابِ مشیّت و حکمت الهی است و علت آن را باید در اراده خداوند جستجو کرد که بر اساس حکمت خویش، برخی را بر دیگران برتری داده است: «اللَّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسَالَتَهُ»⁽²⁾خداوند آگاه تر است که رسالتش را کجا قرار دهد.

برتری انسان بر سایر موجودات از مباحث مهم فلسفی و کلامی است که مورد تأکید فراوان قرار گرفته است. این برتری را می توان از زوایای گوناگون تحلیل کرد:

1. توانایی های فکری و عقلانی

انسان به دلیل برخورداری از عقل و قدرت تفکر، تواناییِ داوری، تعمق و استدلال منطقی دارد. این ویژگی، تحلیل مسایل پیچیده، جستجوی حقیقت،

مفهوم سازی و برنامه ریزی بلند مدت را ممکن می سازد؛ امتیازی که در دیگر موجودات به این سطح توسعه نیافته است.

2. ظرفیت شناخت و علم آموزی

انسان به عنوان موجودی یادگیرنده و دانش محور، قادر به گردآوری اطلاعات، توسعه علوم و دستیابی به پیشرفت های علمی و فناورانه است. چنین تواناییِ نظام مند در هیچ موجود دیگری مشاهده نمی شود.

3. تمایز اخلاقی و قدرت انتخاب

مجهز بودن به حس اخلاقی و توانایی تشخیص نیک از بد، انسان را در تربیت فردی، تصمیم گیری های ارزش محور و پایبندی به اصول اخلاقی ممتاز می کند. این ویژگی، امکان تعیین چارچوب های ارزشی و عمل بر پایه آن ها را فراهم می سازد.

4. بهره مندی از روح الهی

بر اساس متون دینی، نفخه روح خداوند در انسان «وَنَفَخْتُ فِیهِ مِن رُّوحِی»⁽¹⁾مهم ترین عامل برتری اوست. این موهبت، ظرفیت درک مفاهیم عمیق معنوی و ارتباط با حقیقت متعالی را به انسان اعطا کرده است.

5. توان اثرگذاری بر محیط

انسان با قابلیت تغییر محیط طبیعی و اجتماعی، توانسته است به ساخت و ساز، سازماندهی تمدن ها، خلق فرهنگ ها و مدیریت جوامع دست یابد؛ ویژگی ای که دیگر گونه ها فاقد آن هستند.

6. مسئولیت و قضاوت

بر اساس ادیان و فلسفه، انسان ها از نظر اخلاقی و اجتماعی مسئولیت های خاصی دارند. این مسئولیت باعث می شود تا انسان ها در برابر اعمال خود پاسخگو باشند، به نوعی که دیگر موجودات از این لحاظ تفضیلی ندارند.

برتری انسان بر سایر موجودات، حاصلِ مجموعه این ویژگی ها و توانمندی هاست. این امتیاز نه تنها در جنبه های مادی، بلکه در حوزه معنویت و اخلاق نیز تجلی می یابد. درک این جایگاه رفیع، انسان را در شناخت مسئولیت های فردی و اجتماعی یاری می رساند و او را به اصلاح خود و جامعه خویش ترغیب می کند. «وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ»⁽¹⁾و به راستی انسان را در نیکوترین اعتدال آفریدیم.

موضوع برتری موجودات بر یکدیگر از مسایل بنیادین فلسفه و کلام است که در متون دینی و فلسفی به تفصیل بررسی شده است. بر اساس چارچوب این مفاهیم، «تفضیل» به معنای اعطای امتیاز یا رجحانِ وجودیِ یک موجود بر دیگری است. این مفهوم عمدتاً در دو حوزه اصلی قابل تقسیم بندی است:

تفضیل موجودات می تواند به جنبه های مختلفی از جمله وجود، کمال، و تأثیرگذاری آن ها بستگی داشته باشد. در این زمینه، بحث های مربوط به عدالت و حکمت الهی نیز مطرح می شود، به این معنا که آیا این تفضیل به نوعی با عدالت خداوند تناقض دارد یا خیر.

تفضیل تکوینی و تشریعی دو مفهوم مهم در فلسفه و کلام اسلامی هستند که به بررسی برتری ها و امتیازات موجودات به ویژه انسان ها می پردازند. هر یک از این دو نوع تفضیل ویژگی ها و بُعد خاصی دارد:

تفضیل تکوینی به برتری و تمایز موجودات از نظر خلقت و ذات آن ها اشاره دارد. به عبارت دیگر، این نوع تفضیل به ویژگی های طبیعی و غریزی موجودات مربوط می شود و در واقع به نحوه آفرینش آن ها بستگی دارد.

ویژگی های تفضیل تکوینی

تفضیل تشریعی به برتری ها و امتیازات موجودات بر اساس قوانین و فرمایشات شرع و دین اشاره دارد. در این حالت، تفضیل به دلایل و دستورات دینی و اخلاقی ای شکل می گیرد که به انسان ها و یا گروه های خاصی داده شده است.

ویژگی های تفضیل تشریعی

تفضیل تکوینی و تشریعی هر دو به نوعی به برتری موجودات بر یکدیگر اشاره دارند، اما از جنبه های متفاوتی به این موضوع می نگرند. تفضیل تکوینی به ذات و فطرت موجودات مربوط می شود، در حالی که تفضیل تشریعی بیشتر به رفتارها و آموزه های دینی انسان ها ارتباط دارد. این دو مفهوم درک ما از موقعیت انسان در جهان و نقش او در هستی را شکل می دهند.

مبحث فاعلیت و قابلیّت در فلسفه، به ویژه در سنت فلسفی اسلامی و به تبع آن در کلام و عرفان، جایگاه ویژه ای دارد. این دو مفهوم به بررسی رابطه بین موجودات، به ویژه انسان ها و خداوند، می پردازند و دلالت بر توانایی ها و آثار آن ها دارد. در اینجا توضیحاتی درباره فاعلیت و قابلیّت ارائه می دهیم:

1. فاعل و فاعلیت

فاعل به موجودی اطلاق می شود که عمل یا فعلی را انجام می دهد. فاعلیت به توانایی انجام دادن کارها و ایجاد تغییرات در وجود و هستی اشاره دارد. در فلسفه اسلامی، به ویژه در آثار ابو علی سینا و دیگر فیلسوفان، فاعلیت به دو دسته تقسیم می شود:

فاعلیت ابتدایی (فعل مطلق) این نوع فاعلیت به خداوند نسبت داده می شود که به عنوان خالق و آفریننده هستی شناخته می شود. خداوند فاعلی است که بدون نیاز به هیچ امر خارجی، قادر به ایجاد موجودات است.

فاعلیت ثانویه (فعل محدود) این فاعلیت به موجوداتی نظیر انسان ها بر می گردد که با وجود قابلیت ها و محدودیت هایشان، قادر به انجام اعمالی هستند. انسان ها می توانند با استفاده از عقل و اراده، مخلوقات خود را تحت تأثیر قرار دهند.

2. قابل و قابلیت

قابل به موجودی اطلاق می شود که فعلی بر آن واقع می شود یا تحت تأثیر فاعل قرار می گیرد. قابلیت به توانایی پذیرش تغییرات و تأثیرات اشاره دارد. در فلسفه، قابلیت به دو نوع تقسیم می شود:

قابل مطلق: این مفهوم به تمامی موجودات و حقیقت ها اطلاق می شود که به نوعی قابلیت دریافت و پذیرش تغییرات را دارند. مثلاً زمین قابلیت پذیرش بذر و ایجاد گیاه را دارد.

قابل مقید: این نوع قابلیت به موجودات خاص و محدود اشاره دارد که نمی توانند هر نوع تغییری را بپذیرند. برای مثال، انسان ها قدرت انتخاب و اراده دارند، اما این انتخاب ها تحت تأثیر عوامل مختلفی نظیر محیط، فرهنگ، و حالت های روانی قرار دارد.

رابطه فاعلیت و قابلیت

رابطه بین فاعل و قابل به ویژه در فلسفه اسلامی به عنوان یک رابطه اساسی مطرح است. فاعل می تواند با استفاده از قابلیت های موجود، اثرات خود را بر روی قادرها یا موجودات قابل اعمال کند. این رابطه به طور کلی حاکی از تأثیرگذاری فاعل بر قابلیت ها و نحوه تحقق آن ها در عالم هستی است.

مفهوم فاعلیت و قابلیت، اساس درک ما از عمل، خلق و تأثیرگذاری در جهان است. این مفاهیم در فلسفه و اعتقادات دینی ما کمک می کنند تا به ارتباط انسان با خداوند و دیگر موجودات نگاهی عمیق تر داشته باشیم.

در قرآن به تفاضل میان موجودات و انسان ها اشاره شده است، به طوری که اشیای جهان از جهات مختلف برتری هایی نسبت به یکدیگر دارند. خداوند در قرآن، پس از بیان نعمت های الهی، به هر حال برتری برخی نعمت ها بر دیگران اشاره می شود. این موضوع در مورد انواع زمان ها، مکان ها و اعمال نیز وجود دارد، که نشان دهنده نگرش تشکیکی دین به موجودات است. «وَفِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجَاوِرَاتٌ وَجَنَّاتٌ مِنْ أَعْنَابٍ وَزَرْعٌ وَنَخِیلٌ صِنْوَانٌ وَغَیْرُ صِنْوَانٍ یُسْقَی بِمَاءٍ وَاحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَی بَعْضٍ

فِی الْأُکُلِ إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ»⁽¹⁾در زمین قطعه هایی مختلف و گوناگون، و باغ هایی از انگور و کشتزار و درختان خرمایی است که بر یک ریشه و غیر یک ریشه [می رویند]. ما برخی از آنان را در میوه و محصول با آنکه از یک آب سیراب می شوند بر برخی دیگر برتری می دهیم. بی تردید در این امور برای مردمی که تعقّل می کنند، نشانه هایی [بر توحید، ربوبیّت و قدرت خدا] ست.

این نگاه در مورد انسان نیز قابل مشاهده است، به طوری که در خلقت ابدان انسانی و نفوس، درجات متفاوتی وجود دارد. نوع انسانی از بسیاری از موجودات دیگر برتری دارد، «وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّیِّبَاتِ وَفَظَّلْنَاهُمْ عَلَی کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلًا»⁽²⁾به یقین فرزندان آدم را کرامت دادیم، و آنان را در خشکی و دریا [بر مرکب هایی که در اختیارشان گذاشتیم] سوار کردیم، و به آنان از نعمت های پاکیزه روزی بخشیدیم و آنان را بر بسیاری از آفریده های خود برتری کامل دادیم. در این آیه به کرامت انسان ها و برتری آن ها نسبت به دیگر مخلوقات اشاره می شود.

علاوه بر برتری تکوینی انسان نسبت به دیگر مخلوقات، بین خود انسان ها نیز تفاوت هایی از نظر تکوینی و خلقتی وجود دارد که برتری ارزشی را منعکس نمی کند. در این برتری ها اشاره شده است که بر اساس آن، خداوند از تسخیر و استفاده از یکدیگر در بین مخلوقات سخن گفته است. «نَحْنُ قَسَمْنَا بَیْنَهُمْ مَعِیشَتَهُمْ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَ رَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِیًّاوَرَحْمَتُ رَبِّکَ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ»⁽³⁾

بنابراین، مجموعه ویژگی های پیش گفته موجب شده است تا خداوند انسان را بر سایر موجودات برتری دهد؛ چنان که در قرآن تصریح می فرماید «وَهُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلَائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَکُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِیَبْلُوَکُمْ فِی مَا آتَاکُمْ»⁽¹⁾اوست کسی که شما را در زمین، جانشینان [نسل های گذشته] قرار داد و [پایه های مادی و معنوی] برخی از شما را بر برخی دیگر به درجاتی بالا برد تا شما را در آنچه به شما عطا کرده، بیازماید؛

این آیه نشان می دهد که تفاوت در درجات بین انسان ها وجود دارد و این تفاوت برای آزمایش و رشد آن ها طراحی شده است.

تفاوت های طبیعی زن و مرد و حکمت الهی در آفرینش

از نظر طبیعی، زنان از قدرت بدنی کمتری برخوردارند و دارای احساسات لطیف تری هستند، در حالی که مردان از توانایی عقلی و تحلیلی بیشتری بهره می برند. هر یک از این دو جنس با انجام مسئولیت های ویژه خود، مستحق پاداش الهی خواهند بود و نباید آرزوی جایگزینی با ویژگی های یکدیگر را داشته باشند.

حکمت تفاوت ها در آیات الهی

آیات قرآن کریم تأکید می کنند که تمام تفاوت های بین زنان و مردان، چه ذاتی (تکوینی) و چه اکتسابی (تشریعی)، نشان دهنده حکمت بالغه الهی است. بنابراین، هیچ یک نباید در پی برتری جویی نسبت به دیگری باشند. در حقیقت، انسان ها از جنبه های مختلفی مانند استعدادها و توانمندی ها با هم متفاوت آفریده شده اند.

الگوهای برتر زنانه در قرآن

با توجه به مباحث مطرح شده درباره تساوی زن و مرد در خلقت و ارزش گذاری بر اساس ایمان و عمل صالح، خداوند در قرآن کریم زنانی را به عنوان الگوهای برتر برای تمام بشریت - اعم از زن و مرد - معرفی می فرماید. از جمله: «وَإِذْ قَالَتِ الْمَلَائِکَةُ یَا مَرْیَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاکِ وَطَهَّرَکِ وَاصْطَفَاکِ عَلَی نِسَاءِ الْعَالَمِینَ»⁽¹⁾و هنگامی که فرشتگان گفتند: ای مریم! خداوند تو را برگزیده و پاک ساخته و تو را بر زنان جهانیان برتری داده است.

این آیه نشان دهنده جایگاه والای حضرت مریم (علیها السلام) به عنوان زنی برگزیده و پاک است. اگرچه این برتری به طور خاص به حضرت مریم اشاره دارد، اما نشان دهنده ارزش و اهمیت زنان در نگاه الهی است.

در قرآن کریم، خداوند علاوه بر مریم، آسیه زن فرعون را نیز به عنوان الگو برای مؤمنان معرفی کرده است. این دو زن، یکی از میان نیکوکاران و دیگری از میان کافران، نمونه ای از تأثیر ایمان و عمل بر سرنوشت انسان هستند.

خداوند حضرت مریم (علیها السلام) را به عنوان نمونه ای از پاک دامنی، ایمان و تسلیم در برابر فرمان الهی معرفی می کند: «وَمَرْیَمَ ٱبْنَتَ عِمْرَنَ ٱلَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِیهِ مِن رُّوحِنَا وَصَدَّقَتْ بِکَلِمَتِ رَبِّهَا وَکُتُبِهِۦ وَکَانَتْ مِنَ ٱلْقَنِتِینَ»⁽²⁾حضرت مریم (علیها السلام) نمونه ای از ایمان، عفت و اطاعت از فرمان الهی معرفی شده است.

خداوند همسر فرعون را به عنوان الگویی برای مؤمنان معرفی می کند: «وَضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلًا لِّلَّذِینَ ءَامَنُوا ٱمْرَأَةَ فِرْعَوْنَ إِذْ قَالَتْ رَبِّ ٱبْنِ لِی عِندَکَ بَیْتًا فِی ٱلْجَنَّةِ وَنَجِّنِی

مِن فِرْعَوْنَ وَعَمَلِهِۦ وَنَجِّنِی مِنَ ٱلْقَوْمِ ٱلظَّلِمِینَ»⁽¹⁾آسیه، همسر فرعون، با وجود زندگی در کاخ ظلم، راه حق را برگزید و در برابر ستم ایستادگی کرد.

این دو زن نشان دهنده تأثیر ایمان و عمل صالح در سرنوشت انسان هستند، چه در شرایط سخت و چه در محیطی پر از آزمون های معنوی.

برتری انسان به انسانیت اوست

چالش تفکیک انسانیت از انسان: یکی از مهم ترین مباحث انسان شناسی، مسئله تفکیک انسانیت از وجود انسانی است. این ویژگی منحصر به فرد انسان است که در دیگر موجودات دیده نمی شود. به عنوان مثال، نمی توان مفهوم «پلنگ بودن» را از وجود یک پلنگ جدا دانست، اما در مورد انسان، تمایز بین انسان به عنوان موجود زنده و انسانیت به عنوان مجموعه ای از ارزش ها کاملاً ممکن است.

تعریف انسانیت: انسانیت در حقیقت فرآیند شبیه شدن به خداوند از طریق تجلی اسماً و صفات الهی در وجود انسان است. بنابراین: هر فردی که واجد صفات انسانی (انسانیت) باشد، انسان محسوب می شود اما ممکن است فردی از نظر زیست شناختی انسان باشد، ولی به مقام واقعی انسانیت نرسیده باشد.

قابلیت رسیدن به کمال انسانی برای زنان: با توجه به اینکه معیار برتری در اسلام تقوا و اتصاف به صفات الهی است، این پرسش مطرح می شود که آیا زنان نیز می توانند به کمال انسانی دست یابند؟ پاسخ قرآن به این پرسش کاملاً روشن است:

عدم تفاوت ذاتی: از نظر توانایی رسیدن به کمالات انسانی، هیچ تفاوتی بین زن و مرد وجود ندارد.

معیارهای یکسان: ملاک ارزش گذاری برای هر دو جنس یکسان است (تقوا، عمل صالح، اتصاف به صفات الهی).

شواهد قرآنی: قرآن کریم با ذکر نمونه های متعدد از زنان کامل (مانند حضرت مریم (علیها السلام) و آسیه (علیها السلام))، این حقیقت را تأیید می کند.

تعریف انسان کامل

مفهوم انسانیت و انسان کامل در عرفان اسلامی: در منظومه فکری عرفان اسلامی، انسانیت معادل با کمال انسانی تعریف می شود. انسان کامل به عنوان والا ترین تجلی این مفهوم، شخصیتی است که: به بالاترین مراتب کمال انسانی دست یافته است. مظهر تام اسماء و صفات الهی محسوب می شود. هم در حوزه علم و معرفت و هم در عرصه عمل به درجه اعلای کمال رسیده است.

پشتوانه های نظری این مفهوم، ریشه در آموزه های قرآنی و سنت نبوی دارد و بسط و توسعه، توسط عارفان و فیلسوفان بزرگ مانند: محیی الدین ابن عربی صدر المتألهین ملاصدرا صورت گرفته است.

ویژگی های ممتاز انسان کامل

مظهر صفات الهی: انسان کامل آینه ای است که تمام کمالات و صفات خداوند در او منعکس می شود. او مظهر تمامی اسماء الهی است و به همین دلیل، وجودش نمایانگر حضور الهی در عالم است.

ولایت و خلافت الهی: انسان کامل به عنوان خلیفه خدا بر روی زمین شناخته می شود و دارای ولایت و سرپرستی معنوی بر عالم است. او واسطه فیض الهی به سایر موجودات بوده و نقش هدایت کننده ای در هستی دارد.

معرفت و شهود: انسان کامل از طریق شهود باطنی و قلبی به حقیقت توحید و وحدت وجود دست یافته است. معرفت او فراتر از دانش ظاهری و مبتنی بر تجربه مستقیم حقیقت است.

فنا و بقا: او از خودیت و تعلقات نفسانی خویش گذشته (فنا) و در خداوند باقی مانده (بقا) است. این ویژگی نشان دهنده رهایی او از غیر خدا و هم سویی کامل با اراده ی الهی است.

علم و عمل: انسان کامل، هم در دانش و آگاهی به حقایق هستی به کمال رسیده و هم در عمل، این حقایق را به طور کامل به کار می بندد. او الگویی عملی برای سلوک معنوی است.

واسطه فیض بین خدا و خلق: در برخی دیدگاه های عرفانی، انسان کامل به عنوان تجلی تام حقیقت محمدیه شناخته می شود. او واسطه ای میان عالم الوهیت و عالم خلق است.

اتحاد با حقیقت مطلق: انسان کامل به شناخت حضوری از حقایق هستی رسیده و از قیود دنیوی رها شده است. او به مرحله ای می رسد که «قلبش در عرش الهی» قرار دارد.

حضرت زهرا (علیها السلام) مظهر انسان کامل

همان طور که بیان شد، مرد و زن تحت یک مفهوم کلی به نام انسان قرار دارند و فرقی به لحاظ آفرینش ندارند و ملاک برتری هر یک بر دیگری، جز با

تقوا و ایمان و عمل به دست نمی آید. آیة الله حسن زاده آملی، انسان کامل را اعم از اینکه مرد یا زن باشد ثمره شجره وجود می داند و در تبیین جایگاه هر یک، انسان کامل مذکر را مظهر عقل کلی و صورت آن و انسان کامل مؤنث را مظهر نفس کلی و صورت آن ذکر می کند؛ سپس در بیان مصداق آن ها، حضرت رسول اکرم (صلی الله علیه و اله) را صورت و مظهر تمام عقل کلی، و حضرت زهرا (علیها السلام) را صورت و مظهر تام نفس کلی معرفی می کند. ⁽¹⁾

حضرت امام (رحمه الله) می فرماید: «گمان ندارم که غیر از طبقه اول از انبیای عظام درباره کسی این طور وارد شده باشد که در ظرف 75 روز جبرئیل امین رفت و آمد داشته است.. . و آنچه به ذریّه او می رسیده است در آتیه، ذکر کرده است و حضرت امیر هم آن ها را نوشته است» ⁽²⁾این مجموعه الهام شده به حضرت زهرا (علیها السلام) صحیفه فاطمیه نام دارد. ⁽³⁾

حضرت امام با توجه به این مطلب اظهار می دارد که آمدن جبرئیل به نزد هر کسی ممکن است میسّر شود؛ ولی برای تحقق این امر تناسب لازم است و این، وضعیتی است که حتی برای ائمه (علیهم السلام) هم حادث نشده است؛ از این رو از فضایل است که خاص حضرت زهرا (علیها السلام) است.⁽⁴⁾

همان طور که پیش تر گفته شد، انسان کامل، جامع جمیع اسماً و صفات

الهی است و در معنای آن مؤنث و مذکر لحاظ نمی شود؛ از این رو، چهارده معصوم که حضرت زهرا (علیها السلام) ستاره درخشان آسمان آنان است انسان کامل و در زمره تجلیات الهی هستند؛ «آنان اسماً و صفات الهی اند.⁽¹⁾در حکمت اسماعیلیه، فاطمه (علیها السلام) به عنوان فاطمه فاطر (فاطمه خالق) خوانده شده است.»⁽²⁾

فاطمه (علیها السلام) مظهر صفت «حیّ» خداوند

آری مقام فاطمه (علیها السلام) چنان متعالی است که حق تعالی درباره وی فرمود: «ی-ا أَحْمَدُ! لَوْلاکَ لَما خَلَقْتُ الْأَفْلاکَ، وَ لَوْلا عَلِیٌّ لَما خَلَقْتُکَ، وَ لَوْلا فاطِمَةُ لَما خَلَقْتُکُما» ⁽³⁾و حضرت رسول اکرم (صلی الله علیه و اله) او را بهترین اهل زمین از حیث عنصر و شرف و کرم، نامیده و نیز شفاعت را از آن او دانسته است. ⁽⁴⁾این روایت را مؤلف «جنة العاصمة»، از «کشف اللئالی» تألیف صالح بن عبد الوهاب عرندس، نقل می کند. همچنین در «مستدرک سفینة البحار»، از «مجمع النورین» مرحوم فاضل مرندی نقل شده و نویسنده «ضیاء العالمین» جدِّ اُمی صاحب جواهر نیز این روایت را در کتاب خود آورده است.

توضیح عبارت «لولا فاطمه لما خلقتکما» به طور اجمال این است که اگر به خاطر مقام عبودیت نبود نبوت و امامت به غایت خود نرسیده بود، چرا که نبوت و امامت مقدمه ای برای رسیدن به مقام عبد مطلق است. این مقام در خود

پیامبر (صلی الله علیه و اله) و علی (علیه السلام) نیز بود ولی در فاطمه (علیها السلام) منحصراً همین مقام تجلی کرد؛ بنابراین در این روایت تکیه اصلی بر آن حضرت (علیها السلام) شده است.

گرچه بعضی به ضعیف بودن این روایت نظر داده اند؛ ولی با توجه به مقام صدّیقه طاهره (علیها السلام) استبعادی ندارد و می توان به صحت این کلام اذعان کرد.

اما اگر بخواهیم به تفصیل به این حدیث بپردازیم، بهتر است آن را در قالب یک مثال محسوس بررسی کنیم. بهترین تعبیری که می توان برای این حدیث یافت، تعبیری است که خداوند بیان کرده است: آنجا که فرموده است: «وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ کُلَّ شَیْءٍ حَیٍّ أَفَلَا یُؤْمِنُونَ»⁽¹⁾و هر چیز زنده ای را از آب آفریدیم. پس آیا ایمان نمی آورند؟

آب؛ عنصر حیات و نماد عرفانی

بدون تردید، آب اساسی ترین عنصر حیات است که خداوند وجود تمام موجودات را به آن وابسته ساخته است. این مایع گران بها در آیات قرآن و روایات معصومین (علیهم السلام) مورد تأکید فراوان قرار گرفته است.

اهمیت جهانی آب:

تمام موجودات زنده، بدون استثنا به آب نیازمندند.

هیچ موجودی نمی تواند خود را از این مایع حیات بخش بی نیاز بداند.

در تمام دوره های تاریخی و همه ی مناطق جغرافیایی، زندگی بدون آب غیر قابل تصور است.

چالش های معاصر:

امروزه کمبود آب به یکی از بحران های جدی بشر تبدیل شده و به عنوان تهدیدی برای آینده زندگی انسان ها شناخته می شود.

مفهوم آب در عرفان اسلامی:

در منظومه عرفانی، آب نماد حق تعالی است:

عارفان بزرگ، ذات اقدس الهی را به آب تشبیه کرده اند.

مخلوقات را به ظرف هایی تشبیه می کنند که آب حقیقت را به رنگ خود در می آورند.

این تشبیه بیانگر تجلی حق در مظاهر مختلف خلقت است.

صائب تبریزی می گوید:

مرا از صافی مشرب ز خود دانند هر قومی***که هر ظرفی به رنگ خود بر آورد آب روشن را

خصوصاً در ادبیات عرفانی و به صورت ترکیبی مثل آب حیات، آب خضر، آب حیوان، آب رو، آب روان زیاد استفاده شده است.

صائب تبریزی:

آب حیات در قدح خضر خون شود***روزی که آب تیغ مرا در گلو چکد

از آب خضر تشنه لبان را شکیب نیست***مشکل که خونم از دم شمشر او چکد

تیغی است آب دار به خون ریز سایلان***هر آستانه ای که بر او آب رو چکد

مولوی در دیوان شمس:

ای تو برای آب رو آب حیات ریخته***زهر گرفته در دهان قند و نبات ریخته

عرفاً در عرفان نظری در باب وحدت وجود، از آب به عنوان مثال استفاده می کنند تمام قطرات آب با هم جمع شده و یک دریا را تشکیل می دهند و قطره

را همان دریا می بینند. خصوصیاتی که برای آب بیان می شود از قبیل پاکی و طهارت، منشأ حیات بودن، نزول آن از آسمان، مبارک بودن، فراوانی، جریان و گوارا بودن که منشأ قرآنی و روایی هم دارد را بی ارتباط با حالات و دریافت های روحانی خود نمی دانند؛ لذا از آب در متون نثر و ادبی عرفانی زیاد استفاده کردند.

تمام اشیای عالم، مثل سکه دو رو است. نگاه ما نباید فقط به ظاهر اشیای عالم باشد، بلکه باطن و ملکوتی هم دارد دلیل آن، این آیات شریفه است که خداوند فرمود: «فَسُبْحَانَ الَّذِی بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْءٍ وَإِلَیْهِ تُرْجَعُونَ» ⁽¹⁾«وَکَذَلِکَ نُرِی إِبْرَاهِیمَ مَلَکُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنِینَ»⁽²⁾، یا آیه شریفه «یُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ»⁽³⁾حتی جمادات به ظاهر ساکن هم باطنی دارند چنان که خداوند خطاب به پیامبر (صلی الله علیه و اله) می فرماید: «وَتَرَی الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِیَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ»⁽⁴⁾کما اینکه ملک هم در اختیار خداوند است: «بَارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ وَهُوَ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ»⁽⁵⁾

یکی از چیزهایی که در عالم هستی، علاوه بر صورت، دارای سیرت و باطن است، آب است. بیان شد که خداوند در باب اهمیت آب خداوند در قرآن می فرماید: «وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ کُلَّ شَیْءٍ حَیٍّ» ⁽⁶⁾در نگاه عمیق عرفانی، آب به عنوان علت موجده (به وجود آورنده) و علت مبقیه (حفظ کننده) موجودات، خود باید واجد حیات و ملکوت باشد. این دیدگاه بر چند اصل استوار است:

استدلال عرفانی:

آب که به تمام موجودات حیات می بخشد.

نمی تواند خود فاقد حیات و حقیقت ملکوتی باشد.

چنان که نور که روشنی بخش است، خود تاریک نیست.

عناصر تشکیل دهنده صورت مُلکی آب

در علم شیمی ثابت شده است که آب از سه عنصر، تشکیل می شود که با علامت H2O نشان داده می شود یعنی از دو عنصر هیدروژن و یک عنصر اکسیژن. نبود هر یک از این سه عنصر باعث می شود آب تشکیل نشود. دانشمندان معتقدند اگر اکسیژن را از آب جدا کنیم، کل آب های کره زمین تبدیل به گاز هیدروژن شده و با کوچک ترین جرقه، زمین تبدیل به یک گوی آتشین خواهد شد در حقیقت این اکسیژن است که مانع اشتعال هیدروژن می شود. همچنین اگر اکسیژن باشد؛ ولی یکی از دو عنصر هیدروژن نباشد باز هم آبی تشکیل نخواهد شد. در نتیجه اگر آبی نباشد نه حیات است، نه بقای حیات. نکته ظریفی که اینجا است و باید به آن توجه شود، این است که این خاصیت موجده و مبقیه بودن را خداوند به خود نسبت می دهد و می فرماید: «وجعلنا» یعنی نگاه ما به آب و حیات باید یک نگاه توحیدی باشد؛ کما اینکه آیات دیگری داریم که خداوند به خود نسبت می دهد

مثل: «أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ»⁽¹⁾تخم زیر خاک را شما رشد و نمو می دهید یا ما این کار را انجام می دهیم؟ این صورت ملکی آب است که بیان شد. حال نگاهی به صورت ملکوتی آب بیندازیم ببینیم ملکوت آب چیست یا کیست؟ و از چه عنصری تشکیل شده است که همان علت موجده و مبقیه را داراست. با مراجعه به روایات به جواب این سوال می رسیم که حقیقت و باطن و ملکوت آب کیست و چه عناصری باعث ایجاد آن و در نتیجه بقاء ملکوت خواهد شد. روایتی از آقا علی بن موسی الرضا (علیه السلام) است که امام را این طور معرفی می کند: «... الامامُ الْمَاءُ الْعَذْبِ علی الظَّمَاءِ» ⁽²⁾امام آب گوارایی برای تشنه کام است. در این فقره از حدیث، حضرت از باب تمثیل و تشبیه نفرموده الامام کماء العذب یا مثل ماء العذب، بلکه فرمود امام خود آب گوراست نه شبیه و مثل آب.

عناصر تشکیل دهنده ملکوت آب

باطن آب هم مثل ظاهرش، از عناصری تشکیل شده است که نبود هر یک از این عناصر، باعث تشکیل نشدن روح و حقیقت آب می شود. حال ببینیم این عناصر چه هستند.

عنصر اول، عنصر رسالت است که ظرف و وعای آن، وجود حقیقت محمدیه است. عنصر دوم ولایت و امامت است که ظرف آن وجود مقدس امیر المومنین و فرزندان معصوم (علیهم السلام) هستند. عنصر سوم، وجود مقدسه حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) است؛ که رابط بین این دو عنصر یعنی رسالت و امامت است. نبود هر یک از این سه عنصر باعث می شود که روح و ملکوت آب شکل نگیرد.

اما عنصر رسالت؛ که در وجود حقیقت محمدیه ظهور پیدا کرد که اگر نبود، اصل خلقت صورت نمی پذیرفت؛ لذا در حدیث لولاک خداوند می فرماید: «یا احمد لولا لما خلقت افلاک» ⁽¹⁾در دایره خلقت، نقطه آغاز و پایان وجود ختمی مرتبت است. به قول محمود شبستری:

ز احمد تا احد یک میم فرق است***جهانی اندرین یک میم غرق است

میم در احمد، اشاره به تقدّم زمانی و رتبی دارد؛ یعنی گرچه در ظاهر وجود مقدس پیامبر اکرم (صلی الله علیه و اله) ختم نبوت است؛ ولی در حقیقت و به لحاظ رتبه و شأن بر همه عالم مقدم است و انسان کاملی است که آینه تمام نمای صفات الهی است. چنان چه اسیر لاهیجی در این باره می گوید:

آن زمان کز عالم آدم نشان پیدا نبود***در مقام بی نشانی با نشان من بوده ام

پیش از آن ک اسرار غیب آید به صحرای شهود***برزخ غیب و شهادت در میان من بوده ام

بنابراین اگر وجود مقدس ختمی مرتبت نبود خلقتی در کار نبود؛ لذا همه موجودات وجود خود را مدیون وجود حضرتش هستند.

اما عنصر ولایت و امامت؛ این عنصر هم به عنوان یک عنصر کلیدی و حیاتی نقش مهمی ایفا می کند اگر ولایت هم نبود، خلقتی صورت نمی گرفت دلیل این ادعا، آیه شریفه تبلیغ است که خداوند فرمود: «یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ»⁽²⁾نکته ظریفی که در این آیه شریفه وجود دارد، این است که خداوند «ما أُنزل» را از سوی خودش می داند یعنی جعلش به دست خود خداوند است این طور نیست که عده ای در سقیفه جمع شوند و

یکی را به عنوان خلیفه معرفی کنند چنان که در آیه شریفه: «وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَیْنَا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِیتَاءَ الزَّکَاةِ وَکَانُوا لَنَا عَابِدِینَ»⁽¹⁾به این امر اشاره شده است؛ لذا هم جعل امامت به دست خداست و هم وحی فعل خیرات از طرف خدا باید صورت بگیرد و می گیرد.

آنچه در آیه تبلیغ باید به آن توجه شود، این است که «ما انزل الیک» چیست؟ آیا نماز یا روزه است؟ یا سایر عبادات؟ این عبادات که در طول بیست و سه سال انجام می شد و آن چنان اهمیتی نداشت که بفرماید اگر ابلاغ نکردی کل زحمات تو را در امر رسالت نادیده می گیرم. با مدد از حدیث ثقلین که فریقین به تواتر آن را نقل کردند و آیه «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الإِسْلاَمَ دِینا» ⁽²⁾جواب «ما انزل الیک» مشخص می شود و آن هم چیزی نیست جز ولایت و امامت حضرت امیر المؤمنین علی (علیه السلام) و بعد ایشان، ولایت فرزندان معصومش؛ اگر ولایت اهل بیت (علیهم السلام) نباشد رسالت نیست رسالت هم نبود حقیقت محمدیه هم وجود نداشت.

امامت، امتداد رسالت است. اهل بیت، اهل بیت نبوت هستند. چنان که در زیارت جامعه کبیره می خوانیم «السلام علیکم یا اهل بیت النبوة». مراد از بیت نبوت، بیت خشتی و گلی نیست؛ بلکه مراد، بیت نبوت است. اضافه بیت به نبوت، اضافه اختصاصی است، یعنی بیتی که اختصاص و برای نبوت است و این ذوات مقدس، اهل این بیت هستند، چون اهل این بیت هستند، از نبوت ارث می برند «میراث النبوة عندکم». قطعاً ما تَرَک بیت نبوت در این فراز نورانی

مادی نیست؛ بلکه همان ولایت است که متضمن عصمت و علم است. در درخواست حضرت موسی (علیه السلام) از خداوند می بینیم از خداوند مسئلت می کند که برادرش هارون را در امر رسالتش مشارکت دهد «وَاجْعَلْ لِی وَزِیرًا مِنْ أَهْلِی هَارُونَ أَخِی»⁽¹⁾در این آیه شریفه، مسألت حضرت موسی (از خداوند بیانگر این است که جعل وصی به دست خداوند است این طور نیست که موسی کلیم خودش برای خودش وزیر و وصی انتخاب کند، چون حضرت موسی (علیه السلام) رسالتش از طرف خداست برای مشارکت در امر رسالت، این خداوند است که جعل می کند، آیا هارون (علیه السلام) مشارکت داشته باشد یا نه؟ با این بیان و با توجه به حدیث منزلت، که حضرت ختمی مرتبت (صلی الله علیه و اله) در شأن حضرت امیر المؤمنین (علیه السلام) فرمود: «انت منی بمنزلة هارون من موسی الا انه لا نبی بعدی» ⁽²⁾به دست می آید، که وصایت و خلافت به امر خداوند برای حضرت امیر (علیه السلام) ثابت است، چون آنچه در امر رسالت ضرورت دارد، مثل عصمت، علم در خلافت و وصایت هم ضرورت دارد. تمام پانزده دلیلی که فخر رازی در عصمة الانبیاء برای انبیا بیان می کند برای خلفای الهی هم ثابت است. نمی شود رسول معصوم باشد، ولی وصی اش معصوم نباشد، چرا که نقض غرض پیش خواهد آمد.

ویژگی های ملکی و ملکوتی آب

طهارت

دلیل جعل امامت از طرف خداوند این است که امام باید معصوم باشد. از

طرفی تشخیص حد و مرز عصمت از عهده بشر خارج است؛ چون خداوند عالِم به عصمت امام است؛ لذا از باب امتنان، خودش امامت را جعل می کند. ناظر به این ادعا، آیه شریفه تطهیر است که خداوند می فرماید: «إِنَّمَا یُرِیدُ اللهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا»⁽¹⁾نمی شود کسی مطهَّر نباشد ولی مطهِّر باشد. اهل بیت (علیهم السلام) وجودشان بری از هر گونه آلودگی فعلی، قولی و عقیدتی است؛ چون پاک هستند و فقط در مسیر پاک قدم بر می دارند ثمره کارشان نیز پاک و طیب است. در ذیل آیه شریفه «وَأَوْحَی رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِی مِنَ الْجِبَالِ بُیُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا یَعْرِشُونَ...» ⁽²⁾امام صادق (علیه السلام) می فرماید: «نَحْنُ النَّحْلِ الذی اوحی اللَّهِ الیه انَّ اتخذی مِنَ الْجِبَالِ بیوتا أَمَرَنَا انَّ نَتَّخِذُ مِنَ الْعَرَبِ شیعه وَ مِنَ الشَّجَرِ یقول مِنَ الْعَجَمِ وَ مِمَّا یعرشون مِنْ الموالی وَ الشَّرَابِ الْمُخْتَلَفِ أَلْوانُهُ الْعِلْمِ الذی یخرج مِنَّا الیکم» ⁽³⁾

چون زنبور عسل «سبل ربک» را می پیماید و فقط روی گل ها و پاکی می نشیند ثمره کارش عسلی است که خداوند آن را «شفا» معرفی می کند. واژه «شفا» در این آیه، نکره آمده است و نکره، افاده عموم می کند، یعنی عسل شفا برای هر دردی است.

