مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور:عبقات الانوار فی امامه الائمه الاطهار جلد 19/ تالیف: میر سید حامد حسین موسوی نیشابوری هندی ؛ تحقیق و ترجمه: غلام رضا مولانا البروجردی

مشخصات نشر:قم: موسسه المعارف الاسلامیه، (1404) ق.

مشخصات ظاهری:ج23.

یادداشت:فارسی- عربی.

یادداشت:کتاب حاضر ردیه ای و شرحی است بر کتاب (التحفه الاثنی عشریه) اثر عبدالعزیز بن احمد دهلوی.

موضوع:دهلوی، عبدالعزیزبن احمد، ۱۱۵۹ - ۱۲۳۹ق. . التحفه الاثنی عشریه -- نقد و تفسیرموضوع

احادیث خاص (ثقلین) - امامت - احادیث

دهلوی، عبدالعزیز بن احمد، 1159 - 1239ق. التحفه الاثنی عشریه - نقد و تفسیر

شیعه - دفاعیه ها و ردیه ها

علی بن ابی طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. - اثبات خلافت

موضوع:شیعه -- دفاعیه ها و ردیه ها

موضوع:امامت -- احادیث

فروست:موسسه المعارف الاسلامیه؛۱۷۶

وضعیت فهرست نویسی:در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)

شماره کتابشناسی ملی:۱۲۸۶۸۱۹

ادامه حدیث ثقلین (قسمت سند)

جواب مؤلف به صاحب تحفه

طبقات راویان اهل سنت حدیث ثقلین از قرن دوم تا قرن سیزدهم

تتمه راویان قرن هفتم

112-أما روایت نظام الدین الحسن بن محمد بن الحسین القمی النیسابوریّ المعروف بالنظام الاعرج

حدیث ثقلین را،پس در«غرائب القرآن»بتفسیر آیه وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً گفته:

[و عن أبی سعید الخدری،عن النبیّ صلی اللّه علیه و آله: إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه حبل متین ممدود من السّماء إلی الأرض و عترتی أهل بیتی].

و کمال جلالت و اعتبار و عظمت و اشتهار و وثوق و اعتماد و شموخ و استناد علاّمه نیسابوری و تفسیر او بحمد اللّه المنعام در مجلّد حدیث غدیر بتفصیل تمام مبیّن گردیده،فلیراجع.

فهذا مفسرهم الجلیل نظام الدّین الأعرج،الّذی أتقن عندهم هذه الصّناعة و أنضج،قد أورد هذا الخبر فی تفسیره و أدرج،فأبان باثباته لاحب الطّریق و واضح المنهج،و ألجأ النّاظر المتبصّر إلی الحق المبین و أحرج،و أقلق الجاحد المتعنّت فی الباطل المهین و أزعج،فلا یؤثر بعد هذا الجحود و الصّدود الأعوج،و لا یختار الإنکار و الإلطاط الأسمج،و الامن أوقد نار الضاد فأضرمها و العج،و حین شبّ لظاها و علاسناها رام التخلّص منها و لا ملحج،ألا فمن آل إلی الصّواب الصّریح أفلح و أفلج، و من مال إلی الخطاء الفضیح مجمج و لجلج،و من راقه من الحلوة الخضرة الزّبرج المزبرج،آثر لدنیاه المشوف المعلم و لدینه الزائف البهرج.

113-أما اثبات سعید الدین محمد بن أحمد الفرغانی

حدیث ثقلین را،پس در«شرح فارسی قصیده تائیّه»ابن الفارض بشرح شعر:

و أوضح بالتّأویل ما کان مشکلا علیّ بعلم ناله بالوصیّة

علی ما نقل عنه گفته:[پیدا و روشن کرد علی بتأویل آنچه مشکل بود و پوشیده بود از معنی و مراد قرآن و حدیث بر غیر او از صحابه خصوصا عمر،چنانچه در آن معرض گفته است:لو لا علی لهلک عمر!با آنکه بیان تفسیر این مشکلات را متعرّض گشته بود بعلمی که بوی میراث رسیده بود از مصطفی بوصیّتی که از جهت وی فرموده بود:

إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی،أذکّرکم اللّه فی أهل بیتی ،

سه باره و باز فرموده:

أنت منّی بمنزلة هارون من موسی غیر أنّه لا نبیّ بعدی، و بآنچه گفت:

أنا مدینة العلم و علی بابها ]انتهی کلام الفرغانی.

و محامد مبهره و معالی مزهره علاّمه فرغانی بر ناظر«عبر فی خبر من غبر» ذهبی و«نفحات الأنس»عبد الرّحمن جامی و«کتائب أعلام الأخیار من فقهاء مذهب النّعمان المختار»محمود بن سلیمان الکفوی و«کشف الظنون»مصطفی بن عبد اللّه القسطنطینی و غیر آن واضح و آشکارست.و قد سبق بعون اللّه المنیل فی مجلّد حدیث مدینة العلم بیانها بالتّفصیل.

در اینجا اکتفا بر عبارت«نفحات الانس»عبد الرحمن جامی می رود، و هی هذه:[و شیخ سعید الدین الفرغانی،رحمه اللّه تعالی،وی از أکمل أرباب ترجمه سعید الدین فرغانی عرفان و أکابر أصحاب ذوق و وجدان بوده است،هیچ کس مسائل علم حقیقت را چنان مضبوط و مربوط بیان نکرده است که وی در دیباجه«شرح قصیده تائیه»فارضیّه بیان کرده است أوّلا آن را بعبارت فارسی شرح کرده بود و بر شیخ خود شیخ صدر الدین قونوی قدّس سرّه عرض فرموده و شیخ آن را استحسان بسیار کرده و درین باب چیزی نوشته و شیخ سعید آن نوشته را بعینه بر سبیل تبرّک و تیمّن در دیباجه شرح فارسی خود درج کرده است،و ثانیا از برای تعمیم و تتمیم فائده آن را بعبارت عربی نقل کرده و فوائد دیگر بر آن مزید ساخت،جزاه اللّه عن الطّالبین خیر الجزاء.و ویرا تصنیف دیگرست مسمّی به«مناهج العباد إلی المعاد»در میان مذاهب أئمه أربعه رضوان اللّه علیهم أجمعین در مسائل عبادات و بعضی معاملات که سالکان این طریق را از آن چاره نیست و در بیان آداب طریقت که بعد از تصحیح أحکام شریعت سلوک راه حقیقت بی آن میسّر نیست،و الحق آن کتابیست بس مفید که ما لا بدّ هر طالب و مرید است.إلخ.

فهذا الفرغانی شیخهم السّعید المسعود،و حبرهم الحمید المحمود،قد أثبت هذا الخبر النّافح کالأزهار و الورود،العاطر کالقتار السّاطع من العود،فالعجب کلّ العجب من الجاحد العنود،و المنکر الکنود،کیف لا یزعه وازع عن الانکار و الجحود

و لا یصرفه صارف عن البغی و المرود،و اللّه العاصم عن شرّ کلّ معاند حسود لدود، و هو الواقی عن زیغ کلّ حیود میود.

راویان قرن هشتم

114-أما روایت جمال الدین أبو الفضل محمد بن مکرم الانصاری الافریقی المصری

حدیث ثقلین را،پس از عبارات«لسان العرب»که سابقا در تخریج ابن إسحاق و أزهری مذکور گردید،واضح و آشکار می شود.و نیز در«لسان العرب»در لغت «حبل»نقلا عن الأزهری مسطورست:[

و فی حدیث النّبیّ صلی اللّه علیه و آله: أوصیکم بکتاب اللّه و عترتی أحدهما أعظم من الآخر و هو کتاب اللّه حبل ممدود من السّماء إلی الأرض. أی:نور ممدود.قال أبو منصور:فی هذا الحدیث اتّصال کتاب اللّه عزّ و جلّ و إن کان یتلی فی الأرض و ینسخ و یکتب،و معنی الحبل الممدود:نور هداه،و العرب تشبّه النّور الممتدّ بالحبل و الخیط.قال اللّه تعالی: حَتّی یَتَبَیَّنَ لَکُمُ الْخَیْطُ الْأَبْیَضُ مِنَ الْخَیْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ،یعنی نور الصّبح من ظلمة اللیل.فالخیط الأبیض هو نور الصّبح إذ تبیّن للأبصار و انفلق،و الخیط الأسود دونه فی الإنارة لغلبة سواد اللّیل علیه،و لذلک نعت بالأسود و نعت الآخر بالأبیض،و الخیط و الحبل قریبان من السّواء.

و فی حدیث آخر: و هو حبل اللّه المتین.أی:نور هداه،و قیل عهده و أمانه الّذی یؤمن من العذاب، و الحبل:العهد و المیثاق].

و علامه جمال الدین افریقی از أکابر ماهرین جابر بن صدور و أعاظم بارعین محرزین فضل مشهور نزد سنّیّه بوده.

صلاح الدین خلیل بن أیبک الصّفدی در کتاب«وافی بالوفیات»گفته:

[محمّد بن مکرّم-بتشدید الرّاء-بن علیّ بن أحمد الأنصاری الرّویفعی الإفریقی ترجمه جمال الدین ابن منظور افریقی صاحب لسان العرب ثمّ المصری،القاضی جمال الدّین أبو الفضل،من ولد رویفع ابن ثابت الصّحابیّ.ولد أوّل سنة ثلثین،و سمع من یوسف ابن الخیلی و عبد الرّحمن بن الطفیل و مرتضی بن حاتم و ابن المقیر وطاء؟؟؟ة،و تفرّد و عمّر و کبر و أکثروا عنه،و کان فاضلا،و عنده تشیّع بلا رفض

مات فی شعبان سنة إحدی عشرة و سبعمائة،خدم فی الإنشاء بمصر ثمّ ولی نظر طرابلس، کتب عنه الشّیخ شمس الدّین.أخبرنی الشّیخ الأثیر الدّین من لفظه قال:ولد المذکور یوم الإثنین الثّانی و العشرین من المحرّم سنة ثلاثین و سبعمائة و هو کاتب الإنشاء الشّریف،و اختصر کتبا و کان کثیر النّسخ ذا خطّ حسن و له أدب و نظم و نثر،إلخ].

و محمد بن شاکر بن أحمد الکتبی در«فوات الوفیات»گفته:[محمّد بن مکرّم-بتشدید الرّاء-ابن علیّ ابن أحمد الأنصاری الرّویفعی ثمّ المصریّ.

القاضی جمال الدّین بن مکرّم،من ولد رویفع بن ثابت الأنصاری،ولد سنة ثلاثین و ستّمائة و کان فاضلا و عنده تشیّع بلا رفض،مات فی شعبان سنة إحدی عشرة و سبعمائة خدم فی الإنشاء بمصر ثمّ ولی نظر طرابلس،و کان کثیر الخطّ،اختصر کتبا کثیرة و له النّظم و النّثر،فمن شعره رحمه اللّه:

ضع کتابی إذا أتاک إلی الأر ض ثمّ قلّبه(فی صح ظ)یدیک لماما

فعلی ختمه و فی جانبیه قبل قد وضعتهنّ توأما

کان قصدی بها مباشرة الأر ض و کفّیک بالتّثامی إذا ما

و قال أیضا رحمه اللّه تعالی:

النّاس قد أثموا فینا بظنّهم و صدّقوا بالّذی أدری و تدرینا

ما ذا یضرّک فی تصدیق قولهم؟ بأن تحقّق ما فینا یظنّونا!

حملی و حملک ذنبا واحدا ثقة بالعفو أجمل من إثم الوری فینا!

و قال أیضا رحمه اللّه تعالی:

توهّم فینا النّاس أمرا و صمّت علی ذاک منهم أنفس و قلوب

و ظنوا و بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ و کلّهم لاقواله فینا علیه ذنوب

تعالی تحقّق ظنهم لنریحهم من الإثم فینا مرّة و نتوب

أخذه من قول القائل حیث یقول:

قم بنا تفدیک نفسی نجعل الشکّ یقینا

فإلی کم؟یا حبیبی!*یأثم القائل فینا و أخذ هذا من قول الأوّل:

لا أنس،لا أنس قولها بمنی: و یحک إنّ الوشاة قد علموا

و نمّ واش بنا فقلت لها: هل لک یا هند و الّذی زعموا؟!:

قالت:لما ذا تری؟فقلت لها: کیلا تضیع الظّنون و التّهم!

و من شعر ابن المکرم،رحمه اللّه تعالی:

باللّه إن جزت بوادی الأراک و قبّلت أغصانه الخضر فاک

ابعث إلی المملوک من بعضه فإنّی و اللّه ما لی سواک!].

و ابن حجر عسقلانی در کتاب«درر کامنه فی أعیان المائة الثامنه»علی ما نقل عنه گفته:[محمّد بن مکرّم بن علیّ بن أحمد الأنصاری الإفریقی ثمّ المصری جمال الدّین أبو الفضل،کان ینسب إلی رویفع بن ثابت الأنصاری،ولد سنة 630 فی المحرّم و سمع من ابن المقیر و مرتضی بن حاتم و عبد الرّحیم بن الطفیل و یوسف بن المخیلی و غیرهم،و عمّر و کبر و حدّث فأکثروا عنه،و کان مغریّ باختصار کتب الأدب المطوّلة،اختصر«الأغانی»و«العقد»و«الذخیرة»و«نشوان المحاضرة»و «مفردات ابن البیطار»و التّواریخ الکبار،و کان لا یملّ من ذلک.قال الصّفدیّ:

لا أعرف فی الأدب و غیره کتابا مطوّلا إلاّ و قد اختصره!قال:أخبرنی ولده قطب الدّین أنّه ترک بخطّه خمسمائة مجلّدة!و یقال إنّ الکتب الّتی علّقها بخطّه من مختصراته خمسمائة مجلّدة!(قلت):و جمع فی اللّغة کتابا سمّاه«لسان العرب»جمع فیه بین «التّهذیب»و«المحکم»و«الصّحاح»و«الجمهرة»و«النّهایة»و«حاشیة الصّحاح»جوّده ما شاء و رتّبه ترتیب«الصّحاح»و هو کبیر.و خدم فی دیوان الانشاء طول عمره و ولی قضاء طرابلس،و کان عنده تشیّع بلا رفض.قال أبو حیّان:

أنشدنی لنفسه:

ضع کتابی إذا أتاک إلی الأر ض و قلّبه فی یدیک لما ما

فعلی ختمه و فی جا نبیه قبل قد وضعتهنّ توأما

قال:و أنشدنی لنفسه:

النّاس قد أثموا فینا بظنّهم و صدّقوا بالّذی أدری و تدرینا

ما ذا یضرّک فی تصدیق قولهم؟ بأن تحقّق ما فینا یظنّونا!

حملی و حملک ذنبا واحدا ثقة بالعفو أجمل من إثم الوری فینا!

قال الصفدیّ:هو معنی مطروق للقدماء لکن زاد فیه زیادة و هی قوله:«ثقة بالعفو»من أحسن متمّمات البلاغة.و ذکر ابن فضل اللّه أنّه عمی فی آخر عمره،و کان صاحب نکت و نوادر و هو القائل:

باللّه إن جزت بوادی الأراک و قبّلت عیدانه الخضر فاک

فابعث إلی عبدک من بعضه فإنّی و اللّه ما لی سواک!

و مات فی شعبان سنة 711].

و جلال الدین سیوطی در«بغیة الوعاة فی طبقات اللّغویین و النّحاة»گفته:

[محمّد بن مکرّم بن علی،و قیل:رضوان بن أحمد بن أبی القاسم بن ختنة(حنفیة.ظ) ابن منظور الأنصاری الإفریقی المصری،جمال الدّین أبو الفضل،صاحب«لسان العرب»فی اللّغة الّذی جمع فیه بین«التّهذیب»و«المحکم»و«الصّحاح»و حواشیه و «الجمهرة»و«النّهایة»ولد فی المحرّم سنة ثلاثین و ستّمائة و سمع من ابن المغیر (المقیّر.ظ)و غیره و جمع و عمّر و حدّث و اختصر کثیرا من کتب الأدب المطوّلة کالأغانی و«العقد»و«الذّخیرة»و«مفردات ابن البیطار»و یقال:إنّ مختصراته خمسمائة مجلّد،و خدم فی دیوان الإنشاء مدّة عمره و ولی قضاء طرابلس و کان رئیسا فاضلا فی الأدب ملیح الإنشاء،روی عنه السّبکیّ و الذّهبیّ و قال:تفرّد بالعوالی و کان عارفا بالنّحو و اللّغة و التّاریخ و الکتابة و اختصر«تاریخ دمشق»فی نحو ربعه، و عنده تشیّع بلا رفض،مات فی شعبان سنة إحدی عشرة و سبعمائة،و من نظمه:

باللّه إن جزت بوادی الأراک و قبّلت عیدانه الخضر فاک

ابعث إلی عبدک من بعضها فإنّنی و اللّه ما لی سواک].

و مولوی صدیق حسن خان معاصر در«أبجد العلوم»گفته:[محمّد بن مکرّم

ابن علی و قیل:رضوان بن أحمد بن أبی القاسم بن حقیة بن منظور الأنصاری الإفریقی المصری جمال الدّین أبو الفضل صاحب کتاب«لسان العرب»فی اللّغة الّذی جمع فیه بین«التّهذیب»و«المحکم»و«الصّحاح»و حواشیه و«الجمهرة»و«النّهایة» ولد فی محرّم سنة 630 و سمع من أبی المعز(ابن المقیّر.ظ)و غیره و جمع و عمّر و حدّث و اختصر کثیرا من کتب الأدب المطوّلة کالأغانی و«العقد»و«الذّخیرة»و«مفردات ابن البیطار»یقال:إنّ مختصراته خمسمائة مجلّد و خدم فی دیوان الإنشاء مدّة عمره و ولی قضاء طرابلس و کان صدرا رئیسا فاضلا فی الأدب ملیح الإنشاء،روی عنه السّبکیّ و الذّهبیّ،تفرّد بالعوالی،و کان عارفا بالنّحو و اللّغة و التّاریخ و الکتابة،و اختصر «تاریخ دمشق»فی نحو ربعه،و عنده تشیّع بلا رفض،مات فی شعبان سنة إحدی عشر و سبعمائة].

و أحمد فارس أفندی معاصر در کتاب«حاسوس علی القاموس»گفته:

[جمال الدّین محمّد بن جلال الدّین مکرّم بن نجیب الدّین أبی الحسن الأنصاری الخزرجی الإفریقی نزیل مصر،ولد فی المحرّم سنة 690 و سمع من ابن المقیر و غیره و روی عنه السّبکیّ و الذّهبیّ و توفی سنة 771،کذا فی«تاج العروس»] انتهی.

فهذا بارعهم العظیم الذرب،و ماهرهم الطّریر الذّرب،جمال الدّین الافریقی،صاحب«لسان العرب»الّذی بذّ فی مساجلة الأقران فملأ الدّلو إلی عقد الکرب،قد روی هذا الحدیث المنجح لذوی الإذعان کلّ وطر و أرب،الجالب لاولی الإیقان کلّ فرح و طرب،المنقع غلّة الصّدیان کالنّمیر السّرب،المالی من آمال أهل العرفان کلّ قدح و غرب،الحالی فی مذاق أصحاب الإیمان کالشّهد و الضّرب فالصّادف عنه عاد و ساع فی الذّلّ و التّرب،و الآنف منه باغ وداع بالویل و الحرب و الملط له معتقب للشّین و الشّنار و العاب و الجرب،و المببط إیّاه محتقب للخسار و البوار یوم لا ینفع فیه السّدم و الفرار و الندم و الهرب.

115-اما روایت صدر الدین ابو المجامع ابراهیم بن محمد

ابن المؤید الحموئی

حدیث ثقلین را،پس در«فرائد السّمطین فی فضائل المرتضی و البتول و السّبطین» علی ما نقل عنه گفته:

[أخبرنی الإمامان ابن عمّی الشّیخ الزّاهد نظام الدّین محمّد بن علیّ بن المؤیّد الحموئی و القاضی نصیر الدّین محمّد بن محمّد بن علی البناکتی⁽¹⁾

.

أنبأنا أبی شیخ الشّیوخ عماد الدین عمر بن شیخ الإسلام نجم الدّین أبی الحسن بن محمّد بن حمّویه،قال:أنبأنا الأجلّ قطب الدّین مسعود بن محمّد النّیسابوریّ،قال:

أنبأنا عبد الجبّار بن محمّد الحواری،قال:أنبأنا الإمام الحافظ شیخ السّنة أبو بکر أحمد ابن الحسین بن علی البیهقی،قال:أنبأنا أبو محمّد جناح بن نذیر بن جناح القاضی بالکوفة،قال:أنبأنا أبو جعفر محمّد بن علی بن دحیم،قال:أنبأنا إبراهیم بن إسحاق الزّهریّ قال:نبّأنا جعفر،یعنی ابن عون،و یعلی،عن أبی حیّان التّیمی،عن یزید ابن حیّان،قال:سمعت زید بن أرقم قال: قام فینا ذات یوم رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم خطیبا فحمد اللّه و أثنی علیه ثمّ قال:أمّا بعد؛أیّها النّاس!إنّما(فانّما.ظ)أنا بشر یوشک أن یأتینی رسول ربّی فأجیبه و إنّی تارک فیکم الثّقلین،أوّلهما کتاب اللّه فیه الهدی و النّور فاستمسکوا بکتاب اللّه و خذوا به.فحثّ علی کتاب اللّه عزّ و جلّ و رغّب فیه ثمّ قال:و أهل بیتی،أذکّرکم اللّه فی أهل بیتی،ثلاث مرّات،فقال له حصین:یا زید!من أهل بیته؟أ لیس نساؤه من أهل بیته؟قال:بلی إنّ نساؤه من أهل بیته و لکنّ أهل بیته من حرم الصّدقة بعده.قال:و من هم؟قال:آل علی و آل جعفر و آل عبّاس و آل عقیل.فقال:کلّ هؤلاء یحرم الصّدقة؟قال:نعم!].

و نیز در«فرائد السمطین»علی ما نقل عنه گفته:

[أخبرنا أبو بکر أحمد بن محمّد بن عبد اللّه الحافظ،أنبأنا عبد اللّه الحافظ،أنبأنا عبد اللّه بن محمّد بن جعفر الحافظ نبّأنا محمّد بن یحیی بن مندة،نبّأنا حمید بن مسعود،نبّأنا أبو حبّان الکرمانی .

(الکوفی.ظ)و سعید بن مسروق،عن یزید بن حیّان قال: دخلنا علی زید بن أرقم فقال:خطبنا رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم فقال:ألا!ما(قد.ظ)ترکت فیکم الثّقلین أحدهما کتاب اللّه عزّ و جلّ من تبعه کان علی الهدی و من ترکه کان علی الضّلالة ثمّ أهل بیتی اذکّرکم اللّه فی أهل بیتی،ثلث مرّات.قلنا:من أهل بیته؟نساؤه؟قال:

لا،أهل بیته عصبته الّذین حرموا الصّدقة بعده:آل علی و آل العبّاس و آل جعفر و آل عقیل].

و نیز در«فرائد السّمطین»علی ما نقل عنه گفته:

[أخبرتنا الشّیخة الصّالحة زینب بنت القاضی عماد الدّین أبی صالح نصر بن عبد الرّزّاق بن الشّیخ قطب وقته عبد القادر سماعا علیها بمدینة السّلام بغداد عصر یوم الجمعة السّادس و العشر بن من صفر سنة اثنتین و سبعین و ستّمائة،قیل لها:أخبرک الشّیخ أبو الحسن علیّ بن محمّد بن علیّ بن السّقاء قراءة علیه و أنت تسمعین فی خامس رجب سنة سبع عشرة و ستّمائة بالمدرسة القادریّة؟قالت نعم!قال:أنبأنا أبو القاسم سعید بن أحمد بن البناء و أبو محمّد بن المبارک بن أحمد بن برکة الکندی فی جمادی الأولی سنة اثنتین و أربعین و خمسمائة، قال:أنبأنا أبو نصر محمّد بن الرّیسی قال:أنبأنا أبو طاهر محمّد بن عبد الرّحمان بن عبّاس ابن المخلص،قال:أنبأنا أبو القاسم عبد اللّه بن محمّد بن عبد العزیز اللّغوی،أنبأنا بشر ابن الولید الکندی،أنبأنا محمّد بن طلحة،عن الأعمش،عن عطیّة،عن أبی سعید الخدری،عن النّبیّ صلی اللّه علیه و سلّم قال: إنّی أوشک أن أدعی فأجیب و إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه عزّ و جلّ حبل ممدود من السّماء إلی الأرض و عترتی أهل بیتی و إنّ اللّطیف الخبیر أخبرنی أنّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض فانظروا ما تخلفونی فیهما].

و نیز در«فرائد السّمطین»علی ما نقل عنه گفته:

[أخبرنا العدل الصّالح رشید الدّین محمّد بن أبی القاسم بن عمران المقری البغدادی بقراءتی علیه بها،قال:

أنبأنا الأمیر السّیّد أبو محمّد الحسن بن علیّ بن المرتضی الحسنی إجازة،أنبأنا الحافظ أبو الفضل محمّد بن ناصر السّلامی إجازة.«ح».و أخبرنی العدل أبو طالب علیّ بن

الحرب إذنا،قال:انبأنا عبد الوهّاب بن علیّ بن علیّ إجازة و أنبأنا شیخ الإسلام جمال السّنّة معین الدّین أبو عبد اللّه محمّد بن حمّویه الحمّوئی إجازة قال:أنبأنا القاضی أبو محمّد عبد الملک بن کعب،قال:أنبأنا أبو العبّاس عطاء بن أحمد بن إدریس و أبو زکریّا الحسین بن زکریّا بن معاذ التّرمذی،قال:أنبأنا الشّیخ أبو عبد اللّه محمّد بن علی الحکیم التّرمذی،قال:أنبأنا الشّیخ نصر(بن علی.صح.ظ)قال:أنبأنا زید بن الحسن،قال:

أنبأنا معروف بن خرّبوذ المکّی،عن أبی الطّفیل عامر بن واثلة،عن حذیفة بن أسید الغفاری،قال: لمّا صدر رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم من حجّة الوداع خطب قال:أیّها النّاس! إنّه قد نبّأنی اللّطیف الخبیر أنّه لم یعمر نبیّ إلاّ مثل نصف عمر الّذی یلیه من قبل و إنّی أظنّ أنّی موشک أن أدعی فأجیب و إنّی فرطکم علی الحوض و إنّی سائلکم حین تردون علیّ عن الثّقلین فانظروا کیف تخلفونی فیهما،الثّقل الأکبر کتاب اللّه طرف بید اللّه و طرف بأیدیکم فاستمسکوا و لا تضلّوا و لا تبدّلوا و عترتی أهل بیتی،فإنّی قد نبّأنی اللّطیف الخبیر أنّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض].

و صدر الدین حموئی از أعاظم صدور أثبات و أفاخم رءوس ثقات سنّیّه می باشد.بعضی از فضائل سنّیّه و محامد بهیّه او بر ناظر«معجم مختص»و«تذکرة الحفّاظ»و«عبر فی خبر من غبر»ذهبی و «طبقات شافعیّه»جمال الدّین أسنوی و«نظم درر السّمطین» محمّد بن یوسف زرندی و«توضیح الدّلائل»شهاب الدّین أحمد و«جواهر العقدین»نور الدّین سمهودی،واضح و آشکار است.

فهذا صدر الدّین الحموئی أحد الأعیان الصّدور،الموصوفین بالإمامة علی ألسنة الجمهور،قد روی هذا الحدیث المعروف المشهور،و آثر ذاک الخبر المرویّ المأثور عن النّبیّ الأمین المأمون المحبور،علیه و آله آلاف السلام من الملک الغفور،فأورده فی کتابه بطرق عدیدة ذات ضوء و نور،و أسانید سدیدة مسفرة کالصّبح حین الجشور،فالحمد للّه علی تحقّق الحقّ بأبین ما یکون من الوضوح و الظهور و تألّق الصّواب بألمع ما یری من السّطوع و السّفور،و اللّه ولی التّوفیق فی کلّ الامور،و هو الموزّع

المرشد فی الورود و الصّدور.

116-أما روایت نجم الدین أبو العباس أحمد بن محمد بن مکی

ابن یاسین القمولی

حدیث ثقلین را،پس در«تکمله تفسیر مفاتیح الغیب»بتفسیر آیه «سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ الثَّقَلانِ» گفته:[و الثّقل:الأمر العظیم،

قال علیه السّلام: إنّی تارک فیکم الثّقلین].

و نجم الدین قمولی از أماثل فقهای عظام و أفاضل نبهای فخام سنّیّه بوده.

جمال الدین عبد الرحیم بن حسن الأسنوی در«طبقات شافعیّه»گفته:

[الشّیخ نجم الدّین أبو العبّاس أحمد بن محمّد بن أبی الحرم المکّی القمولی.تسربل بسربال الورع و التّقی و تعلّق بأسباب الرّقی فارتقی و خاص مع الأولیاء فذکر فی فلکهم و لزمهم حتّی انتظم فی سلکهم.

ترجمه نجم الدین قمولی صاحب تکمله تفسیر کبیر کان إماما فی الفقه عارفا بالأصول و العربیّة صالحا صدر السّلیم (سلیم الصّدر.ظ)کثیر التّلاوة متواضعا متردّدا کریما کثیر المروّة،شرح«الوسیط» شرحا مطوّلا أقرب تناولا من شرح ابن الرّفعة و إن کان کثیر الاستمداد منه و أکثر فروعا منه أیضا؛بل لا أعلم کتابا فی المذهب أکثر مسائل منه و سمّاه«البحر المحیط فی شرح الوسیط»،ثمّ لخّص أحکامه خاصّة کتلخیص الرّوضة من الرّافعی سمّاه«جواد (جواهر.ظ)البحر»،و شرح مقدّمة ابن الحاجب فی النحو شرحا مطوّلا،و شرحا لأسماء الحسنی فی مجلّد،و کمّل تفسیر ابن الخطیب.تولّی تدریس الفخریّة بالقاهرة و نیابة الحکم بها و تدریس الفائزیّة بمصر و نیابة(نیابته ظ)بها و حسبتها مع حسبة الوجه القبلی.

مات فی رجب سنة سبع و عشرین و سبعمائة عن ثمانین سنة.و قمولة،بلد بالبرّ الغربی من أعمال القوصیة قریبة من قوص].

و تقی الدین أسدی در«طبقات شافعیّه»گفته:[أحمد بن محمّد بن مکّی بن یاسین القرشی المخزومی الشّیخ العلاّمة نجم الدّین أبو العبّاس القمولی المصری.

اشتغل إلی أن برع و درس و أفتی و صنّف و ولی قضاء قوص ثمّ اخمیم ثم اسیوط و المینة

و الشرقیّة و الغربیّة،و ولی نیابة الحکم بالقاهرة و جسة مصر مع الوجه القبلی و درس بالفخریّة بالقاهرة و بالفائزیّة بمصر،شرح«الوسیط»شرحا مطوّلا أقرب تناولا من المطلب و أکثر فروعا و إن کان کثیر الاستمداد منه،قال الأسنویّ:لا أعلم کتابا فی المذهب أکثر مسائل منه و سمّاه«البحر المحیط فی شرح الوسیط»ثمّ لخّص أحکامه خاصّة کتلخیص الروضة من الرّافعی سمّاه«جواهر البحر»و«شرح مقدّمة ابن الحاجب فی النّحو»شرحا مطوّلا و«شرح الأسماء الحسنی»فی مجلّد و کمّل تفسیر الإمام فخر الدّین.قال السّبکیّ فی«الطبقات الکبری»:کان من الفقهاء المشهورین و الصّلحاء المتورّعین،یحکی أنّ لسانه کان لا یفتر عن قول «لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ» و لم یبرح یفتی و یدرّس و یصنّف و یکتب،و کان الشّیخ صدر الدین ابن الوکیل یقول فیما نقل لنا عنه:لیس بمصر أفقه من القمولی.و قال الکمال جعفر الأدفویّ:قال لی:أربعین سنة أحکم؛ما وقع لی حکم خطأ و لا مکتوب فیه خلل منبّی!و کان مع جلالته فی الفقه عارفا بالنّحو و التّفسیر،مات فی رجب سنه سبع،بتقدیم السّین،و عشرین و سبعمائه عن ثمانین سنة و دفن بالقرّافة.و قمولا:قریة بالبرّ الغربی من الأعمال القوصیّة قریبة من قوص].

و ابن حجر عسقلانی در«درر کامنه فی أعیان المائة الثامنه»گفته:[أحمد بن محمّد بن أبی الحرم مکّی،نجم الدّین المخزومی القمولی تفقّه و تمهّر و ناب فی الحکم بمصر و ولی الحسبة و درّس بالفخریّة و کان قبل ذلک قد ولی قضاء قوص ثم إخمیم ثم اسیوط و المنیة و الشّرقیّة و الغربیّة.قال الکمال جعفر:قال لی:أربعین سنة أحکم ما وقع لی حکم خطأ و لا مکتوب فیه خلل معی،و له«شرح الوسیط»فی نحو أربعین مجلّدة،و جرّد نقوله فسّماها«جواهر البحر»،و شرح مقدّمة ابن الحاجب،و شرح الأسماء الحسنی و أکمل تفسیر الإمام فخر الدّین،و کان ابن الوکیل یقول:ما فی مصر أفقه منه،مات فی رجب سنة 727 و هو من أبناء الثّمانین].

و جلال الدین سیوطی در«بغیة الوعاة فی طبقات اللّغویین و النّحاة»گفته:

[أحمد بن محمّد بن مکّی بن یاسین بن الشّیخ نجم الدّین القمولی.قال الأدفوی:کان من الفقهاء الأفاضل و العلماء المتقدّمین و الصّلحاء المتورّعین،اشتغل بقوص و القاهرة

و قرأ الاصول و النّحو و سمع من البدر بن جماعة و صنّف«البحر المحیط»و«شرح الأسماء الحسنی».ولی الحکم بقمولا و اخمیم و اسیوط و غیرها و الحسبة بمصر،و ناب فی الحکم بها و درّس بالفخریّة،مولده سنة ثمان و خمسین و ستّمائة و مات یوم الأحد ثامن رجب سنة سبع و عشرین و سبعمائة].

و نیز جلال الدین سیوطی در«حسن المحاضره فی أخبار مصر و القاهره» در(ذکر من کان بمصر من الفقهاء الشّافعیّة)گفته:[القمولی-نجم الدّین أبو العباس أحمد بن محمّد بن أبی الحرم مکّی.کان إماما فی الفقه عارفا بالأصول و العربیّة صالحا متواضعا،صنّف«البحر المحیط فی شرح الوسیط»و لخّصه کالرّوضة فی کتاب سمّاه «الجواهر»و له«شرح کافیة ابن الحاجب»و«شرح أسماء الحسنی»ولی حسبة مصر،مات فی رجب سنه سبع و عشرین و سبعمائة].

و شمس الدین محمد بن احمد الدّاودی المالکیّ در«طبقات المفسّرین» گفته:[أحمد بن محمّد بن مکّی بن یاسین المخزومی الشیخ العلاّمة نجم الدّین أبو العباس القمولی المصری الشّافعی.اشتغل إلی أن برع و درّس و أفتی و صنّف و ولی قضاء قوص ثم إخمیم ثم اسیوط و المنیة و الشرقیّة و الغربیّة ثمّ ولی نیابة الحکم بالقاهرة و حسبة مصر مع الوجه القبلی و درّس بالفخریّة بالقاهرة و الفائزیّة بمصر و شرح الوسیط شرحا مطوّلا أقرب تناولا من«المطلب»و أکثر فروعا و إن کان کثیر الاستمداد منه.قال الاسنویّ:لا أعلم کتابا فی المذهب أکثر مسائل منه سمّاه البحر المحیط فی شرح الوسیط ثمّ لخص أحکامه خاصّة کتلخیص الرّوضة من الرّافعی سمّاه جواهر البحر،و شرح کافیة ابن الحاجب فی النّحو شرحا مطوّلا،و شرح الأسماء الحسنی فی مجلّد،و کمّل تفسیر الإمام فخر الدّین.قال السّبکیّ فی«طبقات الکبری»:کان من الفقهاء المشهورین و الصّلحاء المتورّعین،یحکی أنّ لسانه کان لا یفتر عن قول«لا إله إلا اللّه»و لم یبرح یفتی و یدرّس و یصنّف و یکتب،و کان الشّیخ صدر الدین بن الوکیل فیما نقل لنا عنه یقول:لیس بمصر أفقه من القمولی،و قال جعفر الأدفویّ:قال لی:أربعین سنة أحکم؛ما وقع لی حکم خطأ و لا مکتوب فیه خلل!و کان مع جلالته فی الفقه عارفا بالنّحو

و التّفسیر،مولده سنة ثلاث و خمسین و ستّمائة و مات یوم الأحد ثامن رجب سنة سبع و عشرین و سبعمائة عن ثمانین سنة و دفن بالقرّافة.و قمولا:بفتح القاف و ضمّ المیم و اسکان الواو؛بلدة من البرّ الغربی من الأعمال القوصیّة قریبة من قوص،ذکره ابن قاضی شبهه ثمّ شیخنا فی«طبقات النّحاة»]انتهی.

فهذا القمولی نجمهم السّاطع الزّهور،و علمهم اللاّمع السّفور،قد أورد هذا الحدیث الزّاهر النّور،الباهر الظّهور،فی کتابه المعروف المشهور،فلا ینحرف عن قبوله إلاّ من فتلته فاتلات الغرور،و عمیت علیه مشتبهات الأمور،فهو لزیغه عن الصّدق و الصّواب محصور،و عن الرّشد و الهدی مهجور،و لعمهه فی الضّلال و العمی مغمور،و لعتهه فی الغیّ و الرّدی مثبور.

117-أما روایت علاء الدین علی بن محمد بن ابراهیم البغدادی الصوفی المعروف بالخازن

حدیث ثقلین را،پس در تفسیر خود مسمّی به«بلباب التأویل فی معانی التنزیل»در تفسیر آیه «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً» گفته:[ وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً .أی:تمسّکوا بحبل اللّه.و الحبل هو السّبب الّذی یتوصّل به إلی البغیة، و سمّی الأمان حبلا لأنه سبب یتوصّل به إلی زوال الخوف.و قیل:حبل اللّه هو السّبب الّذی به یتوصّل إلیه،فعلی هذا اختلفوا فی معانی الآیة فقال ابن عبّاس:

معناه:تمسّکوا بدین اللّه لأنّه سبب یوصل إلیه.و قیل:حبل اللّه هو القرآن لأنّه أیضا سبب یوصل إلیه.و

فی إفراد مسلم من حدیث زید بن أرقم أنّ رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله قال: ألا!و إنّی تارک فیکم ثقلین أحدهما کتاب اللّه هو حبل اللّه،من اتّبعه کان علی الهدی و من ترکه کان علی الضّلالة.الحدیث].

و نیز در تفسیر آیه مودت گفته:

[م⁽¹⁾عن زید بن أرقم أنّ رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله قال: إنّی تارک فیکم ثقلین أوّلهما کتاب اللّه فیه الهدی و النّور،فخذوا بکتاب اللّه تعالی:و استمسکوا به.فحثّ علی کتاب اللّه و رغّب فیه ثمّ قال:و أهل بیتی،أذکّرکم

اللّه فی أهل بیتی،أذکّرکم اللّه فی أهل بیتی.فقال له حصین:من أهل بیته یا زید؟أ لیس نساؤه من أهل بیته؟قال:نساؤه من أهل بیته و لکنّ أهل بیته من حرمت علیه الصّدقة بعده.قال:و من هم؟قال:هم آل علی و آل عقیل و آل جعفر و آل عباس].

و نیز در تفسیر آیه «سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ الثَّقَلانِ» گفته:[و أراد بالثّقلین الإنس و الجنّ،سمّیا ثقلین لأنّهما ثقلا علی الأرض أحیاء و أمواتا،و قیل:کلّ شیء له قدر و وزن ینافس فیه فهو ثقل.و منه

قول النّبیّ صلی اللّه علیه و آله: إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی،فجعلهما ثقلین إعظاما لقدرهما].

و علامه علاء الدین خازن از أکابر مشاهیر و أئمّه نحاریر سنّیّه می باشد.

ابن حجر عسقلانی در«درر کامنه فی أعیان المائة الثامنه»گفته:[علیّ بن محمّد بن إبراهیم بن عمر بن خلیل الشّیحی-بمعجمة مکسورة بعدها مثناة من تحت ساکنة ثم حاء مهملة-نسبة إلی شیحة من عمل حلب، البغدادی الصّوفی علاء الدّین خازن الکتب بالسّمساطیة.

ترجمه علاء الدین خازن بغدادی مفسر ولد سنة ثمان و سبعین و ستّمائة ببغداد و سمع بها من ابن الدّوالیبی،و قدم دمشق و سمع من القاسم بن مظفّر و وزیرة بنت عمر،و اشتغل کثیرا و جمع تفسیرا کبیرا سمّاه«لباب.(صح.ظ.)التّأویل لمعالم التنزیل»و«شرح العمدة»و هو الّذی صنّف«مقبول المنقول»فی عشر مجلّدات جمع فیه بین مسند الشافعی و أحمد و السّتة و«الموطّا»و الدّار قطنی،فصارت عشرة کتب و رتّبها علی الأبواب و جمع سیرة نبویّة مطوّلة و کان حسن التّحبب و البشر و التّودّد،و قال ابن رافع:مات فی آخر شهر رجب،أو مستهلّ شعبان سنة إحدی و أربعین و سبعمائة بحلب].

یکی از مآثر عالیه و مفاخر غالیه خازن،بودنش از جمله شیوخ آن مشایخ سبعه شاه ولی اللّه است که حضرتش باتّصال سند خود بایشان حمد إلهی فرموده و ایشان را مشایخ جلّه کرام و أئمّه قاده أعلام و از جمله مشهورین در حرمین محترمین و مجمع علی فضلهم من بین الخافقین؛وانموده،و تفسیرش که مسمّی به«لباب التّأویل»

است نیز نهایت شائع و مشهور و در مرویّات و مجازات محدّثین أعاظم و مسندین أفاخم مسطور و مذکورست.

شیخ تاج الدین دهّان مکّی در«کفایة المتطلّع»که در آن مرویّات شیخ خود حسن بن علی العجیمی ذکر کرده گفته:[التّفسیر-للإمام علاء الدّین علی ابن محمّد بن إبراهیم الخازن،رحمه اللّه تعالی.سند روایت تفسیر خازن أخبر به عن النّور علی بن محمّد الأجهوری،عن العلامة برهان الدّین إبراهیم بن عبد الرحمن العلقمی،عن الحافظ جلال الدین عبد الرّحمن بن أبی بکر السّیوطی،عن مسند الدّنیا محمّد بن مقبل الحلبی إجازة عن محمّد بن علی الحراوی،عن الحافظ عبد المؤمن بن خلف الدّمیاطی،عن مؤلّفه الإمام علاء الدّین علیّ بن محمّد بن ابراهیم بن الخازن،فذکره].

و مصطفی بن عبد اللّه القسطنطینی در«کشف الظنون»گفته:[لباب-فی معانی التنزیل-فی ثلاث مجلّدات،للشّیخ علاء الدّین علی بن محمّد بن إبراهیم البغدادی الصّوفی المعروف بالخازن،فرغ من تألیفه یوم الأربعاء العاشر من رمضان سنة 725 خمس و عشرین و سبعمائة.أوّله:الحمد للّه الّذی خلق الأشیاء فقدّرها،إلخ.ذکر فیه أنّ«معالم التّنزیل»للبغوی موصوف بالأوصاف المحمودة لکنّه طویل فانتخبه و ضمّ إلیه فوائد لخّصها من کتب التّفاسیر بحذف الأسانید،و جعل علامة للصّحیحین و ذکر أسامی غیرهما و عرّض(تعرّض.ظ)فیه بشرح غریب الحدیث و ما یتعلّق به].

