مشخصات کتاب
عنوان و نام پدیدآور:عبقات الانوار فی امامه الائمه الاطهار جلد 22/ تالیف: میر سید حامد حسین موسوی نیشابوری هندی ؛ تحقیق و ترجمه: غلام رضا مولانا البروجردی
مشخصات نشر:قم: موسسه المعارف الاسلامیه، (1404) ق.
مشخصات ظاهری:ج23.
یادداشت:فارسی- عربی.
یادداشت:کتاب حاضر ردیه ای و شرحی است بر کتاب (التحفه الاثنی عشریه) اثر عبدالعزیز بن احمد دهلوی.
موضوع:دهلوی، عبدالعزیزبن احمد، ۱۱۵۹ - ۱۲۳۹ق. . التحفه الاثنی عشریه -- نقد و تفسیرموضوع
احادیث خاص (ثقلین) - امامت - احادیث
دهلوی، عبدالعزیز بن احمد، 1159 - 1239ق. التحفه الاثنی عشریه - نقد و تفسیر
شیعه - دفاعیه ها و ردیه ها
علی بن ابی طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. - اثبات خلافت
موضوع:شیعه -- دفاعیه ها و ردیه ها
موضوع:امامت -- احادیث
فروست:موسسه المعارف الاسلامیه؛۱۷۶
وضعیت فهرست نویسی:در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)
شماره کتابشناسی ملی:۱۲۸۶۸۱۹
ادامه دلالت حدیث ثقلین
ادامه جواب مؤلف بحدیث «اقتدوا بالذین من بعدی: أبی بکر و عمر» و اثبات مجعولیت و موضوعیت آن
ادامه وجه 51
شواهد متهم بودن أبو موسی أشعری که مدار حدیث نجوم بر اوست
و نیز طحاوی در «مشکل الآثار» گفته: [حدثنا إبراهیم بن مرزوق حدثنا أبو عاصم عن ابن جریج عن عطاء عن عبید بن عمیر أنّ أبا موسی استأذن علی عمر و کان مشغولا فی بعض الأمر فلمّا فرغ قال: أ لم أسمع صوت عبد اللّه بن قیس، قالوا: رجع، قال: ردّوه! فجاء فقال: کنّا نؤمر بمثل هذا فی الاستیذان ثلاثا، قال: لتأتینی علی هذا ببیّنة أو لأفعلنّ و أفعلنّ، فجاء إلی مجلس الأنصار فأخبرهم فقالوا: لا یقوم معک إلاّ أصغرنا فقام أبو سعید الخدریّ فجاء فقال: نعم! فقال عمر: خفی علیّ هذا من أمر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و شغلنی التّسویف بالأسواق، قال إبراهیم: وجدت علی ظهر کتابی: و شغلنی شغلی بالأسواق]. و نیز طحاوی در «مشکل الآثار» گفته:
[حدثنا فهد بن سلیمان ثنا أبو غسان مالک بن إسماعیل ثنا عبد السّلام بن حرب عن طلحة بن یحیی القرشی عن أبی بردة عن أبی موسی قال: جئت باب عمر رضی اللّه عنه فقلت: السّلام علیکم، أ یدخل عبد اللّه بن قیس؟ فلم یؤذن، فرجعت فانتبه عمر فقال: علیّ بأبی موسی فأتیت قال: إنّی ذهبت فقلت استأذنت ثلاثا فلم یؤذن لی فرجعت سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: لیستأذن الرّجل المسلم علی أخیه ثلاثا، فان أذن له، و إلاّ رجع فقال: لتجیئنی علی ما قلت بشاهد أو لینالنّک منّی عقوبة، قال: فخرجت فلقیت ابیّ بن کعب فأخبرته فقال: نعم! فجاء فأخبره، فقال له عمر: یا أبا الطّفیل! سمعت ما قال أبو موسی من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم؟ فقال: نعم! و أعوذ باللّه عزّ و جلّ أن تکون عذابا علی أصحاب محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم. قال: و أعوذ باللّه من ذلک]. و بغوی در «معالم التنزیل» گفته:
[أخبرنا أحمد بن عبد اللّه الصّالحی، أنا: أبو الحسن علیّ بن محمّد بن عبد اللّه بن بشران، أنا إسماعیل بن محمّد الصّفّار، أنا أحمد بن منصور الرّمادی، أنا عبد الرّزّاق، أنا معمر، عن سعید الحریری، عن أبی نضرة، عن أبی سعید الخدری، قال: سلّم عبد اللّه بن قیس علی عمر بن الخطّاب ثلاث مرّات فلم یأذن له فرجع، فأرسل عمر فی أثره فقال: لم رجعت؟ قال: إنّی سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: إذا سلّم أحدکم ثلاثا فلم یجب فلیرجع،
قال: لتأتینّ علی ما تقول ببیّنة و إلاّ لأفعلنّ بک کذا و کذا، غیر أنّه قد أوعده، قال: فجاء أبو موسی ممتقعا لونه و أنا فی حلقة جالس فقلنا: ما شانک؟ فقال: سلّمت علی عمر، فأخبرنا خبره، فهل سمع منکم من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم؟ قالوا کلّنا قد سمعه. قال: فأرسلوا معه رجلا منهم حتّی أتی عمر فأخبره بذلک. و برهان الدین عبید اللّه بن محمّد الفرغانی العبری در «شرح منهاج بیضاوی» گفته: [قال أبو علی فی بیان اشتراط العدد: إنّ الصّحابة طلبوا العدد فإنّ أبا بکر (رض) لم یقبل خبر مغیرة بن شعبة فی الجدّة حتّی رواه محمد بن مسلمة الانصاری، و لم یعمل عمر (رض) بخبر أبی موسی الاشعری فی الاستیذان حتّی رواه أبو سعید الخدری، و ردّ أبو بکر و عمر خبر عثمان فی ردّ الحکم بن العاص. و أمثال (ذلک. صح. ظ) کثیرة، و طلب العدد منهم فی الرّوایات الکثیرة دلیل اشتراطه. قلنا فی الجواب عنه إنّهم إنّما طلبوا العدد عند التّهمة لا مطلقا، و نحن إنّما ندّعی أنّ خبر العدل الواحد حیث لا تهمة فی روایته مقبول فلا یرد ما ذکرتم من الصّور نقضا]. و ابن حجر عسقلانی در «فتح الباری» گفته: [و احتجّ من ردّ الخبر الواحد: بتوقّفه صلی اللّه علیه و سلّم فی قبول خبر ذی الیدین، و لا حجّة فیه لأنّه عارض علمه و کلّ خبر واحد إذا عارض العلم لم یقبل، و بتوقّف أبی بکر و عمر فی حدیثی المغیرة فی الجدّة و فی میراث الجنین حتّی شهد بهما محمد بن مسلمة، و بتوقّف عمر فی خبر أبی موسی فی الاستیذان حتّی شهد له أبو سعید و بتوقّف عائشة فی خبر ابن عمر فی تعذیب المیّت ببکاء الحیّ، و اجیب بأنّ ذلک إنّما وقع منهم إمّا عند الارتیاب کما فی قصّة أبی موسی فانّه أورد الخبر عند إنکار عمر علیه رجوعه بعد الثّلاث و توعّده فأراد عمر الاستثبات خشیة أن یکون دفع بذلک عن نفسه و قد أوضحت ذلک بدلائله فی کتاب الاستیذان و امّا عند معارضة الدّلیل القطعی کما فی إنکار عائشة حیث استدلّت بقوله تعالی «وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری ]. و ملا محب اللّه بهاری در «مسلّم الثّبوت» در مسئله تعبّد بخبر واحد گفته: [و اعترض بأنّه أنکر أبو بکر علی المغیرة خبره حتّی رواه ابن مسلمة و عمر
خبر أبو موسی فی الاستیذان حتّی رواه أبو سعید و علیّ خبر أبی سنان فی المفوّضة و کان یحلف غیر أبی بکر و عائشة خبر ابن عمر فی تعذیب المیّت ببکاء أهله و الجواب إنّما توقّفوا عند الرّیبة، أ لا تری أنّهم عملوا بعد الانضمام و هو من الآحاد بعد]. و چون متهم بودن أبو موسی در نقل حدیث نزد خلیفه ثانی بمرتبه تحقیق رسیده بود لهذا حضرت ایشان او را مثل أبو هریره از نقل حدیث علی الإطلاق نهی کرده بودند و این نهیشان بحدّی ظهور دارد که در کتب اصولیّه کبار اهل سنّت مذکور گردیده. غزّالی که إمام عالیمقام سنّیّه است در کتاب «مستصفی» در مسئله تعبّد بخبر واحد گفته: [ثمّ اعلم أنّ المخالف فی المسئلة له شبهتان: الشّبهة الاولی قولهم: لا مستند فی إثبات خبر الواحد إلاّ الاجماع، فکیف یدّعی ذلک؟ و ما من أحد من الصّحابة إلاّ و قد ردّ الخبر الواحد، فمن ذلک توقف رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عن قبول خبر ذی الیدین حیث سلّم عن اثنتین حتّی سأل أبا بکر و عمر رضی اللّه عنهما و شهدا بذلک فصدّقاه ثم قبل و سجد للسّهو، و من ذلک: ردّ أبی بکر- رضی اللّه عنه-خبر المغیرة بن شعبة من میراث الجدّة حتّی أخبره معه محمّد بن مسلمة، و من ذلک: ردّ أبی بکر و عمر خبر عثمان-رضی اللّه عنهم-فیما رواه من استئذانه الرّسول فی الحکم بن أبی العاص و طالباه بمن یشهد معه بذلک. و من ذلک: ما اشتهر من ردّ عمر -رضی اللّه عنه-خبر أبی موسی الاشعری فی الاستیذان حتّی شهد له أبو سعید الخدریّ -رضی اللّه عنه-و من ذلک: ردّ علی رضی اللّه عنه خبر أبی سنان الاشجعی فی قصّة بروع بنت و اشق و قد ظهر منه أنّه کان یحلّف علی الحدیث، و من ذلک: ردّ عائشة -رضی اللّه عنها-خبر ابن عمر فی تعذیب المیّت ببکاء أهله علیه، و ظهر من عمر نهیه لأبی موسی و أبی هریرة عن الحدیث عن الرّسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم! و أمثال ذلک ممّا یکثر، و أکثر هذه الأخبار تدلّ علی مذهب من یشترط عددا فی الرّاوی لا علی مذهب من یشترط التّواتر فإنّهم لم یجتمعوا فینتظروا التّواتر].
قوارح و مطاعن أبو برده پسر أبو موسی أشعری راوی حدیث نجوم
و از جمله قوادح این حدیث آنست که راوی آن از أبو موسی الأشعری پسرش أبو برده است، و اقدام او بر عظائم موبقه و جرائم مهلکه أظهر من الشّمس و أبین من الأمس ست، مگر نمی دانی که او در واقعه قتل صحابی جلیل حضرت حجر بن عدی-
جعل اللّه له فی أعلی درجات الجنّة خیر مستقرّ و مقیل-بأقبح وجوه غمس ید نموده است، و در باب آن شهید راه خدا شهادت کاذبه داده که هر جمله اش دلیل جسارت عظمی و خسارت کبری برای این شاهد کاذب غادر خائن آثم می باشد! ؟ طبری در «تاریخ» خود در واقعه قتل حضرت حجر بن عدی-رضوان اللّه علیه-آورده: [ثمّ بعث زیاد إلی أصحاب حجر حتّی جمع منهم اثنی عشر رجلا فی السّجن، ثمّ إنّه دعا رءوس الأرباع فقال: اشهدوا علی حجر بما رأیتم منه و کان رءوس الأرباع یومئذ عمرو بن حریث علی ربع أهل المدینة، و خالد بن عرفطة علی ربع تمیم، و همدان و قیس بن الولید بن عبد شمس بن المغیرة علی ربع ربیعة و کندة؟ ؟ ، و أبو بردة بن أبی موسی علی مذحج و أسد، فشهد هؤلاء الأربعة أنّ حجرا جمع إلیه الجموع و أظهر شتم الخلیفة و دعا إلی حرب أمیر المؤمنین و زعم أنّ هذا الأمر لا یصلح إلاّ فی آل أبی طالب و وثب بالمصر و أخرج عامل أمیر المؤمنین و أظهر عذر أبی تراب و التّرحّم علیه و البراءة من عدوّه و أهل حربه و ان هؤلاء النّفر الّذین معه هم رءوس أصحابه و علی مثل رأیه و أمره]. و نیز طبری در «تاریخ» خود آورده که شهادت أبو برده درین واقعه برین نسق بوده: [ بسم الله الرحمن الرحیم . هذا ما شهد علیه أبو بردة بن أبی موسی للّه ربّ العالمین: شهد أنّ حجر بن عدیّ خلع الطاعة و فارق الجماعة و لعن الخلیفة و دعا إلی الحرب و الفتنة و جمع إلیه الجموع یدعوهم الی نکث البیعة و خلع أمیر المؤمنین معاویة و کفر باللّه عزّ و جلّ کفرة صلعاء! فقال زیاد: علی مثل هذه الشّهادة فاشهدوا أنا و اللّه لأجهدنّ علی قطع خیط عنق الخائن الأحمق. فشهد رءوس الأرباع علی مثل شهادته و کانوا أربعة. ثمّ إنّ زیادا دعا النّاس فقال: اشهدوا علی مثل شهادة رءوس الأرباع]. و أکبر مطاعن شنیعه و أعظم مشائن فظیعه أبو برده آنست که او مثل پدر خود مبغض عادی و شاحن بادی برای جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام بود و با دوستان آن جناب إظهار کمال بغض و عداوت و با دشمنان آن جناب ابدای نهایت خلوص و محبّت
می نمود، و اگر چه این معنی از عبارات ماضیه «تاریخ طبری» هم ظاهر و آشکار است و لیکن برای مزید توضیح باید دانست که عبد الحمید هبة اللّه المدائنی المعروف بابن أبی الحدید در «شرح نهج البلاغه» در ذکر مبغضین و منحرفین از جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام آورده: [و من المبغین الغالین: أبو بردة بن أبی موسی الاشعری، یرث البغض له لا عن کلاله! روی عبد الرّحمن بن جندب، قال: قال أبو بردة لزیاد: أشهد أنّ حجر بن عدی قد کفر باللّه کفرة صلعاء! قال عبد الرحمن: إنّما عنی بذلک نسبة إلی علیّ بن أبی طالب لأنّه کان أصلع! قال: و قد روی عبد الرحمن المسعودی عن ابن عیّاش المنتوف، قال: رأیت أبا بردة قال لأبی الغادیة الجهنی قاتل عمار بن یاسر: أ أنت قتلت عمّار بن یاسر؟ قال: نعم! قال: فناولنی یدک! فقبّلها و قال: لا تمسّک النّار أبدا! ! و روی أبو نعیم عن هشام بن المغیرة عن الغضبان بن یزید، قال: رأیت أبا بردة قال لأبی الغادیة قاتل عمّار: مرحبا بأخی! هیهنا! هیهنا! فأجلسه إلی جانبه].
عدم دلالت متن حدیث نجوم بر استقامت أحوال و حسن مآل أصحاب
و محتجب نماند که حدیث أبو موسی قطع نظر از آنکه سندا مقدوح و مجروح می باشد متن آن دلالت بر استقامت أحوال و حسن مآل أصحاب ندارد، بلکه جمله «فإذا ذهبت أتی أصحابی ما یوعدون» دلیلست برین که أصحاب جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بعد آن جناب بر حالی که در عهد آن جناب بودند باقی نخواهند ماند و ما بینشان فتنه ها و جنگها واقع خواهد شد و در میان ایشان تغیّر آراء و اختلاف أهواء پیدا خواهد گردید، و ارتداد و اختلاف قلوب و مشاجرات هم بظهور خواهد رسید. و این معنی بحمد اللّه بر ناظر اعترافات علمای أعلام سنّیّه که در شروح «صحیح مسلم» و «مصابیح» و «مشکاة» در خصوص شرح همین حدیث أبو موسی نموده اند ظاهر و باهرست، چنانچه شطری از آن برای إتمام حجّت در این جا ذکر می نمایم. نووی در «منهاج-شرح صحیح مسلم» گفته: [
و قوله صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: «و أنا أمنة
لأصحابی فإذا ذهبت أتی أصحابی ما یوعدون» . أی من الفتن و الحروب و ارتداد من ارتدّ من الأعراب و اختلاف القلوب و نحو ذلک ممّا أنذر به صریحا، و قد وقع کلّ ذلک]. و محمد بن خلفة الوشتانی الابّی در «شرح مسلم» گفته: [
قوله: أتی أصحابی ما یوعدون» -ع (1)-: یعنی من ظهور الفتن و ارتداد من ارتدّ من الاعراب و اختلاف القلوب]. و محمد بن محمد بن یوسف السّنوسی در «شرح صحیح مسلم» گفته:
قوله: «أتی أصحابی ما یوعدون» . أی من الفتن و ارتداد من ارتدّ من الاعراب و اختلاف القلوب]. و فاضل معاصر مولوی صدیق حسن خان قنوجی در «سراج وهّاج، من کشف مطالب صحیح مسلم بن الحجّاج» گفته:
[و یأتی أصحابی بعدی من الفتن و الحروب و ارتداد من ارتدّ من العرب و اختلاف القلوب و نحو ذلک ممّا أنذر به صریحا، و قد وقع کلّ ذلک. انظر المشاجرات الواقعة بینهم و ما هنالک]. و شمس الدین خلخالی در «مفاتیح-شرح مصابیح» گفته:
[و إذا ذهبت أنا أتی أصحابی ما یوعدون» أراد بوعد أصحابه-علیه السّلام-ما وقع بینهم من الفتن]. و طیبی در «کاشف-شرح مشکاة» آورده: [و الاشاره فی الجملة إلی مجیء الشّرّ عند ذهاب أهل الخیر فانّه لمّا کان صلّی اللّه علیه و سلّم بین أظهرهم کان یبیّن ما یختلفون فیه، فلمّا توفی صلّی اللّه علیه و سلّم حالت الآراء و اختلفت الاهواء]. و سید شریف جرجانی در «حاشیه مشکاة» گفته:
[قوله: أتی أصحابی ما یوعدون» من الخلل و المخالفات]. و ملا علی قاری در «مرقاة-شرح مشکاة» گفته:
[فإذا ذهبت أنا أتی أصحابی ما یوعدون. أی من الفتن و المخالفات و المحن]. و عبد الحق دهلوی در «لمعات-شرح مشکاة» گفته: [و المراد بما یوعد
1) أی : القاضی عیاض ( 12 )
الاصحاب: الفتن و الحروب و ارتداد الاعراب]. و نیز عبد الحق دهلوی در «اشعّة اللمعات» گفته: [و
«أنا أمنة لاصحابی» و من سبب أمنم برای اصحاب خود،»
فإذا ذهبت أنا أتی أصحابی ما یوعدون» پس وقتی که بروم من از عالم می آید أصحاب مرا چیزی که وعده کرده شده و تقدیر کرده شده است وقوع آن در میان ایشان از فتن و حروب و ارتداد بعض أعراب]. و هر گاه حال مهانت اشتمال أصحاب-حسب مفاد این حدیث-بر چنین منوال باشد آن را برای تأیید حدیث نجوم آوردن و آن را از مفاخر و مناقب صحابه شمردن کمال دانشمندی حضرات اهل سنّت ست نزد هر عاقل بصیر، و لا ینبئک مثل خبیر.
بیان تحریف عظیمی که در حدیث نجوم راه یافته است
و علاوه برین باید دانست که مطالعه کتب و أسفار حفّاظ کبار و تفحّص و تفتیش تصانیف أعلام و أحبار سنّیّه واضح و آشکار می گردد که درین حدیث از أهل مکر و ادغال و أصحاب خدع و إضلال تحریفی بس عظیم و تبدیلی نهایت ملیم راه یافته که کمتر کسی پی بآن برده باشد. توضیح و تشریح آن این ست که در آخر این حدیث-کما سمعت و رأیت إلی الآن-واقع شده است که أصحاب جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أمان هستند برای امّت آن جناب، پس وقتی که بروند أصحاب خواهد آمد امّت را آنچه که وعده کرده می شوند بآن. حال آنکه در حقیقت در آخر این حدیث واقعشده بود که اهل بیت جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و علیهم أمان هستند برای امّت آن جناب، پس وقتی که اهل بیت آن جناب-علیه و علیهم الصّلوة و السّلام-بروند خواهد آمد امّت آن جناب را چیزیکه وعده کرده می شوند بآن. و چون این فضیلت عظمی دلیل کمال علوّ مراتب اهل بیت علیهم السّلام بود لهذا قلوب مبغضین و شانئین این حضرات متحمّل آن نشد و از راه اعتصاب و اغتصاب آن را بسوی أصحاب انقلاب مقلوب ساختند، و اگر چه گمانم این ست که اهل سنّت بر این کلام أحقر الأنام خیلی دمغ و تفت خواهند شد و عجب نیست که بسوی تکذیب و إنکار بالإعلان و الإجهار مسارعت و ابتدار نمایند، لیکن حقیر برای
إثبات این حقیقت از کتب سنّیّه برمی خیزم، و بحمد اللّه سرمه در گلویشان می ریزم و عرض می نمایم که لحظه ای غیظ و غضب را فرو نمایند و بعین تبصّر و استبصار «صحیح حاکم نیسابوری» را ملاحظه فرمایند و نظر کنند که در کتاب معرفة الصّحابه آن در ذکر مناقب منکدر بن عبد اللّه مرقومست:
[حدّثنا أبو القاسم عبد الرّحمن بن الحسن القاضی بهمدان من أصل کتابه: ثنا محمد بن المغیرة الیشکریّ ثنا: القاسم بن الحکیم العرقی، ثنا: عبد اللّه بن عمرو بن مرّة، حدّثنی محمد بن سوقة عن محمد بن المنکدر، عن أبیه، عن النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أنّه خرج ذات لیلة و قد أخّر صلاة العشاء حتّی ذهب من اللّیل هنیهة أو ساعة و النّاس ینتظرون فی المسجد، فقال: ما تنتظرون؟ فقالوا ننتظر الصّلوة، فقال: إنّکم لن تزالوا فی صلاة ما انتظرتموها. ثمّ قال: أما إنّها صلاة لم یصلّها أحد ممّن قبلکم من الامم. ثمّ رفع رأسه إلی السّماء فقال: النّجوم أمان لأهل السّماء فان طمست النّجوم أتی السّماء ما یوعدون، و أنا أمان لاصحابی فاذا قبضت أتی أصحابی ما یوعدون، و أهل بیتی أمان لامّتی فاذا ذهب أهل بیتی أتی امّتی ما یوعدون]. و ازینجا واضح و لائح گردید که آوردن لفظ «أصحابی» بجای «أهل بیتی» در آخر این حدیث در دو مقام؛ صنیع شنیع أبو موسی یا کسی دیگر از محرّفین أغمار و مبدّلین أشرارست. و بعد ظهور این تحریف و تصرّف أصلا این حدیث بکار أهل سنّت نمی آید و بجز إثبات ذمّ و قدح أصحاب؛ بابی برایشان نمی گشاید. و إنشاء اللّه تعالی در ما بعد خواهی دانست که بودن حضرات اهل بیت علیهم السّلام مثل نجوم و کواکب در ارشاد و هدایت و أمن از اختلاف و هلاک بصراحت تمام از أحادیث عدیده جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ظاهر و باهرست، و طرق متکاثره و وجوه متضافره این أحادیث در کتب و أسفار سنّیّه بسیاقات معجبه أهل ایمان و اسلام و عناوین منوّره عقول و أحلام متعدّد موجود می باشد، و فی ذلک ما یرغم آناف اولی البغی و العناد، و یوضح للسّالکین محجّة الصّواب و الرّشاد.
«عود علی بدء» و بیان وجوه دیگر عدم دلالت حدیث نجوم بر مقصود مخاطب
«عود علی بدء» و اگر چه بعد این بیان مناعت اقتران حسب افادات أکابر اهل سنّت و أعیانشان؛ فساد و بطلان و وهن و هوان
حدیث «أصحابی کالنّجوم» سندا نهایت واضح و عیان گردیده و در مطاوی عبارات بعض أعلام سنّیّه بعضی از وجوه فساد متن آن نیز بحدّ تبین رسیده، لیکن بغرض مزید إفحام؛ بعض وجوه متینه که متعلّق بمتن آن باشد نیز علی وجه الإجمال باید شنید، و آنچه بنابر ظاهر این حدیث بر مزعوم مخاطب و دیگر دلدادگان أصحاب ضلال متوجّه می شود بنظر عبرت باید دید.
وجه 52 دلالت حدیث نجوم دلالت أمریست باطل
وجه 52آنکه: حدیث نجوم دلالت دارد بر مهتدی بودن جمله أصحاب جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و مهتدی بودن تمامی ایشان أمریست باطل و محال، کما لا یخفی علی من له أدنی حظّ من ممارسة سیرهم و الأحوال، و إن کنت فی ریب من ذلک فارجع إلی کتاب «تشیید المطاعن» المنجی من المهالک پس چگونه عاقلی باور می توان کرد که آن حضرت صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در حقّ ایشان این حدیث ارشاد فرموده باشد؟ !
وجه 53 هادی بودن جمله اصحاب صریح البطلان می باشد
وجه 53آنکه: این حدیث دلالت می نماید بر هادی بودن جمله اصحاب. و در کمال ظهورست که هادی بودن تمامی ایشان از مهتدی بودن تمامیشان زیاده تر واضح الفساد و صریح البطلان می باشد، زیرا که اضلال و اغوای بسیاری ازیشان مثل خلفای ثلاثه و طلحتین و معاویه و عمرو بن العاص و أمثالهم و أحزابهم حسب روایات خود اهل سنّت-کما فصّل فی «تشیید المطاعن» -بالیقین معلوم و متیقّن أهل عقل و دینست. پس بکمال ظهور ظاهر گردید که هرگز این حدیث را جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در شان ایشان ارشاد نفرموده.
وجه 54قابل اقتدا بودن جمله أصحاب واضح الهوان ست
وجه 54آنکه: این حدیث دلالت دارد بر آنکه جمله أصحاب جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم برای امّت آن جناب قابل اقتدا بودند. و این أمر هم نزد أصحاب أبصار و أعیان ظاهر البطلان و واضح الهوان ست. و هر گاه حضرات خلفای ثلاثه را که نزد اهل سنّت رأس و رئیس أصحاب بودند بلحاظ مطاعن جسیمه
و مثالب عظیمه شان که در کتب کلامیّه اهل حق مبرهن ست صلاحیّت اقتدا نباشد؛ دیگر أتباع و أذنابشان را کی این منصب جلیل حاصل می تواند شد؟ ! پس واضح و لائح گردید که این حدیث هرگز در شان جمله أصحاب از مصدر نبوّت صادر نگشته.
وجه 55این مطلب که در صورت اقتدا بهر واحد از أصحاب، مهتدی می توانند شد، أصلا درست نیست
وجه 55آنکه: این حدیث دلالت دارد بر آنکه امّت جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در صورت اقتدا بهر واحد از أصحاب، مهتدی می توانند شد، و این معنی أصلا درست نیست، زیرا که هر گاه ضلال و إضلال بسیاری از أصحاب و عدم صلاحیّت مقتدا بودن هر یکی ازیشان بلحاظ أدلّه قاهره و براهین باهره که در کتب کلامیّه اهل حق عموما مشروح و مذکور و بالخصوص در کتاب «تشیید المطاعن» مرقوم و مسطورست ثابت و مبرهن گردید، هرگز عاقلی تسلیم نمی توان کرد که-معاذ اللّه-جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم اهتدا را باقتدای هر یکی از أصحاب منوط و معلّق فرموده باشد.
وجه 56آنکه: ابتلای بسیاری أصحاب بکبائر عظیمه
وجه 56آنکه: ابتلای بسیاری أصحاب بکبائر عظیمه و موبقات جسیمه مثل قتل نفس و ارتکاب زنا و شهادت زور و إتیان أنواع فسق و فجور نه چنانست که بر متتبّع کتب اهل سنّت، خاصّة بعد رهنمائی کتاب مستطاب «تشیید المطاعن» مخفی و محتجب بوده باشد. پس چگونه می توان گفت که- معاذ اللّه-جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله الأطیاب این گونه اشخاص را که معادن قبائح شنیعه و مثالب فظیعه بودند نجوم هدایت فرموده امّت خود را باتّباع و اقتدایشان آماده نموده، و لعمری انّ فی هذه الشّنائع المفضحة و الفضائع المقبحة حججا لا تعدّ و لا تحصی و دلائل لا تحصر و لا تستقصی تدلّ علی بطلان زعم المتمسّکین بحدیث النّجوم و ترمی أبالسة الاستراق بثواقب الرّجوم.
وجه 57بسیاری از آیات کتاب اللّه دلالت واضحه بر سوء حال جمع کثیر از أصحاب
وجه 57آنکه: بسیاری از آیات کتاب اللّه دلالت واضحه بر سوء حال و خسران مآل جمّ غفیر و جمع کثیر از أصحاب جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم دارد، و خاصّة آیات سوره أنفال و آیات سوره برائت و آیات سوره أحزاب و آیات سوره جمعه
و آیات سوره منافقین درین باب قابل عبرت اولی الأبصار و الألبابست. پس چگونه کسی از عقلاء تجویز خواهد کرد که-معاذ اللّه-جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم تمامی أصحاب خود را قابل اقتدا برای امّت قرار داده قدم در وادی معارضت و مشاقّت با رب الأرباب نهاده باشد؟ ! کلاّ! لا یقدم علی هذا إلاّ سفیه أعفک، یصرف عن الحقّ الحقیق لضلاله و یؤفک.
وجه 58أحادیث کثیره در ذمّ و نکوهش أصحاب
وجه 58آنکه: أحادیث کثیره و أخبار شهیره جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در ذمّ و نکوهش أصحاب خود که در صحاح و جوامع و مسانید معتبره أهل سنّت مأثور و منقولست، مثل حدیث حوض، و حدیث ارتداد، و
حدیث «لا ترجعوا بعدی کفّارا» ،
و حدیث «الشّرک أخفی فیکم من دبیب النّمل» ،
و حدیث «لا أدری ما تحدثون بعدی» ، و حدیث اتّباع سنن یهود و نصاری، و حدیث تنافس
وحدیث «إنّ من أصحابی من لا یرانی بعدی و لا أراه» ،
و حدیث «إنّ فی أصحابی منافقین» ،
و حدیث «قد کثرت علیّ الکذّابة» ، إلی غیر ذلک من الأحادیث الّتی وردت فی حقّ الصّحابة مجتمعین و فرادی و جاوزت عن حدّ الحصر فلا تحصی حسبا و تعدادا، و یکفیک منها ما ذکر فی کتاب «تشیید المطاعن» للوالد العلاّم- أحلّه اللّه دار السّلام-نزد هر ناظر بصیر و متتبّع خبیر مانع ازینست که-معاذ اللّه- آن جناب جمله أصحاب خود را مثل نجوم فرموده طریق تناقض و تضادّ در ارشادات خود پیموده باشد.
