مشخصات کتاب

عنوان کتاب: بررسی حدیثی مسئله حضور کودکان در مسجد

تهیه: دفتر مطالعات پژوهش ها و ارتباطات حوزوی مرکز رسیدگی به امور مساجد

نویسنده: سید مصطفی بهشتی

نظارت علمی: آیت الله سید احمد خاتمی، آیت الله عندلیب همدانی

ویراستار: علی ابوالمعالی

طرح جلد: سروش رسانه

صفحه آرایی: کارگاه طراحی و گرافیک کمان

آدرس قم، 45 متری آیت الله صدوقی رحمه الله،20 متری حضرت ابوالفضل علیه السلام، پلاک 103

تلفن:36 -32923835- 025

دورنگار: 32923837- 025

نوبت چاپ: اول خرداد 1397

شمارگان: 3000 نسخه

چاپ: اسراء

نشانی اینترنتی www.asar.masjed.ir

مراکز پخش: قم 45 متری آیت الله صدوقی رحمه الله20 متری حضرت ابوالفضل علیه السلام پلاک 103

ویراستار دیجیتال: مریم محققیان

اشاره

بررسی حدیثی مسئله حضور کودکان در مسجد

عنوان: کتاب بررسی حدیثی مسئله حضور کودکان در مسجد

تهیه: دفتر مطالعات پژوهش ها و ارتباطات حوزوی مرکز رسیدگی به امور مساجد

نویسنده: سید مصطفی بهشتی

نظارت علمی: آیت الله سید احمد خاتمی، آیت الله عندلیب همدانی

ویراستار: علی ابوالمعالی

طرح جلد: سروش رسانه

صفحه آرایی: کارگاه طراحی و گرافیک کمان

آدرس قم، 45 متری آیت الله صدوقی رحمه الله،20 متری حضرت ابوالفضل علیه السلام، پلاک 103

تلفن:36 -32923835- 025

دورنگار: 32923837- 025

نوبت چاپ: اول خرداد 1397

شمارگان: 3000 نسخه

چاپ: اسراء

نشانی اینترنتی www.asar.masjed.ir

مراکز پخش: قم 45 متری آیت الله صدوقی رحمه الله20 متری حضرت ابوالفضل علیه السلام پلاک 103

فهرست

مقدمه...9

پیشگفتار...13

فصل اول: واژه های به کارگیری شده برای کودک در روایات / 17

فصل دوم: کودک و مسجد از دیدگاه قرآن / 29

برنامه ریزی برای حضور کودک در مسجد از دوران بارداری...31

حضور کودک شیر خواره در مسجد...34

عبادت کودک در مسجد در سایه نظارت و اشراف معتمدین...35

عبادت کودک در مسجد و دلربایی از زکریای پیامبر صلی الله علیه و آله...37

همجواری محل زندگی با مسجد و تأثیر آن بر رشد فرهنگی کودک....39

فصل سوم: مواجهه پیامبر صلی الله علیه و آله با مسئله رفت و آمد کودکان به مسجد/43

گفتار اول: رفت و آمد کودکان به مسجد در دوران پیامبر صلی الله علیه و آله...45

گفتار دوم: آوردن کودکان به مسجد توسط خود پیامبر صلی الله علیه و آله...61

فصل چهارم: رفتار پیامبر صلی الله علیه و آله با کودکان در نماز جماعت مسجد/ 89

گفتار اول: شدت مدارا با رفتار کودکانه کودک در نماز جماعت مسجد...91

گفتار دوم: رجحان مدارا با کودک نسبت به نماز جماعت...117

گفتار سوم: تکریم کودک بازیگوش به جای اخراج یا تنبیه او...135

فصل پنجم: رفتار پیامبر صلی الله علیه و آله با کودکان در هنگام سخنرانی مسجد / 143

گفتار اول: حضور کودکان در سخنرانی پیامبر صلی الله علیه و آله...145

گفتار دوم: مدارا با کودکان بازیگوش در سخنرانی...154

فصل ششم: رفت و آمد کودکان به مسجد پس از دوران پیامبر صلی الله علیه و آله/163

گفتار اول: اهل بیت علیهم السلام ها و مسئله رفت و آمد کودکان به مسجد...165

گفتار دوم: رفتار زمامداران در قبال مسئله آمدن کودکان به مسجد...174

فصل هفتم: روایات نهی از آوردن کودکان به مسجد/177

گفتار اول: متن روایات نهی و بررسی سندی این روایات...179

گفتار دوم: نتیجه بررسی سندی این دسته از روایات....185

گفتار سوم: دلالت روایات ناهیه...186

فصل هشتم: راهکارها و احکام حضور کودک در نماز جماعت / 189

گفتار اول: ارائه راهکار توسط معصوم علیه السلام برای شرکت کودکان در نماز جماعت...191

گفتار دوم: برخی از احکام حضور کودک در نماز جماعت...195

فصل نهم: بررسی دیگر آموزه های دینی مرتبط با کودک و مسجد /213

گفتار اول: مسجد تأمین کننده برخی از وظایف والدین در برابر فرزندان... 215

گفتار دوم: کارکردهای تربیتی مسجد گفتار سوم جایگاه معنوی کودکان در نظام ارزش گذاری دینی...227

فصل دهم: نتایج برآمده از مباحث / 231

گفتار اول: سن و سن و سال کودکان در جریانات مطرح شده...223

گفتار دوم: عدم اختصاص حسنین علیهما السلام در حکم آوردن کودکان به مسجد...238

گفتار سوم: تصویری کلی در قالب خلاصه ای از روایات و گزارش ها...245

کتابنامه...263

مقدمه

یکی از مهمترین سرمایه های هر کشوری سرمایه های انسانی آن است به وجهی که به هر میزان به لحاظ کمی و کیفی این سرمایه های انسانی در سطح بالاتری باشند، بی تردید آن کشور از همه جهت پیشرو خواهد بود و سریع تر از رقبای دیگر می تواند به هدف تعیین شده برسد.

از همین رو کشورهای پیشرفته یا در حال پیشرفت برنامه های بسیار دقیقی برای افزایش یا کاهش جمعیت بر مبنای نگاه های ایدئولوژیک خود و همچنین بالا بردن سطح کارآمدی و کیفیت نیروی انسانی خود دارند. دقت نظر بسیار بالا و تمرکز علمی و عملی بر تربیت هدفمند و هوشمند و همچنین صرف هزینه های بسیار بالا جهت افزایش کیفیت این سبک از تربیت همه نشان از اهمیت این موضوع در شاخصه ای توسعه هر کشوری است.

جمهوری اسلامی ایران نیز از این قاعده مستثنی نبوده و نیست اگر چه دلیل برخی بی توجهی ها در سالهای دهه 70، جمعیت ایران به لحاظ کمی کاهش پیدا کرد ولی با تدبیر رهبری معظم انقلاب اسلامی در سالهای اخیر این خلا در حال رفع شدن است لیکن علیرغم همه ی توصیه هایی که اولاً اسلام و در ثانی علمای اسلام پیرامون اهمیت و اهتمام ویژه نسبت به تربیت دارند بعد از گذشت سالها از پیروزی انقلاب اسلامی هنوز در این جهت نظام تربیت در جمهوری اسلامی با چالش های بسیاری مواجه است تأکیدات مکرر امام خمینی قدس سره و مقام

معظم رهبری دام ظله پیرامون توجه ویژه به تربیت و آموزش اسلامی و معنوی کودک و نوجوان و کادر سازی برای آینده انقلاب اسلامی، هرچند موجب شده که کارهای بسیاری انجام شود ولی هنوز با آن نقطه مطلوب فاصله بسیاری وجود دارد.

اما در سیر تربیت نسل های آینده که باید اسلام را به پیش برند و پیشرو در حرکت این انقلاب اسلامی باشند نقش روحانیت معظم و به خصوص ائمه جماعات مستقر در مساجد و خانه های خدا نقشی بی بدیل است. توجه به این مهم که تربیت اسلامی در مکانی اسلامی و معنوی قطعاً بهتر واقع می شود از بدیهیات بوده و چه مکانی بهتر و مقدس تر از مسجد در اسلام می توان برای تربیت اسلامی یافت از همین رو مرکز رسیدگی به امور مساجد سال 93 را به عنوان مسجد کودک و نوجوان نام گذاری نمود تا توجه روحانیت معظم را نسبت به اهمیت و نقش ایشان در کادرسازی و انسان سازی برای اسلام و انقلاب جلب کند.

یکی از معضلاتی که در تربیت کودک و نوجوان در مسجد هر از چند گاهی به آن اشاره می شود و به عنوان مستمسکی جهت عدم توجه به این مهم مورد استفاده قرار می گیرد بحث «عدم جواز ورود کودک و نوجوان» به مسجد است که این مسئله را به عنوان یک حکم شرعی با استناد به برخی از فتاوا و احادیث وارده در این خصوص مطرح می کنند. هرچند این حکم شرعی توسط برخی از مراجع معظم قیوداتی دارد و برخی از ایشان نیز با نقض و ابرام نسبت به حدیث مورد اشاره آن را رد کرده اند، لیکن به دلیل اشاعه آن در مباحث علمی مناسب دیدیم پیرامون آن بحثی علمی و متقن تحت نظارت و اشراف علمی علمای معظم ارائه داده تا زوایای آن برای اهل تحقیق و پژوهش بهتر مشخص شود.

اثر پیش رو در همین راستا تدوین شده است و بحث مورد اشاره را در دو بخش حدیثی و فقهی به طور مجزا مورد مداقه علمی قرار داده است.

این پژوهش با نظارت علمی و دقیق حضرات آیات سید احمد خاتمی و عندلیب همدانی به قلم حجت الاسلام و المسلمین سید مصطفی بهشتی به رشته تحریر درآمده است و جا دارد از تلاشهای ایشان در طول یک سال گذشته برای انجام این مهم تقدیر و تشکر نماییم.

امیدواریم این اثر در نگاه شما گرامیان به ویژه ائمه محترم جماعات مقبول افتد و پیشنهادها و نظرهای ارزشمند خویش را از خادمان خود در دفتر مطالعات پژوهشها و ارتباطات حوزوی مرکز دریغ نفرمایید.

جعلنا الله وأیامکم من عامری مساجد الله

مرکز رسیدگی به امور مساجد

دفتر مطالعات پژوهشها و ارتباطات حوزوی

پیشگفتار

اشاره

تربیت نسل دیندار و معتقد به آموزه های دینی یکی از دغدغه های آیینی ما است انتقال آموزه های پربار و انسان ساز اسلام عزیز به نسل بعدی کاری بس دشوار است که بنا بر روایات مختلف بردوش یکایک ما سنگینی می کند.

از سوی دیگر تربیت شایسته نسل جدید نیازمند عوامل مختلفی است که توجه به عنصر زمان و مکان از لوازم ضروری آن است. مسلما محیطی که ما در آن زندگی می کنیم و اماکنی که روزانه به آن رفت و آمد می کنیم تأثیر بسزایی در روح و روان ما خواهد داشت. این مسئله در مورد کودکان و نوجوانان از اهمیت بیشتری برخوردار است زیرا تأثیر پذیری آنها از محیط پیرامونشان بسیار بالاتر از حد تصور ما است.

با توجه به آنچه گفته شد و با در نظر داشتن شرایط حساس دنیای کنونی، ارائه یک بستر تربیت محور برای رفت و آمد و حضور کودکان در آن جایگاه، امری ضروری به نظر می رسد خصوصاً در دورانی که هر روز، بسته های گوناگون فرهنگی به مردم عرضه می شود و دشمنان اسلام در پی تسلط بر افکار کودکان مسلمان هستند باید بستری مناسب برای تربیت کودکان در نظر گرفت.

در نگاه اول با توجه به دیدگاه ارزش مدار و مقدسی که اسلام نسبت به «مسجد» دارد، باید گفت که «مسجد» بهترین پیشنهاد برای این موضوع خواهد بود. اما باید دید که دیدگاه شریعت در این باره چیست و آیا آیین ما مطلب دیگری جز این به ما عرضه کرده است؟

در جلد اول از این نوشتار به بررسی فقهی این مسئله پرداختیم اما در این نوشتار در پی بررسی روایات مرتبط با موضوع کودک و مسجد خواهیم بود.

بیان مسئله

دوران کودکی را می توان مهمترین دوران زندگی هر انسانی دانست. زیرا شخصیت هر کسی در این سال ها شکل می گیرد و اندیشه و تفکرات او در همین دوران پایه ریزی می گردد

دوران کودکی دوران رشد و تکامل و تکاپو است. به همین سبب لازم است که برای رشد چند جانبه کودک در زمینه های مختلف انسانی برنامه ریزی کرد و مسیر را برای تعالی او هموار نمود.

از سوی دیگر آموزه های دینی اسلام نشان می دهد که خداوند، نهاد مسجد را بستری برای انسان سازی و رشد و تکامل اقشار گوناگون مردم قرار داده است. بستری که نظیر و همتایی برای آن نمی توان یافت. بنابراین روشن است که باید رابطه میان این دو مسئله پراهمیت یعنی کودک و مسجد را از دیدگاه اسلام به دست آورد و بر مبنای آن برنامه ریزی های لازم را انجام داد بنابراین هدف اصلی ما در این نوشتار، دستیابی به دیدگاه دین در مورد حضور کودکان در مسجد است.

اما برای دستیابی به دیدگاه دین در یک موضوع خاص، باید آیات و روایات مرتبط با موضوع را جمع آوری کرد و پس از بررسی و تحلیل یکایک آنها هر یک را در جایگاه مخصوص خود قرار داد.

اگر این کار بدون پیش داوری و ذهنیت خاص انجام پذیرد به طور عادی یک تصویر جامع از موضوع مورد بحث به دست خواهد آمد که می تواند بیانگر دیدگاه دین در آن موضوع باشد در مورد موضوع بحث ما نیز همین روند کلی باید مورد توجه قرار گیرد. به همین علت پیش از هر چیز به شناخت واژه های مرتبط با کودک

خواهیم پرداخت و سپس به مسئله حضور کودکان در مسجد از منظر قرآن اشاره نموده و در نهایت روایات مختلفی را که پیرامون این مسئله وجود دارد تحلیل و بررسی خواهیم نمود

بررسی روایی و تفاوت آن با بررسی فقهی

در جلد اول از این مجموعه مسئله آوردن کودکان به مسجد از دریچه علم فقه مورد تحلیل قرار گرفت و روشن شد که آرای فقهای شیعه در این مسئله را می توان به چهار دیدگاه اصلی تقسیم کرد

دیدگاه اول: کراهت آوردن کودکان به مسجد.

دیدگاه دوم: مباح بودن آوردن کودکان به مسجد.

دیدگاه سوم: کراهت آوردن کودکان غیرممیز مشکل ساز به مسجد و مباح بودن آوردن دیگر کودکان.

دیدگاه چهارم: استحباب آوردن کودکان ممیز با هدف آموزش معارف و کراهت آوردن کودکان مشکل ساز و همچنین مباح بودن آوردن دیگر کودکان.

پس از بیان تفصیلی هر یک از دیدگاه ها و ادله و مستندات هر یک از آنها به این نتیجه رسیدیم که روایات سیره پیامبر صلی الله علیه و آله به دلیل تواتر معنوی و یا اجمالی می تواند در برابر روایات کراهت بایستد و قول به اباحه را بر مسند بنشاند.

با این حال گفته شد که به دلیل قاعده الجمع مهما أمکن أولی من الطرح که گویای آن است که جمع کردن میان روایات نسبت به کنار نهادن یک دسته از آنها اولویت دارد می توان به قول چهارم که جامع همه اقوال در این مسئله است، پایبند بود.

اما در این نوشتار به مسئله حضور کودکان در مسجد از دریچه قرآن و روایات نگاه خواهیم کرد و با رویکردی تفسیری و روایی به تحلیل آیات و انبوه روایات مرتبط با آن خواهیم پرداخت.

بنابراین هدف اصلی از ارائه آیات و روایات در این نوشتار، در گام اول تفحص، استقصا و دسته بندی تمامی آیات و روایات مرتبط با موضوع و در گام دوم بررسی و تحلیل مفهومی یکایک این روایات است. افزون بر اینکه در این نوشتار از گزارشهای تاریخی نیز یاری خواهیم جست و به سیر تاریخی و ریشه های آن در موضوع بحث نیز اشاره خواهیم کرد.