دارا بودن مقام عصمت، یک لازمه ای دارد و آن اینکه امام (علیه السلام) باید از لحاظ علمی کامل باشد. إشراف کامل علمی بر عالم هستی داشته باشد. بشر به لحاظ اقتضای زمانی و مکانی قادر به تحصیل همه علوم نخواهد بود برای حصول این

امر راهی نیست که دست به دامن خدا شویم و از خداوند مسألت کنیم که امامی به جامعه معرفی کند که جامع تمام علوم باشد. خداوند هم از باب امتنان این کار را در حق بشر انجام داده و من لدن به امام علم را عنایت کرده است. در داستان حضرت سلیمان (علیه السلام) در سوره نمل، خداوند گستره علم امام را به رخ بشر می کشد و «علمنا منطق الطیر»؛ «فتبسم ضاحکا من قولها» بیانگر این ماجراست. وقتی ملکه مورچگان گفت به پناهگاه بروید تا زیر دست و پای لشکر سلیمان خورد نشوید، حضرت سلیمان (علیه السلام) تبسمی کرد. اینکه مورچه با چه زبانی صحبت کرد و حضرت متوجه شد نشان می دهد ولیّ خدا تا چه اندازه باید تسلّط داشته باشد. امام نه تنها باید زبان ها و لهجه های تمام انسان ها را بداند، بلکه باید زبان همه موجودات عالم را بداند. اشراف علمی بر هستی داشته باشد. امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) که امام عصر ماست، هم این چنین است، یعنی از لحاظ علمی محیط بر عالم هستند. در این عصر که عصر پیشرفت علوم تجربی به جمیع اقسام و انواعش است، به حدی که هر دقیقه یا کمتر یک اکتشاف و نوآوری علمی رخ می دهد، از پرتاب تلسکوپ جمیز وب توسط ناسا گرفته تا زیر دریا که از چشمان ما پنهان است، امام زمان احاطه علمی دارد و چیزی بر حضرت پوشیده نیست و نخواهد بود. متأسفانه مسیر بشریت از سرچشمه علوم عوض و باعث محرومیت جامعه بشری از علوم ناب اهل بیت شده است.

امیر المؤمنین (علیه السلام) در حدیثی می فرماید: «هَذِهِ النُّجُومُ اتی فی السَّمَاءِ مَدَائِنَ مِثْلَ الْمَدَائِنِ التی فی الارض مربوطه کل مدینة الی عَمُودٍ مِنْ نُورٍ طُولِ ذلک الْعَمُودُ فی السَّمَاءِ مسیرة مائتین وَ خمسین سَنَةٍ»⁽¹⁾این ستاره ها که در آسمانند شهرهایی هستند

مانند شهرهایی که در زمینند و هر کدام با ستونی از نور وابسته اند که درازیش در آسمان مسافت 250 سال است. یا جمله معروف حضرت که فرمود: «لو کشف الغطاء ما زددت یقیناً» ⁽¹⁾در کدام یک از این خلفا چنین ادعای علمی پیدا می شود. یا حضرت امام سجاد (علیه السلام) در صحیفه سجادیه می فرماید: «وَ صَلِّ علیهم وَ علی الروحانیین مِنْ ملائکتک... وسکان الْهَوَاءِ وَ الارض وَ الْمَاءُ وَ الذین عرفتهم مثاقیل المیاه وکیل مَا تحویه لواعج الامطار وَ عوالجها» ⁽²⁾خداوندا دورد فرست بر روحانیون و ملائکه هایی که ساکنان هوا و زمین و آب هستند و کسانی هستند که به آنان وزن آب های زمین را آموختی. این فراز بیانگر احاطه علمی امام سجاد (علیه السلام) است که حضرت، اشراف بر عالم ملکوت دارد حتی علم به علم فرشتگان دارد.

عنصر سوم که حکم رابط بین رسالت و ولایت را دارد، وجود مقدسه صدیقه طاهره (علیها السلام) است که کوثر و ظرف ولایت است، اگر وجود حضرتش نبود ولایت استمرار پیدا نمی کرد، هدف و علت غایی در کار نبود؛ لذا وجود این سه عنصر نورانی برای شکل گیری روح و باطن آب ضروری است و نبود هر کدام، مانع حیات و بقا و داوم حیات می شد؛ بنابراین برای اثبات ولایت و امامت می توان به وجود آب استناد و استدلال کرد. همان طور که حیات ظاهری و دوام آن در گرو وجود آب است حیات معنوی و روحانی و ملکوتی ما نیز در گرو وجود امام است که آب گواراست است. هیچ انسانی بلکه هیچ موجود زنده ای نمی تواند ادعا کند که نیازی به آب ندارد. نخوردن آب برابر با از بین رفتن است. وجود امام هم برای

جامعه ضرورتش همین طور است، یعنی خداوند ساختار جامعه را طوری قرار داده که نمی تواند بی نیاز از امام باشد. در روایت است که اگر در عالم دو نفر وجود داشته باشند یکی از این دو نفر قطعاً امام است. خداوند برای هر عصری امامی قرار داده است دلیل این ادعا این آیه شریفه است که فرمود: «یَوْمَ نَدْعُو کُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ»⁽¹⁾فردای قیامت همه مردم را با امامشان فرا می خوانیم. در جریان داستان حضرت موسی (علیه السلام) وقتی بنی اسرائیل استسقاء کردند، خداوند فرمود: «وَإِذِ اسْتَسْقَی مُوسَی لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاکَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَیْنًا قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ...»⁽²⁾برای هر گروه که دوازده گروه بودند، چشمه ای جاری ساخت و هر چشمه به سوی یک گروه می رفت، طوری که هر گروه می دانست که چشمه آنان کدام است. جری و تطبیق این آیه شریفه در مسئله امامت، به این صورت است که خداوند دوازده امام برای امت پیامبر (صلی الله علیه و اله) در هر زمان قرار داده است به طوری که مردم هر عصر امام خود را می شناسند و در قیامت هم با امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) خود فرا خوانده می شوند. اگر کسی از سرچشمه این دوازده چشمه آب ننوشد، گرفتار سراب خواهد شد و سراب جز این که عطش تشنه را بیشتر کند کار دیگری نمی کند و در نتیجه تشنه را به کام مرگ می کشاند. اگر با زیبا ترین خط، کلمه آب را بنویسیم و یا اگر همه آب های شیرین دنیا را در ذهن تصور کنیم، قطعاً عطش ما را بر طرف نخواهد کرد، آنچه موجب بر طرف شدن عطش می شود خوردن یک لیوان آب گوارای واقعی است. زمین تشنه قلب ما، با آب واقعی و حقیقی با علم ناب اهل بیت (علیهم السلام) سیراب می شود آبی که مظهر

طهارت و پاکی است باعث می شود. بلد طیب، نبات و سرسبزی های خود را ظاهر کند. «و البلد الطیب یخرج نباته» ⁽¹⁾

در آیه شریفه «وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ کُلَّ شَیْءٍ حَیٍّ»، بعضی از مفسران، «ماء» را به نطفه تفسیر کردند که خداوند موجودات را از آب نطفه خلق کرد؛ گرچه این قول و تفسیر را هم بپذیریم روشن است که حتی نطفه هم که عصاره حیات است، از غذایی که می خوریم درست می شود و غذا هم قطعاً در فرایند به ثمر رسیدن، نیاز به آب دارد در هر صورت چه بپذیریم مراد آب است یا نطفه، پاک بودن هر دو ضرورت دارد «وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا» ⁽²⁾در باب نطفه هم باید بگوییم که باید پاک باشد و پاک بودن آن به ادای حق الناس عموماً و حق اهل بیت خصوصاً است دادن زکات و خمس باعث پاک شدن مال انسان می شود که نتیجه این مال و دارایی غذایی خواهد بود که قرار است تبدیل به نطفه شود و از آن فرزندی متولد شود. «خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَکِّیهِمْ بِهَا»⁽³⁾در غیر این صورت این شیطان است که شریک در اموال و اولاد خواهد شد. «وَشَارِکْهُمْ فِی الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ وَعِدْهُمْ» ⁽⁴⁾و نتیجه آن هم که معلوم است چه خواهد شد.

صدیقه طاهره (علیها السلام) یکی از شخصیت های کلیدی آیه تطهیر است. عصمت و طهارت از ویژگی های برجسته این بانوی بزرگ جهان بشریت است.

نزول آب از آسمان

از خصوصیات دیگر آب، نزول آن از آسمان است. خداوند در چند آیه از قرآن به این موضوع اشاره کرده است، که ما آب را از آسمان نازل می کنیم. علی رغم اینکه روی زمین دریاها و اقیانوس ها هستند، ولی به خاطر شور بودن، قابل شرب نیست؛ بلکه با خوردن آن عطش تشنه را بیشتر می کند؛ لذا خداوند آن را به صورت ابر بر فراز آسمان قرار داده و به صورت باران زمین تشنه را سیراب می کند و باعث حیات روی زمین می شود. مگر می شود صورت مُلکی آب از آسمان نازل شود، ولی صورت ملکوتی آن از آسمان ملکوت نازل نشود؟ قلوب تشنه بشر به آب حیات نیاز دارد، آبی که باعث عمارت دل بشر شود.

در سوره نور آیه نخست خداوند می فرماید: «سُورَةٌ أَنْزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا وَأَنْزَلْنَا فِیهَا آیَاتٍ بَیِّنَاتٍ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ» ما این سوره را نازل کردیم و فرض کردیم و در این سوره آیات روشن را نازل کردیم شاید که متذکر شوید. این سؤال برای ما پیش می آید، مگر کل قرآن را خداوند به دو صورت دفعی و تذریجی نازل نفرمود؟ پس چرا فرموده این سوره را جداگانه ما نازل کردیم؟ جواب این سوال روشن است اسم این سوره از آیه نور گرفته شده که در همین سوره است. «اللهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکَاةٍ فِیهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِی زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ...» ⁽¹⁾از باب تسمیة الکل باسم جزئه اسم جز را بر کل سوره گذاشتند. آیه نور، نور ولایت است که در روایات به اهل بیت (علیهم السلام) تفسیر شده است یعنی همان طور که ما قرآن را نازل کردیم و عمل به آن را بر مسلمین فرض و واجب کردیم، همچنین ولایت را هم ما نازل کردیم و بر مسلمین فرض و واجب کردیم که ولایت اهل بیت (علیهم السلام) را بپذیرند.

پس نزول امامت و ولایت هم از آسمان ملکوت به امر خداوند صورت گرفت و بر ما لازم و واجب است اطاعت امر خدا و رسول کنیم

بر این اساس امامت باید از طرف خدا جعل شود. در داستان حضرت آدم (علیه السلام) به این امر تصریح می کند: «إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً» یا خطاب به حضرت ابراهیم (علیه السلام) می فرماید: «قَالَ إِنِّی جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِمَامًا»⁽¹⁾. این ویژگی نیز برای حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) ثابت است.

قدمت آب

دیگر از خصوصیات آب فیزیکی، قدمت آن است. بعضی از دانشمندان بر این باورند که قدمت آب از خورشید هم بیشتر است. مستفاد از آیه قرآن هم همین است «وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ وَ کانَ عَرْشُهُ عَلَی الْماء»⁽²⁾خداوند آسمان ها و زمین را در شش روز خلق کرد در حالی که قبل از خلقت این ها عرش خداوند بر روی آب مستقر بود.

وقتی زمین شکل گرفت گلوله آتشینی بود خداوند باران را بر زمین فرو ریخت آن قدر که زمین را سرد کرده و زمینه را برای رشد گیاهان و موجودات زنده فراهم کرد؛ البته دانشمندان فرضیه دیگری را درباره پیدایش آب بیان کردند و آن اینکه خداوند آب را در شهاب واره ها به همراه نمک چندین سال متمادی بر زمین فرو ریخت تا دریاها و اقیانوس ها شکل گرفت جالب است بدانیم علت شوری آب دریاها و اقیانوس ها را هم برای جلوگیری از متعفن، گندیده و فاسد شدن آب بیان کردند تا محلی برای رشد موجودات مضر نشود. آن چه مسلم است زمین از خودش آبی نداشت، بلکه از آسمان نازل شد.

همین خصوصیت در حقیقت آب، که ولایت و امامت باشد وجود دارد. اول اینکه خداوند زمین را خلق کرد در حالی که انسانی بر روی آن زندگی نمی کرد. داستان هبوط آدم را که هم قرآن و هم کتب آسمانی دیگر بیان کرده است، دلیل بر این مدعا است. وقتی خداوند انسان را خلق کرد، او را اولاً و بالذات خلیفه خلق کرد این طور نبود که اول خلق انسان صورت بگیرد و در زمین مستقرش کند بعد او را خلیفه قرار دهد، بلکه خلیفه خلق شده است. امام به عنوان انسان کامل خلیفه خداوند بر روی زمین است. اگر امامت و ولایت نبود خلیفه اللهی در کار نبود در نتیجه خلقتی هم در کار نبود. قبل از خلقت زمین و آسمان ها خداوند این انوار مقدس را خلق کرد.

حضرت امیر المؤمنین (علیه السلام) در ستایش رسول خدا (صلی الله علیه و اله) سخنرانی رسایی کرد و پس از ثنای خدا و درود بر پیامبرش فرمود: هنگامی که خدا اراده کرد آفریدگانش را بیافریند، به پاداشت مردمان را بر یک چهره پیش از گستردن زمین و بلند کردن آسمان ها، سپس واگذار کرد نوری را از نور عزتش، شعله ای درخشید که از روشنی آن همه جا فروزان شد. سپس به این صورت گرد آورد و در آن چهره رسول خدا (صلی الله علیه و اله) بود.

سپس خدای تعالی به او فرمود: تو پسندیده شده و انتخاب شده ای و در تو نورها به امانت نهفته شده. به خاطر تو بطحا را آفریدم و آسمان را برافراشتم و آب را جاری کردم و ثواب و عقاب و بهشت و جهنم قرار دادم. خاندان ترا به عنوان نشانه هدایت بلند می کنم و در آنان رازهایم را با امانت می گذارم به طوری که رازی بزرگ و کوچک از آنان پنهان نماند و پوشیده نماند بر آنان پوشیده ای. آنان را حجت خود بر مردم قرار می دهم و نور عزتم را در دل هایشان جای گزین کنم. آنان را بر کان های جواهر گنج هایم آگاه نمایم.

سپس خدای تعالی از آنان گواهی و اقرار به پروردگاری و یکتایی گرفت و این که امامت در میان ایشان است و نور با آنان است؛ سپس خدای سبحان آفریدگانش را در نهانش پوشاند و آنان را در دانش پوشیده اش پنهان کرد و بلند کرد جهان ها را و به حرکت در آورد آب ها را و کف آشکار شد و دود حرکت کرد پس عرش به آب بالا آمد. بعد فرشتگان را از نوری آفرید و نوع هایی اختراع نمود. بعد موجودات را آفرید و آن ها را کامل کرد. بعد به توحیدش را به نبوت هم نشین کرد. پس گواهی دادند برایش آسمان ها و زمین ها، فرشتگان، عرش، کرسی، خورشید، ماه، ستارگان (و هر چه که در زمین بود) به نبوت و برتری؛سپس آدم را آفرید و برتری آدم را بر فرشتگان آشکارا ساخت و به آنان آنچه را که ویژه آدم از علم پیشین بود نشان داد. پس او را محراب و قبله برای فرشتگان قرار داد. سپس بر آدم سجده کردند و حقش را شناختند.بعد خدای تعالی حقیقت آن نور را برای آدم روشن کرد و سرّ نهانی را آشکار نمود. پس در او چیزی به امانت سپرد و به او سفارش کرد و او را آگاه نمود که آن نور از آفرینش است؛سپس از صلبی به صلب پاک دیگر و به کانون رَحِم های پاکیزه انتقال داد تا رسید به عبد المطلب؛سپس آن نور را به سوی عبد اللَّه افکند تا به آمنه رسید. پس چون خدا آشکار ساخت به واسطه پیامبر ما...»⁽¹⁾

روان بودن و جریان داشتن آب

یکی از خصوصیات آب فیزیکی، جریان داشتن و روان بودن آن است. وقتی آب از آسمان نازل می شود و روی زمین می ریزد بخشی از آن در زمین فرو می رود و بخشی هم به صورت رودها ساری و جاری شده تا به دریا برسد. همین

خصوصیت در حقیقت آب هم وجود دارد یعنی امامت و ولایت، اماماً بعد امامٍ تا قیامت جاری و ساری است. خداوند برای هر عصر و زمانی امام قرار داده و این سنت تا دامنه قیامت پا بر جاست «یوم ندعوا کل اناس بامامهم». هدف این جریان هم رسیدن و رساندن امت به دریای بی کران الهی است. در حقیقت نقش امام ارائه طریق نیست، بلکه ایصال الی المطلوب است کما این که مرحوم علامه طباطبایی در ذیل آیه شریفه «قَالَ إِنِّی جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِمَامًا»⁽¹⁾به آن اشاره می کند. ⁽²⁾جریان داشتن یعنی حرکت کردن و رفتن. امام هم آب گوارایی است که جریان دارد و همه تشنگان حقیقت را به سر منزل مقصود می رساند. می رود و می برد.

آب بلا واسطه یا با واسطه، منشأ همه علوم رایج در روی زمین است. علوم کشاورزی، صنایع دریایی و شیلات، شیمی، فیزیک، علوم آزمایشگاهی و پزشکی. همچنین منشأ و خاستگاه و موطن علوم و معارف الهی امام است که روح و حقیقت آب را تشکیل می دهد. بشر با به کارگیری عقل، علم و تجربه علوم زیادی را کشف و توسعه داده، همین امر در حقیقت آب هم وجود دارد. محمود شبستری در گلشن راز تمثیل زیبایی دارند درباره کشف علم توسط غواص خرد. صدفی در دریای عمان از عمق دریا بالا می آید و در ماه نیسان رومی وقتی باران می بارد دهان باز می کند و یک قطره از آب باران نیسان رومی را در دلش نگه می دارد و دوباره به قعر دریا می رود در آن جا آن قطره را تبدیل به درّ گران بها می کند آن وقت غواص جستجو گر به عمق دریا رفته و صدف را می یابد و آن در گران بها را به دست می آورد. وقتی امام، ماموم خود را به دریای بی کران معرفت الهی می برد

و باران فیض شروع به باریدن می کند، این معارف در صدف دهان قرار می گیرد و غواص خرد از دل خود در قالب الفاظ معارف الهی را بیرون می ریزد و جان تشنگان معرفت را سیراب می کند. به همین مناسبت جا دارد اشاره ای به تعبیر خداوند از وجود اقدس پیامبر اکرم (صلی الله علیه و اله) به کلمه طیبه کنیم که آن را هم تشبیه به شجره طیبه کرده است. کلمه را از آن جهت کلمه می گویند که شکافنده دو لب و باعث باز شدن دهان می شود.⁽¹⁾و چون وجود مقدس پیامبر اکرم (صلی الله علیه و اله) اولین ممکنی بود که عدم را شکافت و وجود را برای ممکنات رقم زد از این حیث به حضرتش (صلی الله علیه و اله) اطلاق کلمه طیبه شده است.

مبارک بودن آب

از جمله خصوصیات آب، که خداوند برای آن بیان کرده است، مبارک بودن آن است «وَنَزَّلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً مُبَارَکًا» ⁽²⁾ما آب را مبارک از آسمان نازل کردیم.

برکت از ریشه برک به معنای ثبات الشیء ⁽³⁾یا خیر و فزونی در چیزی را گویند. برکه را از این جهت برکه می گویند که آب در آب گیر باقی مانده و ثبات دارد.

چون منشأ همه برکات و خیرات روی زمین از آب است؛ لذا آب را مبارک معرفی می کند. نمی شود چیزی مبارک باشد، ولی علت وجودی آن مبارک نباشد. صفت مبارک بودن برای روح و حقیقت آب هم ثابت است. خداوند وجود امام را مبارک و منشأ همه خیرات قرار داده است بر این اساس خداوند به تثلیث مبارک بودن اشاره می کند. خداوند وجود خودش مبارک است. «تَبَٰرَکَ ٱلَّذِی بِیَدِهِ ٱلمُلکُ

وَهُوَ عَلَیٰ کُلِّ شَیء قَدِیرٌ» ⁽¹⁾قرآن را هم مبارک معرفی می کند: «وَهَذَا کِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَکٌ فَاتَّبِعُوهُ» ⁽²⁾ظرف قرآن که سینه حضرت رسول (صلی الله علیه و اله) است، هم مبارک است. راسخون فی العلم که اهل بیت (علیهم السلام) باشند هم وجودشان مبارک است. با این تثلیت خداوند از بندگان می خواهد که وجودشان مبارک شود تا از خیر و برکت وجودشان دیگران بهره مند و منتفع گردند. چنان چه درباره حضرت عیسی (علیه السلام) می فرماید «و جعلنی مبارکا»؛

ماندگاری آب

ماندگاری آب از دیگر خصوصیاتی است که برای آن بیان شده است. برای اینکه حیات ادامه داشته باشد، وجود آب ضرورت دارد همیشه باید باشد آن چرا که خداوند خلق کرده قطعاً باطل و بیهوده نبوده و نیست؛ بلکه حق است و حق هم همیشه پایدار و ماندگار است حساب حق و باطل حساب دو دو تا چهار تاست. اگر همه ذوی العقول جمع شوند و بگویند جوابش سه یا پنج است، عدد چهار محکم جلوی آن می ایستد و می گوید جوابش من هستم چون حق است. در بیان نورانی امام حسین (علیه السلام) همین مسئله وجود دارد حضرت فرمود: «لولا لی ملجأ و لا مأوا فما بایعت یزید ابن معاویه»؛ اگر در دنیا هیچ مأمن و مأوایی نداشته باشم و کسی مرا پناه ندهد هرگز با یزید بن معاویه بیعت نخواهم کرد چون حضرت حق است و یزید باطل و این دو هرگز با هم جمع نخواهند شد. حقیقت حال حق این چنین است. تمثیلی که خداوند درباره حق بیان می کند، همین مناسبت را می رساند: «أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسالَتْ أَوْدِیَةٌ بِقَدَرِها فَاحْتَمَلَ

السَّیْلُ زَبَداً رابِیاً وَ مِمَّا یُوقِدُونَ عَلَیْهِ فِی النَّارِ ابْتِغاءَ حِلْیَةٍ أَوْ مَتاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ کَذلِکَ یَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَ الْباطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَیَذْهَبُ جُفاءً وَ أَمَّا ما یَنْفَعُ النَّاسَ فَیَمْکُثُ فِی الْأَرْضِ کَذلِکَ یَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثال»⁽¹⁾خدا از آسمان آبی نازل کرد که در هر درّه و رودی به اندازه گنجایش و وسعتش [سیلابی] جاری شد، سپس سیلاب، کفی پُف کرده را به روی خود حمل کرد و نیز از فلزاتی که برای به دست آوردن زینت و زیور یا کالا و متاع، آتش بر آن می افروزند، کفی پُف کرده مانند سیلاب بر می آید؛ این گونه خدا حق و باطل را [به امور محسوس] مَثَل می زند. اما آن کفِ [روی سیل و روی فلز گداخته در حالی که کناری رفته] به حالتی متلاشی شده از میان می رود، و اما آنچه [چون آب و فلز خالص] به مردم سود می رساند، در زمین می ماند. خدا مَثَل ها را این گونه بیان می کند [تا مردم در همه امور حق را از باطل بشناسند.

با نگاه به حقیقت و روح آب، که امام باشد، همین پایداری و ثبات را می بینیم امامت و ولایت همیشه هست و خواهد بود. چون ولایت حق است و حق همیشه پایدار است.

منشأ حیات بودن آب

همان طور که منشأ همه علوم، آب است، منشأ همه زیبایی های در عالم هم آب است: «أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطیفٌ خَبیر»⁽²⁾آیا ندانسته ای که خدا از آسمان آبی نازل می کند، در نتیجه زمین سرسبز و خرم می شود؛ به یقین خدا لطیف و آگاه است. خداوند دنیا را به وسیله آب زیبا قرار داده است زییایی ای که پایدار نیست با تغییر فصل ها زیبایی دنیا هم تغییر

می کند و از بین می رود در حالی که قلمرو ملکوت که گستره آن بیشتر است و ابدی است و برای آن زوالی نیست منشأ آن روح و باطن آب است. توصیفاتی که خداوند از بهشت می کند بخش اعظم آن توصیف با آب است «جَنَّاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ» بیش از 28 مرتبه در قرآن تکرار شده است.

شفا بخش بودن آب

با توجه به اینکه جعل حیات برای آب به ید قدرت خداوند صورت گرفته است، خواص دیگری هم به دست خداوند جعل می شود مثل شفا بخش بودن آب. خداوند در داستان حضرت ایوب نبی (علیه السلام) وقتی که خدا را ندا داد و از رنج و شکنج هایی که توسط شیطان صورت گرفته بود شکوه کرد، فرمود: «ارْکُضْ بِرِجْلِکَ هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَ شَرابٌ» ⁽¹⁾به او گفتیم با پایت به زمین بکوب این آبی است برای شستشو، آبی سرد برای آشامیدن بنوش و از هر درد و الم بیاسایی. از نظر علمی و تجربی هم در دنیا چشمه ها و آب های معدنی وجود دارد که منشأ شفا و جنبه درمانی دارد. همین خصوصیت را در حقیقت آب که امامت و ولایت باشد می بینیم. علم امام که به منزله آب است و از دل پاک امام می جوشد منبع طهارت و شفا است. حضرت امیر (علیه السلام) می فرماید: «وینحدر عنی السیل» ⁽²⁾چشمه های علم از کوهسار وجود من سرازیر می شود.

تمام ویژگی هایی که برای آب بیان شد، اعم از صورت مُلکی و ملکوتی آن، اگر یکی از عناصر دخیل در شکل گیری آب نباشد، هیچ یک از این ویژگی ها

وجود نخواهد داشت. بنابراین حدیث «لولا فاطمه لما خلقتکما» نقش بی بدیل صدیقه طاهره (علیها السلام) را نشان می دهد. گرچه شاید از نظر سند ضعیف باشد، ولی به دقت عقلی، کلام صوابی است.

حضرت امام حسین (علیه السلام) هم از قول ایشان نقل می کند که: فاطمه شادی دل من است. هیچ فرزند پیامبر (صلی الله علیه و اله) از حضرت خدیجه (علیها السلام) جز فاطمه (علیها السلام) بر فطرت اسلام زاده نشد. ⁽¹⁾

ابن عربی درباره جایگاه ملکوتی صدیقه طاهره (علیها السلام) در صلواتی که برای چهارده معصوم گفته است چنین می گوید: «وَ صَلَواتُ اللَه وَ مَلَآئِکتِهِ وَ حَمَلَةِ عَرْشِهِ وَ جَمیعِ خَلْقِهِ مِنْ أَرْضِهِ وَ سَمآئِهِ عَلَی الْجَوْهَرَةِ الْقُدْسیةِ فی تَعَینِ الإنْسیةِ. صورَةِ النَّفْسِ الْکلّیةِ، جَوادِ الْعالَمِ الْعَقْلیةِ، بَضْعَةِ الْحَقیقَةِ النَّبَویةِ، مَطْلَعِ الانْوارِ الْعَلَویةِ، عَینِ عُیونِ الاسْرارِ الْفاطِمیةِ النّاجیةِ الْمُنْجیةِ لِمُحِبّیها عَنِ النّارِ. ثَمَرَةِ شَجَرَةِ الْیقینِ، سَیدَةِ نِسآءِ الْعالَمینِ. الْمَعروفَةِ بِالْقَدْرِ، الْمَجْهولَةِ بِالْقَبْرِ. قُرَّةِ عَینِ الرَّسولِ، الزَّهْرآءِ الْبَتولِ؛ عَلَیها الصَّلَوةُ وَ السَّلامُ.»1

درود و تحیات بی شائبه خداوند، و فرشتگان او، و حاملین عرش او، و جمیع عالم آفرینش او، از زمینی او و آسمانی او، بر آن پاکیزه گوهر قدس باد، که با تجرّد قدسیه در هیئت انسیه، عالم بشریت را زینت داده است. آن حقیقت طاهره، خود صورت نفس کلّی و بخشنده و نیرو آورنده عالم عقلی است. پاره ای از حقیقت احمدی و مَطلَع و مَشرِق انوار علوی است و اصل و منبع سرچشمه های اسرار مکنونه فاطمی است. رستگار و آزاد کننده محبّین خود از آتش است و جوهره ثمره درخت معرفت و یقین و بزرگ بانوی بانوان عالمین. قدرش معلوم و معروف،

و قبرش پنهان و مجهول است. نور دیده رسول الله و نام گرامی و لقب سامی اش فاطمه زهرا و بتول عذراء است؛ که درود و سلام خدا بر او باد. ⁽¹⁾

خلاصه کلام در این مقام، اینکه حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام)، مظهر صفت «حیّ» است، چرا که یکی از عناصر مهم تشکیل دهنده ملکوت آب است و اگر وجود حضرتش نبود «لولا فاطمه» خلقتی وجود نداشت.

مقامات صدیقه طاهره (علیها السلام) در «فصّ فاطمیه»

استاد علاّمه حسن زاده آملی در رساله قدسیه نوریه و صحیفه مطهّره و مکرّمه موسوم به فصّ حکمةٍ عصمتیّةٍ فی کلمةٍ فاطمیّه سی مقام برای حضرت ذکر کرده و آفاق گسترده و نوینی از شاکله و شخصیت صدیقه طاهره (علیها السلام) گشوده اند که مستند و مستفید از آیات قرآن و تفسیر انفسی و تأویل کتاب قویم الهی و احادیث و روایات صادر شده از زبان صدق حضرت معصوم است و برگرفته از منشآت وجودی حضرت زهرا (علیها السلام) در قالب خطبه ها، ادعیه، نیایش ها و احادیث و ما از باب تلخیص و استخراج و اصطیاد رموز اسرار و اشارات صحیفه یاد شده، به گوهرها و جواهر اوصاف وجودی و نعوت ذاتی فاطمه زهرا (علیها السلام) می پردازیم که عبارتند از:

محرومند و فرمود: «اِنّما سُمّیت فاطمة لانَّ الخلقَ فُطِموا عَن معرفتها» پس: «الفاطمةُ ما الفاطمةُ و ما ادریکَ ما الفاطمةُ؟»⁽¹⁾

متأسفانه، برادران ناتنی ما انصاف را رعایت نکرده و به دلایل واهی به عظمت، مقام و منزلت حضرت فاطمه (علیها السلام) توجه نکرده اند. بلکه بر عکس، تلاش کرده اند تا نور وجودی ایشان را کم رنگ جلوه دهند. یکی از دلایل آنان این است که شما شیعیان که در تلاش برای بلند مرتبه سازی مقام حضرت فاطمه (علیها السلام) هستید، کجای قرآن از ایشان نام برده شده است؟ در حالی که نام حضرت مریم (علیها السلام) به صراحت آمده و از ایشان تجلیل شده است. نا گفته نماند که این بی توجهی ممکن است به خاطر بغض نسبت به حضرت امیر (علیه السلام) نیز باشد.

در پاسخ به این شبهه بی اهمیت باید گفت:

استنباط کرده ایم، اما تعداد رکعات نماز یومیه را از سیره رسول خدا (صلی الله علیه و اله) به دست آورده ایم.

فصل دوم: سیمای فاطمی در آیات و روایات

اشاره

سوره حمد (تجلی صفت هدایت و صداقت در فاطمه (علیها السلام))

اشاره

«اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ صِرَاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ»

در این آیه شریفه، خداوند اول ائمه هدی (علیهم السلام) را معرفی می کند که آنان چه کسانی هستند بعد در سوره های دیگر به خلقت نورانی آنان، قبل از این عالم و فضایلشان می پردازد.

«عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِی قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ قَالَ: یَقُولُ: قُولُوا مَعَاشِرَ الْعِبَادِ: اهْدِنَا إِلَی حُبِّ النَّبِیِّ وَ اهل بیته» ⁽¹⁾ابن عباس به نقل از رسول خدا (صلی الله علیه و اله) درباره قول خداوند که فرمود، ما را به راه راست هدایت کن، فرمود، ای مردم بگویید که ما را به دوستی پیامبر و اهل بیت (علیهم السلام) او هدایت کن. در ادامه به معرفی آنان پرداخته، می فرماید:

«عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و اله) إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ عَلِیّاً وَ زَوْجَتَهُ وَ أَبْنَاءَ [هُ] حُجَجَ اللَّهِ عَلَی خَلْقِهِ- وَ هُمْ أَبْوَابُ الْعِلْمِ فِی أُمَّتِی- مَنِ اهْتَدَی بِهِمْ هُدِیَ إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ.» ⁽²⁾جابر بن عبدالله از رسول خدا (صلی الله علیه و اله) نقل می کند که حضرت فرمود: همانا خداوند علی و همسر و فرزندان او را حجت های خود بر خلق خویش قرار داده است و آنان درهای علم در میان امت من هستند هر کسی که به واسطه آنان هدایت شود به صراط مستقیم هدایت شده است؛ سپس حضرت در تشبیهی می فرماید:

«عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و اله) اهْتَدُوا بِالشَّمْسِ، فَإِذَا

غَابَ الشَّمْسُ فَاهْتَدُوا بِالْقَمَرِ، فَإِذَا غَابَ الْقَمَرُ فَاهْتَدُوا بِالزُّهَرَةِ، فَإِذَا غَابَتِ الزُّهَرَةُ فَاهْتَدُوا بِالْفَرْقَدَیْنِ.فَقِیلَ: یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا الشَّمْسُ وَ مَا الْقَمَرُ- وَ مَا الزُّهَرَةُ وَ مَا الْفَرْقَدَانِ قَالَ: الشَّمْسُ أَنَا، وَ الْقَمَرُ عَلِیٌّ وَ الزُّهَرَةُ فَاطِمَةُ، وَ الْفَرْقَدَانِ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ (علیهم السلام)»⁽¹⁾به خورشید هدایت شوید؛ پس وقتی خورشید غروب کرد، به ماه هدایت شوید و وقتی ماه غروب کرد، به ستاره زهره هدایت شوید و وقتی زهره غروب کرد، به دو ستاره فرقین هدایت شوید. سپس گفتند: «ای رسول خدا (صلی الله علیه و اله)! خورشید چیست و ماه چیست؟ و زهره و دو ستاره فرقین چیستند؟» پیامبر (صلی الله علیه و اله) فرمود: «خورشید من هستم و ماه علی (علیه السلام) است و زهره فاطمه (علیها السلام) است و دو ستاره فرقین، حسن و حسین (علیهما السلام) هستند.

در آیه دیگر، خداوند به معرفی نعمت دادگان می پردازد و مصادیق آنان را معرفی می کند و می فرماید: «وَمَنْ یُطِعِ اللهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَالصِّدِّیقِینَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِینَ وَحَسُنَ أُولَئِکَ رَفِیقًا»⁽²⁾و کسانی که از خدا و پیامبر اطاعت کنند، در زمره کسانی از پیامبران و صدّیقان و شهیدان و شایستگان خواهند بود که خدا به آنان نعمت [ایمان، اخلاق و عمل صالح] داده و اینان نیکو رفیقانی هستند.

یکی از صفات حضرت فاطمه (علیها السلام)، «صدّیقه» است؛ امام کاظم (علیه السلام) فرمودند: «ان فاطمة (علیها السلام) صدیقة شهیدة» ⁽³⁾فاطمه (علیها السلام) بانوی بسیار راستگویی است که او را به شهادت رسانده اند.

در منابع متعدد اهل سنت نیز به این صفت حضرت اشاره شده است: «عائشة أنها کانت إذا ذکرت فاطمة بنت النبی (صلی الله علیه و اله) قالت: ما رأیت أحداً کان أصدق لهجة منها إلا أن یکون الذی ولدها» ⁽¹⁾عایشه هرگاه یادی از فاطمه دختر پیامبر می نمود می گفت: کسی را راستگو تر از او ندیدم، مگر آن کسی که او را به دنیا آورده است (که منظور پیامبر است).

«قالت عائشة: ما رأیت احداً قط أصدق من فاطمة غیر ابیها، قالت وکان بینهما شئ فقالت یا رسول الله سلها فإنها لا تکذب» ⁽²⁾عایشه گفت: کسی را راستگو تر از فاطمه (علیها السلام) ندیدم، مگر پدرش» و در ادامه می گوید خودم در گفتگویی که واقع شده بود وساطت نمودم و بیان کردم که فاطمه (علیها السلام) هرگز دروغ نمی گوید.

صدیقه طاهره (علیها السلام) مظهر صفت هدایت و صداقت است؛ چون خداوند هادی است «یَهْدِی بِهِ اللهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلَامِ وَیُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِهِ وَیَهْدِیهِمْ إِلَی صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ» ؛ خدا به وسیله آن [نور و کتاب] کسانی را که از خشنودی او پیروی کنند به راه های سلامت راهنمایی می کند و آنان را به توفیق خود از تاریکی ها [یِ جهل، کفر، شرک و نفاق] به سوی روشناییِ [معرفت، ایمان

و عمل صالح] بیرون می آورد و به جانب راه راست هدایت می کند. هدایت را در این آیه شریفه از او مسئلت می کنیم. همچنین صادق است. «وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللهِ حَدیثاً»⁽¹⁾و کیست که از خداوند، راستگو تر باشد؟! و حضرت از مصادیق راستگویان است.

آیا همین یک صفت و اعتراف در کتب آقایان کافی نبود که حضرت به حق مسلم خود برسد و سند فدک بدون هیچ قید و شرطی به ایشان بازگردانده شود؟!

لذا اطاعت از ایشان موجب هدایت خواهد بود، چنان که کسانی هستند که به نور وجودی ایشان هدایت یافته اند. به عنوان مثال، دکتر عبد المنعم حسن کتابی دارد با عنوان «به نور فاطمه هدایت شدم». او درباره تجربه هدایت خود چنین می گوید: «کلمات مانند تیر به اعماق وجودم نفوذ کردند. زخم عمیق تری را ایجاد کردند که به راحتی درمان نخواهد شد. اشک هایم غالب شدند و تلاش کردم تا آن ها را از سرازیر شدن بازدارم، اما آن ها سرازیر شدند و گویی اصرار داشتند جهل تاریخ را در قلبم بشویند. تصمیم به سفر در میان دقایق تاریخ را گرفتم تا با مأساة امت آشنا شوم و این آغاز تعیین هویت مسیر و انتقال در فضای عقاید و تاریخ و میل به دلایل بود.