و أحمد بن عبد القادر العجیلی در«ذخیرة المآل»گفته:[قال الإمام ابن الخازن(الخازن.ظ)رحمه اللّه فی تفسیره علی قوله تعالی وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ :

روی عن محمّد بن إسحاق بسند(بسنده.ظ)عن علیّ رضی اللّه عنه قال: لمّا نزلت هذه الآیة علی رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم و «أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ» دعانی رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم فقال:یا علی! إنّ اللّه أمرنی أن أنذر عشیرتی الأقربین،إلخ].

و سید مؤمن بن حسن مؤمن شبلنجی در«نور الأبصار»گفته:[و یشهد للقول بأنّهم علیّ و فاطمة و الحسن و الحسین ما وقع منه صلی اللّه علیه و سلم حین أراد المباهلة هو و وفد

نجران کما ذکره المفسرون فی تفسیر آیة المباهلة و هی قوله تعالی «فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ» قیل:أراد بالأبناء الحسن و الحسین و بالنّساء فاطمة و بالنّفس نفسه صلی اللّه علیه و سلّم و علیّا رضی اللّه عنه.کذا فی تفسیر الخازن]انتهی.

فهذا علاء الدین الخازن،مفسّرهم الرّازن الوازن،قد روی هذا الحدیث الواقی الصّائن،عن الوقوع من مهاوی الردی الحائن،فالمذعن له مقبل علی الهدی راکن، و المصدّق به مطمئنّ إلی الصّواب ساکن،و المرتاب فیه حارد للغل مبطن کامن،و المنحاز عنه حائد خامل الذّکر خامن.

118-أما روایت فخر الدین هانسوی

حدیث ثقلین را،پس در کتاب«دستور الحقائق»آورده،چنانچه ملک العلماء دولت آبادی در«هدایة السّعدا»گفته:[

و فی«دستور الحقائق»للإمام فخر الدّین الهانسوی:روی عن زید بن أرقم قال: لمّا رجع رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم عن حجّة الوداع و نزل عند غدیر خمّ،و هو اسم موضع بین مکّة و المدینة،فأمر أن یجمع رحال الإبل فجعلها کالمنبر فصعد علیها و قال:إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی إن تمسّکتم بهما لن تضلّوا من بعدی].

و غایت تفوق و نبالت و تقدّم و جلالت علاّمه فخر الدین هانسوی حسب افادات أکابر سنّیّه در مجلّد حدیث طیر بعون اللّه المنعم المفیض لکلّ خیر؛دریافتی.

فهذا فخر الدین الهانسوی صاحب«دستور الحقائق»،و فاخرهم المحرز من المفاخر للجلائل و الدقائق،قد روی هذا الحدیث البارع الفائق،الرّائع الرّائق، الکاشف من المعضلات قاطبة المضائق،المفرّج من المبهمات کل مازق متضایق،الهادی بلوامع إرشاده کلّ البرایا و الخلائق،إلی أوضح المناهج و أقوم المدارج و أبین الطّرائق الدّافع عن مسالک الرّشد و الهدی سائر القوارع و الرّوادع و العوائق،المحصف المبرم من معاقد العلم و الیقین أمتن الأسباب و العری و العلائق،فلا ینحرف عنه إلاّ جاحد مائق،منی بتضییع الحقائق،و لا یصدف عنه إلاّ حائد بائق،عنی بإطراح

الوثائق،و اللّه مجازیه بسوء عمله فهو لعذابه ذائق؛یوم یحشر کل نفس معها شهید و سائق.

119-أما روایت ولی الدین أبو عبد اللّه محمد بن عبد اللّه

التبریزی الخطیب

حدیث ثقلین را،پس در«مشکاة المصابیح»گفته:[

و عن زید بن أرقم رضی اللّه عنه قال: قام رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم یوما فینا خطیبا بماء یدعی خمّا بین مکّة و المدینة فحمد اللّه و أثنی علیه و وعظ و ذکّر ثمّ قال:أمّا بعد،ألا أیّها النّاس!إنّما أنا بشر یوشک أن یأتینی رسول ربّی فاجیب و أنا تارک فیکم الثّقلین(ثقلین.ظ)أوّلهما کتاب اللّه عزّ و جلّ فیه الهدی و النّور،فخذوا بکتاب اللّه و استمسکوا به.فحثّ علی کتاب اللّه و رغّب فیه ثمّ قال:و أهل بیتی اذکّرکم اللّه فی أهل بیتی،اذکّرکم اللّه فی أهل بیتی⁽¹⁾.

و فی روایة: کتاب اللّه هو حبل اللّه من اتّبعه کان علی الهدی و من ترکه کان علی الضلالة. رواه مسلم].

و نیز در آن گفته:

[عن جابر رضی اللّه عنه قال: رأیت رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم فی حجّته یوم عرفة و هو علی ناقته القصوی یخطب فسمعته یقول.یا أیّها الناس! إنّی ترکت فیکم ما إن أخذتم به لن تضلّوا کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی، رواه التّرمذیّ عن زید بن أرقم رضی اللّه عنه،قال:قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم: إنّی تارک فیکم الثّقلین ما إن تمسّکتم به لن تضلّوا بعدی أحدهما أعظم من الآخر کتاب اللّه حبل ممدود من السّماء إلی الأرض و عترتی أهل بیتی و لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض فانظروا کیف تخلفونی فیهما. رواه التّرمذی].

و کمال سمو مقام و علوّ مرتبت و نهایت رفعت محلّ و شموخ منزلت ولیّ الدّین الخطیب،و همچنین أقصای وثوق استناد و حمادای اعتبار و اعتماد«مشکاة المصابیح»نزد اهل سّنت محتاج به بیان نیست،و قد سبق نبذ من ذلک فی مجلّد حدیث الطّیر.

فهذا ولی الدین الخطیب صاحب«المشکوة»،صفوة علمائهم السّعاة الحماة،قد روی هذا الحدیث المقبول عند النّقدة البرعة الرّعاة،المرضیّ للجهابذة الأساتذة الأساة فلا یشیح بوجهه إلاّ جاحد سلک مسلک النّاکبین الغواة،و رکب قدّة النّاکثین الطّغاة،و مال إلی القاسطین البغاة،و عدل إلی المارقین الشّراة، و جنح إلی الضّاغنین العداة،و رکن إلی الشّاحنین الرّداة،و ترک الرّاشدین الهداة، و فارق الدّالّین الدّعاة،و اللّه مجازیه علی سوء صنیعه یوم یحشر النّاس حفاة عراة،و یساقون إلی موقفهم مشاة کباة.

120-أما روایت أبو الحجاج یوسف بن عبد الرحمن بن یوسف المزی

حدیث ثقلین را،پس در کتاب«تحفة الأشراف بمعرفة الأطراف»ألفاظ و طرق این حدیث شریف را از مسلم و ترمذی و نسائی آورده،چنانچه در مسند جابر تحت عنوان«جعفر بن محمد بن علیّ الهاشمی الصّادق،عن أبیه محمّد بن علی،عن جابر» گفته:[حدیث ت:رأیت النبیّ صلی اللّه علیه و سلّم فی حجّته یوم عرفة و هو علی ناقته القصواء یخطب،الحدیث،ت:فی المناقب:عن نصر بن عبد الرحمن الکوفی،عن زید بن الحسن، عنه به و قال:حسن غریب].

و در مسند زید بن أرقم گفته:

[حبیب بن أبی ثابت الأسدی الکوفی، عن زید بن أرقم.حدیث ت: إنّی تارک فیکم ما إن تمسّکتم به لن تضلّوا،الحدیث، ت:فی المناقب:عن علی بن المنذر،عن ابن فضیل،عن الأعمش،عنه به،و عن عطیّة،عن أبی سعید به ،و قال:حسن غریب].

و نیز در مسند زید بن أرقم گفته:

[عامر بن واثلة أبو الطفیل اللّیثی الکنانیّ و له رؤیة،عن زید،بن أرقم حدیث ت س: من کنت مولاه فعلیّ مولاه. ت فی المناقب:

عن محمّد بن یسار،عن غندر،عن شعبة،عن سلمة بن کهیل قال:سمعت أبا الطفیل یحدّث عن أبی سریحة أو زید بن أرقم؛شکّ شعبة،فذکره و قال:حسن غریب.س فیه،عن محمّد بن مثنّی،عن یحیی بن حمّاد،عن أبی عوانة،عن سلیمان،عن حبیب

ابن أبی ثابت،عن أبی الطفیل،عن زید أرقم به أتمّ من الأوّل: لمّا رجع و نزل غدیر خمّ.الحدیث].

و نیز در مسند زید بن أرقم گفته:

[یزید بن حیّان التّیمی الکوفی عمّ أبی حیان التّیمی عن زید بن أرقم،حدیث م س:انطلقت أنا و حصین بن سبرة و و عمرو بن مسلم إلی زید بن أرقم قال له حصین:یا زید!لقد رأیت خیرا کثیرا:

رأیت رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم، الحدیث بطوله.و فیه: إنّی تارک فیکم الثّقلین. م فی الفضائل:عن زهیر بن حرب و شجاع بن مخلد،کلاهما عن اسماعیل بن علیّة و عن أبی بکر بن أبی شیبة،عن محمّد بن فضیل و عن إسحاق بن إبراهیم،عن جریر، ثلاثتهم عن أبی حیّان التّیمی و عن محمّد بن بکّار،عن حسّان بن إبراهیم عن سعید ابن مسروق،کلاهما عنه به.س فی المناقب،عن زکریّا بن یحیی السّجزی، عن إسحاق بن إبراهیم،به].

و در مسند أبو سعید خدری تحت عنوان[سلیمان بن مهران الأعمش، عن عطیّة،عن أبی سعید]گفته:

[حدیث ت: إنّی تارک فیکم ما إن تمسّکتم به لن تضلّوا بعدی، الحدیث فی ترجمة حبیب بن أبی ثابت،عن زید بن أرقم].

و أبو الحجاج مزی از أکابر حفّاظ ماهرین و أجلّه أیقاظ بارعین و أعلام دین و أرکان یقین متسنّنین بوده،نبذی از مفاخر عالیة المقدار و مآثر غالیة الأسعار او نزد أئمّه قوم بر ناظر«تذکرة الحفّاظ»و«معجم مختصّ»و«تذهیب التّذهیب» ذهبی و«تتمّة المختصر»زین الدّین ابن الوردی و«طبقات شافعیّه»تاج الدّین سبکی و«طبقات شافعیّه»جمال الدین أسنوی و«طبقات شافعیّه»تقی الدّین أسدی و«نجوم زاهره»جمال الدّین یوسف بن تغری بردی الظّاهری و درر«کامنه فی أعیان المائة الثّامنه»ابن حجر عسقلانی و«روض المناظر قاضی أبو الولید بن شحنه و«طبقات الحفّاظ»جلال الدّین سیوطی و«بدر طالع بمحاسن من بعد القرن السّابع» محمّد بن علی الشّوکانی؛واضح و لائح ست.

در این جا اکتفا بر عبارت«بدر طالع»می رود.

قال الشوکانی فیه:[یوسف بن الزّکی عبد الرّحمن بن یوسف بن عبد الملک ابن یوسف بن علی بن أبی الزّاهر الحلبی الأصل المزّی أبو الحجّاج جمال الدّین ترجمه حافظ أبو الحجاج مزی حلبی الإمام الکبیر الحافظ صاحب التّصانیف،ولد فی ربیع الآخر سنة 654 و طلب بنفسه فأکثر عن أحمد بن أبی الخیر و مسلم ابن علان و الفخر بن البخاری و نحوهم من أصحاب ابن طبرزد و الکندی و سمع الکتب الطوّال و الأجزاء،و مشایخه نحو الألف،و من مشایخه النّوویّ بالشّام و الحرمین و مصر و حلب و الإسکندریة و غیرها،و أتقن اللّغة و التّصریف و تبحّر فی الحدیث و درّس بمدارس منها:دار الحدیث الأشرفیّة،و لمّا ولی تدریسها قال ابن تیمیّة:لم یلها من حین بنیت إلی الآن أحقّ بشرط الواقف منه.قال الذّهبیّ:

ما رأیت أحدا فی هذا الشّأن أحفظ منه،و اوذی مرّة بسبب ابن تیمیّة لأنّها لمّا وقعت له المناظرة مع الشّافعیّة و بحث معه الصّفی الهندی و ابن الزّملکانی کما تقدّمت الإشارة إلی ذلک شرع صاحب التّرجمة یقرئ کتاب«خلق أفعال العباد»للبخاری قاصدا بذلک الرّدّ علی المخالفین لابن تیمیّة،فغضب الفقهاء و قالوا:نحن المقصودون بهذا، فبلغ ذلک القاضی الشّافعیّ یومئذ فأمر بسجنه فتوجّه ابن تیمیّة و أخرجه من السّجن بیده فغضب النّائب فاعید ثمّ اخرج عنه فأمر النّائب أن ینادی بأنّ من تکلّم فی العقائد یقتل!و من مصنّفاته:«تهذیب الکمال»اشتهر فی زمانه و حدّث به خمس مرّات و کتاب«الأطراف»و هو کتاب مفید جدّا و قد أخذ عنه الأکابر و ترجموا له و عظّموه جدّا،قال ابن سیّد النّاس فی ترجمته:إنّه أحفظ النّاس للتّراجم و أعلمهم بالرواة من أعارب و أعاجم،و أطال الثّناء علیه و وصفه بأوصاف ضخمة و قال:إنّه فی اللّغة إمام و له فی الفرائض معرفة و إلمام،و قال الصّفدیّ:سمعنا«صحیح مسلم»علی السّیّد المنبجی و هو حاضر فکان یردّ علی القاری فیقول القاری:ما عندی إلاّ ما قرأت فیوافق المزیّ بعض من حضر ممّن بیده نسخة إما بأن یوجد فیها کما قال أو یوجد مظنّنا علیه أو فی الحاشیة لما ذکر ذلک منه.قلت له:ما النّسخة الصّحیحة إلاّ أنت قال:و لم أر بعد أبی حیّان مثله فی العربیّة خصوصا التّصریف و لم یکن مع توسّعه

فی معرفة الرّجال یستحضر تراجم غیر المحدّثین لا من الملوک و لا من الوزراء و القضاة و الأدباء.و قال الذّهبیّ:کان خاتمة الحفّاظ و ناقد الأسانید و الألفاظ و هو صاحب معضلاتنا و مرجع مشکلاتنا،قال:و فیه حیاء و کرم و سکینة و احتمال و قناعة و ترک التجمّل و الجماع عن النّاس،و مات یوم السّبت ثانی عشر صفر سنة 744⁽¹⁾]انتهی.

فهذا أبو الحجاج المزی حافظهم الکبیر الجلیل الأجلّ،و بارعهم النّبیل العظیم المحلّ،قد روی هذا الحدیث الضّارب السّائر فی الآفاق سیر المثل،المستعذب المستحلی فی الأذواق کمشتار العسل،فساق من الصّحاح طرق عدیدة مبرّات عن النّقص و الخلل،و جمع منها سیاقات منقعة للأوام بالعلّ بعد النّهل،فیا للّه و للجاحد القمی الذّلیل الأذلّ،و المنکر الغویّ الضّلیل الأضلّ،کیف جار عن الحقّ و عدل،و نکص عن سنن الصّواب و نکل،فآثر لرینه ظاهر الخطاء و الخطل،و قاد لحینه نفسه إلی فاحش الزّیغ و الزّلل،و أوضع لغیّه فی مهامه العدوان من غیر مهل،و أوغل عتهه فی سباسب الشّنئان کالهمل.

121-اما اثبات شرف الدین حسن بن محمد عبد اللّه الطیبی

حدیث ثقلین را،پس در«کاشف-شرح مشکاة»گفته:[السّادس:

زید⁽²⁾قوله:الثّقلین،الثّقل المتاع المحمول علی الدّابة و إنّما قیل للإنس و الجنّ «الثّقلان»لأنّهما قطان الأرض فکأنّهما ثقلاها،و قد شبّه بهما الکتاب و العترة لأنّ الدّین یستصلح بهما و یعمر کما عمرت الدّنیا بالثّقلین(و قیل.صح.ظ)سمّاهما ثقلین لأنّ الأخذ بهما و العمل بهما ثقیل،و قیل فی تفسیر قوله تعالی «إِنّا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقِیلاً» أی أوامر اللّه و نواهیه،لأنّه لا تؤدّی إلاّ بتکلیف ما یثقل و قیل:

قولا ثقیلا،أی له وزن و سمّی الجنّ و الإنس ثقلین لأنّهما فضّلا بالتّمییز علی سائر الحیوان و کلّ شیء له وزن و قدر یتنافس فیه فهو«ثقل».

قوله: اذکّرکم اللّه

فی أهل بیتی. أی أحذّرکم اللّه فی شأن أهل بیتی و أقول لکم:لا تؤذوهم فاحفظوهم (و احفظوهم.ظ)،و التّذکیر بمعنی الوعظ یدلّ علیه قوله:و وعظ و ذکّر].

و نیز«در کاشف»گفته:[الفصل الثّانی-الأول:جابر⁽¹⁾-قوله:و عترتی أهل بیتی.عترة الرّجل:أهل بیته و رهطه الأدنون،و لاستعمالهم العترة علی أنحاء کثیرة بیّنها رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم لیعلم أنّه أراد بذلک نسله و عصابته الأدنین و أزواجه.

الثانی:زید⁽²⁾-قوله:ما إن تمسّکتم به.ما الموصولة و الجملة الشرطیّة صلتها و إمساک الشّیء التعلّق به و حفظه.قال تعالی: وَ یُمْسِکُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَی الْأَرْضِ ،و استمسک الشّیء إذا تحرّی الإمساک به،و لهذا لمّا ذکر التّمسک عقّبه بالمتمسّک به صریحا و هو الحبل فی

قوله کتاب اللّه حبل ممدود من السّماء إلی الأرض» و فیه تلویح إلی معنی قوله تعالی «وَ لَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَ لکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَواهُ» کان النّاس واقعین فی مهواة طبیعتهم مشتغلین بشهواتها و إنّ اللّه تعالی یرید بلطفهم(بلطفه.ظ)رفعهم فیدنی حبل القرآن إلیهم لیخلّصهم من تلک الورطة،فمن تمسّک به نجا و من أخلد إلی الأرض هلک،و معنی التّمسّک بالقرآن العمل بما فیه و هو الایتمار بأوامره و الانتهاء عن نواهیه،و التّمسّک بالعترة محبّتهم و الاهتداء بهدیهم و سیرتهم.و

قوله: إنّی تارک فیهم(فیکم.ظ) إشارة إلی أنّهما بمنزلة التّوأمین الخلفین عن رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم و أنّه صلی اللّه علیه و آله یوصی الامّة بحسن المعاشرة معهما و إیثار حقّهما علی أنفسهم،کما یوصی الأب المشفق لأولاده،و یعضده الحدیث السّابق فی الفصل الأوّل:

أذکّرکم اللّه فی أهل بیتی کما یقول الأب المشفق:اللّه!اللّه!فی حقّ أولادی، و معنی کون أحدهما أعظم من الآخر أنّ القرآن مؤساة للعترة و علیهم الاقتداء به و هم أولی النّاس بالعمل بما فیه و لعلّ السرّ فی هذه الوصیّة و الاقتران بالقرآن إیجاب محبّتهم لقوله تعالی «قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی» فإنّه تعالی جعل شکر إنعامه و إحسانه بالقرآن منوطا بمحبّتهم علی سبیل الحصر،و کأنّه صلی اللّه علیه و سلّم یوصی الامّة بقیام الشّکر و قیّد تلک

النّعمة به و یحذّرهم عن الکفران،فمن قام بالوصیّة و شکر تلک الصّنیعة بحسن الخلافة بینهما لن یتفرّقا فلا یفارقانه فی مواطن القیمة و مشاهدها حتّی یردا الحوض فیشکرا صنیعه عند رسول اللّه«فح»هو بنفسه یکافیه و اللّه یجازیه الجزاء الأوفی.و من أضاع الوصیّة و کفر النّعمة فحکمه بالعکس.و علی هذا التّأویل حسن موقع

قوله: انظروا کیف تخلفونی فیهما. و النّظر بمعنی التّأمّل و التّفکّر،أی تفکّروا و استعملوا الرّویة فی استخلافی إیّاکم هل تکونون خلف صدق أو خلف سوء؟.و ان استغربت قولی«لا یفارقانه من مواقف الحشر حتّی یردا علی الحوض»تمسّکت بما

ورد عن رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم «اقرءوا الزّهراوین- إلی قوله: یحاجّان عن صاحبهما، و إن استبعدت قولی أنشدت لک قول الأعشی:

فبت بمقرورین یصطلیانها و بات علی النّار النّدی و المحلّق

رضیعی لبان ثدی أمّ تقاسما یا سحم داج عوض لا نتفرّق

أغرب الأعشی حیث جعل الممدوح یعنی المحلّق أحد نوع الجود لکثرة صدوره عنه کما أضیف حاتم إلیه فی قولک:حاتم الجود،ثمّ جعلهما أخری(ابنی صح.ظ)أمّ واحدة راضعین ثدیها و ما اکتفی بذلک بل ذکر أنّهما یحالفان علی أن لا یتفرّقا أبدا].

و کمال رفعت مرتبت و جلالت منزلت و عظمت شان و سموّ مکان طیبی طیب النّجار نهایت واضح و آشکارست.ابن حجر عسقلانی در«درر کامنه»گفته:[الحسین بن محمّد بن عبد اللّه الطیبی الإمام المشهور صاحب«شرح المشکاة»و غیره.قرأت بخطّ بعض الفضلاء:کان ذا ثروة من الإرث و التّجارة فلم یزل ینفق ذلک فی وجوه الخیرات إلی أن کان فی آخر عمره فقیرا.قال:و کان کریما،متواضعا،حسن المعتقد،شدید الرّدّ علی الفلاسفة و المبتدعة،مظهر فضائحهم مع استیلائهم فی بلاد المسلمین حینئذ،شدید الحبّ للّه و لرسوله،کثیر الحیاء،ملازما لاشغال الطلبة فی العلوم الإسلامیّة بغیر طمع، بل یجدیهم و یعینهم،و یعیر الکتب النفسیة لأهل بلده و غیرهم من أهل البلدان من یعرف و من لا یعرف،محبّا لمن عرف منه تعظیم الشّریعة،مقبلا علی نشر العلم،

آیة فی استخراج الدّقائق من القرآن و السّنن.شرح«الکشّاف»شرحا کبیرا و أجاب عمّا خالف مذهب السّنة أحسن جواب یعرف فضله من طالعه،و صنّف فی المعانی و البیان«التّبیان»و شرحه،و أمر بعض تلامذته باختصار«المصابیح»علی طریقة نهجها له و سمّاه«المشکاة»و شرحها هو شرحا حافلا،ثمّ شرع فی جمع کتاب فی التّفسیر و عقد مجلسا عظیما لقراءة«کتاب البخاری»فکان یشغل فی التفسیر من بکرة إلی الظّهر و من ثمّ إلی العصر لإسماع البخاری إلی أن کان یوم مات فرغ من وظیفة التّفسیر، و توجّه إلی مجلس الحدیث فدخل مسجدا عند بیته فصلّی النّافلة قاعدا و جلس ینتظر الإقامة للفریضة فقضی نحبه متوجّها إلی القبلة،و ذلک یوم الثّلاثا ثالث عشری شعبان سنة 743].

و علامه جلال الدین سیوطی در«بغیة الوعاة فی طبقات اللّغویین و النّحاة» گفته:[الحسن بن محمّد بن عبد اللّه الطّیبی-بکسر الطاء-الامام المشهور العلاّمة فی المعقول و العربیّة و المعانی و البیان،قال ابن حجر:کان آیة فی استخراج الدّقائق من القرآن و السّنن،مقبلا علی نشر العلم،متواضعا،حسن المعتقد،شدید الرّدّ علی الفلاسفة و المبتدعة،مظهرا فضائحهم مع استیلائهم حینئذ،شدید الحبّ للّه و لرسوله، کثیر الحیاء،ملازما لاشتغال الطّلبة فی العلوم الإسلامیّة من غیر طمع بل یخدمهم و یعینهم و یعیر الکتب النّفیسة لأهل بلده و غیرهم من یعرف و من لا یعرف،محبّا لمن عرف منه تعظیم الشّریعة،و کان ذا ثروة من الإرث و التّجارة فلم یزل ینفقه فی وجوه الخیرات حتّی صار فی آخر عمره فقیرا،صنّف«شرح الکشّاف»،«التّفسیر»،«التّبیان فی المعانی و البیان»،شرحه،«شرح المشکاة».و کان یشغل فی التفسیر من بکرة إلی الظّهر و من ثم إلی العصر فی الحدیث إلی یوم مات فإنّه لمّا فرغ من وظیفة التّفسیر توجّه إلی مجلس الحدیث فصلّی النافلة و جلس ینتظر الإقامة للفریضة فقضی نحبه متوجّها إلی القبلة،و ذلک یوم الثّلاثا ثالث عشری شعبان سنة ثلاث و أربعین و سبعمائة.قلت:ذکر فی شرحه علی«الکشّاف»أنّه أخذ عن أبی حفص السّهروردی و أنّه قبیل الشّروع فی هذا الشّرح رأی النبیّ صلی اللّه علیه و سلّم فی النّوم و قد ناوله قدحا من

اللّبن فشرب منه].

و شمس الدین محمد بن علی بن احمد الداودی المالکی در«طبقات المفسّرین»گفته:[الحسن بن محمّد بن عبد اللّه شرف الدین الطّیبی-بکسر الطّاء- الإمام المشهور العلاّمة فی المعقول و العربیّة و المعانی و البیان.قال الحافظ ابن حجر:

کان آیة فی استخراج الدّقائق من القرآن و السّنن مقبلا علی نشر العلم متواضعا حسن المعتقد شدید الرّدّ علی الفلاسفة و المبتدعة مظهرا فضائحهم شدید الحبّ للّه و رسوله کثیر الحیاء ملازما لإشغال الطّلبة فی العلوم الإسلامیّة بغیر طمع،بل یجدیهم و یعینهم و یعیر الکتب النّفیسة لأهل بلده و غیرهم من یعرف و من لا یعرف محبّا لمن عرف منه تعظیم الشّریعة،و کان ذا ثروة من الإرث و التّجارة فلم یزل ینفقه فی وجوه الخیرات حتّی صار فی آخر عمره فقیرا،و ضعف بصره فی آخر عمره،شرح الکشّاف شرحا کبیرا و أجاب عمّا خالف فیه أهل السّنّة بأحسن جواب،و صنّف فی المعانی و البیان کتابا سمّاه التّبیان و شرحه،و صنّف تفسیرا للقرآن،و شرح مشکاة المصابیح،و عقد مجلسا لقراءة صحیح البخاری،و کان یشغل فی التّفسیر من الشّروق إلی الزّوال و من ثمّ إلی العصر فی البخاری إلی یوم مات فإنّه فرغ من وظیفة التّفسیر و توجّه إلی مجلس الحدیث فصلّی النّافلة و جلس ینتظر الإقامة للفریضة فقضی نحبه متوجّها إلی القبلة و ذلک یوم الثلّثاء ثالث عشری شعبان سنة ثلاث و أربعین و سبعمائة، و ذکر فی شرحه علی الکشّاف أنّه أخذ عن أبی حفص السّهروردی و أنّه قبیل هذا الشّرح رأی النّبیّ صلی اللّه علیه و سلّم فی النّوم و قد ناوله قدحا من اللّبن فشرب منه.ذکره شیخنا فی«طبقات النحاة»].

و محمد بن علی الشوکانی در«بدر طالع بمحاسن من بعد القرن السّابع» گفته:[الحسین بن محمّد بن عبد اللّه الطّیبی الامام المشهور صاحب شرح المشکاة و حاشیة الکشاف و غیرهما،و کان فی مبادی عمره صاحب ثروة کبیرة فلم یزل ینفق ذلک فی وجوه الخیرات إلی أن کان فی آخر عمره فقیرا و کان کریما متواضعا حسن المعتقد شدید الرّدّ علی الفلاسفة و المبتدعة مظهر فضائحهم مع استیلائهم علی بلاد المسلمین

فی عصره شدید المحبّة للّه و رسوله کثیر الحیاء ملازما للجمعة و الجماعة ملازما لتدریس الطّلبة فی العلوم الاسلامیة،و عنده کتب نفیسه یبذلها للطّلبة و لغیرهم من أهل بلده بل بسائر البلدان من یعرفه و من لا یعرفه.(له.صح.ظ)إقبال علی استخراج الدّقائق من الکتاب و السّنّة و حاشیته علی الکشّاف هی أنفس حواشیه علی الإطلاق مع ما فیها من الکلام علی الأحادیث فی بعض الحالات إذ اقتضی الحال ذلک علی طریقة المحدّثین ممّا یدل علی ارتفاع طبقته فی علمی المعقول و المنقول،و له کتاب فی المعانی و البیان سمّاه التّبیان و شرحه و أمر بعض تلامذته باختصاره ثمّ شرع فی جمع کتاب فی التّفسیر و عقد مجلسا عظیما لقراءة کتاب البخاری فکان یقرأ فی التّفسیر من بکرة إلی ظهر و من ثمّ إلی العصر لإسماع البخاری إلی أن کان یوم وفاته فرغ عن قراءة التّفسیر و توجّه إلی مجلس الحدیث فدخل مسجدا عند بیته فصلّی النّافلة قاعدا و جلس ینتظر الإقامة للفریضة فقضی نحبه متوجّها إلی القبلة فی یوم ثلاثا(الثلاثا:ظ)ثالث عشر(عشری ظ) شعبان سنة 743].

و مولوی صدیق حسن خان معاصر در«تاج مکلّل»گفته:[حسین بن محمّد بن عبد اللّه الطیبی صاحب شرح المشکوة،إمام مشهور و عالم مبرور،کان فی مبادی عمره صاحب ثروة عظیمة بذل المال فی وجوه الخیرات حتّی صار فقیرا فی آخر عمره، قال فی«البدر الطّالع»:کان حسن المعتقد شدید الرّدّ علی الفلاسفة و المبتدعة مظهرا فضائحهم مع استیلائهم علی بلاد المسلمین فی عصره شدید المحبّة للّه و رسوله کثیر الحیاء ملازما للجمعة و الجماعة ملازما لتدریس الطّلبة فی العلوم الإسلامیّة، له إقبال علی استخراج الدّقائق من الکتاب و السّنّة،و حاشیته علی الکشاف هی أنفس حواشیه علی الاطلاق مع ما فیها من الکلام علی الأحادیث فی بعض الحالات إذا اقتضی الحال ذلک علی طریقة المحدّثین ممّا یدلّ علی ارتفاع طبقته فی علمی المعقول و المنقول شرع فی جمع کتاب فی التفسیر و عقد مجلسا عظیما لقراءة کتاب البخاری فکان یقرأ فی التّفسیر من بکرة إلی ظهر و من ثمّ إلی العصر لإسماع البخاری إلی أن کان یوم وفاته،فرغ عن قراءة التّفسیر و توجّه إلی مجلس الحدیث فدخل مسجدا عند بیته

فصلّی النّافلة قاعدا و جلس ینتظر الإقامة للفریضة فقضی نحبه متوجّها إلی القبلة فی شعبان سنة 743 رحمه اللّه]انتهی.

فهذا الطیبی عمدة أعلامهم الأحبار؛و أسوة أجلّتهم الکبار،الذّاکی عرف مفاخره فی الأکناف و الأقطار،المتضوّع نشر مآثره فی البلدان و الأمصار،قد أثبت هذا الحدیث الطّیب المزری أریجه یفوح الأزهار،الزّاری عبقه علی نفح الأنوار، و أردفه ببیان ساطع القتار،و عقبه بشرح یحکی الغادة المعطار،فلا یحجم عنه بالتّنحّی و الازورار،و لا یصدف عنه بالتّمعّر و النّفار؛إلاّ من ألف لخیله أم دفار،فهو بأوساخها متسخ و فی حبّها غار.

122-أما اثبات شمس الدین محمد بن المظفر الشاه دودی الخلخالی

حدیث ثقلین را،پس در«مفاتیح-شرح مصابیح»که نسخه عتیقه آن بحمد اللّه تعالی پیش نظر قاصر حاضرست گفته:[قوله:بماء یدعی خمّا.أی.سمّی ذلک الماء خمّا-بضم الخاء المعجمة و تشدید المیم.قوله:یوشک أن یأتینی رسول ربّی فأجیب.

أخبر النّبیّ علیه السّلام النّاس عن وفاته.«الثّقلین»قال فی«شرح السّنّة»:قیل:سمّاهما ثقلین لأنّ الأخذ بهما و العمل بهما ثقیل لأنّ الکتاب عظیم القدر و العمل بمقتضاه ثقیل و کذا محافظة أهل بیته و احترامهم و انقیادکم لهم إذا کانوا خلفاء بعدی].

و نیز در آن گفته:[قوله:علی ناقته القصوی.قیل:إنّها ناقة تلقّب بالجدعاء و تارة بالعضباء و أخری بالقصوی؛علی حسب ما خیل للناظرین.

قوله:

کتاب اللّه و عترتی. بیان ما فی«ما أخذتم به»أو بدل.و«أهل بیتی»بیان عترتی.یرید بأهلبیتی نسله و عصباته الأدنین و أزواجه.و قوله:من السّماء إلی الأرض.المراد من السّماء الرّبوبیة و بالأرض الخلق.و«لن یتفرّقا»أی کتاب اللّه و عترتی].

و شمس الدین خلخالی از أکابر ماهرین عظام و أجلّه ناقدین فخام و أعاظم جامعین علوم دینیّه و أفاخم حائزین فنون یقینیّه است.

عبد الرحیم أسنوی در«طبقات شافعیّه»گفته:[شمس الدّین محمّد بن مظفّر الدّین الخلخالی و یعرف أیضا بالخطیبی،کان إماما فی العلوم النقلیّه و العقلیّة

ترجمه شمس الدین خلخالی شارح مصابیح ذا تصانیف کثیرة مشهورة منها:شرح المصابیح،و مختصر ابن حاجب(الحاجب.ظ)و المفتاح،و التّلخیص فی علم البیان، و صنّف أیضا فی المنطق.توفی بأرّان سنة خمس و أربعین و سبعمائة تقریبا.و الخلخال-بخائین معجمتین مفتوحتین فی آخره لام-قریة من نواحی السّلطانیّة.و أرّان-بهمزة مفتوحة وراء مهملة مشدّدة و بالنّون-و کان ولده أیضا فاضلا].

و تقی الدین أبو بکر أسدی در«طبقات الشافعیه»گفته:[محمّد بن مظفّر الدّین العلاّمة شمس الدّین الخلخالی،و یعرف أیضا بالخطیبی،ذکره الأسنوی فی طبقاته و قال:کان إماما فی العلوم العقلیّة و النقلیّة،ذا تصانیف کثیرة مشهورة منها شرح المصابیح و مختصر ابن الحاجب و المفتاح و التلخیص فی علم البیان و صنّف أیضا فی المنطق.توفی بأران-بهمزة مفتوحة وراء مهملة مشدّدة و نون-سنة خمس و أربعین و سبعمائة تقریبا.و الخلخالی،منسوب إلی الخلخال-بخائین معجمتین مفتوحتین فی آخره لام قریة من نواحی السّلطانیة].

و علامه جلال الدین سیوطی در«بغیة الوعاة فی طبقات اللغویین و النحاة» گفته:[محمّد بن مظفر(المظفر.خ.ظ)الخطیب(الخطیبی.ظ)الخلخالی شمس الدّین کان إماما فی العلوم العقلیّة و النقلیة و له التصانیف المشهورة کشرح المصابیح و شرح المختصر و شرح المفتاح و شرح التّلخیص و له مصنّف فی المنطق؛مات سنة خمس و أربعین و سبعمائة].

و ازنیقی در«مدینة العلوم»در ذکر کتاب«مفتاح»سکّاکی گفته:[و شرح القسم الثالث من المفتاح و ذکر فیه العلوم الثّلثة المختصّة بعلم البلاغة جماعة کثیرة منهم:ناصر الدّین التّرمذیّ و الخلخالی و عماد الدین الکاشی و لم أقف علی ترجمتهم إلاّ أنّ الخلخالیّ هو محمّد بن المظفر الخطیبیّ الخلخالی شمس الدّین،کان إماما فی العلوم العقلیّة و النقلیّة(صنّف.ظ)من التّصانیف المشهورة کشرح المصابیح و شرح المختصر و شرح المفتاح و شرح التّلخیص،مات سنة خمس و أربعین و سبعمائة]انتهی.

فهذا شمس الدین الخلخالی،کابرهم المحرز للمفاخر و المعالی،و سابقهم الشاف علی الأکابر و الأعالی،الجامع للفنون البارعة فی العصور الخوالی،قد أثبت هذا الخبر المزهر المشرق المنیر المتلالی،المزری بکلماته المتّسقة علی عقود الجواهر و أسلاک اللآلی،السّائغ الهنی لأهل الإیقان کالنّمیر العذب و الضّرب الحالی،المرّ الممقر لأهل العدوان مثل طعم القواضب و العوالی،فلا ینحرف عنه إلاّ الحاقد الشّاحن الضّاغن القالی،و لا یجحده إلاّ الحائد الکاشح الخاتل الصّالی،و لا یعاند فیه إلاّ من لیس یحتفل بخلع ربقة الإیمان و لا یبالی،و لا ینابذ فیه إلاّ من منی باتّباع خطوات الشّیطان فهو یحبّه و یوالی.

123-أما تصحیح شمس الدین أبو عبد اللّه محمد بن أحمد الذهبی

حدیث ثقلین را،پس شیخانی قادری در«صراط سوی»گفته:[

و أخرج أبو عوانه عن أبی الطفیل عن زید بن أرقم رضی اللّه عنه قال: لمّا رجع رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم من حجّة الوداع و نزل غدیر خم(أمر بدوحات.صح.ظ)فقممن ثم قال:کأنّی قد دعیت فأجبت و إنّی قد ترکت فیکم الثقلین کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی فانظروا کیف تخلفونی فیهما فإنّهما لن یفترقا حتی یردا علیّ الحوض،ثم قال،إنّ اللّه مولای و أنا ولیّ کلّ مؤمن،ثمّ أخذ بید علیّ رضی اللّه عنه فقال:من کنت مولاه فهذا ولیّه،اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه فقلت لزید:سمعته من رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم؟قال:ما کان فی الدّوحات أحد إلاّ رآه بعینه و سمعه بأذنه. قال الحافظ الذّهبیّ: هذا حدیث صحیح].

و علامه ذهبی از أکابر حفّاظ أعلام و أماثل نقّاد فخام سنّیّه ست،شطری از محامد مونقه و محاسن مشرقه اوبر ناظر«فوات الوفیات»صلاح الدین محمّد بن شاکر ابن أحمد الخازن الکتبی و«طبقات الشّافعیّة»تاج الدین سبکی و«طبقات الشّافعیّة» جمال الدین أسنوی و«طبقات الشّافعیّة»تقی الدین أسدی و«درر کامنه»ابن حجر عسقلانی و«روض باسم علاّمه»محمّد بن إبراهیم المعروف بابن الوزیر و«قول منبیّ» شمس الدین محمّد بن عبد الرحمن السّخاوی و«طبقات الحفاظ»جلال الدین سیوطی

و«حبیب السیر»غیاث الدین المدعوّ بخواند امیر و«مدینة العلوم»فاضل ازنیقی و «صواقع»خواجه نصر اللّه کابلی و«بستان المحدّثین»و همین کتاب«تحفه»خود شاه صاحب و«معرکة الآراء»مولوی سلامة اللّه معاصر و«منتهی الکلام»مولوی حیدر علی معاصر و«إتحاف النّبلاء»و«أبجد العلوم»و«تاج مکلّل»مولوی صدیق حسن خان معاصر و غیر آن،واضح و عیان ست،در این جا بعض عبارات نظر باختصار آورده می شود.

محمد بن علی الشوکانی در«بدر طالع بمحاسن من بعد القرآن السابع» گفته:[محمّد بن أحمد بن عثمان بن قایماز بن عبد اللّه شمس الدین الذّهبی،الحافظ ترجمه شمس الدین ذهبی صاحب میزان الاعتدال الکبیر المورّخ،صاحب التّصانیف السّائرة فی الأقطار، ولد ثالث شهر ربیع الآخر سنة 673 و أجاز له فی سنة مولده جماعة بعنایة أخیه من الرّضاع و طلب بنفسه بعد سنة 690 فأکثر عن ابن عساکر و طبقته،ثمّ رحل إلی القاهرة و أخذ عن الدّمیاطی و ابن الصّواف و غیرهما و خرج لنفسه ثلاثین بلدانیّة و مهر فی فنّ الحدیث و جمع فیه المجامیع المفیدة الکثیرة.قال ابن حجر:حتّی کان أکثر أهل عصره تصنیفا و جمع«تاریخ الإسلام» فأربی فیه علی من تقدّمه بتحریر أخبار المحدّثین خصوصا،انتهی أی باعتبار تحریر أخبار غیرهم فإنّ غیره أبسط منه و اختصر منه مختصرات کثیرة منها«النّبلاء»و«العبر»و«تلخیص التّاریخ»و«طبقات الحفّاظ»و«طبقات القرّاء»و لعلّ تاریخ الإسلام فی زیادة علی عشرین مجلّدا وقفت منه علی أجزاء و«النّبلاء»فی نحو العشرین مجلّدا وقفت منه علی أجزاء و هو مختصر من«تاریخ الإسلام»باعتبار أنّ الأصل لمن نبل و لمن لم ینبل فی الغالب و«النّبلاء لیس«إلاّ لمن نبل لکنّه أطال تراجم النّبلاء فیه بما لم یکن فی«تاریخ الإسلام».

و من مصنّفاته«المیزان»فی نقد الرّجال جعله مختصّا بالضّعفاء الّذین قد تکلّم فیهم متکلّم و إن کانوا غیر ضعفاء فی الواقع و لهذا ذکر فیه مثل ابن معین و علیّ بن المدینی باعتبار أنّه قد تکلّم فیهما متکلّم و هو کتاب مفید فی ثلاث مجلّدات کبار،و له کتاب «الکاشف»المعروف و«مختصر سنن البیهقی الکبری»و«مختصر تهذیب الکمال»

لشیخه المزّی و خرّج لنفسه المعجم الکبیر و الصّغیر و المختصّ بالمحدّثین فذکر فیه غالب الطلبة من أهل ذلک العصر و عاش الکثیر منهم بعده إلی نحو أربعین سنة و خرّج لغیره من شیوخه و أقرانه و تلامذته و جمیع مصنّفاته مقبولة مرغوب فیها،رحل إلیه النّاس لأجلها و أخذوها عنه و تداولوها و قرءوها و کتبوها فی حیاته و طارت فی جمیع بقاع الأرض و له فیها تعبیرات رائقة و ألفاظ رشیقة غالبا لم یسلک فیها مسلکه أهل عصره و لا من قبلهم و لا من بعدهم.و بالجملة،فالنّاس فی التّاریخ من أهل عصره فمن بعدهم عیال علیه و لم یجمع أحد فی هذا الفنّ کجمعه و لا حرّره کتحریره.قال البدر النّابلسی فی مشیخته:کان علاّمة زمانه فی الرّجال و أحوالهم حدید الفهم ثاقب الذّهن، و شهرته تغنی عن الإطناب فیه]انتهی ما أردنا نقله من«البدر الطالع».