اگرچه در نوشتار پیشین (جلد اول) به بخشی از روایات مرتبط با این مسئله اشاره شد اما باید دانست که اهداف محتوا و نحوه پرداختن به موضوع در این نوشتار متفاوت با نوشتار پیشین است. به همین جهت است که اولاً در آن نوشتار رویکرد تمامی مباحث از درگاه فقه ابزار و اصطلاحات متناسب با این علم انجام پذیرفت و چینش مطالب و روش پردازش آن به همان تناسب سامان داده شد. اما در این نوشتار دسته بندی ها بر اساس مفاهیم برآمده از آیات و روایات انجام پذیرفته و رویکردی کاملاً متفاوت با نوشتار پیشین ارائه شده است.

ثانیاً در نوشتار پیشین به تناسب مباحث فقهی، تنها به بخش اندکی از روایات آن هم به عنوان دلیل بر مدعی اشاره شده است؛ اما در این نوشتار سعی بر آن بوده که همه آیات و روایات مرتبط با مسئله جمع آوری و دسته بندی گردد.

فصل اول: واژه های به کارگیری شده برای کودک در روایات

اشاره

در قرآن و روایات برای مفهوم «کودک» از واژه های مختلفی استفاده شده است که در ادامه به برخی از آنها اشاره خواهد شد. مهم ترین واژه ای که در بسیاری از این روایات استفاده شده واژه «صبی» است که باید مورد تحلیل دقیق تری قرار گیرد معمول ترین واژههای استعمال شده برای مفهوم کودک عبارتند از:

1. واژه «صبی» و «صبیان»

اشاره

واژه «الصبی» در اصل به معنای کودک خردسال و بسیار کم سن و سال است که جمع آن «الصبیان» می باشد چنانکه ابن فارس در مورد معنای آن می گوید: صبی... یدل علی صغر السنّ. ⁽¹⁾

اما سؤال این است که مقصود از آن کدام دوره از دوران کودکی است؟ کودک شیرخواره کودک خردسال کودک ممیز کودک نوباوه و یا نوجوان؟

بررسی ابتدایی در مجموع منابع لغت گویای آن است که «الصبی» به تمامی دوران های کودکی اطلاق می شود و نمی توان دوران خاصی را برای این واژه مشخص نمود اما توجه به منابع کهن لغوی، دیدگاه دیگری را نمایان می کند. به بیان دیگر، اگرچه این واژه در تمامی اقشار کودکان استعمال شده است اما دقت نظر در معنای این واژه نشان می دهد که معنای اصلی آن اشاره به سن و سال خاصی از کودکان دارد و اگر در دیگر سنین استعمال شده به اعتبار همان معنای اولیه است.

استعمالات واژه صبیان

از مجموع کتب لغت شناسی برمی آید که:

گاهی به نوزاد شیرخواره تا هنگامی که از شیر گرفته نشده است، الصبی گفته می شود: الصَّبِیُّ: من لَدُنْ یُولَد إِلی أَنْ یُفْطَم. ⁽¹⁾

گاه به کودک خردسال و کم سن و سال گفته می شود: یقال: رأیته فی صباه أی فی صغره. ⁽²⁾

گاهی هم به کودک نوباوه ای که نزدیک سن بلوغ است، اطلاق می گردد: الصَّبِیُّ: من لم یبلغ الحُلُمَ. ⁽³⁾

و گاهی هم به نوجوان اطلاق می گردد. الصبی: الغلام. ⁽⁴⁾

معنای اصلی واژه در کتب کهن لغوی

دقت بیشتر در واژه شناسی نشان می دهد که این لغت در کتب کهن لغوی معمولاً به کودکان بسیار کم سن و سال تر اطلاق شده است و معانی «غلام» و «من لم یبلغ الحلم» تنها مربوط به یک منبع خاص بوده که بعدها در میان منابع متأخر نیز گسترش یافته است.

روشن است که ما برای فهم معنای روایت نیازمند دستیابی به معنای این واژه در دوران معصوم هستیم که این کار معمولاً با کنکاش در منابع کهن لغوی که نزدیک به دوران معصوم است امکان پذیر خواهد بود. این بررسی گویای آن است که صبی به معنای کودک خردسال و کم سن و سال است. چنانکه:

خلیل (م 175) ⁽¹⁾و ازهری (م 370) ⁽²⁾می گویند:

یقال رأیته فی صباه أی فی صغره.

صاحب بن عباد (م 385) می گوید:

صِبیَانُ الثَّلج صِغَارِ النَّدَی. ⁽³⁾

ابن فارس (م 395) نیز چنانکه گفته شد می گوید:

صبی: یدلّ علی صغر السن.... واحد الصبیه و الصبیان، ورأیته فی صباه أی فی صغره.

اما اولین کسی که «صبی» را مرادف غلام دانسته، جوهری (م 393) است و پس از او هم برخی همین معنا را به تقلید از او تکرار کرده اند بنابراین می توان گفت که اصل این لغت به معنای کودک کم سن و سال بوده و در گذر زمان توسعه یافته و به نوجوان نیز اطلاق شده است.

استعمالات قرآنی واژه صبیان

قرآن نیز شاهد این مدعا است که صبی به معنای کودک کم سن و سالی است که مصداق آن در کودکان نوزاد و خردسالان غیرممیز قرار گرفته است.

در قرآن دو بار از این واژه استفاده شده که یکی اشاره به دوران شیرخوارگی و دیگر مربوط به دوران خردسالی است.

به گواه قرآن حضرت مریم پس از آنکه کودک خود را به دنیا آورد، به سوی بستگان خود بازگشت؛ اما ولادت چنین کودکی بدون داشتن پدر برای مردم تعجب برانگیز بود به همین دلیل عموم مردم لب به سرزنش

وی گشودند حضرت مریم در پاسخ به این سرزنشها چنین کرد فَأَشارَتْ إِلَیْهِ قَالُوا کَیْفَ نُکَلِّمُ مَنْ کانَ فِی الْمَهْدِ صَبِیَّا: ⁽¹⁾(مریم) به او (حضرت عیسی) اشاره کرد گفتند: چگونه با کودکی که در گاهواره است سخن بگوییم؟!

بنابراین روشن است که «صبی» در این آیه به معنای کودک شیرخواره است و معنای دیگری نمی توان از آن برداشت کرد.

دیگر استعمال این واژه در قرآن به همین سوره و چند آیه قبل از این بازمی گردد. آنجا که حضرت زکریا در سن پیری از خداوند طلب فرزند می کند و خداوند یحیی را به او عنایت می کند سپس پروردگار می فرماید:

یا یَحْیَی خُذِ الْکِتابَ بِقُوَّةٍ وَآتَیْنَاهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا. ⁽²⁾ای یحیی! کتاب خدا را با قوّت بگیر! و ما فرمان نبوّت و عقل کافی در کودکی به او دادیم! ابن عباس می گوید:

حضرت یحیی علیه السلام در این زمان، سه ساله بوده است. ⁽³⁾

امام جواد علیه السلام نیز در سن پنج سالگی به این آیه احتجاج کرده و آنرا دلیلی بر صحت امامت خود دانسته است. ⁽⁴⁾بنابراین استعمال قرآنی این واژه در معنای کودک غیرممیز می باشد.

ظهور معنایی واژه «صبی» در کودک غیرممیز

ممکن است گفته شود سه ساله بودن حضرت یحیی و یا پنج ساله بودن امام جواد نمی تواند دلیلی بر محدود بودن معنای واژه صبی باشد. اما در پاسخ باید گفت که اگر معنای «صبی» را گسترده تر از آنچه گفته شد، فرض کنیم این مسئله با مفهوم اصلی آیه مطابقت نخواهد داشت. به بیان دیگر، مطرح شدن قید «صبیا» در این دو آیه، بیانگریک امر خارق العاده است ⁽¹⁾و اگر معنایی فراتر از کودک غیرممیز داشته باشد، گویای محتوا نخواهد بود.

در آیه اول تمام استدلال سرزنش کنندگان حضرت مریم به همین است که این کودک با آنکه در سن تشخیص مفاهیم نیست و نمی تواند خوب و بد را از هم تشخیص دهد چگونه می تواند پاسخگوی سؤال مهم ما باشد؟»

در آیه دوم نیز با آنکه فهم حکمت مقدماتی را می طلبد که کمترین آن مقدمات، قرار گرفتن در سن فهم و تمییز است اما خداوند در یک عنایت ویژه به چنین کودکی ظرف و مظروف را با هم عنایت کرده و فهم و حکمت را یکجا به او می سپارد.

بنابراین حتی اگر به روایت امام جواد سلام تمسک نشود، نمی توان معنای دیگری جز کودک غیرممیز برای این واژه تصور کرد. پس با توجه به معنای واژه در کتب لغت و همچنین استعمال قرآنی آن می توان گفت که اصل معنای این واژه در مفهوم کودک شیرخواره و خردسال است که قدر جامع آن کودکان غیرممیز هستند اما گویا که پس از دوران

معصومان علیهم السلام گاهی به تمامی سنین کودکی نیز اطلاق شده است.

2. واژه طفل

«طفل» به معنای کودک خردسال است چنانکه ابن فارس می گوید: طفل... المولود الصغیر. ⁽¹⁾

بنابراین کودک را تا زمانی طفل می گویند که بدنش نرم باشد. خلیل در این باره می گوید «طفل، إذا کان رخص القدمین و الیدین» ⁽²⁾همچنین راغب نیز به همین نکته چنین اشاره کرده است: «الطِفلُ: الولد ما دام ناعما.» ⁽³⁾

قرآن نیز این واژه را در همین معنا استفاده کرده است: ثُمَّ یُخْرِجُکُمْ طفلاً. ⁽⁴⁾سپس شما را به صورت طفلی (از شکم مادر) بیرون می فرستد.

کودک خردسال معمولا قوه تمییز ندارد به همین جهت می توان گفت که طفل به طور معمول به معنای کودک خردسال و غیر ممیز می باشد.... أوِ الطِفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا.... ⁽⁵⁾یا کودکانی که از امور جنسی مربوط به زنان آگاه نیستند.

به کوچک هر چیزی هم طفل گفته می شود. چنانکه در مورد حاجت های کوچک گفته اند: «هو یسعی لی فی أطفال الحوائج» ⁽⁶⁾

3. واژه ولد

وَلَد به معنای فرزند و نسل انسان است و جمع آن ولد است. چنانکه ابن فارس می گوید: أصل صحیح، و هو دلیل النَّجل والنسل. ⁽¹⁾

اما سؤال این است که برای چه سنی از فرزندان از واژه ولد استفاده می شود. راغب در این باره می گوید یقال للواحد والجمع و الصغیر و الکبیر. ⁽²⁾

بنابراین به مطلق فرزند وَلَد گفته می شود خواه تک باشد یا جمع و خواه کوچک باشد یا بزرگ. قرآن می فرماید: قالَتْ رَبِّ أَنَّی یَکُونُ لِی وَلَدٌ وَ لَمْ یَمْسَسْنِی بَشَرٍّ. ⁽³⁾گفت خدایا چطور فرزندی خواهم داشت، حال آنکه کسی به من دست نزده است.

اما واژه «الولید» به معنای فرزند خردسال است. چنانکه خلیل می گوید: الولید: الصبی. ⁽⁴⁾

راغب نیز می گوید:

ولید به کسی گفته می شود که از ولادتش چندان نگذشته و چون بزرگ شد، دیگر به او ولید نمی گویند جمع آن نیز «ولدان» است. ⁽⁵⁾

قرآن می فرماید: قالَ أَلَمْ نُرَبِّکَ فینا وَلِیداً وَلَبِثْتَ فِینَا مِنْ عُمُرِکَ سِنِینَ. ⁽⁶⁾(فرعون) گفت: آیا ما تو را در کودکی در میان خود پرورش ندادیم و سالهایی از زندگیت را در میان ما نبودی؟

4. واژه غلام

نوجوان و جوان نورس را غلام گویند و نشانه آن بروز شهوت و نیز رستن شارب و موی پشت لب است بنابراین به نوجوانی که تازه سبیلش روئیده غلام می گویند اما گاهی هم این واژه در معنای جوان به کار می رود.

ابن فارس می گوید:

غلم: أصل صحیح یدلّ علی حداثه و هیج شهوه من ذلک الغلام و هو الطار الشارب «الّذی ظهر شاربه». ⁽¹⁾

بنابراین مقصود از «غلام»، نوجوان یا کودک ممیزی است که در آستانه بلوغ و جوانی قرار گرفته است پس می توان حدود سنی 10 تا 15 سال را برای این واژه در نظر گرفت. قرآن می فرماید

فَأَرْسَلُوا وَارِدَهُمْ فَأَدْلِی دَلْوَهُ قَالَ یَا بُشْرِی هَذَا غُلَامٌ. ⁽²⁾ مأمور آب را به سراغ آب فرستادند. او دلو خود را در چاه افکند ناگهان صدا زد: «مژده باد این کودکی است (زیبا و دوست داشتنی!)

با این حال گاهی این واژه تنها به نوجوان اطلاق نشده و برای کل دوران کودکی یعنی از خردسالی تا جوانی استفاده شده است. سید علی اکبر قرشی معنای اصلی غلام را همان معنای پیش گفته می داند و بازگشت چنین اطلاقی را به همان معنای اصلی معرفی می کند. وی می گوید:

معنی این واژه همان «جوان» است؛ اما اگر به بچه «غلام» اطلاق شده، به اعتبار ما یؤول الیه است مثل: قَالَ رَبِّ أَنَّی یَکُونُ لِی غُلامٌ وَ

قَدْ بَلَغَنِیَ الْکِبَرُ.... ⁽¹⁾گفت: پروردگارا از کجا مرا پسری خواهد بود، حال آنکه پیر شده ام؟

این آیه درباره حضرت زکریا است که از خدا فرزندی خواست و ملائکه به او بشارت یحیی را دادند و چون یحیی بنا بود بزرگ و جوان بشود لذا به لفظ «غلام» تعبیر آورده شده و گرنه لازم بود «ولد» گفته شود. ⁽²⁾

«غلمان» جمع غلام است قرآن می فرماید: وَیَطُوفُ عَلَیْهِمْ غِلْمَانُ لَهُمْ کَأَنَّهُمْ لُؤْلُؤُ مَکْنُونُ. ⁽³⁾جوانانی که چون مروارید نهفته، پیرامونشان (اهالی بهشت) می گردند.

5. واژه یافع

ریشه «یفع» به معنای ارتفاع و بلندی است و هرگاه در مورد کودک استعمال شود به معنای نوجوان نزدیک به سن بلوغ خواهد بود. ابن فارس می گوید:

«کلمةٌ تدلُّ علی الارتفاع.... ومنه یقال أَیْفَعَ الغُلامُ إِذا عَلَا شبابُه فهو یافع.» ⁽⁴⁾

بنابراین به نوجوانی که به مرز جوانی نزدیک شده ولی بالغ نشده، یافع می گویند چنانکه خلیل می گوید:

«قد أَیْفَعَ ویَفَعَ أَی شَبَّ ولم یَبلُغ» ⁽⁵⁾

بنابراین حدود سنی این واژه بین سیزده و پانزده خواهد بود و نسبت به لفظ غلام محدودتر است.

6. واژه راهق و مراهق

ریشه «رهق» به معنای ملحق شدن است و به کسی گفته می شود که در آستانه ملحق شدن به یک گروه خاص است. به این معنا که وی دنبال گروهی رفته و نزدیک است که به آن ملحق شود اما هنوز به آنها نرسیده است. خلیل می گوید رَهِقَ فلان فلانا إذا تبعه فقرب أن یلحقه. ⁽¹⁾

در همین راستا «راهق» و «مراهق» به نوجوانی گفته می شود که نزدیک بلوغ و در آستانه ملحق شدن به بزرگسالان است. ابن فارس می گوید:

و المراهق الغلام الذی دَانَی الحُلُم. ⁽²⁾

فصل دوم: کودک و مسجد از دیدگاه قرآن

اشاره

اگر چه در قرآن کریم به صورت مستقیم به مسئله کودک و مسجد پرداخته نشده است اما از برخی از آیات این کتاب هدایت گستر، می توان چنین ارتباطی را دریافت کرد این دست از آیات به ارتباط کودک با مسجد در سنین گوناگونی اشاره دارد که در این فصل به آن خواهیم پرداخت. این ارتباط از دوران پیش از تولد آغاز شده و تا پایان دوران کودکی ادامه دارد.