این در خانه پسر عموی شیعه ام بود! به دیدن او آمدم و درباره مسایل عمومی صحبت کردم... لحظه ای گذشت و ناگهان صدای خطیب از دستگاه ضبط صدا به گوشم رسید که می گفت: «این خطبه در منابع اهل سنت و شیعه ذکر شده و فاطمه زهرا (علیها السلام) آن را برای تثبیت حق خود در فدک ایراد کرده است.» سپس خطیب شروع به خواندن خطبه کرد.

تا لحظه ای که به این نوار گوش می دادم، آماده پرداختن به مسایل جنجالی مذهبی نبودم. می دانستم که برادرم - پسر عمویم - شیعه است و از خداوند خواسته ایم که او را هدایت کند و ما سعی می کردیم تا حد ممکن از وارد شدن به بحث با او اجتناب کنیم؛ به خصوص بعد از بحثی که در آغاز این فصل گذشت.

اما خداوند متعال اراده کرد که حجت خود را بر ما اقامه کند. با صدایی آرام و زیبا، خطیب به خطبه اش آغاز کرد و شعاع کلماتش به اعماق وجدانم نفوذ کرد. برایم روشن شد که چنین کلماتی از فردی عادی نمی تواند صادر شود، حتی اگر آن فرد عالمی با سخنرانی های نیکو باشد که سال های زیادی درس خوانده باشد؛ بلکه خود این کلمات یک معجزه اند. کلمات بلیغ، عبارات مستحکم، دلایل قاطع و تعبیر قوی... نفسام را تسلیم آن ها کردم و با تمام وجود به آن ها گوش دادم.

وقتی به کلماتی رسید که با آن ها این فصل را آغاز کرده بودم، نتوانستم خودم را کنترل کنم و اشک هایم بیشتر سرازیر شد. متعجب شدم از این کلمات قوی که به خلیفه رسول الله (صلی الله علیه و اله) خطاب می شد و حیرتم دو چندان شد؛ زیرا این کلمات از دختر رسول الله (صلی الله علیه و اله) است. چه پیش آمد؟ چرا؟ و چگونه؟

آیا این اختلاف حقیقتی است؟ در واقع، من نمی دانستم که این خطبه چقدر راست است، اما در آن لحظه احساساتم به شدت برانگیخته شد و تصمیم گرفتم به طور جدی وارد بحث شوم، با نخستین اشکی که از چشمانم نازل شد. در این راه، نمی خواستم از کسی چیزی بشنوم؛ فقط می خواستم سر آغاز یک تحقیق را بیابم تا آغاز کنم.

خطبه تنها به فقراتی که ذکر کرده بودم محدود نبود؛ بلکه بسیار طولانی بود

و در آن مسایل زیادی وجود داشت که انگیزه را برای شناخت جزئیات آنچه رخ داده و شرایط عینی آن تقویت می کرد. نوار تمام شد و اشک هایم را پاک کردم و سعی کردم آن ها را پنهان کنم تا پسر عمویم متوجه نشود؛ نمی دانم چرا؟ شاید به دلیل احساس عزت نفس. اما شوک این اتفاق باعث شد که سؤالات زیادی از او بپرسم و به دنبال پاسخی نبودم؛ بلکه این یک تلاش برای تخلیه احساسات بود. آخرین سوال من این بود که آیا آنچه در برخی بخش های خطبه آمده، صحیح است؛ آیا همه اینها به خاطر فدک، آن قطعه زمین، بوده است؟!

او به من پاسخ داد: «اول باید بدانی که فاطمه کیست؟ سپس به تحقیق بپردازی. اولین منبعی که باید در آن شروع کنی صحیح بخاری است.» و کتاب را به من داد. این اتفاق، سورپرایزی بود که انتظارش را نداشتم. ⁽¹⁾

فاطمه (علیها السلام) مظهر قیومت خداوند

صراط مستقیم

از دیگر صفات خداوند که در وجود نورانی صدیقه طاهره (علیها السلام) تجلی پیدا کرد، صفت «قیّومیت» است که متفرّع بر حیّ بودن است. در عالم وجود، هیچ موجودی را نمی توان یافت که حیات داشته باشد؛ ولی قیومیت نداشته و مشغول به کاری نباشد. حتی موجودات به ظاهر جامد که جاندار نیستند؛ لذا خداوند در این باره می فرماید: «وَتَرَی الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِیَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللهِ الَّذِی أَتْقَنَ کُلَّ شَیْءٍ إِنَّهُ خَبِیرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ»⁽²⁾و کوه ها را می بینی [و] آن ها را [در جای خود] بی حرکت می پنداری، در

حالی که آن ها مانند ابر گذر می کنند. آفرینش خداست که [آفرینش] هر چیزی را محکم و استوار کرده است؛ یقیناً او به آنچه انجام می دهید، آگاه است.

سیر منطقی قیومیت

الف) قیّومیّت خدا: قیومیت، بالاصالة از خداوند شروع می شود. اوّلاً و بالذّات منحصر در ذات باری تعالی است چنان که می فرماید: «الله لا اله الا هو الحیّ القیّوم». البته قیومیت در این آیه شریفه متفرع بر حیّ بودن خداوند است. مرحوم علامه درباره قیومیت خداوند می فرماید: «کلمه «قیوم» به طوری که علمای صرف گفته اند، بر وزن «فیعول» است، همچنان که کلمه «قیام» بر وزن «فیعال» از ماده ی قیام است، صفتی است که بر مبالغه دلالت دارد و قیام بر هر چیز، به معنای درست کردن، حفظ و تدبیر و تربیت، مراقبت و قدرت بر آن است، همه این معانی از قیام استفاده می شود، چون قیام به معنای ایستادن است و عادتاً بین ایستادن و مسلط شدن بر کار ملازمه هست، از این رو از کلمه «قیوم» همه آن معانی استفاده می شود. قیام خداوند به دو صورت متصور است. قیام به ذات خود و قیام به امور موجودات در آیه شریفه فوق، خداوند قائم به ذات خویش است. صورت دوم مثل آیه شریفه «وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلَّا عَلَی اللهِ رِزْقُهَا وَیَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا کُلٌّ فِی کِتَابٍ مُبِینٍ»⁽¹⁾و هیچ جنبنده در زمین نیست جز آنکه روزیش بر خداست و خدا قرارگاه (منزل دائمی) و آرامشگاه (جای موقت) او را می داند و همه احوال خلق در دفتر علم ازلی خدا ثبت است. یا آیه شریفه «مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِیَتِهَا»⁽²⁾زمام اختیار هر جنبنده ای به دست اوست.

ب) قیومیت قرآن: به معنای استواری، محکم بودن و راه نداشتن هیچ شک و ریب و افراط و تفریط در آن است. با توجه به اینکه قرآن کلام خداوند است و کلام، ما فی الضمیر متکلم را بیان می کند و مظهر خداوند است، چنان که حضرت امیر (علیه السلام) می فرماید: «لَقَدْ تَجَلَّی اَللَّهُ لِخَلْقِهِ فِی کَلاَمِهِ وَ لَکِنْ لاَ یُبْصِرُونَ»⁽¹⁾، پس قرآن مظهر قیومیت خداوند است «إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ»⁽²⁾آنچه در قرآن بیان شد، همه در راستای قیام بندگان برای بندگی است. به تعبیری خداوند از طریق کتاب خود قیومیت بندگان را بر عهده دارد و آنان را تدبیر می کند.

ج) قیومیت دین: خداوند در چند آیه دین اسلام را دین قیّم معرفی می کند: «فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنیفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها لا تَبْدیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَ لککنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لایَعْلَمُونَ»⁽³⁾پس خالصانه وجه خود را برای دین اقامه کن؛ همان فطرتی که خدا مردم را بر آن سرشته. خلقت خدا تبدیل نمی پذیرد؛ این، همان دین قیّم است، ولی بیشتر مردم نمی دانند.

«إِنِ الْحُکْمُ إِلَّا لِلّهِ أَمَرَ أَلا تَعْبُدُواْ إِلَّا إِیَّاهُ ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَلَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لاَ یَعْلَمُونَ» ⁽⁴⁾فرمان جز برای خدا نیست. دستور داده است که جز او را نپرستید. این است دینِ درست، ولی بیشتر مردم نمی دانند.

«فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ الْقَیِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللهِ یَوْمَئِذٍ یَصَّدَّعُونَ»⁽⁵⁾با همه وجودت به سوی این دین درست و استوار روی آور، پیش از آنکه روزی فرا رسد

که از سوی خدا هیچ بازگشتی برای آن نیست، در آن روز [همه مردم] دسته دسته و گروه گروه شوند.

«وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِیَعْبُدُوا اللهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفَاء وَیُقِیمُوا الصَّلَاةَ وَیُؤْتُوا الزَّکَاةَ وَذَلِکَ دِینُ الْقَیِّمَةِ»⁽¹⁾و فرمان نیافته بودند جز اینکه خدا را بپرستند و در حالی که به توحید گراییده اند، دین [خود] را برای او خالص گردانند و نماز برپا دارند و زکات بدهند و دین [ثابت و] پایدار همین است.

اولاً دین به معنای واقعی کلمه، دین اسلام است. آن هم دین خالص چنان که خداوند می فرماید: «لله الدین الخالص» ⁽²⁾خداوند این دین خالص را متصف به صفت قیم کرده است یعنی تمام ابعاد این دین باید رو به یک محور باشد و آن هم قربة الی الله باشد. دین قیم، دین مستقیمی است که گمراهی در آن نیست و انحراف در آن دیده نمی شود ابن اثیر در النهایه می گوید: «ای المستقیم الذی لا زیغ فیه و لا میل عن الحق» همیشه بر اساس محور و استوار است. دین قیم دین فطرت است که یهود، نصاری و مسلمان همه بر اساس آن آفریده شده اند و هیچ اختلافی در آن نیست. حقیقت دین قیّم در باطن معارفش نهفته است نه در ظاهر آن گرچه نگاه به ظاهر آن هم دارد چرا دین مظهر هو الظاهر و الباطن است. مرحوم علامه نکته ای بیان می کند و آن اینکه: اگر قرآن قیومیت دارد و قیّم است به خاطر این است که در بردارنده دین قیم است. «بنابراین، پس توصیف کتاب به وصف قیمومت به خاطر این است که متضمن دین قیم است دینی که قائم به مصالح عالم بشری است، چه مصالح دنیایی و چه آخرتی و چه بسا از مفسران که قضیه را بر عکس

معنا کرده و گفته اند: قیومیت، اول وصف کتاب است و سپس وصف دین. (به عبارت دیگر ما گفتیم کتاب به خاطر اینکه متضمن دین قیم است خودش هم قیم شده، ولی بعضی گفته اند کتاب قیم است و دین به خاطر قیم بودن کتاب، قیم شده است) و در باره اش گفته شده: «وَ ذلِکَ دِینُ الْقَیِّمَةِ» که ظاهر معنایش: دین کتاب های قیم است. ولی این قسم تفسیر نوعی مجازگویی است.⁽¹⁾

د) قیّومیّت رسول خدا و اهل بیت (علیهم السلام): اهل بیت وحی که مظهر تامه اسمای الهی هستند به یقین از قیومیت برخوردارند؛ ولی ثانیاً و بالعرض و بعد قیومیت خداوند. رسول خدا (صلی الله علیه و اله) می فرماید: «...اَلاَ وَ إِنَّ أَهْلَ بَیْتِی هُمُ اَلْوَارِثُونَ أَمْرِی اَلْقَائِمُونَ بِأَمْرِ أُمَّتِی...»⁽²⁾آگاه باشید همانا اهل بیت من وارثان امر من و قیام کنندگان به امر امت من هستند. همچنین امام صادق (علیه السلام) می فرماید:«. .. فَنَحْنُ حُجَجُ اَللَّهِ فِی عِبَادِهِ وَ خُزَّانُهُ عَلَی عِلْمِهِ وَ اَلْقَائِمُونَ بِذَلِکَ»⁽³⁾ما حجت های خدا در میان بندگانش و خزانه داران علم او هستیم و در این امر برقراریم. قیام سرور و سالار شهیدان (علیه السلام) مصداق بارز این قیومیت است تا هم قرآن را از مهجوریت «یا رب ان قومی اتخدوا هذالقرآن مهجورا» خارج کند، هم دین خدا را که فرمود: «إِنَّ النَّاسَ عَبِیدُ الدُّنْیا وَ الدِّینُ لَعْقٌ عَلَی أَلْسِنَتِهِمْ یحُوطُونَهُ مَا دَرَّتْ مَعَایشُهُمْ فَإِذَا مُحِّصُوا بِالْبَلَاءِ قَلَّ الدَّیانُونَ»⁽⁴⁾به راستی که مردم بنده دنیا هستند و دین بر سر زبان آن هاست و مادام که برای معیشت آن ها باشد پیرامون آن اند و وقتی به بلا (و رنج و سختی) آزموده شوند دین داران اندک اند.

صدیقه طاهره (علیها السلام) قائم به امر خداوند است برای امر خداوند که احیای حق ولایت است با تمام وجود به پا خواست لذا صراط فاطمه صراط مستقیم است. وقتی قرآن، اهل بیت، دین خدا قیم هستند، وجود صدیقه طاهره (علیها السلام) که ظرف ولایت است، نیز قیوم است.

ه-) قیّومیّت کعبه: درباره قیومیت خانه کعبه می فرماید: «جَعَلَ اللهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرَامَ قِیَامًا لِلنَّاسِ»⁽¹⁾خداوند، کعبه -بیت الحرام- را وسیله ای برای استواری و سامان بخشیدن به کار مردم قرار داده است. همان طور که کعبه نماد آزادی و رهایی انسان از دست شیطان و نفس اماره است، نماد قیومیت خداوند نیز هست. خداوند درباره نماد آزادی بودن کعبه می فرماید: «وَلْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ»⁽²⁾باید به دور خانه عتیق که کعبه باشد باید طواف کنند. عتیق از عتق به معنای آزادی است چون خانه کعبه در طول تاریخ هیچ مالکی نداشت و کسی نبود و نیست که ادعای ملکیت آن را کند، خداوند آن را عتیق نامیده است. در روایتی از امام باقر (علیه السلام) نقل است: «عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ قُلْتُ لَهُ لِمَ سُمِّیَ الْبَیْتُ الْعَتِیقَ قَالَ لِأَنَّهُ بَیْتٌ حُرٌّ عَتِیقٌ مِنَ النَّاسِ وَ لَمْ یَمْلِکْهُ أَحَدٌ؛ کعبه خانه ای است که آزاد از مردم بوده و هیچ کس مالک آن نیست.»⁽³⁾درباره قیّومیّت آن نیز می فرماید: «جَعَلَ اللهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرَامَ قِیَامًا لِلنَّاسِ»⁽⁴⁾یعنی خداوند خانه کعبه را وسیله ای برای قیام و استواری و سامان بخشیدن به کار مردم قرار داده است. نماز خواندن به طرف خانه کعبه یعنی قیام برای نماز به طرف نماد قیام بر علیه شیطان است.

و) قیام بندگان: خداوند به رسول خدا (صلی الله علیه و اله) می فرماید همه کارهایت را بخواهی در یک کلمه خلاصه کنی این است که به مردم بگویی برای خدا قیام کنند «قُلْ إِنَّمَا أَعِظُکُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلّهِ»⁽¹⁾بگو که من به یک سخن شما را پند می دهم و آن سخن این است که شما خالص برای خدا دو نفر دو نفر با هم یا هر یک تنها قیام کنید.

حال این قیام برای خدا، دارای مصادیقی است که خداوند به صورت جزیی در قرآن به آن اشاره می کند مثل اقامه نماز که به کرات در قرآن به این موضوع امر کرده است مثل آیه شریفه «قُلْ لِعِبادِیَ الَّذینَ آمَنُوا یُقیمُوا الصَّلاةَ وَ یُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَ عَلانِیَةً مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لا بَیْعٌ فیهِ وَ لا خِلال»⁽²⁾به بندگان من که ایمان آورده اند بگو نماز را برپا دارند؛ و از آنچه به آن ها روزی داده ایم، پنهان و آشکار، انفاق کنند؛ پیش از آنکه روزی فرا رسد که نه در آن خرید و فروش است و نه دوستی. (نه با مال می توانند از کیفر خدا رهایی یابند و نه با پیوندهای مادی. حتی انفاق در این آیه شریفه از مصادیق قیام است؛ چرا که بیان شد، قیومیت به معنای تدبیر امور و رسیدگی به امور مادی و معنوی بندگان خداست.

مصداق دیگر قیام، اقامه حدود الهی است که بندگان مکلف به انجام آن هستند «فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا یُقیما حُدُودَ اللهِ فَلا جُناحَ عَلَیْهِما فیمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْکَ حُدُودُ اللهِ فَلا تَعْتَدُوها وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللهِ فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُون»⁽³⁾اگر بترسید که حدود الهی را رعایت نکنند، مانعی برای آن ها نیست که زن، فدیه و عوضی بپردازد (و طلاق بگیرد). اینها حدود و مرزهای الهی است؛ از آن، تجاوز نکنید! و هر کس از آن

تجاوز کند، ستمگر است. از دیگر مصادیق قیام، قیام به قسط و عدل است که به بندگان خود سفارش می کند مثل آیه شریفه «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا کُونُوا قَوَّامینَ بِالْقِسْطِ»⁽¹⁾ای کسانی که ایمان آورده اید! کاملًا قیام به عدالت کنید. به خاطر اهمیت قسط و عدل خداوند آن را به صورت صیغه مبالغه بیان کرده است. همچنین می فرماید: «قُلْ أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ وَ أَقیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَ ادْعُوهُ مُخْلِصینَ لَهُ الدِّینَ کَما بَدَأَکُمْ تَعُودُون»⁽²⁾بگو: «پروردگارم امر به عدالت کرده است؛ و توجّه خویش را در هر مسجد (و به هنگام عبادت) به سوی او کنید! و او را بخوانید، در حالی که دین (خود) را برای او خالص گردانید! (و بدانید) همان گونه که در آغاز شما را آفرید، (بار دیگر در رستاخیز) باز می گردید.

استقامت، امر به طلب قیام: خداوند به رسول خدا (صلی الله علیه و اله) برای پیشبرد اهداف دین، امر به استقامت می کند و می فرماید: «فاستقم کما امرت» استقامت یعنی طلب قیام کردن. همان طور که در آیه شریفه الحی القیوم آمده، قیومیت متفرع بر حیّ است، یعنی اول حیات و هستی است، بعد قیام شکل می گیرد قیام به خلق و ایجاد و امثال آن. بنده هم که از بهره ای از وجود برخوردار شد و هست شد او هم باید اهل قیام باشد و قیام کند اگر هیچ گونه کاری برای رسیدن به اهداف خود نداشته باشد و هیچ گونه تدبیری در این زمینه اتخاذ نکند، حی بودن او معنا ندارد لذا خداوند از بندگان می خواهد حتماً اهل قیام باشد قیام به هر کاری که او را به سعادت نزدیک می کند لذا به بندگانی که ایمان می آورند و استقامت به خرج می دهند بشارت می دهد: «إِنَّ الَّذِینَ قَالُوا رَبُّنَا اللهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلَائِکَةُ

ألَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ»⁽¹⁾به یقین کسانی که گفتند: «پروردگار ما خداوند یگانه است!» سپس استقامت کردند، فرشتگان بر آنان نازل می شوند که: «نترسید و غمگین مباشید، و بشارت باد بر شما به آن بهشتی که به شما وعده داده شده است.

نتیجه استقامت، قرار گرفتن در صراط مستقیم است که همان ولایت است. در روز قیامت که بنده قیام کرد، نتیجه این استقامت را می گیرد و خداوند او را به «مقام امین» می رساند: «إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی مَقَامٍ أَمِینٍ»⁽²⁾همانا (آن روز سخت) آنان که متّقی و خدا ترس بودند مقام امن و امان یابند. در تعریف مقام گفته شده است که مقام به معنای محل قرار گرفتن و اقامت در یک جا است که با تلاش و کوشش و شایستگی حاصل می شود.

آن چه بیان شد، زمانی انسان به این مقام امین می رسد که در پرتو اطاعت از خدا، قرآن، دین و اهل بیت (علیهم السلام) قرار گرفته و طلب قیام کرده و استقامت به خرج بدهد.

سوره بقره (خلقت نوری حضرت زهرا (علیها السلام) )

اشاره

الف) «وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ کُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلَائِکَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ* قَالُوا سُبْحَانَکَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ»⁽¹⁾و خدا همه نام ها [یِ موجودات] را به آدم آموخت؛ سپس [هویت و حقایق ذات موجودات را] به فرشتگان ارائه کرد و گفت: مرا از نام های ایشان خبر دهید، اگر [در ادعای سزاوار بودنتان به جانشینی] راستگویید*گفتند: تو از هر عیب و نقصی منزّهی، ما را دانشی جز آنچه خودت به ما آموخته ای نیست، یقیناً تویی که بسیار دانا و حکیم.

ابن حجر عسقلانی از دانشمندان اهل سنت از امام حسن عسکری (علیه السلام) و او از پدران خود و آن ها از جابر بن عبدالله و او از پیامبر (صلی الله علیه و اله) نقل می کند که «عندما کان آدم و حواء فی الجنة، رأوا نور وجود السیدة فاطمة، فقال الله لهما: إن نورها قد خُلق قبل ألفی سنة من خلقکما» ⁽²⁾آدم و حوا وقتی در بهشت بودند، نور وجود حضرت زهرا (علیها السلام) را دیدند و خداوند به آن دو فرمود: نور ایشان دو هزار سال قبل از خلقت شما آفریده شده بود.

«عن أبی عبد الله الصادق (علیه السلام) قال: إن الله تبارک و تعالی کان و لا شئ فخلق خمسة من نور جلاله، و جعل لکل واحد منهم اسماً من أسمائه للمنزلة، فهو الحمید و سمی النبی محمد (صلی الله علیه و اله) و هو الأعلی و سمی أمیر المؤمنین علیا، و له الأسماء الحسنی فاشتق حسنا و حسینا، و هو فاطر فاشتق لفاطمة من أسمائه اسماً، فلما خلقهم

جعلهم فی المیثاق فإنهم عن یمین العرش، و خلق الملائکة من نور، فلما أن نظروا إلیهم عظموا أمرهم و شأنهم، و لقنوا التسبیح فذلک قوله: «و إنا لنحن الصافون و إنا لنحن المسبحون» فلما خلق الله تعالی آدم صلواته و سلامه علیه نظر إلیهم عن یمین العرش فقال: یا رب من هؤلاء؟ قال: یا آدم هؤلاء صفوتی و خاصتی خلقتهم من نور جلالی، و شققت لهم اسماً من أسمائی، قال: یا رب فبحقک علیهم علمنی أسماءهم، قال: یا آدم فهم عندک أمانة، سر من سری لا یطلع علیه غیرک إلا بأذنی، قال: نعم یا رب، قال: یا آدم أعطنی علی ذلک العهد فأخذ علیه العهد، ثم علمهم أسماءهم، ثم عرضهم علی الملائکة و لم یکن علمهم بأسمائهم فقال أنبئونی بأسماء هؤلاء إن کنتم صادقین قالوا سبحانک لا علم لنا إلا ما علمتنا إنک أنت العلیم الحکیم، قال: یا آدم أنبئهم بأسماءهم فلما أنبأهم بأسمائهم» ⁽¹⁾از ابی عبدالله صادق (علیه السلام) روایت شده است که فرمودند: «خداوند متعال، وقتی که هنوز چیزی نبود، پنج نفر را از نور جلالش خلق کرد و برای هر یک از آن ها نامی از نام هایش را براساس مرتبه آن ها قرار داد. او «حمید» است و نام پیامبر محمد (صلی الله علیه و اله) را به او داد، و او «أعلی» است و نام امیر المؤمنین علی (علیه السلام) را به او داد، و او دارای نام های حسنی است که حسن و حسین (علیهما السلام) را از آن ها مشتق ساخت. او «فاطر» است و از نام های خود برای فاطمه (علیها السلام) نامی مشتق کرد.

پس از آنکه آن ها را خلق کرد، آن ها را در میثاق قرار داد و آن ها نزد سمت راست عرش بودند. خداوند، ملائکه را از نور خلق کرد و وقتی که آن ها به آن ها نگریستند، عظمت و شأن آن ها را درک کردند و تسبیح را تلقین کردند. پس این است معنای آیه: «و ما نحن الصافون و ما نحن المسبحون»

پس از آنکه خداوند، آدم (علیه السلام) را خلق کرد، به سمت راست عرش نظر کرد و گفت: «پروردگارا، این ها چه کسانی هستند؟» خدا فرمود: «ای آدم، این ها صفوت من و خاصان من هستند که آنان را از نور جلال خود خلق کرده ام و برای آن ها نامی از نام های خود قرار داده ام.» آدم (علیه السلام) گفت: «پروردگارا، به حق تو بر آن ها، مرا به نام هایشان آگاه کن.» خدا فرمود: «ای آدم، آن ها نزد تو امانت هستند و این راز از اسرار من است و هیچ کس به جز تو به آن آگاه نخواهد شد، مگر با اجازه من.

آدم پاسخ داد: «بله، پروردگارا.» خدا فرمود: «ای آدم، بر اساس آن عهد، از من عهد بگیر.» پس آدم بر آن عهد گرفت، سپس نام های آن ها را به او تعلیم داد. سپس آن ها را بر ملائکه عرضه کرد و ملائکه نام آن ها را نمی دانستند و گفت: (به من خبر دهید نام این ها چیست، اگر راست می گویید!) آن ها گفتند: «سبحانک، ما هیچ علمی جز آنچه به ما آموخته ای نداریم، تو همانا عالم و حکیم هستی.» خدا فرمود: «ای آدم، نام های آن ها را به آن ها بگو.»

علت خلقت نور حضرت زهرا

ابن مسعود نقل می کند که، دیدم علی بن ابی طالب (علیه السلام) را که مشغول نماز است و در رکوع و سجودش می گوید: «اللهم بحق محمد (صلی الله علیه و اله) عبدک، اغفر للخاطئین من شیعتی»؛پروردگارا، به حق بنده مقربت محمد (صلی الله علیه و اله) خطاکاران از شیعیان مرا ببخش.

از نزد او خارج شدم و به محضر رسول خدا (صلی الله علیه و اله) شرفیاب شدم. ایشان را در حال نماز یافتم. دیدم که رسول خدا (صلی الله علیه و اله) در نماز خود می گوید: «اللهم بحق علی (علیه السلام) عبدک اغفر للخاطئین من امتی» خداوندا، خطاکاران از امت مرا، بحق علی (علیه السلام) بنده مقربت ببخش.

از آنچه دیده بودم، در من وحشت و تردید بزرگی ایجاد شد. وقتی نماز رسول خدا (صلی الله علیه و اله) به پایان رسید، خطاب به من فرمودند: ای پسر مسعود، آیا کافر شدی بعد از آنکه ایمان آورده بودی؟ عرض کردم، ابداً چنین نیست یا رسول اللّه، بلکه دیدم علی (علیه السلام) را که خداوند را به حق شما طلب می کرد و شما را دیدم که خدا را به حق علی (علیه السلام) می خواندید. پس تردید کردم که کدامیک از شما نزد خدای عز و جل برترید. پیامبر (صلی الله علیه و اله) فرمودند: ای پسر مسعود، بنشین. پس من در مقابل، رسول خدا (صلی الله علیه و اله) نشستم. آن حضرت فرمودند: «إن اللَّه خلقنی و علیاً من نور قدرته قبل ان یخلق الخلق بالفی عام اذ لا تسبیح و لا تقدیس.» خداوند من و علی (علیه السلام) را از نور عظمت و بزرگی خود خلق کرد، هزار سال قبل از آنکه سایر خلائق را بیافریند. زمانی که هیچ تسبیح و تقدیسی وجود نداشت.

«فتق نوری، فخلق منه السموات و الارضین و انا و اللَّه اجل من السماوات و الارضین.» پس نور مرا شکافت و از نور من آسمان ها و زمین را آفرید به خدای تبارک و تعالی قسم که من از آسمان ها و زمین برترم. «و فتق نور علی بن ابی طالب (فخلق منه العرش و الکرسی و علی بن ابی طالب (علیه السلام) و اللَّه افضل من العرش و الکرسی» و چون نور علی (علیه السلام) را منتشر ساخت عرش و کرسی از نور او خلق گردید؛ به پروردگار قسم که علی (علیه السلام) از عرش و کرسی افضل است.

«و فتق نور الحسن (علیه السلام) فخلق منه اللوح و القلم و الحسن (علیه السلام) و اللَّه افضل من اللوح و القلم»؛ سپس نور حسن (علیه السلام) را باز کرد و لوح و قلم از نور حسن (علیه السلام) به وجود آمد و به خدا قسم که حسن (علیه السلام) از لوح و قلم نیز برتر است.

«و فتق نور الحسین (علیه السلام) فخلق منه الجنان و الحور العین و الحسین (علیه السلام) و اللَّه

افضل من الحور العین.» و چون هستی را از نور حسین (علیه السلام) معطر کرد، بهشت و حوریان زیبا روی از نور او پدیدار گشتند؛ واللَّه حسین از حور العین برتر است.

«ثم اظلمت المشارق و المغارب فشکت الملائکه الی اللَّه تعالی ان یکشف عنهم تلک الظلمه فتکلم اللَّه جل جلاله کلمه فخلق منها روحا ثم تکلم بکلمه فخلق من تلک الکلمه نورا فاضاف النور الی تلک الروح و اقامها مقام العرش فزهرت المشارق و المغارب فهی فاطمه الزهرا (علیها السلام) و لذلک سمیت الزهرا لان نورها زهرت به السماوات»؛ سپس همه هستی از شرق تا به غرب تاریک ماند. ملائکه بر پروردگار از آن همه تاریکی و ظلمت شکایت کردند و خواستند که پروردگار تاریکی را از ایشان بر طرف کند. پروردگار در اجابت خواسته آنان کلمه ای فرمود، از آن کلمه روحی خلق گردید، سپس کلمه ای دیگر فرمود و از آن کلمه، نوری خلق شد پس آن نور را به آن روح اضافه کرد و آن را در بلند ترین مکان عرش قرار داد. همه عالم از شرق تا به غرب نورانی شد. آن روح آمیخته به نور خلق شده از لطف پروردگار کسی نیست، جز فاطمه زهرا (علیها السلام) و به همین دلیل او را زهرا (علیها السلام) نامیدند زیرا نورش آسمان ها را روشن ساخت. در ادامه این روایت زیبا پیامبر (صلی الله علیه و اله) می فرمایند: «یا بن مسعود اذا کان یوم القیامه یقول اللَّه جل جلاله لی و لعلی ادخلا الجنه من شئتما و ادخلا النار من شئتما و ذلک قوله تعالی «القیا فی جهنم کل کفار عنید» فالکافر من جحد نبوتی و العنید من جحد بولایه علی بن ابی طالب (علیه السلام) و عترته و الجنه لشیعته و لمحبیه.» ای پسر مسعود، چون روز قیامت فرا رسد، پروردگار به من و علی (علیه السلام) می فرماید: هر کس را که می خواهید به بهشت داخل کنید و به جهنم بفرستید هر کس را که می خواهید و این قول پروردگار در قرآن مجید است که «القیا فی جهنم کل کفار عنید»

هر کافر متکبر لجوج را به جهنم افکنید پس کافر کسی است که از نبوت من سر پیچی کند و عنید کسی است که از ولایت علی بن ابی طالب (علیه السلام) و عترتش و محبت کردن به شیعیان و دوستانش سر باز زند.⁽¹⁾

در روایت دیگر می فرماید: «فَلَمَّا أَشْرَقَتْ أَضَاءَتِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ بِنُورِهَا»، وقتی نور فاطمه (علیها السلام) تلألؤ پیدا کرد آسمان ها و زمین روشن شد، یعنی خدا به برکت حضرت زهرا (علیها السلام) یک حقیقت نورانی را نه فقط در عالم ماده بلکه در همه ملکوت، پدیدار می سازد، لذا در ادامه روایت می فرماید «وَ غَشِیَتْ أَبْصَارُ الْمَلَائِکَةِ وَ خَرَّتِ الْمَلَائِکَةُ لِلَّهِ سَاجِدِینَ»، ملائکه بدون اینکه خدا به ایشان امر کند چون فاطمه (علیها السلام) از عظمت خداست، این ها هم با عظمت خدا مواجه شده اند بی اختیار به سجده افتادند و نور فاطمه (علیها السلام) مسجود ملائک واقع شد، «وَ قَالُوا إِلَهَنَا وَ سَیِّدَنَا مَا لِهَذَا النُّورِ» آن ها اول نمی دانستند که این نور چیست؟ فقط عظمت خدا را دریافته بودند. لذا پرسیدند این چه نوری است؟ خدا فرمود: «فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِمْ هَذَا نُورٌ مِنْ نُورِی أَسْکَنْتُهُ فِی سَمَائِی خَلَقْتُهُ مِنْ عَظَمَتِی»، این نوری است که من آن را از جلال و عظمت خودم خلق کردم و در آسمان جایش دادم.⁽²⁾

دیدار حضرت آدم با حضرت زهرا (علیها السلام)

خوارزمی در «مقتل» و قندوزی در «ینابیع المودة» که هر دو از علمای اهل سنت هستند در کتاب خود این روایت را آوردند که «آدم و حوّا در بهشت، بانویی را روی تخت دیدند که تاجی بر سر و گردن بندی در گردن و گوشواره هایی در گوش هایش و بالای سرش قبّه ای از نور زده شده و در آن قبّه نوشته شده: «انا

المحمود و هذا محمد، و انا الاعلی و هذا علی، و انا الفاطر و هذه فاطمه، و انا المحسن و هذا الحسن و منی الاحسان و هذا الحسین؛ خدا به خاطر همین اسماً، توبه آدم را پذیرفت و فرمود: اگر درباره همه ذریه ات به حرمت این اسماًء مرا می خواندی همه آنان را می آمرزیدم.⁽¹⁾

آغاز خلقت فاطمه (علیها السلام) در عالم مُلک

«طبرانی» در کتاب «معجم الکبیر» روایتی را از عایشه نقل کرده است؛ «حَدَّثَنَا عَبْدُ اللهِ بْنُ سَعِیدِ بْنِ یَحْیَی الرَّقِّیُّ، ثنا أَحْمَدُ بْنُ أَبِی شَیْبَةَ الرَّهَاوِیُّ، ثنا أَبُو قَتَادَةَ الْحَرَّانِیُّ، ثنا سُفْیَانُ الثَّوْرِیُّ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: کُنْتُ أَرَی رَسُولَ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وآله وَسَلَّمَ یُقَبِّلُ فَاطِمَةَ، فَقُلْتُ: یَا رَسُولَ اللهِ إِنِّی أَرَاکَ تَفْعَلُ شَیْئًا مَا کُنْتُ أَرَاکَ تَفْعَلُهُ مِنْ قَبْلُ فَقَالَ لِی: «یَا حُمَیْرَاءُ، إِنَّهُ لَمَّا کَانَ لَیْلَةَ أُسْرِیَ بِی إِلَی السَّمَاءِ أُدْخِلْتُ الْجَنَّةَ، فَوَقَفْتُ عَلَی شَجَرَةٍ مِنْ شَجَرِ الْجَنَّةِ لَمْ أَرَی فِی الْجَنَّةِ شَجَرَةً هِیَ أَحْسَنُ مِنْهَا حُسْنًا، وَلَا أَبْیَضَ مِنْهَا وَرَقَةً، وَلَا أَطْیَبَ مِنْهَا ثَمَرَةً فَتَنَاوَلْتُ ثَمَرَةً مِنْ ثَمَرَتِهَا فَأَکَلْتُهَا فَصَارَتْ نُطْفَةً فِی صُلْبِی، فَلَمَّا هَبَطْتُ الْأَرْضَ وَاقَعْتُ خَدِیجَةَ فَحَمَلَتْ بِفَاطِمَةَ، فَإِذَا أَنَا اشْتَقْتُ إِلَی رَائِحَةِ الْجَنَّةِ شَمَمْتُ رِیحَ فَاطِمَةَ، یَا حُمَیْرَاءُ، إِنَّ فَاطِمَةَ لَیْسَتْ کَنِسَاءِ الْآدَمِیِّینَ وَلَا تَعْتَلُّ کَمَا یَعْتَلُّونَ»⁽²⁾«عایشه می گوید: من دیدم که رسول خدا فاطمه را می بوسد. به ایشان عرض کردم: یا رسول الله! کارهایی می کنید که قبلاً این کارها را انجام نمی دادید. پیغمبر فرمودند: ای حمیرا! در شب معراج که به آسمان رفتم، داخل بهشت شدم و در کنار درختی از درختان بهشتی که تا به حال زیبا تر، سفید تر و خوش بو تر از او ندیده بودم قرار گرفتم. من از

میوه آن درخت خوردم و آن میوه بهشتی در صلب من تبدیل به نطفه شد. زمانی که به زمین آمدم با همسرم نزدیکی کردم و او به فاطمه حامله شد. بنابراین هرگاه مشتاق بوی بهشت می شوم، دخترم فاطمه زهرا (علیها السلام) را می بویم. ای حمیرا! حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) همانند دیگر زنان نیست و از عادت ماهیانه مطهر است.»

خداوند وقتی ابراهیم (علیه السلام) را آفرید و پرده از دیدگانش برداشت، نورهایی را در کنار عرش دید و درباره آن ها سؤال کرد. گفتند: این نور فاطمه (علیها السلام) است که دوستانش را از آتش جهنم جدا می کند.⁽¹⁾

بعد قدم نهادن حضرت به عالم ناسوت، چندی نگذشت که از مهر مادری محروم شد و حضرت خدیجه (علیها السلام) آن بانوی با کرامت به عالم ملکوت پر کشید و رسول خدا (صلی الله علیه و اله) و بی بی را در غم فراق خود محزون کرد. حضرت خلأ حضرت خدیجه (علیها السلام) را برای رسول خدا (صلی الله علیه و اله) پُر کرد حتی فراتر از آن، تا جایی که رسول خدا (صلی الله علیه و اله) ایشان را مکنی به «ام ابیها» کردند.

جای تأمل است که برادران اهل سنت، نسبت به عایشه به عنوان همسر رسول خدا (صلی الله علیه و اله) احترامی قائل هستند که او را «ام المؤمنین» می نامند، در حالی که خود رسول خدا (صلی الله علیه و اله) لقب «امّ ابیها» را به حضرت فاطمه (علیها السلام) اختصاص داده است. آیا لقبی که پیامبر به کسی می دهد، ارزش بالاتری دارد یا لقبی که مردم به کسی می دهند؟

«عن الإمام الباقر (علیه السلام) أنه قال: إن فاطمة (علیها السلام) کانت تکنی أم أبیها» ⁽²⁾از امام

باقر (علیه السلام) روایت شده است که فرمودند: فاطمه (علیها السلام) به کنیه «امّ ابیها» شناخته می شد.