و مولوی صدیق حسن خان معاصر در«تاج مکلّل»گفته محمّد بن أحمد بن عثمان بن قائماز الذهبی الحافظ الکبیر ولد سنة 673،قال فی«البدر الطّالع»:

و أجاز له فی سنة مولده جماعة بعنایة أخیه من الرّضاع أخذ عن الدّمیاطی و ابن الصّواف و مهر فی فنّ الحدیث و جمع فیه المجامیع المفیدة الکثیرة قال ابن حجر حتّی کان أکثر أهل عصره تصنیفا و جمع«تاریخ الإسلام»فأربی فیه علی من تقدّمه بتحریر أخبار المحدّثین خصوصا،انتهی.و لعلّ تاریخ الإسلام فی زیادة علی عشرین مجلّدا وقفت منه علی أجزاء،و له المیزان فی نقد الرجال جعله مختصّا بالضّعفاء الّذین قد تکلّم فیهم متکلّم و إن کانوا غیر ضعفاء فی الواقع و لهذا ذکر فیه مثل ابن معین و علیّ بن المدینی باعتبار أنّه قد تکلّم فیهما متکلّم و هو کتاب مفید و جمیع مصنّفاته مقبولة مرغوب فیها رحل إلیه النّاس لأجلها و أخذوها عنه و تداولوها و قرءوها و کتبوها فی حیاته و طارت فی جمیع بقاع الأرض و له فیها تعبیرات رائقة و ألفاظ رشیقة غالبا لم یسلک فیها مسلک(مسلکه.ظ)أهل عصره و لا من قبلهم و لا من بعدهم]الی أن نقل المعاصر:

[قال الصّفدی:لم یکن عنده جمود المحدّثین بل کان ففیه النّفس له دربة بأقوال النّاس،مات رحمه اللّه تعالی فی سنة 748.قال الصّلاح الکتبیّ:أتقن الحدیث و رجاله و نظر علله و أحواله و عرف تراجم النّاس و أبان الإبهام فی تواریخهم و الإلباس،

جمع الکثیر و نفع الجمّ الغفیر و أکثر من التّصنیف و وقر(کفی.ظ)بالاختصار معرفة (مؤنة.ظ)التّطویل فی التّألیف.وقف ابن الزّملکانی علی«تاریخ الإسلام»و قال:هذا کتاب جلیل،و من شعره:

إذا قرء الحدیث علیّ شخص و أخلی موضعا لوفاة مثلی

فما جازی باحسان لأنّی أرید حیاته و یرید قتلی!

و قال أیضا:العلم:قال اللّه،قال رسوله إن صحّ،و الإجماع،فاجهد فیه

و حذار من نصب الخلاف جهالة بین الرّسول و بین رأی فقیه]انتهی.

و نیز مولوی صدیق حسن خان معاصر در«إتحاف النّبلاء»گفته:[محمّد ابن أحمد بن عثمان بن قائماز،الشیخ الإمام العلاّمة شمس الدّین أبو عبد اللّه الذّهبی، حافظ لا یجاری.و لاحظ الابیاری(لا یباری ظ).متقن بود در حدیث و رجال آن و ناظر بود در علل و أحوال آن،عارف بود بتراجم ناس و إبانت ایهام در تواریخ ایشان،بسیار جمع کرده و بسیار کسان را نفع بخشیده و در تصنیف اکثار فرموده و مطوّلات را در تألیف مختصر ساخته.شیخ کمال الدّین بن الزّملکانی چون بر تاریخ کبیر او که مسمّاست بتاریخ الإسلام جزء بعد جزء واقف شده گفته:این کتاب جلیل القدر است و آن دربست مجلّد بود،و کتاب تاریخ البلاد(النبلاء.ظ)نیز بست مجلدست؛و از تصانیف اوست «الدّول الإسلامیه»و«طبقات القرّاء»و«طبقات الحفّاظ»دو مجلّد و«میزان الاعتدال»سه مجلّد و المثبت(المشتبه.ظ)فی الاسماء و الأنساب یک مجلد و بناء الرجال(الدجال.ظ)یک مجلد و تهذیب(تذهیب.ظ)التهذیب یک مجلّد(سه مجلّد.ظ)و اختصار سنن بیهقی پنج مجلّد و«تنقیح أحادیث التّعلیق»لابن جوزی «و المستحلی اختصار المحلی»و المقتنی فی(الکنی و.صح.ظ)المغنی فی الضعفاء و«اختصار مستدرک»للحاکم دو مجلّد و«اختصار تاریخ ابن عساکر»ده مجلّد و«اختصار تاریخ خطیب» دو مجلد و«توقیف أهل التوفیق علی مناقب الصّدّیق»یک مجلّد و«نعم السّمر فی سیرة عمر»یک مجلّد و«التّبیان فی مناقب عثمان»یک مجلد و«فتح الطالب(المطالب.ظ) فی أخبار علیّ بن أبی طالب»یک(مجلد.صح.ظ)،«معجم أشیاخ»و در آن یک هزار و سه صد

کس را ذکر نموده،و اختصار کتاب الجهاد لابن عساکر یک مجلد،«ما بعد الموت» یک مجلّد،«هالة البدر فی عدد أهل بدر»و او راست«تراجم الأعیان»برای هر یکی مصنّفی قائم الذّات نوشته مثل أئمه أربعه و کسی که جاری مجرای ایشانست و لیکن همه را در«تاریخ العلماء و النبلاء»داخل نموده.مولد وی بماه ربیع الاول سنه ثلاث و سبعین و ستّ مائة بود از أشعار اوست:قطعه، إذا قرء الحدیث علیّ شخص فأخلی موضعا لوفاة مثلی

فما جازی بإحسان لأنّی أرید حیاته و یرید قتلی

و قال أیضا:قطعه، العلم:قال اللّه،قال رسوله إن صحّ و الإجماع فاجهد فیه

و حذار من نصب الخلاف جهالة بین الرّسول و بین رأی فقیه

توفی سنة ثمان و أربعین و سبعمائة]انتهی.

فهذا الذهبی عمدة أحبار هم النّقّاد،و أسوة کبارهم الأمجاد،قد سمح باظهار الحقّ الصّریح و جاد،و أربی علی ذوی شاکلته بهذا التّبیین و زاد،فلا یصرف الوجه بعد تصریح الذّهبیّ البارع الخبیر النّقّاد،بصحّة هذا الخبر اللاّمع المزهر المتشعشع الوقّاد؛إلاّ من ذهب عریضا فی تیهاء العصبیّة و العناد،و أوغل سادرا فی غلواء التّمرّد و اللّداد،فأسعر من أضغانه نارا عظیمة الاحتدام و الاحتداد،و أجری من عدوانه نکباء مهولة الاقتلاع و الاشتداد،و الحمد للّه المتفضّل الواقی عن زیغه بعظیم الإسعاد و الإنجاد،و هو الموضح طریق الرّشد و الصّواب لمن رام السّلوک و زاد.

124-أما روایت جمال الدین محمد بن یوسف بن الحسن بن محمود

ابن الحسن الزرندی المدنی الانصاری

حدیث ثقلین را،پس در کتاب«نظم درر السّمطین فی فضائل المصطفی و المرتضی و البتول و السبطین»گفته:[ذکر وصاة رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم بأهل بیته و فضل مودّتهم و أنّ محبّتهم من الإیمان باللّه و رسوله صلی اللّه علیه و سلّم.

روی ابن عبّاس أنّ رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم

قال: أحبّوا اللّه لما یغذوکم من نعمه و أحبّونی لحبّ اللّه و أحبّوا أهل بیتی لحبّی.

و عن عبد الرحمن بن عوف رضی اللّه عنه قال:قال النّبیّ صلی اللّه علیه و سلّم: أوصیکم بعترتی خیرا و إنّ موعدکم الحوض.

و عن زید بن أرقم رضی اللّه عنه قال:قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم:

إنّی تارک فیکم ما إن تمسّکتم به لن تضلّوا بعدی أحدهما أعظم من الآخر کتاب اللّه حبل ممدود من السّماء إلی الأرض و عترتی أهل بیتی و لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض فانظرونی(فانظروا.ظ)کیف تخلفونی فیهما.

و ورد عن عبد اللّه بن زید عن أبیه أنّ النبیّ صلی اللّه علیه و سلّم قال: من أحبّ أن ینسأ له فی أجله و أن یمتّع بما خوّله اللّه فلیخلفنی فی أهلی خلافة حسنة،فمن لم یخلفنی فیهم بتک عمره و ورد علیّ یوم القیمة مسودّا وجهه.

و فی روایة عن زید بن أرقم أنّ رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم قام خطیبا بماء یدعی(خمّا.ظ) بین مکّة و المدینة فحمد اللّه و أثنی علیه و وعظ و ذکّر ثم قال:أمّا بعد،أیّها النّاس! إنّما أنا بشر یوشک أن یأتینی رسول ربّی فأجیب و أنا تارک فیکم ثقلین أوّلهما کتاب اللّه فیه الهدی و النّور،فخذوا بکتاب اللّه و استمسکوا به و أهل بیتی،أذکّرکم اللّه فی أهل بیتی،أذکّرکم اللّه فی أهل بیتی،أذکّرکم اللّه فی أهل بیتی.

و فی روایة: کتاب اللّه هو حبل اللّه من اتّبعه کان علی الهدی و من ترکه کان علی الضّلالة.

قوله صلی اللّه علیه و سلّم: و أنا تارک فیکم ثقلین ،سمّاهما ثقلین لأنّ الاخذ بهما و العمل بهما و المحافظة علی رعایتهما ثقیل و قد جعلهما ثقلین لأنّ کلّ نفیس و خطیر ثقل.و منه الثّقلان الإنس و الجنّ لأنّهما فضّلا بالتّمییز و الجعل(و العقل.ظ)علی سائر الحیوان،کلّ شیء له وزن و قدر یتنافس فیه فهو ثقل و سمّاهما بذلک إعظاما لقدرهما،و فسّروا قوله تعالی «إِنّا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقِیلاً» أنّ أوامر اللّه تعالی و فرائضه و نواهیه لا یؤدّی إلاّ بتکلف ما یثقل.و قیل:

أی له وزن قال زید بن الأرقم(أرقم.ظ)رضی اللّه عنه:أهل بیته أصله و عصبته الّذین حرموا الصّدقة بعده آل علیّ و آل عقیل و آل جعفر و آل عباس.و

عن أبی سعید الخدری رضی اللّه عنه قال:سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم یقول: یا أیّها النّاس!إنّی ترکت فیکم ما(إن.صح.ظ)أخذتم به لن تضلّوا بعدی أحدهما أکبر من الآخر کتاب اللّه (حبل.صح.ظ)ممدود بین السّماء و الأرض و عترتی أهل بیتی،ألا و إنّهما لن یفترقا حتّی

یردا علیّ الحوض. غریب.و

عن جابر رضی اللّه عنه قال: رأیت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم فی حجّته یوم عرفة و هو علی ناقته القصواء یخطب فسمعته یقول:یا أیها النّاس! إنّی ترکت فیکم ما إن أخذتم به لن تضلّوا کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی].

و نیز زرندی در«نظم درر السّمطین»بعد ایراد بعض أحادیث گفته:

[روی زید بن أرقم رضی اللّه عنه قال: أقبل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم یوم حجّة الوداع فقال:إنّی فرطکم علی الحوض و إنّکم تبعی و إنّکم توشکون أن تردوا علیّ الحوض؛فأسألکم عن ثقلیّ کیف خلفتمونی فیهما.فقام رجل من المهاجرین فقال:ما الثّقلان؟قال:الأکبر منهما کتاب اللّه سبب طرفه بید اللّه و سبب طرفه بأیدیکم فتمسّکوا به و الأصغر عترتی،فمن استقبل قبلتی و أجاب دعوتی فلیستوص بهم خیرا، أو کما

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم: فلا تقتلوهم و لا تقهروهم و لا تقصروا عنهم إنّی قد سألت لهم اللّطیف الخبیر فأعطانی أن یردوا علیّ الحوض کتین، أو قال:

کهاتین،و أشار بالمسبحتین،ناصرهما لی ناصر و خاذلهما لی خاذل و ولیّهما لی ولیّ و عدوّهما لی عدوّ].

و نور الدین سمهودی در«جواهر العقدین»در ذکر طریق این حدیث گفته:

[روی الحافظ جمال الدّین محمّد بن یوسف الزّرندی المدنی فی کتابه«نظم درر السّمطین» حدیث زید من غیر إسناد و لا غرو؛و لفظه:

روی زید بن أرقم قال: أقبل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم یوم حجّة الوداع فقال:إنّی فرطکم علی الحوض و إنّکم تبعی و إنّکم توشکون أن تردوا علیّ الحوض فأسئلکم عن ثقلیّ کیف خلفتمونی فیهما.

فقام رجل من المهاجرین فقال:ما الثّقلان؟قال:الأکبر منهما کتاب اللّه سبب طرفه بید اللّه و سبب طرفه بأیدیکم فتمسّکوا به و الأصغر عترتی فمن استقبل قبلتی و أجاب دعوتی فلیستوص بهم خیرا، أو کما

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم: فلا تقتلوهم و لا تقهروهم و لا تقصروا عنهم و إنّی قد سألت لهم اللّطیف الخبیر فأعطانی أن یردوا علیّ الحوض کتین،أو قال:کهاتین،فأشار بالمسبّحتین،ناصرهما لی ناصر و خاذلهما لی خاذل و ولیّهما لی ولیّ و عدوّهما لی عدوّ. و قال الحافظ جمال الدین المذکور:و

ورد

عن عبد اللّه بن زید عن أبیه أنّ النبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم قال: من أحبّ أن ینسأ له فی أجله و أن یمتّع بما خوّله اللّه فلیخلفنی فی أهلی خلافة حسنة،فمن لم یخلفنی فیهم بتر عمره و ورد علیّ یوم القیامة مسودّا وجهه]انتهی.

و شطری از مآثر زاهره و مفاخر باهره حافظ زرندی و نبذی از عظمت شان و رفعت مکان او بر متتبع«کواکب دراری-شرح صحیح بخاری»تصنیف شمس الدین محمّد بن یوسف بن علی الکرمانی و«مشیخه جنید بلیانی»تخریج شمس الدین جزری مأخذ ترجمه جمال الدین زرندی و«درر کامنه فی أعیان المائة الثامنه»ابن حجر عسقلانی و«توضیح الدّلائل»سیّد شهاب الدین أحمد و«فصول مهمّه» ابن الصّبّاغ مالکی و«جواهر العقدین»نور الدین سمهودی و«سبل الهدی و الرّشاد»محمّد بن یوسف الشّامی و«وسیلة المآل»أحمد بن الفضل ابن محمّد باکثیر المکّی و«مفتاح النّجاء»مرزا محمّد بن معتمد خان بدخشی و«ذخیرة المآل»أحمد بن عبد القادر العجیلی و«منتهی المقال»مفتی صدر الدین خان دهلوی و«معرکة الآراء»مولوی سلامة اللّه بدایونی و«منتهی الکلام»مولوی حیدر علی فیض آبادی معاصر؛واضح و لائحست.

فهذا الزرندی حافظهم الحجّة المقبول بین الحجج،الّذی رقی لنبله إلی شامخات المعالی و عرج،قد سلک سبیل الإذعان و نهج،و مشی فی طریق الإنصاف و درج،حیث روی هذا الحدیث المطفی من شبهات أهل العدوان ثائر القتام و الرّهج، المبیخ من نزغات ذوی الشّنئان لاهب الضّرام و الوهج،فلا ینحرف عنه غبّ هذا إلاّ من فی صدره حرج،و لا ینخزل عنه اثر ذلک إلاّ من فی طبعه عوج، و لا یمتری فیه إلاّ من التطم فیه الضّلال و اعتلج،و لا یرتاب فیه إلاّ من اقتطعه الغیّ و اختلج.

125-أما روایت سعید الدین محمد بن مسعود بن محمد بن

مسعود الکازرونی

حدیث ثقلین را،پس در کتاب«المنتقی فی سیرة المصطفی»که نسخه عتیقه

آن بخطّ عرب؛پیش نظر قاصر حاضرست⁽¹⁾گفته:[و من توقیره صلّی اللّه علیه و سلّم برّه و برّ آله و ذرّیّته و امّهات المؤمنین

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم: أنشدکم اللّه فی أهل بیتی،ثلاثا،قال الرّاوی:قلنا لزید:من أهل بیته؟قال:آل علیّ و آل جعفر و آل عقیل و آل العباس.

و قال صلّی اللّه علیه و سلّم: إنّی تارک فیکم ما إن أخذتم به لن تضلّوا کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی فانظروا کیف تخلفونی فیهما].

و نیز در کتاب«المنتقی»گفته:[و من طعن فی نسب شخص من أولاد فاطمة رضی اللّه عنها بأن قال:أفنی الحجّاج بن یوسف ذرّیّتها و لم یبق أحد منهم و لیس فی الدّنیا أحد یصحّ نسبه إلیها؛فقد ظلم و کذب و أساء،فان تعمّد ذلک بعد ما نشأ فی بلاد علماء الدّین کاد یکون کافرا لأنّه یخالف ما قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم علی ما

ثبت فی التّرمذی عن زید بن أرقم أنّه قال:قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم: إنّی تارک فیکم ما ان تمسّکتم به لن تضلّوا بعدی أحدهما أعظم من الآخر کتاب اللّه حبل ممدود من السّماء إلی الأرض و عترتی أهل بیتی و لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض فانظروا کیف تخلفونی فیهما و قد تقدّم فی حدیث المباهلة

قوله صلّی اللّه علیه و سلم: اللّهمّ هولاء أهل بیتی. قال مؤلّف هذا الکتاب سعید ابن مسعود الکازرونی؛جعله اللّه ممّن دخل فی العلم من طریق الباب حتّی یفوز بالسّداد و الصّواب:فما دام القرآن باقیا فأولاد فاطمة باقون،لظاهر الحدیث الصحیح).

و سعید الدین کازرونی از أکابر علماء مشاهیر و أجلّه کملاء نحاریر و أعاظم محدّثین محققین و أفاخم مسندین منقدین سنّیّه می باشد.

محمد بن أحمد بن محمد السمرقندی در صدر«ترجمه منتقی»گفته:[مؤلّف کتاب:مولانا و سیّدنا أستاد المحدّثین قدوة العلماء المتّقین اسوة المفسّرین رافع أعلام ترجمه سعید الدین کازرونی صاحب منتقی الشّریعة و سالک مسالک الحقیقة مفسّر الأحادیث النّبویّة و مستخرج الأخبار المصطفویّه،الشّیخ العالم العارف الزّاهد سعید الملّة و الحقّ و الدین،محمّد بن مسعود بن محمّد ابن مسعود الکازرونی،أسکنه اللّه تعالی بحبوحة الجنان و أفاض علیه سجال الرّحمة و الرّضوان گوید:حق تعالی مرا توفیق بخشید تا در فضائل قدسیّه و أحادیث نبویّه پوئیدم و در حالت صغر سنّ بشرف صحبت علما مشرّف گشتم و چند کتاب تألیف کردم از آن جمله:

«شرح مشارق الأنوار»و کتاب«شفاء الصّدور»و«مسلسلات»و دیگر مختصرات و در استکشاف معانی آن أحادیث کوشش بلیغ نمودم،بعد از آن بر کتب موالید بگذشتم و أکثر آن از غثّ و سمین کلام خالی نبود،در خاطر آمد که کتاب میلادی تألیف کند که صادق ترین میلادها باشد و کتاب و سنّت بر آن ناطق و أخبار منقوله و آثار معقوله بر آن شاهد تا وسیله باشد مرا بدخول جنّت و حصول رحمت،پس عزم جزم کردم و بعد از استخاره؛خزائن کتب نبوی و أخبار مصطفوی را جمع کردم و از آن دریای بی پایان این درر شاهوار بیرون آوردم و بترتیب هر یکی بجای خود منظوم کرده متفرّقات آن جمع کردم تا قوت روح و قوّت جان طالبان دین گردد،و مجموع کتاب از مبدء نور نبوت آن حضرت تا زمان ولادت آن حضرت علیه الصلوة و السّلام و آنچه در مدّت عمر بر آن حضرت گشته(گذشته.ظ)تا زمان نبوت و ظهور حال او در رسالت

تا زمان هجرت و آنچه در شهور و سنین گذشته تا زمان وفات آن حضرت علیه و آله الصلوة و السّلام مرتب بیان کرده تا أحوال در سیرت سنیّه محمّدیّه ظاهر گردد و حقّ روشن گردد و باطل مضمحلّ شود.و این کتاب بزبان عربی بود و فرزند عزیز و خلف صدق او سلالة العلماء المتورّعین،سلیل العرفاء المحقّقین،کاشف قناع الحقیقه،سالک مناهج الطریقة،اسوة المحدّثین-و قدوة المفسرین،برهان الفقهاء،سلطان الادباء شیخ الإسلام و المسلمین،عفیف الملة و الدین محمّد،علیه الرّحمة و الغفران جهت آنکه خلائق محظوظ گردند و این خیر عام شود و آن را بلفظ فارسی ترجمان کرد،و این صوفی مسکین محمّد بن أحمد بن محمّد الصّوفی السّمرقندی چند نوبت بعربی و فارسی از زبان مولانا مرحوم سعید قدس اللّه روحه شنیده]إلی آخره.

و ابن حجر عسقلانی در«درر کامنه فی أعیان المائة الثامنه»گفته:[محمّد بن مسعود بن محمّد بن خواجه إمام مسعود بن محمّد بن علی بن أحمد بن عمر بن إسماعیل بن الشیخ أبی علی الدّقّاق البلیانی الکازرونی،ذکره ابن الجزری فی«مشیخة الجنید البلیانی»].إلی أن قال:[ثم قال:⁽¹⁾کان سعید الدّین محدّثا فاضلا سمع الکثیر و أجاز له المزّی صاحب(ظ)«تهذیب الکمال»و جماعة و خرّج المسلسل و ألّف«المولد النّبویّ»فأجاد،و مات فی اواخر جمادی الآخرة سنة 758].

و محیی الدین محمد بن الخطیب القاسم در حاشیه«روض الاخیار- المنتخب من ربیع الأبرار»در حاشیه قول«أرسل الزّهریّ إلی مصر فقیل:لا ندخل مصر ففیها طاعون.فقال:إنّما خلقنا لطعن أو طاعون!أی للشّهادة»گفته:[نقله⁽²⁾الشّیخ أبو سعید محمّد بن أحمد بن عمر بن محمّد الکازرونی ثم البلیانی فی«شرح المشارق» کان شیخا محدّثا فی وقته کتب إجازة بعض تلامذته سنة ثمان و ثلثین و ثمانمائة(سبعمائة .ظ)بهراة،و روی عنه الشّیوخ،منهم:الشّیخ شمس الدّین محمّد بن محمّد بن محمّد الجزری

الشّافعیّ،و کان الجزریّ شیخ المحدّثین فی أوانه و إمام القرّاء فی زمانه و أجازه⁽¹⁾و ألبسه الخرقة فی دار السّنّة الّتی بناها بشیراز یوم الجمعة بعد الصّلوة فی الثانی عشر من جمادی الآخرة سنة تسع عشرة و ثمانمائة و أجاز له إلباس الخرقة و روایة ما یجوز لنفسه روایته بعد.و البلیان-بفتح الباء الموحّدة و الیاء المثنّاة التّحتانیّة بعد اللاّم و بالنون-اسم بلد.و الجزریّ-بالفتحتین-نسبة إلی الجزیرة اسم بلدة فی شمال الموصل یحیط به الدّجلة].

و علامه تاج الدین الدهان المکی در کتاب«کفایة المتطلّع»که در آن مرویّات شیخ خود حسن بن علی العجیمی وارده کرده می فرماید:[کتاب«شرح المشارق»للشّیخ سعد(سعید.ظ)الدّین محمّد بن مسعود الکازرونی رحمه اللّه تعالی، أخبر به عن الخطیب علی بن أبی البقاء العمری المکّی،عن المعمّر محمّد حجازی الشعرانی، عن عز(العزّ.ظ)العلاّمة محمّد ارکماس،عن الحافظ عمر بن الحافظ تقی الدّین بن فهد، عن والده الحافظ تقی الدّین محمّد بن فهد و الإمام عفیف الدّین عبد اللّه بن شرف عبد الرّحیم،کلاهما عن والد الثّانی الإمام شرف الدین أبی السّعادات عبد الرّحیم بن عبد الکریم الجرهی،عن والد المؤلّف الإمام سعد(سعید.ظ)الدّین محمّد بن مسعود الکازرونی، فذکره]انتهی.

فهذا الکازرونی شیخهم السّعید الأسعد،و محدّثهم المسند الأسند،و کابرهم الفذّ المفرد،و بارعهم الواحد الأوحد،قد روی هذا الحدیث الجیّد الأجود،الواجب إذعانه علی کلّ أحمر و أسود،و أثبته بالحتم إرغاما لمن کذّب و فنّد،و صحّحه بالجزم تبکیتا لمن مال إلی الجحود و أخلد،فواها لمن حضّض علیه المهتدین و أرشد،و سحقا لمن

نکب عنه المقبلین و زهد.

126-أما روایت اسماعیل بن عمر بن کثیر بن ضوء القرشی الدمشقی

حدیث ثقلین را،پس در تفسیر خود بذیل تفسیر آیه تطهیر گفته:[حدیث آخر:

قال مسلم فی صحیحه:حدّثنی زهیر بن حرب و شجاع بن مخلد،جمیعا عن ابن علیّة.

قال زهیر:حدّثنا إسماعیل بن إبراهیم،حدّثنی ابن(أبو.ظ)حیّان،حدّثنی یزید ابن حیّان قال: انطلقت أنا و حصین بن سبرة و عمر بن مسلمة(عمرو بن مسلم.ظ)إلی زید بن أرقم رضی اللّه عنه،فلمّا جلسنا إلیه قال له حصین:لقد لقیت یا زید خیرا کثیرا:رأیت رسول صلی اللّه علیه و سلّم و سمعت حدیثه و غزوت و معه و صلّیت خلفه،لقد لقیت یا زید خیرا کثیرا،حدّثنا یا زید!ما سمعت من رسول صلی اللّه علیه و سلّم؟قال:یا بن أخی! و اللّه لقد کبرت سنّی و قدم عهدی و نسیت بعض الّذی کنت أعی من رسول صلی اللّه علیه و سلّم، فما حدّثتکم فاقبلوا و مالا فلا تکلّفوا فیه(فلا تکلّفونیه.ظ).ثمّ قال:قام فینا رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم یوما خطیبا بماء یدعی خمّا بین مکّة و المدینة فحمد اللّه تعالی و أثنی علیه و وعظ و ذکّر ثمّ قال:امّا بعد؛ألا أیّها النّاس!فإنّما أنا بشر یوشک أن یأتینی رسول ربّی فاجیب و أنا تارک فیکم ثقلین أوّلهما کتاب اللّه تعالی فیه الهدی و النّور، فخذوا بکتاب اللّه و استمسکوا به.فحثّ علی کتاب اللّه عزّ و جلّ و رغّب فیه ثمّ قال:

و أهل بیتی،اذکّرکم اللّه فی أهل بیتی،اذکّرکم اللّه فی أهل بیتی،ثلاثا.فقال له حصین:

و من أهل بیته؟یا زید!أ لیس نساءه من أهل بیته؟قال:نساؤه من أهل بیته و لکن أهل بیته من حرم الصّدقة بعده.قال:و من هم؟قال:هم آل علی و آل عقیل و آل جعفر و آل عبّاس رضی اللّه عنهم.قال:کلّ هولاء حرم الصّدقة بعده؟قال:نعم! ثمّ رواه عن محمّد ابن الزیان(الریان.ظ)عن حسان بن إبراهیم،عن سعید بن مسروق،عن یزید بن حیّان، عن زید بن أرقم رضی اللّه عنهم.فذکر الحدیث کنحو ما تقدّم و فیه: فقلت له:من أهل بیته؟نساؤه؟قال:لا!ایم اللّه،إنّ المرأة تکون مع الرّجل العصر من الدّهر ثمّ یطلّقها فترجع إلی أبیها و قومها.أهل بیته أصله و عصبته:الّذین حرموا الصّدقة بعده].

و نیز ابن کثیر در تفسیر خود بذیل تفسیر آیه مودّت گفته:[

و قد ثبت فی الصّحیح أنّ رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم قال فی خطبته بغدیر خمّ: إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی و إنّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض]. و نیز در آن بذیل تفسیر آیه مذکوره گفته:[

و قال الإمام أحمد رحمه اللّه:حدّثنا إسماعیل بن إبراهیم،عن أبی حیان التّیمی، حدّثنی یزید بن حیّان قال: انطلقت أنا و حصین بن میسرة(سبرة.ظ)و عمر(عمرو.ظ) ابن مسلم إلی زید بن أرقم رضی اللّه عنه فلمّا جلسنا إلیه قال له حصین:لقد لقیت یا زید خیرا کثیرا،رأیت رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم و سمعت حدیثه و غزوت معه،و صلّیت معه،لقد رأیت یا زید خیرا کثیرا حدّثنا یا زید ما سمعت من رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم؟فقال:یا بن أخی! و اللّه لقد کبر سنّی و قدم عهدی و نسیت بعض الّذی کنت أعی من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فما حدّثتکم فاقبلوه و ما لا فلا تکلّفونیه.ثم قال رضی اللّه عنه:قام رسول اللّه یوما خطیبا فینا بماء یدعی خمّا بین مکّة و المدینة،فحمد اللّه تعالی و أثنی علیه و ذکّر و وعظ ثمّ قال صلی اللّه علیه و سلّم:أمّا بعد،ألا أیّها النّاس!إنّما أنا بشر یوشک أن یأتینی رسول ربی فأجیب و إنّی تارک فیکم الثّقلین أوّلهما کتاب اللّه تعالی فیه الهدی و النّور فخذوا بکتاب اللّه و استمسکوا به.فحثّ علی کتاب اللّه و رغّب فیه و قال صلی اللّه علیه و سلّم:و أهل بیتی،أذکّرکم اللّه فی أهل بیتی،أذکّرکم اللّه فی أهل بیتی فقال له حصین:و من أهل بیته؟أ لیس نساؤه من أهل بیته؟قال:إنّ نساؤه من أهل بیته و لکنّ أهل بیته من حرم علیه الصّدقة بعده.قال و من هم؟قال:هم آل علی و آل عقیل و آل جعفر و آل العبّاس رضی اللّه عنهم.قال:أ کلّ هؤلاء حرم علیه الصّدقة؟قال:نعم! و هکذا رواه مسلم فی الفضائل و النّسائیّ من طرق عن یزید بن حبّان به.و قال أبو عیسی التّرمذیّ:

حدّثنا علیّ بن المنذر الکوفیّ،حدّثنا محمّد بن فصیل،حدّثنا الأعمش،عن عطیّة، عن أبی سعید و الأعمش عن حبیب عن أبی ثابت،(حبیب بن أبی ثابت.ظ)عن زید بن أرقم رضی اللّه عنه،قال:قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم: إنّی تارک فیکم ما إن تمسّکتم به لن تضلّوا بعدی أحدهما أعظم من الآخر کتاب اللّه حبل ممدود من السّماء إلی الأرض و الآخر عترتی أهل بیتی و لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض فانظروا کیف تخلفونی

فیهما. تفرّد بروایته التّرمذیّ ثم قال:هذا حدیث حسن غریب و

قال التّرمذی أیضا حدّثنا نصر بن عبد الرّحمن الکوفیّ،حدّثنا زید بن الحسن،عن جعفر بن محمّد،عن أبیه،عن جابر بن عبد اللّه رضی اللّه عنهما قال رأیت رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم فی حجّته یوم عرفة و هو علی ناقته القصواء یخطب فسمعته یقول:أیها النّاس!إنّی ترکت فیکم ما إن أخذتم به لن تضلّوا کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی. تفرّد به الترمذیّ أیضا و قال حسن غریب و فی الباب:عن أبی ذر و أبی سعید و زید بن أرقم و حذیفة بن أسید رضی اللّه عنهم].

و سابقا در روایت ابن عساکر واضح و آشکار شد که ابن کثیر این حدیث شریف را در تاریخ خود نیز روایت نموده و در سیاق طرق حدیث غدیر آن را بروایت حذیفة بن أسید الغفاری آورده.

و محامد عظیمه و مدائح فخیمه ابن کثیر بر ناظر بصیر و متتبّع خبیر کتب أئمه نحاریر سنّیّه،مثل«معجم مختصّ»ذهبی و«درر کامنه»ابن حجر عسقلانی مآخذ ترجمه ابن کثیر دمشقی و«طبقات شافعیّه»تقی الدّین أسدی و«طبقات الحفّاظ» جلال الدّین سیوطی«و طبقات المفسّرین»شمس الدّین محمّد بن علی بن أحمد الدّاودی المالکی و«مدینة العلوم»فاضل ازنیقی و«أبجد العلوم»مولوی صدیق حسن خان معاصر؛هویدا و آشکارست در این جا روما للاختصار از بعضی عبارات اقتصار می رود.

شمس الدین الداودی المالکی در«طبقات المفسّرین»گفته:[إسماعیل ابن عمر بن کثیر بن ضوء بن کثیر بن ضوء بن درح،الحافظ عماد الدّین أبو الفداء ابن الخطیب شهاب الدین أبو حفص العرمینی البصری الدّمشقی الشافعی،مولده بقریة شرقی بصری من أعمال دمشق سنة إحدی و سبعمائة،کان قدوة العلماء و الحفّاظ و عمدة أهل المعانی و الألفاظ،تفقّه علی الشّیخین برهان الدّین الفزاری و کمال الدین بن قاضی شهبه ثمّ صاهر الحافظ أبا الحجّاج المزّی و لازمه و أخذ عنه و أقبل علی علم الحدیث و أخذ الکبیر عن ابن تیمیّة و قرأ الأصول علی الأصفهانی

و سمع الکثیر و أقبل علی حفظ المتون و معرفة الأسانید و العلل و الرّجال و التّخاریج حتّی برع فی ذلک و هو شابّ،و صنّف فی صغره کتاب«الأحکام»علی الأبواب و التّفسیر و التّاریخ المسمّی«بالبدایة و النهایة»و«التّفسیر»و کتابا فی جمع المسانید العشرة و اختصر«تهذیب الکمال»و أصناف إلیه ما تأخّر فی«المیزان» سمّاه«المکیل»و«طبقات الشّافعیّة»و«مناقب الإمام الشّافعی»و خرّج الأحادیث الواقعة فی«مختصر ابن الحاجب»و سیرة صغیرة و شرع فی أحکام کبیرة حافلة کتب منها مجلّدات إلی الحجّ و شرح قطعة من البخاری و قطعة من«التّنبیه» و ولی مشیخة أمّ الصّالح بعد موت الذّهبیّ و بعد موت السّبکی مشیخة دار الحدیث الأشرفیّة مدّة یسیرة ثمّ أخذت منه.و ذکره شیخه الذّهبیّ فی«المعجم المختصّ» و قال:فقیه مفنّن و محدّث متقن و مفسّر.و قال تلمیذه الحافظ شهاب الدین بن حجر:کان أحفظ من أدرکناه لمتون الحدیث و أعرفهم بتخریجها و رجالها و صحیحها و سقیمها و کان أقرانه و شیوخه یعترفون له بذلک و کان یستحضر أشیاء کثیرة من الفقه و التاریخ قلیل النّسیان و کان فقیها جیّد الفهم صحیح الذّهن و یحفظ«التّنبیه»إلی آخر وقت و یشارک فی العربیّة مشارکة جیّدة و ینظم الشّعر و ما أعرف أنّی اجتمعت علیه مع کثرة تردّدی إلیه إلاّ و استفدت منه.و قال غیره:و کانت له خصوصیّة بالشّیخ تقی الدّین بن تیمیّة و مناضلة عنه و اتّباع له فی کثیرة من آرائه و کان یفتی برأیه فی مسئلة الطّلاق و امتحن بسبب ذلک و أوذی،مات فی یوم الخمیس السّادس و العشرین من شعبان سنة أربع و سبعین و سبعمائة و دفن بمقبرة الصّوفیة عند شیخه ابن تیمیّة قال فی«أنباء الغمر»:و هو القائل:

تمرّ بنا الأیام تتری و إنّما نساق إلی الآجال و العین تنظر

فلا عائد ذاک الشّباب الّذی مضی و لا زائل هذا المشیب المکدّر

ذکره ابن قاضی شهبة و شیخنا فی«طبقات الحفّاظ»].

و مولوی صدیق حسن خان معاصر در«أبجد العلوم»گفته:[أبو الفداء إسماعیل بن عمر بن کثیر القرشی البصری ثمّ الدّمشقی الفقیه الشّافعی الحافظ

عماد الدّین ابن الخطیب شهاب الدّین المعروف بالحافظ ابن کثیر،ولد سنة سبعمائة و قدم دمشق و له نحو سبع سنین مع أخیه بعد موت أبیه و حفظ«التّنبیه» و«مختصر ابن الحاجب»و تفقّه بالبرهان الفراری و الکمال ابن شهبة ثم صاهر المزّیّ و صحب شیخ الإسلام ابن تیمیّة و مدحه فی کتابه«الباعث الحثیث»أحسن مدح و قرأ فی الاصول علی الأصبهانیّ و کان کثیر الاستحضار و قلیل النّسیان جیّد الفهم مشارکا فی العربیّة ینظم نظما وسطا قال ابن حجی(حجر.ظ):ما اجتمعت به قطّ إلاّ استفدت منه و قد لازمته ستّ سنین،و ذکره الذّهبیّ فی معجمه المختصّ فقال:الإمام المحدّث المفتی البارع،و وصفه بحفظه المتون،و سمع من ابن عساکر و غیره،و لازم الحافظ المزّیّ و تزوّج بابنته و سمع علیه أکثر تصانیفه و أخذ عن الشّیخ تقی الدّین ابن تیمیّة فأکثر عنه و صنّف التّصانیف الکثیرة فی التّفسیر و التّاریخ و الأحکام.و قال ابن حبیب فیه:إمام ذوی التسبیح و التّهلیل و زعیم أرباب التّأویل،سمع و جمع و صنّف و أطرب الأسماع بأقواله و شنف و حدّث و أفاد و طارت أوراق فتاواه إلی البلاد و اشتهر بالضّبط و التّحریر و انتهت إلیه ریاسة العلم فی التّاریخ و الحدیث و التّفسیر،مات بدمشق خامس عشر شعبان و قد أجاز لمن أدرکه حیّا و هو القائل:

تمرّ بنا الأیّام تتری و إنّما نساق إلی الآجال و العین تنظر!

و لا عائد ذاک الشّباب الّذی مضی و لا زائل هذا المشیب المکدّر!

و لو قال:فلا عائد صفوا الشّباب،لکان أصنع]انتهی.

فهذا حافظهم البارع المعروف بابن کثیر،المحرز،عندهم للفضل الجمّ الدّثر الکثیر،قد روی هذا الحدیث الاثیل الأثیر،المزری بسناعته المبهرة علی الدر النثیر،فلا یجحده إلاّ معاند للفتنة مثیر،و لا ینکره إلاّ حائد فاضح العثیر،و لا یرتاب فیه إلاّ حائر لا یدری التّذویب من التّخثیر،و لا یمتری فیه إلاّ بائر لا یمیز بین التّخشین و التّوثیر.

127-أما روایت سید علی بن شهاب الدین بن محمد الهمدانی

حدیث ثقلین را،پس در کتاب«المودّة فی القربی»گفته:[

و عن أبی سعید

الخدری رضی اللّه عنه قال:قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم: إنّی تارک فیکم الثقلین کتاب اللّه حبل ممدود من السّماء إلی الأرض و أهل بیتی. و یروی: عترتی لم(و لن.ظ)یفترقا حتی یردا علیّ الحوض].

و نیز در آن گفته:[

و عن جبیر بن مطعم رضی اللّه عنه قال.قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم:

أ لست بولیّکم؟قالوا:بلی!یا رسول اللّه!قال:إنّی أوشک أن ادعی فأجیب و إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه ربّنا(ربّی.ظ)و عترتی أهل بیتی فانظروا کیف تحفظونی فیهما].

و سید علی همدانی از أعاظم علمای أعلام و أفاخم اولیای عظام اهل سنت بوده،شطری از محاسن مبهره و محامد مزهره و مناقب معجبه و مفاخر مطربه او بر ناظر«خلاصة المناقب»نور الدّین جعفر بدخشانی و«نفحات الانس»عبد الرّحمن جامی و«کتائب أعلام الأخبار»کفوی و«جامع السّلاسل»مجد الدّین بدخشانی و «توضیح الدّلائل»سیّد شهاب الدین أحمد و«فواتح»حسین بن معین الدّین میبندی و«سمط مجید»شیخ أحمد قشاشی و رساله«انتباه»شاه ولی اللّه والد ماجد مخاطب و«إیضاح لطافة المقال»فاضل رشید تلمیذ مخاطب وحید و غیر آن واضح و لائح است.

فهذا عارفهم الهمدانی و عالمهم الرّبّانی،و سالکهم الوحدانی،و فذّهم الفردانی،المعروف لدی القاصی و الدّانی،علی بن شهاب الدّین الهمدانی،قد روی هذا الحدیث المضیء بالنّور الشّعشانی،المؤتلق بالضّیاء النّورانی،فلا ینکل عن إذعانه إلاّ-المسرف الجانی،و لا یحجم عن قبوله إلاّ الضّاغن الشّانی،و لا یرتاب فیه إلاّ من سار فی طلب الحق سیر القاصر الوانی،و لا یمتری فیه إلاّ من بقی فی ید الباطل کالأسیر العانی.

128-أما اثبات سید محمد طالقانی

حدیث ثقلین را،پس در رساله«قیافه نامه»علی ما نقل عنه مجد الدّین البدخشانی فی کتاب«جامع السّلاسل»بترجمه السّیّد علیّ الهمدانی گفته:[أمّا جمعیت صوری

آنکه حبل اللّه تعالی کبریاؤه(باشد.صح.ظ) وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً .أمر فرموده یعنی:همه چنگ در حبل اللّه زنید،أصحّ أقاویل معتبر چهارست:بعضی فرموده اند که حبل اللّه علمای شریعت اند که بیان معانی قرآن فرمایند و عالمیان را بسبب قرآن راه نمایند،و بعضی فرموده اند که حبل اللّه مشایخ طریقت اند چون بحقیقت علماء ربّانی طائفه توانند بود که علم با عمل دارند،و

الشّیخ فی قومه کالنّبیّ فی أمّته، در أحادیث نبی واردست.و بعضی فرموده اند که حبل اللّه عترت حضرت رسول اللّه است، کما

قال علیه السلام: إنّی تارک فیکم الثّقلین کلام اللّه(کتاب.ظ)و عترتی،ألا فتمسّکوا بهما فإنهما حبلان لا ینقطعان إلی یوم القیامة .یعنی:در میان شما دو چیز می گزارم یکی کتاب خدا و یکی فرزندان خویش و آگاه باشید و چنگ در آن هر دو زنید بدرستی که آن دو ریسمانیست که منقطع نشوند تا روز قیامت چون أصحّ أقاویل أهل تفسیر و تأویل در حبل اللّه چهار است و آن چهار معنی در ذات شریف حضرت علی ثانی موجود بود بی اشتباه آن حضرت حبل اللّه باشد]انتهی.