برنامه ریزی برای حضور کودک در مسجد از دوران بارداری

«حنه» و «اشیاع» دو خواهر بودند که اولی به همسری «عمران» که از شخصیت های برجسته بنی اسرائیل بود درآمد و دومی را «زکریا» که یکی از انبیای الهی بود به همسری برگزید.

سالها گذشت اما حنه و عمران فرزنددار نشدند روزی «حنه» زیر درختی نشسته بود که پرنده ای را دید که به جوجه های خود غذا می دهد. مشاهده این محبت مادرانه آتش عشق فرزند را در دل او شعله ور ساخت و از صمیم دل از درگاه خدا تقاضای فرزند.کرد چیزی نگذشت که این دعای خالصانه به اجابت رسید و او باردار شد. ⁽¹⁾

از بعضی از روایات استفاده می شود که خداوند به عمران، وحی فرستاده بود که پسری پربرکت که می تواند بیماران غیرقابل علاج را درمان کند و مردگان را به فرمان خدا حیات بخشد به او خواهد داد که به عنوان پیامبر صلی الله علیه و آله به سوی بنی اسرائیل فرستاده می شود. ⁽²⁾

او این جریان را با همسر خود حنه در میان گذاشت. هنگامی که او باردار شد تصور کرد فرزند مزبور همان است که در رحم دارد. بی خبر از این که کسی که در رحم او است مریم مادر آن فرزند است. به همین دلیل نذر کرد که پسر را خدمتگزار خانه خدا یعنی «بیت المقدس» نماید. اما به هنگام تولد کودک مشاهده کرد که فرزندش دختر است. در این موقع نگران شد که با این وضع چه کند زیرا خدمتکاران بیت المقدس از میان پسران انتخاب می شدند و سابقه نداشت دختری به این عنوان انتخاب گردد. قرآن می فرماید:

إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مَا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّی إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. فَلَمَّا وَضَعَتْهَا قَالَتْ رَبِّ إِنِی وَضَعْتُها أُنثَی وَاللهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ وَلَیْسَ الذَّکَرُ کَالْأُنثَیَ وَإِنیَ سَمَّیْتَهَا مَرْیَمَ وَ إِنی أُعِیدُهَا بِکَ وَذُرِّیَّتَهَا مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ. ⁽¹⁾ (بیاد آور) هنگامی که همسر عمران گفت پروردگارا! همانا من نذر کرده ام آنچه را در رحم دارم برای تو آزاد باشد و (هیچ گونه مسئولیتی به او نسپارم تا تمام وقت خود را صرف خدمت در بیت المقدس کند،) پس از من قبول فرما که به راستی تو شنوای دانایی.

پس چون فرزند را به دنیا آورد گفت پروردگارا! من دختر زاده ام؛ در حالی که خداوند به آنچه او زاده داناتر است و پسر مانند دختر نیست و (و دختر نمی تواند وظیفه خدمتگزاری معبد را همانند پسر انجام دهد. من او را مریم نام گذاردم و من او و فرزندانش را از شر وسوسه های شیطان رانده شده در پناه تو قرار می دهم

نکات مرتبط با آیه

خانه خدا در می آمدند تا نظافت و سایر خدمات را برعهده گیرند و به هنگام فراغت، مشغول عبادت پروردگار شوند. از آنجا که آنها از هرگونه خدمت به پدر و مادر آزاد بودند به آنها «محرّر» گفته می شد و یا از این جهت که خالص از هرگونه تلاش و کوشش دنیوی بوده اند، به آنها محرر می گفتند.

دلالت

روشن است که این آیه پیرامون ارتباط کودک با مسجد است و چنین رابطه ای را ستایش می.کند اما نکته مهم تر پیرامون آغاز چنین ارتباطی است. زیرا بر اساس این آیه ارتباط کودک با مسجد به قدری پراهمیت و ستودنی است که می تواند برنامه ریزی و مقدمات آن پیش از تولد کودک نیز رقم بخورد.

بنابراین بر اساس مفاد اینآیه نه تنها ارتباط کودک با مسجد می تواند از همان آغاز تولد شکل گیرد بلکه والدین دوراندیش و اندیشمند می توانند پیش از تولد فرزندشان برای نحوه این ارتباط پربرکت، برنامه داشته باشند و از آن غافل نمانند.

حضور کودک شیرخواره در مسجد

همانطور که گفته شد پیش از تولد مریم، مادرش نذر کرده بود که فرزندش خادم بیت المقدس باشد. لذا پس از تولد نوزاد را در پارچه ای پیچیده، به مسجد آورد و به بزرگان بنی اسرائیل گفت: این کودک نذر مسجد است چون این مادر از خانوادهای بزرگ و محترم بود، برای سرپرستی این نوزاد نزاع سختی درگرفت و عابدان بنی اسرائیل برای سرپرستی او بر یکدیگر پیشی می گرفتند به همین جهت چاره ای جز قرعه نیافتند.

آنها به کنار نهری آمدند و قلم ها و چوبهایی را که به وسیله آن قرعه می زدند حاضر کردند و نام هر یک را بر یکی از آنها نوشتند. تنها قلمی که روی آب باقی ماند، قلمی بود که نام زکریا بر آن نوشته شده بود و به این ترتیب سرپرستی زکریا نسبت به مریم مسلم شد و در واقع او از همه سزاوارتر بود زیرا علاوه بر دارا بودن مقام نبوت شوهر خاله مریم نیز بود. ⁽¹⁾قرآن در این باره می فرماید:

ذلِکَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ وَمَا کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ یُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ أَیُّهُمْ یَکْفُلُ مَرْیَمَ وَما کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ یَخْتَصِمُونَ. ⁽²⁾ (ای پیامبر)! این از خبرهای غیبی است که به تو وحی می کنیم و تو در آن هنگام که قلمهای خود را برای قرعه کشی به آب می افکندند تا کدامیک کفالت و سرپرستی مریم را عهده دار شود و (نیز) به هنگامی که دانشمندان بنی اسرائیل برای کسب افتخار سرپرستی او با هم کشمکش داشتند حضور نداشتی و همه اینها از راه وحی به تو گفته شد.

دلالت

این آیه گویای آن است که ارتباط کودک با مسجد می تواند از نخستین روزهای زندگی او آغاز گردد و او را مهیای یک ارتباط تمام عیار با پروردگار گرداند.

با اینکه مادر مریم او را برای خدمت به مسجد نذر کرده بود و به طور معمول می توانست تا سن خردسالی و یا نوجوانی او را در خانه خود نگه دارد اما با این حال او را از شیرخوارگی به مسجد فرستاد. بنابراین خوگرفتن کودک با محیط معنوی مسجد و آماده سازی او برای عبادت و خدمت در مسجد می تواند هدف و دلیلی برای این کار باشد.

عبادت کودک در مسجد در سایه نظارت و اشراف معتمدین

پس از کشمکش بر سر سرپرستی حضرت مریم، در نهایت حضرت زکریا سرپرستی او را پذیرفت تا او را برای عبادت و خدمت به مسجد تربیت کند.

هر چه بر سن مریم افزوده می شد آثار عظمت و جلال دروی نمایان تر می گشت و به جایی رسید که سفره آسمانی برای او مهیا شد. قرآن در این باره می فرماید:

فَتَقَبَّلَها رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً وَکَفَّلَها زَکَرِیَّا کُلَّمَا دَخَلَ عَلَیْها زَکَرِیَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً قالَ یا مَرْیَمُ أَنَّی لَکِ هذا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللهِ إِنَّ اللهَ یَرْزُقُ مَنْ یَشَاءُ بِغَیْرِ حِسَابٍ. ⁽¹⁾ خداوند، او (مریم) را به طرز نیکویی پذیرفت و به طرز شایسته ای، نهال وجود او را رویانید و پرورش داد و کفالت او را به «زکریا» سپرد. هر زمان زکریا وارد محراب او می شد غذای مخصوصی در آن جا می دید. از او پرسید ای !مریم این را از کجا آورده ای؟!» گفت:

«این از سوی خداست خداوند به هر کس بخواهد، بی حساب روزی می دهد.»

نکات مرتبط با آیه

مادر مریم باور نمی کرد که او به عنوان خدمتگزار خانه خدا (بیت المقدس) پذیرفته شود به همین دلیل آرزو داشت فرزندش پسر باشد زیرا سابقه نداشت دختری برای اینکار، انتخاب گردد. ولی خداوند این دختر پاک را برای نخستین بار جهت این خدمت روحانی و معنوی پذیرفت. گویا حضور غذاهای بهشتی در برابر محراب او دلیلی بر این پذیرش بوده است.

تعبیر به «أنبتها» از ماده «إنبات» که به معنی رویانیدن و در مورد پرورش حضرت مریم است اشاره ای لطیف به جنبه های تکامل معنوی روحانی و اخلاقی مریم است. ⁽¹⁾

مریم تحت سرپرستی زکریا بزرگ شد و آن چنان غرق عبادت و بندگی خدا بود که به گفته ابن عباس هنگامی که نه ساله شد، روزها را روزه می گرفت و شبها را به عبادت می پرداخت و آن چنان در پرهیزگاری و معرفت و شناسایی پروردگار پیش رفت که از احبار و دانشمندان پارسای آن زمان نیز پیشی گرفت. ⁽²⁾

دلالت

پرورش حضرت مریم علیها السلام در مسجد که از نخستین روزهای کودکی او انجام پذیرفته نشان از تأثیر فراوان این محیط مقدس بر روح و روان کودکان دارد.

مسلماً رشد معنوی به دو محور اساسی نیازمند است که خداوند هر دو را برای مریم علیها السلام فراهم کرده است اول بستر مناسب برای رشد معنوی که قطعاً مکانی بهتر از مسجد برای این کار وجود ندارد. دوم مربی شایسته که حقیقتاً شایسته تر از فرستاده خدا کسی نیست.

در آیه پیشین، مادر مریم از خداوند خواست که او و فرزندانش را از شر شیطان حفظ کند. إنی أُعِیدُهَا بِکَ وَ ذُرِّیَّتَهَا مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ خداوند نیز بلافاصله می فرماید که این درخواست او مورد استجابت قرار گرفت روشن است که استجابت دعای مادر با حضور کودک در مسجد گره خورده است. پس ارتباط کودک با مسجد می تواند او را از پلیدی های گوناگون بشری و وسوسه های مختلف شیطانی، محافظت نماید.

عبادت کودک در مسجد و دلربایی از زکریای پیامبر صلی الله علیه و آله

همسر زکریا و مادر مریم خواهر یکدیگر بودند و اتفاقاً هر دو در آغاز، نازا و عقیم بودند هنگامی که مادر مریم از لطف پروردگار، صاحب چنین فرزند شایسته ای شد و زکریا اخلاص و سایر ویژگیهای شگفت آور او را دید، آرزو کرد که او هم صاحب فرزندی پاک و با تقوا همچون مریم شود. فرزندی که چهره اش آیت و عظمت خداوند گردد.

هُنالِکَ دَعَا زَکَرِیَّا رَبَّهُ قَالَ رَبِّ هَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً إِنَّکَ سَمِیعُ الدعاء. ⁽¹⁾ در آنجا بود که زکریا (با مشاهده آن همه شایستگی در مریم پروردگار خویش را خواند و عرض کرد: «خداوندا! از طرف خود، فرزند پاکیزه ای نیز به من عطا فرما که تو دعا را می شنوی!

با اینکه سالیان درازی از عمر او و همسرش گذشته بود و از نظر

معیارهای طبیعی بسیار بعید به نظر می رسید که صاحب فرزندی شود، ولی ایمان به قدرت پروردگار و مشاهده وجود میوه های تازه در غیر فصل در کنار محراب عبادت مریم قلب او را لبریز از امید ساخت که شاید در فصلپیری، میوه فرزند بر شاخسار وجودش آشکار شود. به همین دلیل هنگامی که مشغول نیایش بود از خداوند تقاضای فرزند کرد.

در این موقع، فرشتگان هنگامی که او در محراب ایستاده و مشغول نیایش بود وی را به فرزندی پاکیزه بشارت دادند. قرآن می فرماید:

فَنَادَتْهُ الْمَلائِکَهِ وَهُوَ قَائِمٌ یُصَلِّی فِی الْمِحْرَابِ أَنَّ اللَّهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْیی مُصَدِّقاً بِکَلِمَةٍ مِنَ اللهِ وَ سَیِّداً وَ حَصُوراً وَ نَبِیًّا مِنَ الصَّالِحِینَ. ⁽¹⁾ و هنگامی که او در محراب ایستاده مشغول نیایش بود، فرشتگان او را صدا زدند که خدا تو را به یحیی بشارت می دهد (کسی که کلمه خدا (مسیح) را تصدیق می کند و رهبر خواهد بود و از هوسهای سرکش برکنار و پیامبر صلی الله علیه و آله از صالحان است.

دلالت

بر اساس این آیه، انگیزه اصلی دعا کردن زکریا برای فرزند دار شدن از محراب عبادت کودکی همچون مریم و در مسجد شکل گرفته است. زیرا همین که زکریا کودکی را با این کمالات معنویدید، دلش به سوی آسمان پر برکشید (هنالک (دعا زکریا و از پروردگار خود فرزندی به پاکی مریم طلب کرد.

پیرمردی با این سن و سال پیش از این هم بارها از پروردگار چنین درخواستی کرده است اما آنچه که خواسته او را به استجابت رسانده، پاکی و اخلاص یک کودک مأنوس با محیط مسجد است.

همجواری محل زندگی با مسجد و تأثیر آن بر رشد فرهنگی کودک

وقتی خداوند اسماعیل را به حضرت ابراهیم علیه السلام در دوران پیری عطا کرد، به او فرمان داد که این کودک و مادرش را در مکه و در جوار خانه خدا اسکان دهد. در واقع به دنیا آمدن این کودک از هاجر، کنیز ابراهیم، حسادت همسر نخستینش، ساره را به دنبال داشت. زیرا او نتوانست حضور هاجر و فرزندش را تحمل کند به همین جهت از ابراهیم علیه السلام خواست که آن مادر و فرزند را به نقطه دیگری ببرد و ابراهیم علیه السلام طبق فرمان خدا در برابر این درخواست تسلیم شد.

او اسماعیل و مادرش هاجر را به سرزمین مکه که در آن روز یک سرزمین خشک و خاموش و فاقد همه چیز بود، آورد و در آنجا گذاشت و با آنها خداحافظی کرد و رفت.

چیزی نگذشت که این کودک و آن مادر در آن آفتاب گرم و داغ تشنه شدند هاجر برای نجات جان کودکش سعی و تلاش فراوان کرد، اما خدایی که اراده کرده بود آن سرزمین یک کانون بزرگ عبادت گردد، چشمه زمزم را آشکار ساخت چیزی نگذشت که قبیله بیابانگرد جرهم که از نزدیکی آنجا می گذشتند از ماجرا آگاه شدند و در آنجا رحل اقامت افکندند و شهر مکه شکل گرفت. ⁽¹⁾در چنین شرایطی حضرت ابراهیم علیه السلام برای کودک خود چنین دعا می کند:

رَبَّنَا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِیُقِیمُوا الصَّلاه فَاجْعَلْ أَفْئِدَة مِنَ النَّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ. ⁽²⁾ پروردگارا من بعضی از فرزندانم را در سرزمین بی آب و علفی در کنار خانه ای که حرم تو است ساکن ساختم تا نماز را بر پای دارند تو

قلبهای گروهی از مردم را متوجه آن ها ساز و از ثمرات به آن ها روزی ده. شاید آنان شکر تو را به جای آورند.