ما با این حدیث می ایستیم تا معانی زیبا و شگفت انگیزی که در دل آن نهفته است را استخراج کنیم. کلمه «امّ ابیها» کلمه ای شیرین و از بهترین عبارات است که از زبان رسول خدا (صلی الله علیه و اله) بیرون آمده است، وقتی که فرمود: «مرحبا به امّ ابیها». این کلمه، هرچند کوچک است، اما در عین حال بزرگ و پر از عشق، امید و محبت است و تمام حس های لطیف و شیرین در قلب انسان را در بر می گیرد.

از این رو، باید به این کلمه توجه بیشتری داشته باشیم تا بهترین افکار را از این حدیث شریف استخراج کنیم که رسول خدا (صلی الله علیه و اله) به دخترش فاطمه (علیها السلام) هدیه داده و او را به نور معرفت روشن کرده است. در قاموس های معتبر عربی آمده است که معنی کلمه «ام» به معنای اصل و ریشه است، همان طور که در لسان قرآن کریم به مکه مکرمه «ام القری» (مادر روستاها) اطلاق شده است؛ یعنی اصل روستاها در جزیره العرب که از آن جا روح حیات به سایر روستاها و اطراف آن منتقل شده و از آن ها مراقبت می شود. این بدان علت است که مکه یک موقعیت جغرافیایی خاص در قلب جزیره العرب دارد و آن را محور دیگر روستاها کرده است.

بر این اساس، می توانیم معنی این حدیث را این گونه تفسیر کنیم که فاطمه (علیها السلام) منبع نسل رسول خدا (صلی الله علیه و اله) بود و این با تفسیر «کوثر» که منبع نسل پیامبر است، هم خوانی دارد. با توجه به زندگی فاطمه (علیها السلام) و بررسی زندگی او در زیر پرچم پدرش رسول خدا (صلی الله علیه و اله) می توانیم به نتایج عمیق تری دست یابیم.

معانی و تفسیرات متعددی وجود دارد که این حدیث و کلمه «امّ ابیها» را به نظریه ای تبدیل می کند و کاربردهای زیادی در زندگی صدّیقه طاهره (علیها السلام) دارد.

بر این اساس، می بینیم که استناد به این حدیث به ما دانش بیشتری درباره فاطمه (علیها السلام) می دهد و ما را به اسراری که در زندگی شخصی او وجود دارد نزدیک تر می کند. در اینجا، به برخی از تفسیرات و معانی شگفت انگیز این کلمه اشاره می کنیم:

به طوری که او برای او احترام قائل بود و به او احترام می گذاشت تا جایی که برای او قیام می کرد، دستش او را در آغوش می گرفت و می بوسید و سپس او را کنار خود می نشاند و تمام توجهش را به او معطوف می کرد. هنگامی که او را می بوسید، می گفت: «از او بوی بهشت را احساس می کنم.»

مورد نظر را به روشنی مشخص می کند و با دقت و تفکر، می بینیم که این امر به معنای ادامه رسالت آسمانی و زنده نگه داشتن نشانه های دین و عقیده است، که تنها با وجود حسین و نسل فاطمه (علیها السلام) از ائمه معصومین (علیهم السلام) تحقق می یابد. از این رو گفته می شود که دین اسلامی، دینی است که وجودش محمدی (صلی الله علیه و اله) و بقایش حسینی (علیه السلام) است.

این موضوع را در فداکاری که حسین (در روز عاشورا انجام داد، می بینیم، جایی که او ارزشمند ترین چیزها را برای زنده نگه داشتن درخت رسالت محمدی (صلی الله علیه و اله) در تمامی ابعادش قربانی کرد و آن را با خون خود و خون خانواده اش، از کودکان و جوانان تا پیران و زنان، حتی کودک شیر خوار، سیراب کرد. بر این اساس، معنای «امّ ابیها» این است که ادامه اسلام و بقای رسالت آسمانی و حفظ قرآن کریم و اعتقادات آن، تنها از طریق فاطمه زهرا (علیها السلام) و نسل اوست. پیامبر این را در فاطمه می دید و با نگاهی به افق آینده ای که برای فرزندان فاطمه (علیها السلام) خواهد بود، به او احترام و محبت می ورزید و می گفت: «مرحبا به امّ ابیها.»

ما می بینیم که فاطمه زهرا (علیها السلام) او را در آغوش می گیرد و زخم هایش را مداوا می کند و از درد هایش می کاهد، مانند مادری مهربان نسبت به فرزندش. به طور کلی، هر آنچه که فرزند در مادرش از محبت، مهربانی، دل سوزی و آرامش می یابد، پیامبر (صلی الله علیه و اله) در فاطمه (علیها السلام) می یابد، گویی او مادرش است.

بنابراین، می توان گفت که پیامبر (صلی الله علیه و اله) می خواهد بفرماید که دخترش فاطمه، اصل درخت رسالت و عنصر نبوت است، چنان که امام باقر (علیه السلام) فرمود: درخت طیب پیامبر (صلی الله علیه و اله) و شاخه اش علی (علیه السلام) و عنصر این درخت فاطمه (علیها السلام) و ثمره اش فرزندان او هستند. شاخه ها و برگ های این درخت هم شیعیان او هستند. چنان که اگر عنصر نباشد، درخت خشک می شود و شادابی اش را از دست می دهد. به همین ترتیب، اگر فاطمه (علیها السلام) نبود، درخت اسلام سر سبز نمی ماند، زیرا درخت از تغذیه اش از اصلش رشد می کند.

درخت شریعت حنیفی نیز با تلاش ها و دفاع ها به حیات خود ادامه داد، از سوی امامش و شوهر شریف مظلومش و تلاش های فرزندانش، خصوصاً دو پسر گرامی اش. حسن (علیه السلام) با صلحش درخت اسلام را نگه داشت و از برخورد آن جلوگیری کرد و حسین (علیه السلام) با ایستادگی اش به خاطر عدم بیعت و قربانی کردن جان شریفش، آن را آب داد و پرورش داد. و اگر صلح حسن و قیام حسین (علیهما السلام) نبود، درخت اسلام خشک می شد و نه عود فربه ای به عمل می آمد و نه ستونی برای ایستادن داشت.

و پنهان نیست که ریشه حسن و حسین (علیهما السلام) مادرشان فاطمه زهرا (علیها السلام) است، و اگر او نبود، پدر و شوهر و فرزندانش (علیهم السلام) نیز وجود نداشتند، همان طور که در ابتدای کتاب توضیح داده شده است. برای تکمیل بحث، گوش فرا دهید به برخی از اخبار که در این زمینه ذکر شده است: پیامبر (صلی الله علیه و اله) فرمودند: «من درخت هستم و فاطمه ریشه آن، و علی لقاح آن، و حسن و حسین ثمر آن هستند».

و از مفضل بن محمد جعفی نقل شده است که گفت: از ابا عبدالله (علیه السلام) درباره آیه خداوند عز و جل پرسیدم: «حبّه ای که هفت سنبل می رویاند»، او فرمود: «حبّه» فاطمه (علیها السلام) است و «هفت سنبل» هفت فرزند او هستند که هفتمین آن ها قائم آن هاست...

و برخی از اهل تحقیق گفته اند: راز نام بردن از او به عنوان «حبّه» دو احتمال دارد: اول اینکه، این کنایه ای است از اینکه او ذاتاً و اولاً مورد نظر است و یا اینکه او نمایانگر این امانات الهی و مظاهر توحید حقیقی است. وجه تشبیه این است که کسی که از کشاورزان دارای حبّه ای نباشد، از دستیابی به کشاورزی نا امید است. بنابراین، همیشه نگاهش به حبّه است وگر نه نتیجه ای حاصل

نخواهد شد. وجود فاطمه (علیها السلام) نیز منبع و اصل این انوار الهی است. خداوند به ما محبت و شفاعت او را ارزانی دارد.

دوم اینکه، کشاورزی در اصل و حقیقت همان حبّه است با اضافات دیگری که در آن عمل شده است. تصور کنید که این دو بصیرت متفاوت است، در حالی که تفاوت تنها در اجمال و تفصیل است و در حقیقت، هر دو یکی هستند. بنابراین، انوار مقدسه، متشعب و مشتق از این حبّه الهی هستند.

واقعیت این است که پیامبر (صلی الله علیه و اله) جایگاه فاطمه (علیها السلام) را در اسلام در هر کلمه ای که درباره فاطمه بگوید و در هر عملی که برای او انجام دهد، آشکار می ساخت. در اینجا، پیامبر اکرم (صلی الله علیه و اله) می خواست عظمت فاطمه زهرا (علیها السلام) را تبیین کند و نشان دهد که او از سایر زنانش به طرز قابل توجهی متفاوت است. به این معنا که جایگاه فاطمه (علیها السلام) از جایگاه زنان پیامبر فراتر است، زیرا او معصوم است و سایر آن ها معصوم نیستند.

و فاطمه (علیها السلام) اولیای آیه تطهیر است، در حالی که هیچ یک از زنان پیامبر در آیه تطهیر وارد نشده اند، حتی أم سلمه با تمام عظمتش وقتی به نزد کساء نزدیک شد و پیامبر آیه «إِنَّما یُریدُ اللَّهُ لِیُذهِبَ عَنکُمُ الرِّجسَ أَهلَ البَیتِ وَیُطَهِّرَکُم تَطهیرًا» را می خواند، زیر کساء تنها محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین (علیهم السلام) بودند. من می گویم: وقتی أم سلمه به طرف کساء نزدیک شد و گفت: «آیا من هم از ایشان هستم، یا رسول الله (صلی الله علیه و اله) ؟ روح من فدای تو!» او فرمود: «نه، تو از آنان نیستی، اما بر خیر هستی یا به خیر خواهی رفت.

و در روز مباهله می بینیم که پیامبر (صلی الله علیه و اله) جز فاطمه (علیها السلام) از زنان با خود بیرون نیاورد.

در حالی که آیه مباهله به وضوح می گوید: «پس هر که با تو در مورد او مجادله کرد بعد از اینکه علم برای تو آمده است، بگو بیایید فرزندانمان و فرزندان شما و زنانمان و نفوسمان و نفوس شما را بخوانیم، سپس مباهله کنیم و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم». من می گویم: وقتی پیامبر برای مباهله به جانب نصاری رفت، تنها حسن و حسین و فاطمه و علی (علیه السلام) را با خود برد. حسن و حسین به عنوان فرزندان، فاطمه (علیها السلام) به عنوان زنان و علی به عنوان نفس پیامبر (صلی الله علیه و اله) نمایندگی می کردند. این نشان می دهد که فاطمه (علیها السلام) بهترین زنان است. اگر یکی از زنان پیامبر در سطح فاطمه بود، او را نیز با خود می برد، اما پیامبر در بین زنان خود یا در بین بنی هاشم یا در بین زنان خلافت، هیچ کس را نیافت که جایگاه زهرا (علیها السلام) را پر کند.

کسانی که تلاش دارند همسران پیامبر را در اهل بیت (علیهم السلام) قرار دهند، باید در مورد آیه مباهله تفکر کنند تا جاده حق و حقیقت برایشان روشن شود، مانند خورشید روشنی که می درخشد. برای تأسیس این معنا و تأکید بر آن، اگر بخواهید می توانید اول سوره تحریم را بخوانید، جایی که خداوند می فرماید: «ای پیامبر! چرا آنچه را که خدا برای تو حلال کرده، حرام می کنی تا رضایت همسرت را جلب کنی؟». این تعبیر بسیار واضح است. وقتی می گوید «برای جلب رضایت همسرت»، بدین معناست که رضایت همسران پیامبر در برابر رضایت خداوند محترم نیست، زیرا رضایت همسران پیامبر تابع هوا و هوس است و نه بر اساس معیارهای ایمان، و این به معنای کم ارزش کردن زنان پیامبر نیست، بلکه واقعیت است. حقیقت این است که زنان پیامبر معصوم نیستند و هیچ کدام از آن ها نمی توانند به سطح فاطمه برسند. به همین دلیل قرآن در شدید ترین حالت انکار می گوید: «ای پیامبر! چرا آنچه را که خدا برای تو حلال کرده، حرام می کنی؟

ذکر این نکته لازم است که پیامبر هیچ گاه آنچه را که خدا برایش حلال کرده، در تشریع اسلامی حنیفی حرمت نمی نمود، بلکه مسئله ای خاصی بود که به چیزی مربوط می شد که به همسر پیامبر، زینب بنت جحش، هدیه داده شده بود و پیامبر هنگام حضور در کنار او، از آن خوراک مختصری خورد. اما غیرت عایشه و برخی از همسرانش باعث شد که دو نفر از همسران پیامبر، به عنوان عایشه و حفصه، علیه پیامبر تظاهرات کنند و این تظاهرات با گفتن عایشه و حفصه به پیامبر آغاز شد که «ما بویی ناخوش از دهان تو استشمام می کنیم». پیامبر متعجب شد که چگونه دهانش بوی ناخوش می دهد، در حالی که او کسی است که عرقش بوی عطر می دهد و جسمش بوی بهشت دارد، چنان که در سیره اش آمده است. اما به هر حال، اگر این غذایی که من خورده ام، این گونه بوی ناخوشی داشته باشد، پیامبر فرمود: «من آن را بر خود حرام می کنم»، یعنی پیامبر آن خوراکی را که نزد همسرش زینب بنت جحش بود، بر خود حرام کرد و نه تمام انواع عسل را... به همین دلیل من قبلاً به شما گفتم که این تحریم خاص او بود و عمومی و فراگیر نبود، زیرا پیامبر نمی تواند آنچه را که خدا حلال کرده، حرام کند: «و او از هوا سخن نمی گوید، این جز وحی ای که برای او وحی می شود نیست».

این است قول حق سبحانه: «ای پیامبر! چرا آنچه را که خدا برای تو حلال کرده، حرام می کنی، تا رضایت همسرت را جلب کنی؟» این به وضوح نشان می دهد که رضایت همسران پیامبر ارزشی در برابر رضایت خداوند ندارد. این مربوط به رضایت همسران پیامبر و زنان اوست؛ اما در مورد فاطمه زهرا (علیها السلام) داستان کاملاً متفاوت است.

پیامبر (صلی الله علیه و اله) می فرماید: «خدای متعال برای رضایت فاطمه راضی می شود و برای غضب او غضب می کند» و همچنین می گوید: «رضایت فاطمه از رضایت من است و غضب او از غضب من است». در حدیث دیگری ذکر شده که «غضب او یعنی غضب خدا» و اگر خدا بر کسی غضب کند، عذابش نازل می شود و او از رحمت خدا دور خواهد بود. خداوند عز و جل می فرماید: «و هر کس که غضب من بر او حلال شود، قطعاً به هلاکت می افتد.

ما می دانیم که فاطمه در زمان مرگش غضبناک و ناراحت بر ابو بکر و عمر بود، همان طور که در صحیح بخاری آمده است. نمی دانم معادله چگونه است... اگر غضب فاطمه، غضب خدا باشد و خدا برای رضایت فاطمه راضی می شود و برای غضب او غضب می کند، سپس فاطمه بمیرد در حالی که بر ابو بکر و عمر غضبناک و ناراحت است، پس قرآن به وضوح می گوید: هر کس که غضب خدا بر او حلال شود، او از هلاک شدگان است.

جالب این است که همه این احادیث در صحیح بخاری و کتاب های صحیح دیگر موجود است و همه تأکید دارند که خداوند برای رضایت فاطمه راضی می شود و برای غضب او غضب می کند و اینکه فاطمه در حالی مرده است که بر ابو بکر و عمر غضبناک بود... او بدون اینکه کلمه ای با آن ها بگوید درگذشت... او در شب دفن شد و ابو بکر و عمر در تشییع و نماز بر او حضور نداشتند... این موضوع برای تمام مسلمانان شناخته شده است.

چرایی اینکه خدا برای رضایت فاطمه راضی می شود و برای غضب او غضب می کند، بسیار واضح است و آن اینکه او طاهری پاک و معصوم است که در گفتار و عمل خطا نمی کند. او کسی است که می گوید: «ای مردم! بدانید

که من فاطمه هستم و پدرم محمد (است». من می گویم که به حق و با صداقت این را بازگو می کنم و نمی گویم آنچه می گویم خطاست، و نه در کارهایم... او هیچ خطایی در گفتارش ندارد و هیچ انحرافی در عملش وجود ندارد.

کسی که نورش قبل از خلقت در عالم ناسوت خلق شد و روشنی بخش عالم ملکوت و مسجود ملائک گشت و به سبب تسبیح او فرشتگان تسبیح کردن را آموختند، به یقین در این عالم هم سر آمد همه انسان ها خواهد بود.

فاطمه قرار مکین

آنچه خداوند برای بشر آفرید، متناسب با سیّاره زمین است که ما در آن زندگی می کنیم. قرار دادن شب و روز، ماه و سال و تمام رخدادهایی که در این بازه های زمانی روی داده و می دهد، ویژه سیّاره زمین است. اگر پا را فراتر از این سیّاره بگذاریم و خود را در سیّاره ای دیگر فرض کنیم، ساختار و نظام آن سیّاره، قطعاً با زمین متفاوت خواهد بود برای مثال، یک سال، در سیّاره عُطارُد معادل 88 روز زمینی، در زُهره 225 روز، و در مَریخ 687 روز زمینی است. از سوی دیگر، در سیّاره های بیرونی مانند مُشتَری، یک سال معادل 12 سال زمینی، و در نِپتون معادل 165 سال زمینی است. بنابراین، ساختار و نظام حاکم بر هر سیّاره ای با دیگری تفاوت های بسیاری خواهد داشت. بر این اساس، تمام احکام تشریعی، مناسبات و چرخه حیات نیز بسیار متفاوت خواهد بود.

یکی از مصادیق این تفاوت، شکل گیری حیات و دوره بارداری از زمان انعقاد نُطفه در رَحِم مادر است که در سیّاره زمین نُه ماه طول می کشد تا نوزاد متولّد شود. حال اگر به فرضِ محال، بشر بتواند در یکی از سیّاره های فوق ساکن شود و بخواهد زندگی مشترکی را شروع کرده و تولید مثل کند، خداوند می داند

که ساختار حیات در آنجا چه محاسبات و نظامی خواهد داشت، دوره های حیاتی چقدر طول خواهد کشید و جسم بشر برای هماهنگی با آن سیّاره باید چه شرایطی داشته باشد.

در مجموع، خداوند که «احسن الخالقین» است، در این سیّاره و متناسب با آن، آفرینشِ ویژه ای انجام داد و موجودی به نام انسان را در «احسنِ تَقویم» خلق کرد؛ همان گونه که مراحل این خلقت را در قرآن به زیبایی بیان فرموده است: «وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِینٍثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِی قَرَارٍ مَکِینٍثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَکَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ»⁽¹⁾و همانا ما آدمی را از گِل خالص آفریدیم. آن گاه او را نطفه گردانیده و در جای استوار قرار دادیم.آنگاه نطفه را علقه و علقه را گوشت پاره و باز آن گوشت را استخوان ساختیم و سپس بر استخوان ها گوشت پوشانیدیم و پیکری کامل کردیم پس از آن به دمیدن روح پاک مجرد خلقتی دیگرش انشا نمودیم؛ آفرین بر قدرت کامل خدای که بهترین آفرینندگان است.

اقتضای کار خالق احسن، خلق انسان احسن است و انسان احسن کسی است که در خلقت خود جامعیت دارد؛ یعنی هم بُعد ملکی و هم بُعد ملکوتی را در غایت حُسن تجلی می بخشد. بیشک، اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) در نهایت حُسن، خلق شده اند. این خلقت، از آغاز تا پایان کار که در قرار مکین انجام شده است، نیازمند این است که این جایگاه محکم و ایمن، با نام قرار مکین، به مثابه یک کارخانه انسان سازی عمل کند و تمام تجهیزات لازم برای این کار را داشته باشد.

رحم مادر به عنوان قرار مکین

این عبارت در فرهنگ اسلامی جایگاه ویژه ای دارد و به نقش رحم مادر در آفرینش انسان اشاره می کند. در ادامه، این موضوع را از جنبه های مختلف لغوی، قرآنی، علمی، معنوی و اخلاقی بررسی می کنیم.

معنای لغوی و اصطلاحی

رَحِم: در زبان عربی، «رحم» به معنای جایگاه جنین در بدن مادر است. این واژه همچنین به معنای مهربانی و رحمت نیز به کار می رود که نشان دهنده ارتباط عمیق آن با نقش مادری و محبت ذاتی مادر به فرزند است.

قرار مکین: «قرار» به معنای محل استقرار و جایگاه است و «مکین» به معنای استوار، ثابت و امن. بنابراین، ترکیب «قرار مکین» به مکانی امن و پایدار اشاره دارد که جنین در آن رشد و تکامل می یابد.

قرآن کریم در آیات متعددی رحم مادر را به عنوان جایگاه آفرینش انسان معرفی کرده و آن را با تعابیری چون «قرار مکین» و «ظلمات ثلاث» توصیف می کند. در اینجا به چند آیه کلیدی اشاره می کنیم:

«یَخْلُقُکُمْ فِی بُطُونِ أُمَّهَاتِکُمْ خَلْقًا مِّن بَعْدِ خَلْقٍ فِی ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ»⁽¹⁾شما را در شکم های مادرانتان آفرینشی پس از آفرینش دیگر در تاریکی های سه گانه پدید می آورد.

در این آیه، رحم مادر به عنوان مکانی برای آفرینش تدریجی انسان توصیف شده است. «ظلمات ثلاث» (سه تاریکی) به لایه های حفاظتی رحم، جفت و کیسه آمنیوتیک اشاره دارد که جنین را در محیطی امن نگه می دارند.

«فَإِنَّا خَلَقْنَاکُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِن مُّضْغَةٍ مُّخَلَّقَةٍ وَغَیْرِ مُخَلَّقَةٍ لِّنُبَیِّنَ لَکُمْ وَنُقِرُّ فِی الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ إِلَی أَجَلٍ مُّسَمًّی»⁽¹⁾ما شما را از خاک آفریدیم، سپس از نطفه، سپس از علقه، سپس از مضغه ای شکل یافته و شکل نیافته، تا برای شما روشن سازیم و آنچه را بخواهیم در رحم ها تا زمانی معین نگه می داریم. این آیه مراحل تکامل جنین در رحم را شرح می دهد و نشان می دهد که رحم مادر، محلی است که در آن اراده الهی برای آفرینش انسان به صورت گام به گام اجرا می شود.

نقش رحم در آفرینش انسان

رحم، با فراهم کردن محیطی امن، مواد غذایی و اکسیژن لازم را از طریق جفت به جنین می رساند و او را از آسیب های خارجی محافظت می کند. این ویژگی ها، رحم را به «قرار مکین» تبدیل کرده است.

اهمیت معنوی و اخلاقی: رحم مادر فراتر از نقش جسمانی، دارای ابعاد معنوی و اخلاقی عمیقی در اسلام است:

حُسن حسن و حسین (علیهما السلام) در خلقت

پس از تکمیلِ خلقتِ ظاهری و باطنی در مَقامِ مکینِ حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) -که خود تجلّی گاهِ جمال الهی است- خلقتِ احسنِ خویش را در امام حسن و امام حسین (علیهما السلام) متجلّی ساخت و پس از این دو گوشواره عرشِ الهی، در سایر حضرات معصومین (علیهم السلام) به ظهور رساند. خداوندِ «احسن الخالقین» از انسانِ «فیاَحسنِتَقویم» می خواهد که همواره و پیوسته، کارِ حَسَن و اَحسن از او صادر شود. از این رو، خداوند به رسول اکرم (صلی الله علیه و اله) می فرماید: «وَأَحْسِنْ کَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَیْکَ»⁽¹⁾و نیکی کن آن گونه که خدا به تو نیکی کرده است. همچنین حضرت رسول (صلی الله علیه و اله) به امیر المؤمنین (علیه السلام) فرمودند: «یا علی! هرگاه در آینه نگاه کردی، بگو: «اَللَّهُمَّ کَما حَسَّنْتَ خَلْقِی فَحَسِّنْ خُلْقِی وَرِزْقِی». همچنین امیر المؤمنین (علیه السلام) می فرماید: «اَلحَمْدُ للَّهِ ِ الَّذِی خَلَقَنِی فَأَحْسَنَ خَلْقِی، وَصَوَّرَنِی فَأَحْسَنَ صُورَتِی، وَزانَ مِنِّیِ ما شانَ مِنْ غَیْرِی، وَاَکْرَمَنِی بِالاِسْلامِ»؛ در فقه الرضا (علیه السلام) و غیر آن مذکور است: چون خواهی در آینه نظر کنی، آینه را به دست چپ بگیر و بگو: «بِسْمِ اللَّهِ»، پس چون در آن نظر کنی، دست راست را بر پیش سر بگذار و بر رو بکش و ریش خود را به دست راست بگیر و در آینه نظر کن و بگو: «اَلْحَمْدُ للَّهِ ِ الَّذِی خَلَقَنِی بَشَراً سَوِیّاً، وَزَیَّنَنِی وَلَمْ یُشِنِی، وَفَضَّلَنِی عَلی کَثِیرٍ مِنْ خَلْقِهِ، وَمَنَّ عَلَیَّ بِالاِسْلامِ، وَرَضِیَهُ لِی دِیناً». پس آینه را از دست بگذار و بگو: «اَللَّهُمَّ لا تُغَیِّرْ ما بِنا مِنْ نِعَمِکَ وَاجْعَلْنا لِأَنْعُمِکَ مِنَ الشّاکِرِینَ وَلِآلآئِکَ مِنَ الذّاکِرِینَ»⁽²⁾خداوندا نعمت های خود را برای ما تغییر نده و ما را از شکر کننده آن نعمت های ظاهری و باطنی و از ذاکران قرار ده.

علم جنین شناسی چه می گوید؟

دانستن فرایند شکل گیری نوزاد از انعقاد نطفه تا به دنیا آمدن در علم جنین شناسی، خالی از لطف نیست.

آغاز اعجاب انگیز، اینکه وقتی اسپرم در رحم مادر قرار می گیرد، یک مسابقه تمام عیار بین میلیون ها اسپرم برگزار می شود. عجیب تر آن است که این مسابقه، غالباً تنها یک برنده بیشتر ندارد. میلیون ها اسپرم هوشمندانه در حال پیشروی هستند؛ اما وقتی اولین اسپرم و گاه یک یا چند اسپرم که به کروموزم می رسد، این میلیون ها اسپرم به ناگاه و هوشمندانه بر می گردند و مسابقه را پایان یافته تلقی کرده و به همکاری با تنها قهرمان می پردازند. به راستی چه کسی به آنان دستور بازگشت بعد پایان این مسابقه نفس گیر را می دهد؟ چه کسی به آنان می گوید که دست از تلاش برداشته و به یاری تنها قهرمان داستان خلقت بروند؟ و عجیب آن که چقدر این میلیون ها اسپرم، فرمان بردار هستند و هیچ گونه تخطی نمی کنند؟ آیا غیر از این است که قادر مطلق، خداوند متعال این چنین در حال مدیریت خلقت است؟ علم جنین شناسی چقدر و تا کجا قادر است که به عجایب خلقت انسانِ احسن دست یابد؟ در حالی که خداوند می داند «إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَیُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَیَعْلَمُ مَا فِی الْأَرْحَامِ وَمَا تَدْرِی نَفْسٌ مَاذَا تَکْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ»⁽¹⁾یقیناً خداست که دانش قیامت فقط نزد اوست، و [تنها او] باران را نازل می کند، و [اوضاع و احوال] آنچه را در رحم هاست می داند؛ و هیچ کس نمی داند فردا چه چیزی [از خیر و شر] به دست می آورد، و هیچ کس نمی داند در چه سرزمینی می میرد؛ بی تردید خدا دانا و آگاه است. این خداوند است که آغاز و انجام و حسن و سوء ختام بنده را می داند.

لقاح (Fertilization)

لقاح زمانی رخ می دهد که اسپرم با تخمک در لوله فالوپ ترکیب می شود و سلول اولیه ای به نام زیگوت را تشکیل می دهد. زیگوت حاوی 46 کروموزوم است (23 کروموزوم از پدر و 23 کروموزوم از مادر) و به عنوان اولین سلول جنین شناخته می شود. این اتفاق معمولاً طی 24 ساعت پس از تخمک گذاری صورت می گیرد.

تقسیمات اولیه (Cleavage)

پس از لقاح، زیگوت شروع به تقسیمات میتوزی می کند و به سلول های کوچک تری به نام بلاستومر تبدیل می شود. در این مرحله، جنین در لوله فالوپ قرار دارد و به سمت رحم حرکت می کند. تا پایان روز سوم پس از لقاح، جنین به ساختاری با حدود 16 سلول می رسد که مورولا نامیده می شود. مورولا ظاهری شبیه توت فرنگی دارد و هنوز حفره داخلی مشخصی ندارد.

تشکیل بلاستوسیست (Blastocyst Formation)

در حدود روز پنجم پس از لقاح، مورولا به بلاستوسیست تبدیل می شود. بلاستوسیست ساختاری پیشرفته تر است که شامل دو بخش اصلی می شود:

در این مرحله، بلاستوسیست به رحم می رسد و آماده اتصال به دیواره رحم می شود.

لانه گزینی (Implantation)

لانه گزینی فرآیندی است که طی آن بلاستوسیست به دیواره داخلی رحم (اندومتر) متصل می شود. این مرحله معمولاً بین روزهای ششم تا هفتم پس از لقاح آغاز شده و تا روز دهم کامل می شود. تروفوبلاست در این فرآیند به اندومتر نفوذ می کند و ارتباط خونی بین جنین و مادر را برای تبادل مواد مغذی و اکسیژن برقرار می سازد.

تشکیل لایه های زاینده (Germ Layers)

پس از لانه گزینی، جنین وارد مرحله ای به نام گاسترولاسیون می شود. در این مرحله، توده سلولی داخلی به سه لایه زاینده اصلی تقسیم می شود که پایه تمام اندام ها و بافت های بدن جنین را تشکیل می دهند:

این لایه ها در هفته های بعدی رشد به اندام ها و سیستم های مختلف بدن جنین تبدیل می شوند.

تطبیق دادن آیات مرتبط با خلقت و رشد جنین و علم جنین شناسی موجب شده است، بعضی از دانشمندان که در این زمینه فعالیت دارند به قرآن ایمان بیاورند و اسلام بر زبان جاری کنند.

خلاصه اینکه اگر قرار مکین نبود و حُسن خَلق و خُلق صورت نمی گرفت؟

و انسان کامل پا به عرصهٔ وجود نمی گذاشت، داستان خلقت، حُسنی نداشت و ناتمام و رها شده بود. انسان کاملی که ولایتش همین مأموریت را دارد: «وَ ما خَصَّنا بِهِ مِنْ وِلایَتِکُمْ طیبا لِخَلْقِنَا(لخُلقنا) وَ طَهارَةً لأِنْفُسِنَا وَ تَزْکِیَةً لَنا وَ کفّارَةً لِذُنُوبِنا»؛ و نیز آنچه از ولایت شما به ما اختصاص داد، همهٔ این ها را سبب پاکیِ سرشت و اخلاق ما و پاکیزه گی جان هایمان و پاک سازی و رشد ما و جبرانِ گناهانمان [قرار] داد.

در حالی که حکیم و قادر متعال هرگز کار عبث و بیهوده و ناقص انجام نداده و نخواهد داد. «أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاکُمْ عَبَثًا وَأَنَّکُمْ إِلَیْنَا لَا تُرْجَعُونَ»⁽¹⁾آیا پنداشته اید که شما را بیهوده و عبث آفریدیم و اینکه به سوی ما بازگردانده نمی شوید؟

بیان شد که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) ما ینطق عن الهوی و هر چه می گوید وحی و حرف خداوند است. با این بیان، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در شأن صدیقهٔ طاهره (علیها السلام) چنین می فرماید: «و قال النبی (صلی الله علیه و آله): «فاطمة سیدة نساء أهل الجنة» ⁽²⁾رسول الله (صلی الله علیه و آله) فرمودند: فاطمه (علیها السلام) سرور زنان اهل بهشت است. بهشتی که جای زنان مطهرات است آن هم ابدی، وقتی حضرت سیده و سرور زنان بهشت است، به طرق اولی سیده و سرور زنان این عالم است. از زنان مطهرات در بهشت می توان به حضرت مریم، آسیه زن فرعون، حتی مادر بزرگوارش حضرت خدیجه اشاره کرد، اما با این حال ایشان سیده و سرور آنان نیز هست. بنابراین، اینکه برادران ناتنی ما دل به این شبهه خوش کردند که نام مریم در قرآن آمده است در حالی

که نام فاطمه نیامده است، راه به جایی نخواهند برد و از ارزش ذاتی آن حضرت کاسته نخواهد شد.

«انه قال: هذا ملک مقرب لم ینزل الأرض قط قبل هذه اللیله، استأذن ربّه أن یسلّم علیّ ویبشرنی بأنّ فاطمه سیدة نساء أهل الجنة» ⁽¹⁾او گفت: این ملک مقرب است که هرگز قبل از این شب به زمین نازل نشده است. او از پروردگارش اجازه گرفت که بر من سلام کند و بشارت دهد که فاطمه، سرور زنان اهل بهشت است. لازم به ذکر است که تمامی منابع ذکر شده از اهل سنت است. شما که به قول رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در کتب خود اذعان دارید، چرا به قول آن جناب عمل نمی کنید و صدیقهٔ طاهره (علیها السلام) را مورد تکریم قرار نمی دهید؟ مگر خداوند نفرمود «اطعیوا الله واطیعوا الرسول»؟ پس چرا اطاعت از امر خدا و رسولش نکرده و بانوی کرامت را تکریم نمی کنید؟ بانویی که دارای صفات حمیده و مورد ستایش خدا و رسولش است.

جا دارد اشاره به شعر مرحوم میرجهانی کنیم که صفات و کمال آن حضرت را به زیبایی به نظم کشیده است:

ألقاب بنت المصطفی کثیرة***نظمت منها نبذة یسیرة

سیدة إنسیة حوراء***نوریة حانیة عذراء

کریمة رحیمة شهیدة***عفیفة قانعة رشیدة

شریفة حبیبة محترمة***صابرة سلیمة مکرمة

صفیة عالمة علیمة***معصومة مغصوبة مظلومة

ص: ۱۰۲

میمونة منصورة محتشمة***جمیلة جلیلة معظمة

حاملة البلوی بغیر شکوی***حلیفة العبادة والتقوی

حبیبة الله وبنت الصفوة***رکن الهدی وآیة النبوة

شفیعة العصاة أم الخیرة***تفاحة الجنة والمطهرة

سیدة النساء بنت المصطفی***صفوة ربها وموطن الهدی

قرة عین المصطفی وبضعته***مهجة قلبه کذا بقیته

حکیمة فهیمة عقیلة***محزونة مکروبة علیلة

عابدة زاهدة قوامة***باکیة صابرة صوامة

عطوفة رؤوفة حنانة***البرة الشفیقة الأنانة

والدة السبطین دوحة النبی***نور سماوی وزوجة الوصی

بدر تمام غرة غراء***روح أبیها درة بیضاء

واسطة قلادة الوجود***درة بحر الشرف والجود

ولیة الله وسر الله***أمینة الوحی وعین الله

مکینة فی عالم السماء***جمال الآباء شرف الأبناء

درة بحر العلم والکمال***جوهرة العزة والجلال

قطب رحی المفاخر السنیة***مجموعة المآثر العلیة

مشکاة نور الله والزجاجة***کعبة الآمال لأهل الحاجة

لیلة قدر لیلة مبارکة***ابنة من صلت به الملائکة

قرار قلب أمها المعظمة***عالیة المحل سر العظمة

مکسورة الضلع رضیضة الصدر***مغصوبة الحق خفیة القبر⁽¹⁾

اگر شخصیت یک انسان با این همه صفات برجسته را به یک آزاد مرد و آزاد اندیش عرضه کنیم، چه واکنشی نشان خواهد داد؟ اما متاسفانه امت رسول

خدا (صلی الله علیه و آله) «یصرون علی الحنث العظیم» همچنان بر گناه بزرگ انکار ولایت و فضایل اهل بیت (علیهم السلام) اصرار دارند.

خداوند در قرآن رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را که کلمه طیبه است به شجره طیبه تشبیه کرده است آن جا که می فرماید: «أَلَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللهُ مَثَلًا کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِی السَّمَاءِ»⁽¹⁾یا ندانستی که خدا چگونه مثلی زده است؟ کلمه پاک [که اعتقاد واقعی به توحید است] مانند درخت پاک است، ریشه اش استوار و پابرجا و شاخه اش در آسمان است. آیا شجره طیبه نباید ریشه در خاک داشته باشد؟ و آیا این خاک طیب نیست که شجره طیبه را رشد و نمو می دهد؟ مگر خداوند نفرمود: «وَالْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ»⁽²⁾و زمین پاک است که گیاهش به اذن پروردگارش بیرون می آید. با این بیان، باید برای ما معنای «ام ابیها» روشن شده باشد. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و حضرت امیر (علیه السلام) از یک نور واحد هستند چنانچه حضرت امیر (علیه السلام) در حدیث نورانیت فرمود: «کنت انا و محمد من نورالله تبارک و تعالی و امرالله بذلک النور ان یشق و قال للنصف کن محمداً و قال للنصف کن علیاً»

ب) «فَتَلَقَّیٰ ءَادَمُ مِن رَّبِّهِ کَلِمَٰتٍ فَتَابَ عَلَیهِ إِنَّهُ هُوَ ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِیمُ» ⁽³⁾پس آدم کلماتی را [مانند کلمه استغفار و توسّل به اهل بیت (علیهم السلام) که مایه توبه و بازگشت بود] از سوی پروردگارش دریافت کرد و [پروردگار] توبه اش را پذیرفت؛ زیرا او بسیار توبه پذیر و مهربان است.

ص: ۱۰۴

یکی دیگر از آیاتی که در آن به خلقت نوری حضرت زهرا (علیها السلام) اشاره شده است، آیه شریفه مذکور است که در داستان بعد از هبوط آدم و حوا و ندامت آنان بیان شده است که خمسه طیبه را واسطه قرار داده تا گناهشان بخشیده شود.

«فی تفسیر فرات بن إبراهیم الکوفی، أخرج عن ابن عباس رضی الله عنه قال: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله) : لما نزلت الخطیئة بآدم وأخرج من الجنة أتاه جبرئیل (علیه السلام) فقال: یا آدم ادع ربک». وقتی آدم به خاطر خطا از بهشت رانده شده، جبرئیل امین (علیه السلام) بر او نازل شد پس به او گفت ای آدم پروردگار خود را بخوان.