و محتجب نماند که سیّد محمّد طالقانی از أجلّه عرفای کرام و أماثل اولیای والا مقام سنّیّه است.

مجد الدین بدخشانی در«جامع السّلاسل»بترجمه سیّد علی همدانی تصریح نموده که سیّد محمّد طالقانی از أعاظم خلفای اوست،و نیز مجد الدین بدخشانی در«جامع السّلاسل»ترجمه مستقله برای او نوشته،چنانچه در کتاب مذکور گفته:

[میر سیّد محمّد طالقانی قدس سرّه.وی نبیره سیّد محمود برادر بزرک میر سیّد علی همدانی ست.ساداتی که تا حال بر روضه مقدسه علی ثانی مجاورند و نذر و فتوح می ستانند و خود را بفرزندی امیر کبیر سید علی همدانی قدس سره نسبت می دهند از فرزندان أمیر سید محموداند،قدس أسرارهم،و إلاّ از أمیر کبیر بعد از وی فرزندی نمانده است و در هیچ نسخه مذکور نیست خدمت امیر سید محمّد خلیفه سوم علی ثانی است عالم بوده است بعلم ظاهر و باطن گویند:چون وقت بر علی ثانی تنک شد تربیت او را بخواجه بزرک خواجه اسحاق ختلانی سپردند مرتبه کمال از آنجا حاصل کرد،خوابگاه

وی نیز در ختلان قریب أمیر کبیر علی ثانیست.

فهذا الطالقانی المطلق عن الطّالبین نیل الحقائق أسار التّقیید و التّعقیل، المنقب للزّائدین شرح الدّقائق مشار التّمییز و التّزییل،قد أثبت هذا الحدیث العظیم التّنویل،و حقّق هذا الخبر الفخیم التّأثیل،فلا یتجرّح عن التّعریج علیه إلاّ الجاحد الغویّ الضّلیل،و لا ینکب عن التّعویل علیه إلاّ الحائد القمی الضّئیل، و اللّه العاصم بلطفه الجمیل،عن تخدیعه و التّغویل،و هو الواقی بمنّه الجزیل عن تلمیعه و التّسویل.

129-أما اثبات سعد الدین مسعود بن عمر بن عبد اللّه التفتازانی

حدیث ثقلین را،پس در«شرح مقاصد»گفته:[فإن قیل:قال اللّه تعالی:

إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً .و

قال النبیّ صلی اللّه علیه و سلّم:

إنّی ترکت فیکم ما إن أخذتم به لن تضلّوا کتاب اللّه تعالی و عترتی أهل بیتی.

و قال علیه الصلوة و السّلام: إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه فیه الهدی و النّور،فخذوا بکتاب اللّه و استمسکوا به و أهل بیتی،أذکّرکم اللّه فی أهل بیتی،أذکّرکم اللّه فی أهل بیتی، و مثل هذا یشعر بفضلهم علی العالم و غیره قلنا:لاتّصافهم بالعلم و التّقوی مع شرف النّسب ألا تری أنّه علیه الصّلوة و السّلام قرنهم بکتاب اللّه تعالی فی کون التّمسّک بهما منقذا عن الضّلالة،و لا معنی للتّمسّک بالکتاب إلاّ الأخذ بما فیه من العلم و الهدایة، فکذا فی العترة،و لهذا

قال النّبیّ صلی اللّه علیه و سلّم: من أبطأ به عمله لم یسرع به نسبه].

و علامه تفتازانی از نبهای علماء معروفین و نبلای کملای مشهورین سنّیّه است،بعضی از جلائل فضائل و عقائل فواضل او جلال الدّین سیوطی در«بغیة الوعاة» و شمس الدین داودی در«طبقات المفسّرین»و ابن حجر مکّی در«فهرست»خود و محمود کفوی در«کتائب اعلام الأخیار»و فاضل أزنیقی در«مدینة العلوم»و أبو مهدی ثعالبی در«مقالید الأسانید»و قاضی شوکانی در«بدر طالع»و مولوی صدیق حسن خان معاصر در«أبجد العلوم»و«تاج مکلّل»و غیر ایشان ذکر کرده اند.در اینجا بر بعضی عبارات اکتفا می رود.

شمس الدین محمد بن علی بن أحمد الداودی المالکی در«طبقات المفسّرین»گفته:[مسعود بن عمر بن عبد اللّه الشیخ سعد الدّین التّفتازانی الإمام ترجمه سعد الدین تفتازانی العلاّمة،عالم بالنّحو و التّصریف و المعانی و البیان و الأصلین و المنطق و غیرها،شافعیّ،قال الحافظ ابن حجر:

ولد سنة ثنتی عشرة و سبعمائة و أخذ عن القطب و العضد و تقدّم فی الفنون و اشتهر ذکره و طار صیته و انتفع النّاس بتصانیفه،و له«شرح العضد» شرح التّلخیص»مطوّل و آخر مختصر«شرح القسم الثالث من المفتاح»«التلویح علی التنقیح»فی اصول الفقه«شرح العقائد»«شرح المقاصد»و«المقاصد»فی الکلام «المنطق»«شرح تصریف العزّی»«الإرشاد»فی النحو«حاشیة علی الکشاف»لم تتمّ،و غیر ذلک و کان فی لسانه لکنة و انتهت إلیه معرفة العلوم بالمشرق،مات بسمرقند سنة إحدی و تسعین و سبعمائة،ذکره شیخنا فی«الطبقات»].

و محمد بن علی الشوکانی در«بدر طالع»گفته:[مسعود بن عمر التفتازانی الإمام الکبیر صاحب التّصانیف المشهورة المعروف سعد الدین،ولد بتفتازان فی صفر سنة 722 و أخذ عن أکابر أهل العلم فی عصره کالعضد و طبقته و فاق فی النّحو و الصّرف و المنطق و المعانی و البیان و الأصول و التّفسیر و الکلام و کثیر من العلوم و طار صیته و اشتهر ذکره و رحل إلیه الطّلبة و شرع فی التّصنیف و هو فی ستّ عشر سنة فصنّف «الزّنجانیة»و فرغ منها فی شعبان سنة 738 بکلسان و«من شرح العقائد»فی شعبان سنة 768 و من«حاشیة العضد»فی ذی الحجّة سنة 770 و من رسالة«الإرشاد»سنة 774 کلّها بخوارزم و من«المقاصد»و شرحه فی ذی القعدة سنة 784 بسمرقند و من«تهذیب الکمال»(الکلام.ظ.م)فی رجب منها و من«شرح المفتاح»فی شوال سنة 789 بسمرقند و شرع فی«فتاوی الحنفیة»یوم الأحد التاسع من ذی القعدة سنة 769 و بهراة فی تألیف«مفتاح الفقه»سنة 772 و فی«شرح تلخیص المفتاح»سنة 786 کلیهما بسرخس و فی«حاشیة الکشّاف»فی ثامن ربیع الآخر سنة 789 بظاهر سمرقند، و هکذا ذکر تاریخ ما فرغ منه من مؤلّفاته و ما شرع فیه و لم یکمل ملاّزاده،و قال

فی أوّل التّرجمة ما لفظة:أستاذ العلماء المتأخرین و سیّد الفضلاء المتقدّمین مولانا سعد الملّة و الدّین،معدّل میزان المعقول و المنقول،منقّح أغصان الفروع و الاصول أبی سعید مسعود بن القاضی الإمام فخر الملّة و الدّین عمر بن المولی الأعظم سلطان العارفین الغازی التفتازانی.ثمّ ذکر ما قدّمنا من تاریخ مولده و ما بعده ثمّ قال:و توفی یوم الإثنین الثّانی و العشرین من محرّم سنة 792 بسمرقند و نقل إلی سرخس و دفن بها یوم الأربعاء التّاسع من جمادی الأولی،ثمّ قال ملاّزاده الجامع لهذه الترجمة و اسمه موسی بن محمّد بن محمود:إنّه أخذ عن عبد الکریم بن عبد الغنی و هو عن المولی حیدر و هو عن المولی سعد الملّة،یعنی صاحب التّرجمة،و أورد لصاحب التّرجمة من الشّعر قوله:

فرّق فرق الدرس و حصّل مالا فالعمر مضی و لم تنل آمالا

لا ینفعک القیاس و العکس و لا افعنلل یفعنلل افعنلالا

و أورد له أیضا قوله:

طویت باحراز العلوم و نیلها رداء شبابی و الجنون فنون!

و حین تعاطیت الفنون و نیلها تبیّن لی أنّ الفنون جنون!

قلت:و لم یذکر فی هذه الترجمة جمیع مصنّفات صاحبها بل أهمل«التّلویح» و هو من أجلّ مصنّفاته،و أهمل منها«شرح الرّسالة الشّمسیّة»و هو أیضا من أجلّها.

و بالجملة،فصاحب التّرجمة متفّرد بعلومه فی القرن الثّامن لم یکن فی أهله نظیر فیها و له من الحظّ و الشّهرة و الصّیت فی أهل عصره فمن بعدهم ما لا یلحق به فیه غیره، و مصنّفاته قد طارت فی حیاته إلی جمیع البلدان فتنافس النّاس فی تحصیلها و مع هذا فلم یذکره ابن حجر«فی الدّرر الکامنة فی أهل المائة الثّامنة»مع أنه یتعرّض لذکره فی بعض تراجم شیوخه أو تلامذته و تارة یذکر شیئا من مصنّفاته عند ترجمة من درس فیها أو طلبها،فإهمال ترجمته من العجائب المفصحة عن نقص البشر.و کان صاحب التّرجمة قد اتّصل بالسّلطان الکبیر الطّاغیة الشّهیر تیمور لنک المتقدّم ذکره و جرت بینه و بین السّیّد الشّریف الجرجانی المتقدّم ذکره مناظرة فی مجلس السّلطان

المذکور فی مسئلة کون إرادة الانتقام سببا للغضب أو الغضب سببا لارادة الانتقام؟فصاحب التّرجمة یقول بالأوّل و الشّریف یقول بالثّانی.قال الشّیخ منصور الکازرونی:و الحقّ فی جانب الشّریف،و جرت أیضا بینهما المناظرة المشهورة فی قوله تعالی خَتَمَ اللّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ وَ عَلی سَمْعِهِمْ وَ عَلی أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ .و یقال إنّه حکم بأنّ الحقّ فی ذلک مع الشّریف فاغتم صاحب التّرجمة و مات کمدا،و اللّه أعلم].

و نیز مولوی صدیق حسن خان معاصر در«أبجد العلوم»گفته:[مسعود ابن القاضی عمر بن برهان الدّین فخر الدّین الشّهیر بسعد الدّین التّفتازانی الإمام العلاّمة عالم بالنّحو و التّصریف و المعانی و البیان و الأصلین و المنطق و غیرها،شافعیّ،قال ابن حجر الحافظ:ولد سنة 712 و أخذ عن القطب و العضد و تقدّم فی الفنون و اشتهر ذکره و طار صیته و انتفع النّاس بتصانیفه،و له شرح العضدی و شرح التلخیص مطوّل و آخر مختصر،و شرح القسم الثالث من المفتاح،و له التّلویح شرح التوضیح و شرح العقائد النّفسیة و شرح الشّمسیّة فی المنطق و شرح تصریف الزّنجانی و الإرشاد فی النحو و تهذیب المنطق و الکلام و حاشیة الکشّاف و لم یتمّ و غیر ذلک،و تصانیفه کثیرة،و کان فی لسانه لکنة و انتهت إلیه معرفة العلوم بالمشرق،مات بسمرقند سنة 791 ذکره فتح اللّه الشّروانی فی أوائل شرحه للإرشاد و قال:لقد زرت مرقده المقدّس بسرخس فوجدت مکتوبا علی صندوق مرقده من جانب القدم:ولد فی صفر سنة 722 و توفی سنة 792 بسمرقند و نقل إلی سرخس،انتهی.ثمّ ذکّر تاریخ تألیف سائر مؤلفاته رحمه اللّه تعالی].

و مولوی صدیق حسن خان معاصر در«تاج مکلّل»گفته:[مسعود بن عمر التفتازانی الإمام الکبیر المعروف بسعد الدّین،ولد فی سنة 722 و أخذ عن أکابر أهل العلم فی عصره کالعضد و طبقته و فاق فی کثیر من العلوم و طار صیته و اشتهر ذکره و رحل إلیه الطّلبة،و شرع فی التّصنیف و هو فی ستّة عشر سنة،و توفی سنة 792،و من شعره:

طویت باحراز العلوم و نیلها رداء شبابی و الجنون فنون

و حین تعاطیت الفنون و نیلها تبیّن لی أنّ الفنون جنون!

تصانیفه کثیرة شهیرة متداولة بین أهل العلم کالمطوّل و المختصر و غیرهما،و قال الشّوکانیّ:و بالجملة،فصاحب التّرجمة متفرد بعلومه فی القرن الثّامن لم یکن له فی أهله نظیر فیها و مصنّفاته قد طارت فی حیاته إلی جمیع البلدان و تنافس النّاس فی تحصیلها و مع هذا لم یذکره ابن حجر فی«الدّرر الکامنة فی أهل المائة الثامنة» مع أنّه یتعرّض لذکره فی بعض تراجم شیوخه أو تلامذته و تارة یذکر شیئا من مصنّفاته عند ترجمة من درس فیها أو طلبها،فإهمال ترجمته من العجائب المفصحة عن نقص البشر.قال:و کان صاحب الترجمة قد اتّصل بالسّلطان الکبیر الطّاغیة الشّهیر تیمور لنک و جرت بینه و بین السّیّد الشّریف الجرجانی مناظرة فی مجلس السّلطان فی مسئلة کون إرادة الانتقام سببا للغضب أو الغضب سببا لإرادة الانتقام،فصاحب التّرجمة یقول بالأوّل و الشّریف یقول بالثّانی.قال الشّیخ منصور الکازرونی:و الحقّ فی جانب الشّریف،و جرت أیضا بینهما المناظرة المشهورة فی قوله تعالی«ختم اللّه علی قلوبهم و علی سمعهم و علی أبصارهم غشاوة»و یقال إنّه حکم بأنّ الحقّ فی ذلک مع الشّریف فاغتمّ صاحب التّرجمة و مات کمدا،و اللّه أعلم]انتهی.

فهذا التفتازانی حبرهم النحریر العلاّم؛و إمامهم الکبیر العلم بین الأعلام قد أثبت هذا الحدیث المشتهر فی الأنام،المعروف لعظیم شهرته لدی کلّ خاصّ و عامّ، ببیان أبرم معاقده کلّ الإبرام،و کلام أحکم دعائمه أتمّ الإحکام،فلا یماری فی تثبّته من طلب الهدی و رام،و لا یرتاب فی تحقّقه من أبصر برق الصّدق و شام، و لا یجحده إلاّ من تاه فی بوادی العمه و هام،و لا ینکره إلاّ من جال فی فیافی العته و حام.

130 اما روایت حسام الدین أبی عبد اللّه حمید بن أحمد المحلی

اشاره

حدیث ثقلین را،پس در کتاب«محاسن الأزهار فی تفصیل مناقب العترة الأخیار الأطهار»آورده،چنانچه علاّمه محمّد بن اسماعیل الامیر در«روضه ندیّه»در سیاق طرق حدیث غدیر گفته:[و ذکر الخطبة بطولها الفقیه العلاّمة حمید المحلّی فی«محاسن

الأزهار»فی شرح قول الإمام المنصور باللّه:

أیّهما نصّ بها أجملا له علی المکّیّ و الیثربی

بسنده إلی زید بن أرقم،قال: أقبل نبیّ اللّه صلی اللّه علیه و سلّم فی حجّة الوداع حتّی نزل بغدیر الجحفة بین مکّة و المدینة فأمر بالدّوحات فقمّ ما تحتهنّ من شوک ثمّ نادی الصّلوة جامعة فخرجنا إلی رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم فی یوم شدید الحرّ إنّ منّا من یضع بعض ردائه علی رأسه و بعضه علی قدمه من شدّة الرّمضاء حتّی أتینا إلی رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم فصلّی بنا الظّهر ثمّ انصرف إلینا فقال:الحمد للّه نحمده و نستعینه و نؤمن به و نتوکّل علیه و نعوذ باللّه من شرور أنفسنا و من سیّئات أعمالنا،الّذی لا هادی لمن أضلّ و لا مضلّ لمن هدی و أشهد أن لا إله إلاّ اللّه و أنّ محمّدا عبده و رسوله.أما بعد،أیّها النّاس! فإنّه لم یکن لنبیّ من العمر إلاّ النّصف من عمر الّذی قبله و إنّ عیسی بن مریم لبث فی قومه أربعین سنة و إنّی قد أشرعت فی العشرین،ألا و إنّی یوشک أن أفارقکم، ألا،و إنّی مسئول و أنتم مسئولون!فهل بلّغتکم؟فما ذا أنتم قائلون؟فقام من کلّ ناحیة من القوم مجیب یقولون:نشهد أنّک عبد اللّه و رسوله قد بلّغت رسالته و جاهدت فی سبیله و صدعت بأمره و عبدته حتّی أتاک الیقین،جزاک اللّه عنّا خیرا ما جزی نبیّا عن أمّته،فقال:أ لستم تشهدون أن لا إله إلاّ اللّه و أنّ محمّدا عبده و رسوله و أنّ الجنة حقّ و النّار حقّ و تؤمنون بالکتاب کلّه؟قالوا:بلی!قال:فإنّی أشهد أن قد صدقتکم و صدقتمونی،ألا و إنّی فرطکم و أنتم تبعی توشکون أن تردوا علیّ الحوض فأسألکم حین تلقونی عن ثقلیّ کیف خلفتمونی فیهما،قال:فأعیل(فأعضل.ظ)علینا ما ندری ما الثّقلین(الثّقلان.ظ)حتّی قام رجل من المهاجرین قال:بأبی و أمّی أنت یا رسول اللّه! و ما الثّقلان؟قال:الأکبر منهما کتاب اللّه سبب طرف بید اللّه و طرف بأیدیکم تمسّکوا به و لا تولّوا(تزلّوا.ظ)و لا تضلّوا و الأصغر منهما عترتی.من استقبل قبلتی و أجاب دعوتی فلا تقتلوهم و لا تقهروهم و لا تقصروا عنهم فإنّی قد سألت لهم اللّطیف الخبیر فأعطانی،و ناصرهما لی ناصر و خاذلهما لی خاذل و ولیّهما لی ولیّ و عدوّهما لی عدوّ.

ألا فإنّها لن تهلک أمّة قبلکم حتّی تدین بأهوائها و تظاهر علی نبوتها(نبیّها.ظ)و تقتل

من قام بالقسط.ثمّ أخذ بید علیّ بن أبی طالب رضی اللّه عنه و رفعها و قال:من کنت مولاه فهذا مولاه و من کنت ولیّه.فهذا ولیّه اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه].

و حمید محلی از أکابر فقهای معروفین و أعاظم نبهای مشهورین نزد أعلام سنّیّه می باشد.

علامه محمد بن اسماعیل الأمیر جابجا بإفادات او استناد می نماید و به تبجیل و تعظیم تمام ذکرش می فرماید،از مفتح همین عبارت دریافتی که حضرتش او را بفقیه

تجلیل أهل سنت از فقیه علامه حمید محلی

تجلیل أهل سنت از حمید محلی علاّمه ستوده و در مقامات دیگر نیز راه تکریم و تفخیم او پیموده،چنانچه در صدر«روضه ندیّه»گفته:[و اعتمدت علی کتب السّنّة لیعلم الناظر أنّ أهلها معترفون بأنّ لهادی الأنام و أهل بیته علیهم السّلام علی الامّة کلّ المنّة و لاتّفاق الفریقین من أهل السّنّة و غیرهم علی ما ینقل من فضائله الممهّدة.أمّا أهل السّنة فلأنّهم قد أخرجوها فی مصنّفاتهم المعتمدة و امّا غیرهم فإنّهم یقولون الحقّ ما شهدت به الأعداء!و أجلّ معتمدی:«ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی»لإمام السّنّة و حافظها محبّ الدّین أبی جعفر أحمد ابن عبد اللّه الطّبریّ رحمه اللّه.«و جمع الجوامع»للإمام الحافظ جلال الدّین السّیوطی،رحمه اللّه.و ربّما أنقل عن غیرهما من کتب الحدیث،و نقلت شیئا یسیرا من«محاسن الأزهار»للعلاّمة الفقیه الشّهید حمید بن أحمد المحلّی،رحمه اللّه].

و نیز در«روضه ندیه»گفته:[و قتل أمیر المؤمنین فی ذلک الیوم جماعة منهم الولید بن عتبة و العاص بن سعید بن العاص و عامر بن عبد اللّه و طعیمة بن عدی و نوفل بن خویلد و زمعة بن الأسود و غیرهم،ذکره الحاکم عن ابن إسحاق،ذکره الفقیه حمید رحمه اللّه فی شرح قول الإمام المنصور باللّه:

و یوم بدر من حمی سربه بالسّیف و النّاس حیاری جثی].

و نیز در«روضه ندیه»گفته:[

و قال الفقیه العلاّمة حمید الشّهید رحمه اللّه فی«محاسن الأزهار»مسندا له إلی أبی سعید الخدری:قال:قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم حیث کان أرسل عمر بن الخطّاب إلی خیبر هو و من معه فرجعوا إلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه

و سلّم فبات تلک اللّیلة و به من الغمّ غیر قلیل،فلمّا أصبح خرج إلی النّاس و معه الرّایة فقال:لاعطینّ الرّایة الیوم رجلا یحبّ اللّه و رسوله و یحبّه اللّه و رسوله، غیر فرّار]إلخ.

و نیز در روضه ندیه گفته:[

و ذکر الفتیه العلاّمة حمید رحمه اللّه فی«المحاسن» بسنده إلی الثّعلبی بسنده إلی العبابة بن الربعی قال: بینا عبد اللّه بن عبّاس جالس علی شفیر زمزم یقول:قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم،إذ جاء رجل معتمّ بعمامة فجعل ابن عبّاس لا یقول:قال رسول اللّه إلاّ و قال الرّجل قال رسول اللّه]إلخ.

و نیز در«روضه ندیه»بعد نقل نزول آیه «أَ فَمَنْ کانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کانَ فاسِقاً لا یَسْتَوُونَ» گفته:[قلت:و قد أشار الإمام المنصور باللّه إلی هذا بقوله:

و من سماه اللّه فی ذکره آل مؤمن و الزّاری علیه الشقی

قال الفقیه العلاّمه حمید فی شرحه بعد تفکیک ألفاظ البیت باسناده إلی ابن عبّاس رضی اللّه عنه ما لفظه: إنّ الولید بن عقبة قال لعلی بن أبی طالب:أنا أبسط منک لسانا و أحدّ منک سنانا و أملأ للکتیبة منک،فقال علیّ:اسکت یا فاسق!فنزل القرآن «أَ فَمَنْ کانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کانَ فاسِقاً لا یَسْتَوُونَ] إلخ.

و نیز در«روضه ندیه»گفته:[قال الفقیه العلاّمة حمید بن أحمد:السّبط الرّهط و القبیلة،قاله فی شرح قول الإمام المنصور باللّه:

من نجل السّبطین بین لنا عمّی و محمود السّجایا أبی

و نیز در«روضه ندیه»گفته:[و إلی هذه الدّرجة العلّیة یشیر الإمام المنصور باللّه بقوله:

و من لواء الحمد فی کفّه أخفّ من معضدة المختلی

المختلی:بالخاء المعجمة من«اختلاء الشّجر:قطعها و المعضدة:الآلة الّتی تعضد بها الشّجر،أی یقطع،

حدیث غریب فی فضائل امیر المؤمنین علیه السلام

و ذکر الفقیه العلاّمة حمید بن أحمد رحمه اللّه فی شرح البیت و إسناده(باسناده.ظ)إلی الامام علی بن موسی الرّضا و إسناده(باسناده.ظ) إلی أمیر المؤمنین کرّم اللّه وجهه قال:قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم: لیس فی القیمة

راکب غیرنا،و نحن أربعة،فقام إلیه رجل من الأنصار فقال:فداک أبی و أمّی:

أنت و من یا رسول اللّه؟قال:أنا علی دابّة اللّه البراق،و أخی صالح علی ناقة اللّه الّتی عقرت و عمّی حمزة علی ناقتی العضباء، و أخی علیّ علی ناقة من نوق الجنّة بیده لواء الحمد واقف بین یدی العرش ینادی:لا إله إلاّ اللّه محمّد رسول اللّه.فینادی الآدمیّون:ما هذا إلاّ ملک مقرّب أو نبیّ مرسل أو حامل عرش ربّ العالمین.قال:فیجیبهم ملک من بطنان العرش:معاشر الآدمیّین!ما هذا ملکا مقربا و لا نبیّا مرسلا و لا حامل العرش،هذا الصّدیق الأکبر،هذا علیّ بن أبی طالب].

علاوه برین حمید محلّی در عداد مشایخ إجازه علاّمه قاضی محمّد بن علی بن محمّد الشّوکانی داخل ست،و کتاب او«محاسن الأزهار»در مرویّات علاّمه مذکور شامل،چنانچه حضرتش در«إتحاف الأکابر باسناد الدّفاتر»که در آن مرویّات خود را ذکر نموده می فرماید:[«محاسن الأزهار»لحمید الشّهید أرویها بالإسناد المتقدّم فی الدّیباج إلی الدّاوری عن القاسم بن أحمد بن حمید عن المؤلّف]انتهی.

فهذا فقیههم الحمید الجلیل الأجلّ،المحلی الحالّ لجلالته عظیم المحلّ، قد روی هذا الحدیث الصّحیح البری عن العلل،و أثبت هذا الخبر العریّ عن کلّ سقم و خلل،فلا یصدف عن الإذعان له إلا من ضلّ و أضلّ،و لا ینحرف عن الإیقان به إلاّ من زلّ و أزلّ،و لا یمتری فیه إلاّ من رکب لزیغه متن العثار و الزلل،و لا یرتاب فیه إلاّ من ألف لغیّه و هن الخطاء و الخطل.

راویان قرن نهم

131-أما روایت نور الدین علی بن أبی بکر بن سلیمان الهیتمی

حدیث ثقلین را،پس در کتاب«مجمع الزوائد و منبع الفوائد»که در آن زوائد کتب ستّه از«مسند أحمد»و«مسند بزّار»و«مسند أبو یعلی»و«معاجم ثلثه طبرانی»جمع نموده؛این حدیث شریف را آورده،چنانچه عبد الرّؤوف مناوی در«فیض القدیر-شرح جامع صغیر»در شرح روایت

«إنّی تارک فیکم خلیفتین» علی ما نقل عنه گفته:[قال الهیتمیّ:رجاله موثّقون،و رواه أیضا أبو یعلی بسند

لا بأس به و الحافظ عبد العزیز بن الأخضر و زاد أنّه قال فی حجّة الوداع،و وهم من زعم ضعفه کابن الجوزی.قال السمهودیّ:و فی الباب ما یزید علی عشرین من الصّحابة انتهی].

و علامه هیتمی از أکابر محدّثین أعلام و أساطین منقّدین فخام سنّیّه می باشد.

شمس الدین سخاوی در«ضوء لامع لأهل القرن التّاسع»آورده:[علی بن أبی بکر بن سلیمان بن أبی بکر بن عمر بن صالح نور الدین أبو الحسن الهیتمی ترجمة هیتمی صاحب«مجمع الزوائد»القاهری الشافعی الحافظ و یعرف بالهیتمی.کان أبوه صاحب حانوت بالصّحراء فولد له هذا فی رجب سنة خمس و ثلاثین و سبعمائة و نشأ فقرا القرآن ثمّ صحب الزّین العراقیّ و هو بالغ و لم یفارقه سفرا و حضرا حتّی مات بحیث حجّ معه جمیع حجّاته و رحل معه سائر رحلاته و رافقه فی جمیع مسموعه(مسموعاته.ظ)بمصر و القاهرة و الحرمین و بیت المقدس و دمشق و بعلبک و حلب و حماة و حمص و طرابلس و غیرها و ربّما سمع الزّین بقراءته و لم ینفرد عنه الزّین بغیر ابن البابا و التّقی السّبکی و ابن شاهد الجیش کما أنّ صاحب التّرجمة لم ینفرد عنه بغیر«صحیح مسلم»علی ابن عبد الهادی، و ممّن سمع علیه سوی ابن عبد الهادی:المیدومی و محمّد بن إسماعیل بن الملوک و محمّد ابن عبد اللّه النعمانی و أحمد بن الرّصدی و ابن القطروانی و العرضی و مظفّر الدّین محمّد بن محمّد بن یحیی العطّار و ابن الخبّاز و ابن الحموی و ابن قیّم الضّبابیّة و أحمد بن عبد الرحمن المرداوی.فممّا سمعه علی المظفّر«صحیح البخاری»و علی ابن الخباز «صحیح مسلم»و علیه و علی العرضی«مسند أحمد»و علی العرضی و المیدومی«سنن أبی داود»و علی المیدومی و ابن الخباز«جزء ابن عرفة»و هو مکثر سماعا و شیوخا و لم یکن الزّین یعتمد فی شیء من أموره إلاّ علیه حتّی إنّه أرسله مع ولده الولی لمّا ارتحل بنفسه إلی دمشق و زوّجه ابنته خدیجة و رزق منها عدّة أولاد،و کتب الکثیر من تصانیف الشّیخ بل قرأ علیه أکثرها و تخرّج به فی الحدیث بل درّ به فی إفراد زوائد کتب کالمعاجم الثّلاثة للطّبرانی و المسانید لأحمد و البزّار و أبی یعلی علی الکتب السّتّة و ابتدأ أوّلا بزوائد أحمد فجاء فی مجلّدین و کلّ واحد من الخمسة الباقیة فی تصنیف

مستقلّ إلاّ الطّبرانی الأوسط و الصّغیر فهما فی تصنیف،ثمّ جمع الجمیع فی کتاب واحد محذوف الأسانید سمّاه«مجمع الزّوائد»،و کذا أفرد زوائد«صحیح ابن حبّان»علی الصّحیحین و رتّب أحادیث«الحلیة»لأبی نعیم علی الأبواب و مات عنه مسوّدة،فبیّضه و أکمله شخینا فی مجلّدین و أحادیث الغیلانیّات و الخلعیّات و فوائد تمام و الإفراد للدّار قطنی أیضا علی الأبواب فی مجلّدین،و رتّب کلا من«ثقات ابن حبّان»و«ثقات العجلی»علی الحروف و أعانه بکتبه ثمّ بالمرور علیها و تحریرها و عمل خطبها و نحو ذلک و عادت برکة الزّین علیه فی ذلک و فی غیره کما أنّ الزّین استروح بعد بما عمله سیّما المجمع و کان عجبا فی الدّین و التّقوی و الزّهد و الإقبال علی العلم و العبادة و الأوراد و خدمة الشّیخ و عدم مخالطة الناس فی شیء من الأمور و المحبّة فی الحدیث و أهله،و حدّث بالکثیر رفیقا للزّین بل قلّ أن حدّث الزّین بشیء إلاّ و هو معه،و کذلک قلّ أن حدّث هو بمفرده لکنّهم بعد وفاة الشیخ أکثروا عنه و مع ذلک فلم یغیّر حاله و لا تصدّر و لا تمشّخ،و کان مع کونه شریکا للشّیخ یکتب عنه الأمالی بحیث کتب عنه جمیعها و ربّما استملی علیه و یحدّث بذلک عن الشّیخ لا عن نفسه إلاّ لمن یضایقه.و لم یزل علی طریقته حتی مات فی لیلة الثّلاثا تاسع عشری رمضان سنة سبع بالقاهرة و دفن من الغد خارج باب البرقیة منها،رحمه اللّه و إیّانا،و قد ترجمه ابن خطیب النّاصریة فی حلب(فی«ذیل تاریخ حلب»ظ)و التقی الفاسی فی«ذیل التّقیید»و شیخنا فی معجمه و إنبائه و مشیخة البرهان الحلبی و الغرس خلیل الأقفهسی فی معجم ابن ظهیرة و التقی بن فهد فی معجمه و ذیل الحفاظ و خلق کالمقریزی فی عقوده.قال شیخنا فی معجمه:و کان خیرا ساکنا لینا سلیم الفطرة شدید الإنکار للمنکر کثیر الاحتمال لشیخنا و لأولاده محبّا فی الحدیث و أهله.

ثمّ أشار لما سمعه منه و قرأه علیه و أنّه قرأ علیه إلی إیتاء الحجّ من«مجمع الزّوائد» سوی المجلس الأوّل منه و مواضع یسیرة من انبائه و من أوّل زوائد مسند أحمد إلی قدر الرّبع منه قال:و کان یودّنی کثیرا و یعیننی عند الشیخ و بلغه أنّنی تتبّعت أوهامه فی«مجمع الزّوائد»فعاتبنی فترکت ذلک إلی الآن و استمرّ علی المحبّة

و المودّة،قال:و کان کثیر الاستحضار للمتون یسرع الجواب بحضرة الشّیخ فیعجب الشّیخ و قد عاشرتهما مدّة فلم أرهما یترکان قیام اللّیل و رأیت من خدمته لشیخنا و تأدّبه معه من غیر تکلّف لذلک ما لم أره لغیره و لا أظنّ أحدا یقوی علیه.و قال فی إنبائه:إنّه صار کثیر الاستحضار للمتون جدّا لکثرة الممارسة و کان هیّنا لیّنا دیّنا خیّرا محبّا فی أهل الخیر لا یسأم و لا یضجر من خدمة الشّیخ و کتابة الحدیث سلیم الفطرة کثیر الخیر و الاحتمال للأذی خصوصا من جماعة الشّیخ،و قد شهد لی بالتّقدّم فی الفنّ،جزاه اللّه عنّی خیرا.قال:و کنت قد تتبّعت أوهامه فی کتابه «المجمع»فبلغنی أنّ ذلک شقّ علیه فترکته رعایة له.قلت:و کان مشقّته لکونه لم یعلمه هو بل أعلم غیره و إلاّ فصلاحه ینبو عن مطلق المشقّة،أو لکونها غیر ضروریّة بحیث ساغ لشیخنا الإعراض عنها،و

الأعمال بالنّیّات .و قال البرهان الحلبیّ:إنّه کان من محاسن القاهرة و من أهل الخیر،غالب نهاره فی اشتغال و کتابة مع ملازمة خدمة الشّیخ فی أمر وضوئه و ثیابه،و لا یخاطبه إلاّ بسیّدی،حتی کان فی أمر خدمته کالعبد مع محبّته للطّلبة و الغرباء و أهل الخیر و کثرة الاستحضار جدّا،و قال التّقیّ الفاسیّ:کان کثیر الحفظ للمتون و الآثار صالحا خیرا.و قال الأقفهسیّ:کان إماما عالما حافظا زاهدا متواضعا متودّدا إلی النّاس ذا عبادة و تقشّف و ورع،انتهی.و الثّناء علی دینه و زهده و ورعه و نحو ذلک کثیر جدّا بل هو فی ذلک کلمة اتّفاق،و أمّا فی الحدیث فالحقّ ما قاله شیخنا أنّه کان یدری منه فنّا واحدا،یعنی الّذی درّ به فیه شیخهما العراقی قال:و قد کان من لا یدری یظنّ لسرعة جوابه بحضرة الشّیخ أنّه أحفظ،و لیس کذلک بل الحفظ المعرفة، رحمه اللّه و إیّانا].

و جلال الدین سیوطی در«طبقات الحفّاظ»گفته:[الهیتمی.الحافظ نور الدّین أبو الحسن علیّ بن أبی بکر بن سلیمان بن عمر بن صالح،رفیق الحافظ أبی الفضل العراقی؛ولد سنة 735 و رافق العراقیّ فی السّماع فسمع جمیع ما سمعه و کان ملازما له مبالغا فی خدمته و کان یحفظ کثیرا من متون الأحادیث فکان

إذا سئل العراقیّ عن حدیث بادر إلی إیراده فیظنّ من حضر أنّه أحفظ منه،و لیس کذلک إنّما الحفظ المعرفة،و کان العراقیّ یحبّه کثیرا و برشده إلی التّصنیف و یؤلّف له الخطب للکتب،جمع زوائد«مسند أحمد»علی الکتب السّتّة ثمّ مسند البزّار ثمّ أبی یعلی ثمّ معجم الطبرانی الکبیر ثمّ الأوسط و الصّغیر،ثمّ جمع السّتّة فی کتابه محذوفة الأسانید و تکلّم علی کلّ حدیث عقبه،و له«زوائد الحلیة»و «زوائد صحیح ابن حبّان»علی الصّحیحین و غیر ذلک.قال الحافظ ابن حجر:

کان خیّرا ساکنا صیّنا لیّنا سلیم الفطرة شدید الإنکار للمنکر لا یترک قیام اللّیل،مات فی تاسع عشری رمضان سنة 807].

و نیز علامه جلال الدین سیوطی در«حسن المحاضره فی أخبار مصر و القاهره» در«ذکر من کان بمصر من حفاظ الحدیث و نقّاده»گفته:[الهیتمی.الحافظ نور الدّین أبو الحسن علیّ بن أبی بکر بن سلیمان رفیق أبی الفضل العراقی،ولد سنة خمس و ثلاثین و سبعمائة و رافق العراقیّ فی السّماع و لازمه و ألّف و جمع،مات فی تاسع عشر(عشری.ظ) رمضان سنة سبع و ثمان مائة].

و محمد بن علی الشوکانی الصنعانی در«بدر طالع بمحاسن من بعد قرن السّابع»گفته:[علیّ بن أبی بکر بن سلیمان بن أبی بکر بن عمر بن صالح الهیتمی الشّافعی الحافظ،ولد فی رجب سنة 735 بالقاهرة و نشأ بها فقرأ القرآن ثمّ صحب الزّین العراقیّ و لم یفارقه سفرا و حضرا حتّی مات و رافقه فی جمیع مسموعاته بمصر و القاهرة و الحرمین و بیت المقدس و دمشق و بعلبک و حماة و حلب و حمص و طرابلس و غیرها، و لم ینفرد أحدهما عن الآخر إلاّ بمسموعات و مشایخ قلیل و صاحب التّرجمة مکثر سماعا و شیوخا و لم یکن الزّین یعتمد فی شیء من أموره إلاّ علیه و زوّجه ابنته و رزق منها اولادا عدة،و کتب الکثیر من تصانیف الزّین و قرأ علیه أکثرها و تخرّج به و دربة فی أفراد زوائد کتب کالمعاجم الثّلاثة للطّبرانی و المسانید لأحمد و البزّار و أبی یعلی علی الکتب الستّة و ابتدأ أوّلا بزوائد أحمد فجاء فی مجلّدین و کلّ واحد من الخمسة الباقیة فی تصنیف مستقلّ إلاّ الطّبرانی الأوسط و الصّغیر فهما فی تصنیف

ثمّ جمع الجمیع فی کتاب واحد محذوف الأسانید سمّاه«مجمع الزوائد»و کذا أفرد زوائد صحیح ابن حبّان علی الصّحیحین و رتّب أحادیث الحلیة لأبی نعیم علی الأبواب و مات عنه مسوّدة فبیّضه و أکمله ابن حجر فی مجلّدین و أحادیث الغیلانیّات و الخلعیّات و فوائد تمام و الأفراد للدّار قطنی أیضا علی الأبواب فی مجلّدین،و رتّب کلا من«ثقات ابن حبّان»و«ثقات العجلی»علی الحروف و أعانه بکتبه ثمّ بالمرور علیها و تحریرها و عمل خطبها و نحو ذلک و عادت برکة الزّین علیه فی ذلک و فی غیره،و کان عجیبا فی الدّین و التّقوی و الزّهد و الإقبال علی العلم و العبادة و خدمة الزّین و عدم مخالطة النّاس فی شیء من الأمور و المحبّة للحدیث و أهله، و حدّث بالکثیر رفیقا للزّین و بعد موت الزّین أخذ عنه النّاس و أکثروا و مع ذلک فلم یغیّر حاله و لا تصدّر و لا تشیّخ و لم یزل علی طریقه حتّی مات فی لیلة الثّلاثا تاسع و عشرین رمضان سنة 807.قال ابن حجر إنّه تتبّع أوهامه فی«مجمع الزّوائد»فبلغه فعاتبه فترک التّتبّع.قال:و کان کثیر الاستحضار للمتون یسرع الجواب بحضرة الزّین فیعجب الزّین ذلک،قال:و کان من لا یدری یظنّ لسرعة جوابه بحضرة الزّین أنّه أحفظ منه و لیس کذلک بل الحفظ المعرفة].

و مولوی صدیق حسن خان معاصر در«إتحاف النّبلا»گفته:[الهیتمی.

الحافظ نور الدین أبو الحسن علیّ بن أبی بکر بن سلیمان،رفیق أبی الفضل العراقی، در سنه خمس و ثلاثین و سبع مائة متولّد شده،در سماع رفیق عراقی بود،ألّف و جمع،و مات سنة سبع و ثمان مائة]انتهی.

فهذا الهیتمی حافظهم البارع النّبیل،و ناقدهم الماهر الجلیل،الخبیر بمسالک الجرح و التّعدیل،البصیر بمدارک التّصحیح و التّعلیل،قد روی هذا الحدیث الموثّل کلّ التّأثیل،و وثّق رجاله إکمالا للتشیید و التّأصیل،فطاحت و الحمد للّه شبهات المتمسّکین بالأعالیل،و انزاحت نزغات المنهمکین فی الأضالیل،و ظهر أنّ ریبهم محض تخدیع و تضلیل،و وضح أنّ جحدهم صرد تلمیع و تسویل.

132-أما روایت مجد الدین محمد بن یعقوب الفیروزآبادی الشیرازی

حدیث ثقلین را،پس در«قاموس»در لغت ثقل گفته:[و الثقل-محرّکة-متاع المسافر و حشمه و کلّ شیء نفیس مصون.و منه

الحدیث: إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی].

و علامه مجد الدین از أکابر محدّثین عظام و أجلّه مسندین فخام سنّیّه بوده.

محامد جلیله و مدایح جزیله او بر ناظر«طبقات شافعیّه»تقی الدّین أبو بکر ابن قاضی شهبه أسدی و«عقد ثمین فی تاریخ البلد الأمین»تقی الدین أبو الطیّب محمّد بن أحمد بن علی الفاسی و«ضوء لامع لأهل القرن التاسع»شمس الدّین محمّد بن عبد الرحمن سخاوی و«بغیة الوعاة فی طبقات اللّغویین و النّحاة»جلال الدین عبد الرحمن بن أبی بکر السّیوطی و«کتائب أعلام الأخیار»کفوی و«مدینة العلوم»أزنیقی و«بدر طالع بمحاسن من بعد القرن السّابع»محمّد بن علی بن محمّد شوکانی و«أبجد العلوم»و «تاج مکلّل»و«إتحاف النّبلاء»مولوی صدیق حسن خان معاصر و غیر آن واضح و آشکارست.

در اینجا بر بعض عبارات اکتفا می رود.