دلالت

با اینکه حضرت ابراهیم علیه السلام ایام کودک و همسر خود را در سرزمینی خشک و بی آب و علف رها کرد اما همجواری آنها با خانه خدا، اطمینانی وصف ناپذیر در دل او ایجاد کرده است بنابراین همانطور که پیامبری همچون یعقوب علیه السلام برای حفظ جان فرزندانش، آنها را به خداوند می سپارد، فَاللَّهُ خَیْرٌ حافِظاً وَهُوَ أَرْحَمُ الرّاحِمینَ ⁽¹⁾پیامبری همچون ابراهیم علیه السلام نیز برای حفظ ایمان خانواده اش آنها را در پناه مسجد که خانه خدا است قرار می دهد.

بر اساس این آیه، ملاک اصلی در انتخاب محل زندگی، آب و هوا و امکانات رفاهی نیست. بوادٍ غَیْرِ ذِی زَرْع بلکه مهمترین ملاک در نظر داشتن مسائل معنوی و ارتباط با خانه خدا است که نقش تعیین کننده در انتخاب مسکن مناسب دارد. عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ

اگرچه نزدیک بودن به مسجد برای همه اعضای خانواده پربرکت است، اما یکی از اساسی ترین تأثیرات آن رشد معنوی فرزندان خانواده است.

در این آیه به روشنی می بینیم که هدف اصلی حضرت ابراهیم علیه السلام از همجواری خانواده اش با خانه خدا برپایی نماز توسط آنان بوده است (لیقیموا الصلاة) بنابراین ابراهیم علیه السلام به دستور خداوند، این مکان را برای رشد ایمانی فرزندانش برگزیده است.

پس می توان چنین نتیجه گرفت که هر مسلمانی برای انتخاب محل زندگی خود باید ایمان فرزندانش را در نظر گرفته و برای دستیابی به

این مسئله نزدیکی خانه و محل زندگی به مسجد را ملاک اصلی انتخاب خود قرار دهد. مسجدی که بتواند کودک را زیر چتر معنویت الهی خود رشد دهد و از او انسانی صاحب کمالات بسازد.

اما نگاهی به دوران حاضر نشان می دهد که حتی متدینان نیز گاهی در انتخاب محل زندگی به آینده ایمانی فرزندانشان نمی اندیشند و تنها به ملاکهایی نظیر آب و هوا و یا رشد اقتصادی محل زندگی فکر می کنند.

فصل سوم: مواجهه پیامبر صلی الله علیه و آله با مسئله رفت و آمد کودکان به مسجد

اشاره

تحلیل و بررسی رفتار پیامبر صلی الله علیه و آله در مواجهه با رفت و آمد کودکان به مسجد می تواند آغازی مناسب برای دستیابی به نگرش آن حضرت به مسئله کودک و مسجد باشد بنابراین پیش از ورود به بحث سیره پیامبر صلی الله علیه و آله در این زمینه باید دید که پیامبر صلی الله علیه و آله با این مسئله چگونه برخورد کرده و این کنش و واکنش او در مواجهه با این موضوع چگونه بوده است؟

در این فصل ابتدا بازتاب مردمی این مسئله در دوران پیامبر صلی الله علیه و آله را واکاوی خواهیم کرد و پس از آن به بررسی رفتار پیامبر صلی الله علیه و آله در بردن کودکان به مسجد خواهیم پرداخت.

گفتار اول: رفت و آمد کودکان به مسجد در دوران پیامبر صلی الله علیه و آله

اشاره

فارغ از اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله در مواجهه با کودکان در مسجد چه عکس العملی داشته و چه رفتاری انجام داده در ابتدا باید دید که جامعه دوران پیامبر صلی الله علیه و آله در مواجهه با این موضوع چگونه بوده است. زیرا بسیاری از رفتارهای جامعه آن دوران بازتابی از حرکات اصلاحی پیامبر صلی الله علیه و آله در عموم جامعه است. بنابراین اگر اصلاح و تغییر قابل توجهی در رفتارهای عمومی جامعه مشهود باشد نشانه آن خواهد بود که این رفتارسازی از جانب پیامبر صلی الله علیه و آله نشأت گرفته است.

برای نمونه وقتی رفتار محبت آمیز مردم با کودکان را در دوران پیامبر صلی الله علیه و آله می بینیم و آن را در کنار رفتار عمومی آنها در دوران جاهلیت یگذاریم که فرزندان خود را با دستان خود زنده به گور می کردند و تولد دخترانشان را ننگ می پنداشتند قطعاً به این نتیجه خواهیم رسید که دستان فرهنگ ساز پیامبر صلی الله علیه و آله این رشد و تعالی را سامان داده است.

شکی نیست که پیامبر صلی الله علیه و آله یک فرهنگ ساز بزرگ است که با دستان توانای معنوی اش حرکات اصلاحی قابل توجهی در جامعه جاهلی آن دوران ایجاد کرده است. اما در موضوع مورد بحث نیز باید پیش از هر چیز به بررسی گزارش های مرتبط با دوران پیامبر صلی الله علیه و آله پیرامون موضوع کودک و مسجد بپردازیم تا روشن شود که پیامبر صلی الله علیه و آله در این زمینه چه فرهنگی را بر مردم حاکم کرده است.

نکته دیگر این است که کمترین تأثیر این گزارش ها، جنبه امضایی و تقریری این حرکات خواهد بود به این معنا که وقتی رفتار و حرکتی در برابر چشمان پیامبر صلی الله علیه و آله انجام شده باشد و حضرت مخالفتی با آن ابراز نکند می توان نتیجه گرفت که این رفتار مورد رضایت و امضای پیامبر صلی الله علیه و آله بوده است.

همچنین اگر رفتاری ویژه در آن دوران مرسوم شده باشد و پیامبر صلی الله علیه و آله نه تنها واکنشی منفی نداشته باشد بلکه خود به همان کار مبادرت ورزد، به وضوح نمایشی از رضایت حضرت در آن موضوع خواهد بود. لذا پیش از هر چیز به بررسی این گزارشها خواهیم پرداخت

صف ویژه کودکان در صفوف نماز جماعت پیامبر صلی الله علیه و آله

ابومالک اشعری می گوید:

أَلَا أُحَدِثُکُمْ بِصَلَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سلم قَالَ أَقَامَ الصَّلَاةَ فَصَفَّ الرِّجَالَ ثُمَّ صَفَّ خَلْفَهُمْ الْوِلْدَانِ الْغِلْمَانِ) خَلْفَ الرِّجَالَ ثُمَّ صَفَّ النِّسَاءِ خَلْفَ الْوِلْدَانِ (ثُمَّ صَلَّی بِهِمْ)

آیا برایتان از نماز رسول خدا صلی الله علیه و آله بگویم؟ حضرت به نماز می ایستاد و مردان پشت سر او صف می.بستند سپس پشت سر مردان پسر بچه ها به صف می شدند و سپس پشت سر پسران زنان می ایستادند سپس حضرت با ایشان نماز می خواند

منابع حدیث

احمد بن حنبل (م 241) در مسند احمد، ج 5، ص 341.

ابن اشعث سجستانی (م 275 در سنن ابی داود، ج 1، ص 159

بیهقی (م 458) در السنن الکبری، ج 3، ص 97.

طبرانی (م360) المعجم الکبیر، ج 3، ص 281.

ابن عساکر (م 571) در تاریخ مدینة دمشق، ج 67 ص 195.

دلالت

این نقل گویای آن است که:

اشکال

این نقل تنها در مورد نماز جماعت پیامبر صلی الله علیه و آله الله است و ارتباط با موضوع مسجد و کودکان ندارد پس چگونه از آن برای این موضوع استفاده شده است؟ به عبارت دیگر در این نقل تصریح نشده که این نماز جماعت در مسجد، انجام شده است.

پاسخ

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله تقریباً همه نمازهای جماعت را در مسجد، اقامه می کرده است و تنها برای نمازهایی همچون نماز عید و یا نماز باران به مکان دیگری خارج از مسجد می رفته است. ⁽¹⁾این مکان براساس برخی از گزارشهای تاریخی در مکانی نسبتاً وسیع و خارج از محدوده شهر بوده که امروزه به مسجد غمامه معروف است. ⁽²⁾اما بنا بر روایتی از امام صادق علیه السلام زمین بقیع محل برگزاری نماز عید بوده است. ⁽³⁾در هر صورت باید گفت که پیامبر صلی الله علیه و آله نمازهای یومیه و نماز جمعه را تنها در مسجد اقامه می کرده است.

شواهد دیگر نیز حاکی از آن است که پیامبر صلی الله علیه و آله به طور معمول، خارج از مسجد به اقامه نماز جماعت مبادرت نمی ورزیده است. زیرا در دیدگاه پیامبر صلی الله علیه و آله اهمیت برگزاری نماز جماعت در مسجد به اندازه ای است که آن حضرت در بدو ورود به مدینه زمینی را برای ساختمان مسجد خریداری کرد و به ساخت مسجد مبادرت ورزید. ⁽⁴⁾بنابراین می توان گفت

که تأسیس مسجد اولین کار پیامبر صلی الله علیه و آله در مدینه به حساب می آید.

شاهد دیگر آن است که در دوران پیامبر صلی الله علیه و آله حضور در مسجد و نماز جماعت مسجد از ملاکهای اساسی تشخیص مؤمنان از منافقان بوده است. به همین جهت است که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله هرکس که نمازهای روزانه اش را در مسجد نمی خواند شدیداً توبیخ می کرد. در این زمینه، روایات فراوانی وجود دارد که برای نمونه به روایتی از امام صادق علیه السلام اشاره می شود:

إِنَّ أُنَاساً کَانُوا عَلَی عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سلم أَبْطَنُّوا عَنِ الصَّلَاةِ فِی الْمَسْجِدِ فَقَالَ رَسُولُ اللهِ لا لَیُوشِکُ قَوْمٌ یَدَعُونَ الصَّلَاةَ فِی الْمَسْجِدِ أَنْ نَأْمُرَ بِحَطَبٍ فَیُوضَعَ عَلَی أَبْوَابِهِمْ فَتُوقَدَ عَلَیْهِمْ نَارٌ فَتُحْرَقَ عَلَیْهِمْ بُیُوتُهُمْ. ⁽¹⁾ در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله بعضی از مردم در نماز خواندن در مسجد، کندی و کاهلی می نمودند پیامبر صلی الله علیه و آله خدا فرمود: نزدیک است که فرمان دهم تا بر در خانه کسانی که از نماز خواندن در مسجد خودداری می کنند هیزم بریزند و آن را آتش زنند و خانه هایشان بر سرشان بسوزد.

بنابراین نمی توان پذیرفت که این گونه از گزارش ها که در مورد سیره دائمی پیامبر صلی الله علیه و آله در امر نماز جماعت است، (أحدثکم بِصَلاةِ) در مکانی غیر از مسجد صورت پذیرفته است.

اشکال

چنانکه در فصل راهکارها خواهد آمد در منابع شیعه، راهکارهایی همچون متفرق کردن کودکان در میان صفوف مختلف از سوی معصوم ارائه شده که با این نقل اهل سنت در تعارض است.

پاسخ

در این نقل از واژه غلام استفاده شده که بیشتر به کودکان نزدیک به

سن تکلیف گفته می شود اما در نقل شیعه از واژه صبی استفاده شده که معمولاً به کودکان کم سن و سال تر اطلاق می شود. بنابراین این دو روایت قابل جمع با یکدیگرند و تعارضی میان آنها نیست. زیرا گویا روایاتی که گویای راهکار هستند پیرامون کودکانی سخن می گویند که هنوز نیازمند مراقبت و توجه ویژه اند اما کودکانی که در صفی مجزا با پیامبر صلی الله علیه و آله نماز می خوانده اند نزدیک سن تکلیف بوده و نیازی به مراقبت نداشته اند.

اشکال

در فقه شیعه، صفی که صرفاً از کودکان تشکیل شده باشد، اتصال نماز جماعت را بر هم می زند بنابراین این روایت به دلیل تناسب داشتن با فقه اهل تسنن قابل پذیرش نخواهد بود زیرا در فقه اهل تسنن، اتصال نمازگزاران اهمیتی ندارد

پاسخ

درست است که در فقه شیعه اتصال نمازگزاران شرط صحت نماز جماعت است اما مشهور فقهای شیعه نماز کودک ممیز را صحیح دانسته و حضور آنان در صف جماعت را مخل اتصال نمی دانند. چنانکه سید یزدی در بحث عدم وجود حائل میان نمازگزاران می نویسد

لَا یَضُرُّ الْفَضْلُ بِالصَّبِیِّ الْمُمَیِّزِ مَا لَمْ یَعْلَمْ بُطْلَانَ صَلَاتِهِ. ⁽¹⁾

جریان تغییر قبله و حضور کودکان در مسجد

عماره بن اوس انصاری می گوید:

صَلَّیْنَا إِحْدَی صَلَاتَیْ الْعَشِی فَقَامَ رَجُلٌ عَلَی بَابِ الْمَسْجِدِ وَنَحْنُ فِی الصَّلَاةِ فَنَادَی أَنَّ الصَّلَاةَ قَدْ وَجَهْتُ وُجِهَت) إِلَی الْکَعْبَةِ فَتَحَوَّلَ أَوْ انْحَرَفَ إِمَامُنَا نَحْوَ الْکَعْبَةِ وَالنِّسَاءُ وَالصَّبیَانُ.

ما یکی از نمازهای ظهر و عصر را می خواندیم که مردی بر در مسجد ایستاد و در حالی که ما در نماز بودیم ندا سرداد: نماز به سوی کعبه برگشته است واجب شده است. پس امام جماعت به سوی کعبه چرخید و روی گرداند و همین طور زنان و کودکان.

منابع حدیث و نقل های مشابه آن

توضیحی کوتاه در مورد این رخداد

توضیح این که: داستان تغییر قبله در مسجد بنی سالم و هنگام نماز ظهر رخ داده است. پیامبر صلی الله علیه و آله دو رکعت از نماز را خوانده بود که جبرئیل بازوی پیامبر صلی الله علیه و آله را به سوی کعبه برگرداند. ⁽¹⁾

این خبر آهسته آهسته به مساجد دیگر رسید و دیگران نیز از فرمان پیامبر صلی الله علیه و آله پیروی کردند. شواهدی که در جریان فوق وجود دارد، حاکی از آن است که این گزارش پیرامون یکی از همان مساجدی است که بعدها از جریان تغییر قبله خبردار شده اند.

این حادثه ممکن است در همان روز اتفاق افتاده باشد. زیرا بنا بر نقل علی بن ابراهیم در تفسیر قمی این رخداد در نماز ظهر اتفاق افتاده است. ⁽²⁾بنابراین ممکن است خبر تغییر قبله در نماز عصر همان روز به دیگر مساجد اطراف نیز رسیده باشد.

دلالت

حضور کودکان در مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله

در منابع اهل تسنن روایتی از عایشه نقل شده که با اندکی تغییر در منابع شیعی نیز آمده است امام صادق علیه السلام می فرماید:

أَخَّرَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله سلم لَیْلَةً مِنَ اللَّیَالِی الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ مَا شَاءَ اللَّهُ فَجَاءَ عُمَرُ فَدَقَ الْبَابَ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه و آله نَامَ النِّسَاءُ نَامَ الصَّبْیَانُ فَخَرَجَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله سلم فَقَالَ لَیْسَ لَکُمْ أَنْ تُؤْذُونِی وَلَا تَأْمُرُونِی إِنَّمَا عَلَیْکُمْ أَنْ تَسْمَعُوا وَتُطِیعُوا. شبی از شبها رسول خدا صلی الله علیه و آله به خواست خدا نماز عشاء را به تأخیر انداخت. عمر آمد و در زد و گفت: ای رسول خدا! زنان خوابیدند. کودکان نیز خوابیدند. پس کی نماز عشاء را می خوانی؟ پس پیامبر صلی الله علیه و آله (از خانه) خارج شد و فرمود: برای شما روا نیست که مرا بیازارید و جایز نیست که به من دستور بدهید. تنها برشما است که بشنوید و اطاعت کنید.