وجه 59در کتب کبار سنّیّه بعض أحادیث دلالت بر منع صریح از اقتدای أصحاب دارد
آنکه: در کتب و أسفار أئمّه کبار سنّیّه بعض أحادیث چنان موجودست که دلالت واضحه دارد بر منع صریح از اقتدای أصحاب و ظاهر می نماید که مقتدیشان در جهنّم خواهد بود، پس چگونه بعد مطالعه آن صاحب عقل می تواند گفت که جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم جمله أصحاب خود را مقتدا قرار داده، اهتدا را باقتدای هر واحد ازیشان منوط فرموده-معاذ اللّه-در دهده تهافت و تناکر افتاده باشد. اگر وجود این گونه أحادیث در کتب أهل سنّت باور نداری، پس بشنو که
علاّمه عاصمی در «زین الفتی» در مقام حمایت أصحاب جمل گفته: [
و قال علیه السّلام: «إذا ذکر أصحابی فامسکوا» یعنی عن الوقیعة فیهم عن ذکر زلاّتهم و ما کان منهم فی مقاماتهم و أیّ عبد من عباد اللّه لم یزلّ و لو بطرفة فلیحذر العاقل فی هذا الموضع عن الوقیعة فیهم و ذکر زلاّتهم و مساویهم. و
أخبرنی جدّی أحمد بن المهاجر-رحمه اللّه- قال: أخبرنا أبو علی الهروی، قال: أخبرنا المأمون، قال: أخبرنا عطیّه عن ابن المبارک عن ابن لهیعة عن یزید بن أبی حبیب، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه: «یکون من أصحابی أحداث بعدی» یعنی الفتنة الّتی کانت بینهم،
«فیغفرها اللّه لهم لسابقتهم؛ إن اقتدی بهم قوم من بعدهم کبّهم اللّه فی نار جهنّم» . قال ابن لهیعة: هذا رأیی منذ سمعت هذا الحدیث]. و ملا علی متقی در «کنز العمّال» گفته:
[تکون بین أصحابی فتنة یغفرها اللّه لهم لسابقتهم إن اقتدی بهم قوم من بعدهم کبّهم اللّه تعالی فی نار جهنّم» . نعیم عن یزید بن أبی حبیب، مرسلا]. و این حدیث بنحوی که هاتک أستار و کاشف أسرار أهل سنّت ست؛ هر عاقل آن را بخوبی می داند و بادراک این معنی که این حضرات در أحادیث مدح أصحاب هم مضامین قدح آگین می آرند؛ علم الیقین بهم می رساند.
وجه 60 در بیان نا أهلیت بسیاری از صحابه و اعترافات أبو بکر و عمر
اشاره
آنکه: در روایات و أخبار أعلام و أحبار سنّیّه أقوال بسیار و آثار بی انحصار از صحابه منقول ست که در آن خود صحابه بنا اهلیّت خود معترف شده بعد خود از مقام صواب و رشاد و انحطاط خویشتن را از مرتبه هدایت عباد، واضح و لائح ساخته اند. و کفایت می کند از جمله آن أقوال کثیره قول أبو بکر، «إنّ لی شیطانا
اعترافات أبو بکر و عمر در حق خود
یعترینی!» ، و نیز قول او: «و لست بخیر من أحدکم، فراعونی، فاذا رأیتمونی استقمت فاتّبعونی، و إذا رأیتمونی زغت فقومونی]. و نیز قول او «اطیعونی ما أطعت اللّه فاذا عصیت اللّه فلا طاعة لی علیکم» .
و نیز قول او: «أ فتظنّون أنّی أعمل بسنّة رسول اللّه صلعم إذا لا أقوم بها؟ !» . و نیز قول او در باب کلاله: «أقول فیها برأیی فإن کان صوابا فمن اللّه وحده لا شریک له، و إن کان خطأ فمنّی و من الشیطان، و اللّه منه بریء!» . و نیز کافی و وافیست قول عمر: «یا حذیفة! باللّه أنا من المنافقین!» . و قول او در قضایای عدیده: «لولا علیّ لهلک عمر» . و قول او: «لولاک لافتضحنا!» . و قول او در قضیّه مغالات مهر: «امرأة خاصمت عمر فخصمته» . و قول او: امرأة أصابت و رجل أخطأ!» . و قول او: أ لا تعجبون من إمام أخطأ و من امرأة أصابت؟ ! ناضلت إمامکم فنضلته» . و قول او: «تسمعوننی أقول مثل هذا فلا تنکرونه حتی تردّ علیّ امرأة لیست من أعلم النّساء؟ !» . و قول او: «کلّ أحد أفقه منّی!» . و قول او: «کلّ أحد أفقه من عمر!» . و قول او: «کلّ أحد أعلم من عمر!» . و قول او: «کلّ أحد أعلم و أفقه من عمر!» . و قول او: «کلّ أحد أعلم منک حتّی النّساء!» . و قول او: «کلّ النّاس أفقه من عمر حتّی النّساء!» . و قول او: «کلّ النّاس أعلم من عمر حتّی العجائز!» . و قول او: «کلّ النّاس أفقه من عمر حتّی المخدّرات فی الحجال!» . و همه این اقوال در کتب أهل سنّت موجودست، کما لا یخفی علی ناظر «تشیید المطاعن» و غیره. پس چگونه می توان گفت که-معاذ اللّه-جناب رسالت مآب-صلّی اللّه علیه و آله الأطیاب-چنین اشخاص را مشابه و مماثل نجوم فرموده بتجویز اتّباع و
اقتدای هر یکی ازیشان فتح أبواب ضلال و إضلال نموده باشد؟ ! نعوذ باللّه من ذلک و نسئله العصمة عن الوقوع فی المهاوی و المهالک.
نقل شاه صاحب عبارتی از بعض کتب هم خیالان خود
و أعجب عجائب فظیعه و أغرب غرائب شنیعه آنست که شاه صاحب متعلّق بمفاد حدیث نجوم عبارتی بعنوان نقل از بعض کتب هم خیالان خود آورده اند که دلیل کمال سراسیمگی و حیرانی و برهان نهایت عجز و پریشانی این حصرات می باشد، چنانچه در حاشیه «تحفه» بعد حدیث نجوم مسطورست: [فإن قلت: اجتهاد بعض الصّحابة خطأ بیقین فکیف و عند الهدایة فی اتّباعهم جمیعا؟ قلنا: محلّ اتّباعهم ما کان غیر منصوص فی الکتاب و السّنّة، و لا شبهة أنّ تیقّن الخطأ إنّما یکون فی المنصوصات و هی لیست محلاّ لاتّباعهم. و الحاصل أنّ اتّباعهم دلیل الهدایة ما لم یظهر خطؤهم بمقتضی الکتاب و السّنّة، فلا اشکال أصلا. «شرح ارشاد» .
بطلان و فساد این گفتار در چند وجه
اشاره
و این عبارت «شرح ارشاد» مظهر کمال مجانبت از رشاد و مثبت غایت انهماک در غوایت و عناد می باشد، و بطلان و فساد و انخرام و انهداد أساس و بنیاد این تقریر سراسر لداد واضح و لائحست بچند وجه:
اول :
هر گاه ثابت شد که اجتهاد بعض صحابه بالیقین خطاست، محال گردید که جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم چنین خطا کاران یقینی را بمنزله نجوم قرار دهند، زیرا که صدور خطا از نجوم سما محالست، و تشبیه خاطئین و ضالّین بنجوم هدی -معاذ اللّه-عین اغواء و إضلال، و حاشا رسول الرّبّ المتعال-علیه و آله آلاف الصّلوة و السّلام بالغدوّ و الآصال-أن یجعل الغواة الضّلاّل کالنّجوم الهادیة فی ظلم اللّیال.
دوم :
هر گاه ثابت شد که بعض صحابه در اجتهاد خود یقینا خطا کرده راه مخالفت با منصوصات قرآن و سنّت سپرده اند، بکمال وضوح مبرهن گشت که در غیر منصوصات خطایایشان أعظم و أکبر و أطمّ و أوفر خواهد بود، پس چگونه عاقلی تجویز خواهد کرد که-معاذ اللّه-جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در وادی واسع غیر منصوصات که محلّ صدور خطایای هولناک و موضع ظهور جرائم مورثه هلاکست امّت خود را مأمور باتّباع چنین خاطئین فرموده-نعوذ باللّه-اقتدایشان
را موجب اهتدا وا نموده، هل هذا إلاّ غوایة ظاهرة و عمایة و جاهرة لا یخفی علی اولی الأنظار الزّاهرة و ذوی الأبصار السّاهرة؟ !
سوم :
یقینا أهل بیت جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم معصوم عن الخطا بودند و آیه تطهیر و حدیث ثقلین و دیگر آیات و أحادیث کثیره دلالت بر عصمت شان دارد، پس با وجود این نفوس قدسیّه خطاکاران أصحاب را که بوجه جهل خود در منصوصات کتاب و سنّت خطاها می نمایند بمنزله نجوم قرار دادن و دعوت مردم بسوی اتّباع و اقتدایشان آغاز نهادن کاریست که هرگز از عاقلی صادر نمی تواند شد چه جای جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم که أعقل خلائق و أعلم عالمین أجمعین بود، و در نصیحت امّت و خیر خواهی شان هیچ وقت کوتاهی نمی فرمود.
چهارم :
بلا شبهه در أصحاب جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أشخاصی موجود بودند که مرتبه ایشان تالی مرتبه أهل بیت عصمت و طهارت علیهم السّلام بود، مثل جناب سلمان و أبی ذرّ و مقداد و عمّار-علیهم آلاف الرّحمة و الرّضوان من الملک الغفّار؛ پس با وجود چنین أصحاب أطیاب خطاکاران یقینی را که در منصوصات ارتکاب خطایا نمایند و بمقابله نصوص قرآن اجتهاد نموده در إظهار جهالت خود افزایند؛ برای اتّباع امّت نصب نمودن؛ صراحة جور شنیع و ظلم فظیع ست که ساحت علیای جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از آن قطعا منزّه و مبرّاست، و هر که نسبت این معنی به آن جناب نماید قطعا از حلیه عقل و دین عاطل و معرّاست.
پنجم :
أصحاب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بلا شکّ و ارتیاب در مسائل شرعیّه -سواء کانت منصوصة أو غیر منصوصة-اختلاف بی حساب دارند، و این معنی هرگز قابل إنکار نیست، کما لا یخفی علی ناظر رسالة «الإنصاف فی بیان سبب الاختلاف» لوالد مخاطبنا المغرم بالاعتساف. و در کمال ظهورست که خطاکاران یقینی را-که علاوه بر وصمت ارتکاب خطایا باتّباع امم هالکه؛ مرتکب جریمه ملیمه اختلاف و تشاجر فی الدّین هم بوده باشند-مطاع و متبع امّت قرار دادن و ایشان را بنجوم هدایت تعبیر نمودن
بالغ اقصای مراتب شناعت و فظاعتست و هرگز تجویز صدور آن از جناب خاتم النّبیّین و سیّد المرسلین-صلوات اللّه علیه و آله الأکرمین الأفضلین-در متخیّله أهل ایمان نمی گذرد.
ششم :
بر متتبّع خبیر و ناظر بصیر واضح و آشکارست که در أصحاب جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم باب تخطئه خیلی مفتوح بود و بعضی ازیشان بعض دیگر را در مسائل شرعیّه و أحکام دینیّه مخطی و خاطی قرار داده در تعییر و تأنیب مقابل و مخالف خود می افزود. و پر ظاهرست که زمره که خود مرتکب خطا شوند و أقران و أمثال خود را بلا محابا خطاکار دانند و خطایایشان را بالإعلان و الإجهار بمنصّه شهود و إظهار رسانند هرگز اهلیّت آن ندارند که جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ایشان را نجوم هدایت بفرماید و اهتدا را باقتدایشان منوط نماید، هل هذا إلاّ جور ظاهر قبیح و حیف واضح فضیح؟ ! .
هفتم :
تخطئه أصحاب بعضی ازیشان مر بعضی را أمریست که از حدّ اعتدال تجاوز کرده بحدّ تکذیب و تجهیل و تکفیر و تضلیل رسیده است، و ماجرا های این گونه تخطئه در کتب و أسفار مشاهیر کبار سنّیّه مندرج و مرقوم گردیده پس چگونه عاقلی باور می توان کرد که این گونه خاطئین مخطئین را که با وصف ارتکاب خطایای یقینی خود در مقام تخطئه مخالف و مقابل خود از تکذیب و تجهیل و تکفیر و تضلیل دریغ نکنند و بنای عدل و إنصاف بمعادل جور و اعتساف بر کنند؛ جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم «نجوم هدی» خواهد فرمود و اهتدا را باقتدایشان معلّق و منوط خواهد نمود؟ ! .
هشتم :
بلا شبهه در أصحاب جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بعض اشخاص بودند که کبار أصحاب آن جناب را تکذیب می نمودند، و آن نفوس قدسیّه را متّهم بکذب نموده راه خطا بأقدام اعتدا می پیمودند، مثل حضرت عمر که جناب عمّار- علیه آلاف الرّضوان من الملک الغفّار را در نقل حدیث تیمّم متّهم کرده و مسلک
تکذیب و تخطئه آن صحابی جلیل بیمحابا سپرده، چنانچه در ما سبق تفصیلا دانستی، و بر هر که أدنی بهره از دین داشته باشد واضح و لائحست که هرگز چنین متجاسرین خاسرین را جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم «نجوم هدایت» نخواهد فرمود، و هیچ وقت امّت را بسوی اتّباع ایشان و لو در غیر منصوصات باشد دعوت نخواهد نمود.
نهم :
در أصحاب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-بلا شبهة-کسانی بودند که استعمال قیاس در دین می نمودند و مسلک اتّباع إبلیس که «أوّل من قاس» بود می پیمودند، و در کمال ظهورست که این چنین أشخاص که با وصف ارتکاب خطای یقینی در منصوصات استعمال قیاس در غیر منصوصات نمایند و مرتکب خطاء بعد الخطا شده بوسعت خطی راه اعتدا پیمایند؛ هرگز سزاوار نیستند که در شمار نجوم هدی آیند و جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ایشان را مقتدای امّت بفرمایند. ذلِکَ ظَنُّ اَلَّذِینَ لا یوقنون.
دهم :
شکّی نیست در اینکه در زمره اصحاب جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أشخاصی گذشته اند که از أحکام شرعیّه و مسائل دینیّه شریعت؛ جاهل و ذاهل بودند، و وقت نزول نوازل رجوع بدیگران می آوردند، و طریق تکفّف و سؤال از فلان و بهمان می سپردند؛ مثل شیخین و عثمان و دیگر اصحاب جهل و عدوان؛ کما فصّل فی «تشیید المطاعن» و غیره من کتب أصحابنا الأعلام، احلّهم اللّه دار السّلام. و در نهایت ظهورست که هر گاه در صحابه خطا کاران یقینی بودند و دریشان چنین جماعت جهّال هم موجود بود باز چگونه می توان گفت که همه صحابه را جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نجوم هدایت قرار داده-معاذ اللّه-أبواب اتّباع مخطئین و جهّال بر امّت مرحومه خود گشاده؟ ! .
یازدهم :
بلا شک و ارتیاب از أصحاب جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بعض أشخاص در جهالت و نادانی بمرتبه رسیده بودند که زنان پرده نشین نیز از ایشان
أفقه و أعلم بودند! مثل حضرت عمر و ظهور خطایای بسیار و جهالت بیشمار از ایشان أمریست که قابل جحود و إنکار نیست، کما لا یخفی علی ناظر «تشیید المطاعن» و غیره من الأسفار. و پر ظاهرست که این چنین أصحاب را هرگز نجوم هدی نتوان گفت، چه جای آنکه جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ایشان را باین وصف جمیل ستاید، و ایشان را برای امّت در مسائل دینیّه قابل اتّباع وا نمایند.
دوازدهم :
بر أرباب ألباب واضح و لائحست که در زمره أصحاب نبوی بعض مردمان بودند که با وصف جهل و نادانی و عمه و حیرانی خود؛ قضایای مختلفه در یک مسئله می نمودند، و در مسئله واحده بصد قضیّه که مصداق «ینقض بعضها بعضا» بود حکم داده قصب السّبق از ابن هبنّقه می ربودند! مثل حضرت عمر، و لقد ثبت هذا من أسفار کبار السنّیّة و الثّقات، کما فصّله صاحب «تشیید المطاعن» أحلّه اللّه من الفردوس فی أرفع الدّرجات. و پر ظاهرست که هرگز این گونه أشخاص قابلیّت آن ندارند که جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ایشان را بمنزله نجوم رساند و اتباعشان را-و لو در غیر منصوصات کتاب و سنّت-موجب اهتدا گرداند، و ذلک ظاهر لا سترة فیه، و لا یرتاب فی مثل هذا إلا أعفک سفیه.
سیزدهم :
غباوت و کودنی بعض أصحاب جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بحدّی رسیده بود که مسئله کلاله را نفهمیدند، و با وصف بیان قرآن و تعلیم مکرّر جناب سرور إنس و جانّ-علیه و آله آلاف السّلام من الملک المنّان-بحقیقت آن وا نرسیدند، چنانچه بر ناظر أحادیث و أخبار و روایات و آثار وارده در تفسیر آیات کلاله که طبری و دیگر مفسّرین ذکر کرده اند واضح و لائحست. و از اینجاست که أبو بکر بن أبی قحافه-کما رواه عنه الطبریّ-می گفت: «إنّی قد رأیت فی الکلالة رأیا، فإن کان صوابا فمن اللّه وحده لا شریک له، و إن یکن خطأ فمنّی و الشیطان، و اللّه بری، منه» ! .
و درین باب عجائبی که از عمر بن الخطّاب بظهور رسیده مفصّلا در «تفسیر طبری» منقول گردیده و در «تشیید المطاعن» از کتب دیگر علمای اهل سنّت نیز مذکورست. و از أعجب آن این ست که هر گاه خلافت مآب آیه یُبَیِّنُ اَللّهُ لَکُمْ أَنْ تَضِلُّوا را قراءت می نمودند از راه کمال إنصاف اعتراف می کردند که «اللّهمّ من تبیّنت له الکلالة فلم تتبیّن لی!» . و نیز چون جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در باب مسئله کلاله بخطاب حفصه فرموده بود:
«ما أری أباک یعلمها أبدا» لهذا خلافت مآب از راه عجز بناچاری می فرمودند:
«ما أرانی أعلمها أبدا، و قد قال رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) ما قال!» . و عجیب تر آنکه اینهم می گفتند: «ثلث لأن یکون رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) بیّنهن لنا أحبّ إلیّ من الدّنیا و ما فیها: الخلافة، و الکلالة، و الرّبا!» . و در کمال انجلاست که این چنین أغبیا را که از فهم منصوصات کتاب و سنّت قاصر باشند چگونه جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قابل اتّباع امّت در غیر منصوصات قرار خواهد داد؟ و ایشان را-معاذ اللّه-نجوم هدی فرموده در وادی مخالفت صواب خواهد افتاد؟ هل هذا إلاّ کذب و فریة، لا یعتری فی بطلانه و فساده ریب و لا مریة؟ ! ،
چهاردهم :
بلاهت و قلّت فهم صحابه بحدّی رسیده بود که بعضی ازیشان هر ماه را بست و نه روزه وا می نمودند، و این مطلب فاسد را بسوی جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم منسوب می کردند. سیوطی در «عین الإصابة» گفته:
[أخرج أحمد، عن یحیی بن عبد الرّحمن عن ابن عمر، عن النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: الشّهر تسع و عشرون، فذکروا ذلک لعائشة فقال (فقالت. ظ: م) : یرحم اللّه أبا عبد الرّحمن! إنّما قال: الشّهر قد یکون تسعا و عشرین]. و پر ظاهرست که هر گاه حال حضرت ابن عمر بر چنین منوال باشد که از صحابه کبار اهل سنّت ست؛ چگونه می توان گفت که جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم
-معاذ اللّه-جمله صحابه خود را مثل نجوم قرار داده در غیر منصوصات کتاب و سنّت استنباط و اجتهاد ایشان را برای امّت خود بر منصّه اعتبار و اعتماد نهاده؟ ! .
پانزدهم :
اشاره
بعضی از صحابه کبار نزد اهل سنّت در معاملات بیع و شرا چنان تجاسر و اقدام بر أمر باطل و حرام می نمودند که موجب بطلان حجّ و جهاد ایشان با جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم می شد، و توبه از صنیع شنیع خود بریشان لازم می آمد. و در کمال ظهورست که این چنین أشخاص هرگز نجوم هدایت نمی توانند شد، و جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در هیچ وقت و هیچ حال ایشان را معوّل و مرجع امّت خود در أحکام شرعیّه نخواهد ساخت. و هر که أدنی بهره از ایمان داشته باشد برای فتاویشان اگر چه در غیر منصوصات کتاب و سنّت باشد هیچ وزنی نخواهد گذاشت. حالا توضیح این اجمال و تصریح این تجاسر خسران مآل از کتب و أسفار أعلام و أحبار سنّیه باید شنید. عبد الرحمن بن القاسم المالکی در کتاب «المدوّنة الکبری» گفته: [و أخبرنی ابن وهب، عن جریر بن حازم، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن أمّ یونس (1)أنّ عائشة زوج النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-قالت لها أمّ محبة(2)أم ولد لزید بن أرقم
1) أم یونس هذه اسمها العالیة بنت أیفع ، قال ابن سعد فی « الطبقات » ما نصه : ( العالیة بنت أیفع بن شراحیل امرأة أبی اسحاق السبیعی ، دخلت علی عائشة و سألتها و سمعت منها . أخبرنا یحیی بن عباد ، حدثنا یونس بن أبی اسحاق ، عن أمه العالیة بنت أیفع بن شراحیل أنها حجت مع أم محبة فدخلتا علی عائشة أم المؤمنین فسلمتا علیها و سألتاها و سمعتا منها . قالت : و رأیت علی عائشة درعا مورزا و خمارا حیشانیا ، فلما أردنا الخروج قالت لهن : « حرام علی امرأة منکن أن تصغی لزوجها » ) 12 ذاکر حسین .
2) قال ابن سعد فی « الطبقات » و هذا لفظه : ( أم محبة . سألت ابن عباس و سمعت منه و روی عنها أبو اسحاق السبیعی ) . 12 . ذاکر حسین .
الأنصاری: یا أمّ المؤمنین! أ تعرفین زید بن أرقم؟ قالت: نعم! قالت: فإنّی بعته عبدا إلی العطاء بثمان مائة، فاحتاج إلی ثمنه فاشتریته منه قبل الأجل بستّمائة. فقالت: بئس ما شریت و بئس ما اشتریت، أبلغی زیدا أنّه قد أبطل جهاده مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إن لم یتب. قالت: فقلت: أ فرأیت إن ترکت المائتین و أخذت السّتمائة؟ قالت: فنعم! فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهی فَلَهُ ما سَلَفَ . و عبد الرزاق بن همام الصّنعانی در مصنّف خود-علی ما نقل عنه-آورده: [أخبرنا معمر و الثّوریّ، عن أبی إسحاق السّبیعی، عن امرأة دخلت علی عائشة فی نسوة فسألتها امرأة فقالت: یا أمّ المؤمنین! کانت لی جاریة فبعتها من زید بن أرقم بثمان مائة درهم ثمّ ابتعتها منه بستّمائة فنقدته السّتّمائة و کتب علیه ثمان مائة فقالت عائشة: بئس ما اشتریت و ما بئس ما اشتری! أخبری زید بن أرقم أنّه قد أبطل جهاده مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إلاّ أن یتوب، فقالت المرأة لعائشة: أ رأیت إن أخذت رأس مالی و رددت إلیه الفضل! فقالت: فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهی فَلَهُ ما سَلَفَ . و أحمد بن حنبل الشیبانی در «مسند» خود گفته: [حدّثنا محمّد بن جعفر: حدّثنا شعبة، عن أبی إسحاق، عن امرأة (امرأته. ظ) أنّها دخلت علی عائشة- هی و أمّ ولد زید بن أرقم-فقالت أمّ ولد زید بن أرقم لعائشة: إنّی بعت من زید غلاما بثمان مائة درهم نسیة و اشتریت بستّمائة نقدا، فقالت عائشة: أبلغی زیدا أنّک قد أبطلت جهادک مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إلاّ أن تتوب! بئس ما اشتریت و بئس ما شریت!]. و أبو بکر أحمد بن محمد المعروف بالجصّاص الرازی الحنفی در کتاب «أحکام القرآن» در شرح أحکام آیه ربا گفته: [و من الرّبا المراد من الآیة: شری ما یباع بأقلّ من ثمنه قبل نقد الثّمن. و الدّلیل علی أنّ ذلک ربا حدیث یونس بن إسحاق (أبی إسحاق. ظ) عن أبیه عن أبی العالیة قال (العالیة، قالت. ظ) : کنت عند عائشة فقالت لها امرأة: إنّی بعت زید بن أرقم جاریة لی إلی عطائه بثمان مائة درهم
و أنّه أراد أن یبیعها فاشتریتها منه بستمائة؛ فقالت: بئسما شریت و بئسما اشتریت أبلغی زید بن أرقم أنّه أبطل جهاده مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم إن لم یتب! فقالت: یا أمّ المؤمنین؟ أ رأیت إن لم آخذ إلاّ رأس مالی؟ فقالت: ( فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهی فَلَهُ ما سَلَفَ وَ أَمْرُهُ إِلَی اَللّهِ ) ، فدلّت تلاوتها لآیة الرّبا عند قولها «أ رأیت إن لم آخذ إلاّ رأس مالی» أنّ ذلک کان عندها من الرّبا، و هذه التّسمیة طریقها التّوقیف]. و أبو زید عبید اللّه بن عمر بن عیسی الدّبوسی الحنفی در کتاب «تأسیس النظر» در مسائل مبحث تقدیم قول صحابی بر قیاس گفته: [و منها إذا اشتری ما باع بأقلّ ممّا باع قبل نقد الثمن لا یجوز، أخذنا بحدیث عائشة-رضی اللّه عنها-و حدیث زید بن أرقم فحکمنا بفساد البیع و ترکنا القیاس، و عند الإمام أبی عبد اللّه الشّافعی: البیع جائز، و أخذ فیه بالقیاس]. و شمس الائمه فخر الاسلام سنّیّه أبو بکر محمّد بن أحمد بن أبی سهل السّرخسی در کتاب «المبسوط» گفته: [و إذا باع رجل شیئا بنقد أو بنسیة فلم یستوف ثمنه حتی اشتراه بمثل ذلک الثّمن أو أکثر منه جاز، و إن اشتراه بأقلّ من ذلک الثّمن لم یجز ذلک فی قول علمائنا-رحمهم اللّه-استحسانا، و فی القیاس یجوز ذلک، و هو قول الشّافعی. لأنّ ملک المشتری قد تأکّد فی المبیع بالقبض فیصحّ بیعه بعد ذلک بأیّ مقدار من الثّمن باعه، کما لو باعه من غیر البائع، أ لا تری أنّه لو وهبه من البائع جاز ذلک، فکذلک إذا باعه منه بثمن یسیر، و لأنّه لو باعه من إنسان آخر ثمّ باعه ذلک الرّجل من البائع الأوّل بأقلّ من الثّمن الأوّل جاز، فکذلک إذا باعه المشتری منه، إلاّ أنّا استحسنّا لحدیث عائشة، رضی اللّه عنها، فإنّ امرأة دخلت علیها و قالت: إنّی بعت من زید بن أرقم جاریة لی بثمان مائة درهم إلی العطاء ثمّ اشتریتها منه بستّمائة درهم قبل محلّ الأجل، فقالت عائشة رضی اللّه عنها: بئسما شریت و بئسما اشتریت، أبلغی زید بن أرقم أنّ اللّه تعالی أبطل حجّه و جهاده مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم إن لم یتب! فأتاها زید بن أرقم معتذرا، فتلت قوله تعالی:
فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهی فَلَهُ ما سَلَفَ . فهذا دلیل علی أنّ فساد هذا العقد کان معروفا بینهم و أنّها سمعته من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لأنّ أجزیة الجرائم لا تعرف بالرّأی، و قد جعلت جزاءه علی مباشرة هذا العقد بطلان الحجّ و الجهاد، فعرفنا أنّ ذلک کالمسموع من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و اعتذار زید رضی اللّه عنه إلیها دلیل علی ذلک، لأنّ فی المجتهدات کان یخالف بعضهم بعضا، و ما کان یعتذر أحدهم إلی صاحبه فیها]. و ملک العلماء علاء الدّین أبو بکر بن مسعود الکاشانی الحنفی در کتاب «بدائع الصّنائع فی ترتیب الشّرائع» در مسئله «شراء ما باع بأقلّ من ثمنه قبل نقد الثّمن» گفته: [و لنا ما روی أنّ امرأة جاءت إلی سیّدتنا عائشة رضی اللّه عنها و قالت: إنّی ابتعت خادما من زید بن أرقم بثمانمائة ثمّ بعتها منه بستّمائة، فقالت سیّدتنا عائشة رضی اللّه عنها: بئسما شریت و بئسما اشتریت؛ أبلغی زیدا أنّ اللّه تعالی قد أبطل جهاده مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إن لم یتب. و وجه الاستدلال به من وجهین: أحدهما أنّها ألحقت بزید وعیدا لا یوقف علیه بالرّأی، و هو بطلان الطاعة بما سوی الرّدّة؛ فالظاهر أنّها قالته سماعا من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و لا یلتحق الوعید إلاّ بمباشرة المعصیة؛ فدلّ علی فساد البیع لأنّ البیع الفاسد معصیة. و الثّانی: أنّها رضی اللّه عنها سمّت ذلک بیع سوء و شراء سوء، و الفاسد هو الّذی یوصف بذلک لا الصّحیح]. و برهان الدین علی بن أبی بکر المرغینانی در «هدایه» گفته: [قال: و من اشتری جاریة بألف درهم حالة أو نسیة فقبضها ثمّ باعها من البائع بخمس مائة درهم قبل أن ینقد الثّمن لا یجوز البیع الثّانی، و قال الشّافعیّ: یجوز لأنّ الملک قد تمّ فیها بالقبض فصار البیع من البائع و من غیره سواء، و صار کما لو باع بمثل ثمن الأوّل أو بالزّیادة أو بالعوض. و لنا: قول عائشة (رض) لتلک المرأة و قد باعت بستّمائة بعد ما اشترت بثمان مائة: بئس ما شریت و اشتریت، أبلغی زید بن أرقم أنّ اللّه قد أبطل حجّه و جهاده مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إن لم یتب!]. و مجد الدین مبارک بن محمد المعروف بابن الأثیر الجزری الشّافعی در
«جامع الاصول» گفته: [أمّ یونس؛ قالت: جاءت أمّ ولد زید بن أرقم إلی عائشة فقالت: بعت جاریة من زید بثمانمائة درهم إلی العطاء ثمّ اشتریتها منه قبل حلول الأجل بستّمائة، و کنت شرطت علیه أنّک إن بعتها فأنا أشتریها منک، فقالت لها عائشة: بئسما شریت و بئسما اشتریت، أبلغی زید بن أرقم أنّه قد أبطل جهاده مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إن لم یتب منه. قالت: فما نصنع؟ فتلت عائشة: فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهی فَلَهُ ما سَلَفَ وَ أَمْرُهُ إِلَی اَللّهِ وَ مَنْ عادَ فَیَنْتَقِمُ اَللّهُ مِنْهُ . فلم ینکر أحد علی عائشة و الصّحابة متوفّرون. ذکره رزین و لم أجده]. و مجد الدین أبو البرکات عبد السّلام بن عبد اللّه الحرّانی در کتاب «المنتقی» گفته: [باب أنّ من باع سلعة بنسیة لا یشتریها بأقلّ ممّا باعها. عن أبی إسحاق السّبیعی، عن امرأته أنّها دخلت علی عائشة فدخلت معها أمّ ولد زید بن أرقم، فقالت: یا أمّ المؤمنین؟ إنّی بعت غلاما من زید بن أرقم بثمانمائة درهم نسیة و إنّی ابتعته منه بستّمائة نقدا، فقالت لها عائشة: بئس ما اشتریت و بئسما شریت، إن جهاده مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قد بطل إلاّ أن یتوب رواه الدّار قطنیّ]. و أبو المؤید محمّد بن محمود الخوارزمی در «جامع مسانید أبو حنیفه» گفته: [أبو حنیفة، عن أبی إسحاق السبیعی عن امرأة أبی السّفر(1)
سألت عائشة عن المشطة فی الرأس للمرأة یکون فیه الخمر فنهتنی أشد النهی ] .