و فاضل معاصر در«إتحاف النّبلاء»گفته:[محمّد بن یعقوب بن محمّد بن إبراهیم ابن عمر بن أبی بکر بن أحمد بن محمود بن إدریس بن فضل اللّه بن شیخ الإسلام أبی إسحاق الکاذرونی(الکازرونی.ظ)الشّهیر بالشّیخ مجد الدّین الشّیرازی الفیروزآبادی اللّغوی القرشی التّیمی البکری الشّافعی،نزیل الحرم الشریف و الملتجی إلیه.در کازرون بماه ربیع الأوّل سنه تسع و عشرین و سبعمائة متولّد شده و همان جا نشو و نما یافته و در هفت سالگی قرآن یاد گرفته هشت ساله بود که نقل بشیراز کرد و أدب و لغت از پدر خود و شیخ عبد اللّه بن محمود و غیرهما من علماء شیراز أخذ کرد و تجوید خطّ نمود و إقبال بر علم لغت کرده در استحضارش فرید زمان گردید،تفقّه در بلد خود کرده بود و بطلب حدیث بعراق و واسط و بغداد و دمشق شتافت و از عبد اللّه بن بکباش (بکتاش.ظ)قاضی بغداد مدرّس نظامیّه و حافظ محمّد بن أبی بکر بن القیّم(قیّم.ظ)الجوزیّه و غیرهما سماعت و روایت نمود و مدّتی در بغداد متصدّی تداریس ماند و فضائل او ظاهر

و باهر گشت،خلقی کثیر از وی أخذ و استفاده نمود.منهم الإمام الصّفدیّ و البهاء بن عقیل و الجمال الأسنوی و ابن هشام،بعده داخل قاهره شد و از تقی سبکی و ولدش تاج الدّین و قاضی عزّ الدّین بن جماعة و غیرهم أخذ نمود و در بلاد شرقیّه شامیّه جولان کرده در روم و هندوستان داخل شد و بدهلی رسید.در«قاموس»از بلاد هند،دهلی و قنوج را ذکر کرده است بس،و جمعی را از فضلا ملاقات کرد،أشیای کثیره ازیشان تلمّذا تحمّل کرد،مشیخه او که بتخریج جمال بن موسی المراکشی ست در آن از مرویّاتش«کتب ستّه»و صحاح و«سنن بیهقی»و«مسند امام أحمد»و «صحیح ابن حبّان»و«صحیح ابن خزیمه»و مصنّف ابن أبی شیبه و غیر ذلک شمرده و گفته که قراءت ان بر جمّ غفیر از مشایخ نموده است،بعده در ماه رمضان سنه ستّ و تسعین و سبعمائة در زبید داخل شد بعد وفات قاضی القضاة جمال ریمی شارح«تنبیه»ملک اشرف إسماعیل در تلقّی او بإکرام و اعظام مبالغه بجا آورد و هزار دینار صرف نمود جز هزار دینار که صاحب عدن در تجهیزش داده بود مدتی در آنجا در کنف رعایت و حمایتش بر نشر علوم مقیم ماند و انتفاع بسیاری از وی بخلق حاصل شد،قضای تمام ممالک محروسه یمن بوی تعلّق داشت،طلبه علم از هر سو قصد او نمودند و بسوی وی رحلتها فرمودند،سلطان هم بر وی قراءت کرد و دختر خود را که زائد الجمال بود بملاحظه کمال او تزوّج وی داد و باین جهت رفعت و ثروت او متزاید گشت وی کتابی تصنیف کرده در أطباق پیش سلطان فرستاد، سلطان آن طبقها را پر زر کرده واپس نمود،بست سال که بقیّه أیّام خلافت ملک أشرف و ولد او ناصر بود در زبید گذرانید و درین أثنا بارها بمکّه معظّمه قدوم آورد و در مدینه منوّره و طائف مجاورت کرد،مآثر حسنه از وی درین جاها یادگار ماند،انتساب خود بسوی مکّه دوست داشتی و بخط خود نوشتی:«الملتجی إلی حرم اللّه تعالی»و در هیچ بلده داخل نشد مگر والی و حاکم آنجا لوازم قدرشناسیس مودّی ساخت و در تعظیم و تکریمش مبالغه نمود،مثل ملک منصور صاحب تبریز و سلطان بایزید خان بن عثمان متولّی روم و پاشای مصر و ابن إدریس صاحب بغداد

و أمیر تیمور ملک هند و هیر هم،کتابهای بسیار اقتنا کرده بود تا آنکه از وی نقل کرده اند که گفت:کتب پنجاه هزار مثقال زر خرید کرده ام،و در سفر از آن أحمال اجمال همراه داشت و هر روز در منزل در آن نظر می کرد.تصانیفش بسیارست، منها:«بصائر ذوی التّمییز فی لطائف الکتاب الغریز»دو مجلّد.و«تنویر القیاس (المقیاس.ظ)فی تفسیر ابن عباس»چهار مجلّد.و«فائحة الإهاب بتفسیر فاتحة الکتاب» مجلد ضخیم.و«الدّرّ النّظیم المرشد إلی فضائل القرآن العظیم»و«حاصل الخلاص فی فضائل سورة الإخلاص»و«شرح خطبة الکشّاف»و«شوارق الأسرار العلیّة- شرح مشارق الأنوار النّبویّة»چهار مجلّد و«شرح بخاری»ربع آن دربست مجلّد.

و«الإسعاد بالإصعاد إلی درجة الجهاد(الاجتهاد.ظ)»سه مجلّد.و«النّفحة العنبریّة فی مولد خیر البریّه».و«الصلوة(الصلات.ظ)و البشر فی الصّلوة علی خیر البشر».و«الوصل و المنی فی فضل منی».و«المغانم المطابه فی معالم طابه»و«مهیّج الغرام إلی البلد الحرام» و«إفادة الجحون لزیارة الجحون»و آن را در یک شب تألیف نموده.و«أحاسن اللّطائف فی محاسن الطّائف»و«فصل الدّرّ من الخرزه فی فضل السّلامة علی الخبزه»و این نام دو قریه است در طائف.و«روضة النّاظر فی ترجمة شیخ عبد القادر».و«المرقاة الوفیّة فی طبقات الحنفیّة»و«البلغة فی تراجم أئمة النّحاة و اللّغة»و«الفضل الوفی فی العدل الأشرفی»و«نزهة الاذهان فی تاریخ أصبهان»یک مجلّد.و«تعیین الغرفات المعین علی عین عرفات»و«منیة السیول(السّئول.ظ)فی دعوات الرّسول»و«التّباریح فی فوائد متعلقة بأحادیث المصابیح».و«تسهیل طرق الوصول إلی الأحادیث الزّائدة علی جامع الاصول»و الدّرّ الغالی فی الأحادیث العوالی»و«سفر السّعادة»و«المتّفق وصفا و المختلف وضعا»و«اللاّمع المعجب العجاب(الجامع.صح.ظ)بین المحکم و العباب و زیادات امتلأ بها الوطاب»تمام او در یکصد مجلّد تقدیر کرده بود هر مجلد از آن برابر صحاح جوهری می شد پنج مجلد از آن کامل کرد.و«القاموس المحیط و القابوس الوسیط»و«مقصود ذوی الألباب فی علم الاعراب»یک مجلّد و«تخبیر الموشین فیما یقال

بالسّین و الشین»و روی أوهام مجمل ابن فارس را در یک هزار موضع تتبّع کرده.

و«المثلّث الکبیر»در پنج مجلّد و«الرّوض المسلوف فیما له اسمان إلی الالوف»و«تحفة القماعیل فیمن یسمّی من الملائکة و النّاس بإسمعیل»و«أسماء الشّرّاح فی أسماء النّکاح» و«الجلیس الأنیس فی أسماء الخندریس»یک مجلّد و«أنوار الغیث فی أسماء اللّیث»و «ترقیق العسل فی تصفیق العسل»و«زاد المعاد فی وزن بانت سعاد»و شرح او یک مجلّد و«النّخب الظّرائف فی النّکت الشّرائف»إلی غیر ذلک.تقی کرمانی گفته:در زمان خود عدیم النّظیر بود در نظم و نثر و فارسی و عربی،جولان بلاد کرده و با مشایخ بسیار مجتمع شده و در بلده دهلک مدّتی مانده و سلطان آن جا تعظیم او بسیار می کرد، ده سال مجاور مکّه معظّمه ماند و بتصنیف«قاموس»در چند مجلّد پرداخت،والد من فرمایش اختصار کرد پس در مجلّدی آن را مختصر نمود،در وی فوائد عظیمه و اعتراضات بر جوهریست،سفر هند کرده و با تمر لنک فراهم شده وی بسیار تعظیم کرد و یک لک درهم باو داد.سیوطی در«بغیة الوعاة فی ترجمة(طبقات.ظ)اللّغویین و النّحاة»ذکر او کرده و گفته:در بلاد روم از وی امتحانا پرسیدند که معنی این قول علی کرّم اللّه وجهه چیست:

«ألصق أنفک(روانفک ظ)بالجبوب و خذ المسطر بشناطرک(بشناترک.ظ)و اجعل جمجمتک إلی قیهلی حتّی لا أنغی نغیة إلاّ أودعتها جمانة(حماطة.ظ)جلجلائک!» وی علی البدیهه در جواب گفت:ألزق عضرتک(عضرطک .ظ)بالصّلة و خذ المزبر بأشاجعک و اجعل خندوریتک(خندورتیک.ظ)إلی ثعبانی حتّی لا أنبس نبسة إلاّ أوعیتها حیة(حبّة.ظ)نیاطک!».حاضرین جلسه ازین جواب که أصعب از سؤال ست ببحر تعجّب فرو رفتند.خزرجی در«تاریخ یمن»نقل کرده که وی همیشه در ازدیاد بود از علوّ جاه و مکانت و نفوذ شفاعات و أوامر بر قضات و ولات أمصار تا آنکه در سنه تسع و تسعین و سبعمائة قصد وصول بمکّه معظّمه کرد و بسلطان نوشت:

«ممّا ینهیه إلی العلوم الشّریفة ضعف العبد و رقّة جسمه و دقّة بنیته و علوّ سنّه و قد آل أمره إلی أن صار کالمسافر الّذی تحزّم و انتعل،إذ وهن العظم منّی و الرّأس اشتعل و تضعضع السّنّ و تقعقع الشّنّ فما هو إلاّ عظام فی جراب و بنیان قد أشرف علی الخراب،

و قد ناهز العمر الّذی یسمّیه العرب دقاقة الرّقاب،و قد مرّ علی المسامع الشّریفة غیر مرّة فی«صحیح البخاری»

قول سیّدنا رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم: إذا بلغ المرء ستّین سنة فقد أعذر اللّه إلیه. فکیف من ینیف علی السّبعین و أشرف علی الثّمانین،و لا یجمل بالمؤمن أن تمضی علیه أربع سنین و لا یتجدّد له شوق إلی بیت رب العالمین و زیارة سیّد المرسلین،و قد ثبت فی الحدیث النّبویّ ذلک،و العبد له ستّ سنین ناء عن تلک المسالک و قد غلب علیه الشّوق حتّی جلّ عمرو عن الطوق،و من أقصی امنیّته أن یجدّد العهد بتلک المعاهد و یفوز مرّة أخری بتلک المشاهد،و سؤاله من المراحم العلیّة الصّدقة علیه فی هذا العام قیل اشتداد الحرّ و غلبة الأوام فإنّ الفصل أطیب و الرّیح أزیب.و أیضا کان من عادة الخلفاء سلفا و خلفا أنّهم کانوا یردّدون البرید لتبلیغ سلامهم بحضرة سیّد المرسلین صلوات اللّه و سلامه علیه إلی یوم الدّین فاجعلنی یا مولای،جعلنی اللّه فداک!ذلک البرید فلا أتمنّی شیئا سواه و لا ازید(ارید.ظ).قطعه:

شوقی إلی الکعبة الغراقد ازدادا فاستعمل القلص الوخادة الزّادا

و استأذن الملک المنعام زید علی و استودع اللّه أصحابا و أولادا

چون این کتاب بسلطان رسید بر طرواش(طرازش.ظ)نوشت:إنّ هذا شیء لا ینطق به لسانی و لا یجری به قلمی،فقد کانت الیمن عمیاء و استنارت فکیف یمکن أن تتقدّم و أنت تعلم أنّ اللّه تعالی قد أحیا بک أ کان(ما کان.ظ)میتا من العلم،فباللّه علیک إلاّ ما وهبتنا بقیّة هذا العمر،و اللّه یا مجد الدّین؛یمینا بارّة،إنّی أری فراق الدّنیا و نعیمها و لا فراقک أنت الیمن و أهله!انتهی.فاسی گفته:او را شعر جیّد و نثر أعلی ست، کثیر الاستحضار بود برای مستحسنات شعر و حکایات و خطّی جیّد با سرعت می نگاشت حافظه اش بسیار بود می گفت:گاهی خواب نکردم تا آنکه دو صد سطر یاد ننمودم، و او را خانه بود بمکّه معظّمه بر جبل صفا که اشرف ملک یمن بطور مدرسه برای او در آنجا بنا کرده بود و در آن خانه صاحبه وی می ماند و برای او مدرّسین و طلبه مقرّر بودند و همچنین در مدینه منوّره خانه داشت و خانهای او در منی و جزران هم بود،و بستانی در طائف،وی آخر کسی ست که مرد از رؤسای علم آنانکه منفرد بود

هر یک از آنها بفنّی و علمی و کمالی،و فائق بود در آن بر أقران و معاصرین خود، وفاتش در زبید شب بستم شوّال سنه سبع عشرة و ثمان مائة اتّفاق افتاده در حالی که متمتّع بود بسمع و بصر و حواسّ خود و تجاوز کرده بود از نود سال و مدفون گشت در تربت شیخ إسماعیل جبرتی.فیروزآباد-بکسر فا و سکون یاء و ضمّ را-بلده ایست در فارس،ذکره السّمعانیّ فی«الأنساب».و غیر او گفته:بفتح فاست،کذا فی«الدّرر الکامنة»للحافظ ابن حجر العسقلانی و«الضّوء اللاّمع»للحافظ السّخاوی،رحمه اللّه تعالی]انتهی.

فهذا العلامة الفیروزآبادی صاحب القاموس،حبرهم المحرز للمجد المنیع المحروس،الّذی دان لفضله منهم کلّ رائس و مرءوس،و أذعن لنبله منهم کل سائس و مسوس،قد روی هذا الحدیث المحبوب المأنوس،المنضر من ریاض الهدی و الرّشاد کلّ نابت و مغروس،فلا یرتاب فیه إلاّ الأخلف الأفین المغموس،و لا یشکّ فیه إلاّ الأتعش المشوم المنحوس،و لا یماری فیه إلاّ من تعامی عن المشاهد المعائن المرئیّ المحسوس،و لا یراوغ عنه إلاّ من عضّه من الحجاج ناب ضروس،و لا یجحده إلاّ من شخصه معکوس،و جسمه مرکوس،و حظه منحوس،و جدّه متعوس،و لا ینکره إلاّ من قلبه منکوس،و عقله مألوس،و فهمه مطموس، و رأیه مدروس.

133-أما روایت محمد بن محمد بن محمود الحافظی البخاری النقشبندی المعروف بخواجه پارسا

حدیث ثقلین را،پس در«فصل الخطاب»گفته:[و قال الشّیخ الإمام العارف الولیّ أبو عبد اللّه محمّد بن علی الحکیم التّرمذیّ قدس اللّه تعالی روحه فی کتاب«نوادر الاصول فی معرفة أخبار الرّسول»صلی اللّه علیه و سلّم فی الأصل الموفی خمسین:

حدّثنا نصر بن عبد الرحمن الوشّاء،قال:ح(حدّثنا.ظ)زید بن الحسن الأنماطی،عن جعفر بن محمّد،عن أبیه رضی اللّه عنهما،عن جابر بن عبد اللّه رضی اللّه عنهما أنّه قال: رأیت رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم فی حجّته یوم عرفة و هو علی ناقته القصواء یخطب فسمعته یقول:یا ایّها النّاس! قد ترکت فیکم ما إن أخذتم به لن تضلّوا کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی.

حدّثنا نصر

قال:حدّثنا زید بن الحسن،قال:حدّثنا معروف بن خرّبوذ المکّی،عن أبی الطّفیل عامر بن واثلة،عن حذیفة بن أسید الغفاری،رضی اللّه عنه،قال: لمّا صدر رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم من حجّة الوداع خطب فقال:یا أیّها النّاس!إنّه قد نبّأنی اللّطیف الخبیر أنّه لم یعمر نبیّ إلاّ مثل نصف عمر الّذی یلیه من قبل و إنّی أظنّ أن یوشک أن ادعی فاجیب، و إنّی فرطکم علی الحوض،و إنّی سائلکم حین تردون علیّ عن الثّقلین فانظروا کیف تخلفونی فیهما،الثّقل الأکبر کتاب اللّه عزّ و جلّ سبب طرفه بید اللّه سبحانه و طرفه بأیدیکم فاستمسکوا و لا تضلّوا و تبدّلوا و عترتی أهل بیتی فإنّی قد نبّأنی اللّطیف الخبیر أنّهما لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض].

و نیز در«فصل الخطاب»نقلا عن«جامع الاصول»گفته:[

و قال زید بن أرقم رضی اللّه عنه: قام رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم یوما فینا خطیبا بماء یدعی خمّا بین مکّة و المدینة،فحمد اللّه عزّ و جلّ و أثنی علیه و وعظ و ذکّر ثمّ قال:أمّا بعد،ألا أیّها النّاس! إنّما أنا بشر یوشک أن یأتینی رسول ربّی فأجیب و إنّی تارک فیکم ثقلین أوّلهما کتاب اللّه عزّ و جلّ فیه الهدی و النّور،فخذوا بکتاب اللّه و استمسکوا به.فحثّ علی کتاب اللّه و رغّب فیه ثم قال صلی اللّه علیه و سلّم:و أهل بیتی،اذکّرکم اللّه فی أهل بیتی اذکّرکم اللّه فی أهل بیتی،أخرجه مسلم رحمه اللّه تعالی.قال زید رضی اللّه عنه:أهل بیته صلی اللّه علیه و سلّم من حرم الصّدقة بعده آل علیّ و آل عقیل و آل جعفر و آل عبّاس رضی اللّه عنهم.قیل لزید:أ لیس نساؤه من أهل بیته؟قال:نساؤه من أهل بیته و لکن أهل بیته أصله و عصبته الّذین حرموا الصّدقة بعده. کذا أخرجه مسلم رحمه اللّه].

و خواجه پارسا از معاریف عرفای موحّدین و مشاهیر کملای منقّدین سنّیّه بوده،در صدر نسخه حاضره از«أربعین رتنیه»تخریج همین خواجه پارسا مذکورست:[قال الشّیخ الإمام،محیی اللّیالی،منوّر الأیّام،بقیّة الحفّاظ مدائح و ترجمه خواجه محمد پارسا صاحب فصل الخطاب المحدّثین،سالک الطّریقة المثلی داعی الخلق إلی حقیقة الکلمة العلیاء،إمام الزّمان،محرم أسرار القرآن، إلی آخر ألقابه و الالقاب تقع دون جنابه،بل تتحلّی به

جلال الحقّ و الدّین،أبو الفتح محمّد بن محمّد بن محمود الحافظی البخاری السّرغی،جزاه اللّه عنّا و عن سائر المسلمین خیر جزائه،و لا حرّمنا من لقائه:هذه أربعون حدیثا کاملة لمحاسن الأعمال و الأخلاق شاملة،انتخبت من المنتخبات من الأحادیث الرّتنیّات]إلخ.

و عبد الرحمن جامی در«نفحات الانس»گفته:⁽¹⁾

باری ، چنین کسان که در نزد اهل سنت و أصحاب طریقت دارای آن همه مناقب و مناصب و محامد و مفاخر میباشند از روی کمال عقیدت ، بنقل حدیث ثقلین ، اقدام نموده بر عظمت و جلالت أهل بیت عصمت و طهارت شهادت داده . و الفضل ما شهدت به الاعداء . « م » .

أصحاب و أحباب در حقّ ایشان فرموده اند:مقصود از ظهور ما وجود اوست،او را بهر دو طریق جذبه و سلوک تربیت کرده ام،اگر مشغول می شود جهانی ازو منوّر می شود! و در محلّی دیگر صفت برخ بنظر موهبت او را کرامت کردند و قصّه برخ رضی اللّه عنه در کتاب«قوت القلوب»مذکورست.و در محلّی دیگر بنظر موهبت او را نفس بخشیدند تا هر چه گوید آن شود و در محلّی فرمودند:هر چه او می گوید حق تعالی آن می کند بحکم حدیث صحیح

«إنّ من عباد اللّه من لو أقسم علی اللّه لأبرّه» می گویم بگو او نمی گوید.و در محلّی دیگر او را تلقین ذکر خفیه فرموده اند و او را إجازت دادند بعمل بر موجب آنچه داند از دقائق و حقائق آداب طریقت و تعلیم آن.إلی غیر ذلک من التّشریفات الّتی لا تعدّ و لا تحصی.و چون در محرّم سنه اثنین و عشرین و ثمان مائة به نیّت طواف بیت الحرام و زیارت نبی علیه الصّلوة و السّلام از بخارا بیرون آمدند و از راه نسف بچغانیان و ترند و بلخ و هراة بقصد دریافت مزارات متبرّکه روان شدند و همه جا سادات و مشایخ و علماء مقدم شریف ایشان را مغتنم شمردند.

و باکرام و اعزاز تمام تلقّی نمودند؛بخاطر می آید که چون از ولایت جام می گذشتند و بقیاس چنان می نماید که در أواخر جمادی الاولی یا أوائل جمادی الاخری بوده باشد از سال مذکور؛پدر این فقیر با جمعی کثیر از نیازمندان و مخلصان بقصد زیارت ایشان بیرون آمده بودند و هنوز عمر من پنج سال تمام نه شده بود یکی از متعلّقان را گفت که مرا بر دوش گرفته پیش محفّه محفوف بأنوار ایشان داشت،التفات نمودند و یک سیر نبات کرمانی عنایت فرمودند و تا امروز از آن شصت و دو سال ست هنوز صفای طلعت منوّر ایشان در چشم منست و لذّت دیدار مبارک ایشان در دل من،و همانا که رابطه اخلاص و اعتقاد و ارادت و محبّتی که این فقیر را نسبت بخاندان خواجگان قدس اللّه تعالی أرواحهم واقع است ببرکت نظر ایشان بوده باشد،و امیدوارم که بیمن همین رابطه در زمره محبّان و مخلصان ایشان محشور گردم،بمنّه وجوده.

و چون به نیشاپور رسیدند بواسطه حرارت هوا و خوف راه در میان أصحاب سخن می گذشته است و فی الجمله فتوری بعزیمتها راه یافته بوده است و دیوان مولانا جلال الدین

را قدّس اللّه سرّه بفال گشاده اند این أبیات بر آمده:

روید أی عاشقان حق باقبال أبد ملحق روان باشید همچون مه بسوی برج مسعودی

مبارک بادتان این ره بتوفیق و أمان اللّه بهر جای بهر شهری بهر دشتی که پیمودی از آنجا این مکتوب ببخاری فرستاده اند:باسمه سبحانه،نوشته شد این مکتوب در روزی که بیرون آمده بود از نیشابور حمیّت و سائر بلاد المسلمین عن الإفادات و المخافات و آن روز یازدهم بود از جمادی الاخری سنه اثنین و عشرین و ثمان مائة در حال صحّت و سلامت و رفاهیت و وثوق تمام بفضل و کرم إلهی جلّ ذکره و قوت قلب و قوّت یقین بفیض و فضل نامتناهی بحکم اشارت و بشارت

«کان رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم یتفأل و لا یتطیّر»

و قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم: لم یبق بعدی من النّبوّة إلاّ المبشّرات یراها المؤمن أو تری له. و هذا حدیث متّفق علی صحّته.شعر:

یا نبیّ الهدی حدیثک عونی اعتصامی ببابک و التجائی

و چون در کنف صحت و عافیت و سلامت و رفاهیت بمکّة محترمه رسیده اند و أرکان حجّ تمام گزارده اند ایشان را مرضی عارض شده است چنانکه در طواف وداع در عماری کرده اند و از آنجا متوجّه مدینه شده اند و در راه أصحاب را طلبیده و املا فرموده اند« بسم الله الرحمن الرحیم .جائنی سیّد الطائفة الجنید قدس اللّه تعالی سرّه فی ضحوة یوم السّبت التّاسع عشر من ذی الحجّة سنة اثنتین و عشرین و ثمان مائة،عند انصرافنا من مکة المبارکة،زادها اللّه تعالی تکریما و برکات،و نحن نسیر مع الرّکب و أنا بین النّوم و الیقظة فقال رحمه اللّه تعالی فی زیارته و بشارته:القصد مقبول.فحفظت هذه الکلمة و سررت بها ثمّ استیقظت من الحالة الواقعة بین النّوم و الیقظة،و الحمد للّه علی ذلک»و بعد از آن کلمات دیگر هم بعبارت عربی املا فرموده اند که ترجمه جمله آن این می شود که این کلمه واحد که از سیّد الطائفه قدس سرّه واقع شد کلمه ایست جامعه تامّه و بشارتی ست شامله عامّه ما را و أولاد

ما را و أصحاب و أحباب حاضر و غائب ما را،زیرا که قصد مادرین مشاعر عظام و أدعیه که کرده شد بهر موقف و مقام مصالح دینی و دنیوی همه آن بود،و آن قصد بمقتضای این بشارت مقرون بقبول شده،و الحمد للّه سبحانه حمدا طیّبا مبارکا یوافی نعمه و یکافی مزیده.و روز چهار شنبه بست و سوم ذی الحجّه بمدینه رسیده اند و از حضرت رسالت صلی اللّه علیه و سلّم بشارت ها یافته و آن مسوّده املا را طلبیدند تا بر آن زیادت کنند، چون مطالعه کرده اند فرموده اند که همین هاست و زیادت ننوشته اند در روز پنجشنبه بجوار رحمت حقّ پیوسته اند.مولانا شمس الدّین فناری رومی و أهل مدینه و قافله بر ایشان نماز گزارده اند و شب جمعه در آن منزل مبارک نزول فرموده اند در جوار قبّه شریف أمیر المؤمنین عبّاس رضی اللّه عنه دفن کرده اند و خدمت شیخ زین الدّین الخوافی رحمه اللّه تعالی از مصر سنک سفید تراشیده آورده است و لوح قبر ایشان ساخته و بآن از سائر قبور ممتازست.یکی از ثقات که از مخصوصان ولد بزرگوار ایشان خواجه برهان الدّین أبو نصر پارسا رحمه اللّه تعالی بوده است چنین گفته است که خدمت برهان الدّین أبو نصر چنین فرموده اند که در آن وقت که خدمت والد من فوت می شدند بر بالین ایشان حاضر نبودم چون حاضر شدم روی مبارک ایشان را گشادم تا نظری کنم چشم بگشادند و تبسّم نمودند،قلق و اضطراب من زیادت شد بپایان پای ایشان آمدم و روی خود بر کف پای ایشان نهادم پای خود را بالا کشیدند چون خبر ایشان که در مدینه رسول صلی اللّه علیه و سلّم نقل کردند ببعضی از أکابر عجم رسید این عبارت فرمودند که:همانجا بازید که از آنجا نازید!یکی از مریدان و معتقدان حضرت خواجه گوید که چون حضرت خواجه قدّس سره عزیمت حجاز می کردند در وقت وداع گفتم:خواجه شما رفتید!فرمودند که رفتیم و رفتیم،و از أنفاس متبرّکه ایشانست که بیکی از أصحاب نوشته بودند که خاطر این فقیر دائما نگران أحوال ظاهری و باطنی شما می باشد و علی الدّوام به نسبت آن برادر منتظر نظرات بی علّت الهی می بود.سیّد الطائفه جنید قدس اللّه تعالی روحه فرموده است:إن بدت عین من الکرام ألحقت اللاّحقین بالسّابقین.و با این همه أصل معتبرست نزد کبراء دین

قدس اللّه تعالی أرواحهم أجمعین آنکه کوشش را مگذار و بخشش را چشم می دار حضرت خواجه ما را قدّس اللّه تعالی سرّه سؤال کردند که طریقت بچه توان دریافت؟ فرمودند که بتشرّع،و دیگر بعد المحافظة علی الأمر الوسط فی الطعام لا فوق الشّبع و لا الجوع المفرط،در تقلیل منام:علی طریق اعتدال المزاج کوشیدن علی الخصوص إحیاء بین العشائین و قبل الصّبح بحیث لا یطّلع علیه أحد،بتوجّه در خود رفتن و نفی خواطر علی الخصوص خاطر تمنّی به نسبت حال و ماضی و استقبال نیک مؤثّرست فی رفع الحجب عن القلب،و دیگر:إذا سکت اللّسان عن فضول الکلام نطق القلب مع اللّه سبحانه،و إذا نطق اللّسان سکت القلب،و الصّمت علی قسمین صمت باللّسان و صمت بالقلب عن خواطر الأکوان،فمن صمت لسانه و لم یصمت قلبه خفّ وزره،و من صمت لسانه و قلبه ظهر له سرّه و تجلّی له ربّه عزّ و جلّ،و من لم یصمت بلسانه و لا بقلبه کان مملکته للشیطان و سخرة له.أعاذنا اللّه من ذلک،و من صمت قلبه و لم یصمت بلسانه فهو ناطق بلسان الحکمة ساکت عن فضول الکلام،رزقنا اللّه تعالی ذلک بفضله و کرمه].

و ملا حسین بن علی الکاشفی در«رشحات»گفته:[خواجه محمّد پارسا، قدس اللّه تعالی سرّه.ایشان خلیفه دوّم حضرت خواجه اند،أعلم و أورع زمان و تذکره خاندان خواجگان قدس اللّه تعالی أرواحهم بوده اند در مبادی أحوال که حضرت خواجه محمّد پارسا آغاز ملازمت حضرت خواجه کرده اند روزی در أثناء مجاهدات و ریاضات بدر خانه حضرت خواجه آمده بودند و بیرون در منتظر ایستاده، اتفاقا کنیزکی از خادمان حضرت خواجه از بیرون در آمده حضرت خواجه از وی پرسیده اند که بر بیرون کیست؟وی گفت:جوانی است پارسا که بر در منتظر ایستاده حضرت خواجه بیرون آمده اند و خواجه محمّد را دیده فرموده اند که:شما پارسا بوده اید؟از آن روز باز که این لفظ بر زبان مبارک ایشان گذشته در ألسنه و أفواه افتاده و خدمت خواجه محمّد باین لقب مشهور شده اند،خدمت خواجه محمّد قدس سره در نوبت ثانی که حضرت خواجه بهاء الدین قدّس سرّه بسفر حجاز رفته اند در

ملازمت بوده اند می فرمودند که حضرت خواجه بزرک در بادیه حجاز مخلص را بمراقبه أمر فرمودند و بمحافظت صورت ایشان در خزینه خیال نیز امر کردند و فرمودند که طریق او جذبه است و صفت او میان جمال و جلال ست و تلقین ذکر نیز فرمودند و کیفیّات را حواله بعلم او کردند و آن مخلص را علی الدّوام تمسّک بصفت لطف إلهی و دید فضل و قطع نظر از جزای عمل أمر می فرمودند و بآنکه از قول و فعل آنچه می گذرد آن را در دریای نیستی می باید انداختن و سر رشته و ندید قصور را نیک نگاهداشتن.و هم حضرت خواجه در حقّ آن مخلص فرمودند که او مرادست گاهی بامراد بصفت مریدی بجهت تربیت او معامله می کنند و در مبادی که آن مخلص را بسخن أمر کردند روزی در راهی آن مخلص در پیش ایشان می رفت ایشان در وی نظر کردند و روی بأصحاب آوردند و فرمودند که حاضران مجلس او هر فردی به نسبت حال خود از وی سخن خواهند شنید و در بعضی محلّها آن مخلص را بنظر موهبت نفس بخشیدند تا بهر که گوید مؤثر افتد و هر چه گوید آن شود.و در محلّی دیگر فرمودند که هر چه او می گوید حقّ سبحانه آن می کند می گویم بگوی او نمی گوید و در محلّی دیگر آن مخلص را صفت برخ أسود بنظر موهبت کرامت کردند،و برخ أسود بنده درم خریده سیاه چرده بوده است که در زمان موسی علیه السلام بر درگاه حق سبحانه و تعالی درجه مقبولی و محبوبی داشته است،گفته اند که برخ در بنی اسرائیل قرینه(قرین.ظ)اویس قرنی بوده است در میان این امّت.حضرت ایشان می فرموده اند که جماعتی از کبرای متقدّمین که بیواسطه زبان أمور حقیقت از یکدیگر به مجالست معلوم می کرده اند ایشان را«برخیان»می گفته اند،و جمعی که بعد از ظهور دین محمّدی صلی اللّه علیه و سلم برین وصف اند ایشان را«اویسیان»می گویند.و هم خدمت خواجه محمّد پارسا قدس سرّه فرموده اند که در راه حجاز در مرضی که حضرت خواجه بزرک را واقع شده بود وصایا فرمودند و در آن أثنا آن مخلص را بحضور أصحاب خطاب کردند و فرمودند:حقّی و أمانتی که از خلفای خاندان خواجگان قدس اللّه تعالی أرواحهم باین ضعیف رسیده است و آنچه درین راه کسب کرده است آن أمانت

را بشما سپردیم،چنانچه برادر دینی مولانا عارف علیه الرّحمه سپرده بودند قبول می باید کرد و آن أمانت را بخلق خدای می باید رسانیدن،آن مخلص تواضع کرد و قبول نمود و چون از سفر حجاز مراجعت نمودند بر سر جمع در حضور أصحاب آن مخلص را نظر موهبت فرمودند و مکرّر گفتند که آنچه داشتیم بتمام ربودی!و بعد از آن بآن مخلص روز بروز نظر عنایت زیاده می فرمودند؛و وقتی دیگر فرموده که آنچه مولانا عارف در حقّ او گفت ما نیز همان می گوئیم و بر آنیم،أمّا ظهور آن موقوف اختیار ما نیست،یعنی چون ما سفر آخرت اختیار کنیم آن معنی بظهور خواهد آمد،و در آخر حیات می فرموده اند نسبت معنی باطنی که گفته بودیم و اشارت کرده هر آئینه ظهور خواهد کرد و أما خرسنگی بر سر راه است تا آن برخیزد.و هم حضرت خواجه محمّد پارسا قدس سرّه فرمودند که حضرت خواجه بزرک در آخر حیات در غیبت آن مخلص در حقّ آن مخلص فرموده اند که هرگز از وی نرنجیده ایم از هر کسی سبب رنجش در وجود آمده است و از وی نی،اگر نقاری در میان بوده باشد آن از طرف من بوده است که بنابر حکمتی و مصلحتی عارض؛چند روز باطن خود را از وی باز گرفته باشم،اکنون باطن من با وی بتمامی راست ست و من بر همان قولم که در حقّ او در راه حجاز در حضور أصحاب گفته ام و اکنون نیز اگر او حاضر بودی زیاده از آن در حقّ او گفتمی،و نظر بسیار در آن حال إظهار فرمودند و بسیار یاد کردند،و الحمد للّه علی ذلک،بیت:

بدین امیدهای شاخ در شاخ کرمهای تو ما را کرد گستاخ

و فرموده اند که حضرت خواجه بزرک در مرضی اخیر در غیبت آن مخلص در حضور أصحاب و أحباب در حقّ وی فرموده اند که مقصود از وجود ما ظهور اوست، و او را بهر دو طریق جذبه و سلوک تربیت کرده ایم،اگر مشغول می شود جهانی از و منوّر می گردد.و حضرت ایشان می فرمودند که این نقل را برینوجه نیز شنیده ام که حضرت خواجه بزرک در حقّ خواجه محمّد پارسا قدّس سرّهما فرموده اند که مقصود از وجود ما ظهور محمّدست؛می فرمودند که این عبارت متضمّن ایهامی است.خدمت

خواجه محمّد پارسا قدّس سرّه در مرض أخیر موت حضرت خواجه بزرک قدس اللّه تعالی سره را ملازمت بسیار می کرده اند و بامداد و شبانگاه بخدمت می رسیده،روزی ألطاف بسیار نموده اند دو فرموده که شما را این مقدار ملازمت حاجت نیست روزی بعضی از أحفاد حضرت خواجه محمّد پارسا قدّس اللّه تعالی سرّه در محلّه خواجه کفشیر در سمرقند بملازمت حضرت ایشان آمده بودند آن حضرت نسبت بایشان التفات بسیار فرمودند و در تعظیم و توقیر ایشان افزودند و در أثنای صحبت گفتند که عزیزی حضرت خواجه بهاء الدین را قدّس سرّه بعد از انتقال ایشان بخواب دیده و از ایشان پرسیده که چه عمل کنیم تا نجات یابیم؟فرموده اند:بآن عمل مشغول باشید که در نفس اخیر مشغول می باید بود.یعنی چگونه در نفس أخیر بهمگی خود بجناب حقّ سبحانه حاضر و آگاه می باید بود همیشه همچنان باشید.بعد از آن فرمودند که خدمت خواجه محمّد پارسا قدّس اللّه سرّه جدّ بزرگوار شما بر وجهی بوده اند که روزی حضرت خواجه بهاء الدّین قدّس اللّه تعالی روحه بکنار حوض باغ مزار آمده بوده اند دیده اند که ایشان پایها در آب نهاده اند و بمراقبه مشغول اند و از خود غائب،حضرت خواجه فی الحال فوطه بسته اند و بآب درآمده روی مبارک خود را بر پشت پای ایشان نهاده فرموده اند:إلهی بحرمت این پایها که بر بهاء الدین رحمت کن!حضرت ایشان بعد ازین سخن فرمودند:من نمی دانم که حضرت خواجه محمّد پارسا قدس اللّه تعالی روحه غیر از آن عمل که در نفس أخیر می باید کرد چه عمل می کرده باشند که باین درجه رسیده اند؟! من خوارق عاداته،قدس اللّه سرّه:اگر چه مرتبه حضرت خواجه محمّد پارسا قدس اللّه تعالی سرّه از آن زیاده است که ایشان را بخرق عادت ستانید یا ازیشان کرامتی باز نمایند،أمّا چون دو سه نقلی از عدول و ثقات این سلسله شریفه استماع افتاده بود بایراد آن گستاخی نموده،بعضی مخادیم می فرمودند که حضرت خواجه محمّد پارسا قدّس اللّه تعالی سرّه آثار تصرّفات خود را همیشه بواجبی می پوشیده اند و در ستر و اخفاء آن کما ینبغی می کوشیده اند،لیکن یک بار بحسب ضرورت شمّه إظهار

کرده اند بواسطه آنکه از اخفاء آن اهانتی بمشایخ سلسله سند حدیث ایشان می رسیده و صورت این واقعه بر سبیل اجمال آنست که قدوة المحدّثین شیخ شمس الدّین محمّد بن محمّد بن محمّد الجزری علیه الرّحمه در زمان مرزا الغ بیگ بسمرقند آمده بوده اند و بتحقیق و تصحیح سند محدّثان ماوراء النّهر مشغولی کرده بعضی از أرباب حسد و غرض بایشان عرض کرده اند که خدمت خواجه محمّد پارسا در بخارا أحادیث بسیار نقل می کنند و صحّت سند ایشان معلوم نیست؛اگر حضرت شیخ آن را تحقیقی فرمایند دور نباشد شیخ در مقام تحقیق آن شده اند و مرزا الغ بیگ را بر آن داشته تا قاصدی به بخارا فرستاده اند و از حضرت خواجه التماس آمدن کرده،پس شیخ با خواجه عصام الدّین که شیخ الإسلام سمرقند بوده و جمیع أعاظم دانشمندان وقت مجمعی ساخته اند و مجلسی بغایت عالی مرتّب شده است و حضرت خواجه بآن مجلس حاضر شده اند،شیخ در آن مجلس ازیشان التماس نموده اند تا حدیثی باسناد خود روایت کرده اند،شیخ فرموده اند که در صحت این حدیث هیچ سخن نیست امّا این إسناد نزد من ثابت نشده.ازین سخن حسودان خوش دل شده اند و بیکدگر خبث عین کرده؛حضرت خواجه همان حدیث را از طریق دیگر إسناد گفته اند،شیخ در آن إسناد نیز همان سخن فرموده اند،حضرت خواجه دریافته اند که هر إسناد را که بیان کنند مسموع نخواهد افتاد لحظه ای مراقب شده اند و سکوت کرده بعد از آن روی بشیخ آورده اند و فرموده که خدمت شما فلان مسند را از کتب أهل حدیث مسلّم می دارید و أسانید آن را معتبر می شمارید؟شیخ فرمودند که آری أسانید آن همه معتبر و معتمدست و در آن هیچ کس از محقّقان فنّ حدیث شبهه و دغدغه ندارد اگر أسانید خدمت شما از آن مسند باشد ما را در آن سخن نیست،پس حضرت خواجه روی بحضرت خواجه عصام الدّین کرده اند و فرموده که در کتاب خانه خدمت شما در فلان طاق در زیر فلان و فلان کتاب این مسند که نام بردیم قطعش این و جلدش چنین نهاده است و در آن مسند بعد از چند ورق در فلان صفحه این حدیث با این أسانید که بیان کردیم بتفصیل مذکور و مسطورست،عنایت کرده شاگردی را از خدام فرستید

تا آن روز آن را حاضر گرداند،خواجه عصام الدّین متردّد بوده اند در آن که این مسند در آنجا هست یا نی و أهل مجلس ازین سخن بغایت متعجّب و متأمّل و متفکّر شده اند چه بر همکنان ظاهر بوده است که حضرت خواجه هرگز بکتاب خانه خواجه عصام الدّین نرسیده بوده اند،پس خواجه کسی را از ملازمان خاصّه بتعجیل تمام فرستاده تا آن نشانها را ملاحظه کرده اگر یابد بیارد.آن کس رفته و مسند را بهمان صفت که نشان داده بوده اند باز یافته و بمجلس آورده و آن حدیث در همان صفحه که اشارت کرده بوده اند بآن طرق إسناد بی تفاوت مسطور بوده،خروش از آن مجلس برخاسته و شیخ با سائر علماء؛عظیم حیرت زده شده اند،و تحیّر و تعجّب خواجه عصام الدّین از دیگران زیاده بوده زیرا که وی بیقین نمی دانسته که این مسند در کتابخانه اوست،و چون این قصّه بعرض میرزا الغ بیگ رسیده وی نیز از طلبیدن حضرت خواجه تشویر و انفعال یافته و این تصرّف که از حضرت خواجه در آن مجلس واقع شده سبب مزید شهرت ایشان گشته و أعیان و أکابر زمان را بایشان عقیده دیگر پیدا شده.مولانا عبد الرحیم نیستانی رحمه اللّه تعالی که ملازم حضرت خواجه و برادر رضاعی و هم سبق خواجه برهان الدّین أبو نصر قدّس سرّه بوده چنین فرموده است که در آن تاریخ که میرزا خلیل پسر میرزا میرانشاه که فرزند امیر تیمورست در سمرقند پادشاه بود و میرزا شاهرخ در خراسان می بود،حضرت خواجه گاه گاه بجهت کفایت مهمّات مسلمانان رقعه بمیرزا شاهرخ می نوشتند میرزا خلیل را از آن ناخوش می آمده است،آخر بسعایت أهل حسد بغایت متأثّر و متغیّر شده است چنانچه کسی را ببخاری پیش ایشان فرستاده که عنایت کرده شما را بجانب دشت قفچاق می باید رفت شاید که جمعی آنجا ببرکت قدوم شما شرف اسلام یابند.حضرت خواجه فرموده اند خوش باشد أوّل مزارات را طواف کنیم بعد از آن رویم و فی الحال اسپ طپیدند،مولانا عبد الرحیم گفته است که من اسپ ایشان را زین کردم و پیش آوردم فی الفور سوار شدند و با جمعی از خادمان در ملازمت ایشان روان شدیم،أوّل بقصر عارفان رفتند بمزار حضرت خواجه بزرک قدّس سرّه چون

از مزار بیرون آمدند آثار هیبت و عظمت از بشره مبارک ایشان ظاهر بود از آنجا به سوخاری رفتند و زمانی بر سر قبر سیّد أمیر گلال علیه الرحمة توقّف نمودند و چون از مزار ایشان بیرون آمدند تازیانه بر اسپ زدند و بر بالای پشته راندند و روی بجانب خراسان کرده این بیت را خواندند،بیت:

همه را زیر و زبر کن نه زبرمان و نه زیر تا بدانند که امروز درین میدان کیست

و از آنجا باز ببخاری آمدند همان لحظه نشان میرزا شاهرخ برای میرزا خلیل در رسید مضمون آنکه اینک رسیدیم باید که جای جنگ مقرّر سازد.حضرت خواجه فرمودند تا آن نشان را در مسجد جامع بر بالای منبر خواندند پس بسمرقند پیش میرزا خلیل فرستادند و مرزا شاهرخ از عقب آن نشان در رسید و میرزا خلیل را بقتل رسانید.در«نفحات الانس»مذکورست که یکی از مریدان و معتقدان حضرت خواجه نقل کرده است که چون حضرت خواجه در نوبت أخیر عزیمت سفر حجاز می کرده اند در وقت وداع گفتم خواجه شما رفتید؟فرمودند که رفتیم و رفتیم! آن بود که در آن سفر وفات یافتند.خدمت خواجه أبو نصر پارسا قدّس سرّه در سفر حجاز همراه والد بزرگوار خود بوده اند می فرموده اند که در آن وقت که خدمت والد من بر سر بالین ایشان حاضر نبودم چون حاضر شدم روی مبارک ایشان را گشادم تا نظری کنم چشم مبارک بگشادند و تبسّم نمودند قلق و اضطراب در من زیاده شده بپایان پای ایشان آمدم و روی خود را بر کف پای ایشان نهادم پای خود را بالا کشیدند.پوشیده نماند که حضرت خواجه دو کرّت بسفر مبارک حجاز رفته اند کرّت أولی در ملازمت خواجه بزرگ بوده اند،و آن سفر دوم حضرت خواجه بزرگ بوده ست،و کرّت ثانیه در ماه محرّم الحرام سنه اثنین و عشرین و ثمان مائة بوده که به نیّت طواف بیت اللّه الحرام و زیارت نبی علیه و آله الصلوة و السّلام از بخارا بیرون آمدند و از راه نشف بچغانیان و ترمذ و بلخ و هراة بقصد دریافت مزارات متبرکه روان شدند و همه جا سادات و مشایخ و علما مقدم شریف ایشان را مغتنم

شمردند و باعزاز و إکرام تلقّی نمودند و چون به نیشابور رسیده اند بسبب حرارت هوا و خوف راه،میان أصحاب سخن می گذشته است و فی الجمله فتوری بعزیمتها راه یافته بوده است،دیوان مولانا جلال الدین رومی را قدّس سرّه بتفألّ گشاده اند این أبیات برآمده که:

روید أی عاشقان حقّ باقبال ابد ملحق روان باشید همچون مه بسوی برج مسعودی

مبارک بادتان این ره بتوفیق و أمان اللّه بهر شهر و بهر جای بهر دشتی که پیمودی

و از نیشابور یازدهم جمادی الاخرای این سال متوجه جانب حجاز شده اند و چون در کنف صحّت و عافیت بمکّه محترمه رسیده اند و أرکان حجّ تمام گزارده ایشان را مرضی عارض شده است چنانچه طواف وداع در عماری کرده اند و از آنجا متوجّه مدینه طیّبه شده اند و اشارات و بشارات یافته و روز چارشنبه بست دوم بمدینه رسیده و از حضرت رسالت صلی اللّه علیه و سلّم نوازشها یافته اند و در روز پنجشنبه بجوار رحمت حقّ پیوسته اند،و مولانا شمس الدین محمّد فناری رومی و أهل مدینه و قافله بر ایشان نماز گزارده اند و شب جمعه در آن منزل مبارک نزول فرموده اند و در جوار قبّه شریفه أمیر المؤمنین عبّاس رضی اللّه تعالی عنه مدفون شده اند،و خدمت شیخ زین الدّین الخوافی از مصر سنگی سفید تراشیده آورده اند و لوح قبر مبارک ایشان ساخته و بآن از سائر قبور ممتازست،گویند که سنّ مبارک ایشان هفتاد و سه سال بوده است کما بیش،و بعضی از أفاضل در تاریخ وفات ایشان گفته اند،قطعه:⁽¹⁾محمّد حافظی إمام فاخره من کان یسمع قول الحقّ من فیه

إذا سألت لتاریخ فوته منه فقال فصل خطابی إشارة فیه]انتهی.