عایشه نیز همین مطلب را با اندک تفاوتی نقل کرده، می گوید:

أَنَّ رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه و آله أَعتَمَ لَیْلَةً مِنَ اللَّیَالِی بِصَلَاةِ الْعِشَاءِ وَ هِیَ الَّتِی یَقُولُ

النَّاسُ لَهَا صَلَاةُ العَتَمَةِ قَالَتْ فَلَمْ یَخْرُجُ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله سلم حَتَّی قَالَ عُمَرُ الصَّلَاةُ قَدْ نَامَ النِّسَاءُ وَالصَّبْیَانُ فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سلم فَقَالَ لِأَهْلِ الْمَسْجِدِ حِینَ خَرَجَ عَلَیْهِمْ مَا یَنْتَظِرُهَا أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ غَیْرُکُم.

شبی از شب ها رسول خدا صلی الله علیه و آله اهل نماز عشاء را به تأخیر انداخت پیامبر صلی الله علیه و آله برای نماز بیرون نیامد تا آنکه عمر گفت: نماز زنان و کودکان خوابیدند. پیامبر صلی الله علیه و آله نیز بیرون آمد و به اهالی مسجد فرمود: هیچ کس بر روی زمین جز شما منتظر نماز نیست.

منابع حدیث

روایت امام صادق علیه السلام:

شیخ طوسی (م 460) در تهذیب الأحکام ج 2، ص 28.

روایت عایشه:

احمد بن حنبل (م 241) در مسند احمد، ج 6، ص 272.

بخاری (م 256) در صحیح بخاری، ج 1، ص 142.

مسلم نیشابوری (م 261) در صحیح مسلم ج 2، ص 115.

سندشناسی

این روایت در تهذیب الاحکام صحیح السند است. همچنانکه علامه مجلسی نیز بر آن تصریح کرده است. ⁽¹⁾

دلالت

به بیان دیگر ظاهر کلام عمر نشان می دهد که مقصود او از این جمله خواب آلودگی زنان و کودکانی است که در مسجد حضور داشته اند. اما در

مقابل این احتمال نیز وجود دارد که مقصود او از این جمله یک تعبیر کنایی بوده و مراد او از به خواب رفتن کودکان دیر شدن وقت باشد.

با این حال باید گفت اگرچه ممکن است مقصود عمر از به خواب رفتن کودکان و زنان تنها کنایه از دیر شدن زمان باشد اما ظاهر حدیث نشان می دهد که زنان و کودکان نیز همانند دیگران در مسجد حضور داشته اند و انتظار برپایی نماز را می کشیده اند زیرا وی برای اعتراض به پیامبر صلی الله علیه و آله باید دست آویز و بهانه ای فراهم کند که ظاهری منطقی و قابل پذیرش داشته باشد.

بنابراین اینکه کودکان و زنان در خانه هایشان به خواب رفته باشند نمی تواند مستمسکی برای اعتراض به پیامبر صلی الله علیه و آله باشد موید این ظهور عنوان بابی است که بخاری برای این روایت انتخاب کرده است.

اگرچه فهم راویان حدیث آن هم راویان اهل تسنن برای ما حجیتی ندارد اما به هر حال می تواند مؤیدی برای این مطلب باشد. بخاری این روایت را در چهار موضع آورده که یکی از آنها با این عنوان درج شده است:

بَابِ وُضُوء الصِّبْیَانِ وَ مَتی یَجِبُ عَلَیْهِمْ الْغُسْلُ وَالطَّهُورُ وَ حُضُورِهِمْ الجماعةَ وَالْعِیدَیْن والجنائز. ⁽¹⁾ بنابراین وی این روایت را مرتبط با حضور کودکان در مسجد و نماز جماعت دانسته است.

اقتدای بعضی کودکان به نماز جماعت پیامبر صلی الله علیه و آله

بشربن معاذ می گوید:

صَلَّیْتُ أَنَا وَأَبِی وَأَنَا غُلَامٌ ابْنُ عَشْرِ سِنِینَ وَرَاءَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله.

من و پدرم پشت سر پیامبر صلی الله علیه و آله نماز جماعت خواندیم در حالی که من نوجوانی ده ساله بودم.

منابع حدیث

دلالت

در صورتی که این اتفاق در مسجد النبی صلی الله علیه و آله صورت گرفته باشد، می توان گفت که این نقل گویای تقریر معصوم مبنی برآوردن کودکان به مسجد است. زیرا در این ماجرا نه پدری که کودکی را به مسجد آورده، مورد سرزنش قرار گرفته و نه کودکی که به مسجد آمده، در بوته نقد قرار گرفته است. از طرف دیگر جو حاکم بر مسجد هم پذیرای این مطلب بوده و هیچکس بر او و پدرش خرده نگرفته است.

اشکال

از ظاهر این عبارت بر می آید که این ماجرا تنها یک بار برای گوینده رخ داده است. پس ممکن است که این رخداد در مکانی به غیر از مسجد اتفاق افتاده باشد.

پاسخ

اولاً همانطور که قبلاً نیز گفته شد پیامبر صلی الله علیه و آله به طور معمول نماز خود را در مسجد می خوانده و بر این سنتخود اصرار می ورزیده است. ثانیاً بر فرض پذیرش این اشکال باز هم احتمال دارد که این جریان در مسجد رخ داده باشد بنابراین از این ماجرا تنها می توان به عنوان مؤید استفاده کرد و دلیلی بر مدعا نخواهد بود.

آوردن کودکان به مسجد توسط والدین

قیس بن ابی حازم می گوید:

کُنْتُ صَبِیَّا فَأَخَذَ أَبِی بِیَدِی فَذَهَبَ بِی إِلَی الْمَسْجِدِ فَخَرَجَ رَجُلٌ فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَی عَلَیْهِ وَ نَزَلَ فَقُلْتُ لِوَالِدِی مَنْ هَذَا قَالَ هَذَا نَبِیُّ اللهِ صلی الله علیه و آله وَأَنَا إِذْ ذَاکَ ابنُ سَبْعِ سِنِینَ أَوْ ثَمَانُ سِنِینَ: من بچه بودم که پدرم دستم را گرفت و مرا به مسجد برد پس مردی بر فراز منبر رفت و حمد و ثنای خدا را گفت و به پایین آمد. من به پدرم گفتم این مرد کیست؟ پدرم گفت او پیامبر صلی الله علیه و آله خدا است. من در آن وقت پسری هفت یا هشت ساله بودم

منابع حدیث

ابن عساکر (م 571) در تاریخ مدینة دمشق، ج 49 ص 446.

ابن حجر (م 852) در الإصابة فی تمییز الصحابة ج 5، ص 393.

متقی هندی (م 975) در کنز العمال ج 13، ص 578.

دلالت

اگر این نقل صحیح باشد، می توان گفت که:

اولا آوردن کودک به مسجد مورد نهی پیامبر صلی الله علیه و آله نبوده است.

ثانیاً رفت و آمد کودکان به مسجد امری متداول در دوران پیامبر صلی الله علیه و آله بوده است.

اشکال

ابن حجر می گوید: اگر این روایت درست باشد، وی پیامبر صلی الله علیه و آله را دیده است اما مشهور می گویند که او پیامبر صلی الله علیه و آله را ندیده است. زیرا این مطلب با نقل دیگری از او که گفته است من وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله را دیدم که وی از دنیا رفته بود و ابوبکر سخنرانی می کرد منافات دارد. بنابراین احتمال دارد که این دو جریان یک اتفاق باشد و وی ابوبکر را با پیامبر صلی الله علیه و آله اشتباه کرده باشد. گذشته از آنکه از محاسبه سن او برمی آید که او در هنگام

رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله پنج ساله بوده است. ⁽¹⁾

پاسخ

این ادعای ابن حجر پذیرفتنی نیست زیرا تفاوت این دو نقل،

نشان دهنده گزارش از دو حادثه متفاوت است که یکی در دوران پیامبر صلی الله علیه و آله رخ داده و دیگری پس از وفات آن حضرت بوده است. سن پنج سالگی هم سن کمی نیست و احتمال یادآوری خاطرات این دوران نیز بعید نیست.

امامت جماعت توسط کودک

ایوب سختیانی می گوید:

أَمَمْتُ قَوْمِی عَلَی عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سلم وَأَنَا ابْنُ سَبْعِ سِنِینَ. من در دوران پیامبر صلی الله علیه و آله امامت جماعت قوم خود را بر عهده داشتم در حالی که پسری هفت ساله بودم

منابع حدیث

نقل مشابه

اما ممکن است این سؤال به ذهن خطور کند که مگر ممکن است کودکی هفت ساله امام جماعت مردم شود؟

برای پاسخ به این پرسش خوب است که به نقل دیگری که از شخصی به نام عمروبن سلمه رسیده است و با تفصیل بیشتری بیان شده توجه کنیم بنابراین به جهت آنکه این تفصیل، نکات قابل توجهی را دربردارد تمام کلام وی را نقل می کنیم. وی می گوید:

کُنَّا بِمَاءٍ مَمَرِّ النَّاسِ وَکَانَ یَمُرُّبِنَا الرُّکْبَانُ فنسألهم مَا لِلنَّاسِ مَا لِلنَّاسِ

مَا هَذَا الرَّجُلُ فَیَقُولُونَ یَزْعُمُ أَنَّ اللَّهَ أَرْسَلَهُ أَوْحَی إِلَیْهِ أَوْ أَوْحَی اللَّهُ بِکَذَا فَکُنْتُ أَحْفَظُ ذَلِکَ الْکَلَامَ فَکَأَنَّمَا یَقِرُّ فِی صَدْرِی...فَلَمَّا کَانَتْ وَقَعَةُ أَهْلِ الْفَتْحِ بَادَرَکُلُّ قَوْمٍ بِإِسْلَامِهِمْ وَ بَدَرَأَبِی قَوْمِی بِإِسْلَامِهِمْ فَلَمَّا قَدِمَ قَالَ جِئْتُکُمْ وَاللَّهِ مِنْ عِنْدِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله سلم حَقًّا فَقَالَ صَلُّوا صَلَاةَ کَذَا فِی حِینِ کَذَا وَ صَلُّوا صَلَاةَ کَذَا فِی حِین کَذَا فَإِذَا حَضَرَتِ الصَّلَاةُ فَلْیُؤَذِنْ أَحَدُکُمْ وَلْیَؤُمَکُمْ أَکْثَرْکُمْ قُرْآنًا فَنَظَرُوا فَلَمْ یَکُنْ أَحَدٌ أَکْثَرَ قُرْآنًا مِنِّی لِمَا کُنْتُ أَتَلَقَّی مِنَ الرُّکْبَانِ فَقَدَّمُونِی بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ أَنَا ابْنُ سِتٍ أَوْ سَبْعُ سِنِینَ.... در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله محل زندگی ما کنار راه کاروانها بود، لذا از مسافران می پرسیدیم مردم را چه شده است و این مرد (پیامبر صلی الله علیه و آله ) کیست؟ آنها پاسخ می دادند وی گمان می کند، خدا به او وحی می کند. گاهی نیز آیات قرآن را برای من می خواندند و می گفتند که او گمان می کند که این ها از جانب خدا وحی شده است. من نیزاین آیات را حفظ می کردم به گونه ای که گویا به خاطر می سپردم و در سینه ام استقرار می یافت.

وقتی جریان فتح مکه رخ داد، قبایل در پذیرش اسلام برهم پیشی می گرفتند پدرم نیز پیش از قومش اسلام آورد و هنگامی که از نزد پیامبر صلی الله علیه و آله باز گشت به مردم می گفت من از پیش کسی که به راستی پیامبر صلی الله علیه و آله است، می آیم نماز را اینچنین بخوانید و در فلان زمان به جا آورید. هرگاه وقت نماز شد، یکی از شما اذان بگوید و هرکس که آیات بیشتری از قرآن می داند امام جماعت شما شود.

مردم هم در میان خود نظاره کردند و کسی همانند من که بیشترین آیات قرآن را بداند، نیافتند. زیرا من از مسافران کاروانها قرآن را آموخته بودم به همین دلیل من را پیشاپیش خود قرار دادند، در حالیکه من کودکی شش یا هفت ساله بودم

منابع حدیث

این نقل با اندکی تفاوت در کتب مختلفی مطرح گردیده که از آن جمله می توان به منابع زیر اشاره کرد:

بررسی حدیثی مسئله حضور کودان در مسجد

ابن سعد (م 230) در طبقات الکبری، ج 1، ص 337.

احمد بن حنبل (م 241) در مسند احمد، ج 5، ص 71.

بخاری (م 256) در صحیح بخاری ج 5، ص 96.

بیهقی (م 458) در السنن الکبری، ج 3، ص 91.

ابن کثیر (م 774) در البدایة والنهایة، ج 4، ص 322.

ابن حجر (م 852) در الإصابة فی تمییز الصحابة ج 1، ص 436.

دلالت

این دو روایت دلالت بر آن دارد که برخی از کودکان در دوران پیامبر صلی الله علیه و آله به دلیل آگاهتر بودن به آیات قرآن امام جماعت قوم خود قرار گرفته اند و پیامبر صلی الله علیه و آله نیز از چنین عملی نهی نکرده است. بنابراین ظاهراً می توان گفت که به طریق اولویت در دوران پیامبر صلی الله علیه و آله اور حضور کودکان و رفت و آمد آنها به مسجد امری قابل قبول بوده است.

اشکال

از داستان عمرو بن سلمه برمی آید که:

پاسخ

جمع میان این دو نقل اشاره به این نکته دارد که این کار در قبایل مختلفی صورت گرفته و بعید است که این مسئله به گوش پیامبر صلی الله علیه و آله نرسیده باشد.

اشکال

پاسخ

با این که این اشکال بر مدعا وارد است اما باید گفت که کودکی که توانایی حفظ و قرائت قرآن و در نهایت پیش نمازی مردم را داشته باشد قطعاً یک کودک ممیز است بنابراین دلالت این روایت شامل همه کودکان نمی شود.

اشکال

اگرچه ممکن است این قبیله هم پس از چندی همانند دیگر قبایل به ساخت مسجد مبادرت ورزیده و نماز جماعتشان را در مسجد اقامه کرده باشند اما انصاف آن است که بگوییم این جریان در ابتدا در مسجد رخ نداده و تنها ممکن است در گذر زمان همین مسئله در مسجد شکل گرفته.باشد. اما این فقط صرف احتمال است و نمی توان به آن استدلال کرد.

نتیجه

با توجه به اشکالات متعددی که بر این گزارش وارد است، باید گفت که تنها می توان از آن به عنوان یک شاهد و مؤید استفاده کرد.

گفتار دوم: آوردن کودکان به مسجد توسط خود پیامبر صلی الله علیه و آله

اشاره

اگرچه در فصول بعدی به روایتی از پیامبر صلی الله علیه و آله مبنی بر پرهیز از آوردن کودکان به مسجد اشاره خواهد شد اما باید دانست که در سیره پیامبر صلی الله علیه و آله در میان گزارشهای فراوان تاریخی هیچ مطلبی که دلالت اندکی بر نهی یا کراهت پیامبر صلی الله علیه و آله از این موضوع داشته باشد، دیده نمی شود.

گذشته از آنکه گزارشهای فراوانی در سیره پیامبر صلی الله علیه و آله جود دارد که نشان می دهد، پیامبر صلی الله علیه و آله نه تنها از آوردن کودکان به مسجد نهی نکرده، بلکه خود ایشان از آوردن آنها به مسجد پرهیز نداشته و به گونه های مختلف نوادگان خود و یا دیگر کودکان را در مسجد مورد ملاطفت قرار داده است.