( 12 . ذاکر حسین . )
أنّ امرة قالت لعائشة (رض) : إنّ زید بن أرقم باعنی جاریة بثمان مائة درهم ثمّ استردّها منّی بستمائة درهم، فقالت: أبلغیه عنّی أنّ اللّه أبطل جهاده مع رسول اللّه إن لم یتب]. و أبو البرکات عبد اللّه بن أحمد المعروف بحافظ الدّین النّسفی در «کشف الأسرار-شرح المنار» گفته: [و قد اتّفق عمل أصحابنا بالتّقلید فیما لا یعقل بالقیاس، کما فی أقلّ الحیض؛ أخذا بقول أنس، و شراء ما باع بأقلّ ممّا باع قبل1) ذکرها ابن سعد فی « الطبقات » و هذا نص کلامه : [ امرأة أبی السفر روت عن عائشة أم المؤمنین ( رض ) . أخبرنا أبو أسامة عن مجالد عن أبی السفر عن امرأته قالت :
نقد الثّمن؛ عملا بقول عائشة رضی اللّه عنها فی قصّة زید بن أرقم]. و علاء الدین عبد العزیز بن أحمد البخاری در «کشف الأسرار-شرح اصول بزودی» گفته: [و أفسدوا شراء ما باع بأقلّ ممّا باع، یعنی قبل أخذ الثّمن، مع أنّ القیاس یقتضی جوازه کما قال الشّافعیّ لأنّ الملک فی المبیع قد تمّ بالقبض للمشتری فیجوز بیعه من البائع بما شاء کالبیع من غیره و کالبیع بمثل الثّمن منه عملا بقول عائشة رضی اللّه عنها، و هو ماروت أمّ یونس أنّ امرأة جاءت إلی عائشة رضی اللّه عنها و قالت: إنّی بعت من زید بن أرقم خادما بثمان مائة درهم إلی العطاء فاحتاج إلی ثمنه فاشتریته منه قبل محلّ الأجل بستّمائة، فقالت عائشة رضی اللّه عنها: بئسما شریت و اشتریت، أبلغی زید بن أرقم أنّ اللّه تعالی أبطل جهاده و حجّه مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إن لم یتب. فأتاها زید بن أرقم معتذرا، فتلت قوله تعالی: فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهی فَلَهُ ما سَلَفَ . فترکنا القیاس به لأنّ القیاس لمّا کان مخالفا لقولها تعیّن جهة السّماع فیه. و الدّلیل علیه أنّها جعلت جزاءه علی مباشرة هذا العقد بطلان الحج و الجهاد، و أجزئة الجرائم لا تعرف بالرّأی، فعلم أنّ ذلک کالمسموع من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و اعتذار زید إلیها دلیل علی ذلک أیضا فإنّ بعضهم کان یخالف بعضا فی المجتهدات و ما کان یعتذر إلی صاحبه]. و حسن بن محمد الطیبی در «کاشف-شرح مشکاة» در باب الرّبا در شرح حدیث تمر جنیب گفته: [«مح (1)» : احتجّ أصحابنا بهذا الحدیث أنّ الحیلة الّتی یعملها بعض النّاس توصّلا إلی مقصود الرّبا لیس بحرام، و ذلک أنّ من أراد أن یعطی صاحبه مائة درهم بمائتین فیبیعه بمائتین ثم یشتری منه بمائة،
لأنّه صلی اللّه علیه و علی آله و سلّم قال: بع هذا و اشتر بثمنه من هذا، و هو لیس بحرام عند الشّافعی. و قال مالک و أحمد: هو حرام: أقول: و ینصره ما رواه رزین فی کتابه عن أمّ یونس أنّها قالت: جاءت أمّ ولد زید بن أرقم إلی عائشة رضی اللّه عنها فقالت بعت جاریة من زید بثمانی مائة درهم إلی العطاء ثمّ اشتریتها منه قبل حلول
1) أی : قال محیی الدین النووی فی « شرح مسلم » . ( 12 ) .
الأجل بستّمائة و کنت شرطت علیه أنّک إن بعتها فأنا أشتریها منک، فقالت لها عائشة رضی اللّه عنها: بئس ما شریت و بئسما اشتریت، أبلغی زید بن أرقم أنّه قد أبطل جهاده مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إن لم یتب منه. قالت: فما یصنع: قتلت عائشة رضی اللّه عنها: «فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهی فَلَهُ ما سَلَفَ وَ أَمْرُهُ إِلَی اَللّهِ» تعالی الآیة. فلم ینکر أحد علی عائشة، و الصّحابة متوفّرون]. و فخر الدین عثمان بن علی الزّیلعی در «تبیین الحقائق-شرح کنز الدّقائق» گفته: [قال: و شراء ما بالأقلّ قبل النّقد، و معناه أنّه لو باع شیئا و قبضه المشتری و لم یقبض البائع الثّمن فاشتراه بأقلّ من الثّمن الأوّل لا یجوز، و قال الشّافعیّ (رح) یجوز، و هو القیاس، لأنّ الملک فیه قد تمّ بالقبض فیجوز بیعه بأیّ قدر کان من الثّمن، کما إذا باعه من غیر البائع أو منه بمثل الثّمن الأوّل أو بأکثر أو بعرض أو بأقلّ بعد النّقد. و لنا: ما روی عن أبی إسحاق السّبیعی، عن امرأة أنّها دخلت علی عائشة (رض) فدخلت معها أمّ ولد زید بن أرقم، فقالت: یا أمّ المؤمنین إنّی بعت غلاما من زید بن أرقم بثمان مائة درهم نسیئة و إنّی ابتعته منه بستّمائة نقدا، فقالت لها عائشة: بئسما شری! إنّ جهاده مع رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) قد بطل إلاّ أن یتوب. رواه الدّارقطنیّ، فهذا الوعید دلیل علی أنّ هذا العقد فاسد و هو لا یدرک بالرّأی، فدلّ علی أنّها قالته سماء، و لا یقال: قد روی أنّها قالت: إنّی بعته إلی العطاء، فلعلّها أنکرت علیها لذلک. لأنّا نقول: کانت عائشة (رض) تری البیع إلی العطاء، و لأنّ الثّمن لم یدخل فی ضمان البائع قبل قبضه، فإذا عاد إلیه عین ماله بالصّفة الّتی خرج من ملکه و صار بعض الثّمن قصاصا ببعض بقی له علیه فضل بلا عوض، فکان ذلک ربح ما لم یضمن، و هو حرام بالنّصّ]. و أبو الفداء اسماعیل بن عمر بن کثیر الدّمشقی در «تفسیر» خود گفته: [و قال ابن أبی حاتم: قرأ علی محمد بن عبد اللّه بن عبد الحکم: أخبرنا ابن وهب، أخبرنی جریر بن حازم، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن أمّ یونس-یعنی امرأته العالیة بنت أیفع-أنّ عائشة زوج النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم قالت لها أمّ بحنه (محبّة. ظ) :
أمّ ولد زید بن أرقم: یا أمّ المؤمنین: أ تعرفین زید بن أرقم: قالت نعم! قالت: فإنّی بعته عبدا إلی العطاء بثمانمائة فاحتاج إلی ثمنه فاشتریته قبل محلّ الأجل بستّمائة، فقالت: بئسما شریت و بئسما اشتریت، أبلغی زیدا أنّه قد أبطل جهاده مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، قد بطل إن لم یتب. قالت: فقلت أ رأیت إن ترکت المائتین و أخذت الستّمائة؟ قالت: نعم! فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهی فَلَهُ ما سَلَفَ ، و هذا الأثر مشهور و هو دلیل لمن حرّم مسئلة العینة مع ما جاء فیها من الأحادیث المذکورة المقرّرة فی کتاب الاحکام، و للّه الحمد و المنّة]. و أکمل الدین محمد بن محمود البابرتی در «عنایة» گفته: [و حاصل ذلک أنّ شراء ما باع لا یخلو من أوجه، إمّا أن یکون من المشتری بلا واسطة أو بواسطة شخص آخر، و الثّانی جائز بالاتّفاق مطلقا: أعنی سواء اشتری بالثّمن الأوّل أو بأنقص أو بأکثر أو بالعرض، و الأوّل إمّا أن یکون بأقلّ أو بغیره؛ و الثّانی بأقسامه جائز بالاتّفاق، و الأوّل هو المختلف فیه فالشّافعیّ (ره) جوّزه قیاسا علی الأقسام الباقیة و بما إذا باع من غیر البائع فإنّه جائز أیضا بالاتّفاق، و نحن لم نجوّزه بالأثر و المعقول. أمّا الأثر: فما قال محمد: حدّثنا أبو حنیفة یرفعه إلی عائشة (رض) أنّ امرأة سألتها فقالت: إنّی اشتریت من زید بن أرقم جاریة بثمانیة مائة درهم إلی العطاء ثمّ بعتها منه بستّمائة درهم قبل محلّ الأجل فقالت عائشة (رض) : بئسما شریت و بئسما اشتریت! أبلغی زید بن أرقم أنّ اللّه قد أبطل حجّه و جهاده مع رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) إن لم یتب، فأتاها زید بن أرقم معتذرا، فتلت علیه قوله (تعالی) : فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهی فَلَهُ ما سَلَفَ . و وجه الاستدلال أنّها جعلت جزاء مباشرة هذا العقد بطلان الحجّ و الجهاد مع رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) ، و أجزیة الأفعال لا تعلم بالرّای فکان مسموعا من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و العقد الصّحیح لا یجازی بذلک فکان فاسدا، و انّ زیدا اعتذر إلیها، و هو دلیل علی کونه مسموعا لأنّ فی المجتهدات کان بعضهم یخالف بعضا، و ما کان أحدهما یعتذر إلی صاحبه؛ و فیه بحث لجواز أن یقال: إلحاق الوعید لکون البیع إلی العطاء هو أجل مجهول. و الجواب أنّه ثبت
من مذهبها جواز البیع إلی العطاء و هو مذهب علی (رض) فلا یکون کذلک، و لأنّها کرهت العقد الثّانی حیث قالت: بئسما شریت، مع عرائه عن هذا المعنی، فلا یکون لذلک بل لأنّهما تطرّقا به إلی الثّانی. فإن قیل: القبض غیر مذکور فی الحدیث فیمکن أن یکون الوعید للتّصرّف فی المبیع قبل قبضه. اجیب بأنّ تلاوتها آیة الرّبا دلیل علی أنّه للرّبا لا لعدم القبض]. و جلال الدین الخوارزمی الکرمانی در «کفایه» گفته: [و لنا: قول عائشة-رضی اللّه عنها-لتلک المرأة، و هو أنّ امرأة دخلت علی عائشة-رضی اللّه تعالی عنها-و قالت: إنّی اشتریت من زید بن أرقم جاریة إلی العطاء بثمان مائة درهم ثمّ بعتها منه بستّمائة. فقالت عائشة: بئس ما شریت و بئس ما اشتریت! أبلغی زید بن أرقم أنّ اللّه تعالی أبطل حجّه و جهاده مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إن لم یتب عن هذا. فأتاها زید بن أرقم معتذرا، فتلت قوله (تعالی) : فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهی فَلَهُ ما سَلَفَ . فهذا الوعید الشّدید دلیل علی فساد هذا العقد و إلحاق هذا الوعید لهذا الصّنع لا یهتدی إلیه العقل إذ شیء من المعاصی دون الکفر لا یبطل شیئا من الطّاعات إلاّ أن یثبت شیء من ذلک بالوحی، فدلّ علی أنّها قالته سماعا؛ و اعتذار زید إلیها دلیل علی ذلک؛ لأنّ فی المجتهدات کان یخالف بعضهم بعضا و ما کان یعتذر أحد إلی صاحبه فیها. و لا یقال: إنّما ألحقت الوعید به للأجل إلی العطاء لأنّا نقول: إنّ مذهب عائشة (رض) جواز البیع إلی العطاء و لأنّها قد کرهت العقد الثّانی بقولها: بئس ما شریت. و لیس فیه هذا المعنی و إنّما ذمّت البیع الأوّل و إن کان جائزا عندها، لأنّه صار ذریعة إلی البیع الثّانی الّذی هو موسوم بالفساد، و هذا کما یقول لصاحبه: بئس البیع الّذی أوقعک فی هذا الفساد و إن کان البیع جائزا. فإن قیل: یحتمل أنها ذمّت البیع الأوّل لفساده بجهالة الأجل و أنّها رجعت عن تجویز البیع إلی العطاء و البیع الثّانی لأنّه بیع المبیع قبل القبض إذ القبض لم یذکر فی الحدیث. قلنا: الرّجوع لم یثبت و إنّما ذمّت البیع الثّانی لأجل الرّبا حتّی تلت علیه آیة الرّبا، و لیس فی بیع المبیع قبل القبض الرّبا].
و ابو اسحاق إبراهیم بن موسی اللّخمی الغرناطی الشّهیر بالشّاطبی در کتاب «الموافقات فی اصول الأحکام» گفته: [و الثّانی من الإطلاقین أن یراد بالبطلان عدم ترتّب آثار العمل علیه فی الآخرة و هو الثّواب و یتصوّر ذلک فی العبادات و العادات فتکون العبادة باطلة بالإطلاق الأوّل فلا یترتّب علیها جزاء لأنّها غیر مطابقة لمقتضی الأمر بها، و قد تکون صحیحة بالإطلاق الأوّل و لا یترتّب علیها ثواب أیضا، فالأول کالمتعبّد رئاء النّاس فإنّ تلک العبادة غیر مجرئة و لا یترتّب علیها ثواب. و الثّانی کالمتصدّق بالصّدقة یتبعها بالمنّ و الأذی، و قد قال تعالی: یا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِکُمْ بِالْمَنِّ وَ اَلْأَذی کَالَّذِی یُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ اَلنّاسِ ، الآیة. و قال: (لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ) . و فی الحدیث: «أبلغی زید بن أرقم أنّه قد أبطل جهاده مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إن لم یتب، علی تأویل من جعل الإبطال حقیقة]. و نیز در کتاب «الموافقات» گفته: [
و من الأحادیث قوله علیه الصّلوة و السّلام: لا یجمع بین متفرّق و لا یفرّق بین مجتمع خشیة الصّدقة. فهذا نهی عن الاحتیال
فیه جملة من منهیات النبی (صلی الله علیه و آله)
لإسقاط الواجب أو تقلیله. و قال: لا ترتکبوا ما ارتکبت الیهود و النّصاری یستحلّون محارم اللّه بأدنی الحیل.
و قال: من أدخل فرسا بین فرسین و قد أمن أن تسبق فهو قمار.
و قال: قاتل اللّه الیهود! حرّمت علیهم الشّحوم فجمّلوها و باعوها و أکلوا أثمانها : و قال: لیشربنّ ناس من امّتی الخمر یسمّونها بغیر اسمها، یعزف علی رءوسهم بالمعازف و المغنّیات، یخسف اللّه بهم الأرض و یجعل منهم القردة و الخنازیر.
و یروی موقوفا علی ابن عبّاس و مرفوعا: یأتی علی النّاس زمان یستحلّ فیه خمسة أشیاء بخمسة أشیاء: یستحلّون الخمر بأسماء یسمّونها بها. و السّحت بالهدیّة. و القتل بالرّهبة. و الزّنی بالنّکاح. و الرّبا بالبیع، و قال: إذا صنّ النّاس بالدّینار و الدّرهم و تبایعوا بالعینة و اتّبعوا أذناب البقر و ترکوا الجهاد فی سبیل اللّه أنزل اللّه بهم بلاء فلا یرفعه حتّی یراجعوا دینهم.
و قال: لعن اللّه المحلّل و المحلّل له.
و قال: لعن اللّه الرّاشی و المرتشی. و نهی عن هدیّة المدیان، فقال: إذا أقرض أحدکم قرضا فأهدی إلیه أو حمله علی الدّابّة فلا یرکبها و لا یقبلها إلاّ أن یکون
جری بینه و بینه قبل ذلک.
و قال: القاتل لا یرث. و جعل هدایا الامراء غلولا. و نهی عن البیع و السّلف. و قالت عائشة: أبلغی زید بن أرقم أنّه قد أبطل جهاده مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إن لم یتب. و الأحادیث فی هذا المعنی کثیرة کلّها دائرة علی أنّ التّحیّل فی قلب الأحکام ظاهرا غیر جائز، و علیه عامّة الامّة من الصّحابة و التّابعین]. و بدر الدین محمود بن أحمد العینی در «شرح هدایه» گفته: [(صلی الله علیه و آله) : و لنا قول عائشة (رض) لتلک المرأة و قد باعت بستّمائة بعد ما اشترت بثمان مائة: بئسما شریت! أبلغی زید بن أرقم أنّ اللّه (تعالی) قد أبطل حجّه و جهاده مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إن لم یتب. (ش) : هذا أخرجه عبد الرّزّاق فی مصنّفه: أخبرنا معمر و الثّوریّ عن أبی إسحاق عن امرأة أنّها دخلت علی عائشة فی نسوة فسألت امرأة فقالت: یا أمّ المؤمنین! کانت لی جاریة فبعتها من زید بن أرقم بثمان مائة إلی العطاء ثمّ ابتعتها منه بستّمائة فنقدت له السّتمائة. فقالت عائشة: بئسما شریت و بئسما اشتریت أخبری زید بن أرقم أنّه قد أبطل جهاده مع رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) إلاّ أن یتوب. فقالت المرأة لعائشة (رض) : أ رأیت إن أخذت رأس مالی و رددت علیه الفضل؟ فقالت: فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهی فَلَهُ ما سَلَفَ . و أخرجه الدّار قطنیّ ثمّ البیهقیّ فی سننیهما عن یونس بن أبی إسحاق الهمدانی عن أمّه العالیة، قالت: کنت قاعدة عند عایشة (رض) فأتتها أمّ محبّة فقالت: إنّی بعت زید بن أرقم جاریة إلی العطاء. فذکرا بنحوه. و قال الدّار قطنیّ: أمّ محبّة و أمّ العالیة مجهولتان لا یحتجّ بهما. (قلت) : بل العالیة امرأة معروفة جلیلة القدر، ذکرها ابن سعد فی «الطبقات» فقال: العالیة بنت أیفع بن شرحبیل. امرأة أبی إسحاق السّبیعی. سمعت من عائشة (رض) . و أمّ محبّة بضم المیم و کسر الحاء. کذا ضبطه الدّار قطنیّ فی کتاب «المؤتلف و المختلف» ، و رواه أبو حنیفه فی مسنده عن أبی إسحاق السّبیعی عن امرأة أبی السّفر أنّ امرأة سألت عن عائشة فقالت: إنّ زید بن أرقم باعنی جاریة بثمان مائة و اشتراها منّی بستّمائة فقالت: أبلغی عنّی زید بن أرقم أنّ اللّه عزّ و جلّ
قد أبطل جهاده إن لم یتب. وجه الاستدلال أنّها جعلت جزاء مباشرة هذا العقد بطلان الحجّ و الجهاد مع رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) إن لم یتب، و أجزیة الجرائم لا تعلم بالرّأی فکان مسموعا من رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) و العقد الصّحیح لا یجازی بذلک فکان فاسدا و انّ زیدا اعتذر إلیها، و هو دلیل علی کونه مسموعا، و فی المجتهدات کان بعضهم یخالف بعضا و ما کان أحدهما یعتذر إلی صاحبه. فإن قلت: یجوز أن یکون إلحاق الوعید لکون البیع إلی العطاء و هو أجل مجهول. (قلت) : ثبت من مذهب عائشة (رض) جواز البیع إلی العطاء و هو مذهب علی و ابن أبی لیلی و آخرین و لم یکن کذلک. فان قلت: لم کرهت العقد الأوّل مع أنّ الفساد من الثّانی؟ قلت: لأنّها تطرّق به إلی الثّانی، کالسّفر یکون محظورا إذا کان لقطع الطّریق و إن کان السّفر مباحا فی نفسه. فان قلت: القبض غیر مذکور فی الحدیث فیمکن أن یکون الوعید للتّصرف فی المبیع قبل القبض. قلت: تلاوتها آیة الرّبا دلیل علی أنّه للرّبا لا لعدم القبض]. و ابن الهمام السّیواسی در «فتح القدیر» گفته: [و لنا: قول عایشة (رض) إلی آخر ما نقله المصنّف عن عایشة، یفید أنّ المرأة هی الّتی باعت زیدا بعد أن اشترت منه و حصل له الرّبح لأنّ «شریت» معناه «بعت» ، قال (تعالی) : شروه بثمن بخس. أی: باعوه، و هو روایة أبی حنیفة فإنّه روی فی مسنده عن أبی إسحاق السّبیعی عن امرأة أبی السّفر أنّ امرأة قالت لعائشة (رض) إنّ زید بن أرقم باعنی جاریة بثمانمائة درهم ثمّ اشتراها منّی بستّمائة. فقالت: أبلغیه أنّ اللّه أبطل جهاده مع رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) إن لم یتب. ففی هذا أنّ الّذی باع زید ثمّ استردّ و حصل الرّبح له، و لکن روایة غیر أبی حنیفه من أئمّة الحدیث عکسه. روی الإمام أحمد ابن حنبل، حدّثنا محمّد بن جعفر؛ حدّثنا شعبة عن أبی إسحاق السّبیعی عن امرأته أنّها دخلت علی عائشة هی و أمّ ولد زید بن أرقم فقالت أمّ ولد زید لعائشة: إنّی بعت من زید غلاما بثمان مائة: درهم نسیة و اشتریته بستّمائة نقدا. فقالت أبلغی زیدا أن قد أبطلت جهادک مع رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) إلاّ أن تتوب بئسما شریت و بئسما اشتریت،
و هذا فیه أنّ الّذی حصل له الرّبح هی المرأة. قال ابن عبد الهادی فی «التّنقیح» : هذا إسناد جیّد و إن کان الشّافعیّ قال: لا یثبت مثله عن عائشة. و قول الدّار- قطنیّ فی العالیة «هی مجهولة لا یحتجّ بها» فیه نظر، فقد خالفه غیر واحد، و لولا أنّ عند أمّ المؤمنین علما من رسول اللّه أنّ هذا محرّم لم تستجز أن تقول مثل هذا الکلام بالاجتهاد. و قال غیره: هذا ممّا لا یدرک بالرّأی. و المراد بالعالیة امرأة أبی اسحاق السّبیعی الّتی ذکر أنّها دخلت مع أمّ ولد علی عائشة. قال ابن الجوزی: قالوا إنّ العالیة امرأة مجهولة لا یحتجّ بنقل خبرها. قلنا: هی امرأة جلیلة القدر، ذکرها ابن سعد فی «الطّبقات» فقال: العالیة بنت أنفع بن شراحیل، امرأة أبی إسحاق السّبیعی. سمعت من عائشة. و قولها: بئسما شریت، أی بعت. قال «تعالی» : و شروه بثمن بخس. أی باعوه. و إنّما ذمّت العقد الأوّل لأنّه وسیلة؛ و ذمّت الثانی لأنه مقصود بالفساد. و روی هذا الحدیث علی هذا النّحو عبد الرزّاق، قال: أخبرنا معمر و الثّوریّ عن أبی إسحاق السّبیعی عن امرأة أنّها دخلت علی عائشة فی نسوة فسألتها امرأة فقالت: کانت لی جاریة فبعتها من زید بن أرقم بثمانمائة إلی العطاء ثمّ ابتعتها منه بستّمائه فنقدته ستمائة و کتب لی علیه ثمانمائة. فقالت عائشة: -إلی قولها-إلاّ أن یتوب. و زاد: فقالت المرأة لعائشة: أ رأیت إن أخذت رأس مالی و رددت علیه الفضل؟ فقالت: فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهی فَلَهُ ما سَلَفَ . لا یقال: إنّ قول عائشة و ردّها لجهالة الأجل و هو البیع إلی العطاء. فإنّ عائشة کانت تری جواز الأجل إلی العطاء، ذکره فی «الأسرار» و غیره]. و ابن امیر الحاج الحلبی در کتاب «التّقریر و التّحبیر» در مسئله إلحاق قول صحابی بسنّت گفته: [و فساد بیع ما اشتری قبل نقد الثّمن لقول عائشة لأمّ ولد زید بن أرقم-لمّا قالت لها: إنّی بعت من زید غلاما بثمانمائة درهم نسیئة و اشتریته بستّمائة نقدا-: أبلغی زیدا أن قد أبطلت جهادک مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم الاّ أن تتوب، بئسما اشتریت و بئسما شریت. رواه أحمد. قال ابن عبد الهادی:
إسناده جیّد]. و عبد اللطیف بن عبد العزیز الحنفی المعروف بابن الملک در «شرح منار» گفته: [و کفساد شراء ما باع بأقلّ ممّا باع قبل نقد الثّمن مع أنّ القیاس یقتضی جوازه عملا بقول عائشة رضی اللّه عنها لتلک المرأة القائلة: إنّی بعت خادما من زید بن أرقم بثمان مائة درهم إلی العطاء فاحتاج إلی ثمنه فاشتریته منه بستّمائة، قالت: بئسما شریت و اشتریت، أبلغی زید بن أرقم أنّ اللّه تعالی أبطل حجّه و جهاده مع رسول اللّه علیه السّلام إن لم یتب]. و زین الدین عبد الرّحمن بن أبی بکر المعروف بابن العینی در «شرح منار» گفته: [و شراء ما باع بأقلّ ممّا باع قبل نقد الثّمن أفسدوه بقول عائشة للّتی قالت إنّی بعت من زید بن أرقم خادما بثمانمائة درهم إلی العطاء فاحتاج إلی ثمنه فاشتریته قبل محلّ الأجل بستّمائة: بئسما شریت و اشتریت! أبلغی زید بن أرقم أنّ اللّه أبطل جهاده و حجّه مع رسول اللّه علیه السّلام إن لم یتب]. و جلال الدین سیوطی در تفسیر «درّ منثور» گفته: [و أخرج عبد الرّزّاق و ابن أبی حاتم عن عائشة أنّ امرأة قالت لها: إنّی بعت زید بن أرقم عبدا إلی العطاء بثمانمائة فاحتاج إلی ثمنه فاشتریته قبل محلّ الأجل بستّمائة: فقالت: بئسما شریت و بئسما اشتریت، أبلغی زیدا أنّه قد أبطل جهاده مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم إن لم یتب. قلت: أ فرأیت إن ترکت المائتین و أخذت الستمائة! فقالت: نعم! فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهی فَلَهُ ما سَلَفَ ]. و نیز سیوطی در «عین الإصابه» گفته: [أخرج عبد الرّزّاق فی «المصنّف» و الدّار قطنیّ و البیهقیّ فی سننهما عن أبی إسحاق السّبیعی عن امرأته أنّها دخلت علی عائشة فی نسوة فسألتها امرأة فقالت: یا أمّ المؤمنین! کانت لنا جاریة فبعتها من زید بن أرقم بثمانمائة إلی العطاء ثمّ ابتعتها منه بستّمائة فنقدته السّتّمائة و کتبت علیه ثمانمائة، فقالت عائشة: بئسما اشتریت و بئسما شریت، أبلغی زید بن أرقم أنّه قد أبطل جهاده مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم إلاّ أن یتوب. فقالت المرأة
لعائشة: أ رأیت إن أخذت رأس مالی و رددت علیه الفضل؟ قالت: فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهی فَلَهُ ما سَلَفَ ]. و عبد الرحمن بن علی الشهیر بابن الدیبع الشّیبانی در «تیسیر الوصول» گفته: [و عن أمّ یونس، قالت: جاءت أمّ ولد زید بن أرقم رضی اللّه عنه إلی عایشة رضی اللّه عنها فقالت: بعت جاریة من زید بثمانمائة درهم إلی العطاء ثمّ اشتریتها منه قبل حلول الأجل بستّمائة درهم و کنت شرطت علیه أنّک إن بعتها فأنا أشتریها منک. فقالت عائشة رضی اللّه عنها: بئسما شریت و بئسما اشتریت، أبلغی زید بن أرقم أنّه قد أبطل جهاده مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إن لم یتب منه. قالت: فما یصنع؟ قالت عائشة رضی اللّه عنها: فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهی فَلَهُ ما سَلَفَ وَ أَمْرُهُ إِلَی اَللّهِ . الآیة. فلم ینکر أحد علی عایشة رضی اللّه عنها؛ و الصّحابة رضی اللّه عنهم متوفّرون]. و زین الدین الشّهیر بابن نجیم المصری در «بحر رائق-شرح کنز الدّقائق» گفته: [قوله: و شراء ما باع بالأقلّ قبل النّقد. أی لم یجز شراء البائع ما باع بأقلّ ممّا باع قبل نقد الثّمن، فهو مرفوع عطفا علی البیع لا أنّه مجرور عطفا علی المجرورات لأنّه لو کان کذلک لصار المعنی لم یجز بیع شراء، و هو فاسد و إنّما منعنا جوازه استدلالا بقول عایشة (رض) لتلک المرأة و قد باعت بستّمائة بعد ما اشترت بثمانمائة: بئسما شریت و اشتریت، أبلغی زید بن أرقم أنّ اللّه (تعالی) أبطل حجّه و جهاده مع رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) إن لم یتب]. و ملا علی قاری در «مرقاة-شرح مشکاة» در شرح حدیث تمر جنیب بعد ذکر اختلاف در مسئله احتیال در ربا گفته: [قال الطیبیّ-رحمه اللّه-: و ینصر قول مالک و أحمد ما رواه رزین فی کتابه عن أمّ یونس أنّها قالت: جاءت أمّ ولد لزید بن أرقم إلی عایشة رضی اللّه عنها فقالت: بعت جاریة من زید بثمانمائة درهم إلی العطاء ثمّ اشتریتها قبل حلول الأجل بستّمائة و کنت شرطت علیه أنّک إن بعتها فأنا أشتریها منک. فقالت لها عایشة رضی اللّه عنها: بئس ما شریت
و بئس ما اشتریت أبلغی زید بن أرقم أنّه قد أبطل جهاده مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إن لم یتب منه. قالت: فما یصنع؟ قالت: فقالت عایشة: فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهی فَلَهُ ما سَلَفَ وَ أَمْرُهُ إِلَی اَللّهِ فلم ینکر أحد علی عائشة؛ و الصّحابة متوفرون. و محمد بن حسن بن أحمد الکواکبی مفتی حلب الشّهباء در کتاب «فوائد سمیّه-شرح فرائد سنیّه» گفته: [و من شری ما باع بالأقلّ من الّذی باع به من قبل
و الثّمن الاوّل ما کان نقد فذا شراؤه یقینا قد فسد
أی: إن اشتری جاریة مثلا بألف درهم حالة أو نسیة فقبضها ثمّ باعها من البائع بخمسمائة قبل أن ینقد الثّمن الأوّل لا یجوز البیع الثّانی لقول عایشة رضی اللّه عنها لتلک المرأة و قد باعت جاریة من زید بن أرقم بثمانمائة إلی العطاء ثمّ ابتاعتها منه بستّمائة و کتبت علیه ثمانمائة: بئسما اشتریت و بئسما اشتری أخبری زید بن أرقم أنّ اللّه تعالی أبطل حجّه و جهاده مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إن لم یتب]. و ملا احمد بن أبی سعید بن عبید اللّه الحنفی در «نور الانوار-شرح منار» گفته: [و شراء ما باع بأقلّ ممّا باع قبل نقد الثّمن الأول فإنّ القیاس یقتضی جوازه، و لکنّا قلنا بحرمته جمیعا عملا بقول عائشة رضی اللّه عنها لتلک المرأة و قد باعت بستّمائة بعد ما شرت بثمانمائة من زید بن أرقم: بئسما شریت و اشتریت أبلغی زید بن أرقم بأنّ اللّه تعالی أبطل حجّه و جهاده مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إن لم یتب]. و مولوی عبد العلی بن نظام الدّین الأنصاری در «فواتح الرّحموت» در مسئله «تقلید الصّحابی فیما لا یدرک بالرّأی» گفته: [مثال آخر: روی رزین عن أمّ یونس قالت: جاءت أمّ ولد زید بن أرقم إلی أمّ المؤمنین عایشة فقالت: بعت جاریة من زید بثمانمائة درهم إلی العطاء ثمّ اشتریتها قبل حلول الأجل بستّمائة و کنت شرطت علیه إن بعتها فأنا أشتریها منک. فقالت لها عایشة: بئسما شریت و بئسما اشتریت أبلغی زید بن أرقم أنّه قد أبطل جهاده مع رسول اللّه-صلّی اللّه علیه و آله و أصحابه و سلّم-إن لم یتب منه. قالت: فما نصنع؟ قال: قالت عایشة: فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهی فَلَهُ ما سَلَفَ وَ أَمْرُهُ إِلَی اَللّهِ وَ مَنْ عادَ فَیَنْتَقِمُ اَللّهُ مِنْهُ . و الحکم ببطلان الجهاد لا یکون بالرّأی فلا بدّ من السّماع]. و مولوی محمد عبد الحلیم بن محمّد أمین اللّه اللکهنوی المعاصر در «قمر الأقمار حاشیة نور الأنوار» گفته: [(قال: و شراء ما باع. إلخ) ، صورته: أن یبیع رجل عرضا من رجل بثمن مؤجّل ثمّ اشتری ذلک البائع من ذلک المشتری بأقلّ من الثّمن الأوّل قبل نقد الثّمن الأوّل، فهذا الشّراء حرام فاسد. و لقائل أن یقول: إنّ هذا المثال لا یصحّ فإنّ فساد هذا البیع ممّا یدرک بالرّأی و القیاس فإنّ البائع الأوّل لمّا اشتری بأقلّ من الثّمن الأوّل قبل نقده حصل المبیع فی ملک البائع الأوّل و هذا القدر الأقلّ سقط من ذمّة المشتری الأوّل و الزّیادة علیه بقی فی ذمّته مع خروج المبیع عن ملکه، فکأن البائع الأوّل حصّل هذا القدر الباقی بلا بدل فاشتبه بالرّبا، و الرّبا و شبهته کلاهما محرّمان، فلذا حکم بفساد هذا العقد. نعم! إنّ وعید بطلان الحجّ و الجهاد لا یحصل بالقیاس فلا بدّ من سماع عائشة رضی اللّه عنها هذا الوعید من النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم. (قوله: یقتضی جوازه) . فإنّ الملک فی البیع الأوّل قد تمّ بقبض المشتری الأوّل و إن لم ینقد الثّمن و هو المجوّز للتّصرّف فینبغی أن یصحّ العقد الثانی کما یصحّ العقد إذا اشتری البائع الأوّل من المشتری الأوّل بمثل الثّمن الأوّل قبل نقد الثّمن الأوّل. (قوله: عملا بقول عائشة رضی اللّه عنها لتلک المرأة الخ) أورده علیّ القاری و فی «الصبح الصّادق» : قالت أمّ المؤمنین عائشة رضی اللّه عنها لأمّ ولد زید بن أرقم حین قالت لها: «إنّی بعت من زید غلاما بثمان مائة درهم نسیة و اشتریته بستّمائة نقدا» : أبلغی زیدا أنّی (أنّک. ظ) قد أبطلت جهادک مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بئسما اشتریت و بئسما شریت. رواه أحمد. (قوله: و قد باعت) . أی شرت. (قوله: بعد ما شرت) . أی باعت. (قوله: بئسما شریت) . أی بعت. «کذا فی الکفایة» . (قوله: أبلغی زید بن أرقم. إلخ) . فلمّا وصل الخبر إلی زید بن أرقم تاب و فسخ البیع و جاء إلی عائشة رضی اللّه عنها معتذرا].