و غیاث الدین بن همام الدین المدعوّ بخواند أمیر در«حبیب السّیر فی أخبار أفراد البشر»گفته:[خواجه محمّد پارسا،ولد محمّد بن محمود الحافظی البخاری بود و در سلک أعاظم أصحاب خواجه بهاء الدّین نقشبند انتظام داشت و خواجه از أولاد عبد اللّه بن جعفر طیار بود رضی اللّه عنهما،در ماه محرّم سنه 822 متوجّه گزاردن

حجّ اسلام و طواف روضه منوّره خیر الأنام علیه الصّلوة و السّلام گشته از آب آمویه عبور فرمود و در آن سفر بهر شهر و قصبه که رسید سادات و علما و أفاضل مقدم او را باعزاز و إکرام تمام تلقّی نمودند و خواجه محمّد بعد از وصول بمکّه مبارکه و فراغ از مناسک حجّ بمرض صعب مبتلا شد چنانکه نتوانست که بی آنکه در عماری نشیند طواف وداع بجای آورد در غایت ضعف و ناتوانی بجانب مدینه طیّبه در حرکت آمده در أثناء راه روزی أصحاب را طلبیده و یکی از ایشان را فرموده تا این کلمات را قلمی گرداند که:« بسم الله الرحمن الرحیم .جاءنی سیّد الطائفة الجنید قدّس اللّه سرّه فی ضحوة یوم السّبت التاسع عشر من ذی الحجّة سنة اثنی(اثنتین.ظ)و عشرین و ثمانمائة عند انصرافنا من مکّة المبارکة زادها اللّه تعالی تکریما،و نحن نسیر مع الرّکب و أنا بین النّوم و الیقظة فقال لی زیارة و بشارة«القصد مقبول»فحفظت هذه الکلمة و سررت بها ثم استیقظت من الحالة و الواقعة بین النّوم و الیقظة، و الحمد للّه علی ذلک».و آن جناب در روز چهارشنبه(بست و سوم.صح.ظ)ماه مذکور بمدینه رسیده روز پنجشنبه وفات یافت و مولانا شمس الدّین فناری و أهل قافله بر وی نماز گزارده در شب جمعه در جوار مزار بزرگوار عباس رضی اللّه عنه جسدش را بخاک سپردند.از مؤلفات خواجه محمد پارسا یکی کتاب فصل الخطابست مکتوب گشته،علماء شیعه آن کتاب را منظور نظر التفات نکرده اند، و بعضی از فضلا لفظ«فصل خطابی»را جهت تاریخ وفاتش شمرده اند]انتهی.

و مجد الدین علی بن ظهیر الدین بدخشانی در«جامع السّلاسل»گفته:

[خواجه محمّد پارسا،قدّس اللّه سرّه.ایشان خلیفه دوم حضرت خواجه بهاء الدّین نقشبند قدّس اللّه سرّه اند،و تذکره خاندان خواجگان اند قدّس اللّه تعالی أرواحهم در مبادی أحوال چون بملاقات حضرت خواجه بزرک آمدند بدر خانه خواجه ایستادند درین أثنا اتفاقا کنیزکی از خادمان حضرت خواجه از بیرون در درآمده،خواجه از وی پرسیدند که بیرون در کیست؟وی گفته:جوانیست پارسا که بر در منتظر ایستاده حضرت خواجه بیرون آمده خواجه محمّد را دیده فرمودند که شما پارسا بوده

اید،از آن روز باز که این لفظ که بر زبان مبارک ایشان گذشته در أفواه افتاده و خدمت خواجه محمّد باین لقب مشهور شدند.خدمت خواجه محمّد پارسا قدّس سرّه می آرند که در راه حجاز در مرضی که حضرت خواجه را واقع شده بود وصایا فرمودند و در آن أثنا این مخلص را بحضور أصحاب خطاب کردند و فرمودند که حقّی و أمانتی که از خلفاء خاندان خواجگان قدّس سرّه باین ضعیف رسیده است و آنچه درین راه کسب کرده است آن أمانت را بشما سپردیم،چنانکه به برادر دینی مولانا عارف علیه الرّحمة نیز سپردند،قبول می باید کردن و آن أمانت بخلق خدا می باید رسانیدن.این مخلص تواضع کرد و قبول نمود،چون از سفر حجاز مراجعت کردند باز مکرّر فرمودند:آنچه داشتم بتمام ربودی!و نیز فرموده اند که در مرض آخر در غیبت این مخلص در حضور أصحاب فرمودند که مقصود از وجود ما ظهور اوست! او را بهر دو طریق جذبه و سلوک تربیت کرده ایم،اگر مشغول می شود جهانی ازو منوّر می گردد،ویرا أفضلیّت بسیارست،چون متوجّه سفر حجاز شدند و در کنف صحّت و عافیت بمکّه محترمه رسیدند و أرکان حجّ تمام گزارده،ایشان را مرضی عارض شده است،چنانچه طواف وداع در عماری کردند و از آنجا متوجّه مدینه شدند و از آنجا اشارات و بشارات یافته در روز پنجشنبه به سنه اثنین و عشرین و ثمان مائة بجوار رحمت حقّ پیوسته اند،و در جوار قبر شریف أمیر المؤمنین عبّاس رضی اللّه تعالی عنه مدفون گشته].

و کفوی در«کتائب أعلام الأخیار»گفته:[محمّد بن محمّد بن محمود الحافظی البخاری المعروف بخواجه محمّد پارسا،أعزّ خلفاء الشّیخ الکبیر خواجه بهاء الدّین نقشبند،قدّس اللّه أرواحهما.کان من نسل حافظ الدّین الکبیر تلمیذ شمس الأئمّة الکردری.قد نصّ علیه فی ذکر محمود الانجیر معنوی(الماضی.ظ)فی قلب الکتیبة الحادیة عشر،ولد فی سنة ستّ و خمسین و سبعمائة و قرأ العلوم علی علماء عصره و کان قد بهر علی أقرانه فی دهره و حصّل الفروع و الاصول و برع فی المعقول و المنقول، و کان شابّا قد أخذ الفقه عن قدوة و بقیّة أعلام الهدی الشّیخ العارف الرّبّانی ابو الطاهر

محمّد بن الحسن بن علی الطاهر و وقع منه الإجازة فی أواخر شعبان سنة ستّ و سبعین و سبعمائة فی بخارا،و روی عن خواجه محمّد پارسا أنّه قال:أجازنی بقیّة أعلام الهدی أبو الطاهر أنّی أروی عنه ما قرأت علیه و ما سمعت من الفروع و الاصول و أدرّس ما أمررته(و أحرزته.صح.ظ)من المعقول و المنقول علی الشّرط المشروط عند النّقلة و الرّواة،و قد أکملت فی تلک السّنة عشرین و ذلک فی أواخر شعبان سنة ستّ و سبعین و سبعمائة،و أخذ أبو الطاهر عن الشّیخ الإمام مولانا صدر الشّریعة عبید اللّه البرهانی المحبوبی و وقع الإجازة منه فی ذی القعدة سنة خمس و أربعین و سبعمائة و هو أخذ عن جدّه تاج الدّین محمود بن صدر الشّریعة أحمد بن جمال الدین عبید اللّه المحبوبی عن أبیه أحمد،عن أبیه جمال الدّین،عن الشّیخ الإمام المفتی إمام زاده صاحب الشّرعة،عن حماد (العماد.ظ)الزّرنجری،عن أبیه شمس الأئمّة الزّرنجری،عن شمس الأئمّة السّرخسی، عن شمس الأئمّة الحلوائی،عن أبی علی النّسفی،عن الشّیخ الإمام أبی بکر محمّد بن أبی الفضل،عن عبد اللّه السّدمونی،عن أبی عبد اللّه،عن أبی حفص الکبیر،عن أبیه عن محمّد،عن أبی حنیفة،رح أجمعین.و أخذ الفروع و الاصول عنه المولی العالم الکامل إلیاس بن یحیی بن حمزة الرّومی و أجازه ببخاری یوم الجمعة الحادی و العشرین من شعبان سنة إحدی و عشرین و ثمان مائة و أخذ عنه أیضا ولده المولی العارف الرّبّانی حافظ الدّین محمّد بن محمّد بن محمّد بن محمود الحافظی البخاری الشّهیر بخواجه أبو نصر پارسا]انتهی.

فهذا محمد الحافظی حافظهم المعظّم المبجّل،و جهبذهم المفخّم المجلّل، قد روی هذا الحدیث المرصّص الموثل،المؤسّس المأصل،فوا عجبا للجاحد المبدع المضلّل،و الحائد المرسل الممهّل،کیف ألقی بیدیه فی التّباب الوحیّ المعجّل، و عرّض نفسه للعذاب الوبیل المؤجّل.

134-أما روایت ملک العلماء شهاب الدین بن شمس الدین الزاولی الدولت آبادی

حدیث ثقلین را،پس در«هدایة السّعداء»این حدیث شریف را از کتب

عدیده و طرق سدیده آورد بإیضاحات وافیه و تصریحات شافیه راه احقاق و إثبات آن بقدم إنصاف و ترک عصبیّت و اعتساف سپرده،چنانچه در هدایه رابعه کتاب مذکور گفته:[الجلوة الاولی:فیما جاء بتمسّکهم.فی«کشف المحجوب»:کتب الحسن البصری إلی أمیر المؤمنین حسن بن علیّ رضی اللّه عنهما مکتوبا السّلام علیک یا بن رسول اللّه و رحمة اللّه و برکاته.و بعد،فأنتم معاشر بنی هاشم الفلک الجاریة فی اللّجج أی البحر و مصابیح الدّجی و أعلام الهدی و الأئمّة القدوة(القادة:ظ)الّذین من تبعهم نجا کسفینة نوح المشحونة الّتی یؤل إلیها المؤمنون و ینجو فیها المتمسّکون فأنتم ذریّة بعضها من بعض،بعلم اللّه علمتم و لهو الشّاهد علیکم و أنتم شهداء علی النّاس،أنتم شهداء علی النّاس،أنتم شهداء علی النّاس.و فی«دستور الحقائق»للإمام فخر الحقّ و الدّین الهانسوی«رح»:

روی عن زید بن أرقم قال: لمّا رجع رسول اللّه(صلی الله علیه و آله) عن حجّة الوداع و نزل عند غدیر خمّ و هو اسم موضع بین مکّة و المدینة فأمر أن یجمع رحال الإبل فجعلها ذلک المنبر(فجعلها کالمنبر.ظ)فصعد علیها و قال:إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی إن تمسّکتم بهما لن تضلّوا من بعدی. و فیه أیضا: من أراد أن یتمسّک بالحبل المتین فلیحبّ علیّا و ذرّیّته، و فی«المشارق»فی باب«أما» و«المصابیح»:عن زید بن أرقم قال: قام رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم(فینا خطیبا.ظ)بماء یسمّی خمّا بین مکّة و المدینة،فحمد اللّه و أثنی علیه و وعظ و ذکّر ثمّ قال:أمّا بعد،یا أیّها النّاس (إنّما.صح.ظ)أنا بشر مثلکم یوشک أن یأتینی رسول ربّی و أنا اجیب(فاجیب ظ) و إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه فیه الهدی و النّور،خذوا(فخذوا.ظ)بکتاب اللّه و استمسکوا به و أهل بیتی،اذکّرکم اللّه فی أهل بیتی،اذکّرکم اللّه فی أهل بیتی.

و فی «العمدة»و«الدرر»و«تاج الأسامی»: إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی و لن تضلّوا أبدا إن تمسّکتم بهما.

و فی«الأربعین فی(عن.ظ)الأربعین»و کتاب «الشّفاء»و«نصاب الأخبار»و«المصابیح»و«مشکاة الأنوار»و«النّسائیّة»:

أنا محمّد بن المثنّی،قال:نبّأ یحیی(بن حمّاد،قال:نا أبو عوانة،عن سلیمان،قال:

ثنا حبیب.صح.ظ)بن أبی ثابت،عن أبی الطّفیل،عن زید بن أرقم،قال: لمّا

رجع رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم عن حجّة الوداع و نزل عند غدیر خمّ أمر بدوحات فقممن و قال:

(ثم قال.ظ)إنّی دعیت فأجبت و إنّی تارک فیکم الثّقلین أحدهما أعظم من الآخر و أکبر کتاب اللّه حبل ممدود من السّماء إلی الأرض و عترتی أهل بیتی و لن یتفرّقا حتّی یردا علی الحوض فانظروا کیف تخلفونی فیهما.

و فی«المصابیح»عن (فی.ظ)الحسان،عن جابر(رض)قال: رأیت رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم علی النّاقة القصواء یخطب فسمعت یقول:یا أیّها النّاس!إنّی ترکت فیکم ما إن أخذتم به لن تضلّوا کتاب اللّه و عترتی.

حاصل الأحادیث:حضرت رسالت صلعم چون از حجّة الوداع بازگشت یعنی چون مصطفی صلعم در حجّ حاجیان را وداع کرد و فرمود:سلام من بر کسی که در این مقام بباید.در حاجیان نوحه و غلغله شد و خلق را هر چند باز می گردانید نه ایستاده تا خم که منزلست رسیده،پس مصطفی صلی اللّه علیه و سلّم فرمود که پالانهای اشتران انبار کنند و بطریق منبر سازند،پس مصطفی صلی اللّه علیه و سلّم برآمد،یاران گفتند:یا رسول اللّه!قائم مقام بجای تو کرا ببینیم؟فرمود:قرآن و فرزندان من بجای من بعد من به بینید، و اگر چنگ برین هر دو زنید بعد من هرگز گمراه نگردید،پس بدینحدیث ثابت شد که بقاء ایشان تا قیام قیامت باشد و ازیشان راه نمایان بحقّ اند،متمسّک ایشان هرگز گمراه نگردد.

قوله:لمّا رجع.

وقت مراجعت از حجّة الوداع از آن نصیحت کرد که دلها وقت مراجعت وداع نرم و از شوق فرقت گریان بود تا در حال أثر کند و از دل نرود،و در«شرح سنّت» می گوید:بعد ورود این حدیث مصطفی صلی اللّه علیه و سلّم دو ماه و ده روز در صدر حیات بود.

قوله:نزل غدیر خمّ چون در موضع غدیر خم آمد این نصیحت کرد تا هر که از حاجیان در آن موضوع تا قیامت⁽¹⁾آیند این نصیحت از سر تازه شود و یاد دارند.

قوله:أمر أن یجمع رحال الإبل.

فرمود تا پالانهای اشتران جمع کنند تا هر یکی از صحابه بشنود و مجموع علیه (مجمع علیه.ظ)شود،کسی را بعد،خلاف و اختلاف نباشد،لأنّه أمر عظیم للهدایة.و در«شرح سنّت»می گوید:در صحّت این حدیث،محدّثان سلف و خلف متّفق اند.

قوله:قام.

از آنکه آواز ایستاده أشهرست و أبلغ.و غرض مصطفی در قیام تعلیل إکرام و تعظیم ایشان بود.

قوله:یخطب(خطیبا.ظ).

تا بدانی هر که را در خطبه مصطفی ذکر کند در خواندن خطبه بایستد معظّم و مکرّم باشد.

قوله:فحمد اللّه و أثنی علیه.

تا معلوم شود قرآن و فرزندان عظیم القدراند و تمسّک بدیشان أمری عظیمست،

لقوله علیه السّلام:کلّ أمر ذی بال لم یبدئ بحمد اللّه فهو أبتر.

قوله:ذکر.و خدا را بسیار یاد کرده(یاد دهانید.ظ)تا دلها نرم بلرزند و بامید نزدیک شوند.

قوله:و وعظ.پند داد و دلها نرم گردانید زیرا چه چون تخم در زمین بریزی أول نرم کنی آنگاه آن تخم میوه دهد.

قوله:أما بعد.

أمّا کلمة فیها معنی الشّرط و فائدته فی الکلام أن یعطیه فصل(فصلا.ظ) و قیل:أول من تکلم بهذه الکلمة و فصل بها بین کلامین داود علیه السّلام،و(هی.صح.ظ) المراد بفصل الخطاب فی قوله تعالی: وَ آتَیْناهُ الْحِکْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطابِ .و أمّا علی وجهین:

أمّا للاستیناف و إمّا للتّفصیل،و هی کلمة موضوعة موضع جملة شرطیّة محذوفة للإیجاز،فلذا عملت فی الظرف الزّمانیّ خاصة لنیابتها عنها.

قوله:یا أیّها النّاس! بدانکه یا حرف نداست،فإذا لم یکن فی أوّل الاسم الألف و اللاّم نودی به مفردا:یا رجل!یا آدم!و إذا کان فی أوّل الاسم الألف و اللاّم یکون نداء:یا أیّها! و هذا إذا کان اسما یکون عند اسقاط الألف و اللاّم عنه نکرة کالرّجل فنحوه فأمّا إذا کان اسم علم لا یقال:یا أیّها زید!یا،نداء،أیّ،اسم المنادی،ها،کلمة تنبیه المخاطب،النّاس،اسم عامّ یتناول جمیع بنی آدم العاقل و غیر العاقل الحاضر و الغائب الصّغیر و الکبیر إلاّ أنّ المراد ههنا العاقلون البالغون مبلغ الخطاب دون المجانین و الاطفال.

قوله:(انما.صح.ظ)أنا بشر.

تا کسی إنکار نیارد از أولاد او از آنکه بشر را ولد باشد،و نیز کسی نگوید که ملک بود،و نیز ثالث ثلث نگوید.

قوله: یوشک أن یأتینی رسول ربی.

می شتابد اینکه بیاید بر من مهتر عزرائیل علیه السّلام و من اجابت کرده ام(کنم.ظ).

قوله: و إنّی ترکت و تارک.

و حال این ست که من می گذارم در شما متروکه یادگار تا از دیدن آن مرا یاد آرید.و این همه در جلوه تاسعه از هدایت حادی عشره(حادیة عشر.ظ)بیان منشور گفتم.تارک،از آن گفت زیرا چه رسم پدرانست که چون موت بنزدیک رسد متروکه بفرزندان سپارند.امّتی أبنائی فأنا أبوهم.هر آینه بامّت سپرد.فیکم.بدانکه إنّی تارک لکم و لأجلکم،نگفت تا امّت مقام و محلّ قرآن و سادات را باشد و در بلیّات و ناکامی ایشان أمّت سپر باشد،چنانچه کیسه مال را سپر بلاست،در«جامع نصرت»می گوید:چون مصطفی صلی اللّه علیه و سلّم از مکّه در حجّة الوداع بمدینه درآمد فاطمه را در کنار گرفت و گفت:فرزندم!أجل من بقریب رسیده.فاطمه بیهوش گشت ساعتی بهوش باز آمد،أی بابای مهربان من!نیکو می دانی که دختر بی مادر شکسته دل باشد و تو از مادر مشفق بوده و فرزندان مرا از تو کسی مشفق و مربّی نبوده،حال من و حال فرزند من چه باشد؟گفت:ای فاطمه در حق فرزندان کسی که «إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی» ،و

«إنّی سائلکم غدا» ،و محبوب و محفوظ و عزیز و نفیس باشد

«إنّی تارک فیکم الثّقلین» و با قرآن یکجا مذکور

«و لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض» ست،تا در این چنین فرزندان غم فرزند چرا خورد؟گفت:أی پدر! فرزندان مرا بخلیفه خود بسپار!پس مصطفی صلی اللّه علیه و سلّم چشم پر آب کرد و فرمود:

اللّه خلیفتی من بعدی. قرآن را وتر او امّت را بدو سپرده سپرده ام.باز گفت:أی بابا!مرا برادر نگذاشتی که فرزندان مرا جای و مقام برایشان بودی و مرا معین و پشتوان شدی!یعنی شرط پدر آنست که گوید دختر و فرزندان او محبوب من اند،إنّ أبرّ البرّ أن یصل الرّجل إلی أهل ودّ أبیه.دختر و فرزندان او را به پسر خود می سپارند و می گویند در حق دختر من و فرزندان او أضعاف شفقت فرمای.صلة الرحم تزید فی العمر و المال.پس مصطفی فرمود:أی فاطمه!دختران دیگر را برادران معدود و فرزندان ایشان را نیایگان مخصوص باشند.پس مصطفی صلی اللّه علیه و سلّم رو بسوی یاران کرد و گفت:

امّتی أبنائی،أنا أبوهم .برادران و پشتوان تو ایشانند و فرزندان ترا جای و محلّ بناء ایشان اند و فرزندان ترا مکان و مقام تا قیامت در ایشانست.

پس فرمود:

إنّی تارک فیکم الثّقلین إن تمسّکتم بهما لن تضلّوا من بعدی. شرط هدایت آنست که اگر تمسّک کنید بدین هر دو هرگز گمراه نگردید،پس هر که یکی ازین هر دو ترک دهد یا قرآن را یا فرزندان رسول را یا تمسّک نکند هدایت نیابد و گمراه تواند خواند(أبد باشد.ظ).

قوله: من بعدی و ما تمسّکتم به لن تضلّوا أبدا.

یعنی هر که بعد من تمسّک بقرآن و أولاد من کند هرگز گمراه نشود حسبکم کتاب اللّه و عترتی.بعد رسول بسند هست تمسّک بکتاب و فرزندان رسول که تا دین سلامت ماند از هلاکی امت را پناهی بسند است کتاب خدا و فرزندان رسول و لهذا مصطفی فرموده:چگونه هلاک شود امّتی که أوّل او من باشم و میانه او اولاد من باشد و آخر او عیسی باشد.و قد ذکرناه فی الجلوة العاشرة من الهدایة الثّالثة.

قوله:الثّقلین.

فی«تاج الأسامی»:الثّقل،رخت و بار مسافر.یقول العرب لکلّ شیء عزیز نفیس مصون:ثقل.الثّقلان:پری و آدمی.و

فی الحدیث: إنّی تارک فیکم الثقلین کتاب اللّه و عترتی، إنّما سمّیا بذلک لأنّ الأخذ و العمل بهما ثقیل.و فی«الدّرر» فی سورة الرّحمن:و فی العلمی:ذکر أبو عمرو أنّ أصل کلمة ثقل من النفاسة لا من الثّقل،و الثّقل بیض النّعام لسوائه و بقائه،فسمّاهما ثقلین إعظاما لقدرهما و تفخیما لشأنهما.کذا فی«النّهایة»و فی«الصّحاح»:الثّقل،بالتّحریک:متاع المسافر و حشمه.و فی«النکات»:الثّقل اسم لشیء یثقل،و سمّی الثّقل لأنّ العرب یسمّی العظیم ثقلا و ثقیلا.قال مجاهد:الثّقل و الثّقیل واحد یذکران فی التّعظیم کذا فی«الزّاهدی»عند قوله تعالی «قَوْلاً ثَقِیلاً» :در قول ثقیل قولهاست.أوّل آنکه:

قول شریف است و عرب را عادتست چیزی که بفضل و شرف یاد کنند آن را بثقل و رجحان و وزن وصف کنند و گویند:هذا أرجح من ذلک،و هذا الکلام له وزن، أی قدر،و کان المراد منه أشرف منه و أحسن.یعنی ما بتو وحی کنیم قرآنی شریف و بزرگوار دوم آنکه: قَوْلاً ثَقِیلاً فی الثّواب،کما قال:کلمتان ثقیلتان فی المیزان

و خفیفتان فی اللّسان.سوم آنکه: قَوْلاً ثَقِیلاً فی العمل و حفظ حدوده و أحکامه لا فی القراءة،و هذا کمن قال لآخر:ارفع هذا العدل علی السّطح(فقال.صح.ظ):یثقل علی السّامع هذا الکلام لأنّ عین الکلام لیس بثقیل و لکنّ العمل ثقیل.چون بر موحّدان و متدیّنان عمل ایشان ثقیل باشد،علی الکفرین غیر یسیر،و

فی الحدیث: إنّ هذا القرآن صعب مستصعب علی من کرهه.

و قال: تقشعرّ منه جلود الّذین یخشون ربّهم. یعنی موی از اندام می خیزد و پوست می لرزد کسانی را که می ترسند از پروردگار خویش.

قوله: فیکم الثّقلین.

و قوله:فیکم.و

قوله: إن تمسّکتم بهما.

و قوله: و لن یتفرّقا حتّی یردا.

و قوله: کیف تخلفونی فیهما. در جمیع ضمائر مذکوره قرآن و فرزندان رسول جمع کرد تا اشارت باشد که تعظیم مجموع یعنی قرآن و فرزندان برابرست و هیچکسی از گویندگان نؤمن ببعض و نکفر ببعض نباشد،اگر از یکی منکر شوی و بر یکی ایمان آری ایمان نباشد،و اگر هر دو بمرتبه تعظیم برابر نبودندی جمع ضمیر جایز نشدی.کذا فی«المشارق»بئس الخطیب أنت.

قاله لمن قال فی الخطبة: من أطاع اللّه و رسوله فقد رشد و من یعصهما فقد غوی.

قوله: کتاب اللّه و عترتی.

ذکر بالعطف.قال الشّیخ الإمام عبد القاهر الجرجانی:العطف هو الجمع بین الشّیئین فی العطف(الحکم.ظ)و الأصل فیه الواو هو لمطلق الجمع عندنا، أی الجمع بین المعطوف و العطف فی الحکم الّذی هو الإثبات أو النّفی،و علیه عامّة أهل اللّغة و أئمّة الفتوی.

قوله: خذوا بکتاب اللّه و استمسکوا به.

یعنی:ثابت و محکم باشید در دوستی قرآن و فرزندان من از آنکه حبّ قرآن علامت حبّ خداست و حبّ أولاد من علامت حبّ من است.و فی کتاب«الشفاء»:حبّ القرآن علامة حبّ اللّه.

قوله:عترتی فی«الصّحاح»:عترة الرّجل نسله.و فی«تاج الأسامی»:

العترة فرزندان و فرزندان فرزندان.

قوله:أهل بیتی.

فی«النّکات»:اهل بیت الرّجل:ولده و ولد ولده.کذا ذکرناه فی الجلوة السّادسة عشر من الهدایة الحادیة عشر.

قوله: اذکّرکم اللّه.

بدانکه ذکر را از باب تفعیل فرمود از بهر بزرگی دادن ایشان.فی«تاج المصادر»:فی الحدیث:فذکروه،أی فاجّلوه لأنّ فی ذکر الشّیء إجلاله.الإجلال بزرگ داشتن یعنی:می دارم شما را در دوستی فرزندان خود و یاد می دهانم شما را خدای در دوستی فرزندان خود تا فراموش نکنید،لأنّ النّسیان مرکب للإنسان لقوله عزّ و جلّ: وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلی آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ .تا در مال و أسباب فریفته نگردید و در فرح نشوید و این نصیحت مرا فراموش نکنید که قوم پیشین را چه رسید، فَلَمّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَیْهِمْ أَبْوابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّی إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ .و مصطفی صلی اللّه علیه و سلّم سه بار بتکرار فرمود:

اذکّرکم اللّه فی أهل بیتی، تا دلهای مؤمنان گشاده گردد از آنکه مؤمن کسی است چون بر وی ذکر خدا کنند دل او گشاده گردد از آن فرمود:

اذکّرکم اللّه. إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذا ذُکِرَ اللّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیاتُهُ زادَتْهُمْ إِیماناً وَ عَلی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ .و سه کرّت بتأکید از آن فرمود تا فراموش نکنند و فردا از گویندگان یَقُولُ الَّذِینَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَیَشْفَعُوا لَنا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَیْرَ الَّذِی کُنّا نَعْمَلُ (نباشند.صح.ظ).یعنی آن قوم بگویند تحقیق آمدند بر ما پیغمبران پروردگار ما بحقّ است کسی که امروز شفاعت ما کند آن روز فراموش کردیم یا باز گرداند ما را در دنیا تا ما عمل صالح کنیم.

قوله:لن یتفرّقا.

در محل لَنْ تَرانِی .لن برای تأکیدست و لن اینجا برای تأبیدست.یعنی جدا

نشود این هر دو از تعظیم و فضل و شرف در دنیا و عقبی.

حتّی یردا علیّ الحوض، هرگز جدا نشود تعظیم قرآن و فرزندان رسول اللّه تا آنکه بیایند بر حوض کوثر.ذکر کوثر کرد تا یاد آرند که از آنکه همه را ورود بر کوثر باشد،مؤمن از مشرک و موحّد از ملحد و موافق از منافق آنجا جدا گردد،چنانچه از حدیث کتاب«الشّفاء»در جلوه ثانیه تحت این جلوه در مذمّت من لا یتمسّکهم(لا یتمسّک بهم.ظ)تمام حدیث آوردیم یعنی:بر حوض کوثر هر که محبّ خاندانست آمدن دهند و منافق را از دور برانند.

قوله: فانظروا کیف تخلفونی فیهما.

فی«تاج المصادر»:النّظر بمعنی الاعتبار و التّأمل،کقوله تعالی:انظر کیف فضّلنا.و الخلف و الخلافة:بجای کسی که از تو بوده ایستادن،و الخلف:از پی کسی در کسی در آمدن و خلف بودن.یعنی:پس عبرت گیرید و اندیشه کنید که بعد من با قرآن و فرزندان من چگونه خواهید بود. ثُمَّ جَعَلْناکُمْ خَلائِفَ فِی الْأَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ لِنَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ .هر آینه خداوند می بیند آنچه با ایشان خواهید کرد،خلف بد مباشید تا فردا نگویم شما را:

بئسما خلفتمونی من بعدی. إلیه همه را هدایت روزی فرما!و

فی کتاب«الشّفاء»: اوصیکم بکتاب اللّه و عترتی. یعنی وصیّت می کنم شما را بتمسّک کتاب خدا و فرزندان من،اگر چنگ در زنید بدین هر دو بعد از من هرگز گمراه و تباه نشوید.و

فی«بحر الأنساب»:قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم: حسبکم کتاب اللّه و عترتی. یعنی بسنده و کافیست شما را از برای هدایت و چنگ در زدن کتاب خدا و فرزندان من.و

فی کتاب«الشّفاء»:أخبرنا الشّیخ محمّد بن أحمد العدل من کتابه و کتبت من أصله،حدّثنا أبو الحسن المقری الفرغانی،حدّثنی أمّ القاسم بنت الشّیخ أبی بکر الخفاف،قالت:حدّثنی أبی،قال:حدّثنا حاتم،و هو ابن عقیل،ثنا یحیی، و هو ابن اسماعیل،ثنا یحیی،هو الحمانی،ثنا وکیع،عن ابیه،عن سعید بن مسروق، عن یزید بن حیّان،عن زید بن أرقم قال:قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم: أنشدکم اللّه فی أهل بیتی أنشدکم اللّه فی أهل بیتی،أنشدکم اللّه فی أهل بیتی. و فی«تاج المصادر»:نشد من

باب نصر،سوگند دادن.و فی«المغرب»من قال:أنشد من باب أکرم فقد أخطأ، و نشدک اللّه بمعنی نشدتک اللّه أنشدک عهدک و وعدک،أی أذکرک ما عاهدتنی به و وعدتنی و فی«الصّحاح»:نشدت فلانا أنشده نشدا:إذا قلت له:نشدتک اللّه أی سالتک باللّه کأنک ذکرته(إیاه،فنشد أی تذکر.صح.ظ).و فی«النکات»:

فی الحدیث:

أنشدکم اللّه فی أهل بیتی أی أذکّرکم اللّه ما وعدتمونی فی إکرام و حبّ أهل بیتی لأنّه شرط الإیمان.یعنی سوگند خدا می دهم شما را در چنگ زدن بأهلبیت من و در رعایت و حرمت ایشان.و سوگند أشدّ تأکید و سختترین اهتمامست.مؤمن مخلص سوگند و تأکید رسول قبول کند کافر ملحد،منکر شود.یعنی دیگر یاد می دهانم عهدی و وعده که در دوستی فرزندان من کرده اید زیرا چه حبّ أولاد رسول شرط ایمانست،پس یاد می دهانم آن شرط را،لأنّه مذکور و سابق من الإیمان.و فی «شرف النبوّة»و«المشکوة»:

روی أحمد عن أبی ذرّ رأیته قال آخذا بباب الکعبة سمعت النبیّ یقول: مثل أولادی(أهل بیتی.ظ)فیکم کمثل سفینة نوح،فمن رکبها نجی و من زاغ عنها هلک. ترجمه:و مصطفی صلی اللّه علیه و سلّم فرمود و در آن حال در کعبه گرفته بود گفت:مانند أولاد من در شما همچو کشتی نوح ست پس هر که چنگ در زد در آن نجات یافت و هر که گذاشت در ضلالت هلاک شد و این فرمان در وقت صحابه شده بود از آنکه مصطفی می دانست که در آخر الزمان طول مدّت شود از غیبت مصطفی صلعم، ظَهَرَ الْفَسادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ .فساد القلوب علی قدر فساد الزّمان.

خیر القرون قرنی ثم من یلیه ثم من یلیه ثمّ یفشو الکذب.آن روز دریای فساد زمانه در موج آید،و من کان فی البحر لا ینجو إلاّ بالسّفینة.و بیان این حدیث در جلوه أولی از هدایت ثانیه گفته شد،و آن روز دین غریب و ایمان أسیر و نیکبخت نادر و دیندار کم باشد،هر کسی بکسی پناهد شما راه راست بگیرید. قُلْ هذِهِ سَبِیلِی أَدْعُوا إِلَی اللّهِ(عَلی بَصِیرَةٍ .صح.ظ) أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِی .یعنی دوستی قرآن و فرزندان من اگر بگیرید هرگز بعد من بی راه و تباه نشوید.و

فی کتاب«الشّفاء»: المتمسّک بسنّتی عند فساد امّتی له أجر مائة شهید. یعنی آن روز که مردمان بفساد مشغول

شوند هر که چنگ در زند در سنّت من مر او را ثواب صد شهید باشد و آن سنّت دوستی قرآن و فرزندان رسول ست که مردمان امروز بسبب فساد زمانه و دور و دیار آخرین آن را ترک داده و در دریای شقاوت غرق شده.عصمنا اللّه من المعترض الزّنیم.

الجلوة الثانیة:فی مذمّة من لا یتمسّکهم(لا یتمسّک بهم.ظ)قال اللّه تعالی:

فَلْیَحْذَرِ الَّذِینَ یُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِیبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ یُصِیبَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ .

و قال: وَ مَنْ یُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدی وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ .عزیز من!دوستی و تمسّک بأولاد رسول بفعل و قول مصطفی و بنصوص ثابت است.پس هر که بجا نیارد و منکر گردد از قومی باشد، مَنْ یَقُولُ آمَنّا بِاللّهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِینَ .قال اللّه تعالی: وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا .فی«الزّاهدی»:عن ابن مسعود أنّه عموم(عام.ظ)فی کلّ ما أمرهم النّبی و نهیهم عنه.پس هر که تمسک بقرآن و اولاد رسول نکند اگر چه ظاهر خود را مؤمن گوید ایمان او سودمند نباشد و فردا سیاه رو گردد.و

فی کتاب«الشّفاء»: فلیذادنّ عن حوضی رجال کما یذاد البعیر الضّالّ فأنادیهم:ألا هلمّ!ألا هلمّ!فیقال:إنّهم بدّلوا بعدک!فأقول:فسحقا(سحقا.ظ)فسحقا فسحقا!

و فی«الکشّاف»: إنّی علی الحوض أنظر من یرد علی منکم و اللّه لیقطعن دونی،أی لیطردنّ طرد غضب دونی،أی أدنی مقام منّی رجال فلأقولنّ:ربّ منّی أو من امتی! فیقول:إنّک لا تدری ما أحدثوا بعدک،ما زالوا یرجعون علی أعقابهم! حاصله:

مصطفی فرمود صلعم در حدیث سابق:

و لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض. یعنی قرآن و فرزندان من یکجا بر حوض حاضر شوند تا شاهد باشند که دوست ایشان که بوده که دشمن بوده و بعد من فرمان تمسّک من که بجا آورده و که ترک داده و من بر حوض ایستاده باشم می بینم هر که خواهد آمد بر من،با دوستی جمله قرآن و فرزندان من و هر که بایشان تمسّک نکرده،خلاف أمر من کرده،بخدا که او را فرشتگان برانند راندنی غضب چنانچه اشتر و اسپ یله را برانند از حوض،پس من ندا کنم:

بیارید این از امّت من ست و از آن من ست!فرمان آید:أی محمّد!تو نمی دانی بعد تو ایشان با قرآن و فرزندان تو خلاف فرمان تو کرده اند،و بجای ودّ و مودّت، بغض و عداوت کرده اند.پس بگویم من:أی فرشتگان از من این مرد را دورتر برید،و المأمور بمتابعته لا یصیر تبعا و المندوب إلی إمامته لا یصیر مأموما،کلّ علم و کلّ قول دلّ علی مخالفة النبیّ صلی اللّه علیه و سلّم فهو زندقة و شیطنة.پس هر که با قرآن و فرزندان رسول تمسّک ندارد اگر چه علم أوّلین و آخرین بخواند چون کتابی ست و اگر زهد کند مانند راهب ست،و فردای قیامت او را برو اندازند در دوزخ.کذا فی«دستور الحقایق»و«الأربعین فی(عن.ظ)الأربعین».

فی«الزّاهدی»:فی «مجمع الأخبار» عند قوله تعالی: فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ ؛أنّ اللّه تعالی خلق الأنبیاء من أشجار شتّی و خلقنی و علیّا من شجرة واحدة،أنا أصلها، و علیّ فرعها،و الحسنان ثمارها،و أولادهما أغصانها،و شیعتهم أوراقها.فمن تعلّق بغصن من أغصانها نجا و من زاغ عنها هوی و غوی،و لو کان عبدا عبد اللّه تعالی بین الصّفا و المروة ألف عام ثم ألف عام حتّی یصیر کالشّنّ البالی لم یدرک محبّتنا فأکبه اللّه علی منخریه!ثمّ تلا هذه الآیة: قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی حاصله:مصطفی فرموده صلعم:خداوند تعالی مرا و علی را از یک درخت آفریده

«من کنت مولاه فعلی مولاه» شاهد این مقاله است؛من أصلم و علی فرع ست،لا جرم بیعت ایمان أصل باشد و بیعت توبه فرع و فرزندان من میوه آن درخت اند،هر که تمسّک کند و چنگ محکم بشاخ آن درخت زند نجات یابد،و هر که بلخشید فرود افتاد و بی راه شد اگر چه باشد بنده که پرستیده ست خدای را هزار اندر هزار سال در میان صفا و مروه تا آنکه شده چون مشک خشک کهنه؛در نیافته است دوستی ما را، وَ ما کانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَیْتِ إِلاّ مُکاءً وَ تَصْدِیَةً ،آن نماز نیست آوازیست که از میان دو لب چون آواز سر نای بیرون می آرد و دستک می زند و چون فردا برخیزد بر روی اندازد خداوند تعالی او را در دوزخ بر هر دو پره بینی.عزیز من!هشیار باش شیطان رهزن ترا ره می زند و از سادات کم اعتقاد می کند،باید که اعتقاد بر قرآن

و سادات محکم کن

«حسبکم کتاب اللّه و عترتی» امیدی واثق ست،و ازینجا إمام شعبی وزیر عبد الملک مروان گفت:هر که أولاد رسول را بیازارد و نماز گزارد بمنزل کسی باشد که قرآن زیر پای نهد و کفش پیغمبر بر سر اندازد و بت در بغل و سر در سجده،آن نماز سود این قوم نباشد،یقولون آمَنّا بِاللّهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِینَ یُخادِعُونَ اللّهَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ ما یَخْدَعُونَ (إلاّ أنفسهم.صح.ظ) بدین دعوی دروغ خود را در دنیا مسلمان گویانند و از تیغ می رهانند.عصمنا اللّه من المعترض الزّنیم].