برپایی اولین نماز جماعت اسلام با همراهی یک زن و یک کودک

عفیف کندی از پدرش و از جدش نقل می کند:

کُنْتُ امرءاً تَاجِراً وَ کَانَ عَبَّاسُ بنُ عَبْدِالْمُطَّلِبِ لِی صَدِیقاً وَ کَانَ یَخْتَلِفُ إِلَی الْیَمَنِ یَشْتَرِی الْعِطْرَ أَیَّامَ الْمَوْسِمِ فَقَدِمْتُ أَیَّامَ الْحَجِّ فِی الْجَاهِلِیَّةِ إِلَی مَکَّةَ فَنَزَلْتُ عَلَی الْعَبَّاسِ بِن عَبْدِ الْمُطَّلِبِ قَالَ فَلَمَّا طَلَعَتِ الشَّمْسُ وَ حَلَقَتْ إِلَی السَّمَاءِ وَأَنَا أَنْظُرُ إِلَی الْکَعْبَةِ أَقْبَلَ شَابٌ فَرَمَی بِبَصَرِهِ إِلَی السَّمَاءِ ثُمَّ اسْتَقْبَلَ فَقَامَ مُستَقبِلَهَا فَلَمْ یَلْبَثْ أَنْ جَاءَ غُلَامٌ فَقَامَ عَنْ یَمِینِهِ فَلَمْ یَلْبَثْ أَنْ جَاءَتِ امْرَأَةً فَقَامَتْ خَلْفَهُمَا فَرَکَعَ الشَّابُّ وَ رَکَعَ الْغُلَامُ وَ الْمَرْأَةُ فَخَرَّ الشَّابُ سَاجِداً فَسَجَدَا مَعَهُ فَرَفَعَ الشَّابُ فَرَفَعَ الْغُلَامُ وَالْمَرْأَةُ فَقُلْتُ یَا عَبَّاسُ أَمْرٌ عَظِیمٌ قَالَ أَمْرٌ عَظِیمٌ تَدْرِی مَنْ هَذَا فَقُلْتُ لَا فَقَالَ هَذَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ابْنُ أَخِی یَزْعُمُ أَنَّ رَبَّهُ أَرْسَلَهُ وَأَمَرَ بِهَذَا وَأَنَّ کُنُوزَ کِسْرَی وَ قَیْصَرَ مستفتحٌ عَلَیْهِ أَتَدْرِی مَنْ هَذَا الْغُلَامُ فَقُلْتُ لَا قَالَ هَذَا عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ بن عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ابْنُ أَخِی أَتَدْرِی مَنْ هَذِهِ الْمَرْأَةُ إِلَی خَلْفِهِمَا قُلْتُ لَا قَالَ خَدِیجَةُ بِنْتُ

خُوَیْلِدٍ زَوْجَةُ ابْنِ أَخِی وَایْمُ اللَّهِ مَا أَعْلَمُ عَلَی ظَهْرِ الْأَرْضِ کُلِّهَا أَحَداً عَلَی هَذَا الدِّینِ غَیْرَ هَؤُلَاءِ. قَالَ عَفِیفٌ بَعْدَ مَا أَسْلَمَ وَرَسَخَ الْإِسْلَامُ فی قَلْبِهِ یَا لَیْتَنِی کُنْتُ رَابِعاً. من تاجر بودم و عباس بن عبدالمطلب از دوستان من بود. من به یمن رفت و آمد می کردم و در ایام حج، عطر می خریدم. در دوران جاهلیت در ایام حج به مکه رفتم و مهمان عباس شدم. وقتی خورشید طلوع کرد و خورشید بالا آمد در حالی که من به کعبه می نگریستم، جوانی آمد و به آسمان نگاه کرد. سپس رو به کعبه کرد و به سمت آن ایستاد. طولی نکشید که پسر بچه ای آمد و در سمت راست او ایستاد و طولی نکشید که زنی آمد و پشت سر او ایستاد جوان به رکوع می رفت و آن پسربچه و آن زن نیز در پی او به رکوع می رفتند. جوان به سجده می رفت و آن دو نیز همراه او به سجده می رفتند.

من گفتم: ای عباس! این مسئله ای بس بزرگ است. عباس گفت آنها را می شناسی؟ گفتم نه عباس گفت: این محمد بن عبدالله برادر زاده من است که گمان می کند پروردگارش او را به سوی مردم فرستاده و او را به این کار امر کرده و گنجهای قیصر و کسری به دست او گشوده خواهد شد. آیا آن پسربچه را می شناسی؟ گفتم: نه. گفت: او علی بن ابی طالب، برادرزاده من است گفت: آن زن را می شناسی؟ گفتم: نه گفت او خدیجه دختر خویلد همسر برادر زاده ام است.

به خدا قسم بر روی زمین هیچ کس را غیر از این سه نفر نمی شناسم که براین آیین باشند.

سپس عفیف کندی بعد از آنکه مسلمان شد و اسلام در قلبش رسوخ کرد، چنین می افزاید ای کاش من هم چهارمین آنها بودم.

منابع حدیث

منابع اهل تسنن عبارتند از:

احمد بن حنبل (م 241) در مسند احمد، ج 1، ص 209.

نسائی (م 303) در خصائص امیرالمؤمنین علیه السلام ص 45.

أبو یعلی الموصلی (م 307) در مسند أبی یعلی، ج 3، ص 117.

طبرانی (م360) در المعجم الکبیر، ج 18، ص 100.

حاکم نیشابوری (م 405) در المستدرک ج 3، ص 183.

بیهقی (م 458) در دلائل النبوة، ج 2، ص 162.

ابن عبدالبر (م 463) در الاستیعاب، ج 3، ص 1096 و ص 1242.

ابن ابی الحدید (م 656) در شرح نهج البلاغة، ج 4، ص 119.

احمد بن عبد الله طبری (م 694) ذخائر العقبی، ص 59.

ابن کثیر (م 774) در البدایة والنهایة، ج 3، ص 25.

منابع شیعی عبارتند از:

محمد بن سلیمان کوفی (م حدود 300) در مناقب الإمام أمیر المؤمنین علیه السلام، ج 1، ص 261.

محمد بن جریر طبری (م 310) در تاریخ الأمم و الملوک ج 2، ص 311.

قاضی نعمان مغربی (م 363) در شرح الأخبار، ج 1، ص 180.

نقل مشابه

در برخی از این منابع نقلی مشابه وجود دارد که در آن ورود امیرالمؤمنین علیه السلام به مسجد را چنین توصیف کرده است.

... ثُمَّ خَرَجَ غُلَامٌ حِینَ رَاهَقَ الْحُلُمَ... ⁽¹⁾

طریحی در مورد معنای این واژه می گوید:

راهق الغلام مراهقة فهو مراهق إذا قارب الاحتلام و لم یحتلم. ⁽²⁾

بنابراین امیرالمؤمنین علیه السلام در آن موقعیت پسر بچه ای نزدیک به بلوغ بوده که هنوز بالغ نشده است می توان حدس زد که سن او در این موقع ده تا سیزده سال بوده است زیرا سن حضرت در هنگام مبعوث شدن پیامبر صلی الله علیه و آله نه یا ده ساله بوده و این جریان در اوایل بعثت رخ داده است.

شبیه همین محتوا از ابن مسعود نیز نقل شده که می گوید...

مَعَهُ مُرَاهِقٌ أَوْ مُحْتَلِمٌ تَقْفُوهُ امْرَأَةٌ قَدْ سَتَرَتْ مَحَاسِنَهَا.

... همراه او بچه ای نزدیک به بلوغ یا تازه بالغ شده بود و پشت سر او زنی که زیبایی هایش را پوشانده بود، حرکت می کرد.

دلالت

این جریان حاکی از آن است که پیامبر صلی الله علیه و آله کودکی ممیز را که هنوز بالغ نشده به همراه خود به مسجد برده و در معیت او نماز جماعت برپا نموده است.

آوردن امام حسن و امام حسین علیهما السلام به مسجد

منابع روایی و تاریخی شیعه و اهل تسنن در بردارنده گزارش های فراوانی مبنی بر حضور دو نواده بزرگوار پیامبر خدا صلی الله علیه و آله او در مسجد النبی است. شواهد نشان دهنده آن است که این عمل بارها توسط پیامبر صلی الله علیه و آله تکرار شده و از سیره مداوم آن بزرگوار به حساب می آید. چراکه هر یک از این جریانات در حالتی متفاوت و فضایی مجزا صورت پذیرفته است.

اگرچه در فصل های بعد به تفصیل به بررسی یکایک این گزارش ها خواهیم پرداخت اما در این جا به صورت کلی به برخی از آنها اشاره می کنیم:

نمایی کلی از رفتار پیامبر صلی الله علیه و آله با حسنین علیهما السلام در مسجد

گاهی پیامبر صلی الله علیه و آله حسنین علیهما السلام را بر دوش خود سوار می کرد و با شادمانی ویژه آن دو را به مسجد می برد. ⁽¹⁾

گاهی آنها را به مسجد می برد و کنار خود می نشاند و مرتباً آن دو را می بوسید. ⁽¹⁾

گاهی حسنین علیهما السلام در هنگامه نماز سوار بر دوش پیامبر صلی الله علیه و آله می شدند و وقتی دیگران می خواستند جلوگیری کنند پیامبر صلی الله علیه و آله به آنها اجازه چنین کاری را نمی داد. ⁽²⁾

گاهی در نماز جماعت، پیامبر صلی الله علیه و آله به قدری سجده اش را طول می داد که مردم بعد از نماز علت را از پیامبر صلی الله علیه و آله ها را جویا می شدند. حضرت نیز می فرمود: فرزندم در حال سجده بر پشتم سوار شد. نخواستم در سر برداشتن از سجده شتاب کنم آنقدر صبر کردم تا کودک خودش از پشتم پیاده شود. ⁽³⁾

گاهی حسنین علیهما السلام به مسجد می آمدند و پیامبر صلی الله علیه و آله بعد از نماز، آن دو را

روی پای مبارک خود قرار می داد. ⁽¹⁾

گاهی پیامبر صلی الله علیه و آله با شنیدن صدای گریه حسن و حسین علیهما السلام از منبر فرود می آمد و به سوی آنها می شتافت. ⁽²⁾

گاهی پیامبر صلی الله علیه و آله در حال سجده بود و امام حسن علیه السلام یا امام حسین علیه السلام وارد مسجد می شد و از لابه لای جمعیت خود را به پیامبر صلی الله علیه و آله می رساند و بر دوش حضرت سوار می شد. پیامبر صلی الله علیه و آله هم در حالیکه او را بر دوش خود نگه می داشت دست مبارکش را پشت کمرش می گذاشت تا کودک نیفتد و در همین حال نماز را ادامه می داد. ⁽³⁾

گاهی پیامبر صلی الله علیه و آله بر فراز منبر در حال خطابه بود که امام حسن ام از منبر بالا می رفت و بر گردن پیامبر صلی الله علیه و آله سوار می شد و دو پای او بر روی سینه پیامبر صلی الله علیه و آله آویخته می شد پیامبر صلی الله علیه و آله هم او را بر دوش خود نگه می داشت تا خطبه به پایان برسد. ⁽⁴⁾

گاهی پیامبر صلی الله علیه و آله بر منبر خطبه می خواند که حسن و حسین وارد مسجد می شدند و پیامبر صلی الله علیه و آله خود از منبر فرود می آمد و آن دو را بلند می کرد و پیشاپیش خود قرار می داد. ⁽¹⁾

گاهی پیامبر صلی الله علیه و آله در هنگام سخنرانی حسنین علیهما السلام را با خود بر روی منبر می برد و در همین حال برای مردم خطبه می خواند. ⁽²⁾)گاهی پیامبر صلی الله علیه و آله امام حسن علیه السلام را با خود به منبر می برد و در حین سخنرانی به او نگاه می کرد و در مورد او سخن می گفت. ⁽³

و گاهی پس از اعتراض برخی از نمازگزاران به شدت مدارای پیامبر صلی الله علیه و آله با کودکان، حضرت می فرمود: آگاه باشید! اگر به خدا و فرستاده اش ایمان دارید، باید به کودکان ترحم کنید و برخوردی عاطفی داشته باشید: أَمَا لَوْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ لَرَحِمْتُمُ الصّبْیَانَ. ⁽⁴⁾

دلالت

در گام اول باید گفت که این گزارشها حاکی از آن است که امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام که قطعاً سنشان در این دوران افزون بر هشت سال نبوده است حضوری مستمر و مداوم در مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله داشته اند آن حضرت در هیچ شرایطی بر آنها خرده نگرفته و آنها را از مسجد خارج نکرده است.

در گام دوم نیز باید گفت حتی برخی از این گزارشها نشان دهنده آن است که حضرت با اراده خود کودکانش را به مسجد آورده و رفتاری سرشار از مهر و محبت با آن دو داشته است.

در گام سوم باید گفت که در برخی دیگر از این روایات، پیامبر صلی الله علیه و آله در مواجهه با رفتار کودکانه و بازیگوشی آنها برخوردی مداراگونه و حتی کریمانه داشته است.

اشکال

آیا حکم آوردن کودک به مسجد تنها اختصاص به حسنین علیهما السلام دارد؟

یکی از مهمترین سوالات این بخش این است که آیا شخصیت والای مقام حسنین علیهما السلام در آوردن آنها به مسجد موضوعیت داشته است؟ آیا پیامبر صلی الله علیه و آله تنها به دلیل عظمت آن دو کودک آنها را به مسجد می آورده و این یک حکم اختصاصی در مورد آن دو بزرگوار بوده است؟

به بیان دیگر آیا حکم اصلی برای آوردن کودکان به مسجد، کراهت بوده و پیامبر صلی الله علیه و آله تنها حسنین علیهما السلام را از این قاعده مستثنی کرده است؟

اما پاسخ به این سؤال با بیانهای مختلف در ذیل روایاتی که در فصلهای بعد بیان شده خواهد آمد در فصل نهم نیز به صورت کلی همه پاسخها جمع آوری و بیان خواهد شد بنابراین ضمن اذعان به اهمیت این پرسش پاسخ دهی به آن را به بخشهای مذکور وا می نهیم.

آوردن کودکان به مسجد همراه با شور و حالی ویژه

شیخ صدوق در الأمالی با سند خود داستان نسبتاً بلندی را از عباس عموی پیامبر صلی الله علیه و آله یا یکی از فرزندان او چنین نقل می کند:

روزی حسن و حسین علیهما السلام از خانه خارج شدند و از آنها خبری نشد. فاطمه علیها السلام خبر ناپدید شدن فرزندانش را به پیامبر صلی الله علیه و آله داد و پیامبر صلی الله علیه و آله دست به سوی آسمان برد و برای سلامتی آن دو دعا کرد. در همین حال جبرائیل نازل شد و مکان آن دو را به پیامبر صلی الله علیه و آله نشان داد.

پیامبر صلی الله علیه و آله نیز با خشنودی فراوان به همراه برخی از اصحابش به آن محل که حظیره نام داشت رفتند و حسن و حسین علیهما السلام را در حالی که در آغوش یکدیگر خوابیده بودند، یافتند.

در ادامه روایت آمده است:

فَمَکَثَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یُقَبِّلُهُمَا حَتَّی انْتَبَهَا فَلَمَّا اسْتَیْقَظَا حَمَلَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله الْحَسَنَ وَ حَمَلَ جَبْرَئِیلُ الْحُسَیْنَ فَخَرَجَ مِنَ الْحَظِیرَةِ وَ هُوَ یَقُولُ وَ

اللَّهِ لَأُشَرِفَنَّکُمَا کَمَا شَرَّفَکُمُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فَقَالَ لَهُ أَبُو بَکْرِنَاوِلْنِی أَحَدَ الصَّبِیَّیْنِ أَخَفَفْ عَنْکَ فَقَالَ یَا أَبَا بَکْرِ نِعْمَ الْحَامِلَانِ وَ نِعْمَ الرَّاکِبَانِ وَ أَبُوهُمَا أَفْضَلُ مِنْهُمَا فَخَرَجَ مِنْهَا حَتَّی أَتَی بَابَ الْمَسْجِدِ.فَقَالَ یَا بِلَالُ هَلُمَّ عَلَیَّ بِالنَّاسِ فَنَادَی مُنَادِی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سلم فِی الْمَدِینَةِ فَاجْتَمَعَ النَّاسُ عِنْدَ رَسُولِ اللهِ صلی الله علیه و آله سلم فِی الْمَسْجِدِ فَقَامَ عَلَی قَدَمَیْهِ. فَقَالَ یَا مَعْشَرَ النَّاسِ أَلَا أَدُلُّکُمْ عَلَی خَیْرِ النَّاسِ جَدَاً وَ جَدَّةً قَالُوا بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ الْحَسَنُ وَالْحُسَیْنُ... پیامبر صلی الله علیه و آله پیاپی آنها را بوسید تا بیدار شدند. پس وقتی بیدار شدند پیغمبر حسن علیه السلام را به دوش گرفت و جبرئیل حسین علیه السلام را برداشت و از حظیره بیرون آمد و می گفت به خدا سوگند همانطور که خدا شما را شرافت بخشیده من نیز شما را شریف می دارم.