و قال: القاتل لا یرث. و جعل هدایا الامراء غلولا. و نهی عن البیع و السّلف. و قالت عائشة: أبلغی زید بن أرقم أنّه قد أبطل جهاده مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إن لم یتب. و الأحادیث فی هذا المعنی کثیرة کلّها دائرة علی أنّ التّحیّل فی قلب الأحکام ظاهرا غیر جائز، و علیه عامّة الامّة من الصّحابة و التّابعین]. و بدر الدین محمود بن أحمد العینی در «شرح هدایه» گفته: [(صلی الله علیه و آله) : و لنا قول عائشة (رض) لتلک المرأة و قد باعت بستّمائة بعد ما اشترت بثمان مائة: بئسما شریت! أبلغی زید بن أرقم أنّ اللّه (تعالی) قد أبطل حجّه و جهاده مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إن لم یتب. (ش) : هذا أخرجه عبد الرّزّاق فی مصنّفه: أخبرنا معمر و الثّوریّ عن أبی إسحاق عن امرأة أنّها دخلت علی عائشة فی نسوة فسألت امرأة فقالت: یا أمّ المؤمنین! کانت لی جاریة فبعتها من زید بن أرقم بثمان مائة إلی العطاء ثمّ ابتعتها منه بستّمائة فنقدت له السّتمائة. فقالت عائشة: بئسما شریت و بئسما اشتریت أخبری زید بن أرقم أنّه قد أبطل جهاده مع رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) إلاّ أن یتوب. فقالت المرأة لعائشة (رض) : أ رأیت إن أخذت رأس مالی و رددت علیه الفضل؟ فقالت: فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهی فَلَهُ ما سَلَفَ . و أخرجه الدّار قطنیّ ثمّ البیهقیّ فی سننیهما عن یونس بن أبی إسحاق الهمدانی عن أمّه العالیة، قالت: کنت قاعدة عند عایشة (رض) فأتتها أمّ محبّة فقالت: إنّی بعت زید بن أرقم جاریة إلی العطاء. فذکرا بنحوه. و قال الدّار قطنیّ: أمّ محبّة و أمّ العالیة مجهولتان لا یحتجّ بهما. (قلت) : بل العالیة امرأة معروفة جلیلة القدر، ذکرها ابن سعد فی «الطبقات» فقال: العالیة بنت أیفع بن شرحبیل. امرأة أبی إسحاق السّبیعی. سمعت من عائشة (رض) . و أمّ محبّة بضم المیم و کسر الحاء. کذا ضبطه الدّار قطنیّ فی کتاب «المؤتلف و المختلف» ، و رواه أبو حنیفه فی مسنده عن أبی إسحاق السّبیعی عن امرأة أبی السّفر أنّ امرأة سألت عن عائشة فقالت: إنّ زید بن أرقم باعنی جاریة بثمان مائة و اشتراها منّی بستّمائة فقالت: أبلغی عنّی زید بن أرقم أنّ اللّه عزّ و جلّ
داشتند که بیع خمر را مباح و جائز می انگاشتند؛ و باتّباع یهود این سنّت را جاری کرده اگر چه بذروه اجتهاد می رسیدند لیکن از بارگاه حضرت خلافت مآب-أعنی عمر بن الخطاب-مستحق لعن ربّ الأرباب می گردیدند. و بر عاقل بصیر واضح و مستنیرست که هرگز جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم این گونه أشخاص ملعونین را مشبه بنجوم هدایت نخواهد فرمود و امّت را در غیر منصوصات کتاب و سنّت احاله بر استنباط و اجتهادشان فرموده در ضلال و إضلال نخواهد افزود. و شواهد این جرأت و جسارت اگر چه بیش از بیشست؛ لیکن درین جا بر بعض عبارات أسفار أحبار سنّیّه اکتفا می رود. شافعی در «مسند» خود گفته:
[أخبرنا سفیان عن عمرو بن دینار عن طاوس عن ابن عباس رضی اللّه عنهما، قال: بلغ عمر بن الخطّاب رضی اللّه عنه أنّ رجلا باع خمرا فقال: قاتل اللّه فلانا! باع الخمر؟ أ ما علم أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: قاتل الیهود! حرمت علیهم الشّحوم فجمّلوها فباعوها]. و ابو بکر بن أبی شیبه بغدادی در مصنّف خود گفته: [حدّثنا هشیم عن مطیع عن الشّعبی عن مسروق، قال: قال عمر: لعن اللّه فلانا فإنّه أوّل من أذن فی بیع الخمر].
مباح دانستن جماعتی از صحابه بیع خمر را و تجاهر سمرة بن جندب بر اقدام باین فعل شنیع
و أحمد بن حنبل در «مسند» خود گفته:
[حدّثنا سفیان عن عمرو عن طاوس عن ابن عبّاس ، ذکر لعمر رضی اللّه عنه أنّ سمرة؛ -و قال مرّة: بلغ عمر أنّ سمرة-، باع خمرا، قال: قاتل اللّه سمرة، إنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: لعن اللّه الیهود حرمت علیهم الشّحوم فجمّلوها فباعوها]. و عبد اللّه بن عبد الرّحمن الدّارمی در «مسند» خود گفته:
[حدّثنا محمّد بن أحمد، ثنا سفیان عن عمرو-یعنی ابن دینار-عن طاوس عن ابن عبّاس قال: بلغ عمر أنّ سمرة باع خمرا فقال: قاتل اللّه سمرة؛ أ ما علم أنّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: لعن اللّه الیهود حرمت علیهم الشّحوم فجمّلوها فباعوها. قال سفیان: جمّلوها: أذابوها]. و بخاری در «صحیح» خود در باب «لا یذاب شحم المیتة و لا یباع و دکه»
گفته:
[حدّثنا الحمیدیّ حدّثنا سفیان حدّثنا عمرو بن دینار، قال: أخبرنی طاوس أنّه سمع ابن عبّاس رضی اللّه عنهما یقول: بلغ عمر أنّ فلاتا باع خمرا فقال: قاتل اللّه فلانا! أ لم یعلم أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: قاتل اللّه الیهود! حرّمت علیهم الشّحوم فجمّلوها فباعوها.
حدّثنا عبدان، أخبرنا عبد اللّه أخبرنا یونس عن ابن شهاب، قال: سمعت سعید بن المسیّب عن أبی هریرة رضی اللّه عنه أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: قاتل اللّه الیهود حرمت علیهم الشّحوم فباعوها و أکلوا أثمانها. قال أبو عبد اللّه: قاتلهم اللّه: لعنهم، قتل-لعن-الخرّاصون]. و نیز بخاری در «صحیح» خود در باب «ما ذکر عن بنی إسرائیل» گفته:
[حدّثنا علیّ بن عبد اللّه حدّثنا سفیان عن عمرو عن طاوس عن ابن عبّاس، قال: سمعت عمر رضی اللّه عنه یقول: قاتل اللّه فلانا! أ لم یعلم أنّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: لعن اللّه الیهود، حرّمت علیهم الشّحوم فجمّلوها فباعوها. تابعه جابر و أبو هریرة عن النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم]. و مسلم در «صحیح» خود گفته:
[حدّثنا أبو بکر بن أبی شیبة و زهیر بن حرب و إسحاق بن إبراهیم-و اللّفظ لأبی بکر-قالوا: نا: سفیان بن عیینة عن عمرو عن طاوس عن ابن عباس، قال: بلغ عمر أنّ سمرة باع خمرا فقال: قائل اللّه سمرة! أ لم یعلم أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: لعن اللّه الیهود حرّمت علیهم الشّحوم فجمّلوها فباعوها. حدّثنا أمیّة بن بسطام، نا: یزید بن زریع، نا: روح-یعنی ابن القاسم-عن عمرو بن دینار بهذا الإسناد مثله]. و ابن ماجه در «سنن» خود در باب «التّجارة فی الخمر» گفته:
[حدّثنا أبو بکر ابن أبی شیبة، ثنا سفیان عن عمرو بن دینار عن طاوس عن ابن عباس، قال: بلغ عمر أنّ سمرة باع خمرا فقال: قاتل اللّه سمرة! أ لم یعلم أن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: لعن اللّه الیهود، حرّمت علیهم الشّحوم فجمّلوها فباعوها]. و نسائی در «سنن» خود گفته: [«النّهی عن الانتفاع بما حرّم اللّه عزّ و جلّ» .
أخبرنا إسحاق بن إبراهیم، قال: أخبرنا سفیان عن عمرو عن طاوس عن ابن عباس
قال: أبلغ عمر أنّ سمرة باع خمرا، قال: قاتل اللّه سمرة! أ لم یعلم أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: قاتل اللّه الیهود، حرّمت علیم الشّحوم فجمّلوها. قال سفیان: أذابوها]. و غزالی در «إحیاء العلوم» گفته: [و من الوقت الّذی نهی النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم عن الرّبا
فقال: أوّل ربا أضعه ربا العبّاس، ما ترک النّاس بأجمعهم کما لم یترکوا شرب الخمر و سائر المعاصی حتّی روی أنّ بعض أصحاب النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم باع الخمر فقال عمر رضی اللّه عنه: لعن اللّه فلانا، هو أوّل من سنّ بیع الخمر]. و عبد الغنی بن عبد الواحد بن علیّ بن مسرور الجماعیلی المقدسی الحنبلی در «عمدة الأحکام» گفته:
[عن عبد اللّه بن عباس رضی اللّه عنهما قال: بلغ عمر أنّ فلانا باع خمرا فقال: قاتل اللّه فلانا، أ لم یعلم أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم قال: قاتل اللّه الیهود، حرّمت علیهم الشّحوم فجمّلوها فباعوها. جمّلوها: أذابوها]. و ابن الاثیر الجزری در «جامع الاصول» گفته:
[ابن عبّاس، قال: بلغ عمر بن الخطّاب أنّ فلانا باع خمرا فقال: قاتل اللّه فلانا، أ لم یعلم أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: لعن اللّه الیهود، حرّمت علیهم الشّحوم فجمّلوها فباعوها. هذه روایة البخاری و مسلم و أخرجه النّسائیّ، قال: أبلغ عمر أنّ سمرة بن جندب باع خمرا فقال: قاتل اللّه سمرة أ لم یعلم، الحدیث]. و علاء الدین علی بن محمّد بن إبراهیم البغدادی المعروف بالخازن در تفسیر «لباب التّأویل» در تفسیر آیه یَسْئَلُونَکَ عَنِ اَلْخَمْرِ گفته: [أجمعت الأمّة علی تحریم بیع الخمر و الانتفاع بها و تحریم ثمنها، و یدلّ علی ذلک ما
روی عن جابر، قال: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول عام فتح مکّة إنّ اللّه تعالی حرّم بیع الخمر و الانتفاع بها و المیتة و الخنزیر و الأصنام. أخرجاه فی «الصّحیحین» مع زیادة اللفظ (ق) . عن عائشة، قالت: خرج رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فقال: حرّمت التّجارة فی الخمر.
(ق) . عن ابن عبّاس، قال: بلغ عمر بن الخطاب أنّ فلانا باع خمرا فقال: قاتل اللّه فلانا: أ لم یعلم أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: لعن اللّه الیهود، حرّمت علیهم الشّحوم فجمّلوها فباعوها].
و عماد الدین إسماعیل بن أحمد بن سعید بن محمّد بن الأثیر الحلبی الشافعی در «إحکام الأحکام-شرح عمدة الأحکام» در شرح [حدیث «قاتل اللّه فلانا» گفته: [و فلان الذی کنی عنه هو سمرة بن جندب]. و ابن حجر عسقلانی در «تلخیص الخبیر» گفته: حدیث نهی عن بیع العنب من عاصره. أخرجه الطّبرانیّ فی الأوسط عن محمّد بن أحمد بن أبی خیثمة باسناده عن بریدة، مرفوعا: من حبس العنب أیّام القطاف حتّی یبیعه من یهودی أو نصرانی أو ممّن یتّخذه خمرا فقد تقحّم النّار علی بصیرة. و فی «الصّحیحین» : بلغ عمر بن الخطّاب أنّ فلانا-یعنی سمرة بن جندب-باع خمرا فقال: قاتل اللّه فلانا؛ الحدیث و فی الباب الأحادیث الواردة فی لعن بائع الخمر و مبتاعها و حاملها و المحمولة إلیه]. و ملا علی متقی در «کنز العمّال» گفته:
[عن ابن عبّاس، قال: بلغ عمر أنّ سمرة باع خمرا فقال: قاتل للّه سمرة! أ ما علم أن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: قاتل اللّه الیهود حرّم اللّه علیهم الشّحوم فجمّلوها فباعوها. عب (1). حم (2). و الدّارمیّ و العدنیّ. خ (3). م (4). ن (5). حب (6). و ابن الجارود. و ابن جریر. ق (7)]. و نیز ملا علی متقی در «کنز العمّال» گفته: [عن عمر، قال: لعن اللّه فلانا فإنّه أوّل من أذن فی بیع الخمر و إنّ التجارة لا تصحّ فیما لا یحلّ أکله و شربه. ش. ق. أی أخرجه ابن أبی شیبة فی «المصنّف» و البیهقیّ فی «السّنن»]. و شاه ولی اللّه دهلوی در «إزالة الخفا» گفته
[أحمد بن حنبل عن ابن عبّاس:
ذکر لعمر بن الخطّاب أنّ سمرة باع خمرا قال: قاتل اللّه سمرة إنّ رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) قال: لعن اللّه الیهود حرّمت علیهم الشّحوم فجمّلوها فباعوها].
تجاسر سمرة بن جندب بر بیع خمر و خنزیر هر دو!
و تجاسر سمرة بن جندب بر اجتهاد باطل بحدّی رسیده بود که بالآخر در فیء مسلمین ثمن خمر و خنزیر هر دو را مخلوط ساخت و پرده از روی دین و دیانت خود بر انداخت و این معنی چون بر حضرت عمر منکشف گردید کفّ افسوس مالیدند و از صنیع شنیع او زار زار نالیدند، و بلا لحاظ مرتبه صحابیّت بتحقیر او پرداختند، و بلعنت مفضحه او را نواختند، چنانچه ملاّ علی متّقی در «کنز العمّال» گفته: [عن ابن عبّاس، قال: رأیت عمر یقلّب کفّه و هو یقول: قاتل اللّه سمرة! عویمل لنا بالعراق خلط فی فیء المسلمین ثمن الخمر و الخنزیر فهی حرام و ثمنها حرام (عب. ق) . أی أخرجه عبد الرّزّاق فی مصنّفه و البیهقی فی سننه]. و در کمال ظهورست که تجاسر سمره بر بیع خمر و خنزیر هر دو و خلط قیمت آن در فیء مسلمین مصداق «ظلمات بعضها فوق بعض» ظاهر می نماید، و سراسر عناد و مخالفت و عین معازّت و مشاقّت جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم می باشد، زیرا که آن جناب حسب روایات حفّاظ اهل سنّت ارشاد فرموده است:
«من باع الخمر فلیشقص الخنازیر» ، چنانچه علاء الدّین علی بن محمد البغدادی المعروف بالخازن در «تفسیر» خود آورده است:
[عن المغیرة بن شعبة قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم: من باع الخمر فلیشقص الخنازیر. أخرجه أبو داود.
و قوله: فلیشقص الخنازیر، أی فلیقطعها قطعا قطعا کما تقطع الشّاة للبیع. و المعنی: من استحلّ بیع الخمر فلیستحلّ بیع الخنازیر فإنّهما فی التّحریم سواء]. و این حدیث هاتک أستار بنحوی که شین و شنار و عرّ و عار سمره را فراروی أصحاب أبصار می نهد أظهر من الشّمس فی رابعة النّهار می باشد. و از ملاحظه بعض تصانیف أعلام سنّیّه واضح و لائح می شود که فقاهت و اجتهاد سمرة بن جندب در باب خمر بذروه ترقّی کرد که او بدرد این أمّ الخبائث در حمّام جسم خود را می مالید و حضرت عمر اقدام او را برین فعل شنیع و عمل فظیع چون خیلی قبیح
و منکر دیدند لهذا بالای منبر علی رءوس الأشهاد بر او لعنت نمودند، چنانچه فقیه جلیل حنفیّه شمس الأئمّة فخر الاسلام أبو بکر محمّد بن أبی سهیل السّرخسی در کتاب «مبسوط» آورده: [و یکره شرب دردیّ الخمر و الانتفاع به لأنّ الدّردی من کلّ شیء بمنزلة صافیه، و الانتفاع بالخمر حرام فکذلک بدردیه. و هذا لأنّ فی الدّردی أجزاء الخمر، و لو وقعت قطرة من خمر فی ماء لم یجز شربه و الانتفاع به فالدّردی أولی. و الّذی روی أنّ سمرة بن جندب رضی اللّه عنه کان یتدلّک بدردی الخمر فی الحمام؛ فقد أنکر علیه عمر رضی اللّه عنه ذلک حتّی لعنه علی المنبر لما بلغه ذلک عنه، و لیس لأحد أن یأخذ بذلک بعد ما أنکره عمر رضی اللّه عنه]. و غالبا سمره در مسئله تدلّک خمر علاوه بر اجتهاد خود اتّباع و تقلید بعض أکابر صحابه که بالاتر ازو در مرتبه صحابیّت و اجتهاد بودند نیز پیش نظر داشت. آیا نمی دانی که خالد بن الولید که أهل سنّت بچه حدّ دلداده أفعال او هستند و بر مساعی موهومه او در نشر اسلام افتخارهای بیجا دارند در عشق أمّ الخبائث همین و تیره را پیش گرفته بود و با وصف تنبیه حضرت عمر مرتدع نشد و از راه غلظت و جفا تأویل علیل برای فعل خود ایجاد کرد، تا آنکه حضرت عمر بار دیگر بزجر و توبیخش پرداختند و او را مع أقاربش عرضه تأنیب و تشویر ساختند و بنا بر بعض روایات معزولش نموده از مرتبه امارت انداختند، چنانچه در «تاریخ طبری» مذکورست: [کتب إلیّ السّریّ عن شعیب عن سیف عن أبی عثمان و أبی حارثة: قالا: فما زال خالد علی قنّسرین حتّی غزا غزوته التی أصاب فیها و قسم فیها ما أصاب لنفسه، کتب إلیّ السّریّ عن شعیب عن سیف عن أبی المجالد مثله. قالوا: و بلغ عمر أنّ خالدا دخل الحمّام فتدلّک بعد النّورة بثخین عصفر معجون بخمر، فکتب إلیه: بلغنی أنّک تدلّکت بخمر و إنّ اللّه قد حرّم ظاهر الخمر و باطنه کما حرّم ظاهر الإثم و باطنه، و قد حرم مسّ الخمر إلاّ أن تغسل کما حرّم شربها: فلا تمسّوها أجسادکم فانّها نجس و إن فعلتم فلا تعودوا. فکتب إلیه خالد: إنّا
قتلناها فعادت غسولا غیر خمر. فکتب إلیه عمر: إنّی أظنّ آل المغیرة قد ابتلوا بالجفاء فلا أماتکم اللّه علیه! فانتهی إلیه ذلک]. و ابن الاثیر الجزری در «تاریخ کامل» در وقائع سنه سبع عشره آورده: [و قیل إنّ خالد بن الولید حضر فتح الجزیرة مع عیاض و دخل حمّاما بآمد فأطلی بشیء فیه خمر فعزله عمر]. و نیز ابن الاثیر در «کامل» در وقائع سنه سبع عشره آورده: [و دخل خالد الحمّام فتدلّک بغسل (بغسول. ظ) فیه خمر، فکتب إلیه عمر: بلغنی أنّک تدلّکت بخمر و إنّ اللّه قد حرّم ظاهر الخمر و باطنه و مسّه (و باطنها و مسّها. ظ) فلا تمسّوها أجسادکم. فکتب إلیه خالد: إنا فتنناها (قتلناها. ظ) فعادت غسولا غیر خمر. فکتب إلیه عمر: إنّ آل المغیرة ابتلوا بالجفاء فلا أماتکم اللّه علیه]. و ابن خلدون مغربی در «تاریخ» خود آورده: [و قیل إنّ خالدا حضر فتح الجزیرة مع عیاض و دخل الحمّام بآمد فأطلی بشیء فیه خمر]. و نیز ابن خلدون در «تاریخ» خود آورده: [و شاع فی النّاس ما أصاب خالد مع عیاض بن غنم من الأموال فانتجعه رجال منهم الأشعث بن قیس و أجازه بعشرة آلاف و بلغ ذلک عمر مع ما بلغه فی آمد من تدلّکه بالخمر فکتب إلی أبی عبیدة أن یقیمه فی المجلس و ینزع عنه قلنسوته و یعقله بعمامة و یسأله من أین أجاز الأشعث فإن کان من ماله فقد أسرف فاعزله و اضمم إلیک عمله. إلخ].
تقلید معویه سمرة بن جندب را در بیع خمر
و مقام کمال تأسّف و تلهّف اولیای حضرت خلافت مآب این ست که با وصف مکرّر لعن فرمودن ایشان بر سمرة بن جندب در باب بیع خمر و استعمال آن چنان اجتهاد او رواج گرفت که مجتهد أعظم حضرات سنّیّه، أعنی معاویه هم تقلید او اختیار نمود و بلا تأثّم و تحرّج راه بیع خمر علی الإعلان و الإجهار در زمان خلیفه ثالث پیمود، و درین خصوص واقعاتی که بمعرض شهود آمد برای أرباب ألباب و أبصار مایه حیرت و اعتبارست و از ایمان و عدالت أصحاب موثرین تباب یکسر پرده می اندازد، و بطلان بودنشان نجوم هدایت کالشّمس فی رابعة النّهار
واضح و آشکار می سازد. ابو هلال الحسن بن عبد اللّه العسکری در کتاب «الأوائل» گفته: [أخبرنا أبو القاسم باسناده عن المدائنی عن أبی معشر عن محمّد بن کعب عن بریدة الأسلمی، قال: مرّ بعبادة بن الصّامت عیر تحمل الخمر بالشّام فقال: أ زیت هذا؟ قالوا: بل خمر تباع لمعویة. فأخذ شفرة فشقّ الرّوایا. فشکاه معاویة إلی أبی هریرة، فقال له أبو هریرة: مالک و لمعویة؟ ! له ما تحمل، إنّ اللّه تعالی یقول: تِلْکَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها ما کَسَبَتْ وَ لَکُمْ ما کَسَبْتُمْ . فقال: یا أبا هریرة! إنّک لم تکن معنا إذ بایعنا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، بایعناه علی السّمع و الطّاعة و الأمر بالمعروف و النّهی عن المنکر و أن نمنعه ممّا نمنع نساءنا و أبناءنا و لنا الجنّة، فمن و فی بها للّه و فی اللّه له، و من نکث فإنّما ینکث علی نفسه. فکتب معاویة إلی عثمان یشکوه، فحمله إلی المدینة فلمّا دخل علیه
قال: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: سیلی أمورکم رجال یعرفونکم ما ینکرون و ینکرون علیکم ما تعرفون، فلا طاعة لمن عصی اللّه، و عبادة یشهد أنّ معاویه منهم، فلم یراجعه عثمان].