و نیز ملک العلماء در«هدایة السّعداء»در جلوه ثالثه هدایه ثانیه گفته:

[فی«المصابیح»: إنّی تارک فیکم ما إن تمسّکتم به من بعدی لن تضلّوا کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی. حاصله:فرزندان خود را در شما می گذارم،شرط إیمان آنست اگر بگیرید او را بحرمت و رعایت هرگز گمراه بعد من نگردید.و این دلیلست که محبت ایشان شرط ایمانست].

و نیز ملک العلماء در«هدایة السّعداء»در جلوه خامسه هدایه ثانیه گفته:

[

و فی«المصابیح»و«المشکوة»:عن زید بن أرقم،قال: قام رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم قال(فقال.ظ):إنّی تارک فیکم ما إن تمسّکتم به لن تضلّوا من بعدی أحدهما أعظم من الآخر کتاب اللّه حبل ممدود من السّماء إلی الأرض و عترتی أهل بیتی.

و لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض فانظروا کیف تخلونی فیهما. ترجمه:زید بن أرقم گوید:بایستاد مصطفی صلعم و در آن حال ایستاده گفت:بدرستی که من گذارنده ام در شما چیزیرا که اگر بگیرید آن را هرگز گمراه و بی راه نشوید بعد من،یکی از ایشان بهترست از دیگری و آن دو چیز آنست یکی کتاب خداست که رسنی ست که درازی او از آسمان سوی زمین.دوم فرزندان من،و قرآن و فرزندان از روی شرف و فضل هرگز پراکنده و جدا نشوند،همیشه جمع باشند تا آنکه حاضر شوند بر حوض کوثر،پس نیکو اندیشه کنید چگونه با ایشان خواهید بود،یعنی اگر تمسّک کنید بدیشان هرگز گمراه نشوید،و اگر بگذارید ایشان را بی راه

و هلاک گردید.و این حدیث دلیلست که ایشان چون با قرآن جمع باشند ایمان ایشان در حالت نزع زائل نشود].

و نیز ملک العلماء در«هدایة السّعداء»در جلوه سادسه هدایه رابعه عشر گفته:

[فی«المصابیح»:عن(فی.ظ)الحسان:عن جابر رضی اللّه عنه قال: رأیت رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم علی ناقته القصواء فسمعته یقول:یا أیّها النّاس!إنّی ترکت فیکم ما إن أخذتم به لن تضلّوا کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی.

و فی«شرف النّبوة»و «المشکوة»: مثل أولادی(أهل بیتی.ظ)فیکم کمثل سفینة نوح فمن رکبها نجی و من ترکها هلک. حاصله:مصطفی فرمود صلعم:هر که خود را در دامن فرزندان من بربندد و بدوستی ایشان چنگ در زند که اگر فرزندان مرا دوست گیرید و چنگ در دامن ایشان زنید هرگز بعد من گمراه و بی راه نگردید.

من اقتدی به فهو مهتد و من انتصره فهو منصور و من خالفه فقد اتّبع غیر سبیل المؤمنین،ولاّه اللّه ما تولّی و أصلاه جهنّم و ساءت مصیرا. و ازین جاست که مرید از آن سیّد بهتر و فاضلترست از مرید غیر سیّد،چنانچه تمام این أحادیث در فصول وصیّت و نقل(بدو ثقل.ظ)در خامسه⁽¹⁾از هدایه(هدایات.ظ)گفته آمد].

و نیز ملک العلماء در«مناقب السّادات»گفته:[الحدیث الثالث-

فی «المشارق»و«المصابیح»و«شرف النبوّة»و«الدّرر»و«تاج الأسامی»و غیر ذلک: إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی فإن تمسّکتم بهما لن تضلّوا من بعدی. حاصل:مصطفی صلعم فرمود:بدرستی و راستی که من می گذارم در شما دو چیز عزیز و نفیس و محفوظ،از آنکه مصطفی پدر امّتانست،

کقوله: امّتی أبنائی، و شرط پدرانست که وقت رحلت بفرزند نصیحت و وصیّت کنند و آنچه عزیز و نفیس باشد بفرزندان سپارند،مصطفی را قرآن و فرزندان عزیز و نفیس بودند با امّت سپرد و فرمود:اگر چنگ زنید بدرستی بایشان بعد من هرگز گمراه نگردید.

و در«شرح سنن(سنّت.ظ)»می گویند:در صحّت حدیث،محدّثان خلف و سلف متّفق اند].

و نیز ملک العلماء در«مناقب السّادات»گفته:[الحدیث الثالث-

فی «المصابیح»و«المشکوة»:عن زید بن أرقم،قال:قام رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم و قال:

إنّی تارک فیکم الثّقلین ما إن تمسّکتم به لن تضلّوا من بعدی أحدهما أعظم من الآخر کتاب اللّه حبل ممدود من السّماء و عترتی أهل بیتی و لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض،فانظروا کیف تخلفونی فیهما]. ترجمه:مصطفی فرمود صلی اللّه علیه و سلّم:بدرستی که می گذارم من در شما دو چیزی را که اگر دست گیرید او را گمراه نشوید بعد من، یکی بزرگتر است از دیگری:کتاب خدای تعالی رسنیست دراز از آسمان.دوم فرزندان من،هرگز جدا نشوند این هر دو یکی از دیگری تا آنکه فرود آیند بر حوض کوثر،پس اندیشه کنید که چگونه از پس من در ایشان خواهید بود،یعنی در رعایت و محبّت ایشان.

قوله:قام.

زیرا که آواز ایستاده بلندترست،و هو الاشتهار.إنّی تارک،از آن گفت که چون امّت بمنزله پسرانند و رسم پدران آنست که وقت رحلت؛متروکه و آنچه عزیزتر و نفیستر باشد بفرزندان سپارند و بحفظ آن وصیّت کنند.فیکم،للظرف، تا ایشان را در امّت مقام و جاه باشد.ما إن،إبهام،و هو الاهتمام،إن شرطیّة،هدایت آنست که دوست دارید ایشان را.لن یتفرّقا،لن للتّأکید،یعنی هرگز فرزندان من از قرآن جدا و بیزار نشوند و هرگز از ایشان قرآن بیزار نشود زوال تصدیق نباشد]انتهی.

و کمال جلالت مرتبت و سمو منزلت ملک العلماء دولت آبادی و نهایت تمهّر و تبحّر او در علوم دینیّه و معارف یقینیّه بر ناظر«أخبار الأخیار»شیخ عبد الحق دهلوی و«تفسیر شاهی»محمّد محبوب عالم و«مقدّمه سنیّه»شاه ولی اللّه والد ماجد مخاطب و«کشف الظّنون»مصطفی بن عبد اللّه القسطنطینی و«مرافض»حسام-

الدّین سهارنپوری و«سبحة المرجان»و«تسلیة الفؤاد»غلام علی آزاد بلگرامی و «إیضاح لطافة المقال»و«غرّة الرّاشدین»فاضل رشید و«إزالة الغین»مولوی حیدر علی معاصر و«أبجد العلوم»مولوی صدیق حسن خان معاصر؛واضح و آشکارست.در این جا اکتفا بر بعض عبارات می رود.

شیخ عبد الحق دهلوی در«أخبار الأخیار»گفته:[قاضی شهاب الدّین دولت آبادی.شهرت أوصافش مغنیست از شرح آن،اگر چه در زمان او دانشمندان بوده اند که استادان و شریکان او بوده،أمّا شهرت و قبول که حقّ تعالی او را عطا کرد هیچکس را از أهل زمان او نکرد.از تصنیفات او یکی«حواشی کافیه»است که در لطافت و متانت بیعدیل واقع شده و هم در حیات او مشهور عالم گشته،و«ارشاد» در نحو که در وی تمثیل در ضمن تعبیر التزام نموده و ترتیب جدید اختیار فرموده است،نیز متنی ست متین و بی نظیر و قرین و«بدیع البیان»نیز متنیست در علم بلاغت، در آنجا مقیّد بسجع شده است.و«بحر موّاج»تفسیر قرآن شریف کرده بعبارت فارسی،در وی بیان ترکیب و معنی فصل و وصل داده است و در آنجا نیز از برای سجع تکلّفی کرده است،قابل اختصار و تنقیح و تهذیب ست.و بر«أصول بزدوی»تا بحث أمر نیز شرحی نوشته،و کتب و رسائل دیگر نیز دارد فارسی و عربی.و رساله دارد در تقسیم علوم.و در صنائع نیز رساله فارسی دارد.و سلیقه شعر نیز دارد،و این قطعه او که بیکی از ملوک در باب طلب جاریه نوشته است مشهورست:

این نفس خاکسار که آتش سزای اوست پر باد گشت لائق بی آب کردنست!

یک کس چنان فرست که پا بر سرم نهد ریزد همه منّی و تکبّر که در من ست!

وفات او در سنه ثمان⁽¹⁾و أربعین و ثمان مائة و قبر او در شهر جونپورست.قاضی شهاب الدّین رساله دارد مسمّی به«مناقب السّادات»در آنجا داد عقیدت و محبّت

بأهل بیت نبوّت سلام اللّه علیهم أجمعین داده،سرمایه سعادت و موجب نجات وی در آخرت آن خواهد بود،إنشاء اللّه تعالی.باعث تصنیف آن رساله را چنان گویند که در زمان او سیّدی بود که او را سید أجمل می گفتند،از أکابر وقت بود و لیکن جمال نسبش از حلیه علم و فضل عاطل بود،غالبا قاضی را با وی در بعضی محافل ملوک در تقدیم و تأخیر مجلس نزاعی شده بود،در أوّل قائل شد بأفضلیت عالم و تقدیم او بر علوی عامی،بعد از آن بتسویه عالم غیر علوی با علوی غیر عالم و درین باب رساله نوشت و گفت:عالمیّت ما مشخّص و متیقّن است و علویّت شما مشکوک،پس ما را تقدیم و ترجیح بر شما ثابت باشد!استاد قاضی شهاب الدّین را این معنی از وی ناخوش آمد و مزاج حالش از وی منحرف گشت،قاضی ازین معنی برگشت و در مناقب سادات و أفضلیّت ایشان رساله نوشت و از آنچه گذشته بود اعتذار نمود.و بعضی گویند که حضرت سرور کائنات را علیه أفضل الصّلوات و أکمل التّحیّات بخواب دید که او را از این معنی تنبیه می فرماید و بر استرضاء سیّد أجمل مذکور تحریص می نماید،قاضی پیش سیّد رفت و توبه کرد و رساله نوشت،و اللّه أعلم]انتهی.

فهذا شهاب الدین الدولت آبادی ملک علمائهم العظماء الاحبار،و قدوة ائمتهم القدماء الکبار،قد روی هذا الحدیث العزیز المثار،و أثبت هذا الخبر العظیم الآثار،نقلا عن کتب أسلافه و الأسفار،فأورده بالتثنیة و التّکرار،و التّوفیر و الاکثار، و الإعلان و الإجهار،و الإیضاح و الإسفار،فی کلا سفریه الموصوفین بالاستناد و الاعتبار، و أعقبه بتبیینات ذاکیة ساطعة کالقتار،و أردفه بتوضیحات نافحة فائحة کأریج الأزهار، فالعجب کلّ العجب من الجاحد الغرّار،الممنو بالاغترار،المستهتر بالاجترار،الخائض فی غمار الانغمار،کیف لا یزع نفسه بالتحرّج و الازدجار،عن الاقتحام فی بوادی التّبار، و الوقوع فی مهاوی البوار،و السّلوک فی شرک الرّدی و الدّمار.

135-أما روایت نور الدین علی بن محمد المکی المالکی المعروف بابن الصباغ

حدیث ثقلین را،پس در«فصول مهمّه فی معرفة الائمّه»گفته:[

و روی

التّرمذیّ أیضا عن زید بن أرقم رضی اللّه عنه،قال:قال رسول اللّه: صلی اللّه علیه و سلّم:من کنت مولاه فعلیّ مولاه. هذا اللّفظ بمجرّده رواه التّرمذیّ و لم یزد علیه،و زاد غیره و هو الزّهریّ ذکر الیوم و الزّمان و المکان؛قال: لمّا حجّ رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم:حجّة الوداع و عاد قاصدا المدینة قام بغدیر خمّ و هو ماء بین مکّة و المدینة،و ذلک فی الیوم الثّامن عشر من ذی الحجّة الحرام وقت الهاجرة،و قال:أیّها النّاس!إنی مسئول و أنتم مسئولون،هل بلّغت و نصحت؟قالوا:نشهد أنّک قد بلّغت و نصحت،ثمّ قال:و أنا أشهد أنّی قد بلّغت و نصحت،ثمّ قال:أیّها النّاس!أ لیس تشهدون أن لا إله إلاّ اللّه و أنّی رسول اللّه؟قالوا:نشهد أن لا إله إلاّ اللّه و أنّک رسول اللّه.قال:و أنا أشهد مثل ما شهدتم،ثمّ قال صلی اللّه علیه و سلّم:أیّها النّاس!قد خلّفت فیکم ما إن تمسّکتم به لن تضلّوا بعدی کتاب اللّه و أهل بیتی،ألا!و إنّ اللّطیف الخبیر أخبرنی أنّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض وسعة حوضی ما بین بصری و صنعاء،عدد آنیته عدد النّجوم إنّ اللّه مسائلکم (سائلکم.ظ)کیف خلفتمونی فی کتابه و فی أهل بیتی،ثمّ قال صلی اللّه علیه و سلّم:أیّها النّاس! من أولی النّاس بالمؤمنین؟قالوا:اللّه و رسوله أولی بالمؤمنین.یقول ذلک ثلث مرّات.ثمّ قال فی الرّابعة و أخذ بید علی رضی اللّه عنه:من کنت مولاه فعلی مولاه،اللّهم وال من والاه و عاد من عاداه،یقولها ثلث مرّات،ألا!فلیبلّغ الشّاهد الغائب].

و علامه ابن الصباغ از مشاهیر علمای عظام و معاریف کملای فخام سنّیّه است،نبذی از آثار بعد صیت و اشتهار،و تحقّق وثاقت و اعتبار،و علوّ مرتبت و عظمت مآخذ ترجمه ابن صباغ مالکی مقدار،و سموّ منزلت و رفعت فخار او بر ناظر«إتحاف الوری بأخبار أمّ القری»تصنیف نجم الدین عمر بن فهد مکّی و«ضوء لامع لأهل القرن التّاسع»تصنیف شمس الدّین محمّد بن عبد الرّحمن سخاوی و«جواهر العقدین»نور الدین علی بن عبد اللّه سمهودی و«إنسان العیون»نور الدّین علی بن ابراهیم حلبی و«صراط سوی» محمود بن محمّد بن علی شیخانی و«نزهة المجالس»عبد الرّحمن بن عبد السّلام الصّفوری

و«ریاض زاهره»عبد اللّه بن محمّد مطیری و«تفسیر شاهی»محمّد محبوب عالم و «سعادة الکونین»إکرام الدّین بن نظام الدّین دهلوی و«إسعاف الرّاغبین»شیخ محمّد بن علی صبّان مصری و«ذخیرة المآل»أحمد بن عبد القادر عجیلی و«إیضاح لطافة المقال»فاضل رشید و«مشارق الأنوار»شیخ حسن عدوی حمزاوی معاصر و «نور الأبصار»سیّد مؤمن بن حسن مؤمن شبلنجی معاصر؛در حیّز خفا و استتار نیست.

فهذا علامتهم الجلیل ابن الصباغ،قد روی هذا الحدیث المسبغ أتمّ الإسباغ الّذی فیه أوفی مقنع و بلاغ،لکلّ رائد للحقّ و باغ،فلا ینکبّ عن الهدی إلاّ حارد طاغ،و لا یعرض عن الصّواب إلاّ مارد باغ،و لا یألف الباطل إلاّ من جار عن القصد و زاغ،و لا یؤثر الغیّ إلاّ من حاد عن الرّشد و زاغ.

136-أما روایت شمس الدین محمد بن عبد الرحمن بن محمد السخاوی القاهری الشافعی

اشاره

حدیث ثقلین را،پس در کتاب«استجلاب ارتقاء الغرف بحبّ أقرباء الرّسول ذوی الشّرف»که نسخه عتیقه آن بحمد اللّه المنعم المفضال بحسن سعی و لطف إقبال یکی از متمسّکین بأذیال سادات قادات أقیال،لا زال ناهلا من مناهل العلم و الکمال بحرمتهم الباهرة الجلال،علیهم آلاف السّلام من الملک المتعال؛پیش نظر این قاصر کئیب البال؛حاضر و موجودست؛طرق متعدّده متکاثره و أسانید متبدّده متوافره این حدیث شریف آورده،در مضمار إیراد و اصدار قصب السّبق از حفّاظ أخبار و نقّاد آثار برده،چنانچه در کتاب مذکور بعد بیان تفسیر آیه مودّت گفته:

[و إذ قد بان لک الصّحیح فی تفسیر هذه الآیة،فأقول:قد جاءت الوصیّة الصّریحة بأهل البیت فی غیرها من الأحادیث.

فعن سلیمان بن مهران الأعمش،عن عطیّة بن سعد العوفی و حبیب بن أبی ثابت،أوّلهما عن أبی سعید الخدری رضی اللّه عنه،و ثانیهما عن زید بن أرقم رضی اللّه عنه،قال:قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم: إنّی تارک فیکم ما إن تمسّکتم به لن تضلّوا بعدی أحدهما أعظم من الآخر کتاب اللّه حبل ممدود من السّماء

إلی الأرض و عترتی أهل بیتی و لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض فانظروا کیف تخلفونی فیهما. أخرجه التّرمذیّ فی جامعه و قال:حسن غریب،انتهی.و حدیث أبی سعید عند أحمد فی مسنده من حدیث الأعمش و کذا من حدیث أبی إسرائیل الملائی إسماعیل بن خلیفة و عبد الملک بن أبی سلیمان،و رواه الطبرانی فی الأوسط من حدیث کثیر النّواء،أربعتهم عن عطیّة،و رواه أبو یعلی و آخرون،و تعجّبت من ایراد ابن الجوزی له فی«العلل المتناهیة»بل أعجب من ذلک قوله:إنّه حدیث لا یصحّ! مع ما سیأتی من طرقه الّتی بعضها فی صحیح مسلم،فقد أخرج فی صحیحه حدیث زید من طریق سعید بن مسروق و أبی حیّان یحیی بن سعید بن حیّان،کلاهما و اللّفظ للثّانی عن یزید بن حیّان عمّ ثانیهما،

عن زید بن أرقم رضی اللّه عنه،قال: قام فینا رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم خطیبا بماء یدعی خمّا بین مکّة و المدینه فحمد اللّه و أثنی علیه و وعظ ثمّ ذکّر ثمّ قال:أمّا بعد،أیّها النّاس!فإنّما أنا بشر یوشک أن یأتی رسول ربّی فأجیب و إنّی تارک فیکم ثقلین اوّلهما کتاب اللّه فیه الهدی و النّور فخذوا بکتاب اللّه و استمسکوا.فحثّ علی کتاب اللّه و رغّب فیه ثمّ قال:و أهل بیتی،اذکّرکم اللّه فی أهل بیتی،ثلثا.فقیل،لزید:من أهل بیته؟أ لیس نساؤه من أهل بیته؟قال:

نساؤه أهل بیته و لکنّ أهل بیته من حرم الصّدقة بعده.قیل:و من هم؟قال:هم آل علی و آل عقیل و آل جعفر و آل عبّاس رضی اللّه عنهم.قیل:کلّ هؤلاء حرم الصّدقة؟قال:نعم! و فی لفظ: قیل لزید رضی اللّه عنه:من أهل بیته؟نساؤه؟فقال:لا ایم اللّه!إنّ المرأة تکون مع الرّجل العصر من الدّهر ثمّ یطلّقها فترجع إلی أمّها. و فی روایة غیره: إلی أبیها و أمّها.

أهل بیته أصله و عصبته الّذین حرموا الصّدقة بعده. أخرجه مسلم أیضا و کذا النّسائی باللّفظ الأوّل و أحمد و الدّارمیّ فی مسندیهما و ابن خزیمة فی صحیحه و آخرون کلّهم من حدیث أبی حیّان التّمیمی(التیمی.ظ)یحیی بن سعید بن حیّان،عن یزید ابن حیّان.و أخرجه الحاکم فی«المستدرک»من حدیث الأعمش،عن حبیب بن أبی ثابت،عن أبی الطّفیل عامر بن واثلة،عن زید بن أرقم رضی اللّه عنه،و لفظه: لمّا رجع رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم من حجّة الوداع و نزل غدیر خمّ مرّ(امر.خ.ظ)بدوحات فقمت

ثمّ قام فقال:کأنّی قد دعیت فأجبت إنّی قد ترکت فیکم الثّقلین أحدهما أکبر من الآخر کتاب اللّه عزّ و جلّ و عترتی فانظرونی کیف تخلفونی فیهما فإنّهما لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض،ثمّ قال:إنّ اللّه عز و جلّ مولای و أنا ولیّ کلّ مؤمن و مؤمنة ،و

من حدیث سلمة بن کهیل:عن أبیه عن أبی الطّفیل أیضا بلفظ: نزل رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم بین مکّة و المدینه عند سمرات خمس دوحات عظام،فکنس النّاس ما تحت السّمرات ثمّ راح رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم عشیّة فصلّی ثمّ قام خطیبا فحمد اللّه تعالی عزّ و جلّ و أثنی علیه و ذکّر و وعظ فقال ما شاء اللّه أن یقول ثمّ قال:أیّها النّاس!إنّی تارک فیکم أمرین لن تضلّوا إن اتّبعتموها(اتّبعتموهما.ظ)و هما کتاب اللّه و أهل بیتی عترتی.

و حدیث أبی الضحی مسلم بن صبیح عن زید بن أرقم(رض)مقتصرا علی قوله:

إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه و أهل بیتی و إنّهما لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض.

و قال عقب کلّ طرق من الثّلاثة:إنّه صحیح علی شرط الشّیخین و لم یخرجاه.و کذا أخرجه من طریق یحیی بن جعدة عن زید بن أرقم و وافقه علی تخریج هذه الطریق الطّبرانی فی الکبیر و فیها وصف ذلک الیوم بأنّه ما أتی علینا یوم کان أشدّ حرّا منه.و

أخرجه الطبرانیّ أیضا من حدیث حکیم بن جبیر عن أبی الطفیل عن زید،و فیه من الزّیادة عقب قوله و إنّهما لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض:سألت ربّی ذلک لهما،فلا تقدّموهما فتهلکوا و لا تقصروا عنهما فتهلکوا و لا تعلّموهم فإنهم أعلم منکم. و فی الباب:عن جابر،و حذیفة ابن أسید،و خزیمة بن ثابت،و سهل بن سعد،و ضمیرة،و عامر بن لیلی، و عبد الرّحمن بن عوف،و عبد اللّه بن عبّاس،و عبد اللّه بن عمر،و عدیّ بن حاتم، و عقبة بن عامر،و علیّ بن أبی طالب،و أبی ذر،و أبی رافع،و أبی الشّریح الخزاعی، و أبی قدامة الأنصاری؛و أبی هریرة و أبی الهیثم بن التیهان و رجال من قریش و أمّ سلمة و أمّ هانی ابنة أبی طالب الصحابیّة،رضوان اللّه علیهم.

أما

حدیث جابر،فرواه الترمذی فی جامعه من طریق زید بن الحسن الأنماطی عن جعفر بن محمّد بن علیّ بن الحسین،عن أبیه.عن جابر بن عبد اللّه رضی اللّه عنهما؛قال: رأیت رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم یوم عرفة و هو علی ناقته القصوی یخطب فسمعته یقول:یا أیّها النّاس!

إنّی قد ترکت فیکم ما إن أخذتم به لن تضلّوا کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی. و قال الترمذیّ بعده إنّه حسن غریب.و

رواه أبو العبّاس بن عقدة فی الولایة من طریق یونس بن عبد اللّه بن أبی فروة،عن أبی جعفر محمّد بن علی،عن جابر رضی اللّه عنه، قال: کنّا مع رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم فی حجّة الوداع فلمّا رجع الجحفة أمر بشجرات فقمّ ما تحتهنّ ثمّ خطب النّاس فقال:أمّا بعد،أیّها النّاس!فإنّی لأرانی یوشک أن أدعی فاجیب و إنّی مسئول و أنتم مسئولون فما أنتم قائلون؟قالوا:نشهد أنّک بلّغت الرّسالة و نصحت و أدّیت،قال:إنّی لکم فرط و أنتم واردون علیّ الحوض و إنّی مخلف فیکم الثّقلین کتاب اللّه.

و أمّا

حدیث حذیفة ابن أسید الغفاری،فرواه الطبرانیّ فی معجمه الکبیر من طریق سلمة بن کهیل،عن أبی الطفیل،عنه و زید بن أرقم رضی اللّه عنهما قال:

لمّا صدر رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم من حجّة الوداع نهی أصحابه عن شجرات بالبطحاء متقاربات أن ینزلوا تحتهنّ ثم بعث إلیهنّ فقمّ ما تحتهنّ من الشّوک و عمد فصلّی تحتهنّ ثمّ قام فقال:یا أیّها الناس!إنّی قد نبّأنی اللّطیف الخبیر أنّه لم یعمّر نبیّ إلاّ نصف عمر الّذی یلیه من قبله،و إنّی لأظنّ أن یوشک أن ادعی فاجیب و إنّی مسئول و إنّکم مسئولون.فما ذا أنتم قائلون؟قالوا نشهد نشد أنّک قد بلّغت و جهدت و نصحت فجزاک اللّه خیرا.فقال:أ لیس تشهدون أن لا إله إلاّ اللّه و أنّ محمّدا عبده و رسوله و أنّ جنّته حقّ و ناره حقّ و أنّ الموت حقّ و أنّ البعث حقّ بعد الموت و أنّ السّاعة آتیة لا ریب فیها و أنّ اللّه یبعث من فی القبور؟قالوا:بلی!نشهد بذلک.قال:اللّهم اشهد!ثمّ قال:یا أیّها النّاس! إنّ اللّه مولای و أنا مولی المؤمنین و أنا أولی بهم من أنفسهم فمن کنت مولاه فهذا مولاه، یعنی علیّا،اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه،ثمّ قال:یا أیّها النّاس!إنّی فرطکم و إنّکم واردون علیّ الحوض حوض عرضه ما بین بصری إلی صنعاء،فیه عدد النجوم قد حان من فضّة و إنّی سائلکم حین تردون علیّ عن الثّقلین فانظرونی کیف تخلفونی فیهما الثّقل الأکبر کتاب اللّه عزّ و جلّ سبب طرفه بید اللّه و طرفه بأیدیکم فاستمسکوا به لا تضلّوا و لا تبدّلوا و عترتی أهل بیتی فإنّه قد نبّأنی اللّطیف الخبیر أنّهما لن

ینقضیا حتّی یردا علیّ الحوض.و من هذا الوجه أورده الضّیاء فی«المختارة» و رواه أبو نعیم فی«الحلیة»و غیره من حدیث زید بن الحسن الأنماطی عن معروف بن خرّبوذ عن أبی الطّفیل عن حذیفة وحده به.

و أما

حدیث خزیمة،فهو عند ابن عقدة من طریق محمّد بن کثیر،عن فطر و أبی الجارود،کلاهما عن أبی الطّفیل أنّ علیّا رضی اللّه عنه قام فحمد اللّه و أثنی علیه ثمّ قال:أنشد اللّه من شهد یوم غدیر خمّ إلاّ قام،و لا یقوم رجل یقول:نبیت أو بلغنی إلاّ رجل سمعت اذناه و وعاه قلبه.فقام سبعة عشر رجلا منهم خزیمة بن ثابت و سهل بن سعد و عدی بن حاتم و عقبة بن عامر و أبو أیّوب الأنصاریّ و أبو سعید الخدریّ و أبو شریح الخزاعیّ و أبو قدامة الأنصاری و أبو لیلی و أبو الهیثم بن التّیهان و رجال من قریش.

قال علیّ رضی اللّه عنه و عنهم:هاتوا ما سمعتم!فقالوا:نشهد أنّا أقبلنا مع رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم من حجّة الوداع حتی إذا کان الظهر خرج رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم فأمر بشجرات فشد بن و القی علیهنّ ثوب ثمّ،نادی بالصّلاة فخرجنا و صلّینا،ثمّ قام فحمد اللّه و أثنی علیه ثمّ قال:أیّها الناس!ما أنتم قائلون؟قالوا:قد بلّغت،قال:اللّهمّ اشهد،ثلاث مرّات، قال:إنّی أوشک أن أدعی فاجیب و إنّی مسئول و أنتم مسئولون،ثم قال:ألا إنّ أموالکم و دماءکم حرام کحرمة یومکم هذا و حرمة شهرکم هذا.اوصیکم بالنّساء،اوصیکم بالجار،اوصیکم بالممالیک،اوصیکم بالعدل و الإحسان.ثمّ قال:أیّها النّاس!إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی فإنّهما لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض نبّأنی بذلک اللّطیف الخبیر، و ذکر الحدیث فی قوله صلی اللّه علیه و سلّم من کنت مولاه فعلی مولاه.فقال علیّ رضی اللّه عنه:صدقتم و أنا علی ذلک من الشّاهدین.

و أما

حدیث زید،فرواه أحمد فی مسنده و لفظه:قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم:

إنّی تارک فیکم خلیفتین کتاب اللّه عزّ و جلّ حبل ممدود ما بین السّماء إلی الأرض و عترتی أهل بیتی و إنّهما لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض.

و أما حدیث سهل فقد تقدّم مع خزیمة.

و اما

حدیث ضمیرة الاسلمی،فهو فی«الموالاة»من حدیث إبراهیم بن

محمّد الأسلمی،عن حسین بن عبد اللّه بن ضمیرة،عن أبیه،عن جده رضی اللّه عنه قال: لمّا انصرف رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم من حجّة الوداع أمر بشجرات فقممن بوادی خمّ و هجر فخطب النّاس فقال:أمّا بعد،أیّها النّاس!فإنّی مقبوض اوشک أن ادعی فاجیب فما أنتم قائلون؟ قالوا:نشهد أنّک قد بلّغت و نصحت و أدّیت،قال:إنّی تارک فیکم ما إن تمسّکتم به لن تضلّوا کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی ألا و انّهما لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض فانظروا کیف تخلفونی فیهما.

و أما

حدیث عامر،فأخرجه ابن عقدة فی«الموالاة»من طریق عبد اللّه بن سنان،عن أبی الطفیل،عن عامر بن لیلی بن ضمرة و حذیفة بن أسید رضی اللّه عنهما، قالا: لمّا صدر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم من حجّة الوداع و لم یحجّ غیرها حتّی إذا کان بالجحفة نهی عن سمرات بالبطحاء متقاربات:لا تنزلوا تحتهنّ حتّی إذا نزل القوم و أخذوا منازلهم سواهن أرسل إلیهن فقمّ ما تحتهنّ و شذّبن علی(عن.ظ)رؤس القوم حتّی إذا نودی للصلوة غدا إلیهنّ فصلّی تحتهنّ ثمّ انصرف النّاس و ذلک یوم غدیر خمّ و خمّ من الجحفة و له بها مسجد معروف.فقال:أیّها النّاس!إنّه قد نبّأنی اللطیف الخبیر أنّه لن یعمر نبیّ إلاّ نصف عمر الّذی یلیه من قبله.و ذکر الحدیث،و القصد منه قوله صلّی اللّه علیه و سلّم:أیّها النّاس!أنا فرطکم و إنّکم واردون علیّ الحوض أعرض ممّا بین بصری و صنعاء فیه عدد النّجوم قد حان من فضّة،ألا!و إنّی سائلکم حین تردون علیّ عن الثّقلین فانظروا کیف تخلفونی فیهما حین تلقونی.قالوا:و ما الثّقلان؟یا رسول اللّه!قال:

الثّقل الأکبر کتاب اللّه سبب طرف(طرفه.ظ)بید اللّه و طرف بأیدیکم فاستمسکوا به لا تضلّوا و لا تبدّلوا،ألا!و عترتی،قد نبّأنی اللّطیف الخبیر ألا یتفرّقا حتّی یلقیانی و سألت ربّی لهم ذلک فأعطانی فلا تسبقوهم فتهلکوا و لا تعلّموهم فهم أعلم منکم. و من طریق ابن عقدة أورده أبو موسی المدینی فی ذیله فی الصّحابة و قال إنّه عزیز جدّا.

و أما

حدیث عبد الرحمن بن عوف،فهو عند ابن أبی شیبة و عند أبی یعلی فی مسندیهما.و کذا أخرجه البزّار فی مسنده أیضا و لفظه: لمّا فتح رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم مکّة انصرف إلی الطّائف فحاصرها سبع عشرة أو تسع عشرة ثمّ قام رسول اللّه خطیبا

فحمد اللّه و أثنی علیه ثمّ قال:اوصیکم بعترتی خیرا و إنّ موعدکم الحوض،و الّذی نفسی بیده لتقیمنّ الصّلوة و تؤتنّ الزّکوة أو لأبعثنّ إلیکم رجلا منّی،أو کنفسی،یضرب أعناقکم!ثم أخذ بید علیّ رضی اللّه عنه فقال:هذا!.

و أما حدیث ابن عباس،فأشار إلیه الدّیلمیّ فی مسنده.

و أما

حدیث ابن عمر،فهو فی«المعجم الأوسط»للطبرانی بلفظ: آخر ما تکلّم به رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم:اخلفونی فی أهل بیتی.

و أما حدیث عدی بن حاتم و عقبة بن عامر،فقد تقدّم حدیثهما فی خزیمة.

و أما

حدیث علی،فهو عند إسحاق بن راهویه فی مسنده من طریق کثیر بن زید،عن محمّد بن عمر بن علی بن أبی طالب،عن أبیه،عن جدّه علی رضی اللّه عنه أنّ النّبیّ صلی اللّه علیه و سلّم قال: ترکت فیکم ما إن أخذتم به لن تضلّوا کتاب اللّه سببه بیده و سببه بأیدیکم و أهل بیتی، و کذا رواه الدّولابیّ فی«الذّرّیّة الطّاهرة»

و رواه الجعابیّ من حدیث عبد اللّه بن موسی،عن أبیه عن عبد اللّه بن حسن،عن أبیه،عن جدّه،عن علیّ رضی اللّه عنه أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم قال: إنّی مخلف فیکم ما إن تمسّکتم به لن تضلّوا:کتاب اللّه عزّ و جلّ طرفه بید اللّه و طرفه بأیدیکم،و عترتی أهل بیتی و لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض، و رواه البزّار و لفظه: إنّی مقبوض و إنّی قد ترکت فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی و إنکم لن تضلّوا بعدهما و إنّه لن تقوم السّاعة حتّی یبتغی أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم کما تبتغی الضّالّة فلا توجد.

و أما

حدیث أبی ذر،فأشار إلیه التّرمذیّ فی جامعه و أخرجه ابن عقدة من حدیث سعد بن طریف عن الأصبغ بن نباتة عن أبی ذرّ رضی اللّه عنه أنّه أخذ بحلقة باب الکعبة فقال:سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم یقول:إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی فإنّهما لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض فانظرونی کیف تخلفونی فیهما.

و أما

حدیث أبی رافع،فهو عند ابن عقدة أیضا من طریق محمّد بن عبید اللّه بن

أبی رافع،عن أبیه،عن جدّه أبی رافع مولی رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم رضی اللّه عنه(قال.صح.ظ) لمّا نزل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم غدیر خمّ مصدره من حجّة الوداع قام خطیبا بالنّاس بالهاجرة فقال:أیّها النّاس،و ذکر الحدیث و لفظه:إنّی ترکت فیکم الثقلین الثّقل الأکبر و الثّقل الأصغر فأمّا الثّقل الأکبر فبید اللّه طرفه و الطّرف الآخر بأیدیکم و هو کتاب اللّه إن تمسّکتم به لن تضلّوا و لن تذلّوا أبدا و أمّا الثّقل الأصغر فعترتی أهل بیتی إنّ اللّه هو الخبیر أخبرنی أنّهما لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض و سألته ذلک لهما و الحوض عرضه ما بین بصری و صنعاء،فیه من الآنیة عدد الکواکب و اللّه سائلکم کیف خلفتمونی فی کتابه و أهل بیتی؛الحدیث.

و أما حدیث أبی شریح و أبی قدامة،فقد تقدّما فی خزیمة.

و أما

حدیث أبی هریرة،فهو عند البزّار فی مسنده بلفظ:قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم إنّی قانت فیکم اثنین لن تضلّوا بعدهما کتاب اللّه و نسبی و لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض.

و اما حدیث الهیثم و رجال من قریش،فقد تقدّموا فی خزیمة.

و اما

حدیث أم سلمة.فحدیثها عند ابن عقدة من حدیث هارون بن خارجة، عن فاطمة ابنة علی،عن أمّ سلمة رضی اللّه عنها قالت: أخذ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم بید علیّ رضی اللّه عنه بغدیر خمّ فرفعها حتّی رأینا بیاض إبطه فقال:من کنت مولاه،الحدیث.و فیه:قال:یا أیّها النّاس!إنّی مخلف فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی و لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض و اما

حدیث أم هانی،فحدیثها عنده أیضا من حدیث عمر بن سعید بن (عن.ظ)عمر بن جعدة بن هبیرة،عن أبیه أنّه سمعها تقول: رجع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم من حجّته حتّی إذا کان بغدیر خم أمر بدوحات فقممن ثمّ قام خطیبا بالهاجرة فقال:أمّا بعد،أیّها النّاس!فإنّی موشک أن أدعی فأجیب و قد ترکت فیکم ما لن تضلّوا بعده أبدا کتاب اللّه طرف بید اللّه و طرف بأیدیکم و عترتی أهل بیتی،ألا إنّهما لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض].

و علامه سخاوی از أکابر ثقات حفّاظ و أجلّه أثبات أیقاظ و أفاخم نقّاد ماهرین و أعاظم جهابذه سابرین نزد سنّیّه بوده،محامد زاخره غزیره و مفاخر وافره کثیره او بنابر افادات قوم بالاتر از آنست که احصا آن توان کرد،نبذی از آن در مجلّد حدیث مدینة العلم از«شرح شمائل»فضل اللّه بن روزبهان الشّیرازی و«عجالة الرّاکب و بغیة الطالب»عبد الغفار بن إبراهیم العدثانی و«نور سافر فی أخبار القرن العاشر»شیخ عبد القادر بن عبد اللّه بن شیخ العیدروس الیمنی و«بدر طالع بمحاسن من بعد القرن السّابع»محمّد بن علی الشوکانی؛دانستی.و چون خود سخاوی در«ضوء لامع لأهل القرن التّاسع»ترجمه خود را بشرح و بسط تمام آورده،مناسب چنان می نماید که در این جا بر نقل آن اکتفا رود،و إتماما للمرام تتمّه ترجمه اش از«ذیل ضوء لامع» تصنیف جار اللّه بن فهد مکّی نیز بآن ضمّ کرده شود.

پس باید دانست که سخاوی در ضوء لامع گفته:[محمّد بن عبد الرّحمن بن محمّد بن أبی بکر بن عثمان بن محمّد الملقّب شمس الدّین أبو الخیر و أبو عبد اللّه بن الزّین أو الجلال أبی الفضل و أبی محمّد،السّخاویّ الأصل القاهری الشّافعی،المصنّف،الماضی أبوه و جدّه،و یعرف بالسّخاوی و ربّما یقال:ابن البارد،شهرة لجدّه بین أناس مخصوصین و لذا لم یشتهر بها أبوه بین الجمهور و لا هو،بل یکرهها کابن علیّة و ابن الملقن فی الکراهة و لا یذکره بها إلاّ من یحتقره.ولد فی ربیع الأوّل سنة إحدی و ثلثین و ثمانی(ثمان.ظ) مائة بحارة بهاء الدین علو الدّرب المجاور لمدرسة شیخ الإسلام البلقینی محل أبیه و جدّه ثمّ تحوّل منه حین دخل فی الرّابعة مع أبویه لملک اشتراه أبوه مجاورا لسکن شیخه ابن حجر،و أدخله أبوه المکتب بالقرب من المیدان عند المؤدّب الشرف عیسی بن أحمد المقسی النّاسخ،فأقام عنده یسیرا جدّا ثمّ نقله لزوج أخته الفقیه الصّالح البدر حسین بن أحمد الأزهری أحد أصحاب العارف باللّه یوسف الصّفی فقرأ عنده القرآن و صلّی به للناس التّراویح فی رمضان بزاویة لأبی أمّه الشّیخ شمس الدّین العدوی المالکی،ثمّ توجّه به أبوه لفقیهه المجاور لسکنه الشّیخ المفید النّفّاع القدوة الشّمس محمّد ابن أحمد النّحریری الضّریر مؤدب البرهان ابن خضر و الجلال بن الملقن

و ابن أسد و غیرهم من الأئمّة و أحد من علّق شیخه فی تذکرته من نوادره و سمع منه الطّلبة و الفضلاء و یعرف بالسّعودی،و ذلک حین انقطاعه بمنزله لضعفه فجوّده علیه و انتفع به فی آداب التّجوید و غیرها و علّق عنه فوائد و نوادر و قرأ علیه حدیثا و التحق فی قراءته علیه بشیوخه،و تلاه فی غضون ذلک مرارا علی مؤدّبه بعد زوج عمّته الفقیه الشّمس محمّد بن عمر الطبّاخ أبوه أحد قرّاء السبع هو و حفظ عنده بعض«عمدة الأحکام» ثمّ انتقل بإشارة السّعودی المذکور للعلاّمة الشّهاب ابن أسد و أکمل عنده حفظها مع حفظ«التّنبیه»کتاب عمّه و«المنهاج الأصلی»و«ألفیة ابن مالک»و«النّخبة» و تلی علیه لأبی عمرو ثمّ لابن کثیر و سمع علیه غیرهما من الرّوایات إفرادا و جمعا و و تدرّب به فی المطالعة و القراءة و صار یشارک غالب من یتردّد إلیه للتفهّم فی الفقه و العربیة و القراءات و غیرها و کلّما انتهی حفظه لکتاب عرضه علی شیوخ عصره.و کان من جملة من عرض علیه ممّن لم یأخذ عنه بعد:المحبّ بن نصر اللّه البغدادی الحنبلیّ و الشّمس بن عمّار المالکی و النّور التّلوانی و الجمال عبد اللّه الزّیتونی و کذا الزّین عبادة ظنّا فقد اجتمع به و بالشّمس البساطی مع جدّه ثمّ.حفظ بعد«ألفیة العراقی» و«شرح النّخبة»و غالب«الشّاطبیة»و بعض«جامع المختصرات»و«مقدمة السّاوی»فی العروض و غیر ذلک ممّا لم یکمله.و قرأ بعض القرآن علی النّور البلبیسی إمام الأزهر و الزّین عبد الغنی الهیثمی لابن کثیر ظنّا،و سمع الکثیر من الجمع للسّبع و للعشر علی الزّین رضوان العقبی و البعض من ذلک علی الشّهاب السّکندری و غیره، بل سمع الفاتحة والی المفلحون للسّبع علی شیخه بقراءة ابن أسد و جعفر السّنهوری و غیرهما من أئمّة القرّاء،و لزم الاستاد الفرید البرهان ابن خضر أحد أصحاب عمّه و والده حتّی أملی علیه عدّة کراریس من مقدّمته فی العربیّة مفیدة و قرأ علیه غالب «شرح الألفیّة»لابن عقیل،و سمع الکثیر من توضیحها لابن هشام و غیره من کتب الفنّ و غیره.و کذا قرأ علی أوحد النّحاة الشّهاب أبی العبّاس الحناوی مقدمته المسمّاة«بالدّرّة المضیّة»و کتبها له بخطّه إکراما لجدّه و تدرّب بهما فی الإعراب حیث أعرب علی الأوّل من الاعلی إلی النّاس و علی الثانی مواضع من«صحیح البخاری»

و أخذ العربیّة أیضا عن الشّهاب الابدی المغربیّ و الجمال ابن هشام الحنبلی حفید سیبویه وقته الشّهیر و غیرهما.و قرأ«التّنبیه»تقسیما علی ابن خضر و السّید البدر النّسّابة و بعضه علی الشّمس الشّنشی و حضر تقسیمه مرارا عند غیر هؤلاء،بل حضر عند الشّمس الونائی تلک الدّروس الطّنّانة الّتی أقرأها فی الرّوضة و لم یسمع الفقه من أفصح منه و لا أجمع و الیسیر جدّا عند الفایاتی و کذا أخذ الیسیر من الفقه عن العلم صالح البلقینی.