ابوبکر به آن حضرت عرض کرد: یکی از دو کودک را به من بده تا بارت را سبک کنم. حضرت فرمودای ابابکرچه خوب بارکشان و چه خوب سوارانی هستند و پدرشان بهتر از آنها است. سپس از آنجا آمدند تا به درب مسجد رسیدند

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: ای بلال مردم را به سوی من بخوان و دور من گردآور. پس مردم در مسجد نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله جمع شدند. پیامبر صلی الله علیه و آله نیزروی پا ایستاد و فرمود: ای مردم! آیا شما را به بهترین افراد از نظر پدر بزرگ (جد) و مادر بزرگ (جده) راهنمایی کنم؟ مردم گفتند: بله

حضرت فرمود: حسن علیه السلام و حسین علیه السلام...

منابع حدیث وتفاوت نقل ها

شیخ صدوق (م 381) در الأمالی، ص 437 به صورت مسند؛

فتال نیشابوری (م 508) در روضة الواعظین ج 1، ص 121 بدون نقل سند؛

طبری آملی (م 553) در بشارة المصطفی لشیعة المرتضی، ج 2، ص173 با همان سند شیخ صدوق؛

ابن شهرآشوب (م 588) در مناقب آل أبی طالب علیه السلام، ج 4، ص 27

بدون نقل سند

البته این سه نقل تفاوتهایی هم با یکدیگر دارند اما در چهارچوب کلی داستان تفاوتی دیده نمی شود.

در نقل شیخ صدوق آمده است که منصور دوانیقی، خلیفه دوم عباسی این مطلب را از زبان اجدادش برای یکی از راویان بزرگ به نام اعمش نقل کرده است. در حالیکه در نقل ابن شهر آشوب این روایت به صورت مرسل از سه شخصیت متفاوت یعنی ابوهریره ابن عباس و امام صادق علیه السلام ام نقل شده است.

گذشته از آنکه داستان در نقل ابن شهر آشوب با شرح و بسط بیشتری نقل شده است، اما اساس داستان در هر سه نقل یکسان است.

سندشناسی

شیخ صدوق اسناد فراوانی را برای این روایت نقل کرده که همگی به اعمش منتهی می شود سلیمان اعمش هم که از بزرگان شیعه و از اصحاب امام صادق علیه السلام در کوفه است، ⁽¹⁾این حدیث را از منصور دوانیقی و او هم از اجدادش که یکی از فرزندان عباس بن عبدالمطلب می باشد شنیده است.

شیخ صدوق چهار سند مجزا به اعمش نقل کرده که همان سند اول به صورت عطف، تبدیل به چهار سند دیگر می.شود. بنابراین در مجموع می توان گفت که وی این حدیث را با 7 سند نقل کرده است. ⁽²⁾

با این حال همه این اسناد به دلیل مهمل بودن برخی از راویان، ضعیف السند است. خود اعمش نیز با اینکه از بزرگان راویان بوده اما توثیق خاص ندارد.

بشاره المصطفی نیز عین همین سند را نقل کرده که گویا اصل حدیث را از شیخ صدوق گرفته است.

اما روضة الواعظین بدون نقل سند مستقیماً این حدیث را از اعمش نقل کرده است.

ابن شهر آشوب نیز این روایت را بدون سند از سه شخصیت یعنی ابوهریره ابن عباس و امام صادق علیه السلام نقل کرده است.

اشکال

نکته قابل توجه در این حدیث این است که اعمش این روایت را از زبان خلیفه عباسی یعنی منصور دوانیقی نقل می کند بنابراین سؤال اساسی این است که چرا خلیفه سفاک عباسی که دشمن اهل بیت علیهم السلام بوده چنین حدیثی را نقل کرده است؟

پاسخ

در پاسخ باید گفت که اولاً این مسئله عجیبی نیست. زیرا در طول تاریخ گاهی دشمنان اهل بیت علیهم السلام نیز لب به تحسین و تمجید آن بزرگواران گشوده اند و مقام شامخ آنها را ستوده.اند. برای نمونه عایشه

معاویه و عمروبن عاص بارها به فضائل امیرالمؤمنین علی علیه السلام اعتراف کرده اند که این مطالب در کتب مختلف روایی و تاریخی درج شده است. ⁽¹⁾

ثانیاً بنی العباس پیش از حکومت خود به دلیل آنکه از طائفه بنی هاشم به حساب می آمدند دشمنی خاصی با اهل بیت علیهم السلام نداشتند. به همین جهت احادیث فراوانی از اجداد خود شنیده بودند که گاه به فراخور موقعیت به نقل آن احادیث می پرداختند. گذشته از آنکه آنها از لحاظ سیاسی با بنی امیه درگیر بودند و خود را خونخواه اهل بیت علیهم السلام می دانستند و در زمان بنی امیه، عنادی با اهل بیت علیهم السلام نداشتند. بنابراین نقل این روایت از زبان منصور عباسی مسئله عجیبی نیست.

دلالت روایت

مگر اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله به صراحت برای مردم توضیح دهد که حسنین علیهما السلام از این قاعده کلی یعنی کراهت آوردن کودکان به مسجد، مستثنا هستند.

اشکال

در این داستان به وضوح می توان خصوصیت داشتن حسنین علیهما السلام در بردن به مسجد را مشاهده کرد زیرا تمام حالات پیامبر صلی الله علیه و آله مرتبط با آن دو بزرگوار است و شور و شعف حضرت نیز برخاسته از یافتن آن دو است.

ممکن است گفته شود که هر پدربزرگی در چنین وضعیتی همین حش و حال را خواهد داشت و شخصیت والای حسنین علیهما السلام تنها بر شدت آن افزوده است.

اما در مقابل باید گفت که محتوای سخنرانی حضرت در مسجد گویای آن است که تمام این حالات و حوادث ارتباط مستقیم با شخصیت آن دو بزرگوار دارد. زیرا تمام سخنرانی پیامبر صلی الله علیه و آله در مسجد پیرامون جایگاه والای این دو کودک است.

ممکن است گفته شود که این یک نوع تکریم و بزرگداشت شخصیت کودک به حساب می آید همچنانکه ممکن است به طور عادی از یک شخصیت نخبه تعریف و تمجید کرد و آن را در مواقع حساس ستود. اما در پاسخ باید گفت که در پایان سخنرانی حضرت، مطلبی فراتر از تعریف و تمجید و تکریم وجود دارد که با پذیرش ولایت آن دو بزرگوار گره خورده است. پیامبر صلی الله علیه و آله در آخر سخنرانی می فرماید:

اللَّهُمَّ إِنَّکَ تَعْلَمُ أَنَّ مَنْ یُحِبُّهُمَا فِی الْجَنَّةِ وَمَنْ یُبْغِضُهُمَا فِی النَّارِ. خداوندا! تو می دانی که هر کس آن دو را دوست بدارد در بهشت است و هر کس بغض آن دو را داشته باشد در دوزخ قرار خواهد گرفت.

پاسخ

روایت باید دید که کدام یک از این دو حکم به آن دو بزرگواران اختصاص یافته و آن دو در کدامیک موضوعیت داشته اند؟

در سخنان و رفتار پیامبر صلی الله علیه و آله شواهد فراوانی وجود دارد که مسئله اول یعنی تکریم ویژه پیامبر صلی الله علیه و آله مرتبط با مقام شامخ حسنین علیهما السلام است. اما در مورد مسئله دوم چنین اختصاصی قابل برداشت نیست.

بنابراین در مسئله بردن حسنین علیهما السلام به مسجد شخصیت و جایگاه آنها موضوعیتی ندارد و حکم آن در مورد آن دو بزرگوار نظیر دیگران است.

آوردن دیگر نوادگان به مسجد

ابوقتاده انصاری می گوید:

رَأَیْتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله سلم یَؤُمُ النَّاسَ وَأُمَامَةُ بِنتُ أَبِی العَاصِ وَهِیَ ابْنَةُ زَیْنَبَ بنت النبی الله عَلَی عَاتِقِهِ فَإِذَا رَکَعَ وَضَعَهَا وَإِذَا رَفَعَ مِنْ السُّجُودِ أَعَادَهَا پیامبر صلی الله علیه و آله را دیدم که امام جماعت مردم بود و امامه (نواده پیامبر یعنی دختر ابوالعاص که دختر زینب دختر پیامبر صلی الله علیه و آله است)، برگردن پیامبر صلی الله علیه و آله قرار

داشت. پس وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله رکوع می رفت او را بر زمین می گذاشت و وقتی از سجده بلند می شد او را برروی شانه و گردن خود باز می گرداند.

منابع حدیث

بیهقی (م 458) در السنن الکبری، ج 2، ص 263.

نقل های مشابه

سجستانی (م 275) در سنن أبی داود، ج 1، ص 209 همین مطلب را از ابوقتاده با تفصیل بیشتری نقل می کند.

بَیْنَمَا نَحْنُ نَنْتَظِرُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سلم فِی الظُّهْرِ أَوِ الْعَصْرِ وَ قَدْ دَعَاهُ بِلَالٌ إِلَی الصَّلَاةِ إِذْ خَرَجَ إِلَیْنَا وَأَمَامَةُ بِنتُ أَبِی العَاصِ بِنتُ ابْنَتِهِ عَلَی عُنُقِهِ فَقَامَ رَسُولُ اللهِ فِی مُصَلَّاهُ وَقُمْنَا خَلْفَهُ وَهِی فِی مَکَانِهَا الَّذِی هِیَ فِیهِ قَالَ فَکَبَّرَ فَکَبَّرْنَا قَالَ حَتَّی إِذَا أَرَادَ رَسُولُ اللهِ أَن یَرکَعَ أَخَذَهَا فَوَضَعَهَا ثُمَّ رَکَعَ وَ سَجَدَ حَتَّی إِذَا فَرَغَ مِنْ سُجُودِهِ ثُمَّ قَامَ أَخَذَهَا فَرَدَّهَا فی مکانها فَمَا زَالَ رَسُولُ اللهِ أَنْ یَصْنَعَ بِهَا ذلک فِیفِی کُلِّ رَکَعَةٍ فَرَغَ مِنْ صَلَاتِهِ. روزی ما در نماز ظهر یا عصر منتظر رسول خدا صلی الله علیه و آله بودیم و بلال مردم را به نماز دعوت کرده بود که پیامبر صلی الله علیه و آله به سوی ما آمد و امامه، دختر دخترش برگردن پیامبر صلی الله علیه و آله سوار بود. پس پیامبر صلی الله علیه و آله در مکان نمازش ایستاد وما پشت سراوایستادیم و آن دخترک نیز همانجا (روی گردن پیامبر صلی الله علیه و آله ) بود.

سپس پیامبر صلی الله علیه و آله تکبیر گفت و ما نیز تکبیر.گفتیم تا اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله خواست به رکوع رود که او را گرفت و بر زمین نهاد سپس رکوع و سجده را به جا آورد. تا وقتی که از سجده هایش فارغ شد، ایستاد و او (امامه) را گرفت و در جایگاهش روی گردن خود قرار داد.

پیامبر صلی الله علیه و آله این کار را در هیچ یک از رکعات نماز ترک نکرد تا اینکه نمازش به پایان رسید.

نسائی (م (303) نیز در سنن النسائی، ج 2، ص 96 نقل دیگری از ابوقتاده آورده است:

رَأَیْتُ رَسُولَ اللهِ یَؤُمُّ النَّاسَ وَ هُوَ حَامِلٌ أُمَامَةَ بِنتَ زَیْنَبَ بِنتِ رَسُولِ الله صلی الله علیه و اله ولأبِی العَاصِ بنِ رَبِیعَةَ بنِ عَبدِ شَمْسٍ فَإِذَا سَجَدَ وَضَعَهَا وَ إِذَا قَامَ حَمَلَهَا. پیامبر صلی الله علیه و آله را دیدم که امام جماعت مردم بود و امامه را حمل می کرد. وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله به سجده می رفت او را بر زمین می گذاشت و وقتی می ایستاد او را با خود برمی داشت.

نقل دیگری نیز در اکثر کتب روایی اهل تسنن با این مضمون موجود است:

أَنَّ رَسُولَ اللهِ لا کَانَ یُصَلِّی وَهُوَ حَامِلٌ أُمَامَةَ بِنتَ زَیْنَبَ بِنتِ رَسُولِ الله صلی الله علیه و آله سلم وَ لِأَبِی العَاصِ بنِ رَبِیعَةَ بنِ عَبدِ شَمْسٍ فَإِذَا سَجَدَ وَضَعَهَا وَإِذَا قَامَ حَمَلَهَا. پیامبر صلی الله علیه و آله نماز می خواند در حالی که نواده اش امامه را در آغوش و یا بر دوش در برداشت امامه دختر زینب دختر پیامبر صلی الله علیه و آله پدرش ابوالعاص بن ربیعه است. وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله به سجده می رفت او را بر زمین می گذاشت و وقتی می ایستاد او را با خود برمی داشت.

در این زمینه نقلهای مشابه دیگری وجود دارد که به یک نقل دیگر بسنده می کنیم:

بَینَا نَحْنُ عَلَی بَابِ رَسُولِ اللهِ صلی الله علیه و آله جُلُوسٌ إِذْ خَرَجَ عَلَیْنَا رَسُولُ الله صلی الله علیه و آله یَحْمِلُ أُمَامَةَ بِنْتَ أَبِی العَاصِ بن الرَّبِیعِ وَ أَمُّهَا زَیْنَبُ بِنْتُ رَسُولِ اللهِ وَهِیَ صَبِیَّةٌ قَالَ فَصَلَّی رَسُولُ اللهِ وَهِیَ عَلَی عَاتِقِهِ یَضَعُهَا إِذَا رَکَعَ وَیُعِیدُهَا عَلَی عَاتِقِهِ إِذَا قَامَ حَتَّی قَضَی صَلَاتَهُ یَفْعَلُ ذَلِکَ بِهَا. این دو نقل اخیر هم در کتب پیشین وجود دارد و هم در منابع ذیل موجود است:

مالک (م (179) در الموطأ ج 1، ص 170.

ابن سعد (م 230) در الطبقات الکبری، ج 8، ص 32.

بخاری (م 256) در صحیح بخاری، ج 1، ص 131.

دارمی (م (255) در سنن الدارمی ج 1، ص 209.

نقل محتوا در منابع شیعی

اگرچه این نقل با تفاوت هایی که دارد در اکثر قریب به اتفاق منابع روایی اهل تسنن وجود دارد اما در هیچ یک از منابع روایی کهن شیعه دیده نمی شود.

تنها علامه مجلسی (م 1110) که از محدثان متأخر شیعه است، در بحار الانوار، ج 81 ص 288 این روایت را به نقل از منتهی المطلب، نوشته علامه حلی (م (726) نقل کرده است.

اما در منابع فقهی شیعه از این روایت استفاده شده و حتی برخی بر پایه آن فتوا داده اند.

گویا اول کسی که از این روایت استفاده کرده، علامه حلی (م 726) در منتهی المطلب است. وی برای آنکه اثبات کند تنها فعل کثیر است که نماز را باطل می کند و فعل قلیل موجب ابطال نماز نمی شود، از این روایت استفاده کرده است.

البته گویا وی این روایت را به عنوان مؤید آورده است. زیرا ابتدا روایتی صحیح السند از تهذیب الاحکام را مطرح کرده و سپس چنین گفته است:

وَ کَمَا رَوَی الْجُمْهُورُ عَنِ النَّبِی صلی الله علیه و آله هو أَنَّهُ کَانَ یَحْمِلُ أُمَامَةَ بِنْتَ أَبِی الْعَاصِ فَکَانَ إِذَا سَجَدَ وَضَعَهَا وَإِذَا قَامَ رَفَعَهَا. ⁽¹⁾

بعد از علامه حلی بزرگان دیگری نظیر شهید ثانی در الروضة البهیة ⁽²⁾

و مسالک الأفهام ⁽¹⁾و دیگر فقها از همین روایت استفاده کرده اند. بنابراین این روایت مورد پذیرش برخی از فقها و محدثان متأخر شیعه بوده است.