17-در بیان اینکه جماعتی از أصحاب بی مبالات فتوای بغیر علم میدادند
اشاره
هفدهم آنکه: در أصحاب جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بعض أشخاص چنان بی مبالات بودند که فتوی بغیر علم می دادند، و نهایت صفاقت و رقاعت خود را بر منصّه شهود می نهادند، و به سر حدّ زجر و نهر و عذل و ملام أصحاب ألباب و أحلام می رسیدند، و مجبور و ناچار شده مظهر قصور خود از منصب جلیل افتا می گردیدند و در کمال ظهورست که أمثال این مغفلین حائرین و مجهملین بائرین را جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم هرگز نجوم هدایت نخواهد فرمود و امّت خود را خواه در منصوصات کتاب و سنّت باشد یا در غیر منصوصات هرگز بایشان تفویض نخواهد نمود. حالا بعض شواهد این مطلب از کتب أعلام سنّیّه باید دید، و عبرت از گرویدن، حضرات أهل سنّت بچنین صحابه تائهین عامهین باید گزید.
اشتباهات و فتاوی غلط أبو موسی أشعری
ملاّ علی متّقی در «کنز العمّال» در کتاب الصّلوة گفته:
[عن عاصم بن ضمرة، قال: جاء نفر إلی أبی موسی الأشعری فسألوه عن الوتر، فقال: لا وتر بعد الأذان. فأتوا علیّا فأخبروه فقال: لقد أغرق فی النزع و أفرط فی الفتیا! الوتر ما بینک و بین صلاة الغداة: متی أوترت فحسن (عب و ابن جریر) (1). ازین عبارت ظاهر و باهر گردید که أبو موسی الأشعری که نزد سنّیّه از کبار أصحاب جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم می باشد و این حضرات چها مبالغه و اغراق در إثبات مناقب و فضائلش دارند در باب نماز وتر اقدام بر فتوای باطله نموده؛ و هر گاه این فتوای او بر جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام معروض شد آن جناب بکلمه بلیغه
«لقد أغرق فی النّزع و أفرط فی الفتیا» کمال جهالت او را بر أهل عقل و هوش ظاهر فرمودند، و بودن او از جمله مرتکبین رمی السّهام فی الظّلام کالصّبح المنیر لکلّ ذی عینین، واضح و آشکار نمودند. و چرا چنین نباشد؟ ! حال آنکه در کتب و أسفار أعلام و أحبار سنّیّه از عمل خود جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ثابت شده که آن جناب نزد أذان نماز وتر أدا می فرمودند، چنانچه أحمد بن حنبل شیبانی در «مسند» خود گفته:
[ثنا: عبد الرّزّاق أنبأنا إسرائیل عن أبی إسحاق عن الحرث عن علی رضی اللّه عنه، قال: کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یوتر عند الأذان و یصلّی رکعتی الفجر عند الإقامة]. و نیز احمد بن حنبل شیبانی در «مسند» خود گفته:
[ثنا أسود، ثنا شریک، عن أبی إسحاق عن عاصم عن علی رضی اللّه عنه أنّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم کان یوتر عند الأذان و یصلّی الرّکعتین عند الإقامة]. و از عجائب لیل و نهار این ست که أبو موسی از کمال غفلت و قلّت انتباه خود نوم را ناقض وضو نمی دانست، و درین باب مرتکب مخالفت سنّت وارده مشهوره
1) أی : أخرجه عبد الرزاق الصنعانی فی « المصنف » و ابن جریر الطبری فی « تهذیب الآثار » . ( 12 ) .
یا مخالفت أدلّه ظاهره می شد. چنانچه علاّمه شمس الأئمّه سرخسی در «مبسوط» گفته: [و کان أبو موسی الأشعریّ (رض) : یقول لا ینقض الوضوء بالنّوم مضطجعا حتّی یعلم بخروج شیء منه! و کان إذا نام أجلس عنده من یحفظه فإذا انتبه سأله فإن أخبر بظهور شیء منه أعاد الوضوء؟]. و غزالی در «مستصفی» در مسئله «الإجماع من الأکثر لیس بحجّة» گفته: [الدّلیل الثّانی: إجماع الصّحابة علی تجویز الخلاف للآحاد، فکم من مسئلة قد انفرد فیها الآحاد بمذهب کانفراد ابن عبّاس بالعول فإنّه أنکره. فإن قیل: لا، بل أنکروا علی ابن عبّاس القول بتحلیل المتعة و أنّ الرّبا فی النّسیة، و أنکرت عائشة علی ابن أرقم مسئلة العنینة، أنکروا علی أبی موسی الأشعری قوله «النّوم لا ینقض الوضوء» و علی أبی طلحة القول بأنّ أکل البرد لا یفطر! و ذلک لانفرادهم به. قلنا: لا، بل لمخالفتهم السّنّة الواردة فیه المشهورة بینهم أو لمخالفتهم أدلّة ظاهرة قامت عندهم]. و از جمله فتاوای مهمله أبو موسی الأشعری که کمال بلادت و بلاهت او را ظاهر و باهر می نماید این ست که او شیر خوردن شوهر کبیر السّنّ را از پستان زوجه مدخوله خود موجب تحریم زوجه بر شوهر می دانست! و بلا محابا فتوی باین حکم باطل می داد، چنانچه در «موطّای مالک» مسطورست: [مالک عن یحیی بن سعید أنّ رجلا سأل أبا موسی الأشعری فقال: إنّی مصصت عن امرأتی من ثدیها لبنا فذهب فی بطنی، فقال أبو موسی الأشعریّ: لا أراها إلاّ قد حرمت علیک! فقال عبد اللّه ابن مسعود: انظر ما تفتی به الرجل؟ ! فقال أبو موسی: فما تقول أنت؟ فقال عبد اللّه ابن مسعود: لا رضاعة إلاّ ما کان فی الحولین. فقال أبو موسی: لا تسألونی عن شیء ما کان هذا الحبر بین أظهرکم]. و سرخسی در «مبسوط» آورده: [و روی أنّ أعرابیّا ولدت امرأته و مات الولد فانتفخ ثدیها من اللّبن فجعل یمصّه و یمجّ، فدخل بعض اللّبن فی حلقه فجاء
إلی أبی موسی الأشعری-رضی اللّه عنه-و سأله عن ذلک، فقال: حرمت علیک! فجاء إلی ابن مسعود رضی اللّه عنه و سأله عن ذلک فقال: هی حلال لک فأخبره بفتوی أبی موسی، فقام معه إلی أبی موسی ثمّ أخذ باذنه و هو یقول: أ رضیع فیکم هذا اللّحیانیّ؟ ! فقال أبو موسی رضی اللّه عنه: لا تسألونی عن شیء مادام هذا الحبر بین أظهرکم].
نقل جمله یی از أحادیث در ذم فتوای بغیر علم
و هر گاه این همه دانستی، پس بعضی از أحادیث ذمّ فتوی بغیر علم هم باید شنید، و آنچه بعد ملاحظه آن متوجّه بأبو موسی می شود بعقل سلیم باید فهمید. أبو القاسم حسین بن محمّد المعروف بالرّاغب الأصبهانی در کتاب «المحاضرات» زیر عنوان «کراهیّة تولّی الفتیا و الجلوس للنّاس» گفته:
[قال النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: أجرؤکم علی الفتیا أجرؤکم علی النار.
و قال صلّی اللّه علیه و سلّم: من أفتی بغیر علم لعنته ملائکة السّماء و الأرض]. و مجد الدین ابن الأثیر الجزری در «جامع الاصول» گفته:
[إن عمرو بن العاص قال: سمعت رسول اللّه صلعم یقول: إنّ اللّه لا یقبض العلم انتزاعا ینتزعه من النّاس- و فی روایة من العباد- و لکن یقبض العلم بقبض العلماء حتّی إذا لم یبق عالما اتّخذ النّاس رؤساء جهّالا، فسئلوا فأفتوا بغیر علم، فضلّوا و أضلّوا. زاد فی روایة: قال عروة: ثمّ لقیت عبد اللّه بن عمر و علی رأس الحول فسألته فردّ علیّ الحدیث کما حدّث، و قال: سمعت رسول اللّه صلعم یقول أخرجه البخاریّ و مسلم]. و نیز ابن الاثیر الجزری در «جامع الاصول» گفته: [
و أخرجه الترمذیّ مختصرا قال: قال رسول اللّه صلعم: إنّ اللّه لا یقبض العلم انتزاعا ینتزعه من النّاس و لکن یقبض العلماء حتّی إذا لم یترک عالما اتّخذ النّاس رؤساء جهّالا فسئلوا فأفتوا بغیر علم فضلّوا و أضلّوا]. و مجد الدین عبد السّلام بن عبد اللّه الحرّانی در کتاب «المنتقی» گفته: [و
عن أبی هریرة عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: من أفتی بفتیا غیر ثبت فانّما إثمه علی الّذی أفتاه. رواه أحمد و ابن ماجة. و فی لفظ: من أفتی بفتیا بغیر علم کان إثم ذلک علی الّذی أفتاه. رواه أحمد و أبو داود].
و سیوطی در «جمع الجوامع» علی ما نقل عنه گفته:
[من أفتی بغیر علم لعنته ملائکة السّماء و الأرض. ابن عساکر عن علی]. و نیز سیوطی در «جامع صغیر» گفته:
[من أفتی بغیر علم لعنته ملائکة السّماء و الأرض. ابن عساکر عن علی]. و عبد الرحمن بن علی الشّهیر بابن الدّیبع الشّیبانی الیمنی در «تیسیر الوصول» گفته:
عن ابن عمرو بن العاص (رض) قال: قال رسول اللّه صلعم: إنّ اللّه لا یقبض العلم انتزاعا ینتزعه من النّاس، و لکن یقبض العلم بقبض العلماء حتّی إذا لم یبق عالما اتخذ الناس رؤساء جهّالا فسئلوا فأفتوا بغیر علم فضلّوا و أضلّوا. أخرجه الشّیخان و التّرمذیّ]. و مناوی در «تیسیر-شرح جامع صغیر» گفته:
[من أفتی بغیر علم لعنته ملائکة السّماء و الأرض» حیث نسب إلی اللّه أنّ هذا حکمه و هو کاذب. «ابن عساکر عن علی»]. و علی بن أحمد العزیزی در «سراج منیر-شرح جامع صغیر» گفته:
[من أفتی بغیر علم لعنته ملائکة السّماء و الأرض» لکونه أخبر عن حکم اللّه بغیر علم. «ابن عساکر عن علی»]. و قاضی القضاة محمّد بن علیّ الشّوکانی در «نیل الأوطار-شرح منتقی الأخبار گفته: [قوله: من أفتی: بضم الهمزة و کسر المثنّاة مبنی لما لم یسمّ فاعله، فیکون المعنی من أفتاه مفت عن غیر ثبت من الکتاب و السّنّة و الاستدلال کان إثمه علی من أفتاه بغیر الصّواب لا علی المستفتی المقلّد. و قد روی بفتح الهمزة و المثنّاة فیکون المعنی: من أفتی النّاس بغیر علم کان إثمه علی الّذی سوّغ له ذلک و أفتاه بجواز الفتیا من مثله مع جهله و أذن له فی الفتوی و رخّص له فیها].
18-بی اطلاعی و جهالت جمعی از أصحاب أز أحکام واضحه حضرت ختمی مرتب
اشاره
هجدهم آنکه: در أصحاب جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم اشخاصی بودند که از احکام واضحه آن جناب بی اطّلاع و جاهل، و از قضایای جلیّه آن حضرت غافل و ذاهل بودند، و با وصف این معنی اقدام بر حکم می نمودند و راه مخالفت آن جناب
بأقدام تجاسر خاسر می پیمودند و پر ظاهرست که این چنین أشخاص هرگز اهلیّت آن ندارند که بمرتبه نجوم هدایت برسند و از جانب آن جناب مطاع و متّبع امّت در غیر منصوصات کتاب و سنّت گردند. و اگر چه تفصیل واقعات جهل این أصحاب تصنیف کتاب کبیر مستقلّ می خواهد لیکن در این جا بر بعض عبارات أعلام سنّیّه اکتفا می نمایم. ابن حزم أندلسی در کتاب «الإحکام فی اصول الأحکام» گفته: [و وجدنا الصّاحب من الصّحابة رضی اللّه عنهم یبلغه الحدیث فیتأوّل فیه تأویلا یخرجه به عن جملة مما جهله الخلفاء و الاصحاب ظاهره و وجدناهم رضی اللّه عنهم یقرّون و یعترفون بأنّهم لم یبلغهم کثیر من السّنن. و هکذا الحدیث المشهور عن أبی هریرة: أنّ إخوانی من المهاجرین کان یشغلهم الصّفق بالأسواق، و إنّ إخوانی من الأنصار کان یشغلهم القیام علی أموالهم، و هکذا قال البراء حدّثنا محمّد بن سعید بن نبات، ثنا: أحمد بن عون، ثنا قاسم بن أصبغ، ثنا محمّد بن عبد السّلام الخشنی، ثنا محمّد بن المثنی العنزی، ثنا أبو أحمد الزّبیری، ثنا سفیان الثّوریّ عن أبی إسحاق السبیعی عن البراء بن عازب، قال ما کلّ ما نحدّثکموه سمعناه من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و لکن حدّثنا أصحابنا و کانت تشغلنا رعیة الإبل. و هذا أبو بکر رضی اللّه عنه لم یعرف فرض میراث الجدّة و عرفه محمّد بن مسلمة و المغیرة بن شعبة. و قد سأل أبو بکر رضی اللّه عنه عائشة فی کم کفّن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم؟ . و هذا عمر رضی اللّه عنه یقول فی حدیث الاستئذان: اخفی علیّ هذا من أمر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، ألهانی الصّفق فی الأسواق. و قد جهل أیضا أمر إملاص المرأة و عرفه غیره، و غضب علی عیینة بن حصن حتّی ذکّره الحرّ بن قیس بن حصن بقوله تعالی «وَ أَعْرِضْ عَنِ اَلْجاهِلِینَ» . و خفی علیه أمر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم بإجلاء الیهود و النّصاری من جزیرة العرب إلی آخر خلافته، و خفی علی أبی بکر رضی اللّه عنه قبله أیضا طول مدّة خلافته فلمّا بلغ ذلک عمر أمر بإجلائهم فلم یترک بها منهم أحدا.
و خفی علی عمر أیضا أمره علیه السّلام بترک الإقدام علی الوباء و عرف ذلک عبد- الرحمن بن عوف. و سأل عمر أبا واقد اللّیثیّ عمّا کان یقرأ به رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی صلاتی الفطر و الأضحی هذا و قد صلاّهما رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أعواما کثیرة، و لم یدر ما یصنع بالمجوس حتّی ذکّره عبد الرحمن بأمر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فیهم، و نسی قبوله علیه السّلام الجزیة من مجوس البحرین و هو أمر مشهور. و لعلّه رضی اللّه عنه قد أخذ من ذلک المال حظّا کما أخذ غیره منه. و نسی أمره علیه السّلام بأن یتیمّم الجنب
فقال: لا یتیمّم أبدا و لا یصلّی ما لم یجد الماء و ذکّره بذلک عمّار. و أراد قسمة مال الکعبة حتّی احتجّ علیه ابیّ بن أبی کعب بأنّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لم یفعل ذلک فأمسک. و کان یردّ النّساء اللّواتی حضن و نفرن قبل أن یودّ عن البیت حتّی أخبر بأنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أذن فی ذلک فأمسک عن ردّهن. و کان یفاضل بین دیات الأصابع حتّی بلغه عن النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أمره بالمساواة بینها فترک قوله و أخذ بالمساواة. و کان یری الدّیة للعصبة فقط حتّی أخبره الضحّاک بن سفیان بأنّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ورّث المرأة من الدّیة، فانصرف عمر إلی ذلک. و نهی عن المغالاة فی مهور النّساء استدلالا بمهور النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم حتّی ذکّرته امرأة بقول اللّه عزّ و جلّ «وَ آتَیْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً» فرجع عن نهیه. و أراد رجم مجنونة حتّی اعلم
بقول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم «رفع القلم عن ثلاثة» فأمر أن لا ترجم. و أمر برجم مولاة حاطب حتّی ذکّره عثمان بأن الجاهل لا حدّ علیه، فأمسک عن رجمها. و أنکر علی حسّان الإنشاد فی المسجد فأخبر هو و أبو هریرة أنّه قد أنشد فیه
بحضرة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فسکت عمر]. و نیز در کتاب «الإحکام» گفته: [و قد نهی عمر أن یسمّی بأسماء الانبیاء و هو یری محمّد بن مسلمة یغدو علیه و یروح و هو أحد الصّحابة الجلّة منهم و یری أبا أیّوب الأنصاری و أبا موسی الأشعری و هما لا یعرفان إلاّ بکناهما من الصّحابة، و یری محمد بن أبی بکر الصّدّیق و قد ولد بحضرة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم و فی حجّة الوداع و استفتته أمّه إذ ولدته ما ذا تصنع فی إحرامها و هی نفساء؟ و قد علم یقینا أنّ النّبیّ صلی اللّه علیه و سلّم علم بأسماء من ذکرنا و بکناهم بلا شکّ و أقرّهم علیها و دعاهم بها و لم یغیّر شیئا من ذلک علیه السّلام، فلمّا أخبره طلحة و صهیب عن النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم بإباحة ذلک أمسک عن النّهی عنه. و همّ بترک الرّمل فی الحجّ ثمّ ذکر
أنّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم فعله فقال: لا یجب لنا أن نترکه. و هذا عثمان رضی اللّه عنه فقد رووا عنه أنّه بعث إلی الفریعة اخت أبی سعید الخدری یسألها عمّا أفتاها به رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فی أمر عدّتها و أنّه أخذ بذلک. و أمر برجم امرأة قد ولدت لستّة أشهر فذکّره علی بالقرآن و أنّ الحمل قد یکون ستّة أشهر، فرجع عن الأمر برجمها]. و نیز در کتاب «الإحکام» گفته: [و هذه عائشة و أبو هریرة رضی اللّه عنهما خفی علیهما المسح علی الخفّین و علی ابن عمر معهما و علّمه جریر و لم یسلم إلاّ قبل موت النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم بأشهر و أقرّت عائشة أنّها لا علم لها به أمرت بسؤال من یرجی عنده علم ذلک و هو علی رضی اللّه عنه. و هذه حفصة أمّ المؤمنین سئلت عن الوطء یجنب فیه الواطی أ فیه غسل أم لا؟ فقالت: لا علم لی و هذا ابن عمر توقّع أن یکون حدث نهی عن النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم عن کراء الأرض بعد أزید من أربعین سنة من موت النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم فأمسک عنها و أقرّ أنّهم کانوا یکرونها علی عهد أبی بکر و عمر و عثمان و لم یقل إنّه لا یمکن أن یخفی علی هؤلاء ما یعرف رافع و جابر و أبو هریرة و هؤلاء إخواننا یقولون فیما اشتهوا: لو کان هذا حقا ما خفی علی عمر و قد خفی علی زید بن ثابت و
ابن عمر و جمهور أهل المدینة إباحة النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم للحائض أن تنفر حتّی أعلمهم بذلک ابن عباس و أمّ سلیم فرجعوا عن قولهم. و خفی علی ابن عمر الإقامة حتّی یدفن المیت حتّی أخبره بذلک أبو هریرة و عائشة فقال: «لقد فرّطنا فی قراریط کثیرة» . و قیل لابن عمر فی اختیاره متعة الحجّ علی الإفراد: إنّک تخالف أباک! فقال: أ کتاب اللّه أحقّ أن یتّبع أم عمر؟ ! روینا ذلک عنه من طریق عبد الرّزّاق عن معمر عن الزّهری عن سالم ابن عمر. و خفی علی عبد اللّه بن عمر الوضوء من مسّ الذّکر حتّی أمرته بذلک عن النبی صلی اللّه علیه و سلّم بسرة بنت صفوان فأخذ بذلک]. و نیز در کتاب «الإحکام» گفته: [و قد تجد الرّجل یحفظ الحدیث و لا یحضره ذکره حتّی یفتی بخلافه و قد یعرض هذا فی آی القرآن. و قد أمر عمر علی المنبر بأن لا یزاد فی مهور النّساء علی عدد ذکره فذکّرته امرأة بقول اللّه تعالی «وَ آتَیْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً» فترک قوله و قال: کلّ أحد أفقه منک یا عمر! و قال: امرأة أصابت، و أمیر المؤمنین أخطأ! و أمر برجم امرأة ولدت لستّة أشهر فذکّره علیّ بقول اللّه تعالی: وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً ، مع قوله تعالی: وَ اَلْوالِداتُ یُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَیْنِ کامِلَیْنِ ، فرجع عن الأمر برجمها. و همّ أن یسطو بعیینة بن حصن إذ قال له: یا عمر! ما تعطینا الجزل و لا تحکم فینا بالعدل! فذکّره الحرّ بن قیس بن حصن بن حذیفة بقول اللّه تعالی: وَ أَعْرِضْ عَنِ اَلْجاهِلِینَ و قال له: یا أمیر المؤمنین! هذا من الجاهلین، فأمسک عمر. و قال یوم مات رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم: و اللّه! ما مات رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم و لا یموت حتّی یکون آخرنا؛ أو کلاما هذا معناه، حتّی قرأت علیه «إِنَّکَ مَیِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَیِّتُونَ» فسقط السّیف من یده و خرّ إلی الأرض و قال: کأنّی و اللّه لم أکن قرأتها قطّ!
فإذا أمکن هذا فی القرآن فهو فی الحدیث أمکن و قد ینساه البتة، و قد لا ینساه بل یذکره و لکن یتأوّل فیه تأویلا فیظنّ فیه خصوصا أو نسخا أو معنی ما. و کلّ هذا لا یجوز اتّباعه إلاّ بنصّ أو إجماع لأنّه رأی من رأی ذلک و لا یحلّ تقلید أحد و لا قبول رأیه. و قد علم کلّ أحد أنّ الصّحابة-رضوان اللّه علیهم-کانوا حوالی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم بالمدینة مجتمعین و کانوا ذوی معایش یطلبونها و فی ضنک من القوت شدید قد جاء ذلک منصوصا و أنّ النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم و أبا بکر و عمر أخرجهم الجوع من بیوتهم فکانوا من متحرّف فی الأسواق و من قائم علی نحله، و یحضر علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فی کل وقت منهم الطّائفة إذا وجدوا أدنی فراغ ممّا هم بسبیله، هذا ما لا یستطیع أحد أن ینکره، و قد ذکر ذلک أبو هریرة فقال: إنّ إخوانی من المهاجرین کان یشغلهم الصفق بالأسواق و إنّ إخوانی من الأنصار کان یشغلهم القیام علی نخلهم و کنت امرأ مسکینا أصحب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم علی ملأ بطنی، و قد أقرّ بذلک عمر فقال: فاتنی مثل هذا من
حدیث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم؛ ألهانی الصّفق فی الأسواق ذکر ذلک فی حدیث استئذان أبی موسی فکان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم یسئل عن المسألة و یحکم بالحکم و یأمر بالشّیء فیفعل الشّیء فیعیه من حضره و یغیب عمّن غاب عنه، فلمّا مات النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم و ولی ابو بکر رضی اللّه عنه فمن حینئذ تفرّق الصّحابة للجهاد إلی مسیلمة و إلی أهل الردّة و إلی الشّام و العراق و بقی بعضهم بالمدینة مع أبی بکر-رضی اللّه عنه-فکان إذا جاءت القضیّة لیس عنده فیها عن النّبیّ صلی اللّه علیه و سلم أمر سأل من بحضرته من الصّحابة عن ذلک فإن وجد عندهم رجع إلیه و إلاّ اجتهد فی الحکم لیس علیه غیر ذلک. فلمّا ولی عمر رضی اللّه عنه فتحت الأمصار و زاد تفرّق الصّحابة فی الأقطار، فکانت الحکومة تنزل فی المدینة أو فی غیرها من البلاد فإن کان عند الصّحابة الحاضرین لها فی ذلک عن النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم أثر حکم به و إلاّ اجتهد أمیر تلک المدینة فی ذلک، و قد یکون فی تلک القضیّة حکم عن النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم موجود عند صاحب آخر فی بلد آخر و قد حضر المدینیّ ما لم یحصر
المصریّ، و حضر المصریّ ما لم یحضر الشّامیّ، و حضر الشّامیّ ما لم یحضر البصریّ و حضر البصریّ ما لم یحضر الکوفیّ، و حضر الکوفیّ ما لم یحضر المدینیّ؛ کلّ هذا موجود فی الآثار و فی ضرورة العلم بما قدّمنا من مغیب بعضهم عن مجلس النبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی بعض الأوقات و حضور غیره ثمّ مغیب الّذی حضر أمس و حضور الّذی غاب فیدری کلّ واحد منهم ما حضر و یفوته ما غاب عنه، هذا معلوم ببداهة العقل. و قد کان علم التّیمّم عند عمّار و غیره و جهله عمرو ابن مسعود فقال لا یتیمّم الجنب و لو لم یجد الماء شهرین! و کان حکم المسح عند علی و حذیفة رضی اللّه عنهما و غیرهم، و جهلته عائشة و ابن عمر و أبو هریرة و هم مدنیّون. و کان توریث بنت الابن مع البنت عند ابن مسعود؛ و جهله أبو موسی. و کان حکم الاستئذان عند أبی موسی و عند أبی سعید و ابیّ، و جهله عمر و کان حکم إذن الحائض فی أن تنفر قبل أن تطوف عند ابن عبّاس و أمّ سلیم و جهله عمر و زید بن ثابت. و کان حکم تحریم المتعة (1)و الحمر الأهلیّة عند علیّ و غیره، و جهله ابن عبّاس. و کان حکم الصّرف عند عمر و أبی سعید و غیرهما، و جهله طلحة و ابن عباس و ابن عمر. و کان حکم إجلاء أهل الذّمّة من بلاد العرب عند ابن عبّاس و عمر، فنسیه عمر سنین فترکهم حتّی ذکّر فذکر فأجلاهم. و کان علم الکلالة عند بعضهم و لم یعلمه عمر. و کان النّهی عن بیع الخمر عند عمر و جهله سمرة. و کان حکم الجدّة عند المغیرة و محمّد بن مسلمة، و جهله أبو بکر و عمر و کان حکم أخذ الجزیة من المجوس و أن لا یقدم علی بلد فیه الطّاعون عند
1) لا یخفی بطلانه علی ناظر « تشیید المطاعن » ( 12 . ن )
عبد الرحمن بن عوف، و جهله عمر و أبو عبیدة و جمهور الصّحابة رضوان اللّه علیهم. و کان حکم میراث الجدّ عند معقل بن سنان و جهله عمر!]: و ابن القیم در «اعلام الموقعین» گفته. [فهذا الصّدّیق أعلم الامّة به (1)خفی علیه میراث الجدّة حتّی أعلمه به محمد بن مسلمة و المغیرة بن شعبة. و خفی علیه أنّ الشّهید لا دیة له حتّی أعلمه به عمر، فرجع إلی قوله. و خفی علی عمر تیمم الجنب فقال: لو بقی شهرا لم یصلّ حتّی یغتسل.
کتاب آل عمرو بن حزم
و خفی علیه دیة الأصابع فقضی فی الإبهام و الّتی تلیها بخمس و عشرین حتّی اخبر أنّ فی کتاب آل عمرو بن حزم أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قضی فیها بعشر عشر، فترک قوله و رجع إلیه. و خفی علیه شان الاستیذان حتّی أخبره به أبو موسی و أبو سعید الخدریّ و خفی علیه توریث المرأة من دیة زوجها حتّی کتب إلیه الضّحّاک بن سفیان الکلابیّ-و هو أعرابیّ من أهل البادیة-أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أمره أن یورث امرأة أشیم الضّبابی من دیة زوجها. و خفی علیه حکم إملاص المرأة حتّی سأل عنه فوجده عند المغیرة بن شعبة. و خفی علیه أمر المجوس فی الجزیة حتّی أخبره عبد الرحمن بن عوف أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أخذها من مجوس هجر. و خفی علیه سقوط طواف الوداع عن الحائض فکان یردّهنّ حتّی یطهرن ثمّ یطفن حتّی بلغه عن النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم خلاف ذلک، فرجع عن قوله. و خفی علیه التّسویة بین دیة الأصابع و کان یفاضل بینها حتّی بلغته السّنّة فی التّسویة، فرجع إلیها. و خفی علیه شان متعة الحجّ و کان ینهی عنها حتّی وقف علی أنّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أمر بها فترک قوله و أمر بها. و خفی علیه جواز التّسمّی بأسماء الأنبیاء فنهی عنه حتّی أخبره طلحة أنّ
1) لا یخفی بطلانه علی ناظر « تشیید المطاعن » ( 12 . ن )
النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم کنّاه أبا محمد فأمسک و لم یتماد علی النّهی، هذا، و أبو موسی و محمد بن مسلمة و أبو أیّوب من أشهر الصّحابة و لکن لم یمرّ بباله رضی اللّه عنه أمر هو بین یدیه حتّی نهی عنه! و کما خفی علیه قوله تعالی «إِنَّکَ مَیِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَیِّتُونَ» و قوله «وَ ما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ اَلرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ اِنْقَلَبْتُمْ عَلی أَعْقابِکُمْ» حتّی قال: و اللّه کأنّی ما سمعتها (سمعتهما. ظ) قطّ قبل وقتی هذا! ! ! و کما خفی علیه حکم الزّیادة فی المهر علی مهور أزواج النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و بناته حتّی ذکّرته تلک المرأة بقوله «وَ آتَیْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَیْئاً» فقال: کلّ أحد أفقه من عمر حتّی النّساء! و کما خفی علیه أمر الجدّ و الکلالة و بعض أبواب الرّبا فتمنّی أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم کان عهد إلیهم فیها عهدا. و کما خفی علیه یوم الحدیبیّة أنّ وعد اللّه لنبیّه و أصحابه بدخول مکّة مطلق لا یتعیّن لذلک العام حتّی بیّنه له النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم. و کما خفی علیه جواز استدامة الطیب للمحرم و تطیّبه بعد النّحر و قبل طواف الإفاضة و قد صحّت السّتّة بذلک. کما خفی علیه أمر القدوم علی محلّ الطاعون و الفرار منه حتّی اخبر
بأنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: إذا سمعتم به بأرض فلا تدخلوها فاذا وقع و أنتم بارض فلا تخرجوا منها فرارا منه، هذا ، و هو أعلم الامّة بعد الصّدّیق علی الإطلاق! ! ! و هو کما قال ابن مسعود: لو وضع علم عمر فی کفّة میزان و جعل علم أهل الأرض فی کفّة لرجّح علم عمر! قال الأعمش فذکرت ذلک لابراهیم النّخعی فقال: و اللّه إنّی لأحسب عمر ذهب بتسعة أعشار العلم! و خفی علی عثمان بن عفان أقلّ مدة الحمل حتّی ذکّره ابن عباس بقوله تعالی: وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً ، مع قوله: وَ اَلْوالِداتُ یُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَیْنِ کامِلَیْنِ ، فرجع إلی ذلک.