«فقال: حبیبی جبرئیل ما أدعو؟» پس آدم به جبرئیل عرضه داشت، حبیب من چگونه بخوانم؟

«قال: قل ربی أسألک بحق الخمسة الذین تخرجهم من صلبی آخر الزمان إلا ما تبت علی ورحمتنی. فقال له آدم (علیه السلام) : یا جبرئیل سمهم لی». جبرئیل (علیه السلام) فرمود: بگو ای پروردگارم از تو مسئلت می کنم به حق پنج نفر، کسانی که از صلب من در آخر الزمان خارج می شوند، اینکه بر من رحم کن و مرا مورد رحمت خود قرار داده و ببخشی سپس حضرت آدم از حضرت جبرئیل خواست تا به او بیاموزد

«قال: قل ربی أسألک بحق محمد نبیک وبحق علی وصی نبیک وبحق فاطمة بنت نبیک، وبحق الحسن والحسین سبطی نبیک، إلا ما تبت علی ورحمتنی». جبرئیل فرمود: بگو ای پروردگارم از تو می خواهم به حق محمد نبی خود و به حق علی وصی نبی خود و به حق فاطمه دختر پیامبر خود و به حق حسن و حسین دو نوه پیامبر خود توبه مرا بپذیر و مرا مورد رحمت خود قرار ده.

«فدعا بهنّ آدم فتاب الله علیه». پس به واسطه آنان خداوند را خواند و سپس خداوند او را بخشید.

ص: ۱۰۵

«وذلک قوله تعالی: (فتلقی آدم من ربه کلمات فتاب علیه)» و این است قول خداوند که فرمود پس دریافت کرد آدم از پروردگار خویش کلماتی را که با آن توبه اش پذیرفته شد.

«وما من عبد مکروب یخلص النیة ویدعو بهن إلا استجاب الله له.» ⁽¹⁾و نیست هیچ عبد مکروب و سختی دیده و غمدیده ای که با نیت خالص خداوند را به آنان بخواند مگر اینکه خداوند دعایش را مستجاب کند.

چون اهل بیت (علیهم السلام) واسطه فیض هستند، هر رحمتی که به موجودات به خصوص انسان برسد به واسطه آنان می رسد و اگر هر کوتاهی به درگاه الهی هم انجام دهیم، آنان واسطه بخشش ما خواهند بود.

شاید یکی از دلایلی که خمسه طیبه واسطه بخشش شدند این باشد، که آن درخت ممنوعه منهیه، که از آن خوردند، درخت علم بود، که مربوط به اهل بیت (علیهم السلام) و حق آنان بود که با نزدیک شدن حضرت آدم (علیه السلام) و خوردن از آن می بایست از صاحبان حق که اهل بیت (علیهم السلام)، به خصوص خمسه طیبه بودند رضایت می گرفت و با گرفتن رضایت، خداوند آدم را بخشید. لذا شاید بتوان با این نگاه، تلویحاً به اهمیت حق الناس اشاره کرد.

برخی مفسران با استناد به روایات بر این باورند منظور از درخت ممنوع، علم محمد و آل محمد است. ماجرای درخت ممنوع بر اساس این روایات این گونه نقل شده است که خداوند به آدم مقام پنج تن آل عبا را نشان داد و فرمود آنان از تو و همه مخلوقات برترند، اگر آنان نبودند نه تو را خلق می کردم و نه بهشت و جهنم و نه آسمان و زمین را. سپس خدا آدم را از غبطه خوردن بر مقام پنج تن

ص: ۱۰۶

برحذر داشت؛ اما آدم در دل آرزوی جایگاه آنان را کرد و شیطان او را وسوسه کرد که با خوردن میوه درخت ممنوع، زندگی جاودانه ای پیدا خواهد کرد.⁽¹⁾

اگر درخت را درخت علم محمد و آل محمد بدانیم، بی شک یکی از آنان صدیقه طاهره (علیها السلام) است که این برداشت نشان از عظمت علمی ایشان دارد.

نه تنها حضرت آدم (علیه السلام)، بلکه تمام انبیا هم دست به دامن این ذوات مقدسه بودند به عنوان نمونه:

«عن معمر بن راشد قال: سمعت أبا عبد الله الصادق (علیه السلام) یقول: أتی یهودی النبی⁽²⁾(صلی الله علیه و آله) فقام بین یدیه یحد النظر إلیه، فقال: یا یهودی ما حاجتک؟» امام صادق (علیه السلام) می فرماید، شخص یهودی به محضر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) رسید در مقابل آن حضرت و نگاه به ایشان انداخت پس حضرت فرمود ای یهودی حاجت تو چیست؟

«قال: أنت أفضل أم موسی بن عمران النبی الذی کلمه الله وأنزل علیه التوراة والعصا وفلق له البحر وأظله بالغمام؟» یهودی گفت آیا شما برترید یا موسی بن عمران که با خداوند حرف زد و خداوند بر او تورات و عصا را فرستاد و دریا را شکافت و بر بنی اسرائیل سایه افکند؟

«فقال له النبی (صلی الله علیه و آله) : إنه یکره للعبد أن یزکی نفسه، ولکنی أقول: إن آدم (علیه السلام) لما أصاب الخطیئة کانت توبته أن قال: اللهم إنی أسألک بحق محمد وآل محمد لما غفرت لی، فغفرها الله له» رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: خوب نیست که انسان خود

ص: ۱۰۷

ستایی کند اما به تو می گویم: وقتی آدم (علیه السلام) دچار خطا شد، توبه اش این بود که بگوید، خداوندا از تو مسئلت می کنم که به حق محمد و آل محمد مرا ببخشی و خداوند او را بخشید.

«وإن نوحا لما رکب فی السفینة وخاف الغرق قال: اللهم إنی أسألک بحق محمد وآل محمد لما أنجیتنی من الغرق، فنجاه الله عنه» و همانا نوح (علیه السلام) وقتی سوار بر کشتی شد و ترس از غرق در او پیدا شد، گفت، خداوندا از تو مسئلت می کنم به حق محمد و آل محمد مرا از غرق شدن نجات بخشی. پس خداوند او را نجات داد.

«وإن إبراهیم (علیه السلام) لما ألقی فی النار قال: اللهم إنی أسألک بحق محمد وآل محمد لما أنجیتنی منها، فجعلها الله علیه بردا وسلاما» و ابراهیم (علیه السلام) وقتی داخل آتش انداخته شد، به خداوند عرضه داشت، بار الها از تو مسئلت می کنم که به حق محمد و آل محمد مرا از آتش نجات دهی پس خداوند آتش را سرد و امن قرار داد.

«وإن موسی لما ألقی عصاه وأوجس فی نفسه خیفة قال: اللهم إنی أسالک بحق محمد وآل محمد لما آمنتنی فقال الله جلاله: لا تخف إنک أنت الاعلی» وقتی موسی عصای خود را انداخت و ترس در خود احساس کرد، به خداوند عرضه داشت، بار خدایا همانا من از تو مسئلت می کنم به حق محمد و آل محمد که به من امنیت و آرامش ببخشی. پس خداوند فرمود نترس دست تو برتر است.

«یهودی إن موسی لو أدرکنی ثم لم یؤمن بی وبنبوتی ما نفعه إیمانه شیئا ولا نفعته النبوة، یا یهودی ومن ذریتی المهدی إذا خرج نزل عیسی بن مریم (علیه السلام) لنصرته فقدمه وصلی خلفه» ای یهودی، اگر موسی به من برسد و به من و نبوت

ص: ۱۰۸

من ایمان نیاورد، ایمان او هیچ سودی برایش نخواهد داشت و نبوت نیز نفعی برای او نخواهد داشت. ای یهودی، از نسل من مهدی (علیه السلام) وقتی که ظهور کند، عیسی بن مریم (علیه السلام) برای یاری او نازل می شود و او را پیش می گذارد و پشت سر او نماز می گذارد. ⁽¹⁾

«معانی الأخبار: العجلی عن ابن زکریا القطان عن ابن حبیب عن ابن بهلول عن أبیه عن محمد بن سنان عن المفضل قال: قال أبو عبد الله (علیه السلام) : إن الله تبارک وتعالی خلق الأرواح قبل الأجساد بألفی عام، فجعل أعلاها وأشرفها أرواح محمد وعلی و فاطمة والحسن والحسین والأئمة بعدهم صلوات الله علیهم، فعرضها علی السماوات والأرض والجبال فغشها نورهم. فقال الله تبارک وتعالی للسماوات والأرض والجبال: هؤلاء أحبائی وأولیائی وحججی علی خلقی وأئمة بریتی، ما خلقت خلقا هو أحب إلی منهم، ولهم ولمن تولاهم خلقت جنتی، ولمن خالفهم وعاداهم خلقت ناری. فمن ادعی منزلتهم منی ومحلهم من عظمتی عذبته عذابا لا أعذبه أحدا من العالمین، وجعلته مع المشرکین فی أسفل درک من ناری. ومن أقر بولایتهم ولم یدع منزلتهم منی ومکانهم من عظمتی جعلته معهم فی روضات جناتی، وکان لهم فیها ما یشاؤن عندی، وأبحتهم کرامتی وأحللتهم جواری وشفعتهم فی المذنبین من عبادی وإمائی، فولایتهم أمانة عند خلقی، فأیکم یحملها بأثقالها ویدعیها لنفسه دون خیرتی.فأبت السماوات والأرض والجبال أن یحملنها وأشفقن من ادعاء منزلتها وتمنی محلها من عظمة ربها.

فلما أسکن الله عز وجل آدم وزوجته الجنة قال لهما: «کلاً منها رغدا حیث شئتما ولا تقربا هذه الشجرة یعنی شجرة الحنطة»، «تکونا من الظالمین» فنظر إلی منزلة

ص: ۱۰۹

محمد وعلی وفاطمة والحسن والحسین والأئمة من بعدهم فوجداها أشرف منازل أهل الجنة فقالا: یا ربنا لمن هذه المنزلة؟ فقال الله جل جلاله: ارفعا رؤوسکما إلی ساق عرشی، فرفعا رؤوسهما فوجدا اسم محمد وعلی وفاطمة والحسن والحسین والأئمة بعدهم صلوات الله علیهم مکتوبة علی ساق العرش بنور من نور الجبار جل جلاله.

فقالا: یا ربنا ما أکرم أهل هذه المنزلة علیک وما أحبهم إلیک وما أشرفهم لدیک؟! فقال الله جل جلاله: لولاهم ما خلقتکما، هؤلاء خزنة علمی وأمنائی علی سری، إیاکما أن تنظرا إلیهم بعین الحسد وتتمنیا منزلتهم عندی ومحلهم من کرامتی فتدخلا بذلک فی نهیی وعصیانی فتکونا من الظالمین. قالا ربنا ومن الظالمون؟ قال: المدعون لمنزلتهم بغیر حق، قالا: ربنا فأرنا منازل ظالمیهم فی نارک حتی نراها کما رأینا منزلتهم فی جنتک، فأمر الله تبارک وتعالی النار فأبرزت جمیع ما فیها من ألوان النکال والعذاب، وقال الله عز وجل:

مکان الظالمین لهم المدعین لمنزلتهم فی أسفل درک منها، کلما أرادوا أن یخرجوا منها أعیدوا فیها، وکلما نضجت جلودهم بدلوا سواها لیذوقوا العذاب. یا آدم ویا حوا لا تنظرا إلی أنواری وحججی بعین الحسد فأهبطکما عن جواری، وأحل بکما هوانی. فوسوس لهما الشیطان لیبدی لهما ما ووری عنهما من سوآتهما وقال: ما نهاکما ربکما عن هذه الشجرة إلا أن تکون ملکین أو تکونا من الخالدین، وقاسمهما...»؛ از مفضل نقل شده است که ابو عبد الله (علیه السلام) فرمودند: «خداوند تبارک و تعالی ارواح را قبل از اجساد به مدت دو هزار سال خلق کرد. سپس بالاترین و شریفترین آن ها را ارواح محمد، علی، فاطمه، حسن و حسین و ائمه پس از آن ها قرار داد. آن ها را بر آسمان ها و زمین و کوهها عرضه کرد و نور آن ها همه جا را فرا گرفت.

ص: ۱۱۰

خداوند تبارک و تعالی به آسمان ها و زمین و کوه ها فرمود: این ها دوستان و اولیای من و حجت های من بر مخلوق و ائمه مخلوقات من هستند. من هیچ مخلوقی را محبوب تر از آن ها نیافتم و برای آن ها و برای کسانی که آن ها را دوست دارند، بهشت خود را خلق کردم و برای مخالفان و دشمنان آن ها، آتش خود را آفریدم.

هر کس ادعای منزلت آن ها را از من و مقامشان از عظمت من کند، او را به عذابی شدید عذاب می کنم که هیچ کس دیگری را در میان عالمین به این شکل عذاب نخواهم کرد و او را با مشرکان در پایین ترین جهنم قرار می دهم.

اما کسی که به ولایت آن ها اذعان کند و ادعای مقام آن ها را از من نکند، او را با آن ها در باغ های بهشت خود قرار می دهم و به آنان هر چه بخواهند در نزد من داده می شود و به آن ها احترام و حسن همجواری عطا می کنم و آن ها را در حقایق مصلحت نسبت به بندگان و کنیزان گام می زنم. پس ولایت آن ها امانتی است بر دوش مخلوق من، پس کدام یک از شما می تواند این بار را به دوش بکشد و آن را بدون گزینش من به خود نسبت دهد؟

آسمان ها و زمین و کوه ها از برداشتن این بار خودداری کردند و از ادعای مقام آن ها و آرزوی منزلتشان در نزد عظمت خداوند هراسان بودند.

زمانی که خداوند عزوجل آدم و همسرش را در بهشت ساکن کرد، به آن ها فرمود: «از اینجا به فراوانی بخورید، اما به این درخت، یعنی درخت گندم نزدیک نشوید که از ظالمان خواهید بود». پس آن ها به منزلت محمد، علی، فاطمه، حسن، حسین و ائمه پس از آن ها نظر کردند و آن را از منازل شرف اهل بهشت برتر دانستند و گفتند: «پروردگارا، این منزلت از آن کیست؟»

ص: ۱۱۱

خداوند جل جلاله فرمود: «سرتان را به ساق عرش من بلند کنید»، پس آن ها سرهای خود را بلند کردند و نام محمد، علی، فاطمه، حسن، حسین و ائمه پس از آن ها را به نور از نور جبار جل جلاله بر ساق عرش دیدند.

گفتند: «پروردگارا، چه گرامی است اهل این منزلت در نزد تو و چه محبوبند به تو و چه شریفی هستند در نزد تو!» خداوند جل جلاله فرمود: «اگر آن ها نبودند، شما را نمی آفریدم. این ها خزانه داران علم من و امانت داران اسرار من هستند. مواظب باشید که به آن ها با چشمان حسد نگاه نکنید و آرزوی مقام آن ها در نزد من را نکنید، زیرا با این کار به نهی من و نافرمانی از من وارد می شوید و از ظالمان می شوید.»

آن ها گفتند: «پروردگارا، و ظالمان کیستند؟» خداوند پاسخ داد: «آن هایی که بدون حق به منزلت آن ها ادعا می کنند». آن ها گفتند: «پروردگارا، پس ما را به ماجراهای ظالمانشان در آتش تو نشان بده تا آن ها را مانند منزلتشان در بهشت تو ببینیم». خداوند تبارک و تعالی آتش را امر کرد و همه عذاب ها و مجازات ها را در آن پدیدار ساخت و خداوند عزوجل فرمود: «مکان ظالمان از آنان مدعی به منزلت در پایین ترین سطح آتش است. هرگاه بخواهند از آن خارج شوند، به آنجا برگردانده می شوند و هرگاه پوست هایشان بسوزد، پوست های دیگری جایگزین آن ها می شود تا عذاب را بچشند.

ای آدم و ای حوا، به نورها و حجت های من با چشمان حسد ننگرید که با این کار شما را از جوار من پایین می آورد و بر شما خفت نازل می سازد.

سپس شیطان به آن ها وسوسه کرد تا آنچه را که از عوراتشان پنهان شده بود، برایشان نمایان کند و گفت: «پروردگار شما، شما را از این درخت منع نکرده است مگر این که شما دو تا فرشته شوید یا از جاویدان ها باشید» و با آن ها قسم خورد و تصاویر ساخت.

ص: ۱۱۲

عجب این است که کسی با چنین منزلتی، که حتی نباید به چشم حسد نیز نگریسته شود، چگونه مورد غفلت واقع شده و این گونه از سوی امت مورد بی مهری قرار می گیرد. آنچه به ذهن نگارنده می رسد و با تمام وجود آن را حس کرده، این است که صدیقه طاهره (علیها السلام) به خاطر مولا امیرالمؤمنین (علیه السلام) این گونه مورد هتک حرمت واقع شده است و این اوج مظلومیت حضرت امیر (علیه السلام) است. به عبارتی، آنچه بی بی با آن مواجه شده است، ظهور مظلومیت مولا است که در ایشان تبلور یافته است. اگر حضرت زهرا (علیها السلام) به پای ولایت نمی سوخت، اهل سنت لباس عزت بر مظلومه عالم می پوشاندند و در صدر تمامی روایاتشان از فضائل او سخن می گفتند.

بغض نسبت به مولا امیرالمؤمنین (علیه السلام) به جایی می رسد که حتی میوه دل رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به بی احترامی گرفتار می شود. این موضوع اشاره به حدیث نورانی خود حضرت دارد که فرموده است: «لَوْ ضَرَبْتُ خَیْشُومَ الْمُؤْمِنِ بِسَیْفِی هَذَا عَلَی أَنْ یُبْغِضَنِی مَا أَبْغَضَنِی، وَ لَوْ صَبَبْتُ الدُّنْیَا بِجَمَّاتِهَا عَلَی الْمُنَافِقِ عَلَی أَنْ یُحِبَّنِی مَا أَحَبَّنِی؛ وَ ذَلِکَ أَنَّهُ قُضِیَ، فَانْقَضَی عَلَی لِسَانِ النَّبِیِّ الْأُمِّیِّ (صلی الله علیه و آله) أَنَّهُ قَالَ: "یَا عَلِیُّ لَا یُبْغِضُکَ مُؤْمِنٌ وَ لَا یُحِبُّکَ مُنَافِقٌ». اگر به این شمشیرم بر بینی مؤمن زنم که با من دشمن شود، دشمن نشود و اگر همه جهان را به کام منافق ریزم که با من دوست گردد، دوست نگردد. و این، از آن روست، که حکم خدای بر زبان پیامبر امّی (صلی الله علیه و آله) گذشت که فرمود: یا علی، مؤمن تو را دشمن نشود و منافق دوست نگردد. در این راستا، ظهور نفاق در بغض نسبت به مولا را می توان در برخورد با فاطمه زهرا (علیها السلام) مشاهده کرد.

ص: ۱۱۳

یکی دیگر از آیاتی که در سوره بقره بر خلقت نوری صدیقه طاهره (علیها السلام) و عظمت ایشان دلالت دارد آیه ذیل است که خداوند می فرماید:

ج) «وَإِذِ ابْتَلَی إِبْرَاهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ» ⁽¹⁾

«فی ینابیع المودة للقندوزی الحنفی عن المفضل قال: سألت جعفر بن محمد الصادق (علیه السلام) عن قوله عز وجل: إذ ابتلی إبراهیم ربه بکلمات. ال: هی الکلمات التی تلقاها آدم من ربه فتاب علیه، وهو أنه قال: یا رب أسألک بحق محمد وعلی وفاطمة والحسن والحسین إلا تبت علی، فتاب علیه إنه هو التواب الرحیم. فقلت: بابن رسول الله، ما یعنی بقوله: فأتمهن؟ قال: یعنی أتمهن إلی القائم المهدی اثنی عشر إماما تسعة من الحسین»؛⁽²⁾قندوزی به نقل از امام صادق (علیه السلام) از قول خداوند که فرمود خداوند ابراهیم را به کلماتی مورد امتحان قرار داد، این کلمات، همان کلماتی است که خداوند به آدم القا کرد و به واسطه آنان از خطای آدم در گذشت و آن این که گفت: ای پروردگارم از تو مسئلت می کنم به حق محمد، علی، فاطمه، حسن و حسین مرا ببخشی و خداوند او را بخشید همانا او توبه پذیر و مهربان است. روای می گوید از امام صادق (علیه السلام) پرسیدم ای پسر پیامبر معنای «فاتمهن» چیست؟ فرمود یعنی کامل کردم آنان را تا قائمشان که دوازدهمین امام از نسل حسین است.

مرحوم صدوق در خصال از قول امام صادق (علیه السلام) می فرماید: «مراد از ابتلاء، امتحان است که خداوند ابراهیم را با اموری چون آتش، هجرت، قربانی اسماعیل آزمود.⁽³⁾

ص: ۱۱۴

روایت در اینجا ناظر به شریفترین چیزی است که بر ابراهیم (علیه السلام) در عهد به کارگیری مقام خاتم نبوت و اوصیای او (علیهم السلام) گرفته شده است. زیرا مقتضای مقام آیه، بیان ما وقع برای ابراهیم از شرف آزمایش بر اساس تسلیم به حجت های خداوند تعالی است، حجت هایی که در غیبت او ذخیره شده اند. تسلیم ابراهیم به این حجت ها به معنای تسلیم او به غیب خداوند است و این یکی از بزرگ ترین آزمون هایی است که ابراهیم در اخذ میثاق برای آنان متحمل شد. آیه در مقام جعل امامت برای ابراهیم (علیه السلام) است و مناسب ترین آزمون ها به امور امامت به برترین مصادیق آن در نزد خداوند، که محمد و اهل بیت (علیهم السلام) پاک او هستند، مربوط می شود.

از امام صادق (علیه السلام) نقل شده است که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: «و بر همین اساس، میثاق مخلوقات و میثاق پیامبران و رسولان خود را گرفتم. میثاق آن ها را برای من به عنوان ربوبیت و برای تو، ای محمد، به عنوان نبوت و برای علی بن ابیطالب به عنوان ولایت گرفتم...».⁽¹⁾

هرچند واژه «کلمه» برای معانی مختلف به کار می رود، اما به کاربردن آن بر وجود خارجی چندان دور از دسترس نیست. خداوند تعالی عیسی بن مریم را «کلمه» نامیده است مانند آنچه در آیه زیر آمده است: «إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِکَةُ یَا مَرْیَمُ إِنَّ اللَّهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ وَجِیهًا فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِینَ »⁽²⁾هنگامی که فرشتگان گفتند: ای مریم! خداوند تو را به کلمه ای از جانب خود بشارت می دهد که نامش مسیح بن مریم است، شخصیت محترمی در دنیا و آخرت و از مقربین است.»

ص: ۱۱۵

در این آیه شریفه نیز حضرت زهرا (علیها السلام) با درخشش خاصی جلوه گری می کند و برگ دیگری از فضایل ایشان به تصویر کشیده می شود. جالب اینجاست که این روایت توسط قندوزی، که از برادران اهل سنت است، نقل شده است. اما ای کاش به دریای بی کران علم اهل بیت (علیهم السلام) می رسیدیم و بر سبیل عین الیقین، حق الیقین را می نگاشتیم و ای کاش قلم وجود ما در دست نگارنده بی همتا قرار می گرفت و می نوشتیم آنچه را که مشیت او بود.

فاطمه (علیها السلام) الگوی معیار ایمان

از دیگر آیات سوره بقره که به فضایل صدیقه طاهره (علیها السلام) اشاره دارد، این آیه شریفه است که خداوند می فرماید:

د) «فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِی شِقَاقٍ فَسَیَکْفِیکَهُمُ اللهُ وَهُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ»⁽¹⁾پس اگر آنان هم به آنچه شما به آن ایمان آوردید، ایمان آورند [که ایمان به قرآن و به پیامبر است] مسلماً هدایت یافته اند و اگر روی برتابند جز این نیست که در ستیز و دشمنی اند؛ پس به زودی خدا شرّ آنان را [به کشته شدن یا آوارگی از خانه و کاشانه] دفع خواهد کرد و او شنوا و داناست.

«عن أبی جعفر (علیه السلام) فی قوله تعالی: «آمنا بالله وما أنزل إلینا» قال: إنما عنی بذلک علیا وفاطمة والحسن والحسین (علیهم السلام) وجرت بعدهم فی الأئمة (علیهم السلام) ثم یرجع القول من الله فی الناس، فقال: «فإن آمنوا» یعنی الناس «بمثل ما آمنتم» یعنی علیا وفاطمة والحسن والحسین والأئمة (علیهم السلام) فقد اهتدوا، وإن تولوا فإنما هم فی شقاق، قال عز من قائل: فإنما هم فی شقاق» ⁽²⁾از ابو جعفر (علیه السلام) در مورد قول

ص: ۱۱۶

خداوند تعالی: «آمنا بالله وما أنزل إلینا» (ما به خداوند و آنچه بر ما نازل شده است، ایمان آوردید) نقل شده است که فرمود: منظور از این آیه، علی، فاطمه، حسن و حسین (علیهم السلام) هستند و این ایمان بعد از آن ها به ائمه (علیهم السلام) نیز سرایت کرده است. سپس خداوند به مردم می فرماید: «فإن آمنوا» اگر مردم به مانند آنچه شما ایمان آوردید یعنی به ولایت علی، فاطمه، حسن، حسین و ائمه (علیهم السلام) ایمان آوردند، پس به هدایت رسیده اند و اگر از شما روی بگردانند، در نزاع و مخالفت (شقاق) خواهند بود. خداوند عزوجل می فرماید: «فإنما هم فی شقاق»

این آیه، ایمان علی، فاطمه، حسن و حسین (علیهم السلام) را به آنچه بر آنان نازل شده و آنچه به همه پیامبران داده شده، دلیلی بر صحت ایمان مؤمنین قرار می دهد. زیرا اطاعت آن ها از خدا و تسلیمشان به آنچه بر آنان نازل شده، تجلی کاملی از مظاهر عبودیت و اطاعت حقیقی از خداوند متعال است. بنابراین، واجب است که پیرو آن ها باشند و آثارشان را دنبال کنند و به ولایتشان تمسک جویند. پس اگر به ولایت شما ایمان آوردند، به هدایت رسیده اند و اگر از شما روی بگردانند، در شقاق خویش سرگردان خواهند بود. این امر برای شما ضرری ندارد، زیرا شما تجلیات طاعت و بندگی خدا هستید و خداوند امر کسی را که از شما روی برگرداند، به عهده خواهد گرفت، زیرا او به آنچه می گویند سمیع و به آنچه انجام می دهند علیم است.

اهل بیت معیار و ملاک ایمان

«قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَکِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا وَلَمَّا یَدْخُلِ الْإِیمَانُ فِی قُلُوبِکُمْ»⁽¹⁾بادیه نشینان گفتند: ما [از عمق قلب] ایمان آوردیم. بگو: ایمان

ص: ۱۱۷

نیاوردید، بلکه بگویید: اسلام آوردید؛ زیرا هنوز ایمان در دل هایتان وارد نشده است.

در این آیه شریفه خداوند بین ایمان آوردن و اسلام آوردن فرق گذاشته است. حال باید دید ملاک و معیار خداوند برای ایمان چیست که مخاطبین آیه شریفه آن را دارا نبودند و خداوند فقط به اسلام آنان اشاره کرد؟

شرط ایمان، ورود آن به قلب و تزیین قلب به واسطه ایمان است و بد داشتن به قلب از کفر و فسق و عصیان است. لذا خداوند می فرماید: «وَلَکِنَّ اللهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمَانَ وَزَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ وَکَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْیَانَ أُولَئِکَ هُمُ الرَّاشِدُونَ»؛ ولی خدا ایمان را محبوب شما قرار داد و آن را در دل هایتان بیاراست، و کفر و بدکاری و نافرمانی را ناخوشایند شما ساخت، اینان [که دارای این ویژگی ها هستند] هدایت یافته است.

اما ایمان و محبت به چه چیز و چه کسی یا کسانی ملاک و معیار است؟ بهتر است جواب آن را از منابع برادران اهل سنت جستجو کنیم ببینیم آنان در این رابطه چه گفته اند؟

ص: ۱۱۸

النسمه، انه لعهد النبی الامی الی: انه لا یحبنی الا مؤمن و لا یبغضنی الا منافق» ⁽¹⁾سوگند به کسی که دانه را شکافت و جانداران را خلق کرد، پیامبر به من فرمود که مرا جز مؤمن دوست نخواهد داشت و کسی غیر از منافق با من دشمنی و عداوت نخواهد کرد.

ص: ۱۱۹

با توجه به مطالب بیان شده از منابع اهل سنت، مشخص می شود که محبت و ایمان به چه کسانی ملاک و معیار است. محبت به اهل بیت عصمت و طهارت، به ویژه امیرالمؤمنین و صدیقه طاهره (علیهم السلام) ، ملاک ایمان است. اگر

ص: ۱۲۰

محبت آنان در دل رسوخ کند و قلوب ما به عشق و ایمان به آن ها آراسته شود و از طرفی نسبت به کفر، فسق و عصیان رویگردان باشیم، افتخار مؤمن بودن را کسب می کنیم.

چرا که قلب انسان مانعة الجمع و الخلو است؛ یعنی ایمان و کفر نه با هم جمع می شوند و نه قلب می تواند خالی از هر دو باشد. لذا وجود یکی از این دو، لازمه عقلی است. مؤمن از کفر و عصیان دور است و کافر از محبت و ایمان به علی و فاطمه و اولاد ایشان دور خواهد بود.

با توجه به روایات فوق و فرمایش امام هادی (علیه السلام) در زیارت جامعه که فرمودند: «و من جحدکم کافر» و همچنین «من حاربکم مشرک»، منکران شما کافر و ستیزکنندگان شما مشرک هستند. بنابراین، آنان هیچ محبتی به شما ندارند و در نتیجه از راه ولایت که راه اعتدال است خارج شده و مصداق فاسق و اهل عصیان هستند.

بنابر آنچه گفته شد و با توجه به اسناد تاریخی و اعترافات بزرگان اهل سنت در مسانیدشان، کسی که به زور قصد گرفتن بیعت برای خلافت را دارد، نه تنها محبتی به علی (علیه السلام) ندارد، بلکه برعکس، بغض علی را در دل دارد. بنابراین، او کافر است. همچنین، کسی که درب خانه علی (علیه السلام) را به آتش می کشد، به جنگ با علی (علیه السلام) برخاسته و از این رو، او مشرک است، لذا این افراد از اعتدال خارج شده و مصداق اهل فسق و عصیان هستند و نتیجه و فرجام آن ها نیز مشخص خواهد بود.

لذا بزرگان تأثیرگذار و مقصران و مخالفان علی و فاطمه فردای قیامت در محضر خداوند باید جوابگو باشند که چرا مسیر بشریت را تغییر دادند «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ

ص: ۱۲۱

مَسْئُولُونَ»⁽¹⁾آنان را نگه دارید که حتماً مورد بازپرسی قرار می گیرند. و فرجام کارشان همین جز این نخواهد بود که «وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُکِّرَ بِآیَاتِ رَبِّهِ ثُمَّ أَعْرَضَ عَنْهَا إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِینَ مُنْتَقِمُونَ»⁽²⁾ستمکارتر از کسی که به وسیله آیات پروردگارش تذکر داده شود، سپس از آن ها روی برگرداند، کیست؟ بی تردید ما از مجرمان انتقام می گیریم.

و قاصران آنان نیز که گرفتارند، چنین می گویند: «وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَکُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِیلَا»⁽³⁾و می گویند: پروردگارا! همانا ما از فرمانروایان و بزرگانمان اطاعت کردیم، در نتیجه گمراهمان کردند.

آیه دیگر سوره بقره که در روایات به بیان فضیلت حضرت زهرا (علیها السلام) پرداخته شد، این آیه شریفه است که خداوند می فرماید:

ه-) «حَافِظُوا عَلَی الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَی وَقُومُوا لِلّٰهِ قَانِتِینَ»⁽⁴⁾بر همه نمازها و به ویژه نماز میانه [که بر اساس پارهای از روایات، نماز ظهر است] محافظت کنید، و [هنگام عبادت] فروتنانه برای خدا قیام کنید درتفسیر عیاشی از امام صادق (علیه السلام) نقل شده است که حضرت فرمود: «قال: الصلاة رسول الله وأمیر المؤمنین وفاطمة والحسن والحسین (علیهم السلام) والوسطی أمیر المؤمنین (علیه السلام) . وقوموا لله قانتین: طائعین للأئمة (علیهم السلام) »⁽⁵⁾نماز رسول الله، امیرالمؤمنین، فاطمه، حسن و حسین (علیهم السلام) هستند و منظور از وسطی، امیرالمؤمنین (علیه السلام) است و مراد از قوموا لله قانتین، اطاعت کنندگان از ائمه (علیهم السلام) است.

ص: ۱۲۲

هیچ منازعه ای در اطلاق نماز در این آیه بر عمل اصطلاحی که شامل اجزاء و ارکان این عبادت است و شامل شدن نماز بر محمد، علی، فاطمه، حسن و حسین (علیهم السلام) است، وجود ندارد؛ زیرا نماز وسیله ای برای نزدیک شدن به خداوند متعال است. اگر نماز پذیرفته شود، سایر اعمال نیز پذیرفته خواهند شد و اگر رد شود، سایر اعمال نیز رد خواهند شد. همین طور ولایت اهل بیت (علیهم السلام) نیز به دلیل اینکه با آن، اعمال مؤمنان قبول می شود و از این طریق به خداوند متعال بالا برده می شود، اهمیت دارد.

تجلی عبودیت محض در اهل بیت (علیهم السلام) است. به راستی اگر آنان نبودند خداوند به معنای حقیقی کلمه بندگی نمی شد. آنان از عابد بودن گذشته و به عبد بودن محض رسیدند که سراسر تعلق محض به خداوند متعال است.

امام باقر (علیه السلام) می فرماید: «بِنَا عُبِدَ اَللَّهُ وَ بِنَا عُرِفَ اَللَّهُ وَ بِنَا وُحِّدَ اَللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ مُحَمَّدٌ حِجَابُ اَللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی» ⁽¹⁾به وسیله ما خدا پرستش شد و به وسیله ما خدا شناخته شد و به وسیله ما خدای تبارک و تعالی را یگانه شناختند و محمد پرده دار خدای تبارک و تعالی است (تا واسطه میان او و مخلوقش باشد.)

صدرالدین شیرازی در شرح اصول کافی ذیل این روایت می گوید: «الاول و هو الظاهر الّذی ینساق إلیه فهم الجمهور: ان بسبب تعلیمنا و ارشادنا للناس یعبدون الله و یعرفونه و یوحدونه.

و المعنی الثانی و هو ادق من الاول و احق بالتصدیق و هو ان غیرنا لا یعبدون الله حق عبادته و لا یعرفونه حق معرفته و لا یوحدونه حق توحیده، لان توحیدهم لله توحید ناقص مخلوط بالشرک.

ص: ۱۲۳

و اما المعنی الثالث فهو ادق و اغمض من الاولین و هو انه قد سبق ان النبی الکامل و الوالی الواصل هو الّذی ارتفعت ذاته عن عالم الاکوان و فاق فوق عالم الامکان، فاذا بلغ احد الی هذا المقام صار متوسطا بین الخالق و الخلائق فبه یصل الفیض و الرحمة و الهدایة و التوفیق من الله الی عباده، فصدق و حق انه بسبب من کان فی رتبة الوجود تالی وجود الحق یکون سائر الخلق بسببه فائزین بعلومهم و معارفهم و کمالاتهم و توحیدهم و عبادتهم»؛⁽¹⁾

اولین معنایی که بر فهم بسیاری از مردم غالب است، این است که به دلیل تعلیم و ارشاد ما، مردم خدا را عبادت کرده، او را می شناسند و او را یگانه می دانند.

معنی دوم، که دقیق تر از اول و حق دارتر به تصدیق است، این است که دیگران به حق خدا را عبادت نمی کنند و او را به درستی نمی شناسند و توحید آن ها ناقص و آمیخته به شرک است.

اما معنا سوم، که از اول و دوم دقیق تر و پوشیده تر است، این است که پیامبر کامل و ولی واقعی کسی است که از عالم موجودات بلند مرتبه تر و فراتر از عالم امکان است. وقتی کسی به این مقام برسد، میان خالق و مخلوق واسطه می شود و بدین وسیله رحمت، فیض، هدایت و توفیق از سوی خدا به بندگانش می رسد. بنابراین، حقیقت دارد که بر اساس وجود کسی که در مرتبه وجود، بعد از وجود حق قرار دارد، سایر مخلوقات به واسطه او از علوم، معارف، کمالات، توحید و عبادت خود بهره مند می شوند.

با بیان ایشان، صدیقه طاهره (علیها السلام) که ولایت تکوینی بر عالم دارند و مرتبه ایشان فراتر از عالم امکان است، نیز مصداق این تعبیر است که امام صادق (علیه السلام)

ص: ۱۲۴

فرمود به وسیله ما خداوند عبادت و شناخته می شود. به عبارتی ما به طفیل وجود اهل بیت (علیهم السلام) است که بهره ای از وجود داریم اگر نبود عبودیت کامل آنان، فلسفه و دلیلی برای خلقت ما وجود نداشت. بر کسی پوشیده نیست که عبادت صدیقه طاهره (علیها السلام) از عبادات کامل هایی است که مرضی خداوند متعال است.

عبادت حضرت زهرا (علیها السلام)

خوف و خشیت فاطمه زهرا (علیها السلام) در نماز

یکی از ویژگی های برجسته عبادت حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) ، خشیتِ عمیقِ ایشان در برابر خداوند بود. ابومحمد دیلمی در کتاب «إرشادُ القُلوب» خویش، روایتی در این باره نقل کرده است: «کَانَتْ فَاطِمَةُ تَتَنَهَّجُ فِی صَلَوَاتِهَا مِنْ خَوْفِ اللهِ»؛حضرت فاطمه (علیها السلام) در نمازهایش از خوف خداوند، نَفَس هایش بریده بریده می شد.

بارها پیش می آمد که مناجات ها و گریه های شبانه فاطمه زهرا (علیها السلام) ، فرزندانش را از خواب بیدار کند. به روایت امام حسن (علیه السلام) : «شبی از شب های جمعه از خواب برخاستم. دیدم مادرم در محراب عبادت، بر سجّاده نماز ایستاده است و تا طلوع سپیده دم، پیوسته در رکوع و سجود بود و برای همه مؤمنان دعا می کرد. به ایشان گفتم: مادر! چرا حاجتی برای خودمان طلب نکردی؟ فرمود: «الجارُ ثُمَّ الدَّارُ»؛پسرم! نخست همسایه [مؤمنان]، آنگاه خانه [خویش].