سندشناسی

اسناد این روایت اگرچه متکثر و فراوان هستند، اما همه آنها به ابوقتاده ختم می شود. بنابراین می توان نتیجه گرفت:

اولاً همه آنها یک نقل بوده است پس احتمالاً تفاوت های اندکی که در گزارش های مختلف وجود دارد به علت نقل به معنا است. البته ممکن است وی این جریان را چندین بار و با گونه های مختلف برای دیگران نقل کرده باشد.

ثانیاً باید گفت که اگرچه این حدیث در منابع گوناگون نقل شده، اما به علت آنکه به یک راوی ختم می شود خبر واحد است و خبر متواتر به حساب نمی آید.

اشکال احتمال وضع روایت

ممکن است گفته شود نکته مهم و تأمل برانگیز این است که این نقل با اینکه در اکثر منابع اهل تسنن موجوداست، اما در هیچ یک از منابع کهن روایی شیعه به چشم نمی.خورد.بنابراین ممکن است به علت نبودن این حدیث در منابع شیعه این احتمال به ذهن برسد که این گونه احادیث در برابر احادیث احترام ویژه به حسنین علیهما السلام جعل شده تا مقام شامخ آن دو بزرگوار را به زیر کشد و جایگاه آنها را کم رنگ تر جلوه دهد تا در ذهن مسلمانان خصوصیتی برای حسنین علیهما السلام به وجود نیاید.

پاسخ

روایات مشابه پیرامون حسنین علیهما السلام بوسیدن آنها و یا سخن گفتن در مورد جایگاه و منزلت آنها وجود دارد که هیچ کدام از آن موارد در این روایت دیده نمی شود بنابراین غرض پیش گفته برای جعل حدیث، نمی تواند مقصودی قابل قبول باشد پس روایت را به هیچ وجه نمی توان در مقابل انبوه روایات فضایل حسنین علیهما السلام دانست. زیرا در این روایت هیچگونه جایگاه و منزلت ویژه برای این کودک وجود ندارد.

دلالت

از این روایت برمی آید که:

افزون براینکه پیامبر صلی الله علیه و آله نیز بعد از انجام سجده هایش او را به آغوش کشیده و یا بر دوش خود سوار می کند بنابراین می توان نتیجه گرفت که این عمل پیامبر صلی الله علیه و آله را سال نو و به دلیل مراقبت از کودکی است که هنوز به مرحله قابل توجهی از رشد نرسیده است به هر حال به طور قطع می توان گفت که او یک کودک غیرممیز و بسیار کم سن و سال است.

در کار نیست. چرا که بنا بر نقل پیامبر صلی الله علیه و آله خودش کودک را از خانه به مسجد آورده و خودش او را به دوش می کشد حتی بعد از بر زمین نهادن کودک نیز دوباره با اختیار خود و بدون آنکه کودک گریه و ناله ای کرده باشد، او را بر دوش خود سوار می کند.

آوردن دیگر کودکان به مسجد توسط پیامبر صلی الله علیه و آله

یکی از حوادث غم انگیز دوران صدر اسلام شهادت جعفر بن ابی طالب است. عبدالله بن جعفر می گوید:

به یاد دارم هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله به منزل ما آمد و خبر شهادت پدرم را به مادرم داد من به پیامبر صلی الله علیه و آله نگاه می کردم و او بر سر من و بر سر برادرم دست نوازش می کشید و چشمانش به قدری لبریز از اشک بود که بر روی محاسنش می ریخت. سپس به مادرم مژده داد که خداوند به جای دو دست جعفر در بهشت به او دو بال خواهد داد که با فرشتگان پرواز می کند.

عبدالله در ادامه می گوید:

... فَقَامَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله سلم وَأَخَذَ بِیَدِی یَمْسَحُ بِیَدِهِ رَأْسِی حَتَّی رَقِیَ إِلَی الْمِنْبَرِ وَ أَجْلَسَنِی أَمَامَهُ عَلَی الدَّرَجَةِ السُّفْلَی وَالْحُزْنُ یُعْرَفُ عَلَیْهِ فقال:... پس از اینکه مردم از شهادت پدرم آگاه شدند، پیغمبر دست مرا گرفت و در حالی که با دستش مرا نوازش می کرد، مرا به مسجد برد و از منبر بالا رفت و مرا پیشاپیش خود بر پله پایین منبر نشاند و در حالی که غم از چهره اش فهمی ده می شد، سخنرانی کرد.....

منابع حدیث

در شیعه به صورت مرسل:

ابن عساکر (م 571) تاریخ مدینه دمشق، ج 27، ص 257.

سن جعفربن عبدالله در زمان شهادت پدر

جعفر بن ابی طالب، سرپرست مهاجران دوم به حبشه ⁽¹⁾است که به همراه همسرش به حبشه رفت عبدالله اولین نوزاد مسلمانان مهاجر است که در سرزمین حبشه چشم به جهان گشود. ⁽²⁾اما در مورد سن عبدالله گفته شده وی در روز رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله ده ساله و در هنگام بیعت با پیامبر صلی الله علیه و آله هفت ساله بوده است. ⁽³⁾بنابراین با توجه به اینکه مهاجران حبشه در سال هفتم هجری به مدینه بازگشته اند، می توان نتیجه گرفت که عبدالله در سال اول هجری به دنیا آمده است. همچنین با توجه به اینکه شهادت جعفر طیار در جنگ موته در سال هشتم هجری رخ داده، ⁽⁴⁾می توان نتیجه گرفت که عبدالله در هنگام شهادت پدرش، هشت ساله بوده است.

دلالت

است. بنابراین آن حضرت به هیچ وجه از بردن کودکان به مسجد، پرهیز نداشته و در صورت امکان این کار را انجام می داده است.

رفتار سازی پیامبر در جهت مدارای عمومی با کودکان در مسجد

عروه بارقی می گوید:

حَجَجْتُ فِی بَعْضِ السِّنِینَ فَدَخَلْتُ مَسْجِدَ رَسُولِ اللهِ صلی الله علیه و آله سلم فَوَجَدْتُ رَسُولَ اللهِ جَالِساً وَ حَوْلَهُ غُلَامَانِ یَافِعَانِ وَهُوَ یُقَبِّلُ هَذَا مَرَّةً وَهَذَا أُخْرَی. فَإِذَا رَآهُ النَّاسُ یَفْعَلُ ذَلِکَ أَمْسَکُوا عَنْ کَلَامِهِ حَتَّی یَقْضِیَ وَطَرَهُ مِنْهُمَا.... در یکی از سالها که به حج رفته بودم داخل مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله شدم و ایشان را در مسجد یافتم در حالی که دو پسر بچه نابالغ در کنار او (نشسته) بودند. پیامبر صلی الله علیه و آله گاهی یکی از آنها را می بوسید و گاهی آن دیگری را. پس وقتی مردم آن حضرت را می دیدند که چنین می کند، از سخن گفتن با او پرهیز می کردند تا خواسته اش نسبت به آن دو کودک پایان پذیرد.

عروه بارقی که از کوفه به دیدار پیامبر صلی الله علیه و آله آمده و گویا با سیره پیامبر صلی الله علیه و آله در این زمینه آشنا نیست می می گوید:

وَمَا یَعْرِفُونَ لِأَی سَبَبٍ حُبُّهُ إِیَّاهُمَا فَجِئْتُهُ وَهُوَ یَفْعَلُ ذَلِکَ بِهِمَا فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَانِ ابْنَاکَ فَقَالَ إِنَّهُمَا ابْنَا ابْنَتِی وَابْنَا أَخِی وَابْنِ عَمِّی وَ أَحَبّ الرِّجَالِ إِلَیَّ وَ مَنْ هُوَ سَمْعِی وَ بَصَرِی وَ مَنْ نَفْسُهُ نَفْسِی وَ

نَفْسِی نَفْسُهُ وَمَنْ أَحْزَنُ لِحُزْنِهِ وَ یَحْزَنُ لِحُزْنِی. فَقُلْتُ لَهُ قَدْ عَجِبْتُ یَا رَسُولَ اللهِ مِنْ فِعْلِکَ بِهِمَا وَحُبِّکَ لَهُمَا فَقَالَ لِی أُحَدِثُکَ أَیُّهَا الرَّجُلُ إِنِّی لَمَّا عُرِجَ بِی إِلَی السَّمَاءِ وَ دَخَلْتُ الْجَنَّةَ انْتَهَیْتُ إِلَی شَجَرَةٍ فِی رِیَاضِ الْجَنَّةِ فَعَجِبْتُ مِنْ طِیبٍ رَائِحَتِهَا.... فَقُلْتُ یَا أَخِی جَبْرَئِیلُ مَا رَأَیْتُ فِی الْأَشْجَارِ أَطْیَبَ وَلَا أَحْسَنَ مِنْ هَاتَیْنِ الشَّجَرَتَیْنِ فَقَالَ لِی یَا مُحَمَّدُ أَتَدْرِی مَا اسْمُ هَاتَیْنِ الشَّجَرَتَیْنِ فَقُلْتُ لَا أَدْرِی فَقَالَ إِحْدَاهُمَا الْحَسَنُ وَالْأَخْرَی الْحُسَیْنُ. ولی مردم دلیل علاقه پیامبر صلی الله علیه و آله به آن دو کودک را نمی دانستند. به همین جهت من خدمت حضرت رسیدم و در حالی که او مشغول همان کار بود به ایشان گفتم:

ای رسول خدا! صلی الله علیه و آله این دو فرزندان شما هستند؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: آن دو فرزندان دخترم و پسران برادرم و پسر عمویم که محبوبترین مردان در نزد من است می باشند پدر آنها کسی است که در حکم گوش و چشم من است. او از من و من از اویم و او کسی است که از حزن و اندوهش محزون می گردم و او نیز از اندوه من محزون می گردد. من به پیامبر صلی الله علیه و آله گفتم من از میزان علاقه شما به این فرزندان و آن محبتی که به ایشان ابراز کردید تعجب کردم پس پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: علت آن را برایت بازگو می کنم ای مرد آن هنگام که مرا به آسمان می بردند داخل بهشت گردیدم و در مقابل درختی از درختهای بهشت که از بوی بسیار خوش آن تعجب کرده بودم، ایستادم... سپس گفتم برادرم جبرئیل در میان درختان بهشت هیچ درختی را زیباتر و خوشبوتر از این دو درخت ندیدم گفت: ای محمد! آیا می دانی نام این دو درخت چیست؟ گفتم نمی دانم. گفت نام یکی حسن و نام دیگری حسین است...

منابع حدیث

این روایت تنها در منابع روایی متأخر شیعه نقل شده است:

منبع اصلی این روایت همان کتاب المنتخب است. زیرا بحرانی بنا به تصریح خود و مجلسی بنا بر شواهد این روایت را از طریحی نقل کرده اند.

سندشناسی

علامه مجلسی، این حدیث را در ادامه چند روایت دیگر آورده و در ابتدا چنین عنوان می کند:

أَقُولُ، وَجَدْتُ فِی بَعْضٍ مُؤَلَّفَاتِ أَصْحَابِنَا أَنَّهُ رُوِیَ مُرْسَلًا عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ قَالُوا... ⁽¹⁾ بنابراین باید گفت که این روایت هم مرسله و هم وجاده است. پس سند آن ضعیف است.

وجاده به روایتی گفته می شود که راوی نوشته آن روایت را به خط راوی اصلی یا شخص دیگری می یابد و سند متصل به آن ندارد. بنابراین مجاز به نقل آن روایت نیست مگر آنکه از الفاظی نظیر وجدت یا قرأت استفاده کرده باشد. ⁽²⁾

با اینکه این روایت در هیچ یک از منابع اهل تسنن و هیچ کدام از منابع کهن روایی شیعه دیده نمی شود اما محتوای آن با روایات مشابه فراوانی مبنی بر تکریم احترام و بوسه پیامبر صلی الله علیه و آله بر حسنین علیهما السلام تطابق دارد که به برخی از آنها در دیگر بخشها اشاره خواهد شد.

دلالت

از عبارت فَإِذَا رَآهُ النَّاسُ یَفْعَلُ ذَلِکَ أَمْسَکُوا عَنْ کَلَامِهِ حَتَّی یَقْضِیَ وَطَرَهُ مِنْهُمَا به خوبی برمی آید که حرکت ویژه پیامبر صلی الله علیه و آله توجه همه مردم را به خود جلب کرده و ذهنها را به سوی او معطوف داشته است. اما باید

دید که این حرکت پیامبر صلی الله علیه و آله او و به طور معمول چه نکاتی را در ذهن مردم آن دوران تداعی می کند.

اگر ما خود را جای مردمی قرار دهیم که در روزهای متمادی رفتار محبت آمیز پیامبر صلی الله علیه و آله با همه کودکان را دیده اند و بارها تأکید سرشار او در مورد مدارا با کودکان را شنیده اند به طور عادی از این جریان، تکریم و مدارای عمومی با کودکان را نیز خواهیم فهمید. به بیان دیگر سیره مستمر پیامبر صلی الله علیه و آله در رفتار با کودکان قرینه ای است که نشان می دهد تکریم حسنین علیهما السلام مصداق اتم و اکمل همان ماجرا است.

اشکال

اما ممکن است گفته شود این مدارا تنها در مورد حسنین علیهما السلام مصداق

یافته و پیامبر صلی الله علیه و آله در ادامه جریان به وضوح در مورد جایگاه بهشتی حسنین علیهما السلام ها سخن گفته است.. پس این داستان ربطی به مدارای عمومی با تمام کودکان ندارد.

پاسخ

به بیان دیگر در این روایت دو مسئله مجزا وجود دارد. اول اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله کودکانش را به مسجد برده است و این گویای جواز بردن کودکان به مسجد است دوم اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله در محیط مسجد، از مقام شامخ حسنین علیهما السلام تمجید کرده و مردم را به محبت بی شائبه به آنها دعوت کرده است. بنابراین حتی اگر بپذیریم که حکم محبت و مدارا با کودکان در مسجد حکمی اختصاصی برای حسنین علیهما السلام است، حکم آوردن آنها به مسجد را نمی توان حکمی اختصاصی دانست زیرا هیچ مطلبی دال بر این مدعا وجود ندارد.

فصل چهارم: رفتار پیامبر صلی الله علیه و آله با کودکان در نماز جماعت مسجد

اشاره

در فصل پیشین به گزارشهایی پرداختیم که مرتبط با اصل مسئله آوردن کودکان به مسجد می شد حال نوبت به آن رسیده که ببینیم پیامبر صلی الله علیه و آله در نماز جماعت که مهمترین فعالیت و کارکرد عبادی مسجد است چه رفتاری با کودکان داشته و چه الگویی را برای ما به یادگار نهاده است؟

آیا رفتار مداراگونه پیامبر صلی الله علیه و آله در ورود کودکان به مسجد در نماز جماعت نیز تداوم داشته و یا اینکه نماز جماعت مرز ممنوعه پیامبر صلی الله علیه و آله برای بازیگوشی های معمول کودکانه بوده است؟

آیا پیامبر صلی الله علیه و آله تنها ورود کودکان به مسجد را اجازه داده و کودکان را از ورود به نماز جماعت نهی کرده؟ یا اینکه مدارای او در تمام فعالیت های عبادی مسجد راه یافته است؟

برخورد پیامبر صلی الله علیه و آله با کودکان بازیگوشی که به مسجد راه یافته اند چگونه است؟ آیا حضرت آنها را اخراج کرده و یا دستور به اخراج داده یا اینکه حتی اجازه اخراج آنها را هم نمی داده است؟ آیا بعد از بازیگوشی کودکان به آنها تذکر می داده و یا آنها را تکریم می کرده است؟

گفتار اول: شدت مدارا با رفتار کودکانه کودک در نماز جماعت مسجد

اشاره

اولین سؤال و اصلی ترین پرسش در این فصل این است که آیا اصل مدارا با کودکان در مسجد در سیره پیامبر صلی الله علیه و آله به عنوان یک اصل کلی، قابل پذیرش است؟

در گزارش های فراوانی که در این گفتار به آن خواهیم پرداخت روشن