و خفی علی أبی موسی الأشعری میراث بنت الابن مع البنت السّدس حتّی ذکر له أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ورّثها ذلک. و خفی علی ابن عبّاس تحریم الحمر الأهلیّة حتّی ذکر له أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم حرّمها یوم خیبر. و خفی علی ابن مسعود حکم المفوّضة و تردّدوا إلیه فیها شهرا فأفتاهم برأیه ثمّ بلغه النّصّ بمثل ما أفتی به. و هذا باب واسع لو تتبعناه لجاء سفرا کبیرا]. و شاه ولی اللّه دهلوی در رساله «إنصاف» گفته: [و کان صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یستفتیه النّاس فی الوقائع فیفتیهم، و یرفع إلیه القضایا فیقضی فیها و یری النّاس یفعلون معروفا فیمدحه أو منکرا فینکر علیه، و کلّ ما أفتی به مستفتیا و قضی به فی قضیّة أو أنکره علی فاعله کان فی الاجتماعات، و لذلک کان الشّیخان أبو بکر و عمر إذا لم یکن لهما علم فی المسئلة یسئلان النّاس عن حدیث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و
قال أبو بکر- رض-: ما سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال فیها شیئا یعنی الجدّة، و سأل النّاس فلمّا صلّی الظهر قال: أیّکم سمع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی الجدّة شیئا؟ فقال المغیرة بن شعبة: أنا! قال: ما ذا؟ قال: أعطاها رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم سدسا. قال: أ یعلم ذلک أحد غیرک؟ فقال محمّد بن مسلمة: صدق. فأعطاها أبو بکر السّدس. و قصّة سؤال عمر النّاس فی الغرّة ثمّ رجوعه إلی خبر مغیرة و سؤاله إیّاهم فی الوباء ثمّ رجوعه إلی خبر عبد الرّحمن بن عوف، و کذا رجوعه فی قصة المجوس إلی خبره. و سرور عبد اللّه بن مسعود بخبر معقل بن یسار لمّا وافق رأیه. و قصّة رجوع أبی موسی عن باب عمر و سؤاله عن الحدیث و شهادة أبی سعید له. و أمثال ذلک کثیرة معلومة مرویّة فی «الصّحیحین» و «السّنن](1)
البته أمثال آن وقایع شنیعه و اتفاقات عجیبه را هیچگاه مردم جرأت نقلش نداشته و به هیچ روی علماء سنت و رؤساء جماعت اجازهء ثبت و ضبط در کتب و صفحات تاریخ نداده اند . و العلم عند اللَّه تعالی .
و شایان توجه اینکه : در هیچ مورد به نظر مطالعه کنندهء این منقولات نمیرسد که یک بار أمیر المؤمنین علی بن ابی طالب هم مرتکب خطا شده و یا گرفتار غفلت و دچار سهو و فراموشی گردیده ، و یا آنکه اظهار جهل و نادانی نسبت بحکمی از احکام الهی کرده باشد .ذلِکَ فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشاءُ *، و لکنمَنْ لَمْ یَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ. م .
1) بر مطالعه کننده مخفی نماند که آنچه از جهل حضرات خلفا و صحابهء نجوم ( ! ) در این کتاب نقل شده اندکی از بسیار است ، که آنها را حضرات أهل سنت و جماعت اجازه نقل داده و رضایت بضبط در کتب و آثار داشته اند . و الا به حکم عقل قاطع و شهادت أمثال و نظائر که خود برهانی ساطع است خطای حضرات در تمامی امور غلبه داشته و پیوسته مردم در زحمت و أذیت و گرفتار نتائج سوء غفلت و جهالت رؤساء خود بوده ، و مدام وقایع ناگوار در جمیع أقطار رخ میداده ، مگر آنکه متمسک بذیل باب مدینهء علم نبی ، وصی به حق ، امیر المؤمنین علی بن أبی طالب - سلام اللَّه علیه - میشدند ، و از هلاکت و خسران دنیا و آخرت رهائی مییافتند .
نوزدهم :
در زمره أصحاب بعضی از جهّال چنان بودند که بر خلاف حکم جناب رسالت مآب صلی اللّه علیه و آله الأطیاب فتوی می دادند و هر گاه کسی ایشان را خبر می داد که این فتوی خلاف حکم نبویست بغایت غضبناک شده بضرب درّه او را أذیّت می دادند. جلال الدین سیوطی در «مفتاح الجنّة» گفته: [
و أخرج البیهقیّ عن هشام ابن یحیی المخزومی أنّ رجلا من ثقیف أتی عمر بن الخطّاب فسأله عن امرأة حاضت و قد کانت زارت البیت: أ لها أن تنفر قبل أن تطهر؟ فقال: لا! فقال له الثّقفیّ: إنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أفتانی فی مثل هذه المرأة بغیر ما أفتیت! فقام إلیه عمر فضربه بالدّرّة و یقول: لم تستفتونی فی شیء أفتی فیه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم؟ ! و پر ظاهرست که این گونه أصحاب تباب هرگز اهلیّت مشابهت بنجوم هدایت ندارند، و هیچ وقت در منصوصات یا غیر منصوصات مرجع امّت شده رو بصلاح و فلاح نمی آرند.
بستم:
اشاره
در زمره أصحاب بعضی از متجاسرین چنان نامقیّد بودند که در مقام مکالمه و مناظره استعمال ألفاظ موذیه مولمه خلاف تهذیب بر زبان آورده
طریق تحمیق و تسفیه طرف مقابل که آن هم از جمله صحابه بود پیموده اند. و پر ظاهرست که این گونه أصحاب هرگز اهلیّت مشابهت بنجوم ندارند و در هیچ وقت لائق رجوع امّت-و لو در غیر منصوصات باشد-نیستند. مگر نمی دانی که حضرت خلیفه ثانی در واقعه تجویز شراب مثلّث چگونه لطف اجتهاد خود را آشکار کردند و با عبادة بن الصامت که جلالت شان او نزد سنّیّه محتاج به بیان نیست چه خشونت آغاز نهادند و چگونه داد غلظت و فظاظت و اتّقاح و خلاعت دادند؟ ! . و چون این واقعه از جمله وقائع عجیبه و سوانح غریبه است و علاّمه سرخسی که فخر الإسلام و شمس الأئمه سنّیه است در ایراد و توضیح آن در «مبسوط» بسط تمام بکار برده و عجائب مضامین متعلّق بآن بمعرض بیان آورده، لهذا بنقل آن درین مقام می پردازم، و بذکر آن أرباب أحلام را از مکنونات مذهب اهل سنّت آگاه می سازم. پس باید دانست که علاّمه سرخسی در «مبسوط» در کتاب الأشربه گفته: [و عن محمّد بن الزّبیر-رضی اللّه عنه-قال: استشار النّاس عمر-رضی اللّه عنه-فی
تحلیل عمر شرب نبیذ مثلث را
شراب مرقّق. فقال رجل من النّصاری: إنّا نصنع شرابا فی صومنا. فقال عمر رضی اللّه عنه: ایتنی بشیء منه! قال فأتاه بشیء منه. قال: ما أشبه هذا بطلاء الإبل! کیف تصنعونه؟ قال: نطبخ العصیر حتّی یذهب ثلثاه و یبقی ثلثه، فصبّ علیه عمر رضی اللّه عنه ماء و شرب منه ثمّ ناوله عبادة بن الصّامت رضی اللّه عنه و هو عن یمینه فقال عبادة: ما أری النّار تحلّ شیئا! فقال عمر: یا أحمق! أ لیس یکون خمرا ثمّ یصیر خلاّ فنأکله؟ ! و فی هذا دلیل اباحة شرب المثلّث و إن کان مشتدّا فإنّ عمر رضی اللّه عنه استشارهم فی المشتدّ دون الحلو و هو ممّا یکون ممریا للطّعام مقویّا علی الطّاعة فی لیالی الصّیام. و کان عمر رضی اللّه عنه حسن النّظر للمسلمین و کان أکثر النّاس مشورة فی امور الدّین خصوصا فیما یتّصل بعامّة المسلمین.
و فیه دلیل أنّه لا بأس بإحضار بعض أهل الکتاب مجلس الشّوری فإنّ النّصرانیّ الّذی قال ما قاله قد کان حضر مجلس عمر رضی اللّه عنه للشّوری و لم ینکر علیه. و فیه دلیل أنّ خبر النّصرانیّ لا بأس بأن یعتمد علیه فی المعاملات إذا وقع فی قلب السّامع أنّه صادق فیه، و قد استوصفه عمر-رضی اللّه عنه-فوصفه له و اعتمد خبره حتّی شرب منه. و فیه دلیل أنّ دلالة الإذن من حیث العرف کالتّصریح بالإذن و أنّه لا بأس بتناول طعامهم و شرابهم، فإنّ عمر-رضی اللّه عنه-لم یستأذنه فی الشّرب منه و إنّما کان أمره أن یأتی به لینظروا إلیه ثمّ جوّز الشّرب منه بناء علی الظّاهر. و من یستقصی فی هذا الباب یقول تأویله أنّه أخذه منه جزیة لبیت المال ثمّ شرب منه. و فیه دلیل أنّ المثلّث إن کان غلیظا لا بأس أن یرقّق بالماء ثمّ یشرب منه، کما فعله عمر رضی اللّه عنه. و الأصل فیه ما
روی عن النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: استسقی العبّاس فی حجّة الوداع فأتاه بشراب فلما قرّبه إلی فیه قطب وجهه ثمّ دعا بماء فصبّه علیه ثمّ شربه،
و قال علیه الصّلوة و السّلام؛ إذا رابکم شیء من هذه الأشربة فاکسروا متونها بالماء. و عن عمر رضی اللّه عنه أنّه أتی بنبیذ الزّبیب فدعا بماء و صبّه علیه ثمّ شرب و قال: إنّ لنبیذ زبیب لطائف غراما. و فی مناولته عبادة بن الصّامت فکان عن یمینه دلیل علی أنّ من یکون من الجانب الأیمن فهو أحق بالتّقدیم، و الأصل فیه ما
روی أنّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أتی بعسّ من لبن فشرب بعضه و کان عن یمینه أعرابی و عن یساره أبو بکر رضی اللّه عنه، فقال للأعرابی: أنت علی یمینی و هذا أبو بکر. فقال الأعرابیّ: ما أنا بالّذی اوثر غیری علی سورک! فتلّه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی یده. و کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: الأیمنون! الأیمنون! و منه قول القائل: ثلاثة یمنة تدور: الکاس و الطست و البخور ثمّ أشکل علی عبادة-رضی اللّه عنه-فقال: ما أری النّار تحلّ شیئا. یعنی: أنّ المشتدّ من هذا الشّراب قبل ان یطبخ بالنّار حرام، فبعد الطبخ کذلک إذ النّار
لا تحلّ الحرام. فقال له عمر رضی اللّه عنه: یا أحمق! أی: یا قلیل النّظر و التّأمّل! أ لیس یکون خمرا ثمّ یکون خلاّ فنأکله. یعنی إنّ صفة الحمریّة تزول بالتخلیل فکذلک صفة الخمریّة بالطبخ حتّی یذهب منه الثّلثان تزول. و معنی هذا الکلام أنّ النّار لا تحلّ و لکن بالطبخ تنعدم صفة الخمریة کالذبح فی الشاة عینه لا یکون محلّلا، و لکنّه منهر للدّم و المحرّم هو الدّم المسفوح فتسییل الدّم المسفوح یکون محلّلا، لانعدام ما لأجله کان محرّما. و بهذا أخذنا و قلنا یجوز التّخلیل لأنّه إتلاف لصفة الخمریّة و إتلاف صفة الخمریّة لا یکون محرّما]. ازین عبارت امور عدیده قابل توجّه أهل نظر ظاهر گردید: اول آنکه: حضرت عمر در باب شراب مرقّق استشاره بمردم نمودند، چون در مجلس شوری مردی از نصاری حاضر بود گفت که ما در صوم خود شرابی می سازیم. حضرت عمر فرمایش نمودند که چیزی از آن بیار! هر گاه او شراب مذکور را در مجلس مقدّس شان حاضر نمود فرمودند که چقدر مشابه است این شراب بطلاء شتران! بعد از آن گفتند که شما نصرانیها این شراب را چه طور تیار می کنید؟ نصرانی گفت که ما عصیر را طبخ می کنیم تا آنکه دو ثلث آن می رود و یک ثلث باقی می ماند. حضرت بر آن شراب قدری آب ریختند و آن را نوش جان فرمودند بعد از آن بقیّه آن را بعبادة بن الصّامت که از أجلّه أصحاب و نقبای أنصار بود و جانب یمین جلوس داشت عنایت فرمودند، عباده از گرفتن و خوردن آن شراب إنکار کرد و گفت که نمی بینم که آتش چیزی را حلال سازد، و مرادش این بود که چون این شراب قبل از طبخ حرام بود طبخ در آتش آن را حلال نخواهد کرد. حضرت عمر خیلی تفت و دمغ شده باو فرمودند که أی أحمق! آیا نمی شود خمر سرکه پس ما همه آن را می خوریم؟ ! دوم آنکه: سرخسی بعد ذکر این واقعه افاده نموده که درین خبر دلیل إباحت شرب مثلّثست (1)
الی تیسیر الاجتهاد » بعد قدحه فی
حدیث « أصحابی کالنجوم »
فان صح فالاقتداء غیر التقلید فان الاقتداء فعلک مثل فعل الغیر علی الوجه الذی فعله بالدلیل الذی فعله ، فلذلک قلنا من ابیات :و شتان ما بین المقلد فی الهدی * و من یقتدی فالضد یعرف بالضد
فمن قلد النعمان أصبح شاربا * نبیذا و فیه القول للبعض بالحد
و من یقتدی أضحی امام معارف * و کان اویسا فی العبادة و الزهد
فمقتدیا فی الحق کن لا مقلدا * و خل أخا التقلید فی الاسر بالقدفالمقلد لابی حنیفة و هو المراد بالنعمان یجوز عنده شرب النبیذ و أبو حنیفة لن یشربه فالاقتداء به أن لا یشر به بل المقتدی به یکون اماما فی العلم و الزهد کأبی حنیفة و مثله قول الامام الکبیر محمد بن ابراهیم الوزیر مؤلف « العواصم و القواصم فی الذب عن سنة أبی القاسم » من أبیات :هم قلدوهم فاقتدیت بهم و کم * بین المقلد فی الهدی و المقتدی
من قلد النعمان أصبح شاربا * لمثلث رجس خبیث مزید
و لو اقتدی بأبی حنیفة لم یکن * الا اماما راکعا فی المسجد( 12 . ن )
گر چه آن شدید باشد، زیرا که عمر استشاره کرد مردم1) قال محمد بن اسماعیل بن صلاح الامیر الصنعانی فی رسالة « ارشاد النقاد
را از شراب تند نه شیرین و آن چیزیست که باعث هضم طعام می شود و مقوّی بر طاعت در شبهای صیام می گردد. سو آنکه: سرخسی افاده کرده که درین خبر دلیل این مطلبست که باکی نیست درین که بعض اهل کتاب را در مجلس شوری حاضر کنند زیرا آن نصرانی که گفت آنچه گفت حاضر مجلس عمر برای شوری شده بود و بر حضور او عمر إنکار؟ ؟ نه کرد. چهارم آنکه: سرخسی افاده کرده که درین خبر دلیل این مطلبست که خبر نصرانی در باب معاملات جائز الاعتمادست وقتی که در قلب سامع بیفتد که او در خبر خود صادقست، و بتحقیق که عمر دریافت کرد از مرد نصرانی وصف شراب را پس او بیان نمود برای عمر و عمر بر خبرش اعتماد کرد تا اینکه از آن شراب بخورد
پنجم آنکه: سرخسی افاده کرده که درین خبر دلیلست که دلالت اذن بحیثیّت عرف مثل تصریح باذنست. ششم آنکه: سرخسی ازین خبر استدلال جواز بر تناول طعام و شراب نصاری نموده. هفتم آنکه: سرخسی افاده نموده که عمر از نصرانی استیذان در شرب شراب نه کرد، حال آنکه أوّلا او را أمر کرده بود بآوردن شراب برای اینکه حاضرین بسوی آن نظر کنند بعد از آن خوردن آن را بناء علی الظّاهر جائز نمود. هشتم آنکه: سرخسی از بعض مردم که استقصا درین باب می کنند تأویل این فعل عمر نقل کرده باین عنوان که عمر آن شراب را بطور جزیه برای بیت المال گرفته بود یعنی چون آن شراب جزیه بود و مال بیت المال شد لهذا خوردن عمر آن را جائز گردید. نهم آنکه: سرخسی افاده نموده که درین خبر دلیل ست بر آنکه شراب مثلّث اگر غلیظ باشد حرجی نیست در این که رقیق کرده شود بآب بعد از آن خورده آید چنانکه عمر بعمل آورد! . دهم آنکه: سرخسی برای تأیید فعل عمر عجب جسارت نموده یعنی ادّعا کرده که أصل درین باب یعنی در ترقیق شراب بآب این روایتست که معاذ اللّه! جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در حجّة الوداع از عبّاس طلب سقایت نمود پس عبّاس نزد آن جناب شرابی حاضر کرد، پس هر گاه آن جناب آن را قریب بدهن خود آورد روی مبارک خود را ترش فرمود بعد از آن آبی طلب کرد و بر آن شراب انداخت بعد از آن، آن را خورد، و بعد از آن ارشاد فرمود که هر گاه در ریب اندازد شما را چیزی ازین شرابها پس کمرهای آن را بشکنید بآب! و این روایت سراپا غوایت که نزد أرباب ایمان کذب بحث و صرف بهتانست أسرار حسن عقیدت سنّیّان را بجناب سرور کائنات-علیه و آله آلاف التّحیّات و التّسلیمات-بخوبی ظاهر می نماید. یازدهم آنکه: سرخسی برای تأیید فعل عمر در شرب شراب مثلّث فعل او
را در شرب نبیذ بمعرض بیان آورده و واضح کرده که نزد عمر نبیند زبیب آوردند پس عمر آبی طلبید و بر آن انداخت و نوشید و گفت که برای نبیذ طائف شدّتیست! دوازدهم آنکه: سرخسی از بخشیدن عمر شراب مثلّث را بعبادة بن الصّامت که در جانب یمین عمر جلوس داشت استدلال نموده به اینکه هر که در جانب أیمن باشد او أحقّ بالتّقدیمست! و بعد از آن افاده نموده که أصل درین باب آنست که جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم شیر را نوشید و بقیّه آن را بأعرابی که در یمین آن جناب جلوس داشت داد و بأبو بکر که در جانب چپ حاضر بود نداد. و نیز افاده کرده که آن جناب می فرمود که: ایمنون ایمنونند. یعنی ایشان مقدّم اند بر غیر خود و بعد ازین شعر شاعر که در باب دوران کاس و طست و بخور بسوی یمین نظم کرده استشهاد نمود. سیزدهم آنکه: سرخسی متعلّق بعبادة بن الصّامت افاده نموده که نزد او حلّت شراب مثلّث که حضرت عمر فتوی بآن دادند مشکل شد و گفت که نمی بینم که آتش چیزی را حلال کند، و مقصودش این بود که مشتدّ این شراب قبل از آنکه طبخ بآتش شود حرام بود پس بعد طبخ هم حرام خواهد ماند زیرا که آتش حرام را حلال نمی کند. و ازینجا ظاهر گردید که مذهب عبادة بن الصّامت در باب شراب مثلّث حرمت آنست و او اجتهاد حضرت عمر را که باتّباع نصرانی فرموده بودند باطل می دانست. چهاردهم آنکه: سرخسی جسارت عمر را بخطاب عبادة بن الصّامت و گفتن او: یا أحمق! تأویل نموده و ظاهر کرده که مراد او از أحمق قلیل النّظرست. و این تأویل خبر می دهد از آنکه شناعت و فظاعت قول عمر بحدّی رسیده بود که سرخسی صبر نکرد بر این که آن را بر ظاهر خود واگذارد؛ لیکن هر که از فظاظت عمری خبری دارد او نیک می داند که: لن یصلح العطّار ما أفسده الدّهر. پانزدهم آنکه: سرخسی جواب عمری را که بخطاب عباده از اشکال او داده صحیح دانسته و در توضیح معنی کلام او گفته که مراد حضرت عمر این ست
که صفت خمریّت در شراب مثلّث منعدم می شود بسبب طبخ مثل ذبح که در شاة بذات خود محلّل نمی شود لکن چونکه مخرج خونست و حرام دم مسفوج بود پس روان کردن دم مسفوح محلّل می شود بسبب معدوم شدن چیزی که بسبب آن محرّم بود، و این قیاس فاسد الأساسست زیرا که ذبح محلّلست بسبب نام خدا و محض اخراج دم برای تحلیل کافی نیست، کما لا یخفی علی جمیع أهل الاسلام. و این واقعه عجیبه را علمای اصول فقه هم ذکر کرده اند، چنانچه فخر الاسلام علی بن محمد البزدوی در «کتاب الاصول» گفته: [و قد قال عمر-رضی اللّه عنه-لعبادة بن الصّامت حین قال «ما أری النّار تحلّ شیئا» : أ لیس یکون خمرا ثمّ یصیر خلاّ فتأکله؟ !]. و عبد العزیز بن أحمد البخاری در «کشف الأسرار-شرح اصول بزدوی» گفته: [و قد قال عمر لعبادة. عن محمد بن الزّبیر قال استشار النّاس عمر رضی اللّه عنه فی شراب یرزقه فقال رجل من النّصاری: إنّا نصنع شرابا فی صومنا فقال عمر: ائتنی بشیء منه! قال: ما أشبه هذا بطلاء الإبل، کیف تصنعونه؟ قال: نطبخ العصیر حتّی یذهب ثلثاه و یبقی ثلثه. فصبّ عمر رضی اللّه عنه علیه ماء و شرب منه ثمّ ناوله عبادة بن الصّامت و هو عن یمینه فقال عبادة: ما أری النّار تحلّ شیئا! فقال له عمر: یا أحمق! أ لیس یکون خمرا ثمّ یصیر خلاّ ثمّ تأکله؟ و فی هذا دلیل إباحة شرب المثلّث و إن کان مشتدّا، فإنّ عمر رضی اللّه عنه إنّما استشارهم فی المشتدّ، دون الحلو و هو ما یکون ممریا للطّعام مقوّیا علی الطاعة فی لیالی الصّیام. و قد أشکل علی عبادة فقال: ما أری النّار تحلّ شیئا یعنی أنّ المشتدّ من هذا الشّراب قبل أن یطبخ بالنّار حرام فبعد الطّبخ کذلک إذ النّار لا تحلّ الحرام فقال له عمر: یا أحمق! أی: یا قلیل النّظر و التّأمّل؟ أ لیس یکون خمرا ثمّ یکون خلاّ فتأکله. یعنی أنّ صفة الخمریة بالتّخلّل تزول فکذلک صفة الخمریّة بالطّبخ إلی أن ذهب منه الثّلثان تزول. و معنی هذا الکلام أنّ النّار لا تحلّ و لکن بالطبخ تنعدم صفة الخمریّة کالذّبح فی الشّاة عینه لا یکون محلّلا و لکنّه منهر للدّم و المحرّم هو
الدّم المسفوح (فتسییل الدّم المذبوح. صح. ظ) یکون محلّلا لانعدام ما لأجله کان محرّما. کذا فی «المبسوط»].
بیست و یکم:
اشاره
در أصحاب جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بعضی از أهل شقاوت و أرباب بغاوت چنان بودند که مصدر محدثات عجیبه و غریبه می گردیدند، و بر خلاف طریقه نبویّه در مسائل شرعیّه احداث بدع نموده بمصداق
«بئس الاسم الفسوق بعد الایمان» بساط ایمان و اسلام را یکسر می نوردیدند، چنانچه محمد معین بن محمد أمین سندی در «دراسات اللّبیب» گفته: [ثمّ إنّ الصّحابة-رضی اللّه تعالی عنهم أجمعین-تمالئوا علی الإنکار علی من رأی رأیا بخلاف الحدیث، و قد کثر ذلک علی معاویة بن أبی سفیان فی محدثاته. فمنها تقبیله للیمانین، أنکر علیه ذلک ابن عبّاس-رض-لخلاف السّنّة. و منها: ترک التّسمیة فی الصّلوة جهر لمّا
اولیات معاویة بن أبی سفیان
قدم المدینة المطهّرة، أنکرت علیه ذلک المهاجرون و الأنصار و قالوا: سرقت التّسمیة یا معاویة! و منها: أنّه نهی النّاس عن متعة الحجّ
فقد روی التّرمذیّ فی جامعه من حدیث ابن عبّاس رضی اللّه تعالی عنه، قال: تمتّع رسول اللّه صلّی اللّه تعالی علیه و سلّم و أبو بکر و عمر و عثمان. و أوّل من نهی عنه معاویة و الجمع بین حدیث ابن عبّاس-رض-هذا و الّتی فیها نهی عمر و عثمان-رض-إمّا رجوعهما بعد القول إلی حلّ ذلک أو بالعکس. و ضبط ابن عبّاس أحد الأمرین فأخبر به. و أمّا کون معاویة أوّل من نهی مع تقدّم النّهی بذلک عن عمر و عثمان-رضی اللّه تعالی عنهما-علی ما وقع فی حدیث الضّحّاک عن عمر-رح- حیث قال لسعد بن أبی وقاص-رض-أنّ عمر بن الخطّاب-رض-قد نهی عن ذلک کما رواه التّرمذیّ فی «الجامع» فباعتبار أنّ نهیهما معناه بیان أنّه غیر مباح، و نهی معاویة منع النّاس جبرا من أن یأتوا به علی مذهب علی-رضی اللّه تعالی عنه- و غیره من الصّحابة، فهو أوّل من نهی بهذا المعنی. و اللّه سبحانه تعالی أعلم. و منها: قوله فی زکاة الفطر: إنّی أری أنّ مدّین من سمراء الشّام یعدل صاعا من تمر. أنکر علیه ذلک أبو سعید الخدریّ-رضی اللّه تعالی عنه-و قال. تلک قیمة معاویة
لا أقبلها و لا أعمل بها، و ذلک لما روی الأئمّة السّتّة عنه: کنّا نخرج-إذ کان فینا رسول اللّه صلّی اللّه تعالی علیه و سلّم-زکاة الفطر عن کلّ صغیر و کبیر حرّ و مملوک صاعا من طعام أو صاعا من أقط أو صاعا من شعیر أو صاعا من تمر أو صاعا من زبیب، فلم نزل نخرجه حتّی قدم معاویة حاجّا أو معتمرا فکلّم النّاس علی المنبر، فکان فیما کلّم به النّاس أن قال: إنّی أری مدّین من سمراء الشام، الحدیث. و فیه قال أبو سعید: أمّا أنا فإنّی لا أزال اخرجه أبدا ما عشت. و لمّا بلغ ابن الزّبیر رأی معاویة قال: بئس الاسم الفسوق بعد الایمان، صدقة الفطر صاع صاع. و أولیاته المحدثة لا تخفی کثرتها علی عاثر علم الحدیث]. و نزد هر عاقلی واضحست که این چنین صحابه هرگز اهلیّت آن ندارند که نجوم هدایت محسوب شوند، و جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم امّت خود را بایشان در هیچ چیزی -و لو أخذ غیر منصوصات کتاب و سنّت باشد-رهنمونی نماید، و ذلک ظاهر کلّ الظّهور، و لکن مَنْ لَمْ یَجْعَلِ اَللّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ .
22-رد کردن بعضی از صحابه متجاسرین أحکام جناب رسالت مآب را
بست و دوم آنکه: در زمره أصحاب بعضی از متجاسرین خاسرین چنین باغی و طاغی بودند که دیده و دانسته حکم جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را ردّ می کردند و بر خلاف آن برأی خود عمل می کردند، و با وصف تنبیه و ایقاظ بعض أعیان صحابه متنبّه و متیقّظ نمی شدند، چنانچه در «موطّای مالک» مسطورست:
[مالک عن زید بن أسلم عن عطاء بن یسار أنّ معاویة بن أبی سفیان باع سقایة من ذهب أو ورق بأکثر من وزنها. فقال له أبو الدّرداء. سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم ینهی عن مثل هذا إلاّ مثلا بمثل، فقال له معاویة: ما أری بمثل هذا بأسا، فقال أبو الدّرداء: من یعذرنی من معاویة؟ أنا أخبره عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و یخبرنی عن رایه! لا اساکنک بأرض أنت بها، ثمّ قدم أبو الدّرداء علی عمر بن الخطاب فذکر له ذلک فکتب عمر بن الخطاب إلی معاویة ألاّ یبیع مثل ذلک إلاّ مثلا بمثل وزنا بوزن]. و در کمال انجلاء و اتّضاحست که هرگز جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم این گونه بغات طغاة را نجوم هدایت قرار نخواهد داد و خواه در منصوصات باشد یا غیر آن
امّت را رهنمای بایشان نموده أبواب انحراف و اعتساف از صوب صواب نخواهد گشاد. و از عجائب صنائع شنیعه این ست که بعض أسلاف سنّیّه این حدیث را بسند مالک روایت می کنند لیکن تتمّه خبر را که مشتمل بر تجاسر عظیم معاویه است در شکم فرو می برند و نمی دانند که هر گاه این حدیث در «موطّای مالک» بالتّمام مسرود و موجودست قطع و برید ایشان بکار نمی آید، و مراجعت ناظر بآن در ابدای عوار و إظهار شنار محرّفین أغمار می افزاید. نسائی در «کتاب سنن» خود زیر ترجمه(بیع الذّهب بالذّهب) گفته:
[حدّثنا قتیبة عن مالک عن زید بن أسلم عن عطاء بن یسار أنّ معاویة باع سقایة من ذهب أو ورق بأکثر من وزنها فقال أبو الدّرداء: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ینهی عن مثل هذا إلاّ مثلا بمثل]. و ابو الولید الباجی در «شرح موطّأ» گفته: [و فیما قاله ابو الدّرداء تصریح بأنّ أخبار الآحاد مقدّمة علی القیاس و الرّأی، و قوله: «لا اساکنک بأرض أنت فیها» مبالغة فی الإنکار علی معاویة و إظهار لهجره و البعد عنه حین لم یأخذ بما نقل إلیه من نهی النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و یظهر الرّجوع عما خالفه]. و ابن الاثیر الجزری در «جامع الاصول» گفته:
[عطاء بن یسار قال: إنّ معاویة ابن أبی سفیان باع سقایة من ذهب أو ورق بأکثر من وزنها، فقال أبو الدّرداء: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ینهی عن مثل هذا الاّ مثلا بمثل، فقال له معاویة: ما أری بمثل هذا بأسا، فقال أبو الدّرداء: من یعذرنی من معاویة؟ أنا أخبره عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و هو یخبرنی برأیه! لا اساکنک بأرض أنت بها. ثمّ قدم أبو الدّرداء علی عمر بن الخطاب فذکر له ذلک، فکتب عمر بن الخطاب إلی معاویة ألاّ یبیع ذلک إلاّ مثلا بمثل وزنا بوزن، أخرجه «الموطّا «و أخرج النّسائیّ منه إلی قوله مثلا بمثل]. و فخر الدین رازی در کتاب «المحصول» در مقام عمل صحابه بر وفق خبر واحد در بیان صور آن گفته:
( لما باع معاویة شیئا من أوانی ذهب أو ورق بأکثر من وزنه قال له أبو الدرداء : سمعت رسول اللَّه صلعم ینهی عنه )
الخ .
سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آلهینهی عنه فقال معاویة: لا أری به بأسا، فقال أبو الدّرداء: من معذری عن معاویة اخبره عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و هو یخبرنی عن رأیه! لا أساکنک بأرض أبدا]. و ابو الحسن الآمدی در کتاب «الإحکام فی اصول الأحکام» در مبحث عمل بخبر واحد گفته: [و من ذلک ما
روی أنّه لمّا باع معاویة شیئا من أوانی ذهب و ورق بأکثر من وزنه أنّه قال له أبو الدّرداء: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ینهی عن ذلک فقال له معاویة: لا أری بذلک بأسا! فقال أبو الدّرداء: من یعذرنی من معاویة أخبره عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و یخبرنی عن رأیه! لا اساکنک بأرض أبدا]. و جلال الدین سیوطی در «مفتاح الجنّة فی الاحتجاج بالسّنة» گفته: [و
أخرج البیهقیّ عن عطاء بن یسار أن معاویة بن أبی سفیان باع سقایة من ذهب أو ورق بأکثر من وزنها فقال له أبو الدّرداء: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نهی عن مثل هذا إلاّ مثلا بمثل. فقال له معاویة: ما أری بأسا! فقال أبو الدّرداء: من یعذرنی من معاویة؟ ! اخبره عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و یخبرنی عن رأیه! لا اساکنک بأرض أنت بها! قال الشّافعیّ: فرأی أبو الدّرداء الحجّة تقوم علی معاویة بخبره، فلمّا لم یر معاویة ذلک فارق أبو الدّرداء الأرض الّتی هو بها إعظاما لأنّه ترک خبر ثقة عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم]. و نیز سیوطی در «تنویر الحوالک-شرح موطّای مالک» در شرح این حدیث آورده: [فقال أبو الدّرداء من یعذرنی من معاویة؟ ! أنا اخبره عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم و یخبرنی عن رأیه، إلی آخره. قال ابن عبد البرّ: کان ذلک منه أنفة من أن یردّ علیه سنّة علمها من سنن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم برأیه و صدور العلماء تضیق عند مثل هذا و هو عندهم عظیم ردّ السّنن بالرّأی، قال: و جائز للمرء أن یهجر من لم یسمع منه و لم یطعه، و لیس هذا من الهجرة المکروهة؛ أ لا تری أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم أمر النّاس ألاّ یکلّموا کعب بن مالک حین تخلّف عن تبوک. قال: و هذا أصل عند العلماء فی مجانبة من ابتدع و هجرته و قطع الکلام عنه، و قد رأی ابن مسعود رجلا یضحک فی جنازة فقال: و اللّه لا اکلّمک
أبدا! انتهی]. و عبد الرحمن بن علی المعروف بابن الدّیبع الشّیبانی در «تیسیر الوصول» گفته: [
و عن عطاء بن یسار أنّ معاویة رضی اللّه عنه باع سقایة من ذهب أو ورق بأکثر من وزنها، فقال له أبو الدّرداء رضی اللّه عنه: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم ینهی عن مثل هذا إلاّ مثلا بمثل، فقال معاویة: ما أری بهذا بأسا! فقال له أبو الدّرداء رضی اللّه عنه: من یعذرنی من معاویة؟ ! أنا أخبره عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم و هو یخبرنی عن رأیه! لا اساکنک بأرض أنت بها! ثم قدم أبو الدّرداء رضی اللّه عنه علی عمر بن الخطاب رضی اللّه عنه فذکر له ذلک فکتب عمر إلی معاویة أن لا تبع ذلک إلاّ مثلا بمثل وزنا بوزن. أخرجه مالک و النّسائی. السّقایة: إناء یشرب فیه]. و محمد بن محمّد بن سلیمان بن الفاسی الرّودانی المغربی المالکی در کتاب «جمع الفوائد» گفته:
[عطاء بن یسار: إنّ معاویة باع سقایة من ذهب-أو ورق- أکثر من وزنها، فقال أبو الدّرداء: سمعت النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم ینهی عن مثل هذا إلاّ مثلا بمثل. فقال له معاویة: ما أری بمثل هذا بأسا! فقال أبو الدّرداء: من یعذرنی من معاویة؟ ! أنا أخبره عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و هو یخبرنی عن رأیه، لا اساکنک بأرض أنت بها، ثمّ قدم أبو الدّرداء علی عمر فذکر له ذلک فکتب عمر إلی معاویة أن لا یبیع ذلک إلاّ مثلا بمثل وزنا بوزن. للموطّإ و النّسائیّ]. و محمد بن عبد الباقی الزّرقانی در «شرح موطّأ» در شرح این حدیث آورده: [فقال أبو الدّرداء: من یعذرنی، بکسر الذّال المعجمة من معاویة، أی من یلومه علی فعله و لا یلومنی علیه؟ أو من یقوم بعذری إذا جازیته بصنعه و لا یلومنی علی ما أفعله به، أو: من ینصرنی. یقال: عذرته: إذا نصرته. أنا اخبره عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم و یخبرنی عن رأیه. أنف من ردّ السّنّة بالرّأی و صدور العلماء تضیق عن مثل هذا و هو عندهم عظیم ردّ السّنن بالرّأی. لا اساکنک بأرض أنت بها و جائز للمرء أن یهجر من لم یسمع منه و لم یطعه، و لیس هذا من الهجرة المکروهة،
أ لا تری أنّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أمر النّاس أن لا یکلّموا کعب بن مالک حین تخلّف عن غزوة تبوک، و هذا أصل عند العلماء فی مجانبة من ابتدع و هجرته و قطع الکلام عنه، و قد رأی ابن مسعود رجلا یضحک فی جنازة فقال: و اللّه لا اکلّمک أبدا! قاله أبو عمر. ثمّ قدم أبو الدّرداء من الشّام علی عمر بن الخطّاب المدینة فذکر ذلک له، فکتب عمر ابن الخطّاب إلی معاویة أن لا یبیع ذلک إلاّ مثلا بمثل وزنا بوزن. بیان للمثل: قال أبو عمر: لا أعلم أنّ هذه القصّة عرضت لمعویة مع أبی الدّرداء إلاّ من هذا الوجه و إنّما هی محفوظة لمعاویة مع عبادة بن الصّامت (1)
( و منه أیضا
حدیث عبادة بن الصامت الانصاری النقیب - صاحب رسول اللَّه صلی اللَّه تعالی علیه و سلم - أنه غزا مع معاویة - رضی اللَّه تعالی عنه - أرض الروم ، فنظر الی الناس و هم یتبایعون کسر الذهب بالدنانیر و کسر الفضة بالدراهم ، فقال : یا أیها الناس ، انکم تأکلون الربا ؛ سمعت رسول اللَّه صلّی اللَّه تعالی علیه و سلم یقول : لا تبتاعوا الذهب بالذهب الا مثلا به مثل لا زیادة بینهما و لا نظرة . فقال له معاویة - رض - : یا أبا الولید ! لا ، و لا أری الربا فی هذا الا ما کان من نظرة . فقال عبادة رضی اللَّه تعالی عنه : أحدثک عن رسول اللَّه صلی اللَّه تعالی علیه و سلم و تحدثنی عن رأیک ؟ ! لئن أخرجنی اللَّه سبحانه لا أساکنک بأرض لک علی فیها امرة فلما قفل لحق بالمدینة فقال له عمر بن الخطاب رضی اللَّه تعالی عنه : ما أقدمک یا أبا الولید ؟ ! فقص علیه القصة و ما قال من مساکنته ، فقال : ارجع « یا أبا الولید الی أرضک ، فقبح اللَّه أرضا لست فیها و أمثالک » ، و کتب الی معاویة ، لا امرة لک علیه و احمل الناس علی ما قال فانه هو الامیر
( 12 . منه ) .
و الطّرق متواترة بذلک عنهما. إه. و الإسناد صحیح و إن لم یرد من وجه آخر فهو من الأفراد الصّحیحة، و الجمع ممکن لأنّه عرض له ذلک مع عبادة و أبی الدّرداء]. و شاه ولی اللّه دهلوی در «کتاب «المسوّی من أحادیث الموطّا» گفته:[مالک، عن زید بن أسلم عن عطاء بن یسار أنّ معاویة بن أبی سفیان باع سقایة من ذهب أو ورق بأکثر من وزنها فقال له أبو الدّرداء: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ینهی عن
1) محمد معین بن محمد أمین السندی در « دراسات اللبیب » در دراسهء ثانیه گفته :
مثل هذا إلاّ مثلا بمثل، فقال له معاویة: ما أری بمثل هذا بأسا، فقال أبو الدّرداء من یعذرنی من معاویة؟ ! أنا اخبره عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و یخبرنی عن رأیه! لا اساکنک بأرض أنت بها! ثمّ قدم أبو الدّرداء علی عمر بن الخطّاب-رض-فذکر له ذلک فکتب عمر بن الخطّاب إلی معاویة بن أبی سفیان ألاّ تبع مثل ذلک إلاّ مثلا بمثل وزنا بوزن. قوله، من یعذرنی أی: من ینصرنی، و العذیر: النّصیر].
23-ارتکاب بعضی از صحابه خاسرین جمله یی از مناهی نبویه را
بست و سوم آنکه: در زمره أصحاب بعضی از أهل عدوان و طغیان چنان بودند که با وصف علم بمناهی نبویّه (1)
اطعه فی طاعة اللَّه و اعصه فی معصیة اللَّه . ( 12 ذاکر حسین الموسوی غفر اللَّه له )
علی الإعلان-ارتکاب آن می نمودند، و بلا تحرّج و تأثّم آن را بعمل آورده راه تجبّر و تکبّر می پیمودند، و بعید بودن این گونه طغاة بغات از مرتبه مرجعیّت امّت در غیر منصوصات أظهر من الشّمس و أبین من الأمس ست، و هرگز کسی که أدنی حظّی از عقل و ایمان دارد ایشان را نجوم هدایت نخواهد گفت، چه جای مرسلی که مصداق «وَ ما یَنْطِقُ عَنِ اَلْهَوی إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی» بوده باشد. محمد معین بن محمد أمین سندی در «دراسات اللّبیب» بعد ذکر روایت کردن معاویه حدیث نهی جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از جلود نمر و استعمال کردن معاویه آن را گفته: [و لیس معاویة ممّن یقال إنّه إذا عمل بخلاف مرویّه دلّ علی النّسخ مع أنّ هذا القول بإطلاقه فی عمل الرّاوی باطل و لو کان کذلک لما أخذ علیه المقدام فی ذلک أخذة رابیة، و لنورد القصّة فی تمام الحدیث، فإنّ فی ذلک عبرة لکلّ1) تجاسر و تجری معاویة غاویه به حدی رسیده بود که علاوه بر مناهی نبویه بر مناهی الهیه هم بلا تحرج و تأثم اقدام میکرد ، چنانچه مسلم در صحیح خود در حدیث طویل آورده که عبد الرحمن بن عبد رب الکعبة بخطاب عبد اللَّه بن عمرو بن العاص گفت : هذا ابن عمک معاویة یأمرنا أن نأکل اموالنا بیننا بالباطل و نقتل انفسنا و اللَّه یقول :یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَکُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْکُمْ وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ إِنَّ اللَّهَ کانَ بِکُمْ رَحِیماً. قال فسکت ساعة ثم قال :
محبّ العترة الطّاهرة، إلی کثیر ممّا یستخرج من ذلک الحدیث و سکتنا عنه تأسّیا بالأئمّة الطّاهرة فی السّکوت عن کثیر مثل ذلک! و هو
حدیث خالد، قال: وفد المقدام ابن معدیکرب و عمرو بن الأسود رجل من بنی أسد علی معاویة بن أبی سفیان فقال معاویة: أ ما علمت أنّ الحسن بن علی رضی اللّه تعالی عنهما توفی؟ فترجّع المقدام رضی اللّه تعالی عنه فقال له: یا فلان! أ تعدّها مصیبة؟ ! فقال: لم لا أراها مصیبة و قد وضعه رسول اللّه صلّی اللّه تعالی علیه و سلّم فی حجره فقال: هذا منّی و حسین من علی رضی اللّه تعالی عنهما. قال: فقال الأسدیّ: جمرة أطفاها اللّه تعالی، قال: فقال المقدام-رض-: أمّا أنا فلا أبرح الیوم حتّی أغیظک و أسمعک ما تکره، ثمّ قال: یا معاویة! إن صدقت فصدّقنی و إن کذبت فکذّبنی، قال: أفعل، قال: فأنشدک باللّه: هل سمعت رسول اللّه صلّی اللّه تعالی علیه و سلّم نهی عن لبس المذهّب؟ قال: نعم! قال: فأنشدک باللّه: هل تعلم أنّ رسول اللّه صلّی اللّه تعالی علیه و سلم نهی عن لبس جلود السّباع و الرّکوب علیها؟ قال: نعم! قال: فو اللّه لقد رأیت هذا کلّه فی بیتک یا معاویة! فقال معاویة: قد علمت أنّی لن أنجو منک یا مقدام! قال خالد: فأمر له معاویة بما لم یأمر لصاحبه و فرض لابنه فی المائتین ففرّقها المقدام علی أصحابه و لم یعط الأسدیّ أحدا شیئا ممّا أخذ! فبلغ ذلک معاویة فقال: أمّا المقدام فرجل کریم بسط یده و أمّا الأسدیّ فرجل حسن الإمساک لشیئه]. ازین عبارت ظاهرست که معاویه با وصفی که از زبان معجز بیان جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم شنیده بود که آن جناب نهی فرمود از پوشیدن لباس مذهّب باز هم از پوشیدن آن باز نیامد، و نیز ظاهرست که آن باغی با وصف استماع نهی نو؟ ؟ ی از پوشیدن جلود سباع و سوار شدن بر آن، مرتکب خلاف آن می شد و هیچ باکی ازین جسارت نمی کرد، و مقدام که از صحابه کرام است برین عمل قبیح إنکار کرد و معاویة قادر بر هیچ جواب نشد و اعتراف نمود که من بالتّحقیق دانستم که از تو نجات نخواهم یافت! و علاوه برین ازین عبارت فوائد عدیده برای أهل بصیرت ظاهر می گردد:
اول آنکه: محمد معین سندی که از مشاهیر علمای سنّیّه است بکمال انصاف معترف شده که معاویه از آن گروه نیست که اگر بخلاف مرویّ خود عمل کنند این عملشان دلالت بر نسخ آن مروی بکند. دوم آنکه: فاضل سندی در مقام تأیید دعوی خود افاده نموده که اگر معاویه همچنین می بود مقدام-بأخذة رابیه-مؤاخذه اش نمی نمود، و پر ظاهرست که «أخذه رابیه» محاوره ایست قرآنی که در «سوره حاقّه» در باب فرعون و مؤتفکات که عاصیان رسول خود بودند وارد شده، و مراد از آن عذاب شدیدست که زائد بر عذاب امم دیگر باشد، چنانچه بر ناظرین تفاسیر (1)واضح و لائحست. و ازینجا متبیّن می گردد که نزد فاضل سندی معاویه مماثل فرعون و قوم لوط بود و مثل ایشان عصیان رسول خود می نمود و مستحقّ عذاب شدید زائد بر عذاب دیگر امم می گردد، و مقدام که از صحابه کرامست بمؤاخذه خود بر او عذابی وارد کرد که مصداق «أخذه رابیه» بود، و ذلک ممّا یکشف عن سوء حاله و خسران مآله. سوم آنکه: فاضل سندی افاده نموده که ما حدیث قصّه مؤاخذه مقدام را بالتّمام وارد می نمائیم برای اینکه درین حدیث عبرتست برای هر دوست عترت طاهره، و ازین حدیث بسیار چیزهاست که مستخرج می شود و ما از آن سکوت ورزیدیم بتأسّی أئمّه طاهره زیرا که ایشان سکوت کردند از بسیاری از أمثال آن. و ازین
1) فی « تفسیر البغوی » ما نصه :( وَ جاءَ فِرْعَوْنُ وَ مَنْ قَبْلَهُ. قرء بکسر القاف و فتح الباء أی و من معه من جنوده و أتباعه . و قرء بفتح القاف و سکون الباء ، أی و من قبله من الامم الکافرة . و المؤتفکات یعنی قری قوم لوط ، یرید اهل المؤتفکات و قیل یرید الامم الذین ائتفکوا بخطیئتهم ، و هو قوله بالخاطئة أی بالخطیئة و المعصیة و هو شر .فَعَصَوْا رَسُولَ رَبِّهِمْقیل : یعنی موسی بن عمران و قیل لوطا و الاولی أن یقال : المراد بالرسول کلاهما لتقدم ذکر الامتین جمیعافَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رابِیَةً، یعنی نامیة ، و قال ابن عباس : شدیدة و قیل زائدة علی عذاب الامم ) ( 12 . ذاکر حسین الموسوی ، کان اللَّه له ) .
افاده فاضل سندی بنحوی که دلتنگی او از صنیع شنیع معاویه و أمثال آن باغی پیدا و آشکار می گردد ناظر بصیر و عاقل خبیر از آن بی خبر نیست. چهارم آنکه: از أصل قصه مقدام آنچه مقدمتر واضح می شود این ست که معاویه بخطاب مقدام از راه شماتت گفت که «نمی دانی که حسن بن علی وفات یافت» ، و این کبیره موبقه ایست که او را از قرب اسلام بمراحل شاسعه بعید می گرداند و عداوت دیرینه او را با خانواده نبوت بمنصّه شهود می رساند. پنجم آنکه: ازین قصّه واضح می گردد که چون مقدام از استماع خبر این حادثه عظیمه کلمه «إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» بر زبان جاری کرد معاویه از راه کمال شماتت گفت که أی مقدام! آیا تو این واقعه را مصیبت شمار می کنی؟ و این کلام عداوت التیام او دلیل بیّن بر بغض اهل بیت علیهم السّلامست و خبث ما فی الضّمیر او را بأبین طرق واضح و ظاهر می کند. ششم آنکه: ازین قصّه آشکارست که مقدام بر رغم أنف معاویه طاغیه گفت که چرا من این واقعه را مصیبت ندانم حال آنکه امام حسن علیه السّلام بزرگواری بود که جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم او را در حجر مبارک خود نشانید و فرمود که «این فرزند از منست و حسین از علیست» ، و ازین بیان مقدام و سکوت معاویه واضح است که او بخوبی از جلالت شان جناب إمام حسن علیه السّلام آگاهی داشت و با این همه دست از بغض و عداوت و حسد و شماتت بر نمی داشت. هفتم آنکه: ازین قصّه ظاهرست که أسدی مردود که بر وقت مکالمه معاویه و مقدام حاضر و موجود بود برای خوش آمد معاویه گفت که معاذ اللّه! وجود جناب إمام حسن علیه السّلام اخگری بود که خداوند عالم آن را خاموش کرد، و این کلام کفر التیام که بر زبان آن ناری جاری گردید قابل هزار نفرین بود، لیکن معاویه خاموش ماند و أصلا متعرّض باو نشد، و چگونه إنکار بر او می کرد و حال آنکه این کلام باعث کمال خنکی جگر آن ابن آکلة الأکباد گردیده بود. هشتم آنکه: ازین قصّه پیداست که مقدام بخطاب معاویه گفت که من امروز
از جای خود علیحده نمی شوم تا آنکه بغیظ آورم ترا و بشنوانم ترا آنچه تو مکروه می داری. و در کمال ظهورست که اگر مقدام معاویه را از أهل اسلام شمار می کرد هرگز این کلام را نمی گفت زیرا که بنابر افادات أعلام سنّیّه شأن صحابه آن است که سبب غیظ کفّار می شوند نه موجب غیظ مسلمین، کما لا یخفی علی لا حظ کلماتهم فی تفسیر قوله تعالی «لِیَغِیظَ بِهِمُ اَلْکُفّارَ» . نهم آنکه: مقدام بخطاب معاویه مقدّمة للاحتجاج و قطعا للجاج گفت که اگر من راست بگویم پس تصدیق من بکن و اگر دروغ گویم تکذیب من بکن! معاویه گفت که همچنین می کنم. و این کلام مقدام کمال قوّت او را در مقام حجاج و خصام و تبکیت و إفحام معاویه رئیس الطغام ظاهر می کند و واضح می گرداند که مقدام در ترکش خود تیرهای بی پناه داشت که معاویه را مهرب و مناصی از آن نبود. دهم آنکه: ازین قصّه ظاهر شد که معاویه بخوبی می دانست که مقدام از مطاعن و مشاین او آگاهی تمام دارد و او از دست مقدام نجات نخواهد یافت؛ و لهذا بعد آماج شدن خود برای سهام ملام مقدام گفت: قد علمت أنّی لن أنجو منک یا مقدام! و لعمری إنّ فی هذه القصّة العجیبة و الواقعة الغریبة ما یهتک الأستار و یبدی الأسرار و یضطرّ أهل النّظر و الاعتبار إلی تیقّن هلاک المنافقین الأشرار و سقوط أصحاب التّباب و التبار فی مهاوی درکات النّار. و مخفی نماند که قصّه وفود مقدام بر معاویه را بعضی از اهل سنّت بغرض تقلیل شناعت بحذف و اسقاط نقل می کنند، لیکن بر أرباب تفحّص و تنقیب این تحریف معیبشان باعث نجات معاویه از دار و گیر أهل اسلام و إیمان نمی گردد، و چیزی که ذکر می کنند آن هم برای ظهور خزی و خسار او کافی و وافیست. و حافظ محمد بن یوسف کنجی در «کفایة الطالب» بسند خود روایت کرده:
[عن خالد بن معدان قال: وفد مقدام بن معدیکرب و عمرو بن الأسود إلی قنسرین فقال معاویة لمقدام: أ علمت أنّ الحسن بن علی توفی؟ فاسترجع مقدام فقال له معاویة: أ تراها مصیبة؟ قال: و لم لا أراها مصیبة و قد وضعه رسول اللّه صلعم
فی حجره و قال: هذا منّی و حسین من علی. قلت: رواه الطبرانیّ فی معجمه الکبیر فی ترجمته]. و ملا علی متقی در «کنز العمّال» در فضائل جناب إمام حسن علیه السّلام آورده:
[مسند حسین بن عوف الخثعمی: وفد المقدام بن معدیکرب و عمرو بن الأسود إلی قنسرین، فقال معاویة للمقدام: أ علمت أنّ الحسن بن علی توفی؟ فاسترجع المقدام! فقال له معاویة: أ تراها مصیبة؟ ! قال: و لم لا أراها مصیبة و قد وضعه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی حجره فقال: هذا منّی و حسین من علی (طب)].