سلام فرشتگان بر فاطمه (علیها السلام) هنگام عبادت

علامه مجلسی (رحمه الله) از قول پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) این گونه روایت می کند: فاطمه بانوی زنان همه جهانیان از قدما و آیندگان است. او در محراب عبادت خود

ص: ۱۲۵

می ایستد در حالی که هفتاد هزار فرشته مقرب الهی به صف شده و بر او سلام می دهند و او را به همان گونه که با مریم سلام الله سخن می گفتند، ندا می دهند و می گویند: ای فاطمه! همانا خداوند تو را از میان مردم برگزید و پاک و طیب ساخت و بر زنان عالم برتری داده است.⁽¹⁾

فاطمه محدثه (علیها السلام) ، هم صحبت ملائک

اسحاق بن جعفر بن محمد بن عیسی بن زید بن علی درباره ایشان می گوید: از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که می فرمود: «از آن روی حضرت فاطمه را، محدثه نامیدند؛ زیرا فرشتگان از آسمان فرود آمده و همان گونه که بر مریم (علیها السلام) فرود آمدند و با ایشان صحبت می کردند، با دخت رسول الله نیز صحبت می نمودند و به ایشان می گفتند: ای فاطمه! خداوند تو را از میان مردم برگزیده و طیب و طاهر نموده و بر سایر زنان برگزیده عالم برتری داده است. ای فاطمه! در پیشگاه پروردگار خویش خضوع نما، سجده کن و همراه با رکوع کنندگان رکوع نما! فاطمه (علیها السلام) با آنان سخن می گفت.⁽²⁾

راوی می گوید: «سالت عن اباعبدالله (علیه السلام) عن فاطمة لم سمیت الزهرا؟ فقال: لانها کانت اذا قامت فی محرابها و هو نورها لاهل السماء کما تزهر - تزهو - نورالکواکب لاهل الارض» ⁽³⁾از حضرت صادق (علیه السلام) علت نامگذاری حضرت فاطمه (علیها السلام) را به - زهرا - پرسیدم. فرمود: چون وقتی که در محراب عبادتش به

ص: ۱۲۶

نماز می ایستاد فروغ نورش برای ساکنان آسمان می درخشید همان گونه که نور ستارگان آسمان برای زمینیان می درخشد.

«سمیت فاطمة بالبتول لانقطاعها الی عبادة الله تعالی»؛ حضرت فاطمه (علیها السلام) به این جهت «بتول» نامیده شد که از همه بریده و دل به خدا بسته بود.

«عن الحسن البصری: ما کان فی هذه الامة اعبد من فاطمة (علیها السلام) کانت تقوم حتی تورم قدماها»؛حسن بصری می گوید: در میان امت اسلام، کسی خداپرست تر از فاطمه نبود. آن قدر در نماز می ایستاد که قدم هایش ورم می کرد.

«قال علی (علیه السلام) : و کانت فاطمة (علیها السلام) لا تدع احدا من اهلها ینام تلک اللیلة - لیلة القدر - و تداویهم بقلة الطعام و تتاهب لها من النهار و تقول: محروم من حرم خیرها» ⁽¹⁾حضرت علی (علیه السلام) فرمود: فاطمه (علیها السلام) نمی گذاشت کسی از اهل خانه در شب های قدر به خواب رود به آنان غذای کم می داد و از روز قبل برای احیای شب قدر آماده می شد و می فرمود: محروم کسی است که از برکات این شب محروم باشد.

نماز استغاثه به حضرت زهرا (علیها السلام)

در روایتی از امام صادق (علیه السلام) وارد است که بیان می کند نه تنها به وسیله ما خدا بندگی و شناخته می شود؛ بلکه اصل نماز و زکات و اعمال عبادی ما هستیم یعنی حقیقت نماز ما هستیم اگر نمازی عاری از حقیقت و ولایت ما باشد فقط صورت نماز است نه سیرت نماز لذا می فرماید: «عن داود بن کثیر قال: قلت لأبی عبد اللّه (علیه السلام) : أنتم الصلاة فی کتاب اللّه عزّوجلّ؟ و أنتم الزکاة؟ و أنتم الحجّ؟ فقال: یا

ص: ۱۲۷

داود نحن الصّلاة فی کتاب اللّه عزّوجلّ و نحن الزکاة و نحن الصّیام و نحن الحجّ و نحن الشّهر الحرام و نحن البلد الحرام و نحن کعبة اللّه و نحن قبلة اللّه و نحن وجه اللّه. قال اللّه تعالی: فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اَللّهِ و نحن الآیات و نحن البیّنات» ⁽¹⁾داود بن کثیر گفت به حضرت صادق (علیه السلام) گفتم شما نماز در قرآن هستید و شما زکات و حج هستید؟ فرمود داود ما در قرآن نماز و زکات، روزه، حج، ماه حرام و شهر حرام و کعبه و قبله و وجه اللّه هستیم. خداوند فرموده: «فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اَللّهِ» ما آیات و بینات هستیم.

نماز استغاثه به بی بی دو عالم یکی از مصادیق نماز بودن اهل بیت (علیهم السلام) است، لذا مرحوم شیخ طبرسی (رحمه الله) در کتاب مکارم الاخلاق، نماز استغاثه به حضرت زهرا (علیها السلام) را بیان کرده است. ⁽²⁾

نیت دو رکعت نماز استغاثه کنید. ابتدا یک نماز دو رکعتی مانند نماز صبح می خوانید. سپس سجده می کنی و صد بار می گویی: «یا فاطمه»، سپس جانب راست صورتت را بر زمین می گذاری و صد بار ذکر «یا فاطمه» را زمزمه می کنی. پس از آن جانب چپ صورت خود را بر زمین می گذاری و دوباره صد بار «یا فاطمه» می گویی. سپس دوباره به سجده می روی و این بار صد و ده مرتبه همان ذکر را زمزمه می کنی.

سپس این دعا را می خوانی: «یا آمِناً مِنْ کُلِّ شَیْی ءٍ وَ کُلُّ شَیْی ءٍ مِنْکَ خآئِفٌ حَذِرٌ اَسْئَلُکَ بِاَمْنِکَ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ وَ خَوْفِ کُلِّ شَیْءٍ مِنْکَ اَنْ تُصَلِّیَ عَلی مُحَمَّدٍ [و آلِ محمدٍ] وَ اَنْ تُعْطِیَنی اَماناً لِنَفْسی وَ اَهْلی وَ مالی وَ وَلَدی حَتّی لا اَخافَ اَحَداً وَ لا اَحْذَرَ مِنْ شَیْءٍ اَبَدَاً اِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْیءٍ قَدیرٌ»؛ ای بی هراس و بیم از هرچیز، که همه چیز از تو هراسان و برحذر است، از تو می خواهم به حق ایمنی ات از هرچیز، و هراس هرچیز از تو، اینکه بر محمّد (صلی الله علیه و آله) [و آل محمد] درود فرستی و ایمنی به

ص: ۱۲۸

من عطا کنی، برای خود و خاندان و دارایی و فرزندانم، تا از احدی نهراسم و هرگز از چیزی حذر نکنم، به یقین که تو بر هرچیز توانایی.

در جلد هفتم کتاب گنجینه دانشمندان از قول ملا عباس سیبویه یزدی خاطره ای نقل شده است که فضایل و برکات نماز استغاثه حضرت زهرا (علیها السلام) را به خوبی نمایان می کند:

«عموی من پسری به نام حاج شیخ علی داشت که ایشان از علما و روحانیون باایمان و مخلص یزد بود. یک سال ایشان با چند تن از دوستان یزدی برای تشرف به سفر حج به کربلا مشرف شده و به منزل ما وارد شدند و پس از چند روز به مکه عزیمت نمودند. من بعد از انجام مراسم حج، انتظار بازگشت و مراجعت ایشان را داشتم ولی مدتی سپری شد و او نیامد. تصور کردم که از مکه برگشته و مستقیم به یزد رفته است. روزی در حرم مطهر امام حسین (علیه السلام) به همسفران او برخوردم. جویا شدم و اصرار کردم تا خبری بگیرم اما فایده ای نداشت. گفتم مگر چه شده است، اگر فوت کرده است به من بگویید.

گفتند قضیه این است که یک روز حاج شیخ علی به قصد طواف مستحبی و زیارت خانه خدا، بیرون رفت و دیگر باز نگشت. ما هر چه به انتظار ماندیم و درباره او پرس و جو کردیم، از او خبری نشد. مأیوس شده و حرکت نمودیم و اینک اسباب و وسایل او را با خود به یزد می بریم تا به خانواده اش تحویل دهیم. احتمال می دهیم که اهل سنت او را هلاک کرده باشند. من از شنیدن این خبر بسیار اندوهگین شدم. گذشت تا اینکه بعد از چند سال روزی در خانه بودم که دیدم در را می زنند. در را که باز کردم، دیدم پسر عموست. بسیار حیرت کردم و پس از معانقه و دیده بوسی گفتم: در این مدت کجا بودی و از کجا می آیی؟ گفت: از یزد می آیم. گفتم: چنانچه همسفرانت نقل کردند تو در مکه مفقود شده بودی،

ص: ۱۲۹

چگونه است که از یزد می آیی؟ گفت: پسر عمو، دستور بده پذیرایی را حاضر کنند تا رفع خستگی شود، سپس شرح حال خود را برای شما خواهم گفت.

بعد از صرف طعام و استراحت، گفت: روزی پس از انجام مراسم حج از به قصد طواف مستحبی از منزل بیرون آمدم و به مسجدالحرام مشرف شدم. طواف کرده و نماز طواف خواندم و به قصد منزل باز گشتم. در راه، مردی با ریش تراشیده و سبیل های بلند دیدم که با لباس مخصوص افندی ها ایستاده بود. به محض اینکه مرا دید قدری به صورت من نگاه کرد، سپس جلو آمد و گفت: تو شیخ علی یزدی نیستی؟ گفتم: چرا!

گفت: سلامٌ علیکم، اهلاً و مرحبا و دست به گردن من انداخت و مرا بوسید و دعوت کرد که به منزلش بروم. با آنکه او را نمی شناختم با اصرار مرا به خانه خود برد و هر چه از پرسیدم که شما کیستید، آخر من شما را به جا نمی آورم، گفت: مرا خواهی شناخت، اکنون فراموش کردی، من از دوستان و رفقای قدیمی شما هستم. زمان می گذشت و ظهر شد خواستم بیایم، اما نگذاشت. گفت: همه جای مکه حرم خدا است. همین جا نمازت را بخوان و برایم غذا آورد و من هر چه می گفتم که رفقایم نگران و ناراحت می شوند، می گفت: چه نگرانی؟ اینجا حریم امن خداست. بالاخره شب شد و نگذاشت من بیایم. بعد از اقامه نماز عشا دیدم اشخاصی به آن منزل می آیند تا اینکه جمعی شدند و آن شخص شروع کرد به بدگویی و مذمت کردن شیعه ها. گفت: این شیعه ها با شیخین میانه خوبی ندارند، به خصوص با خلیفه دوم و این ها یک شبی را در ماه ربیع الاول به نام عید الزهرا دارند که مراسمی را در آن شب انجام می دهند و از ایشان برائت و تبری می جویند و این فرد هم یکی از آن ها است و اشاره به من نمود و به قدری از شیعه بدگویی کرد و آن ها را بر علیه من تحریک کرد که بالاخره همه آن ها بر من

ص: ۱۳۰

خشمناک شده و بر قتل من عزم کردند. من هر چه سخنان او را انکار کردم، وی بر سخنان خود پافشاری می کرد و در آخر هم گفت: شیخ علی، مدرسه مصلی یزد یادت رفته؟ تا این جمله را گفت به یاد آوردم که در دوران طلبگی در مدرسه مصلی، همسایه ای به نام شیخ جابر کردستانی داشتم که سنی مذهب بود و از ما تقیه می کرد. در شب مذکور که طلبه ها جشن داشتند او به حجره خود می رفت و در را به روی خود می بست، ولی بعضی از طلبه ها می رفتند و در حجره او را باز می کردند و او را به زور می آوردند و در مقابل او شوخی می کردند و حرف هایی می زدند و او چون تنها بود سکوت می کرد.

گفتم: تو شیخ جابر کردستانی نیستی؟ گفت: چرا، من شیخ جابرم. گفتم: تو که می دانی، من با رفتار آن ها موافق نبودم.

گفت: بلی، اما چون شیعه و رافضی هستی، ما امشب انتقام همه را از تو خواهیم گرفت. هر چه خواهش و التماس کردم و گفتم که خداوند می فرماید: «و من دخله کان آمنا» قبول نکرد و گفت: جرم شما شیعه ها بزرگ است و تو مأمون نیستی.

گفتم: خداوند می فرماید: «و ان احد من المشرکین استجارک فاجره …»، گفت: شما از مشرکان بدتر هستید! و خلاصه، دیدم که مشغول مذاکره درباره چگونگی کشتن من هستند، به شیخ جابر گفتم: حالا که چنین است پس لااقل اجازه بدهید من دو رکعت نماز بخوانم. گفت بخوان گفتم: در اینجا، با این توطئه چینی شما برای کشتنم، حضور قلب ندارم. گفت: برو هر کجا که می خواهی نمازت را بخوان زیرا که راه فراری نیست.

آمدم در حیاط کوچکِ آن خانه و دو رکعت نماز استغاثه به حضرت زهرا (علیها السلام) خواندم و بعد از نماز و ذکر تسبیحات به سجده رفتم و چهار صد و ده مرتبه ذکر «یا

ص: ۱۳۱

مولاتی یا فاطمه اغیثینی» را گفتم و التماس کردم که راضی نباشید من در این دیار غربت به دست دشمنان شما کشته شوم و اهل و عیالم در یزد چشم انتظارم بمانند.

در همین حال روزنه امیدی برایم باز شد، به فکرم رسید تا بالای بام آن منزل رفته و خود را به کوچه بیندازم تا به دست آن ها کشته نشوم بلکه مولایم امیرالمؤمنین با دست خود مرا دریابد که مجروح نشوم. پس فوراً از پله های پشت بام بالا رفتم تا نقشه فرارم را عملی کنم. به لب پشت بام آمدم. بام های مکه اطرافش حدود یک متر حفاظ و دیوار دارد تا مانع سقوط اطفال شود. اما دیدم که این بام در اطرافش دیواری ندارد. شبی مهتابی بود. نگاهی به دور و اطراف خانه انداختم، دیدم گویا اصلاً شهر مکه نیست، زیرا مکه شهری کوهستانی است و اطراف آن محصور به کوه های قبیس و حرا و نور است ولی اینجا فقط در قسمت جنوبش رشته کوهی نمایان است که شبیه به کوه طرز جان یزد است. به کناره بام منزل آمدم که ببینم آن جماعت چه می کنند؟ درکمال تعجب و حیرت دیدم که اینجا خانه خودم در یزد است! گفتم: عجب! نکند خواب می بینم، من که در مکه بودم، ولی اینجا یزد و سرای خود من است! پس با صدای آهسته بچه ها و عیالم را که در اطاق بودند صدا کردم. آن ها از شنیدن صدای من ترسیدند و به هم گفتند: صدای بابا می آید. عیالم به آن ها گفت: بابایتان در مکه است، چند ماه دیگر باز می گردد. دوباره آرام آن ها را صدا کردم و گفتم: نترسید من خودم هستم بیایید در پشت بام را باز کنید. بچه ها آمدند و در را باز کردند، همه مات و مبهوت شده بودند.

گفتم: خدا را شکر نمایید که مرا به برکت توسل به حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) از مرگ نجات داد و به یک طرفة العین مرا از مکه به اینجا آورد. سپس ماجرا را برای آن ها نقل کردم.

ص: ۱۳۲

سوره آل عمران (آیه مباهله)

یکی از آیاتی که فضیلت و عظمت حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) را به زیبایی به تصویر می کشد، آیه مباهله است که فریقین در کتب خود به آن پرداختند.

خداوند در این آیه شریفه می فرماید: «فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَکُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللهِ عَلَی الْکَاذِبِینَ»⁽¹⁾پس هر که با تو درباره او [عیسی] پس از آنکه بر تو [به واسطه وحی، نسبت به احوال وی] علم و آگاهی آمد، مجادله و ستیز کند، بگو: بیایید ما پسرانمان را و شما پسرانتان را، و ما زنانمان را و شما زنانتان را، و ما نفوسمان را و شما نفوستان را دعوت کنیم؛ سپس یکدیگر را نفرین نماییم، پس لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم.

نظر برادران اهل سنت درباره این آیه شریفه

ابتدا به بزرگانی که درکتب خود به این واقعه بی نظیر اشاره کردند می پردازیم.

«عن جابر قال: قدم علی النبی (صلی الله علیه و آله) العاقب والطیب فدعاهما إلی الملاعنة فواعداه علی أن یلاعناه الغداة قال فغدا رسول الله (صلی الله علیه و آله) فأخذ بید علی وفاطمة والحسن الحسین ثم أرسل إلیهما فأبیا أن یجیبا وأقرا له بالخراج قال فقال رسول الله (صلی الله علیه و آله) والذی بعثنی بالحق لو قال لا لأمطر علیهم الوادی نارا قال جابر وفیهم نزلت تعالوا ندع أبناءنا وأبناءکم ونساءنا ونساءکم وأنفسنا وأنفسکم قال جابر أنفسنا وأنفسکم رسول الله (صلی الله علیه و آله) وعلی بن أبی طالب وأبناءنا الحسن والحسین (ونساءنا) فاطمة وهکذا رواه الحاکم فی مستدرکه ۲ / ۵۹۳-۵۹۴ عن علی بن عیسی عن

ص: ۱۳۳

أحمد بن محمد الأزهری عن علی بن حجر عن علی بن مسهر عن داود بن أبی هند به بمعناه ثم قال صحیح علی شرط مسلم ولم یخرجاه» ⁽¹⁾جابر نقل می کند که دو نفر از نجران به نام های عاقب و طیب، آمدند و رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را به ملاعنه دعوت کردند. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمودند: فردا صبح آماده می شویم. فردا صبح رسول خدا (صلی الله علیه و آله) همراه علی بن ابیطالب (علیه السلام) و حضرت زهرا (علیها السلام) و امام حسن و امام حسین (علیهم السلام) آمدند. دنبال آن دو نفر هم فرستاد تا بیایند. آن ها نیامدند. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: به خدای عالم قسم اگر این دو نفر می آمدند، خداوند آتش بر سر نصارا نازل می کرد. ...

جابر گفت: پیامبر به آن ها فرموده بود که ما جان خود را می آوریم و شما جان خود را بیاورید.

ابن کثیر می گوید: مراد از انفسنا، نا، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و انفس، علی بن ابیطالب (علیه السلام) است. ابناءنا، امام حسن و امام حسین (علیهما السلام) و نساءنا، حضرت زهرا (علیها السلام) است. در اینجا هم روایت را نقل می کند و هم تصحیح حاکم نیشابوری را اشاره می کند.

حاکم نیشابوری هم در مستدرک و مهم تر در معرفه علوم الحدیث این روایت را می آورد و می گوید:

«وقد تواترت الأخبار فی التفاسیر عن عبد الله بن عباس وغیره أن رسول الله (صلی الله علیه و آله) أخذ یوم المباهلة بید علی وحسن وحسین وجعلوا فاطمة وراءهم ثم قال هؤلاء أبناءنا وأنفسنا ونساؤنا فهلموا أنفسکم وأبناءکم ونساءکم ثم نبتهل فنجعل لعنة الله

ص: ۱۳۴

علی الکاذبین» ⁽¹⁾به تواتر ثابت شده که نبی مکرم (صلی الله علیه و آله) در روز مباهله دست علی بن ابیطالب (علیه السلام) و امام حسن و امام حسین (علیهما السلام) را گرفت و حضرت زهرا (علیها السلام) پشت سر آن ها می آمدند. به نصارای نجران گفتند: این ها فرزندان و جان من و زنان ما هستند. شما هم بیاورید تا با هم مباهله کنیم، خداوند دروغگویان را لعنت می کند. روایت متواتر است. ابن تیمیه هم گفته: «من انکر ما ثبت بالاجماع والتواتر فهو کافر»؛⁽²⁾هر کس حدیث متواتر را انکار کند، کافر است.

بیهقی هم همین تعبیر را بیان کرده است: «قال: وحدثنا رجل حضر مجلس القاسم بن المجمّع وهو والی الأهواز قال: حضر مجلسه رجل من بنی هاشم فقال: أصلح الله الأمیر ألا أحدثک بفضیلة لأمیر المؤمنین علی بن أبی طالب رضی الله عنه؟ قال: نعم إن شئت. قال: حدثنی أبی قال: حضرت مجلس محمد بن عائشة بالبصرة إذ قام إلیه رجل من وسط الحلقة فقال: یا أبا عبد الرحمن من أفضل أصحاب رسول الله (صلی الله علیه و آله) ؟ فقال: أبو بکر وعمر وعثمان وطلحة والزبیر وسعد وسعید وعبد الرحمن بن عوف وأبو عبیدة بن الجراح. فقال له: فأین علی بن أبی طالب رضی الله عنه؟ قال: یا هذا تستفتی عن أصحابه أم عن نفسه؟ قال: بل عن أصحابه. قال: إن الله تبارک وتعالی یقول: قل تعالوا ندع أبناءنا وأبناءکم ونساءنا ونساءکم وأنفسنا وأنفسکم، فکیف یکون أصحابه مثل نفسه؟»

مجلس قاسم بن مجمع، والی اهواز بود که مردی از بنی هاشم آمد و در فضیلت علی بن ابیطالب (علیه السلام) صحبت کنم. والی اجازه داد. مرد گفت: روایتی در رابطه با این که کدام یک از صحابه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) افضل بود، بخوانم. والی

ص: ۱۳۵

با توجه به نگاه سنی که داشت، گفت: ابوبکر و عمر و عثمان و طلحه و زبیر، سعد، سعید، عبد الرحمن بن عوف، ابو عبید بن جراح این ها از با فضیلت ترین اصحاب رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بودند. گفت: پس علی بن ابیطالب (علیه السلام) چه شد؟ گفت: شما از اصحاب رسول خدا (صلی الله علیه و آله) پرسیدید یا از جان رسول خدا (صلی الله علیه و آله) ؟ گفت: از اصحاب رسول خدا (صلی الله علیه و آله) پرسیدم. آیه مباهله را خواند و گفت: این ها اصحاب رسول خدا (صلی الله علیه و آله) هستند. اصحاب کجا و جان پیامبر (صلی الله علیه و آله) کجا؟

آقای ابوسعید خادمی، متوفای ۱۱۵۶ ه- می گوید: «أَوْ لِارْتِضَاءِ النَّبِیِّ أَفْعَالَهُ أَوْ لِأُخُوَّتِهِ وَصُحْبَتِهِ وَفَضَائِلِهِ رَضِیَ اللَّهُ تَعَالَی عَنْهُ عَلَی مَا فُهِمَ مِنْ الْمَوَاقِفِ بِوُجُوهٍ: أَوَّلُهَا: آیَةُ الْمُبَاهَلَةِ (نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَکُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَکُمْ) لِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْأَنْفُسِ عَلِیٌّ لِأَنَّ الْأَخْبَارَ الصَّحِیحَةَ أَنَّهُ صَلَّی اللَّهُ تَعَالَی عَلَیْهِ وَسَلَّمَ دَعَا عَلِیًّا إلَی هَذَا الْمَقَام»⁽¹⁾مراد از انفس، علی بن ابیطالب (علیه السلام) است؛ برای اینکه اخبار صحیحه این را نشان می دهد.

در کتاب جلاء الافهام، تألیف ابن قیم جوزیه که می گوید:

«لما انزل الله سبحانه (آیة المباهلة) فمن حاجک فیه من بعد ما جاءک من العلم فقل تعالوا تدع ابناءنا وابناءکم ونساءنا ونساءکم وانفسنا وانفسکم ثم نبتهل فنجعل لعنت الله علی الکاذبین؛دعا النبی (صلی الله علیه و آله) فاطمة وحسنا وحسینا وخرج للمباهلة».⁽²⁾

ص: ۱۳۶

علاوه بر این چند نمونه، منابع دیگری از اهل سنت است که این واقعه را منعکس کردند و اذعان کردند که مصادیق آیه شریفه، خمسه طیبه هستند. ⁽¹⁾

ص: ۱۳۷

نقش بی نظیر صدیقه طاهره (علیها السلام) در مباهله

قبل از پرداختن به جایگاه بی بی در این آیه شریفه، ابتدا «مباهله» را معنا کرده، سپس به آن می پردازیم. مباهله از ریشه کلمه «بَهَلَ»است. به معنای بازکردن

ص: ۱۳۸

دست ها و آرنج ها برای دعا، به سوی آسمان است. این آیه، به آیه مباهله معروف گشته است. مباهله، یعنی توجّه و تضرّع دو گروه مخالف یکدیگر، به درگاه خدا و تقاضای لعنت و هلاکت برای طرف مقابل که از نظر او اهل باطل است. ⁽¹⁾

حضرت در این آیه شریفه، به عنوان شاهد بر رسالت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) معرفی می شود. قبل از این، بیان شد که یکی از صفات الهی متجلی در حضرت، صفت «صدق» است که حتی برادران اهل سنت نیز به وجود این صفت در حضرت اعتراف کردند. لعنتی که خداوند در پایان آیه برای دروغگویان بیان می کند و عدم ورود مسیحیان نجران به مباهله، صدق حضرت را اثبات می کند. با این بیان صدیقه طاهره (علیها السلام) به عنوان «شاهد» به رسالت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) معرفی می شود یعنی علاوه بر صفت صدق الهی، «و من اصدق من الله قیلا» ⁽²⁾و کیست که در گفتار و وعده هایش از خدا (صلی الله علیه و آله) صادق تر باشد؟ مقام شهود الهی «شَهِدَ اللّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِکَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ»⁽³⁾خدا که همواره به عدل قیام دارد گواهی می دهد که جز او هیچ معبودی نیست و فرشتگان [او] و دانشوران [نیز گواهی می دهند که] جز او که توانا و حکیم است هیچ معبودی نیست)، نیز برای حضرت ثابت می شود.

مقام شهادت حضرت

برای درک بهتر مقام شهادت، ابتدا آن را معنا کرده، سپس به مقام حضرت از این منظر می پردازیم. شهادت از ریشه «شَهَدَ» گرفته شده است. ابن فارس

ص: ۱۳۹

در مقاییس اللغه ذیل این ماده می گوید: «الشین و الهاء و الدال، اصل صحیح یدل علی ثلاث معانٍ، یدل علی حضور و علم و اعلام»؛ اصل صحیحی که بر سه معنای حضور، علم و اعلام دلالت می کند. شاهد، در محضر قاضی را از این باب شاهد می گویند که موقع وقوع چیزی بر له یا علیه کسی حضور دارد و این حضور به او علم و آگاهی می دهد و آخر کار هم در محضر قاضی آن را اعلام می کند. کسی که در مقام شاهد است چه شهود ظاهری و چه معنوی، باید هر سه را یک جا در خود جمع داشته باشد وگرنه شهادت معنا نخواهد داشت. کسی که در محل وقوع امری حضور نداشته باشد، شهادتش از اعتبار ساقط است و یا کسی که در محل حضور داشته باشد، ولی ابزار علم و آگاهی یافتن را نداشته باشد، مثل نابینا که نتواند وقوع امر در محل را ببیند قطعاً شهادتشان ارزش و اعتباری نخواهد داشت و یا کسی که هر دو را داشته باشد ولی اعلام نکند هم شاهد به حساب نمی آید.

حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) که شاهد رسالت است، هم در ظاهر و هم در باطن شاهد است به عبارتی، حضرتش هم شهود ظاهری دارد و هم شهود باطنی. به دیگر بیان، حضرت، هم علم به «ماکان» دارد و «هم ما یکون» که لازمه این علم، حضور پیدا کردن است، بنابراین حضور حضرت فراتر از زمان است. لذا با این بیان به این نتیجه می رسیم که حضرت در قلمرو ملکوت در همه عرصه ها با پیامبر و حضرت امیر و حسنین (علیهم السلام) حاضر است. ایشان در واقعه مباهله به عنوان تنها زن حاضر و نماینده «نساءنا»، نه تنها شاهد و گواه رسالت هستند، بلکه جایگاه بی مانندشان در نزد خداوند و نقش ایشان در اثبات حقانیت اسلام را نشان می دهد.

ص: ۱۴۰

درک مستقیم و بی واسطه حضرت از حقیقت نبوت و رسالت الهی پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، به معنای دریافت مستقیم حقایق الهی و بدون واسطه های حسی یا عقلی است. همچنین نشان دهنده علم ایشان به مسئله است آن هم علم لدنی که به صورت مستقیم از جانب خداوند به ایشان عطا شده است و فراتر از یادگیری معمولی و اکتسابی است. به برکت این علم است که ایشان یک درک بی نقصی از رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله) دارد. بی شک برای دستیابی به این حقیقت، نیازمند به عصمت است. عصمت نقش مهمی در شهود باطنی ایفا می کند.

علاوه بر این بیان، می توان به وحدت وجودی حضرت با رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نیز اشاره کرد. چنانچه بیان شد، حضرت علم به ماکان و یکون دارد. علم به رسالتی که هنوز صدیقه طاهره به دنیا نیامده بود و پیامبر به رسالت رسید و حضرت علم به آن داشت و علم به ولایت حضرت امیر (علیه السلام) که هنوز زمان آن فرا نرسیده بود.

نقش دیگر حضرت زهرا (علیها السلام) که بعد از رسالت از این آیه شریفه فهمیده می شود، نقش تبلیغ رسالت است. وجود حضرت، علاوه بر شاهد بودن رسالت، مبلّغ بودن آن نیز هست. به عبارتی حضرت رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله) را با حضور و اعلام خویش تبلیغ کرده است. مشارکت فعال حضرت در تداوم رسالت شهود باطنی ایشان و در دفاع از حقوق اهل بیت (علیهم السلام) و تبیین جایگاه حضرت امیر (علیه السلام) ، نشان دهنده دفاع از رسالت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) است. این از باب «علم به ماکان» که علم به رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله) بود. اما یکی از برجسته ترین دوران زندگی حضرت، دفاع از ولایت حضرت امیر (علیه السلام) بود که در بُعد «علم به ما یکون» رقم خورده است. بی شک یکی از شخصیت های تأثیرگذار در تاریخ اسلام در تبیین مقام ولایت،

ص: ۱۴۱

حضرت زهرا (علیها السلام) است. این اهمیت از نگاه حضرت را می توان از چند طریق مورد بررسی قرار داد.

ص: ۱۴۲

این کلام نشان می دهد که در نگاه حضرت زهرا (علیها السلام) ، ولایت امام علی (علیه السلام) نه تنها یک امر سیاسی یا اجتماعی، بلکه یک اصل الهی و مرتبط با عبودیت خداوند است. ولایت در نگاه حضرت زهرا (علیها السلام) از جایگاهی بی نظیر برخوردار است. ایشان با خطبه های آتشین، اعتراض به انحرافات پس از پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، و فداکاری بی مانند خود، بر ضرورت پایبندی به ولایت اهل بیت (علیهم السلام) تأکید کردند. اقدامات و سخنان ایشان، الگویی جاودان برای مسلمانان در درک اهمیت ولایت و دفاع از آن به شمار می رود. حضرت زهرا (علیها السلام) با زندگی کوتاه اما پربار خود، نشان دادند که ولایت، محور اصلی دین و راه سعادت است.

حضرت زهرا (علیها السلام) ولایت حضرت امیر (علیه السلام) را به عنوان اینکه معیار حق است و جایگاه حق از اهمیت بالایی برخوردار است، به دفاع از آن پرداخت. با آن چه تا به حال بیان کردیم، بی انصافی است که بخواهیم دفاع حضرت را از حضرت امیر (علیهما السلام) را یک دفاع احساسی در حد علاقه زن به همسرش تلقی کنیم.

بنابراین، به بیان برخی از دلایل اهمیت ولایت به عنوان معیار حق می پردازیم و در می یابیم که چرا صدیقه طاهره (علیها السلام) از آن دفاع کرد.

اهمیت ولایت به عنوان معیار حق و باطل

اهمیت ولایت به عنوان معیار حق و باطل ولایت در آموزه های ما مفهومی بنیادین است که نه تنها به معنای سرپرستی و رهبری الهی تعریف می شود، بلکه به عنوان معیار اصلی برای تشخیص حق از باطل عمل می کند. این مفهوم، که از جانب خداوند به پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و پس از ایشان به امامان معصوم (علیهم السلام) واگذار

ص: ۱۴۳

شده، محور ایمان و عمل صالح در اعتقادات شیعه محسوب می شود. در ادامه، به توضیح بیشتری درباره ی اهمیت ولایت و نقش آن به عنوان معیار حق و باطل پرداخته می شود

۱. تعریف ولایت در شیعه: ولایت در نگاه شیعه، به معنای سرپرستی و رهبری الهی است که خداوند آن را به پیامبر (صلی الله علیه و آله) و سپس به امامان معصوم (علیهم السلام) تفویض کرده است. این رهبری شامل ابعاد مختلفی از جمله سیاسی، معنوی، اخلاقی و علمی می شود. ولایت نه تنها به اطاعت از امام به عنوان رهبر جامعه اشاره دارد، بلکه به معنای پذیرش هدایت های معنوی و علمی او نیز هست. از این رو، ولایت یک رابطه ی عمیق بین انسان و هدایت الهی برقرار می کند

۲. ولایت به عنوان محور ایمان در اعتقادات شیعه: ولایت معیار اصلی ایمان و عمل صالح است. پذیرش ولایت امامان معصوم (علیهم السلام) به معنای پذیرش هدایت الهی و حرکت در مسیر حق تلقی می شود، در حالی که رد آن به انحراف از راه راست و گرایش به باطل منجر می شود. به عنوان مثال، در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) آمده است: «لا یقبل الله عملاً إلا بولایة»؛خداوند هیچ عملی را جز با ولایت نمی پذیرد. این حدیث نشان می دهد که ولایت، شرط اساسی برای قبولی اعمال نزد خداوند است و بدون آن، حتی اعمال نیک نیز ارزش واقعی خود را از دست می دهند.

۳. شواهد قرآنی: آیات قرآن کریم به وضوح بر اهمیت ولایت و نقش آن در تشخیص حق از باطل تأکید دارند. یکی از مهم ترین آیات در این زمینه، آیه شریفه «یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَه»⁽¹⁾ای

ص: ۱۴۴

پیامبر، آنچه را از جانب پروردگارت به تو نازل شده، ابلاغ کن و اگر نکنی، رسالت او را انجام ندادی، است. این آیه به واقعه غدیر خم و ابلاغ ولایت امام علی (علیه السلام) اشاره دارد. خداوند در این آیه تأکید می کند که ابلاغ ولایت، جزء جدایی ناپذیر رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله) است و عدم انجام آن، به معنای ناتمام ماندن رسالت تلقی می شود. این نشان دهنده جایگاه والای ولایت در ساختار دین اسلام است.

۴. حدیث غدیر و معیار حق و باطل: یکی از روشن ترین شواهد بر اهمیت ولایت، حدیث غدیر است. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در این واقعه فرمودند: «مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ»؛هر کس من مولای او هستم، علی مولای اوست. سپس دعا کردند: «اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ»؛خدایا، دوست بدار هر کس که او را دوست بدارد و دشمن بدار هر کس که با او دشمنی کند. این حدیث به صراحت نشان می دهد که ولایت امام علی (علیه السلام) معیار تشخیص حق از باطل است. پذیرش ولایت، انسان را در جبهه حق و دوستی با خداوند قرار می دهد، در حالی که رد آن به دشمنی با حق و انحراف از مسیر الهی منجر می شود.

۵. شرط قبولی اعمال در آموزه های شیعه: ولایت به عنوان شرط قبولی اعمال نزد خداوند معرفی شده است. امام باقر (علیه السلام) فرموده اند: «بنی الإسلام علی خمس: الصلاة والزکاة والصوم والحج والولایة، ولم یناد بشیء کما نودی بالولایة» ⁽¹⁾اسلام بر پنج چیز بنا شده است: نماز، زکات، روزه، حج و ولایت، و به هیچ چیزی به

ص: ۱۴۵

اندازه ولایت تأکید نشده است. این حدیث نشان می دهد که ولایت نه تنها یکی از ارکان اصلی اسلام است، بلکه از همه آن ها مهم تر تلقی می شود. بدون ولایت، سایر اعمال، هرچند به ظاهر درست انجام شوند، فاقد ارزش واقعی خواهند بود.

۶. نقش ولایت در هدایت الهی: ولایت، معیاری برای هدایت انسان به سوی حق است. امامان معصوم (علیهم السلام) به عنوان حافظان و مفسران حقیقی قرآن و سنت پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، راه صحیح را به امت نشان می دهند. پذیرش ولایت ایشان به معنای پذیرش این هدایت الهی و دوری از گمراهی است. در مقابل، رد ولایت، انسان را در مسیر باطل و انحراف قرار می دهد.

۷. ولایت و وحدت امت: ولایت نه تنها معیار حق و باطل در سطح فردی است، بلکه در سطح اجتماعی نیز نقش مهمی ایفا می کند. پذیرش ولایت امامان معصوم (علیهم السلام) به عنوان رهبران الهی، امت اسلامی را حول محور حق و هدایت متحد می سازد. در مقابل، رد ولایت و پیروی از رهبران غیر الهی، به تفرقه و دوری از مسیر حق منجر می شود. ولایت در اعتقادات شیعه، معیار اصلی برای تشخیص حق از باطل است. این مفهوم، که از جانب خداوند به پیامبر (صلی الله علیه و آله) و امامان معصوم (علیهم السلام) واگذار شده، محور ایمان، عمل صالح و هدایت الهی محسوب می شود. پذیرش ولایت به معنای قرار گرفتن در مسیر حق، قبولی اعمال نزد خداوند و وحدت با امت اسلامی است، در حالی که رد آن به انحراف، باطل و دوری از هدایت الهی منجر می شود.

آیات قرآن و احادیث پیامبر (صلی الله علیه و آله) و امامان (علیهم السلام) ، همگی بر جایگاه ویژه ولایت به عنوان یک اصل اعتقادی و معیار سنجش ایمان تأکید دارند. بنابراین، ولایت نه تنها یک باور دینی، بلکه راهنمایی عملی برای زندگی مؤمنانه است.

ص: ۱۴۶

با توجه به آنچه بیان شده است، مستفاد از آیه شریفه مباهله، چند صفت الهی در حضرت زهرا (علیها السلام) متجلی شده است: صفت صدق، هدایت، شهادت به معنای شاهد، علم، بلاغ. لذا به خاطر ظهور این صفات الهی در حضرت، ایشان را صدیقه، هدی، شهیده، عالمه و بالغه می گویند. بنابراین، آیه شریفه مباهله برگ زرین دیگری در باب فضائل انسان کامل، به نام حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) است.

مظهر صبر الهی

از دیگر آیاتی که حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) را به عنوان مظهر یکی دیگر از صفات الهی معرفی می کند، آیه شریفه ذیل است، که حضرت را مظهر صفت «صبر» خداوند معرفی می کند. آنجا که می فرماید: «فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّی لَا أُضِیعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثَی بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِینَ هَاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِیَارِهِمْ وَأُوذُوا فِی سَبِیلِی وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئَاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ثَوَابًا مِنْ عِنْدِ اللهِ وَاللهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ»⁽¹⁾پس پروردگارشان دعای آنان را اجابت کرد که یقیناً من عمل هیچ عمل کننده ای از شما را از مرد یا زن که همه از یکدیگرند تباه نمی کنم؛ پس کسانی که برای خدا هجرت کردند و از خانه هایشان رانده شدند و در راه من آزار دیدند و جنگیدند و کشته شدند، قطعاً بدی هایشان را محو خواهم کرد و آنان را به بهشت هایی که از زیرِ درختانِ آن نهرها جاری است، وارد می کنم که پاداشی است از سوی خدا و خداست که پاداش نیکو نزد اوست.

از عمار یاسر ذیل این آیه شریفه نقل شده است که: «فالذکر علی و الانثی فاطمه» ⁽²⁾منظور از مرد، حضرت امیر (علیه السلام) است و منظور از زن، حضرت

ص: ۱۴۷

زهرا (علیها السلام) است. آیه شریفه در قدم اول صرف نظر از شخصیت های این آیه، به اعمال صالحی می پردازد، که نیازمند صبر در انجام این اعمال است مثل هجرت، جهاد و امثال آن، بعد از آن می فرماید: عمل عامل منکم من ذکر او انثی که مصداق آن بیان شد. حضرت امیر (علیه السلام) و حضرت زهرا (علیها السلام) ، برای خداوند تمام سختی های راه را بر خود هموار ساخته و از مکه به سوی مدینه هجرت کردند. هجرتی که قطعاً برای خدا (صلی الله علیه و آله) ورت گرفت چرا که آنان مهاجر واقعی به سوی خداوند هستند. به عبارت دیگر، مصداق کامل «انی مهاجر الی ربی» هستند. «وَأُوذُوا فِی سَبِیلِی» دلیل دیگری بر اثبات این ادعاست. که در راه خداوند اذیت شدند ولی برای تحصیل رضایت خداوند، صبر کردند.

هرچند این آیه به طور مستقیم به صبر اشاره ندارد، اما می توان از مفاهیم آن، مانند عمل صالح، تحمل سختی ها در راه خدا و پاداش الهی، به صبر حضرت زهرا (علیها السلام) پیوند زد. در ادامه، به بررسی صبر ایشان در پرتو این آیه می پردازیم. صبر، به معنای استقامت در برابر سختی ها، مشکلات و مصایب است و یکی از صفات برجسته مؤمنان به شمار می رود. خداوند در قرآن کریم بارها به اهمیت صبر تأکید کرده است. چرا که این صفت، یکی از صفات بارز خداوند به شمار می آید.

چند جنبه از صبر حضرت زهرا (علیها السلام)

بیان شد از صفات خداوند می توان به صفت صبر اشاره کرد که حضرت زهرا (علیها السلام) آینه ای است که این صفت خداوند را در خود بروز و ظهور داده و به عنوان مظهر صبر خداوند خود را معرفی کرده است که جلوه هایی از این صبر را می توان در بعضی از جنبه های زندگی حضرت مشاهده کرد:

ص: ۱۴۸

۱. صبر در برابر مصایب شخصی

حضرت زهرا (علیها السلام) در طول عمر کوتاه خود با مصایب بزرگی روبرو شد، از جمله از دست دادن مادرشان حضرت خدیجه (علیها السلام) در کودکی، رحلت پدر بزرگوارشان پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و سختی های پس از آن. ایشان با صبر و توکل بر خدا، این دشواری ها را تحمل کردند و هیچ گاه از مسیر ایمان و تقوا خارج نشدند.

۲. صبر در دفاع از حق

پس از رحلت پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، حضرت زهرا (علیها السلام) در دفاع از حقوق خود و حضرت علی (علیه السلام) ، به ویژه در ماجرای فدک، با صبر و شجاعت ایستادگی کردند. خطبه فدکیه، که در مسجد مدینه ایراد شد، گواهی بر صبر و استقامت ایشان در برابر ظلم و ستم است.

۳. صبر در عبادت و ایثار

حضرت زهرا (علیها السلام) با وجود مسئولیت های سنگین خانوادگی و اجتماعی، به عبادت و کمک به نیازمندان اهتمام داشتند. ایشان با صبر و تحمل، سختی های زندگی را پذیرفتند و در راه خدا از خود گذشتگی نشان دادند. این عمل صالح با وعده آیه مبنی بر تباه نشدن عمل هیچ عمل کننده ای همخوانی دارد.

۴. صبر در تربیت فرزندان

تربیت فرزندانی چون امام حسن، امام حسین (علیهما السلام) و حضرت زینب (علیها السلام) نیازمند صبر و تلاش فراوان بود. حضرت زهرا (علیها السلام) با حوصله و استقامت، این مسئولیت را به بهترین شکل انجام دادند و الگوهای ایمان و تقوا را به جامعه اسلامی عرضه کردند.

ص: ۱۴۹

سوره رعد

اشاره

«الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبی لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ»؛⁽¹⁾

معنای طوبی

«رُوی عَن الصّادق (علیه السلام) : هِی شَجَرَةٌ مِنْ جَنَّةِ عَدْنٍ غَرَسَهَا رَبِّی بِیدِهِ»⁽²⁾امام صادق (علیه السلام) در عظمت طوبی فرمود: طوبی درختی از جنت عَدْن است که خداوند آن را با دست خویش کاشته است.

مرحوم شیخ طوسی ده معنا درباره آن نقل کرده است: «قیل فی معناه عشرة أقوال: أحدها: لهم بطیب العیش و ثانیها: قال ابن عباس: معناه فرح لهم تقرّبه أعینهم و ثالثها: قال قتادة: معناه الحسنی لهم و رابعها: قال عکرمة: نعم ما لهم و خامسها: قال الضحاک: غبطة لهم و سادسها: قال ابراهیم: کرامة لهم من اللَّه و سابعها: قال مجاهد: الجنة لهم و ثامنها: قال ابو هریرة: طوبی شجرة فی الجنة و تاسعها: قال الجبائی: تأنیث الأطیب من صفة الجنة، و المعنی إنها أطیب الأشیاء لهم و عاشرها: قال الزجاج: المعنی العیش الأطیب لهم. و هذه الأقوال متقاربة المعنی» ⁽³⁾در مورد معنای «طوبی» ده نظر وجود دارد:

۱. خوشی و زندگی خوب برای آن هاست.

۲. ابن عباس گفته است: معنایش شادی ای است که دیدگانشان را روشن می کند.

۳. قتاده گفته است: معنایش زیبایی و نیکی برای آن هاست.

ص: ۱۵۰

۴. عکرمه گفته است: چه نعمت خوبی برای آن هاست.

۵. الضحاک گفته است: برای آن ها غبطه ای است.

۶. ابراهیم گفته است: این یک کرامت از سوی خداوند برای آن هاست.

۷. مجاهد گفته است: این بهشت برای آن هاست.

۸. ابوهریره گفته است: طوبی درختی در بهشت است.

۹. جبائی گفته است: تأنیث "الأطیب" صفت بهشت است و معنی اش این است که این بهترین چیزها برای آن هاست.

۱۰. زجاج گفته است: معنی اش زندگی بهتر برای آن هاست.

«مسند احمد بن حنبل: قال النبی (صلی الله علیه و آله) : طوبی لمن رآنی و آمن بی، و طوبی ثم طوبی ثم طوبی لمن آمن بیو لم یرنی. قال له رجل: و ما طوبی؟ قال: «شجرة فی الجنة مسیرتها مائة عام ثیاب أهل الجنة تخرج من أکمامها». و روی البخاری و مسلم جمیعاً عن إسحاق بن راهویه، عن مغیرة المخزومی عن وهیب عن أبی حازم، عن سهل بن سعد رضی اللّه عنه أن رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) قال: «إن فی الجنة شجرة یسیر الراکب فی ظلها مائة عام لا یقطعها» ⁽¹⁾خوشا به حال کسی که مرا ببیند و به من ایمان آورد و خوشا به حال، سپس خوشا به حال، سپس خوشا به حال کسی که به من ایمان آورد و مرا نبیند.» مردی از او پرسید: «طوبی چیست؟» فرمود: «درختی در بهشت است که مسافت سایه اش را یکصد سال طی می کند و لباس های اهل بهشت از آستین های آن خارج می شود.» و در صحیح بخاری و مسلم از اسحاق بن راهویه، از مغیره مخزومی، از وهیب، از ابوحازم، از سهل بن سعد رضی الله عنه روایت شده که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: «در بهشت درختی وجود دارد که سوارشده ای در سایه اش یکصد سال حرکت می کند و آن را قطع نمی کند.»

ص: ۱۵۱

«أخرج علاّمة الحنفیة الحافظ سلیمان البلخی القندوزی فی (ینابیع المودّة) قال: أخرج الثعلبی عن الباقر (علیه السلام) قال: سُئل رسول الله صلی الله علیه و آله عن قوله تعالی: «الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبی لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ» فقال (صلی الله علیه و آله) : «هی شجرة فی الجنّة أصلها فی داری وفرعها علی أهل الجنّة» فقیل له: یا رسول الله (صلی الله علیه و آله) سألناک عنها فقلت: هی شجرة فی الجنّة أصلها فی دار علیّ وفاطمة وفرعها علی أهل الجنّة؟ فقال (صلی الله علیه و آله) : «إنّ داری ودار علیّ وفاطمة واحد غداً فی مکان واحد، وهی شجرة غرسها الله تعالی وتبارک بیده، ونفخ فیها من روحه، تنبت الحلیّ والحلل، وإنّ أغصانها لتُری من وراء سور الجنّة»⁽¹⁾علامه حنفیه، حافظ سلیمان بلخی قندوزی در کتاب «ینابیع المودة» ذکر کرده است: ثعلبی از امام باقر (علیه السلام) روایت کرده که فرمود: از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) درباره آیه «الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبَی لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ» سؤال شد. پیامبر (صلی الله علیه و آله) : «این آیه درباره درختی در بهشت است که ریشه اش در خانه من و شاخه اش بر اهل بهشت است.» سپس به او گفتند: ای پیامبر خدا، ما درباره آن از شما سؤال کردیم و شما فرمودید: «این درختی در بهشت است که ریشه اش در خانه علی و فاطمه است و شاخه اش بر اهل بهشت است؟» پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «آری، خانه من و خانه علی و فاطمه یکی است و فردا در یک مکان واحد خواهند بود. این درختی است که خداوند تعالی با دستان خویش غرس کرده است و در آن از روح خود دمیده است. این درخت زیورآلات و پوشاک می رویاند و شاخه های آن از پشت دیوار بهشت دیده می شود.

برای درک بهتر این حدیث و اینکه چگونه ممکن است ریشه درخت طوبی در خانه علی و فاطمه و شاخه هایش بر اهل بهشت است، یک مثال از باب

ص: ۱۵۲

تشبیه معقول به محسوس بیان می کنیم و آن اینکه این درخت به مانند آفتاب است که در آسمان است، ولی نور و پرتو آن در تمام خانه ها و روزنه ها می تابد و همه جا را روشن می کند.

هم چنین از امام صادق (علیه السلام) نقل شده است که حضرت فرمود: «کان رسول الله (صلی الله علیه و آله) یکثر تقبیل فاطمة (علیها السلام) فأنکرت ذلک عائشة، فقال رسول الله (صلی الله علیه و آله) : یا عائشة؛ إنی لما أسری بی إلی السماء دخلت الجنة فأدنانی جبرئیل من شجرة طوبی و ناولنی من ثمارها فأکلت فحوّل الله ذلک ماءً فی ظهری. فلما هبطت إلی الأرض واقعت خدیجة فحملت بفاطمة فما قبلتها قط إلا وجدت رائحة شجرة طوبی منها»⁽¹⁾امام صادق (علیه السلام) در روایتی فرمودند که: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بسیار فاطمه را می بوسید، این کار برای عایشه خوشایند نبود، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) رو کرد به عایشه و فرمود: عایشه! وقتی مرا به آسمان ها بردند، داخل بهشت شدم جبرئیل مرا نزدیک درخت طوبی برد و از میوه هایش به من داد و من خوردم، خداوند همان میوه را به صورت نطفه ای در پشتم درآورد. وقتی به زمین هبوط نمودم با خدیجه هم بستر شدم و او به فاطمه حامله شد و اینکه هیچ وقت او را نمی بوسم مگر آنکه بوی درخت طوبی می دهد.

حوراء به معنای فرشته و حورالعین است و همین طور به زنی که خصلت های خوب فرشتگان را در خود جمع نموده باشد گفته می شود و این لقب دیگری برای حضرت زهرا (علیها السلام) است چراکه هم ساختار فرشته داشت و هم مشی و مرام فرشته.

ص: ۱۵۳

پیامبر (صلی الله علیه و آله) با توجه به ساختار و مشی و مرام فرشته گونه حضرت زهرا (علیها السلام) این لقب را به او عطا نموده و فرمود: «فاطِمَهُ بَضعَهٌ مِنّی وَ هِیَ نُورُ عَینی وَ ثَمَرَهُ فُؤادی وَ رُوحِیَ الَّتی بَینَ جَنبَیَّ وَ هَیَ الحَوراءُ الاِنسِیَّهُ»⁽¹⁾فاطمه پاره تن من است و او نور چشمم و میوه قلبم و نیز جان من است همان جانی بین دو پهلویم قرار دارد و او حوراء انسیه است.

و همچنین فرمودند: «اِنَّ فاطِمَهَ خُلِقَت حَورِیَّهً فی صُورَهٍ اِنسِیَّهٍ»⁽²⁾فاطمه فرشته ای است که به صورت و چهره انسان آفریده شد.

با توجه به خلقت بشر در روی سیاره زمین که به صورت توالد و تناسل و انعقاد نطفه انجام می گیرد، و نطفه هم از غذایی است که می خوریم، بی شک غذا و لقمه حلال، نقش به سزایی در تشکیل نطفه و در نتیجه انعقاد و تولد نوزاد دارد. خداوند متعال هم تأکید بر این قضیه کرده و می فرماید: «فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسَانُ إِلَی طَعَامِهِ»⁽³⁾پس انسان باید به خوراکش با تأمل بنگرد. انسان باید نگاه به غذای خود کرده از حیث حلیت و حرمت و پاکیزگی اطمینان حاصل کند. اگر خدای ناکرده از راه حرام این کار صورت گیرد، خطر مشارکت شیطان در آن نطفه زیاد خواهد بود «وَشَارِکْهُمْ فِی الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ وَعِدْهُمْ وَمَا یَعِدُهُمُ الشَّیْطَانُ إِلَّا غُرُورًا»⁽⁴⁾و با آنان [از راه سوق دادنشان به حرام] در اموال و [از طریق وسوسه کردنشان به زنا] در اولاد شریک شو، دراین صورت نتیجه مشارکت شیطان هم معلوم است به جایی ختم خواهد شد.

ص: ۱۵۴

کسی که شیطان در مال و اولادش نفوذ کند، به یقین و با اسنتاد به روایات دشمن حضرت امیر (علیه السلام) و اهل بیت (علیهم السلام) خواهد بود. لذا در خود منابع اهل سنت، حب حضرت امیر (علیه السلام) معیار و ملاک حلال زادگی معرفی شده است که به چند نمونه اشاره می کنیم:

۱. ابوسعید خدری می گوید: «کنّا معشر الأنصار نبور أولادنا بحبِّهم علیّاً(رضی الله عنه)؛ فإذا وُلد فینا مولودٌ فلم یحبّه عرفنا أ نّه لیس منّا» ⁽¹⁾(ما انصار، فرزندانمان را با دوست داشتن علی رضی الله عنه امتحان می کردیم؛ پس هرگاه فرزندی از ما متولّد می شد و او را دوست نداشت می فهمیدیم او فرزند ما نیست.

۲. عبادة بن صامت می گوید: «کنّا نبور أولادنا بحبِّ علیّ بن أبی طالب (رضی الله عنه)؛ فإذا رأینا أحدهم لا یحبّ علیّ بن أبی طالب علمنا أنّه لیس منّا وأ نّه لغیر رِشْدَة»⁽²⁾ما فرزندانمان را با دوست داشتن علی ابن ابی طالب رضی الله عنه امتحان می کردیم و چون می دیدیم یکی از آن ها علی ابن ابی طالب رضی الله عنه را دوست ندارد، می فهمیدیم از ما نیست و از راه حلال به دنیا نیامده است.

حافظ جزری در کتاب «أسنی المطالب» ⁽³⁾پس از ذکر این حدیث نوشته است: مطلب از قدیم تا به حال مشهور است که فقط زنازاده با علی (رضی الله عنه) دشمنی می کند.

۳. حافظ حسن بن علی عدوی از احمد بن عبده ضبیّ از ابوعیینه از ابن زبیر از جابر نقل کرده است: «أمرنا رسول الله (صلی الله علیه و آله) أن نعرض أولادنا علی حبِّ علیِّ

ص: ۱۵۵

بن أبی طالب»؛ پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) به ما دستور داد که فرزندانمان را بر دوستی علی بن أبی طالب عرضه کنیم. رجال این حدیث رجال صحیحین (صحیح بخاری و مسلم) بوده و همگی از ثقات محسوب می شوند.

۴. حافظ طبری در کتاب «الولایة» با سندش از علی (علیه السلام) این حدیث را نقل کرده است: «لا یحبّنی ثلاثة: ولد الزنا ومنافق، ورجل حملت به اُمّه فی بعض حیضها»؛ مرا سه نفر دوست ندارند: زنازاده و منافق و کسی که مادرش در حال حیض به او حامله شده باشد.

۵. از ابوبکر نقل شده است: من پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) را دیدم که خیمه ای بنا کرده بود و بر کمانی عربی تکیه داده بود و در آن خیمه، علی و فاطمه و حسن و حسین (علیهم السلام) بودند و فرمود: «معشرالمسلمین! أنا سلمٌ لمن سالمَ أهل الخیمة، حربٌ لمن حاربهم، ولیٌّ لمن والاهم، لا یحبّهم إلاّ سعید الجدِّ طیّب المولد ولا یبغضهم إلاّ شقیُّ الجدِّ ردیء المولد» ⁽¹⁾ای گروه مسلمین! من با کسی که با اهل خیمه در صلح باشد در صلحم، و با کسی که با آنان در جنگ است در جنگ هستم و دوستدار کسی هستم که با آن ها دوستی ورزد و آنان را جز فرد خوشبخت حلال زاده دوست ندارد و جز فرد بدبخت دارای ولادتِ پست، با آنان دشمنی نمی کند.

کسی که اجازه ورود شیطان به اموال و نسل خود را نمی دهد، فرزندی به جامعه بشری هدیه خواهد کرد که بر فطرت پاک به دنیا می آید و محبت اهل بیت (علیهم السلام) در دلش موج می زند.

آری، نطفه ای که از غذای بهشت باشد و حتی شیطان در برابرش زانوی ادب بزند، باید فرزندی چون فاطمه را به بشریت هدیه دهد؛ فرزندی که مظهر فضل و

ص: ۱۵۶

رحمت است. اینجاست که شیطان به عنوان یک دشمن آشکار ظاهر می شود و نیروهایش را برای جنگ با علی و فاطمه (علیهما السلام) بسیج می کند.

فاطمه زهرا (علیها السلام) ، حورایی است که نطفه اش از بهشتی است که مظهر جمال و رحمت خاص خداوند است. این جمال و رحمت در صورت ملکی و ملکوتی حضرت زهرا (علیها السلام) ظهور و بروز یافته است.

نتیجه اینکه بهشت که مظهر رحمت خاص و جمال خداوند است، در وجود نورانی صدیقه طاهره، ظهور و بروز کرده است یعنی حضرت، مظهر جمال و رحمت خاص خداوند است و این همان چیزی است که یک انسان کامل آن را دارا است.

ص: ۱۵۷

سوره ابراهیم

اشاره

«أَلَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللّهُ مَثَلًا کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِی السَّمَاءِ* تُؤْتِی أُکُلَهَا کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّهَا وَیَضْرِبُ اللّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ»⁽¹⁾آیا ندانستی که خدا چگونه مثلی زده است؟ کلمه پاک [که اعتقاد واقعی به توحید است] مانند درخت پاک است، ریشه اش استوار و پابرجا و شاخه اش در آسمان است. میوه اش را به اجازه پروردگارش در هر زمانی می دهد و خدا مَثَل ها را برای مردم می زند تا متذکّر حقایق شوند.

در مستدرک حاکم نیشابوری وارد است: «قال رسول الله (صلی الله علیه و آله) انا الشجرة و فاطمه فرعها و علی لقاحها و الحسن و الحسین ثمرها و شیعتنا ورقها و اصل الشجرة فی جنة عدن و سائر ذلک فی سائر الجنة» ⁽²⁾رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: من درخت هستم و فاطمه شاخه های آن و علی لقاح و مایه باروری آن و حسن و حسین ثمره این درخت و شیعیان ما برگ های آن و اصل درخت در بهشت عدن و سایر آن در سایر بهشت است.

ضرب الله مثلاً طیباً مبارکاً، برای درختی طیب و مبارک که ریشه اش ثابت است و در برابر طوفان های هوس و خواهشات لرزشی ندارد؛ زیرا شاخه اش به سوی آسمان بلند است و از عطای مدد الهی که او را به تمامی خوبی ها سیراب می کند جدا نیست. آن درخت در هر زمانی از زمان ها برکاتش را می دهد، با وجود

ص: ۱۵۸

تغییرات و نوسانات، چرا که به عنوان منبع رحمت و عطای الهی هیچ گاه کمبود نخواهد داشت.

و درختی با این خصایص الهی جز درخت امامت نخواهید یافت، «وَجَعَلَهَا کَلِمَةً بَاقِیَةً فِی عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُون»⁽¹⁾چرا که او کلمه طیب است که خداوند آن را در نسل ابراهیم باقی گذاشته و آن را به عنوان کلمه ای پایدار در نسل او قرار داده است.«وَأَلْزَمَهُمْ کَلِمَةَ التَّقْوَی»⁽²⁾این کلمه تقوا است و خداوند آن را به همه آن ها ملزم کرده است.

«قُلْ لَوْ کَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِکَلِمَاتِ رَبِّی لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ کَلِمَاتُ رَبِّی وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا»⁽³⁾و این کلمات اند که هرگز تمام نمی شوند (بگو اگر دریا مداد برای کلمات پروردگار من باشد، دریا پیش از آنکه کلمات پروردگار من تمام شوند، خشک می شود). چرا؟ زیرا آن کلمه طیب است که شاخه اش در آسمان است و عطای الهی از آن هرگز تمام نمی شود و آن کلمه باقی است و هیچ تغییری آن را تحت تاثیر قرار نمی دهد، هرچند زمانه به ظلم ستمگران و دور کردن آنان از حقوق ضایع شده شان بگذرد، زیرا برای کلمات خدا تغییر و تبدیلی نیست. «وَیُرِیدُ اللّهُ أَنْ یُحِقَّ الْحَقَّ بِکَلِمَاتِهِ وَیَقْطَعَ دَابِرَ الْکَافِرِینَ»⁽⁴⁾پس خداوند متعال با هدایت آنان باطل را محو می کند، هر کجا که باشند و چگونه باشند و حق را به واسطه آنان برقرار می سازد، زیرا خداوند می خواهد حق را با کلماتش محقق کند و کار خود را بر کافران قطع نماید.

ص: ۱۵۹

و این وعده الهی است که خداوند درباره اش فرمود: «وَلَقَدْ سَبَقَتْ کَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِینَ»⁽¹⁾و مسلماً کلام ما بر بندگان فرستاده شده مان پیشی گرفته است، آن ها قطعاً یاری شدگان اند». (پس ابوعبدالله صادق (علیه السلام) فرمود: ما آن ها هستیم).

پس کلمة، امامت آن ها (صلوات الله علیهم) است و آن ها یاری شدگان اند و ما پیشتر اشاره کردیم که آن ها همان کلماتی هستند که خداوند با آن ها ابراهیم را آزمایش کرد.

و عجیب است که بیشتر مفسران در مورد این درخت اختلاف نظر دارند. برخی گفته اند: این درخت، نخل است و برخی دیگر گفته اند: این درخت، درخت نارگیل است.

و برخی دیگر این دو نکته را با هم جمع کرده اند و گفته اند: هر درخت ثمره داری، مانند درخت خرما، انگور و انار است و انگار آیه به درخت ثمره دار اشاره دارد و مردم را به فوائد آن هشدار می دهد و به منافع دائمی اش اشاره می کند.

اما تأمل در معنای آیه این را تأیید نمی کند که چگونه این درختان ثمره دار ممکن است شاخه ای در آسمان داشته باشند و میوه اش را در هر زمانی بدهند؟ زیرا ما می دانیم که قطع این درختان از عطای خود تنها به دلیل فصول خاصی است. همچنین، سیاق دو آیه نمایشی از مقایسه بین امامت (که کلمه طیب و دارای عطای دائمی است) و دشمنان آن، که درختی خبیث و کلمه خبیث هستند، است.

قرآن کریم نیز از ذکر این درخت خبیث غافل نمانده است و به آن «درخت ملعون» می گوید. «و ما رؤیایی که به تو نشان دادیم جز فتنه ای برای مردم نیست و درخت ملعونی در قرآن است.

ص: ۱۶۰

به نقل از عایشه آمده است که او به مروان بن حکم گفت: «شنیدم رسول الله (صلی الله علیه و آله) به پدرت و جدت می گوید: شما درخت ملعون در قرآن هستید.

شاید ذکر درخت خرما و سایر درختان در اخبار، از باب مجاز باشد که به خاطر تقیه، آن ها از ذکر امامتشان پرهیز کنند، یا از باب تمثیل امامتشان به درخت ثمره دار چون درخت خرما، تین، انار و غیره است.

تفاسیر عرفانی آیه شریفه

«أَ لَمْ تَرَ [إبراهیم: ۲۴] أ لم تشاهد بنور النبوة یا محمد کَیْفَ ضَرَبَ اَللّهُ مَثَلاً مناسبا للاستعداد الإنسانی القابل لفیض نور الإلهیة دون سائر مخلوقاته بقوله تعالی: کَلِمَةً طَیِّبَةً و هی کلمة لا إله إلا اللّه و هی کلمة القدیم و صفة وحدانیته و صورة أحدیته کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ و هی شجرة طیبة عن لوث الحدوث مثمرة شواهد أنوار القدم أَصْلُها ثابِتٌ فی الحضرة الألوهیة فإنها صفة قائمة بذاته تعالی وَ فَرْعُها فِی اَلسَّماءِ سماء القلوب.»⁽¹⁾

أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اَللّهُ مَثَلاً: أی: ألم تعلمْ کیفَ بییَنَ اللَّهُ مثلًا کَلِمَةً بدل عنه، وترجمة له طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ :هذا مَثَلُ کلمةِ التَّوحید کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ ؛ أی:زاکیة مستطابة الثَّمر.

أَصْلُها ثابِتٌ: أی: لها أصلٌ ثابتٌ فی الأرض؛ أی: یشربُ مِنَ الأرضِ بعروقِه.

وَ فَرْعُها فِی اَلسَّماءِ: أی: تسقیها السَّماء مِن فوقها بمطرها، فهی تنمو بذلک، وتطول فروعُها حتَّی تکون فی نهایةِ طولِ الأشجار. ⁽²⁾

کَلِمَةً طَیِّبَةً أی: نفسا طیبة»؛⁽³⁾

ص: ۱۶۱

قوله تعالی: أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اَللّهُ مَثَلاً کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُها ثابِتٌ وَ فَرْعُها فِی اَلسَّماءِ أشار سبحانه إلی کلمة القدیمة التی تکلم بها فی اصطفائیته أهل معرفته طلبت کلمته، و هی أطیب الطیبات باصطفائیته أهل الولایة، و تلک الکلمة القدیمة شجرة الصفات أصلها ثابت فی القدم و فروعها فی سماء البقاء، و تلک الشجرة منزهة عن ثغائر الحدثان و عن التبدیل بطوارق القهریات، قال تعالی: لا تَبْدِیلَ لِکَلِماتِ اَللّهِ میاه تلک الشجرة من بحار حسن العنایة الأزلیة و الإرادة القدیم، تؤتی أکلها ثمرات تجلیها بالأرواح المحبین و العارفین و الموحدین کل حین تفیض فیض أنوارها علی أفئدة الصدیقین و عقول المقربین؛ فأکل تلک الشجرة ثمرات تجلی جمیع الصفات و الذات تربی بها قلوب الأولیاء و الصدیقین، فثمرة مشاهدة الذات یورث لقلوب الموحدین التوحید و التغرید و الغناء و البقاء و الصحو و المحو و الحیاة و الوله، و ثمرات الصفات یورث لفکر العارفین علی قدر تجلیها؛ فکل صفة یورث لها حقیقة من تلک الصفة؛ فمیراث صفة العظمة الهیبة و الخواف و الإجلال، و میراث الکبریاء و البهتة و الخجل و الحیاء، و میراث الجلال الخشیة و الخضوع، و میراث الجمال المحبة و الشوق و العش، و میراث العلم المعرفة بالعلوم اللدنیة، و میراث القدرة الکرامات، و میراث نور السمع استماع أصوات هواتف الغیب، و میراث نور البصر الفراسات الصادقة و رؤیة الغیب و غیب الغیب، و میراث نور الخطاب و الکلام و الاطلاع علی الأسرار و الوله و الهیمان فی الأنس و المناجاة، و میراث الحیاة و حیاة القلب بالرب و حیاة العقل بنور القلب و حیاة الروح بروح الوصال، و میراث رؤیة القدم و البقاء الزفرات و العبرات و المواجید و الصعقات، و میراث رؤیة أنوار الحکمة ببطون الأفعالیات و دقائق المقامات و حقائق المقامات و إدراک نور شواهد الآیات فی کل ذرة فی مرائی الأفاق، و میراث ثمرة الإرادة صدق العبودیة و إخلاص المحبة و

ص: ۱۶۲

یسهل له جمیع المرادات ما دام متصفا بالإرادة، و من أکل ثمرا من ثمار تلک الشجرة یحی بحیاة الأبدیة، و یبقی فی أنوار الأزلیة لا یطرأ علیه بعد ذلک طوارق الفناء، و أیضا الکلمة الطیبه کلمة ألهمت فی قلوب أحبائه، تلک الکلمة شجرة المعرفة أصلها ثابت فی أرض القلوب و فرعها فی سماء الأرواح و میاه تلک الشجرة من بحر کشف المشاهدة، تؤتی أکلها کل حین بإذن ربها من أنواع المقامات و الحالات و الکشوفات و الکرامات و الفراسات و حرکتها فی بستان الوصلة من جائحات الوسواس و الهواجس، و أیضا تلک الشجرة الطیبه کلمة التوحید التی غرسها الحق فی أرض بساتین الأرواح و أصلها هناک ثابت بالتوفیق، و فرعها فی سماء القرب، و سقاها من سواقی العنایة یرویها المعرفة و أغصانها المحبة، و أوراقها الشوق، و ثمرها العشق، و حارسها الرعایة، و مزرعها الکفایة، و نهارها الأنس تؤتی أکلها کل حین فی جمیع الإفقاس من لطائف العبودیة، و عرفان أنوار الربوبیة ساکن ظلها العقول، و ظلها من ظلال الجمال، و هذه الثمرات فی أوانی کمالها مرفوعة علی خوان المشاهدة و القربة، قال تعالی: إِلَیْهِ یَصْعَدُ اَلْکَلِمُ اَلطَّیِّبُ.

قال ابن عطاء: الکلمة الطیبه قوله: «لا إله إلا اللّه» علی التحقیق، و الشجرة الطیبه هی التی تظهر أسرار الموحدین عن دنس الأطماع بالثقة باللّه، و الانقطاع إلیه عما سواه.

قال محمد بن علی: الشجرة الطیبه الإیمان أثبتها اللّه فی قلوب أولیائه، و جعل أرضها التوفیق، و سماءها العنایة، و ماءها الرعایة، و أغصانها الکفایة، و أوراقها الولایة، و ثمارها الوصلة، و ظلها الأنس؛ فأصلها ثابت فی قلب الولی، و فرعها فی السماء ثابتة بالمرید من عند الجبار؛ فالأصل یربی الفرع بدوام الإشفاق و المراقبة، و الفرع یهدی إلی الأصل ما یجتنبه من محل المشاهدة و القرب، هکذا أبدا قلب المؤمن و فؤاده.

ص: ۱۶۳

قال أبو سعید الخراز: خزائن اللّه فی السماء الغیوم، و خزائنه فی الأرض القلوب؛ لأن اللّه خلق قلب المؤمن بیت خزائنه، ثم أرسل ریحا فهبت فیه فکنسته من الکفر و الشرک و النفاق، ثم أنشأ سحابة فأمطرت فیه، ثم أنبتت شجرا، فأثمرت الرضا و المحبة و الشکر و الصفوة و الإخلاص و الطاعة و هو قوله: کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُها ثابِتٌ وَ فَرْعُها فِی اَلسَّماءِ...»؛⁽¹⁾

تشبیه ها در متون دینی نقش مهمی در انتقال مفاهیم معنوی و الهی دارند. برخی از نمونه های معروف عبارتند از:

۱. تشبیه ایمان به نور: در قرآن، ایمان و هدایت الهی به نور تشبیه شده است که تاریکی های جهل و گمراهی را از بین می برد.

۲. تشبیه دنیا به سایه یا سراب: در برخی احادیث، دنیا به سایه ای گذرا یا سرابی فریبنده تشبیه شده است که نشان دهنده ناپایداری و فریبندگی آن است.

۳. تشبیه قلب انسان به زمین زراعی: در روایات اسلامی، قلب انسان به زمینی تشبیه شده که بسته به نوع بذر (ایمان یا گناه)، ثمرات متفاوتی خواهد داشت.

۴. تشبیه اعمال نیک به درخت بارور: همان طور که در سوره ابراهیم دیدیم، اعمال صالح به درختی تشبیه شده که همواره ثمرات نیکو دارد.

۵. تشبیه انسان های هدایت گر به ستارگان: در برخی احادیث، پیامبران و امامان به ستارگانی تشبیه شده اند که راه را در تاریکی نشان می دهند.

در سوره ابراهیم، خداوند «کلمه طیبه» را به درخت پاکیزه تشبیه کرده است که ریشه ای ثابت و شاخه هایی گسترده در آسمان دارد. این تشبیه نشان دهنده پایداری، رشد، و برکت کلمه حق است.

ص: ۱۶۴

ویژگی های این درخت در تفسیرها چنین بیان شده است:

این تشبیه نشان می دهد که ایمان و عمل صالح، مانند درختی است که همواره رشد می کند و برکاتش به دیگران می رسد.

وجه تشابه

تشبیه «کلمه طیبه» به درخت پاکیزه در سوره ابراهیم دارای ابعاد معنایی عمیقی است که در تفاسیر مختلف بررسی شده است. این تشبیه نشان دهنده ثبات، رشد، برکت و تأثیرات گسترده ایمان و اعمال صالح است. برخی از ابعاد معنایی این تشبیه عبارتند از:

۱. ثبات و استواری: همان طور که درخت دارای ریشه ای محکم است، ایمان حقیقی نیز در قلب انسان ثابت و پایدار می ماند و با طوفان های شک و شبهه از بین نمی رود.

۲. رشد و تعالی: شاخه های این درخت به آسمان کشیده شده اند، که نشان دهنده رشد معنوی و تعالی روح انسان مؤمن است. ایمان و عمل صالح، انسان را به سوی کمال هدایت می کند.

۳. ثمرات نیکو و برکت: این درخت همواره میوه های پاکیزه دارد، یعنی ایمان و سخنان حق، آثار و برکات ماندگاری در زندگی فردی و اجتماعی دارند.

۴. گسترش و تأثیرگذاری: همان طور که درخت سایه و میوه های خود را در

ص: ۱۶۵

اختیار دیگران قرار می دهد، ایمان و اعمال صالح نیز تأثیرات مثبت و گسترده ای در جامعه دارند.

۵. پاکی و طهارت: این درخت «طیبه» است، یعنی از هرگونه آلودگی و فساد دور است. ایمان حقیقی نیز از هرگونه انحراف و ناپاکی به دور بوده و انسان را به سوی حقیقت هدایت می کند.

برخی مفسران معتقدند که این تشبیه می تواند به کلمه توحید، پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) و اهل بیت (علیهم السلام) ، اعمال صالح، و حتی خود انسان مؤمن اشاره داشته باشد.

در برخی تفاسیر اسلامی، آیه «کلمه طیبه» در سوره ابراهیم به حضرت زهرا (علیها السلام) و اهل بیت (علیهم السلام) نسبت داده شده است. بر اساس روایات، این درخت پاکیزه نمادی از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) ، امام علی (علیه السلام) ، حضرت زهرا (علیها السلام) ، و امامان معصوم (علیهم السلام) است. در این تشبیه:

این تعبیر نشان دهنده نقش محوری حضرت زهرا (علیها السلام) در هدایت و استمرار دین اسلام است. او به عنوان مادر امامت، حلقه اتصال میان نبوت و امامت محسوب می شود و نقش بنیادین در حفظ و گسترش معارف الهی دارد. همچنین، در برخی روایات آمده است که دین به این شجره منتهی می شود، یعنی هرکس از این درخت نباشد، ایمان حقیقی ندارد.

ص: ۱۶۶

در برخی روایات، حضرت زهرا (علیها السلام) به عنوان تجسم کلمه طیبه معرفی شده اند. ایشان حلقه اتصال میان نبوت و امامت هستند، یعنی ریشه این درخت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) ، تنه آن حضرت زهرا (علیها السلام) ، و شاخه های آن امامان معصوم (علیهم السلام) هستند. این نشان دهنده نقش بنیادی ایشان در هدایت و استمرار دین اسلام است.

به همین دلیل، در برخی منابع عرفانی و تفسیری، حضرت زهرا (علیها السلام) را مادر امامت دانسته اند، چرا که بقا و هدایت دین از طریق نسل ایشان ادامه پیدا کرده است.

دیدگاه های عرفانی و فلسفی درباره تشبیه حضرت زهرا (علیها السلام) به کلمه طیبه بسیار گسترده و عمیق هستند. این تشبیه نشان دهنده جایگاه بی نظیر ایشان در نظام هستی و ارتباطشان با حقیقت الهی است. برخی ابعاد عرفانی و فلسفی این تشبیه عبارتند از:

۱. مقام حقیقت محمدیه و فاطمیه

در عرفان اسلامی، مفهوم حقیقت محمدیه به نور وجودی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) اشاره دارد که منبع فیض و هدایت الهی است. برخی عرفا، حضرت زهرا (علیها السلام) را نیز دارای حقیقت فاطمیه می دانند که تجلی لطیف این نور در جهان هستی است. تشبیه ایشان به «کلمه طیبه» نشان دهنده این نقش الهی و واسطه بودن ایشان در نظام فیض الهی است.

۲. نقش واسطه ای در نزول فیض الهی

در تفاسیر عرفانی، اهل بیت (علیهم السلام) به عنوان واسطه فیض شناخته می شوند. حضرت زهرا (علیها السلام) در این میان نقش ویژه ای دارند، زیرا او حلقه اتصال نبوت و امامت است. همان طور که «کلمه طیبه» سرچشمه برکت است، وجود حضرت زهرا (علیها السلام) نیز عامل استمرار هدایت الهی و بقا دین است.

ص: ۱۶۷

۳. مقام شجره طیبه و عالم ملکوت

در برخی تفاسیر عرفانی، «شجره طیبه» نمادی از نظام هستی است که اهل بیت (علیهم السلام) در رأس آن قرار دارند. حضرت زهرا (علیها السلام) ریشه ای پاک و خالص در این درخت محسوب می شوند که ثمرات آن امامان معصوم (علیهم السلام) هستند. این دیدگاه نشان می دهد که ایشان نه تنها مادر امامان بلکه محور جریان نور الهی در عالم وجود هستند.