24-جائز شمردن بعضی از صحابه هالکین بیع أصنام را بدست کفار
بست و چهارم آنکه: در زمره أصحاب بعض طواغیت چنان گذشته اند که بیع أصنام را بدست کفّار جائز و مباح انگاشته أعلام مخالفت و مشاقّت خدا و رسول-صلّی اللّه علیه و آله ما هبّ القبول-بالإعلان و الإجهار بر داشته اند. و هر عاقلی بخوبی می داند که این گونه معاندین در هیچ باب اهلیّت رجوع امّت و قابلیّت اتّباع ندارند و هرگز جائز نیست که-معاذ اللّه-جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ایشان را مثل نجوم بشمارند، اگر در این خصوص خلجانی بخاطر داری بشنو که علاّمه سرخسی در «مبسوط» در کتاب الإکراه گفته: [و ذکر عن مسروق، رحمه اللّه، قال: بعث معاویة رضی اللّه عنه بتماثیل من صفر تباع بأرض الهند فمرّ بها علی مسروق، رحمه اللّه، قال: و اللّه لو أنّی أعلم أنّه یقتلنی لغرقتها و لکنّی أخاف أن یعذّبنی فیفتننی، و اللّه لا أدری أیّ الرّجلین معاویة: رجل قد زیّن له سوء عمله أو رجل قد یئس من الآخرة فهو یتمتّع فی الدّنیا؟ ! . و قیل هذه تماثیل کانت اصیبت فی الغنیمة فأمر معاویة رضی اللّه عنه ببیعها بأرض الهند لیتّخذ بها الأسلحة و الکراع للغزاة فیکون دلیلا لأبی حنیفة رحمه اللّه فی جوار بیع الصّنم و الصّلیب ممّن یعبده کما هو طریقة القیاس و قد استعظم ذلک مسروق رحمه اللّه کما هو طریق الاستحسان الّذی ذهب إلیه أبو یوسف و محمد رحمهما اللّه فی کراهة ذلک، و مسروق من علماء التّابعین و کان یزاحم الصّحابة رضی اللّه عنهم فی الفتوی و قد رجع ابن عبّاس إلی قوله فی مسئلة النّذر بذبح الولد، و لکن مع هذا قول معاویة رضی اللّه عنه مقدّم علی قوله، و قد کانوا فی المجتهدات یلحق بعضهم
الوعید بالبعض کما
قال علیّ رضی اللّه عنه: من أراد أن یقتحم جراثیم جهنّم فلیقل فی الجد ، یعنی بقول زید رضی اللّه عنه، و إنّما قلنا هذا لأنّه لا یظنّ بمسروق رحمه اللّه أنّه قال فی معاویة رضی اللّه عنه ما قال عن اعتقاد و قد کان هو من کبار الصّحابة رضی اللّه عنهم و کان کاتب الوحی و کان أمیر المؤمنین و قد أخبره رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بالملک بعده
فقال له علیه السّلام یوما: إذا ملکت امرا متی فأحسن إلیهم. إلاّ أنّ نوبته کانت بعد انتهاء نوبة علی رضی اللّه عنه و مضی مدّة الخلافة فکان مخطئا فی مزاحمة علی رضی اللّه عنه تارکا لما هو واجب علیه من الانقیاد له، لا یجوز أن یقال فیه أکثر من هذا. و یحکی أن أبا بکر محمد بن الفضل رحمه اللّه کان ینال منه فی الابتداء فرأی فی منامه کأنّ شعرة تدلّت من لسانه إلی موضع قدمه فهو یطؤها و یتألّم من ذلک و یقطر الدّم من لسانه، فسأل المعبّر عن ذلک فقال: إنّک تنال من واحد من کبار الصّحابة رضی اللّه عنه فایّاک ثمّ إیّاک. و قد قیل فی تأویل الحدیث أیضا أنّ تلک التّماثیل کانت صغارا لا تبدو للنّاظر من بعد، و لا بأس باتّخاذ مثل ذلک علی ما روی أنّه وجد خاتم دانیال علیه السّلام فی زمن عمر رضی اللّه عنه و کان علیه نقش رجل بین أسدین یلحسانه، و کان علی خاتم أبی هریرة ذبابتان، فعرفنا أنّه لا بأس باتخاذ ما صغر من ذلک، و لکنّ مسروقا رحمه اللّه کان یبالغ فی الاحتیاط. فلا یجوّز اتّخاذ شیء من ذلک و لا بیعه ثمّ کان تغریق ذلک من الأمر بالمعروف عنده و قد ترک ذلک مخافة علی نفسه، و فیه تبیین أنّه لا بأس باستعمال التّقیّة و أنّه یرخّص له فی ترک بعض ما هو فرض عند خوف التّلف علی نفسه. و مقصوده من ایراد الحدیث أن یبیّن أنّ التّعذیب بالسّوط یتحقّق فیه الإکراه کما یتحقّق فی القتل لأنّه قال: لو علمت أنّه یقتلنی لغرقتها و لکن أخاف أن یعذّبنی فیفتننی. فتبیّن بهذا أنّ فتنة السّوط أشدّ من فتنة السّیف]. و ازین عبارت بر ناظر بصیر فوائد عدیده ظاهر و باهر می گردد. اول آنکه: معاویه تماثیل چند که از صفر ساخته شده بود برای بیع بزمین هند فرستاد، و شناعت این فعل بر کافّه أهل اسلام أظهر من الشّمسست. دوم آنکه: مسروق که از علمای تابعینست و در زمان صحابه صاحب فتوی
بود این فعل را نهایت شنیع انگاشت و گفت قسم بخدا که اگر من می دانستم که معاویه مرا قتل خواهد کرد من این تماثیل را غرق دریا می نمودم لیکن من می ترسم که معاویه مرا عذاب کند و مفتون نماید. سوم آنکه: مسروق در حقّ معاویه گفت که من نمی دانم که معاویه چه کسیست آیا مردیست که برای او سوء عمل او مزیّن شده یا مردیست که از آخرت نا امید شده پس او متمتّع می شود در دنیا. چهارم آنکه: سرخسی بعد ذکر این واقعه نوشته که گفته شده است که این تماثیل در غنیمت یافته شده بود پس معاویه حکم کرد که آنها بزمین هند بیع کرده شود تا بعوض آن أسلحه و اسپان برای غازیان خریده آید. و این قول را اگر چه سرخسی بغرض تقلیل شناعت فعل معاویه آورده لیکن مشیّد أصل واقعه است، و پر ظاهرست که بیع تماثیل و آن هم برای کفّار هند که از بت پرستان قدیم الأیّام هستند شناعت عظیمه دارد. پنجم آنکه: سرخسی این واقعه را دلیل قرار داده برای أبو حنیفه در باب جواز بیع صنم و صلیب از کسی که عبادت آن می کند، و از اینجا مثمر شدن شجر ملعونه اجتهاد معاویه در باب بیع أصنام بر أهل عقل و اسلام بکمال ظهور آشکار می گردد. ششم آنکه: سرخسی قول أبو حنیفه را در باب جواز بیع صنم و صلیب به کسی که عبادت آن بکند مطابق قیاس دانسته، حال آنکه این معنی در حقیقت هادم أساس قیاس و منکّس راس أوّل من قاس است. هفتم آنکه: سرخسی معترف شده که مسروق تابعی فعل معاویه را در بیع تماثیل عظیم دانسته یعنی آن را جرم عظیم شمرده و این أمر مطابق استحسانیست که بسوی آن أبو یوسف و محمد شاگردان أبو حنیفه رفته اند، و ازینجا شناعت و فظاعت اجتهاد معاویه و تقلید أبو حنیفه بکمال وضوح و ظهور واضح و لائح می گردد. هشتم آنکه: سرخسی با وصف اعتراف بجلالت مرتبت مسروق تابعی قول معاویه را در باب جواز بیع تماثیل مقدّم بر قول مسروق می داند، و ذلک ممّا یبشّر
عبدة الأوثان و الأصنام و إن کان یسوء أهل الایمان و الإسلام. نهم آنکه: سرخسی مقرّ شده به اینکه طریقه أسلاف اهل سنّت این بوده است که در مسائل اجتهادیّه بعض ایشان ببعض وعید را لاحق می کردند، و برای إثبات این معنی از جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام نقل کرده که آن جناب فرمود که هر که بخواهد که در آید در اصول جهنّم پس قائل شود در مسئله جد، یعنی بقول زید. و مقصود سرخسی ازین کلام این ست که در مقام اختلاف مجتهدات قول بعض أسلاف در بعض که مشتمل بر تهدید و وعید باشد مؤثّر نیست و ایشان بغیر اعتقاد قلبی بر ألسنه خود این چنین أقوال وعید اشتمال جاری می کردند، و این تأویل علیل مصداق «تأویل القول بما لا یرضی به قائله» است. دهم آنکه: سرخسی نسبت بمسروق گفته که گمان نمی شود بمسروق که او در حق معاویه آنچه گفته از راه اعتقاد گفته است. و این حسن ظنّ سرخسی نسبت بمسروق هرگز کاری نمی گشاید، زیرا که مسروق علی الإعلان قسم یاد کرده و بعد از آن گفته آنچه گفته. و در کمال ظهورست که أوّل قسم خوردن و آن هم بلفظ «و اللّه» و بعد از آن خلاف اعتقاد قلبی خود کلام کردن و آن هم در باب إنکار منکر و آن هم در باب صحابه کار مسلمی نیست چه جای چنین تابعی جلیل که سرخسی خود مقرّ و معترف جلالت شأن او می باشد. لهذا ظاهر گردید که مسروق باعتقاد قلبی خود گفته آنچه گفته و او در حقیقت معتقد ضلال معاویه غاویه بوده. یازدهم آنکه: سرخسی از کلام صدق التیام مسروق در باب معاویه چنان پریشان شده که بیجا مدحت سرایی معاویه غاویه آغاز نهاده بذکر فضائل موضوعه او لب گشاده و علاوه برین بإنشای نثر پریشان که مشتمل بر خواب پریشانست داد عصبیّت قبیحه داده. دوازدهم آنکه: سرخسی از کمال بی حواسی متفوّه شده به این که در تأویل فعل معاویه گفته شده است که این تماثیل خورد بود بحدّی که از دور برای ناظر پیدا نمی شد و اتّخاذ این چنین تماثیل باکی ندارد بنابر آنچه روایت شده که در زمان عمر خاتم دانیال
علیه السّلام یافته شد و بر آن نقش بود تصویر مردی که در میان دو شیر بود و آن هر دو شیر او را لحس می کردند، و بر خاتم أبو هریره تصویر دو مگس بود، پس دانستیم ما که اتّخاذ تصویر صغیر باکی ندارد و مسروق بسبب مبالغه در احتیاط اتّخاذ چیزی از تصاویر و بیع آن را جائز نمی دانست. و این تأویل ضئیل که سخافتش بر أرباب تحقیق پر ظاهرست نه چنانست که بطلان آن بر أدانی متأمّلین مخفی و محتجب باشد، زیرا که اگر حال بر چنین منوال بود درین مسئله مسروق بر محض اظهار رأی خود و إنکار بر فعل معاویه اکتفا می کرد و بجمله قسمیّه «و اللّه لا أدری أیّ الرّجلین معاویة، إلخ» که هاتک أستار و کاشف أسرار رئیس البغاة و زعیم الطّغاةست متکلّم نمی گردید. سیزدهم آنکه: سرخسی مقرّ شده به اینکه نزد مسروق اگر چه عرق کردن این تماثیل از أمر بالمعروف بود لیکن بوجه خوف بر نفس خود آن را ترک کرد. چهاردهم آنکه: سرخسی معترف شده که درین واقعه تبیین این معنیست که در استعمال تقیّه باکی نیست و اینکه رخصت داده می شود برای مکلّف در ترک بعض آن چیزی که فرضست نزدیک خوف تلف بر نفس خود، و این فائده جلیله است که باید مخالفین اهل حقّ و متشدّقین در حقّ ایشان بملاحظه آن سر در گریبان خود اندازند و هرگز گردن کبر و غرور بمقابله شان نیفرازند. پانزدهم آنکه: سرخسی گفته که مقصود مسروق از ایراد حدیث فتنه این ست که بیان نماید که در تازیانه زدن هم إکراه متحقّق می شود، چنانکه در قتل متحقّق می گردد، زیرا که مسروق گفته که اگر من می دانستم که معاویه مرا قتل خواهد کرد من آن تماثیل را غرق می کردم لیکن من خوف می کنم که معاویه مرا عذاب بکند و در فتنه اندازد، پس ظاهر شد که فتنه تازیانه از فتنه قتل شدیدترست، و ازینجا بر هر صغیر و کبیر و برنا و پیر واضح و لائح گردید که طغیان و عدوان معاویه بر خلق خدا بحدّی رسیده بود که مسروق قتل و تعذیب هر دو را نسبت بخود از وی بعید نمی انگاشت و با وصف تحمّل قتل تحمّل تعذیب او نمی داشت، و فی ذلک عبرة للنّاظرین و دمغ لرأس المحامین عن هؤلاء البغاة الخاسرین.
25-ارتکاب جمعی از صحابه هالکین رد بعض نصوص قرآنیه را
بست و پنجم آنکه: در أصحاب جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم جماعتی بودند که از راه کمال تجاسر خاسر مرتکب ردّ بعض نصوص قرآنیّه شده اند، و در کمال ظهورست که با وجود نامسعود این گونه أشخاص متجاسرین خاسرین چگونه می توان گفت که آن جناب جمله أصحاب خود را نجوم هدایت قرار داده و در غیر منصوصات کتاب و سنّت رجوع امّت را بایشان بر منصّه جواز نهاده؟ ! . مگر نمی دانی که علاّمه غزّالی-که حجّة الإسلام سنّیّه ست و جلالت شان او نزد این حضرات بالاتر از آنست که محتاج بإظهار بوده باشد-بإلجاء قادر علی الإطلاق معترف باین معنی گردیده، و باین اعتراف حقّ نصاب هتک حجاب را از روی صنیع شنیع أصحاب بر ستر وجه حقّ و صواب برگزیده، چنانچه در «مستصفی» در مبحث حجّیت خبر واحد گفته: [ثمّ اعلم أنّ المخالف فی المسئلة له شبهتان: الشّبهة الأولی: قولهم لا مستند فی إثبات خبر الواحد إلاّ الإجماع فکیف یدّعی ذلک و ما من أحد من الصّحابة إلاّ و قد ردّ خبر الواحد]، و بعد ازین شطری از واقعات ردّ کردن أصحاب خبر واحد را از جانب مخالف ذکر نموده و در مقام جواب گفته: [لکنّا نقول فی الجواب عمّا سألوا عنه: الّذی رویناه قاطع فی عملهم، و ما ذکرتموه ردّ لأسباب عارضة تقتضی الردّ و لا تدلّ علی بطلان الأصل، کما أنّ ردّهم بعض نصوص القرآن و ترکهم بعض أنواع القیاس و ردّ القاضی بعض أنواع الشّهادات لا یدلّ علی بطلان الأصل].
26-عیوب جمعی از صحابه و مخالفتشان مر کتاب خدا را از زبان عمر
بست و ششم آنکه: حضرت عمر حضرات صحابه را که در عهد حضرت شان بودند بعجائب عیوب و مخازی ستوده مخالفت ایشان را با کتاب خدا بکمال صراحت واضح فرموده، چنانچه ابن حزم أندلسی در کتاب «الإحکام فی اصول الأحکام» گفته: [أخبرنی أحمد بن عمر العذری، ثنا أحمد بن محمّد بن عیسی البلوی غندر، ثنا خلف بن قاسم، ثنا أبو المیمون عبد الرّحمن بن عبد اللّه بن عمر بن راشد البجلی، ثنا أبو زرعة عبد الرحمن بن عمرو النّضری الدّمشقی، ثنا أبو مسهر، ثنا سعید بن عبد العزیز عن إسماعیل بن عبید اللّه، عن السّائب بن یزید بن أخت نمر أنّه سمع عمر بن الخطاب یقول:
إنّ حدیثکم شرّ الحدیث؛ إنّ کلامکم شرّ الکلام، فإنّکم قد حدّثتم النّاس حتّی قیل: «قال فلان و قال فلان!» و یترک کتاب اللّه. من کان منکم قائما فلیقم بکتاب اللّه و إلاّ فلیجلس. فهذا قول عمر لأفضل قرن علی ظهر الأرض، فکیف لو أدرک ما نحن فیه من ترک القرآن و کلام محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و الإقبال علی ما قال مالک و أبو حنیفة و الشّافعیّ؟ ! و حَسْبُنَا اَللّهُ وَ نِعْمَ اَلْوَکِیلُ و إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ ]. و ابن القیم در «إعلام الموقّعین» گفته: [و قال أبو زرعة عبد الرّحمن بن عمر البصریّ: ثنا أبو مسهر، ثنا سعید بن عبد العزیز، عن إسماعیل بن عبید اللّه، عن السّائب بن یزید بن اخت نمر أنّه سمع عمر بن الخطّاب رضی اللّه عنه یقول: إنّ حدیثکم شرّ الحدیث، إنّ کلامکم شرّ الکلام فإنّکم قد حدّثتم النّاس حتّی قیل: «قال فلان و قال فلان» و یترک کتاب اللّه من کان منکم قائما فلیقم بکتاب اللّه و إلاّ فلیجلس. فهذا قول عمر لأفضل قرن علی وجه الأرض فکیف لو أدرک ما أصبحنا فیه من ترک کتاب اللّه و سنّة رسوله و أقوال الصّحابة لقول فلان و فلان، فاللّه المستعان]. و پر ظاهرست که این چنین اشخاص که حدیث ایشان شرّ حدیث و کلام ایشان شرّ کلام باشد و باعث انتشار أقوال مختلفه در مردم شوند و جرم ترک کتاب خدا عائد بذوات ایشان گردد هرگز أهل آن نیستند که جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ایشان را نجوم هدایت قرار دهد و بار اطاعتشان در غیر منصوصات برگردن امّت خود نهد! ، و هذا واضح ظاهر أشدّ الوضوح و الظهور، و لکن من لم یجعل اللّه له نورا فما له من نور.
27-بست و هفتم
آنکه: بنابر روایات اهل سنّت ابن عبّاس در بیان حال أصحاب جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم گفته که ایشان همگی سیزده مسئله را از آن حضرت پرسیده بودند و آن همه مسائل در قرآن موجودست. و پر ظاهرست که هر گاه قلّت توجّه أصحاب بسؤال مسائل از جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم که ذریعه کبری و وسیله عظمی برای ارتقای علمی ست و مستحسن بودن آن عقلا و نقلا جای کلام نیست باین حدّ رسیده باشد چگونه می توان گفت که هر یکی ازیشان نجم هدایت بود و بمرتبه عالیه
اجتهاد و ارشاد رسیده در غیر منصوصات کتاب و سنّت راه حقّ و صواب می نمود؟ ! حالا نصوص ألفاظ کلام ابن عبّاس را درین باب باید شنید و عبرت کافی و وافی از أحوال صحابه که در ما حول آن جناب می زیستند باید گزید. ولیّ اللّه دهلوی پدر مخاطب در «رساله إنصاف» می گوید: [عن ابن عبّاس، قال: ما رأیت قوما کانوا خیرا من أصحاب رسول اللّه صلعم ما سألوه إلاّ عن ثلث عشرة مسئلة حتّی قبض، کلّهن فی القرآن، منهنّ: یَسْئَلُونَکَ عَنِ اَلشَّهْرِ اَلْحَرامِ قِتالٍ فِیهِ و یَسْئَلُونَکَ عَنِ اَلْمَحِیضِ، قال: ما کانوا یسئلون إلاّ عمّا ینفعهم]. و تتمّه این روایت مشتمل بر أمر عجیب و غریبست و از آن ظاهر می گردد که أصحاب از کمال خوش فهمی همین سیزده مسئله را نافع بحال خود خیال کرده سؤال خویش را مقصور بر آن نمودند و پرسیدن چیزی دیگر از جناب سرور کائنات علیه و آله آلاف الصّلوات و التّسلیمات غیر مفید دانسته راه تجنّب از آن پیمودند! .
28-وجه بست و هشتم
آنکه: غفلت أصحاب از أحوال جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله الأطیاب بحدّی رسیده که ایشان با وصف حضور در حجّة الوداع نمی دانستند که حجّ آن جناب حجّ تمتّع بود یا حجّ قرآن یا حجّ إفراد! چنانچه شاه ولیّ اللّه در «رساله إنصاف» گفته: [و منها اختلاف الوهم فی التعبیر، مثاله أن رسول اللّه صلعم حجّ فرآه النّاس فذهب بعضهم إلی أنّه کان متمتّعا و بعضهم إلی أنّه کان قارنا و بعضهم إلی أنّه کان مفردا]. و پر ظاهرست که این گونه غافلین مغفلین که با وصف همراهی آن جناب در سفر حجّ ندانند که حجّ آن جناب کدام قسم از أقسام حجّ بود و بغیر تحقیق از آن جناب هر یکی بجای خود حجّ آن جناب را یک قسمی از أقسام حجّ قرار دهد هرگز اهلیّت آن ندارند که نجوم هدایت بعد آن جناب باشند و در غیر منصوصات کتاب و سنّت فتاوی خود را برای امّت نبویّه بتراشند.
29-اقدام بعضی از اصحاب بر صدور فتاوی مهلکه
وجه بست و نهم آنکه: جسارت سراسر خسارت بعض أصحاب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بحدّی رسیده بود که در عهد آن جناب اقدام بر فتاوی مهلکه می نمودند و با وصف
ابتلاء بجهل مفرط از رجوع بمدینه علم و سؤال حکم مسئله از آن معدن وحی و تنزیل بازمانده راه سبقت بر آن جناب می پیمودند. و چون این تنطّع شنیع و تجاسر فظیعشان بسمع أقدس آن جناب می رسید با وصف رحمة للعالمین بودن دعای بد که مرادف لعنست در حق ایشان می فرمود و بإظهار اقدام ایشان بر قتل نفس سوء حال و خسران مآلشان را بر جمله حاضرین واضح و لائح می نمود. ابن عبد البر القرطبی در «جامع بیان العلم» گفته:
[قرأت علی أبی عبد اللّه محمّد بن عبد اللّه أنّ محمّد بن معاویة القرشیّ أخبرهم، قال: حدّثنا إسحاق بن أبی حسان الأنماطی، قال: حدّثنا هشام بن عمّار، قال حدّثنا عبد الحمید، قال: حدّثنا الأوزاعیّ قال: حدّثنا عطاء بن أبی رباح، قال: قال: سمعت ابن عبّاس یخبر أنّ رجلا أصابه جرح علی عهد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ثمّ أصابه احتلام فأمر بالاغتسال فقر فمات، فبلغ ذلک رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فقال: قتلوه قتلهم اللّه! أ لم یکن شفاء العیّ السّؤال؟ ! . و بر هر عاقل ذی شعور کالنّور علی شاهق الطّور واضح و آشکارست که با وجود نامسعود این گونه أصحاب تبار و تباب محالست که جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم جمله أصحاب خود را نجوم هدایت وانماید، و با وصف انسلاک این چنین نفوس منحوسه در سلک صحابیّت، امّت خود را باقتدای ایشان-و لو در غیر منصوصات-هدایت فرماید. وجه سی ام آنکه: حسب روایات اهل سنّت از بعض ارشادات جناب امیر- المؤمنین علیه السّلام واضح و لائح می شود که در أصحاب جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بعض أشخاص بودند که خاتمه شان بر انقلاب و انسلاخ از دین محتوم بود و بودن ایشان از أهل نار حتمیّت و قطعیّت داشت و ایشان هرگز قابلیّت اقتدا و استنان نداشتند، چنانچه ابن عبد البرّ در «جامع بیان العلم» گفته:
[حدّثنا عبد الوارث بن سفیان و یعیش بن سعید، قال: حدّثنا قاسم بن أصبغ قال: حدّثنا بکر بن حمّاد، قال: حدّثنا بشر بن حجر؛ قال: حدّثنا خالد بن عبد اللّه
الواسطیّ، عن عطاء-یعنی ابن السّائب-عن أبی البختری، عن علی، قال: إیّاکم و الاستنان بالرّجال، فإنّ الرّجل یعمل بعمل أهل الجنّة ثمّ ینقلب-لعلم اللّه فیه- فیعمل بعمل أهل النّار فیموت و هو من أهل النّار، و إنّ الرّجل لیعمل بعمل أهل النّار فینقلب-لعلم اللّه-فیعمل بعمل أهل الجنّة، فیموت و هو من أهل الجنّة. فإن کنتم لا بدّ فاعلین فبالأموات لا بالأحیاء]. و ابن القیم در «إعلام الموقعین» گفته: [
و ذکر أبو عمر عن أبی البختری عن علیّ، قال: إیّاکم و الاستنان بالرّجال فإنّ الرّجل یعمل بعمل أهل الجنّة ثمّ ینقلب لعلم اللّه فیه فیعمل بعمل أهل النّار فیموت و هو من أهل النّار، و إنّ الرّجل لیعمل بعمل أهل النّار فینقلب لعلم اللّه فیه فیعمل بعمل أهل الجنّة فیموت و هو من أهل الجنّة فإن کنتم لا بدّ فاعلین فبالأموات لا بالأحیاء!]. و در کمال ظهورست که چنین مرتدّین معتدین که مستوجب دخول نار و و مستحقّ غضب قهّار جبّار باشند هرگز لائق هدایت خلق نمی شوند، و أصلا أهل این معنی نیستند که جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آنها را نجوم هدی فرماید و ایشان را شایان اتّباع در غیر منصوصات کتاب و سنّت قرار داده درهای هلاک و تباب بروی امّت خود گشاید.
نقل کلمات علمای سنیه در باب حدیث نجوم و رد و ابطال آنها و جواب به مزنی شاگرد شافعی
اشاره
و هر گاه بحمد اللّه المنعام از کلام بر حدیث نجوم سندا و متنا بمقابله مخاطب قمقام فراغ دست داد مناسب چنان می نماید که بعضی از تقوّلات فاسده و تفوّهات کاسده دیگر علمای سنّیه که در باب این حدیث بمعرض إظهار آورده اند بیان نمایم، و ببطلان و فساد آن در تبصیر ناظر خبیر بیفزایم. مزنی که شاگرد رشید شافعیست اگر چه این حدیث را صحیح نمی داند لیکن بر فرض صحّتش می گوید که معنی آن این ست که هر واحد از أصحاب ثقه و مؤتمنست بر آنچه از جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نقل کرده، چنانچه ابن عبد البرّ النّمری القرطبی در کتاب «جامع بیان العلم» گفته: [قال المزنیّ-رحمه اللّه-فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم «أصحابی کالنّجوم» قال: إنّ صحّ هذا الخبر فمعناه فیما نقلوا عنه و شهدوا به علیه، فکلّهم ثقة مؤتمن علی ما جاء به. لا یجوز عندی غیر هذا (1). و أمّا ما قالوا فیه برأیهم فلو کان عند أنفسهم کذلک ما خطّأ بعضهم بعضا و لا أنکر بعضهم علی بعض و لا رجع منهم أحد إلی قول صاحبه. فتدبّر]. و این تأویل بلکه تسویل که مزنی مرتکب آن شده باطلست بوجوه عدیده و براهین سدیده:
وجه اول آنکه:
جناب امیر المؤمنین علیه السّلام و حضرت عبّاس هر دو أبو بکر و عمر را در باب نقل
حدیث «لا نورّث ما ترکنا صدقة» و ندادن میراث نبوی -بنابر این حدیث-کاذب و آثم و غادر و خائن می دانستند، کما ورد فی «صحیح مسلم» و غیره من کتب الأحادیث، و لقد مضی إثباته فی مجلّد حدیث مدینة العلم ببیان معجب کالرّوض الأثیث.
1) کلام المزنی هذا بعمومه یبطل جمیع استدلالات المستدلین بحدیث النجوم ، فالعجب کل العجب من بعض الاصولیین لا سیما الشافعیین منهم کیف یحتجون بهذا الحدیث فی المسائل الأصولیة ؟ ! ، و لقد وفق اللَّه بعض اهل الانصاف للرد علیهم أیضا ، کما دریت فیما سبق ، و للّه الحمد علی ذلک ( 12 . ن ) .
پس چگونه می توان گفت که هر واحد از أصحاب ثقه و مؤتمنست در آنچه روایت کرده از جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم؟ ! هل هذا الاّ مصادمة العیان و التفوّه بکلمة ما نزّل اللّه بها من سلطان؟ !
وجه دوم آنکه:
أبو بکر و عمر عثمان را در نقل إجازت ردّ حکم بن أبی العاص بسوی مدینه صادق ندانسته اند و حدیث او را ردّ کرده اند، و این مطلب بحمد اللّه المنعام در کتب أکابر و أعلام اهل سنّت موجودست، کما لا یخفی علی ناظر «المستصفی» للغزّالی و «شرح المنهاج» للعبری، و قد مضت عبارة کلّ واحد من هذین الکتابین. فکیف یمکن أن یقال إنّ الصّحابة بأجمعهم مثل النّجوم و إنّهم برآء من الکذب و المین؟ ! .
وجه سوم آنکه:
حضرت عمر أبو موسی الأشعریّ را در نقل حدیث استیذان متّهم نموده اند و او را از روایت أحادیث علی الإطلاق منع فرموده، کما دریت فیما سبق بالتّفصیل. پس چگونه می توان گفت که جمله أصحاب در روایت أحادیث از جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله الأطیاب عدل و ثقة بودند؟ ! .
وجه 4 تا وجه 21 «ص 741» در بیان حال أبو هریره که از معاریف صحابه
است و شواهد عدم اعتماد صحابه و تابعین و علمای سنیه بر روایات او
وجه چهارم آنکه: أبو هریره را که از معروفین صحابه است حضرت عمر تکذیب فرموده اند و او را در نقل أحادیث متّهم دانسته با ضرب درّه طریق إنکار بر او پیموده و از کثرت مفتریات و أکاذیب او بتنک آمده بتهدید شدید او پرداختند و بوعید مبید او را مقروع ساختند، و بلا محابا گفتند که ترک روایت از جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بکن و إلاّ ترا بجبال دوس می رسانم! یعنی از مدینه منوّره ترا خارج نموده بوطن أصلی تو که جبال دوسست رسانیده همانجا محبوس می گردانم. و از همین جاست که أبو هریره تا عمر زنده بود قادر نبود برین أمر که «قال رسول اللّه صلعم» بگوید و مسلک روایت از آن جناب بپوید، و بعد مردن عمر اگر چه نامقیّد شده بود ولی بضرب درّه عمری مستوجب سزا بودنش ظاهر می نمود! حالا عباراتی که شاهد این مضامین باشد باید شنید. ابو جعفر محمد بن عبد اللّه الاسکافی در کتاب «التّفضیل» علی ما نقل عنه
ابن أبی الحدید گفته: [و أبو هریرة مدخول عند شیوخنا غیر مرضیّ الرّوایة، ضربه عمر-رض-بالدّرّة و قال له: قد أکثرت الرّوایة و أحر بک أن تکون کاذبا علی رسول اللّه-ص-]. و عبد اللّه بن مسلم بن قتیبة الدّینوری در کتاب «تأویل مختلف الحدیث» گفته: [و أما طعنه (یعنی النظام.12) علی أبی هریرة بتکذیب عمر و عثمان و علی و عائشة له فإنّ أبا هریرة صحب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نحوا من ثلاث سنین و أکثر الروایة عنه و عمّر بعده نحوا من خمسین سنة و کانت وفاته سنة تسع و خمسین. و فیها توفّیت أمّ سلمة زوج النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و توفّیت عائشة رضی اللّه عنه قبلهما بسنة، فلمّا أتی من الرّوایة عنه ما لم یأت بمثله من صحبه من جلّة أصحابه و السّابقین الأوّلین إلیه اتّهموه و أنکروا علیه و قالوا: کیف سمعت هذا وحدک؟ ! و من سمعه معک؟ و کانت عائشة رضی اللّه عنها أشدّهم إنکارا علیه لتطاول الأیّام بها و به. و کان عمر أیضا شدیدا علی من أکثر الرّوایة أو أتی بخبر فی الحکم لا شاهد له علیه، و کان یأمرهم بأن یقلّوا الرّوایة، یرید بذلک أن لا یتّسع النّاس فیها و یدخلها الشّوب و یقع التّدلیس و الکذب من المنافق و الفاجر و الأعرابیّ]. و ابن عبد البر قرطبی در کتاب «جامع بیان العلم» گفته: [و عن أبی هریرة أنّه قال: لقد حدّثتکم بأحادیث لو حدّثت بها زمن عمر بن الخطاب لضربنی عمر بالدّرة!]. و شمس الائمة سرخسی در «کتاب الاصول» علی ما نقل عنه آورده: [و لمّا بلغ عمر أنّ أبا هریرة یروی بعض ما لا یعرف قال: لتکفنّ عن هذا أو لألحقنّک بجبال دوس]. و اسماعیل بن عمر بن کثیر شافعی در «تاریخ» خود در ذکر وفات أبی هریره گفته: [و قال أبو زرعة الدّمشقیّ: حدّثنی محمد بن زرعة الرّمیثی، ثنا مروان ابن محمد، ثنا سعید بن عبد العزیز عن إسماعیل بن عبد اللّه عن سائب بن یزید؛ قال: سمعت عمر بن الخطّاب یقول لأبی هریرة: لتترکنّ الحدیث عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم أو لألحقنّک بأرض دوس. و قال لکعب الأحبار: لتترکنّ الحدیث أو
لألحقنّک بأرض القردة. قال أبو زرعة: سمعت أبا مسهر یذکره عن سعید بن عبد العزیز نحوا منه و لم یسنده]. و ملا علی متقی در «کنز العمّال» در کتاب العلم گفته: [عن السّائب بن یزید قال: قال: سمعت عمر بن الخطاب یقول لأبی هریرة: لتترکنّ الحدیث عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أو لألحقنّک بأرض دوس. و قال لکعب: لتترکنّ الحدیث أو لألحقنّک بأرض القردة! «کر (أی رواه ابن عساکر)» . ابن کثیر شافعی در «تاریخ» خود در ذکر وفات أبو هریره گفته: [و قال صالح بن أبی الأخضر عن أبی سلمة، سمعت أبا هریرة یقول: ما کنّا نستطیع أن نقول «قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم» حتّی قبض عمر]. و ذهبی در «تذکرة الحفّاظ» در ترجمه عمر گفته: [عن أبی سلمة عن أبی هریرة، قلت له: کنت تحدّث فی زمان عمر هکذا؟ فقال: لو کنت احدّث فی زمان عمر مثل ما احدّثکم لضربنی بمخفقته]. و ممانعت عمر أبو هریره را از نقل أحادیث نبویّه بحدّی شائع و ذائع می باشد که إمام عالیمقام سنّیّه أبو حامد غزّالی هم آن را در کتاب «مستصفی» ذکر کرده، چنانچه در ما سبق دانستی. و پر ظاهرست که بعد ادراک این همه مضامین عبرت آگین چگونه عاقلی می توان گفت که جمله اصحاب جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در نقل احادیث ثقات و عدول بودند و همه ایشان مثل نجوم سما حقّ هدایت أدا می نمودند. وجه پنجم آنکه أبو هریره را عثمان که خلیفه ثالث سنّیانست نیز تکذیب نموده و او را متّهم دانسته و إنکار بر او کرده، چنانچه از عبارت ابن قتیبه که آنفا گذشته دریافتی. و در کمال ظهورست که هر گاه أبو هریره نزد خلیفه ثالث این چنین درجه سافله داشته باشد چگونه می توان گفت که جمله أصحاب جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در نقل و روایت از آن جناب ثقه و مؤتمن بودند.