۴. نقش حضرت زهرا (علیها السلام) در تکامل معنوی انسان ها

تشبیه ایشان به «کلمه طیبه» بیان گر تأثیر عمیق آموزش ها و شخصیت ایشان در هدایت بشریت است. همان طور که درخت پاکیزه ثمرات نیکو دارد، آموزه های حضرت زهرا (علیها السلام) نیز موجب رشد معنوی، پاکی روح، و هدایت انسان ها می شود.

۵. پیوند با مفهوم ولایت و حقیقت زهرایی

همچنین می توان حضرت زهرا (علیها السلام) را مظهر ولایت الهی معرفی کرد. کلمه طیبه، که پایدار و مستحکم است، نشان دهنده استواری راه ولایت و حقانیت مسیر اهل بیت (علیهم السلام) است.

حضرت زهرا (علیها السلام) ، به عنوان دختر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) ، همسر امام علی (علیه السلام) و مادر ائمه اطهار (علیهم السلام) ، در مرکز این حقیقت قرار دارد. ایشان با نقش محوری خود به عنوان «ام الائمه»، واسطه ای بین نبوت و امامت هستند و در حفظ و انتقال این «کلمه طیبه» نقشی بی بدیل دارند. «شجره طیبه» به عنوان نماد اهل بیت (علیهم السلام) .

ص: ۱۶۸

معنای کلمه

قرآن کریم همه موجودات را «کلمات» الهی می داند. راز آن این است که چیزی که اسرار نهانی و درون را آشکار کند و خبر از درون بدهد کلمه است. الفاظ را هم بدان جهت کلمات می گویند که فاش کننده راز درونند، یعنی معانی پوشیده به وسیله این روزنه ها بیان می شود و چون همه موجودات عالم شهادت آیات و رازگوی جهان غیبند پس کلمات غیبند. خدای سبحان هم از همه موجودات به کلمات یاد می کند: «قل لو کان البحر مدادا لکلمات ربی لنفد البحر قبل ان تنفد کلمات ربی ولو جئنا بمثله مددا»؛ اگر دریا مرکب بشود و بخواهد کلمات الهی را بنویسد، دریا پایان می پذیرد ولی کلمات الهی تمام نخواهد شد. هرگز امری محدود توان نوشتن ارقامی نامحدود را نخواهد داشت.

مفهوم «کلمه» در معارف اسلامی: «کلمه» مفهومی عمیق و نمادین دارد که با آفرینش، تجلی الهی و واسطه بودن بین خداوند و مخلوقات مرتبط است. این معنا ریشه در قرآن، روایات، و تفاسیر عرفا و فلاسفه اسلامی دارد. در ادامه، به توضیح ابعاد مختلف این مفهوم می پردازیم:

۱. «کلمه» به عنوان تجلی الهی در نگاه عرفانی: «کلمه» نمادی از اراده و فرمان خداوند برای آفرینش هستی است. این مفهوم از آیه قرآن گرفته شده است: «إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَیْئًا أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ»⁽¹⁾

فرمان او، چون چیزی را اراده کند، این است که به آن می گوید: باش، پس می شود. در اینجا، «کلمه» (مانند «کن») واسطه ای است که از طریق آن، خداوند جهان را خلق می کند. عرفا معتقدند که این «کلمه»، جلوه ای از قدرت و اراده الهی در عالم هستی است.

ص: ۱۶۹

در داستان حضرت عیسی (علیه السلام) ، مراد از کلمه خود عیسی (علیه السلام) است، چون عیسی کلمه ایجاد است، یعنی مصداق کلمه «کن» است و اگر خصوص عیسی (علیه السلام) را کلمه خوانده، با اینکه هر انسانی و بلکه هر موجودی مصداقی از کلمه «کن» تکوینی است برای این بود که ولادت سایر افراد بر طبق مجرای اسباب عادی و مالوف صورت می گیرد، نطفه مرد با عمل نکاح به نطفه زن می رسد و عوامل مقارن با این عمل دست به کار می شوند تا فرزند متولد شود و به همین جهت ولادت را مستند به عمل نکاح می کنند، همان طور که سایر مسببات را به اسبابش مستند می کنند و چون انعقاد نطفه عیسی از این مجرا نبوده و پارهای از اسباب عادیه و تدریجیه را نداشته، قهراً هستیش مستند به صرف کلمه تکوین بوده، بدون اینکه اسباب عادیه در آن دخالت داشته باشد، پس عیسی خود کلمه است. پس کلمات الهی عبارت از موجودات جهان عینی است که آن غیب را نشان می دهد و هرکدام که آن غیب را بهتر نشان داد کلمه تامه خواهد بود.

از این رو از ائمه معصومین (علیهم السلام) روایت شده است: «نحن الکلمات؛ سراسر عالم کلمه حقند اما ما کلمه تامه ایم، اگر دیگران گوشه ای از جهان غیب را به شما نشان می دهند ما بسیاری از اسرار غیب را می شناسیم و شما را از آن باخبر می کنیم.» بنابراین انبیاء و اولیای الهی کلماتند. البته کلمه در برابر کلام نیست، بلکه منظور از آن سخن است و سخن خدا، نشانه خداست. عیسی (علیه السلام) ، هم سخن گوی خداست و هم به اذن خدا سخن گفت و هم، سخن خداست، چنانکه اسم او اسمی از اسمای حسنای خداوند است.

۲. «کلمه» و حقیقت محمدیه: در عرفان اسلامی، به ویژه در تفکر شیعی، «کلمه» به «حقیقت محمدیه» یا «نور محمد (صلی الله علیه و آله) » اشاره دارد. این حقیقت، اولین

ص: ۱۷۰

مخلوق خداوند است که از آن، تمام هستی پدید آمده است. حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) به عنوان آخرین پیامبر، تجلی کامل این «کلمه» الهی محسوب می شود و عرفا آن را «کلمه تامه» (کلمه کامل) می نامند، زیرا از این «کلمه»، همه انبیا و اولیا به وجود آمده اند.

۳. «کلمه» و ولایت: «کلمه» همچنین به مفهوم ولایت و هدایت الهی مرتبط است. در این دیدگاه، امامان معصوم (علیهم السلام) به عنوان حاملان این «کلمه»، واسطه های فیض الهی و ادامه دهنده راه پیامبر (صلی الله علیه و آله) هستند. از این منظر، «کلمه» نمادی از نور و هدایتی است که از طریق اهل بیت (علیهم السلام) به انسان ها می رسد.

۴. «کلمه» و انسان کامل: انسان کامل در عرفان، که خلیفه الهی و آینه صفات خداوند است، مصداقی از «کلمه» الهی به شمار می رود. عرفا معتقدند که انسان کامل، مانند «کلمه»، واسطه بین خدا و خلق است و فیض الهی از طریق او به عالم منتقل می شود. این مفهوم می تواند شامل شخصیت هایی مانند حضرت زهرا (علیها السلام) و ائمه اطهار (علیهم السلام) شود.

معنای درخت

در عرفان اسلامی، درخت به عنوان نمادی عمیق و چندلایه به کار می رود که به مفاهیم معنوی، روحانی و معرفتی اشاره دارد. این نمادها ریشه در قرآن، روایات و تفاسیر عرفا دارند. در ادامه، به مهم ترین تأویلات و معانی درخت در عرفان اسلامی می پردازم:

۱. درخت طوبی: درخت طوبی در عرفان اسلامی نماد فیض و رحمت بی پایان خداوند است. این درخت در بهشت قرار دارد و شاخه هایش بر همه خانه های بهشتی سایه می افکند، که نشان دهنده گستردگی و فراگیری رحمت

ص: ۱۷۱

الهی است. درخت طوبی همچنین نماد برکت، جاودانگی و زندگی ابدی در بهشت است و در برخی روایات، ریشه آن به خانه پیامبر (صلی الله علیه و آله) یا اهل بیت (علیهم السلام) نسبت داده شده که شاخه هایش مؤمنان را در بر می گیرد.

۲. ارباب معرفت و مفسران، شجره طیبه را نماد ایمان، توحید و ولایت می دانند: ریشه ثابت، نشان دهنده ثبات و استواری در ایمان و اعتقادات الهی. شاخه ها در آسمان، نماد رشد معنوی و ارتباط با عالم بالا.

برخی عرفا این درخت را به انسان کامل یا اهل بیت (علیهم السلام) نسبت می دهند که ریشه در حقیقت الهی دارند و ثمراتشان هدایت و سعادت انسان هاست.

۳. درخت معرفت در متون عرفانی: درخت نماد معرفت و شناخت الهی است. ریشه های عمیق، نشان دهنده عمق و استحکام معرفت و ارتباط با حقیقت الهی. شاخه ها و برگ ها، نماد گسترش دانش و آگاهی معنوی است. عارفان معتقدند هرچه معرفت انسان به خدا عمیق تر شود، درخت معرفت او پربارتر می گردد.

۴. درخت وجود (شجره وجود) در فلسفه و عرفان اسلامی، شجره وجود به سلسله مراتب هستی از خداوند تا مخلوقات اشاره دارد: ریشه درخت، خداوند به عنوان مبدأ و اصل هستی. تنه و شاخه ها، مراتب وجودی مانند عقول، نفوس و عالم ماده. برگ ها و میوه ها، مخلوقات و پدیده های جهان. این درخت نمادی از وحدت در عین کثرت است که همه چیز از یک ریشه الهی سرچشمه می گیرد.

۵. درخت انسان کامل: انسان کامل (مانند پیامبران و ائمه) در عرفان به درختی تشبیه می شود که: ریشه در زمین، نشان دهنده ارتباط با جهان مادی و هدایت انسان ها. شاخه ها در آسمان، نماد ارتباط با عالم غیب و نقش واسطه ای بین خدا و خلق.

ص: ۱۷۲

انسان کامل با ریشه در حقیقت الهی، ثمرات معنوی و هدایت را به بشریت عرضه می کند.

۶. درخت زندگی: در برخی تفاسیر عرفانی، درخت نماد زندگی جاودان و حیات معنوی است. میوه ها، برکات و ثمرات معنوی ناشی از ایمان و عمل صالح. سایه درخت، آرامش، امنیت و حمایت الهی برای مؤمنان. نتیجه گیری در عرفان اسلامی، درخت نمادی چندوجهی است که مفاهیمی چون فیض الهی، ایمان و توحید، معرفت، سلسله مراتب وجود، انسان کامل و حیات معنوی را در بر می گیرد. این تأویلات همگی بر رشد، ثبات، برکت و ارتباط با عالم بالا دلالت دارند و در متون قرآنی و عرفانی ریشه دارند.

معنای طیبه

واژه طیبه که مشترک بین کلمه و درخت است، در قرآن و عرفان به معنای پاک، خالص و مبارک است. این واژه در آیات مختلف قرآن به کار رفته و معمولاً به چیزی که از هر آلودگی و نقصی دور است اشاره دارد.

در قرآن، واژه طیبه در چندین مفهوم به کار رفته است:

از دیدگاه عرفانی، واژه طیبه، نه تنها نشانه پاکی و خلوص، بلکه حقیقتی الهی

ص: ۱۷۳

و واسطه ای برای دریافت فیض الهی محسوب می شود. در این زمینه، می توانیم چند بُعد دیگر را بررسی کنیم:

- طیبه و رابطه آن با اسماء الهی

در عرفان نظری، خداوند دارای اسماء و صفات است که در عالم تجلی پیدا می کنند. واژه طیبه می تواند نمایان گر اسمی از اسماء الهی باشد که بر پاکی و حقیقت مطلق دلالت دارد. این مفهوم با اسم «سبوح» و «قدوس» مرتبط می شود که نشان دهنده طهارت و سلامت وجودی هستند.

- طیبه به عنوان حقیقتی ازلی

شاید «طیبه» فقط یک وصف نباشد، بلکه حقیقتی ازلی و ملکوتی است که در جهان مادی ظهور یافته است. در این صورت، مفهوم طیبه ریشه در عالم ملکوت دارد و از طریق انبیا و اولیا در جهان انسانی انعکاس یافته است.

-ارتباط طیبه با سیر و سلوک عرفانی

در مسیر سلوک عرفانی، پاکی روح و قلب (طیبه) یکی از مراحل اصلی تقرب به حق است. صوفیان و عرفای اسلامی بر این باورند که شخصی که به طهارت باطنی دست یابد، آماده دریافت معارف الهی و تجلی اسماء حق خواهد شد.

با توجه به آنچه بیان شد، می توان حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) را در این آیه شریفه، مظهر امر که به وسیله کلمه «کن» ظهور پیدا می کند همچنین چون طیبه و پاک است، مظهر صفات سبوح و قدوس بدانیم.

«أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فِی (مُسْنَدِهِ): یَرْفَعُهُ إِلَی زَیْدِ بْنِ أَبِی أَوْفَی، قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی رَسُولِ اَللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فِی مَسْجِدِهِ، فَذَکَرَ قِصَّةَ مُؤَاخَاةِ رَسُولِ اَللَّهِ (صلی الله علیه و آله) بَیْنَ أَصْحَابِهِ، فَقَالَ عَلِیٌّ (علیه السلام) لَهُ یَعْنِی لِرَسُولِ اَللَّهِ (صلی الله علیه و آله) : «لَقَدْ ذَهَبَتْ رُوحِی وَ اِنْقَطَعَ ظَهْرِی حِینَ

ص: ۱۷۴

رَأَیْتُکَ فَعَلْتَ، بِأَصْحَابِکَ مَا فَعَلْتَ، غَیْرِی، فَإِنْ کَانَ هَذَا مِنْ سَخَطٍ عَلَیَّ فَلَکَ اَلْعُتْبَی وَ اَلْکَرَامَةُ». فَقَالَ رَسُولُ اَللَّهِ (صلی الله علیه و آله) : «وَ اَلَّذِی بَعَثَنِی بِالْحَقِّ نَبِیّاً، مَا أَخَّرْتُکَ إِلاَّ لِنَفْسِی، فَأَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی ، إِلاَّ أَنَّهُ لاَ نَبِیَّ بَعْدِی، وَ أَنْتَ أَخِی وَ وَارِثِی». قَالَ: «وَ مَا أَرِثُ مِنْکَ یَا رَسُولَ اَللَّهِ ؟» قَالَ: «مَا أَوْرَثَ اَلْأَنْبِیَاءُ قَبْلِی». قَالَ: «مَا أَوْرَثَ اَلْأَنْبِیَاءُ قَبْلَکَ؟» قَالَ: «کِتَابَ اَللَّهِ وَ سُنَّةَ نَبِیِّهِمْ؛ وَ أَنْتَ مَعِی فِی قَصْرِی فِی اَلْجَنَّةِ مَعَ اِبْنَتِی فَاطِمَةَ ، وَ أَنْتَ أَخِی وَ رَفِیقِی» ثُمَّ تَلاَ رَسُولُ اَللَّهِ (صلی الله علیه و آله) : إِخْواناً عَلی سُرُرٍ مُتَقابِلِینَ ، «اَلْمُتَحَابُّونَ فِی اَللَّهِ یَنْظُرُ بَعْضُهُمْ إِلَی بَعْضٍ»⁽¹⁾احمد بن حنبل در (مسندش): گفت: «من به نزد پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) در مسجد ایشان وارد شدم و داستان مؤاخاة پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) بین اصحابش را ذکر کرد. علی (علیه السلام) به او، یعنی به پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) گفت: روح من رفت و پشتم شکست، زمانی که تو را دیدم و با اصحابت کاری کردی که با من نکردی. اگر این از روی خشم تو بر من باشد، برای تو عتاب و کرامت است.» پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: و سوگند به کسی که مرا به حق به پیامبری برانگیخته، من تو را جز برای نفس خودم تأخیر نینداختم، پس تو نزد من به منزله هارون هستی از موسی، مگر اینکه بعد از من پیامبری نخواهد بود و تو برادر و وارث من هستی. علی عرضه داشت: و چه چیزی را از تو ورث می برم، ای پیامبر خدا؟ فرمود: آنچه پیامبران پیش از من ورث کردند. او گفت: چه چیزی را پیامبران پیش از تو ورث کردند؟ فرمود: کتاب خدا و سنت پیامبرشان؛ و تو همراه من در قصر من در بهشت با دخترم فاطمه هستی و تو برادر و هم نشین من هستی.«سپس پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) تلاوت فرمود: »ای برادران، بر تخت هایی که رو به روی هم هستند؛ دوست داران خدا به یکدیگر نگاه می کنند.»

ص: ۱۷۵

این آیه به صورت غیرمستقیم به مقام والای اهل بیت (علیهم السلام) ، از جمله حضرت زهرا (علیها السلام) ، اشاره دارد، زیرا ایشان در دنیا نمونه ای از قلب پاک و عاری از هرگونه کینه و حسد بودند. در روایات آمده که اهل بیت (علیهم السلام) در بهشت دارای جایگاه ویژه ای هستند و این آیه می تواند به حالتی اشاره کند که در آن، محبت و برادری میان مؤمنان در بهشت، به ویژه با محوریت اهل بیت (علیهم السلام) ، برقرار است. به طور خاص، حضرت زهرا (علیها السلام) در زندگی خود با وجود ظلم ها و سختی هایی که دیدند، همواره نماد بخشش، صبر و محبت بودند که با مضمون آیه (پاکی قلب از کینه) هم خوانی دارد.

حضرت زهرا (علیها السلام) با لقب هایی مثل «ام الائمه» یا «کوثر»، منشأ خیر و برکت برای امت اند که این خیر در بهشت به صورت محبت بی پایان میان مؤمنان جلوه می کند. اگر بخواهم دقیق تر به یک نکته اشاره کنیم، برخی معتقدند که «غل» (کینه) در قلب، مانع رسیدن به حقیقت است. حضرت زهرا (علیها السلام) با عبادت، صبر، و تقوای بی نظیرشان - که در بحث آیه ۱۹۵ سوره آل عمران هم به صبرشان اشاره کردیم - نمونه ای از قلبی هستند که از هر مانعی پاک شده و به خدا متصل است. این پاکی، زمین را به بهشت نزدیک می کند و در آخرت هم ایشان را در جایگاهی والا قرار می دهد.

مفهوم «نشستن روبه روی هم»، نماد محبت و صمیمیت است. در فرهنگ اسلامی و عربی، نشستن روبه روی یکدیگر نشانه ای از دوستی، صفا و صمیمیت است. برخلاف نشستن پشت به هم یا پراکنده، این حالت نشان دهنده توجه کامل به یکدیگر و لذت بردن از همراهی است. در بهشت، این موقعیت نشان می دهد که اهل بهشت در فضایی سرشار از محبت و بدون هیچ گونه کدورت

ص: ۱۷۶

با هم معاشرت می کنند. پاکی قلب ها: عبارت «متقابلین» با بخش اول آیه (رفع کینه ها) ارتباط نزدیکی دارد. وقتی کینه و حسد از دل ها برداشته می شود، انسان ها می توانند با قلب پاک به چهره یکدیگر نگاه کنند و از این دیدار لذت ببرند. این نگاه کردن به هم، نمادی از شفافیت و صداقت در روابط بهشتی است. تخت های بهشتی (سرر)، کلمه «سرر» (تخت ها) به جایگاه های راحت و باشکوه در بهشت اشاره دارد. این تخت ها نه تنها نشان دهنده آسایش جسمانی اند، بلکه بیان گر مقام والای معنوی اهل بهشت اند. نشستن بر این تخت ها به صورت روبه رو، فضایی را توصیف می کند که در آن مؤمنان در اوج عزت و آرامش با هم گفت وگو و هم نشینی می کنند. جنبه عرفانی: از منظر عرفانی، «متقابلین» می تواند به اتحاد و یگانگی روحی اشاره داشته باشد. در بهشت، مؤمنان نه تنها از نظر جسمانی روبه روی هم اند، بلکه قلب هایشان نیز به هم متصل است.

می توان این حالت را به تجلی محبت الهی در میان بندگان تفسیر کرد، جایی که نگاه به یکدیگر، یادآور جمال و جلال الهی است.

حضرت زهرا (علیها السلام) کانون محبت به اهل بیت اند و این محبت، کینه ها را از دل ها می زداید و زمینه ساز صمیمیت بهشتی است. در برخی تفاسیر، «متقابلین» به گفت وگوی معنوی و تبادل معرفت میان اهل بهشت هم اشاره دارد. آن ها در این هم نشینی ها از نعمت های الهی و تجارب معنوی خود سخن می گویند و این گفت وگوها لذت بهشت را دوچندان می کند. این تصویر با زندگی حضرت زهرا (علیها السلام) که سرشار از معرفت و هدایت بود، هم خوانی دارد؛ ایشان در دنیا با سخنانشان دل ها را به سوی حقیقت هدایت می کردند.

بی شک یکی از لذت های بهشت دیدار مؤمنان با اهل بیت (علیهم السلام) است.

ص: ۱۷۷

«در بهشت، مؤمنان در محضر اهل بیت (علیهم السلام) گرد هم می آیند و از گفت وگو با آن ها لذت می برند، چنان که روبه روی هم نشسته اند.» این روایت به طور خاص به «متقابلین» اشاره دارد و نشان می دهد که اهل بیت (علیهم السلام) ، از جمله حضرت زهرا (علیها السلام) ، محور این هم نشینی های بهشتی اند. در این فضا، مؤمنان از نور معرفت و محبت اهل بیت بهره مند می شوند.

اگر بخواهیم از یک زاویه دیگر به آیه نگاه کنیم و مثال محسوس را بیشتر توضیح دهیم، باید بگوییم شجره طیبه باید ریشه در خاک داشته باشد نمی شود درخت ریشه اش رها شده باشد. لذا زمین و یا خاک نقش مهمی در رشد و بالندگی درخت دارد بر این اساس خداوند نقش زن را در قالب مثال دیگری در پرورش و رشد و تعالی درخت و به ثمر رسیدن آن بیان می کند آنجا که زن را به مانند کشتزار معرفی می کند و می فرماید: «نِسَاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ فَأْتُوا حَرْثَکُمْ أَنَّی شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ وَاتَّقُوا اللهَ وَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ مُلَاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ»؛ زنان شما کشتزار شمایند، هر زمان و هر کجا که خواستید به کشتزار خود در آیید و با رعایت حقوق یکدیگر و حفظ عفت و پاکی، در سایه زناشویی و تولید نسلی پاک و شایسته و صالح، خیر و ثوابی برای خودتان پیش فرستید و از خدا پروا کنید، و بدانید که او را ملاقات خواهید کرد و مؤمنان را بشارت ده.

اگر بخواهیم این آیه شریفه را فراتر از یک مفهوم فقهی و اجتماعی معنا کنیم، باید بگوییم که ارتباط انسان با حقیقت الهی، با نقش زن در تداوم فیض الهی و اسرار هستی تداوم پیدا می کند چرا که زن به عنوان مظهر جمال الهی شناخته می شود. واژه «حرث» به معنای کشتزار، نشان دهنده نقش زن در پرورش و تربیت معنوی نسل بشر است. زن مظهر ربوبیت، بر اساس رحمت و پرورش

ص: ۱۷۸

و تجلی رحمت الهی است. فیاض، فیض خود را به واسطه وجود زن به ظهور می رساند دست خداوند را در قدرت نمایی می توان در وجود زن احساس کرد. وقتی زن، به مثابه کشتزار شد، خداوند رب العالمین تخم را در وجود این کشتزار پرورش می دهد زن مظهر توحید، علم و قدرت الهی است نوزادی که در کشتزار وجود مادر رشد و نمو می کند، به دست خداوند احد و واحد است به عبارتی نوزاد علم مجسم و قدرت مجسم خداوند است بر اساس خداوند می فرماید: «أَفَرَأَیْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ»⁽¹⁾مرا خبر دهید آنچه را می کارید، آیا شما آن را می رویانید، یا ما می رویانیم؟

لذا، زن به عنوان مبدأ تربیت روحی، نقش مهمی در سلوک معنوی دارد و پرورش انسان های مؤمن را تضمین می کند. شاید بتوان این آیه را با مفهوم ولایت و هدایت الهی مرتبط دانست. همان طور که زمین بدون بذر بی ثمر است، انسان نیز بدون هدایت الهی نمی تواند به رشد معنوی برسد. این دیدگاه نشان می دهد که زن به عنوان واسطه ای برای نزول فیض الهی، جایگاه ویژه ای در نظام هستی دارد.

بهترین حالت برای زن که «حرث» و کشتزار است این است که طیبه و پاک باشد «وَالْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ»⁽²⁾چرا که در این صورت بذری که در آن کاشته می شود در نهایت پاکیزگی رشد کرده و به اذن خداوند به تعالی می رسد.

بی تردید کامل ترین مصداقی که می توان برای آن نام برد، صدیقة طاهره (علیها السلام) است.

ص: ۱۷۹

به عبارتی، نبوت، مانند بذر هدایت است که از طریق پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) کاشته شده است، حضرت زهرا (علیها السلام) مانند زمین پاکیزه ای هستند که این نور را دریافت کرده و تداوم بخشیده اند. امامت به عنوان میوه های این شجره طیبه شناخته می شود که هدایت را استمرار می بخشد.

ص: ۱۸۰

سوره نحل

اشاره

از دیگر آیاتی که در روایات، در آن به فضیلت حضرت زهرا (علیها السلام) اشاره شده است، آیه ذیل است که خداوند می فرماید:

«فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ»⁽¹⁾از اهل دانش و اطلاع بپرسید تا دیگر نگویید که چرا فرشته ای به رسالت نازل نشده است.

«عن ابن عباس فی قوله تعالی: فاسئلوا أهل الذکر قال: هو محمد وعلی وفاطمة والحسن والحسین، هم أهل الذکر والعلم والعقل والبیان، وهم أهل بیت النبوة ومعدن الرسالة ومختلف الملائکة، والله ما سمی المؤمن مؤمناً إلا کرامة لأمیر المؤمنین»؛ از ابن عباس درباره این آیه نقل شده است که گفته است اهل ذکر محمد، علی، فاطمه حسن و حسین، این ها اهل ذکر، علم، عقل و بیان هستند. اینان اهل بیت نبوت و معدن رسالت و محل رفت و آمد فرشتگان هستند و قسم به خدا مؤمن، مؤمن نامیده نشده است مگر به خاطر تکریم امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) . ⁽²⁾وفی البحار أخرجه المجلسی الله عن سفیان الثوری عن السدی عن الحارث.

در روایت ذیل این آیه شریفه، حضرت زهرا (علیها السلام) به عنوان اهل ذکر، علم، عقل و بیان معرفی شده است.

غیر از خطبه فدکیه حضرت، که در اوج فصاحت و بلاغت بیان شده و توحید و رسالت را به بهترین شکل ترسیم نموده است، می توان به مصحف حضرت اشاره کرد که از جایگاه بسیار والایی نزد ائمه (علیهم السلام) برخوردار است.

ص: ۱۸۱

مصحف فاطمه (علیها السلام)

مصحف حضرت زهرا (علیها السلام) یکی از میراث های معنوی و علمی اهل بیت (علیهم السلام) است که در تاریخ اسلام جایگاه ویژه ای دارد. این مصحف پس از رحلت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) توسط جبرئیل (علیه السلام) بر حضرت زهرا (علیها السلام) نازل شد و امام علی (علیه السلام) آن را ثبت کرد. محتوای این مصحف شامل اخبار گذشته و آینده، اسرار الهی و مسائل مربوط به حکومت های آینده است، اما فاقد احکام شرعی و قرآن است. از نظر تاریخی، این مصحف در اختیار امامان معصوم (علیهم السلام) بوده و یکی از منابع دانش آنان محسوب می شده است. برخی روایات بیان می کنند که این مصحف در زمان ظهور امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) آشکار خواهد شد و در کنار دیگر ودایع الهی مانند قرآن امیرالمؤمنین (علیه السلام) و ذوالفقار نمایان خواهد شد.

همچنین، این مصحف نشان دهنده مقام علمی و معنوی حضرت زهرا (علیها السلام) است و در برخی منابع به عنوان ذخیره ای از اسرار امامت معرفی شده است.

ابو بصیر می گوید: از امام محمد باقر (علیه السلام) از مصحف فاطمه (علیها السلام) پرسیدم. فرمود: «پس از رحلت پدرش بر فاطمه (علیها السلام) نازل گشته است.» عرض کردم: آیا در آن چیزی از آیات قرآن است؟ فرمود: «چیزی از آیات قرآن در آن نیست.» عرض کردم: برایم آن را توضیح دهید. فرمود: «جلد ها و اطراف آن از یاقوت، زینت داده شده است و برگ های آن از در سفید است.» عرض کردم: قربانت گردم! در آن چه سخنانی است؟ فرمود: «خبرهای عصر حاضر و نیز خبرهایی که تا روز قیامت اتفاق خواهد افتاد در آن موجود است. خبر آسمان ها و شماره فرشتگان آسمانی، تعداد و نام های تمام کسانی که خداوند آن ها را آفریده است. نام های رسولان، نام های تکذیب کنندگان و اسامی همه مؤمنان و کافران از آغاز آفرینش تا فرجام

ص: ۱۸۲

در آن موجود است. اسامی و معرفی هر یک شهرهایی که در شرق و غرب زمین است، تعداد مؤمنان و کافران هر شهر، اوصاف تکذیب کنندگان و نیز اوصاف ملت های گذشته و تاریخ آن ها، طغیان گرانی که حاکم اند، تعداد آن ها و زمان حکومتشان، نام های پیشوایان و اوصاف آن ها و آنچه در زمین یکی پس از دیگری مالک می شوند، شرح حال بزرگان آن ها و هر کس که در ادوار آینده بیاید، در مصحف موجود است. اوصاف بهشتیان و تعداد کسانی که وارد بهشت خواهند شد، اوصاف جهنمیان و نام های آن ها در مصحف موجود است. دانش قرآن آن طور که نازل شده، دانش تورات و انجیل آن طور که نازل گشته اند و دانش زبور و شماره درخت هایی که در تمام بلاد است در مصحف موجود است.»؛⁽¹⁾

مصحف فاطمه نشانه امامت ائمه

مصحف فاطمه (علیها السلام) به عنوان اسرار رسالت و امامت، تنها در دست ائمه معصومین (علیهم السلام) به یادگار ماند و در بین حجت های خدا در روی زمین، یکی پس از دیگری دست به دست گشت که در اختیار داشتن آن را یکی از نشانه های امامت دانسته اند.

الف) امام رضا (علیه السلام) وقتی علامت و نشانه های امام معصوم را شمارش کرد فرمودند: «و یکون عنده مصحف فاطمة (علیها السلام) »⁽²⁾مصحف فاطمه (علیها السلام) در نزد او از نشانه های امامت است.

ب) روایات بسیاری دلالت دارد بر اینکه «جامعه»، «جفر» و «مصحف فاطمه (علیها السلام) » در نزد ائمه است که در فرصت مناسب به آن ها مراجعه و مشکلات و نیازهای فکری

ص: ۱۸۳

و علمی انسان ها را حل می کردند. تمام این آثار گنجینه های گران بهایی از معارف و دانش ها بود که تصور آن ها در افکار مادی ذهن بشر نمی گنجد.

ابو بصیر می گوید: به حضور امام صادق (علیه السلام) رسیدم و عرض کردم: قربانت گردم! از شما سؤالی دارم، راستی در اینجا کسی - نامحرمی - هست که سخن مرا بشنود؟، امام صادق (علیه السلام) پرده ای را که میان آنجا و حجره دیگر بود بالا زد و در آنجا سر کشید سپس فرمود: «ای ابا محمد! هر چه می خواهی بپرس.... »آنگاه فرمود: «ای ابا محمد! همانا «جامعه» نزد ما است و مردم چه می دانند «جامعه» چیست؟ عرض کردم: قربانت شوم! جامعه چیست؟ فرمود: طوماری است، به طول هفتاد ذراع، با املاء رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و دست خط علی (علیه السلام) که تمام حلال و حرام و همه نیازهای مردم در آن موجود است حتی جریمه خراش.... »آنگاه فرمود: «همانا «جفر» در نزد ما است و مردم چه می دانند «جفر» چیست؟ » عرض کردم: جفر چیست؟ فرمود: «مخزنی از چرم است که علم پیامبران و اوصیاء و دانشمندان گذشته بنی اسرائیل در آن وجود دارد.... »آنگاه فرمود: «و ان عندنا المصحف فاطمه (علیها السلام) و ما یدریهم ما مصحف فاطمه (علیها السلام) ؟»؛⁽¹⁾

ج) ابو عبیده حذاء می گوید: ابوجعفر،امام محمد باقر (علیه السلام) خطاب به من فرمود: «ای ابا عبیده! کسی که نزد او شمشیر رسول الله، زره، پرچم برافراشته اش و مصحف فاطمه (علیها السلام) باشد، چشم روشنی دارد.»⁽²⁾

د) راوی نقل می کند در محضر امام صادق (علیه السلام) بودم که جمعی از محدثان نیز در مجلس حضور داشتند یکی از محدثان خطاب به امام عرض کرد: قربانت

ص: ۱۸۴

گردم.عبد الله بن حسن مثنی(حسن مثنی) در باره امامت و خلافت می گوید: این منصب از آن ماست و به دیگران نخواهد رسید! امام صادق (علیه السلام) پس از سخنانی فرمود: «چه شگفت انگیز است از عبدالله می پندارد که پدرش علی (علیه السلام) امام نبوده؟ ولکن به خدا قسم (در حالی که با دست به سینه اش اشاره می کرد) اسرار نبوت و نیز شمشیر و زره رسول الله در نزد ما است. «و عندنا و الله مصحف فاطمة؛ به خدا قسم، مصحف فاطمه (علیها السلام) در نزد ما است.»⁽¹⁾

اخباری که جبرئیل بر فاطمه (علیها السلام) وحی می کرد پس از رحلت پیامبر (صلی الله علیه و آله) بر فاطمه نازل می کرد دو قسم گزارش و اخبار به او وحی می کرد: «و یخبرها عن ابیها و مکانه و یخبرها بما یکون بعدها فی ذریتها»⁽²⁾

الف: از پدرش و جایگاه و منزلتی که در نزد پروردگار داشت خبر می داد.

ب: از حوادث تلخ آینده تاریخ که پس از شهادت صدیقه طاهره (علیها السلام) نسبت به فرزندانش از ناحیه دشمنان اهل بیت واقع خواهد شد گزارش می داد. بنابراین مصحف فاطمه (علیها السلام) این دو نوع گزارش و اخبار را هم در بر دارد.

دانش آینده

امام صادق (علیه السلام) می فرماید: «اما انه لیس فیه شیء من الحلال و الحرام و لکن فیه علم ما یکون» ⁽³⁾آگاه باشید! مصحف فاطمه (علیها السلام) چیزی از حلال و حرام خدا را در بر ندارد بلکه در آن دانش آینده تاریخ است.

ص: ۱۸۵

پاسخ گویی به نیازهای جامعه

امام صادق (علیه السلام) فرمود: «در مصحف فاطمه (علیها السلام) آنچه را که مردم به ما نیازمندند ولی ما به احدی نیاز نخواهیم داشت، حتی ارش خراش در آن موجود است»؛ ⁽¹⁾

عبد الله بن حسن، تصورش این بود دانشی که امام صادق (علیه السلام) دارد مثل دانش بقیه مردم است. ولی امام صادق (علیه السلام) فرمود: « آری! راست گفته است عبدالله بن حسن چون علمی که او دارد مثل علم مردم است ولی به خدا قسم در نزد ما «جامعه» است که در آن حلال و حرام خداست و در نزد ما جفر است و عبدالله بن حسن چه می داند که جفر آیا پوست شتر است یا پوست گوسفند و نزد ما مصحف فاطمه است که به خدا قسم حرفی از قرآن در آن نیست... خوب عبدالله بن حسن آنگاه که مردم از اطراف عالم بیایند و از او سؤال کنند چه جواب خواهد داد و چکار خواهد کرد؟⁽²⁾

وصیت حضرت فاطمه (علیها السلام)

امام صادق (علیه السلام) در برابر کسانی که حرف هایی می زدند و اعتراضاتی داشتند می فرمود: «اگر راست می گویند مصحف فاطمه (علیها السلام) را در بیاورند و نشان دهند؛ مصحفی که در آن وصیت فاطمه (علیها السلام) موجود است.» ⁽³⁾

ص: ۱۸۶

پیش گویی آینده

ائمه معصومین (علیهم السلام) به مصحف فاطمه (علیها السلام) مراجعه و حوادث آینده را پیش از وقوع آن یادآوری می کردند. حماد بن عثمان می گوید: از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که فرمود: «زنادقه در سال ۱۲۸ قمری، قیام می کنند و این سخن را که می گویم به خاطر آن است که در مصحف فاطمه (علیها السلام) نگاه کردم.»⁽¹⁾

ص: ۱۸۷

سوره اسراء

اشاره

الف) «وَآتِ ذَا الْقُرْبَی حَقَّهُ وَالْمِسْکِینَ وَابْنَ السَّبِیلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِیرًا»⁽¹⁾و حقّ خویشاوندان و حقّ تهیدست و از راه مانده را بپرداز و هیچ گونه اسراف و ولخرجی مکن.

«عن ابی سعید الخدری قال: لما نزلت هذه الشریفه، اعطی رسول الله (صلی الله علیه و آله) فاطمه فدکاً. عن ابی سعید ایضاً لما نزلت علی رسول الله دعا فاطمه فاعطاعا فدکاً والعوالی و قال هذا قسم قسّم الله لک و لعقبک».⁽²⁾از ابوسعید خدری نقل شده است که گفت: وقتی این آیه شریفه نازل شد، پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فاطمه (علیها السلام) را فدک داد و نیز از ابوسعید آمده است که وقتی به رسول خدا نازل شد، فاطمه را فراخواند و فدک و عوالی را به او داد و فرمود: «این تقسیم، تقسیم خداوند برای تو و نسل تو است.

«و فی تفسیر العیاشی عن جعفر بن محمد قال ع لما نزلت وات ذاالقربی حقه، امر رسول الله لفاطمه و ابنیها فدک فقالو یا رسول الله امرت لهم بفدک؟ فقال والله ما انا امرت لهم بها و لکن الله امر لهم بها ثم تلا هذه الایه و آت ذاالقربی حقه»⁽³⁾و در تفسیر عیاشی از جعفر بن محمد (علیه السلام) آمده است: وقتی این آیه نازل شد که «و اَتِ ذَا القُربَی حَقَّهُ»، پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) برای فاطمه و دو پسرش فدک را تعیین کرد. گفتند: «ای پیامبر خدا، آیا برای آن ها فدک را مقرر کردی؟» فرمود: «قسم به خدا، من برای آن ها امر نکردم، بلکه خداوند برای آن ها امر فرمود» و سپس این آیه را تلاوت کرد: «و اَتِ ذَا القُربَی حَقَّهُ.

ص: ۱۸۸