و من جملة ذلک فی«الرّوضة»و«المنهاج»و بعض«التّدریب»لوالده و التّکملة الّتی له.و سمع دروسا من«شرح الحاوی»لابن الملقن علی شیخه،و کذا من التّفسیر و العروض.و حضر تقسیم«البهجة»بتمامه عند الشّرف المناوی و تقسیم«المهذّب» أو غالبه عند الزّین البوتنجی و تردّد إلیه فی الفرائض و غیرها بل أخذ طرفا من الفرائض و الحساب و المیقات و غیرها عن الشّهاب ابن المجدی،و قرأ الأصول علی الکمال ابن إمام الکاملیّة،قرء علیه غالب شرحه الصّغیر علی البیضاوی،و سمع علیه غیر ذلک من فقه و غیره.و قرأ علی غیره فی متن البیضاوی و حضر کثیرا من دروس التّقیّ الشّمّنی فی الأصلین و المعانی و البیان و التفسیر.و علیه قرأ شرحه نظم والده للنخبة مع شرح أبیه لها،بل أخذ عن العزّ عبد السّلام البغدادی فی العربیّة و الصّرف و المنطق و غیرها،و کذا أخذ دروسا کثیرة عن الأمین الأقصرائی و کثیرا من التّفسیر و غیره عن السّعد بن الدّیری و من«شرح ألفیة العراقی»عن الزین السّند بیسی،بل قرأ الشّرح بتمامه علی الزّین قاسم الحنفی،و أخذ قطعة من«القاموس»فی اللّغة تحریرا و إتقانا مع المحبّ ابن الشّحنة،و کتب یسیرا علی شیخ الکتاب الزّین عبد الرّحمن ابن الصّائغ ثمّ ترک لما رأی عنده من کثرة اللّغط و لزم الشّمس الطبندائی الحنفی إمام مجلس التّدرسیة فیها أیّاما.و لبس الخرقة مع التّلقین من المحیوی حفید الکمال یوسف العجمی و أبی محمّد مدین الاشمونی و أبی الفتح الفوی و عمر التّنیسی؛فی آخرین فی هذه العلوم و غیرها،کابن الهمام و أبی القسم النویری و العلاء القلقشندی و الجلال المحلّی و المحبّ الأقصرای.و ممّا حضره عنده التصوّف و اجتمع بأبی عبد اللّه الغمری و غیره من الأکابر.و أذن له غیر واحد منهم و من غیرهم بالإفتاء و التّدریس و الاملاء

بل کان الکثیر منهم یرسل له بالفتاوی او یسأله شفاها و ربّما أخذ بعضهم عنه.و قبل ذلک کلّه سمع مع والده لیلا الکثیر من الحدیث علی شیخه إمام الأئمّة الشّهاب ابن حجر،فکان أول ما وقف علیه من ذلک فی سنة ثمان و ثلاثین و أوقع اللّه فی قلبه محبّته فلازم مجلسه و عادت علیه برکته فی هذا الشّأن الّذی باد جماله و حاد عن السّنن المعتبر عمّاله فأقبل علیه بکلیّته إقبالا یزید علی الوصف بحیث تقلّل ممّا عداه لقول الحافظ الخطیب أنّه علم لا یعلّق إلاّ بمن قصّر نفسه علیه و لم یضمّ غیره من الفنون إلیه

فائدة-قال الشافعی لبعض أصحابه:أترید أن تجمع بین الفقه و الحدیث

و قول إمامنا الشّافعی لبعض أصحابه:أ ترید أن تجمع بین الفقه و الحدیث؟!هیهات!و توجیه(و وجّهه.ظ)شیخنا(تقدیم شیخه له فیه علی ولده و غیره.ز.ظ)بعدم التّوغّل فیما عداه کتوجیهه لکثیر ممّن وصف من أئمّة المحدّثین و حفّاظهم و غیرهم باللّحن بآن ذلک بالنّسبة بالخلیل و سیبویه و نحوهما دون خلوّهم أصلا منه حسب ما بسط ذلک معنیّ و أدلّة فی عدّة من تصانیفه.و لذا توهّم الغبیّ الغمر ممّن لم یخالطه أنّه لا یحسنها.و قال العارف المخالط إنّ من قصره علی هذا العلم ظلمه و داوم الملازمة لشیخه(مع تقدیم شیخه له فیه علی ولده و غیره.صح.ظ)حتّی حمل عنه علما جمّا و اختصّ به کثیرا بحیث کان من أکثر الآخذین عنه و أعانه علی ذلک قرب منزله منه،و کان لا یفوته ممّا یقرأ علیه إلاّ النّادر إمّا لکونه حمله أو لأنّ غیره أهمّ منه و ینفرد عن سائر الجماعة بأشیاء.و علم شدّة حرصه علی ذلک،فکان یرسل خلفه أحیانا بعض خدمه لمنزله یأمره المجیء للقراءة.و قرأ علیه الاصطلاح بتمامه و سمع علیه جلّ کتبه کالألفیة و شرحها مرارا و«علوم الحدیث»لابن الصّلاح إلاّ الیسیر من أوائله و أکثر تصانیفه فی الرّجال و غیرها،کالتّقریب و ثلاثة أرباع أصله و معظم«تعجیل المنفعة»و«اللّسان»بتمامه و«مشتبه النّسبة»و«تخریج الرافعی» و«تلخیص مسند الفردوس»و المقدمة و«بذل الماعون»و مناقب کلّ من الشّافعی و اللّیث و أمالیه الحلبیّة و الدّمشقیّه و غالب«فتح الباری»و«تخریج المصابیح»و ابن الحاجب الأصلی و بعض«إتحاف المهرة»و«تعلیق التّعلیق»و مقدّمة«الإصابة»

و جملة؛و فی بعضه ما سمعه أکثر من مرّة.و قرأ بنفسه منها النّخبة و شرحها و«الأربعین المتبائنة»و الخصال المکفّرة»و«القول المسدّد»و«بلوغ المرام»و العشرة العشاریّات و المائة و الملحق بها لشیخه التّنوخی و الکلام علی حدیث أمّ رافع و ملخّص ما یقال فی الصّباح و المساء و دیوان خطبه و دیوان شعره و أشیاء یطول إیرادها.

و سمع بسؤاله له من لفظه أشیاء کالعشرة العشاریات و مسلسلات الإبراهیمی خارجا عمّا کتبه عنه و فی الإملاء مع الجماعة منّ سنة ستّ و أربعین و إلی أن مات.و أذن له فی الإقراء و الإفادة و التّصنیف و صلّی به امام التراویح فی بعض لیالی رمضان و تدرّب فی طریق القوم و معرفة العالی و النّازل و الکشف عن التّراجم و المتون و سائر الاصطلاح و غیر ذلک.و کذا تدرّب فی الطّلب بمستملیه مفید القاهرة الزین رضوان العقبی و أکثر من ملازمته قراءة و سماعا و بصاحبه النّجم عمر بن فهد الهاشمی و انتفع بإرشاد کلّ منهم و اجزائه و إفادته،بل کتب شیخه من أجله إلی دمیاط لمن عنده «المعجم الصّغیر»للطبرانی بإرساله إلیه حتّی قرأه علیه لکون نسخته قد انمحی الکثیر منها و ما علم أنّه فی أوقاف سعید السّعداء إلاّ بعد.و لم ینفک عن ملازمته و لا عدل عنه بملازمة غیره من علماء الفنون خوفا علی فقده و لا ارتحل إلی الأماکن النّائیة،بل و لا حجّ إلاّ بعد وفاته لکنّه حمل عن شیوخ مصر و الواردین إلیها کثیرا من دواوین الحدیث و أجزائه بقراءته و قراءة غیره فی الأوقات الّتی لا تعارض أوقاته علیه غالبا سیّما حین اشتغاله بالقضاء و توابعه حتّی صار أکثر أهل العصر مسموعا و أوسعهم روایة.

و من محاسن من أخذ عنه من عنده الصّلاح ابن أبی عمرو ابن أمیلة و ابن النجم و ابن الهبل و الشمس ابن المحبّ و الفخر ابن یسارة و ابن الخوجی و المنیحی و الزّیتاوی و البیانی و السّوقی و الطبقة،ثمّ من عنده القاضی العزّ بن جماعة و التّاج السّبکی و أخوه البهاء و الجمال الأسنائی و الشّهاب الأذرعی و الکرمانی و الصّلاح الصّفدی و القیراطی و الحراوی ثمّ الحسین التّکریتی و الامیوطی و الباجی و أبو البقاء السّبکی و النّشاوری و ابن الذّهبی و ابن العلائی و الآمدی و النّجم!بن الکشک و أبو الیمن ابن

الکویک و ابن الخشّاب و ابن حاتم و الملیحی و ابن رزین و البدر ابن الصّاحب ثمّ السّراج الهندی و أکمل الدّین البلقینی و ابن الملقّن و العراقی و الهیثمی و الأنباسی و البرهان ابن فرحون،و هکذا حتّی سمع من أصحاب أبی الطّاهر ابن الکویک و العزّ بن جماعة.و ابن خیر،ثمّ من أصحاب الولی العراقی و الفوی و ابن الجزری ثمّ من یلیهم،و قمش و أخذ عمّن دبّ و درج،و کتب العالی و النّازل حتّی بلغت عدّة من أخذ عنه بمصر و القاهرة و ضواحیها کأنبائه و الجیزة و علو الأهرام و الجامع العمری و سریاقوس و الخانقاه و بلبیس و سفط الحناء و منیة الرّدینی و غیرها زیادة علی أربعمائة نفس،کلّ ذلک و شیخه یمدّه بالأجزاء و الکتب و الفوائد الّتی لا تنحصر.و ربّما نبهه علی عوالی لبعض شیوخ العصر و یحضّه علی قراءتها.و شکی إلیه ضیق عطن بعضهم، فکاتبه یستعطفه علیه و یرغّبه فی الجلوس معه لیقرأ ما أحبّه.

و بمد وفاة شیخه سافر لدمیاط فسمع بها من بعض المسندین و کتب عن نفر من المتأدبین ثم توجّه فی البحر لقضاء فریضة الحجّ و صحب(صحبت ظ)والدته معه فلقی بالطّور و الینبوع و جدّة غیر واحد أخذ عنهم و وصل لمکّة أوائل شعبان فأقام بها إلی أن حجّ و قرأ بها من الکتب الکبار و الأجزاء القصار ما لم تهیّأ لغیره من الغرباء حتّی قرأ داخل البیت المعظّم و بالحجر و علوّ غار ثور و جبل حرا و بکثیر من المشاهد المأثورة بمکّة و ظاهرها کالجعرانة و منی و مسجد الخیف علی خلق کأبی الفتح المراغی و البرهان الزّمزمی و التقی بن فهد و الزّین الامیوطی و الشّهاب الشّوابطی و أبی السّعادات و ابن ظهیرة و أبی حامد بن الضّیاء و زیادة علی ثلاثین نفسا،فمنهم من یروی عن البهاء ابن خلیل و الکرمانی و الأذرعی و النّشاوری و الجمال الامیوطی و ابن أبی المجد و التّنوخی و ابن صدیق و العراقی و الهیثمی و الأنباسی و المجدین اللّغوی و إسماعیل الحنفی و من لا أحصره سوی من أجاز له فیها و هم أضعاف ذلک،و أعانه علیه صاحبه النّجم ابن فهد بکتبه و فوائده و نفسه و دلالته علی الشّیوخ و کذا بکتب والده ثمّ انفصل عنها و هو متعلّق الأصل بها.

و قرأ فی رجوعه بالمدینة الشّریفة تجاه الحجرة النّویّة علی البدر عبد اللّه بن

فرحون و غیره من أماکنها علی الشّهاب أحمد بن النّور المحلّی و أبی الفرح المراغی فی آخرین،ثم ینبوع(بالینبوع.ظ)أیضا،و عقبة ایلة،و قبل ذلک برابغ و خلیص و رجع للقراءة هذه فأقام بها ملازما السّماع و القراءة و التخریج،و الاستفادة من الشیوخ و الأقران غیر مشتغل بما یعطله عن مزید الاستفادة إلی أن توجه لمنوف العلیاء فسمع بها قلیلا و أخذ بفیشا الصّغری عن بعض أهلها ثمّ عاد لوطنه فارتحل إلی الثّغر السّکندری و أخذ عن جمع من المسندین و الشّعراء بها،و بامّ دینار،و دسوق،و فوه،و رشید، و المحلّة،و سمنود،و منیة عساس،و منیة نابت،و المنصورة،و فار شکور،و دنجیة، و الطویلة،و مسجد الخضر.و دخل دمیاط فسمع بها،و حصّل فی هذه الرّحلة أشیاء جلیلة من الکتب و الأجزاء و الفوائد عن نحو خمسین نفسا؛فیهم من یروی عن ابن الشیخة و التّنوخی و الصّلاح الزّفتاوی و المطرّز و عبد اللّه بن أبی بکر الدمامینی و البلقینی و ابن الملقّن و العراقی و الهیتمی و الکمال الدمیری و الجلاوی و السّویداوی و الجمال الرّشیدی و أبی بکر بن إبراهیم بن العزّ و ابن صدیق و ابن اقبرس و ناصر الدّین ابن الفرات و النجم البالسی و التاج بن موسی السّکندری و الزّین الفیشی المرجانی و ناصر الدّین ابن الموفّق و ابن الخرّاط و الهزبر و الشّرف ابن الکویک.

ثمّ ارتحل إلی حلب و سمع فی توجّهه إلیها بسریاقوس،و الخانقاه،و یلبس، و قطیا:و غزة،و المجدل،و الرّملة،و بیت المقدس،و الخلیل،و نابلس،و دمشق، و صالحیتها،و الزّبدانی،و بعلبک،و حمص،و حماة،و سرمین،و حلب،و جیرین، ثمّ بالمعرة،و طرابلس،و برزة،و کفر بطنا،و المزّة و داریا،و صالحیّة مصر،و الخطارة و غیرها شیئا کثیرا من قریب مائة نفس و فیهم من أصحاب الصّلاح بن أبی عمر و ابن أمیلة و ابن الهبل و الزّین عبد الرّحمن بن الأستاذ و أبی عبد اللّه محمّد بن عمر بن قاضی شهبة و یحیی بن یوسف الرّحبی و الحافظ أبی بکر ابن المحب و ناصر الدّین ابن داود و أبی الهول الجزری و أبی العبّاس أحمد بن العماد ابن العزّ المقدسی و ابن عوض و الشّهاب المرداوی و أبی الفرج ابن ناصر الصّاحبة و الکمال ابن النّحاس و محمّد بن الرّشید عبد الرّحمن بن أبی عمر و الشّرف أبی بکر الحرّانی و الشّهاب أبی العبّاس بن

مرجل و فرج السّر فی فمن بعدهم.و استمدّ فی بیت المقدس من أجزاء التّقی أبی بکر القلقشندی و کتبه و إرشاده،فقد کان ذا انسة بالفنّ.و فی الشّام من أجزاء الضّیائیة و غیرها بمعاونة الإمام التّقی ابن قندس و البرهان القادری و آخرین.ثمّ فی حلب کمحدّثها و ابن حافظها أبی ذرّ الحلبیّ فأعاره و أرشده و طاف معه علی من بقی عندهم و ساعده غیره بتجهیز ساع بإحضار سنن الدّار قطنی من دمشق حتّی أخذها عن بعض من یرویها بحلب و أجاز له خلق باستدعائه و استدعاء غیره من جهات شتّی من لم یتیسّر له لقیهم أو لقیهم و لکن لم یسمع منهم بل کان و هو صغیر قبل ان یتمیّز ألهم اللّه سبحانه بفضله بعض أهل الحدیث استجازة جماعة من محاسن الشّیوخ له تبعا لأبیه فیهم من یروی عن المیدومی و ابن الخباز و الخلاطی و ابن القیم و ابن الملوک و العزّ محمّد بن إسماعیل الحموی و أبی الحرم القلانسی و ابن نباتة و ناصر الدّین الفارقی و الکمال ابن حبیب و الظّهیر ابن العجمی و التّقیّ السّبکی و الصّلاح العلائی و ابن رافع و مغلطائی و النّسائی و ابن هشام و أبی عبد اللّه بن جابر و رفیقه أبی جعفر الرّعینی المعروفین بالأعمی و البصیر و شبههم،بل من یروی بالسّماع عن من حدّث عنه بالإجازة کالزّیتاوی و ابن أمیلة و الصّلاح ابن أبی عمر العماد محمّد بن موسی الشّیرجی و العزّ محمّد بن أبی بکر السّوقی و أبی عبد اللّه البیانی و الشّهاب ابن النّجم و أبی علیّ بن الهبل و زینب ابنة قاسم و غیرهم.

و کذا دخل فی استدعاء صاحبه النجم ابن فهد الهاشمی،بل و کثیر من استدعات (استدعاءات.ظ)شیخه الزّین رضوان و غیره إمّا لکونه من أبناء صوفیّة الخانقاه التّدرسیّة او نحو ذلک ممّا هو أخصّ من العامة بل تکاد أن یکون خاصّة کما ألهم اللّه المحبّ ابن نصر اللّه حین عرضه علیه کتابه الإجازة مع کونه إنما کتب له بالهامش و کونه لم یکتب بها لکلّ من أبیه و عمّه مع کتابته لهما نحو ورقة.

و لهذا کلّه زاد عدد من أخذ عنه الأعلی و الدّون و المساوی حتی الشعراء و نحو هم علی ألف و مائتین.و الأماکن الّتی تحمّل فیها من البلاد و القری علی الثّمانین.

فائدة-مرویات و مسموعات و مفروات السخاوی

و اجتمع له من المرویات بالسّماع و القراءة ما یفوق الوصف و هی تتوّع انواعا:

أحدها ما رتّب علی الأبواب الفقهیّة و نحوها،و هی کثیرة جدا،منها:ما تقیّد فیه بالصّحیح کالصّحیحین للبخاری و لمسلم و لابن خزیمة-و لم یوجد بتمامه-و لأبی عوانة الاسفرائنی و هو و إن کان مستخرجا علی ثانی الصّحیحین فقد أتی فیه بزیادات طرق،بل و أحادیث کثیرة و عنده من المستخرجات بالسّماع«المستخرج علی صحیح مسلم»لأبی نعیم کما أنّ فی مرویّاته لکنّ بالإجازة من الکتب الّتی تقیّد فیها بالصّحّة کتاب«المستدرک علی الصّحیحین»أو أحدهما للحاکم و هو کثیر التّساهل بحیث أدرج فی کتابه هذا الضّعیف بل و الموضوع المنافیین لموضوع کتابه.و من الکتب الصّحیحة«الموطّأ»لمالک و وقع له بالسماع عن دون عشرة من أصحابه.و إدراجه فی الصّحاح إنّما هو بالنّسبة للتصانیف قبله و إلاّ فلا یتمشّی الأمر فی جمیعه علی ما استقرّ الأمر علیه فی تعریف الصّحیح.و منها ما لم یتقید فیه بالصّحّة بل اشتمل علی الصّحیح و غیره کالسّنن لأبی داود روایة أبی علی اللؤلؤی و أبی بکر ابن داسة عنه،و قیل إنّه یکفی المجتهد.و لأبی عبد الرحمن النّسائی روایة ابن السّنی و ابن الأحمر و غیرهما عنه.و لأبی عبد اللّه ابن ماجة القزوینی.و لأبی الحسن الدّار قطنی و لابی بکر البیهقی،و«السّنن»الّتی له أجمع کتاب سمعه فی معناه.و لمحمد بن الصّباح.و کالجامع لابی عیسی الترمذی و لأبی محمّد الدّارمی و یقال له أیضا المسند بحیث اغترّ بعضهم بتسمیته و أدرجه فی النوع بعده و قد أطلق بعضهم علیه الصّحة.و کان بعض الحفاظ ممّن روی عن بعض الآخذین عنه یقول إنه لو جعل بدل ابن ماجة بحیث یکون سادسا للکتب الشهیرة أصول الإسلام لکان أولی،و کالمسند للإمام الشافعی و لیس من هو جمعه إنما التقطه بعض النیسابوریین من«الامّ»له،و«السّنن»له روایة المزنی و روایة ابن عبد الحکم،و«شرح معانی الآثار»لأبی جعفر الطحاوی.ثم إنّ فی بعض هذه ما یمیّز فیه مصنفه المقبول من غیره کالجامع للترمذی و نحوه«السنن»لأبی داود.و ممّا یلتحق بهذا النوع ما یقتصر فیه علی فرد من أفراده أو غیره کالشمائل النبویة للترمذیّ و«دلائل النبوة»للبیهقی

و«الشفاء»لعیاض و«المغازی»لموسی بن عقبة و«السیرة النبویّة»لابن هشام و لابن سیّد الناس و«بشری اللّبیب»له و«فضل الصّلوة علی النبیّ»صلی اللّه علیه و سلم لإسماعیل القاضی و لابن أبی عاصم و لابن فارس و للنمیری و«حیاة الأنبیاء فی قبورهم»و«فضائل الأوقات» و«الأدب المفرد»ثلاثتها للبیهقی،و کذا للبخاری«الأدب المفرد»،و فی معناهما «مکارم الأخلاق»للطبرانی،و کذا للخرائطی مع تساویها له،و کالتوکّل و«ذمّ الغیبة»و الشکر و الصّمت و الفرج و الیقین و غیرها من تصانیف أبی بکر بن أبی الدّنیا و کبر الوالدین و القراءة خلف الإمام و رفع الیدین فی الصّلوة ثانیها للبخاری و البسملة لأبی عمر بن عبد البرّ و العلم للمرهبی و لابی خیثمة زهیر بن حرب و الطهارة و«فضائل القرآن»و«الأموال»ثلاثتها لأبی عبید،و الایمان لابن مندة و لأبی بکر بن أبی شیبة و«ذمّ الکلام»للهروی،و الأشربة الصّغیر و البیوع و الورع ثلاثتها لأحمد،و کالجامع لأخلاق الرّاوی و«آداب السامع»للخطیب،و«المحدّث الفاصل بین الرّاوی و الواعی»للرامهرمزی،و«علوم الحدیث»لابن الصّلاح،و من قبله للحاکم و «شرف أصحاب الحدیث»و«روایة الآباء عن الأبناء»و«اقتضاء العلم العمل»و الزّهد و«الطفیلیّین»خمستها للخطیب،و فی مسموعاته أیضا«الزّهد»لابن المبارک کالدّعوات للمحاملی و للطبرانی و هو أجمع کتاب فیها،و«عمل الیوم و اللّیلة»لابن السنی و«فضل عشر ذی الحجّة»للطبرانی و لأبی إسحاق الغازی،و کذا فی مسموعاته من التصانیف فی فضل رجب و شعبان و رمضان جملة،و«اختلاف الحدیث»و«الرّسالة» کلاهما للشافعی و«عوارف المعارف»للسهروردی و«بدایة الهدایة»للغزّالی و«صفة التصوّف»لابن طاهر.

ثانیها:ما رتب علی المسانید کمسند أحمد و هو أجمع مسند سمعه و أبی داود الطّیالسی و أبی محمّد عبد بن حمید و أبی عبد اللّه العدنی و أبی بکر الحمیدی و مسدّد و أبی یعلی الموصلی.و لیس فی واحد منها ما هو مرتّب علی حروف المعجم،نعم ما رتّب فیه علی الحروف من المسانید مع تقییده بالمحتجّ به«المختارة»للضّیاء المقدسی و لکن لم تکمل تصنیفا و لا استوفی الموجود سماعا و«المعجم الکبیر»للطبرانی

و هو مع کونه یلی«مسند أحمد»فی الکبیر أکثرها فوائد.و«المعجم»لابن قانع و الأحادیث فیه قلیلة،و نحوه«الاستیعاب»لابن عبد البرّ إذ لیس القصد فیه إلاّ تراجم الصّحابة و أخبارهم،و قریب منه فی کون موضوعه التّراجم و لکن لم یقتصر فیه علی الصّحابة مع الاستکثار فیه من الحدیث،و نحوه«حلیة الأولیاء»لأبی نعیم،و کذا مما یذکر فیه أحوال الصّوفیّة الأعلام«الرّسالة القشیریّة»و قد یقتصر علی صحابی واحد کمسند عمر للنجّاد و سعد للدورقی کما أنّه یقتصر علی الفضائل خاصّة کفضائل الصّحابة المطّراد و وکیع،و نحوه«الذرّیّة الطّاهرة»للدولابی.و قد یکون فی مطلق التراجم لکن لأهل بلد مخصوص کأصبهان لأبی نعیم و بغداد للخطیب،و عنده بالسّماع منهما جملة.و قد یکون فی فضائل البلدان کفتوح مصر لابن عبد الحکم و«فضائل الشّام»للرّبعی.

ثالثها:ما هو علی الأوامر و النّواهی،و هو«صحیح أبی حاتم بن حبّان» المسمّی بالتّقاسیم و الأنواع،و الکشف منه عسیر علی من لم یتقن مراده.

رابعها:ما هو علی الحروف فی أوّل کلمات الأحادیث،و هو«مسند الشّهاب القضاعی».

خامسها:ما هو فی الأحادیث الطّوال خاصّة،و هو«الطوالات»للطّبرانی و لابن عساکر کتاب«الأربعین».

سادسها:ما یقتصر فیه علی أربعین حدیثا فقط و تتنوّع أنواعا کالأربعین الإلهیّة لابن المفضل و کالأربعین المسلسلات له،و کالأربعین فی التصوّف لأبی عبد الرحمن السّلمی؛إلی غیرها کالاحکام و«قضاء الحوائج»و ما لا تقید فیه کأربعی الآجریّ و الحاکم و هی شیء کثیر،و قد لا یقتصر علی الأربعین کالثّمانین للآجریّ و المائة لغیره.

سابعها:ما هو علی الشّیوخ للمصنّف کالمعجم الأوسط و الصّغیر کلاهما للطبرانی،و«معجم الإسماعیلی»و ابن جمیع و نحوها کالمشیخات الّتی منها«مشیخة ابن شاذان الکبری و الصغری»و«مشیخة الفسوی»،و بعضها مرتّب علی حروف

المعجم،و منه ما لم یرتّب،و نحو هذا جمع ما عند الحافظ أبی بکر ابن المقری و کذا الحارثی و غیرهما ممّا هو مسموع عنده ممّا عندهم من حدیث الإمام أبی حنیفة و ترتیبه علی شیوخه و یسمّی کلّ واحد منهما«مسند أبی حنیفة».

ثامنها:ما هو علی الرّواة عن إمام کبیر عمّن یجمع حدیثه کالرّواة عن مالک للخطیب و من روی عن مالک من شیوخه لابن مخلد.

تاسعها:ما یقتصر فیه علی الأفراد و الغرائب کالأفراد لابن شاهین و للدّار- قطنی و هی فی مائة جزء،سمع منها الکثیر،و منه الغرائب عن مالک و غیره من المکثرین.

عاشرها:مالا تقیّد فیه بشیء ممّا ذکر،بل یشتمل علی أحادیث نثریّة من العوالی و غیرها،و هو علی قسمین،أوّلهما:ما کلّ تخریج منه فی مجلّد و نحوه کالثّقفیّات و الجعدیّات و الجنائیّات و الخلعیّات و السّمعونیّات و الغیلانیّات و القطعیّات و المحاملیّات و المخلصیّات و فوائد تمام و فوائد سمّویه و جملة،و نحوهما المجالسة للدّینوری و ما هو دون ذلک کجزء أبی الجهم و الأنصاری و ابن عرفة و سفین و ما یزید علی ألف جزء.

حادی عشرها:ما لا إسناد فیه بل اقتصر فیه علی المتون مع الحکم علیها و بیان جملة من أحکامها کالاذکار«و التّبیان»و«الرّیاض»و غیرها من تصانیف النّووی و غیره،إلی غیرها من المسموعات الّتی لا تقیّد فیها بالحدیث کالشّاطبیّة و«الرّائیة فی علم القراءة و الرّسم»و«الألفیّة فی علمی النّحو و الصّرف»و«جمع الجوامع فی الأصلین و التصوّف و النسبة»و«المنهاج»و«بهجة الحاوی»فی الفقه و«تلخیص المفتاح»فی المعانی و البیان و«قصیدة بانت سعاد»و«البردة»و«الهمزیّة».

و لیس ما ذکر بآخر التّنبیه کما أنّه لیس المراد بما ذکر فی الأنواع الحصر،إذ لو سرد کلّ نوع منه لطال ذکره و عسر الآن حصره،بل لو سرد مسموعه و مقروّه علی شیخه فقط لکان شیئا عجبا و علی ما عنده من المروی ما بینه و بین الرّسول صلی اللّه علیه و سلّم بالسّند المتماسک فیه عشرة أنفس و لیس ما عنده من ذلک بالکثیر و أکثر منه و أصحّ ما بین

شیوخه و بین النّبیّ صلی اللّه علیه و سلّم فیه العدد المذکور و اتّصلت له الکتب السّتّة و کذا حدیث کلّ من الشّافعی و أحمد و الدّارمی و عبد بثمانیة وسائط بل و فی بعض الکتب السّتّة کأبی داود من طریق ابن داسه و أبواب من النّسائی ما هو بسبعة بتقدیم المهملة و اتّصل له حدیث مالک و أبی حنیفة بتسعة بتقدیم المثناة.

و لمّا ولد له ولده أحمد جدّد العزم لأجله حیث قرء له علی بقایا المسندین شیئا کثیرا جدّا فی أسرع وقت.و انتفع بذلک الخاصّ و العامّ و الکبیر و الصغیر و انتشرت الأسانید المحرّرة و الأسمعة الصّحیحة و المرویّات المعتبرة و تنبیه النّاس لإحیاء هذه السّنّة بعد أن کادت تنقطع فلزموه اشدّ ملازمة و صار من یأنف الاستفادة منه من المهملین یتسوّر علی خطّه فیستفید منه و ما یدری أنّ الاعتماد علی الصّحف فقط فی ذلک فیه خلل کبیر،و لعمری ان المرء لا ینبل حتی یأخذ عمن فوقه و مثله و دونه، علی أنّ الأساطین من علماء المذاهب و محقّقیهم من الشّیوخ و أماثل الأقران البعید غرضهم عن المقاصد الفاسدة غیر متوقّفین عن مسألته فیما بعرض لهم من الحدیث و متعلقاته مرّة بالکتابة الّتی ضبطها بخطوطهم عنده،و مرّة باللّفظ،و مرّة بارسال السّائل لهم نفسه و بغیر هذا ممّا یستهجن إیراد مثله مع کونه أفرد أسمائهم فی محلّ آخر و طال ما کان التّقیّ الشمنیّ یحضّ أماثل جماعته کالنجمی(کالنجم.ظ)ابن حجی علی ملازمته و یقول:متی تسمح الزّمان بقراءته!بل حضّه علی عقد مجلس الإملاء غیر مرّة و لذا لمّا صارت مجالس الحدیث آنسة عامرة منضبطة و رأی إقبالهم علی هذا الشّأن؛و للّه الحمد؛امتثل إشارته بالإملاء فأملی بمنزله یسیرا ثمّ تحوّل سعید السّعداء و غیرها متقیّدا بالحوادث و الأوقات حتّی أکمل تسعة و خمسین مجلسا.

ثمّ توجّه هو و عیاله و أکبر أخویه و والداه للحجّ فی سنة سبعین فحجّوا و جاوروا و حدّث هناک بأشیاء من تصانیفه و غیرها و أقرأ«ألفیّة الحدیث»تقسیما و غالب شرحها لناظمها و«النّخبة»و شرحها،و أملی مجالس،کلّ ذلک بالمسجد الحرام و توجّه لزیارة ابن عبّاس رضی اللّه عنهما بالطائف رفیقا لصاحبه النّجم ابن فهد،فسمع

منه هناک بعض الأجزاء.

و لمّا رجع إلی القاهرة شرع فی إملاء تکملة تخریج شیخه للأذکار إلی أن تمّ.

ثمّ أملی تخریج أربعیّ النّووی،ثمّ غیرها ممّا تقید فیه بحیث بلغت مجالس الإملاء ستّمائة مجالس فأکثر.و ممّن حضر إملاءه ممّن شهد إملاء شیخه:النّجم،ابن فهد و الشّمس الامشاطی و الجمال ابن السّابق،و ممّن حضر إملاء شیخه و الولی العراقی:البهاء العلقمی و ممّن حضر إملاهما و الزّین العراقی:الشّهاب الحجازی و الجلال الفمصی و الشّهاب الشّاوی.

و کذا حجّ فی سنة خمس و ثمانین و جاور سنة ستّ ثمّ سنة سبع و أقام منها ثلاثة أشهر بالمدینة النبویّة ثمّ فی سنة اثنتین و تسعین و جاور سنة ثلث ثمّ سنة أربع ثمّ فی سنة ستّ و تسعین و جاور إلی أثناء سنة ثمان،فتوجّه إلی المدینة النّویّة فأقام بها أشهرا و صام رمضان بها ثمّ عاد فی شوّالها إلی مکّة و هو الآن فی جمادی الثّانی من الّتی تلیها بها ختم له بخیر و حمل النّاس من أهلهما و القادمین علیهما عنه الکثیر جدّا روایة و درایة و حصّلوا من تصانیفه جملة و سئل فی الإملاء هناک فما وافق.

نعم،أملی بالمدینة النّبویّة شیئا لاناس مخصوصین ثمّ لمّا عاد للقاهرة من المجاورة الّتی قبل هذه تزاید انجماعه عن النّاس و امتنع من الإملاء لمزاحمة من لا یحسن فیها و عدم التّمیز من جلّ النّاس أو کلّهم بین العلمین و راسل من لامه علی ترک الاملاء بما نصّه أنّه ترک ذلک عند العلم بإغفال النّاس لهذا الشّأن،بحیث استوی عندهم ما یشتمل علی مقدّمات التّصحیح و غیره من جمع الطّرق الّتی یتبین بها انتفاء الشّذوذ و العلّة أو وجودهما مع ما یورد بالسّند مجرّدا عن ذلک،و کذا ما یکون متّصلا بالسّماع مع غیره،و کذا العالی و النّازل و التّقید بکتاب و نحوه مع ما لا تقید فیه؛إلی غیرهما ممّا ینافی القصد بالإملاء و ینادی الذّاکر له العامل به علی الخالی منه بالجهل،کما أنّه التزم ترک الإفتاء مع الإلحاح علیه فیه حین حالة الافتاء فی زمن شمس الدین السخاوی تزاحم الصّغار علی ذلک،و استوی الماء و الخشبة،سیّما و إنّما یعمل بالأغراض،بل صار یکتب علی الاستدعاءات و فی عرض الأنباء من هو فی عداد من یلتمس له ذلک حین

التّقید بالمراتب و الأعمال بالبیّنات و قد سبقه للاعتذار بنحو ذلک شیخ شیوخه الزّین العراقی و کفی به قدوة،بل و أفحش من إغفالهم النّظر فی هذا و أشدّ فی الجهالة

فائدة-ایراد الاحادیث الباطلة علی وجه الاستدلال و ابرازها حتی فی التصانیف و الاجوبة افحش من الاغفال فی الاملاء و اشد فی الجهالة

و إیراد الأحادیث الباطلة علی وجه الاستدلال و إبرازها حتّی فی التّصانیف و الأجوبة، کلّ ذلک مع ملازمة النّاس فی منزله للقراءة درایة و روایة فی تصانیفه و غیرها بحیث ختم علیه ما یفوق الوصف من ذلک و أخذ عنه من الخلائق من لا یحصی کثرة أفردهم بالجمع بحیث أخذ عنه القاضی المالکیّة بطیبة(الشّمس السّخاوی.ز.ظ)ابن القصبی و مدحه بغیر قصیدة ولده قاضی المالکیّة أیضا الخیری أبی الخیر أیضا ثمّ ولده المحبّی محمّد أوحد الفضلاء السّجباء ثمّ بنوه فکانوا أربعة فی سلسلة کما اتّفق لشیخنا حسب ما أوردته فی «الجواهر»،و قد قال الواقدیّ فی أحمد بن محمّد بن الضّحّاک بن عثمان بن ضحّاک بن عمر ابن عبد اللّه بن خالد بن حزام أنّه خامس خمسة جالستهم و جالسونی علی طلب العلم یعنی فیهم من شیوخه و من طلبته.

فائدة-مصنفات السخاوی

و شرع فی التصنیف و التّخریج قبیل الخمسین و هلمّ جرّا،فکان ممّا خرّجه من المشیخات لکلّ من الرّشیدی و سمّاه«العقد الثّمین فی مشیخة خطیب المسلمین» و العقبی و سمّاها«الفتح القربی فی مشیخة الشّهاب العقبی» و التّقیّ الشّمنیّ فی کبری و صغری،و من الأربعیّات لکلّ من روّجه شیخه و الکمال ابن الهمام و الأمین الأقصرای و النّقی القلقشندیّ المقدسیّ و البدر بن شیخه و الشّرف المناوی و المحبّین ابن الاشقر و ابن الشّحنة و الزّین بن المزهر و للعلمی(للعلم.ظ)البلقینی مائة حدیث عن مائة شیخ و أحادیث مسلسلات و للأقصر أی و ابن یعقوب و المحبّین القمنی و الفاقوسی و أخیه و العلم البلقینی و المناوی و الشّمس القرافی و ابنة الهورینی و هاجر القدسیّة و الفخر الاسیوطی و الملتوتی و الحسام ابن حریز و ابن امام الکاملیّة و العبادی و زکریّا و

ابن مزهر فهرستا و کذا لحفید سیّدی یوسف العجمی و لتغری بردی القادری و للشّمس الامشاطی معجما،و کذا لابن السّیّد عفیف الدّین بسؤال الکثیر منهم فی ذلک و توسّلهم بما تقتضی الموافقة و لنفسه الأحادیث المتبائنة المتون و الاسانید بشروط کثیرة لم یسبق لمجموعها بلغت أحادیثها نحو السّتّین و هی فی مجلّد کبیر استفتحه بمن سبقه لذلک من الأئمّة و الحفّاظ.و«الأحادیث البلدانیّات»فی مجلد ترجم فیه الأماکن مع ترتیبها علی حروف المعجم مخرجا فی کلّ مکان حدیثا او شعرا أو حکایة عن واحد من أهلها و الواردین علیها مستفتحة بمن سبقه أیضا لذلک و إن لم یر من تقدّمه لمجموع ما جمعه فیها أیضا و هی ثمانون و«الأحادیث المسلسلات»و هی مائة استفتحها أیضا بمن سبقه لجمع المسلسلات مع انفراده بما اجتمع فیها و سمّاها«الجواهر المکلّلة فی الأخبار المسلسلة».و تراجم من أخذ عنه علی حروف المعجم فی ثلاث مجلّدات سمّاه«بغیة الرّاوی بمن أخذ عنه السّخاوی»و عزمه انتقاءه و اختصاره لنقص الهمم.

و«فهرست مرویّاته»و هو إن بیّض یکون فی أزید من ثلاثة أسفار ضخمة،شرع فی اختصاره و تلخیصه بحیث یکون علی الثّلث منه لنقص الهمم أیضا.و«و عشاریّات الشّیوخ» مع ما وقع من العشاریّات فی عدة کراریس.و«الرّحلة السّکندریّة»و تراجمها و کذا«الرحلة الحلبیة»مع تراجمها أیضا.و«الرّحلة المکیة».و«الثّبت المصری»فی ثلاث مجلّدات.

و«التّذکرة»فی مجلّدات.و«تخریج أربعی النّووی»فی مجلّد لطیف.و تکملة تخریج شیخنا للاذکار و یسمّی«القول البارّ»و«تخریج أحادیث العادلین»لأبی نعیم و«أربعی الصّوفیة»للسّلمی و«الغنیة»المنسوبة للشّیخ عبد القادر و یسمّی«البغیة» کتب منه الیسیر.و تخریج طرق«إنّ اللّه لا یقبض العلم انتزاعا»عمله تجربة للخاطر فی یوم و إن سبق لجمعه فیما لم یقف علیه،و«التحفة المنیفة»فیما وقع له من حدیث الإمام أبی حنیفة.و«الأمالی المطلقة».و مما صنفه فی علوم هذا الشّأن:«فتح المغیث»بشرح ألفیّة الحدیث و هو مع اختصاره فی مجلّد ضخم و سبک المتن فیه علی وجه بدیع،لا یعلم فی هذا الفنّ أجمع منه و لا أکثر تحقیقا لمن تدبّره و توضیح لها حاذی به المتن بدون إفصاح فی المسوّدة.و«الغایة»فی شرح منظومة ابن الجزری

الهدایة فی مجلّد لطیف.و«الایضاح فی شرح نظم العراقی للاقتراح فی مجلد لطیف أیضا.و النّکت علی الألفیة و شرحها بیّض منه نحو ربعة فی مجلّد و«شرح التّقریب» للنّووی فی مجلّد متقن.«بلوغ الأمل بتلخیص کتاب الدار قطنی فی العلل»کتب منه الرّبع مع زوائد مفیدة.«تکملة تلخیص شیخنا للمتّفق و المفترق».و منه فی الشروح:

«تکملة شرح الترمذی للعراقی»کتب منه أکثر من مجلّدین فی عدّة أوراق من المتن و حاشیة فی أماکن من شرح البخاری لشیخه و غیره من تصانیفه.و«شرح الشّمائل النّبویّة»للتّرمذی و یسمّی«أقرب الوسائل»کتب منه نحو مجلّد.و«القول المفید فی إیضاح شرح العمدة»لابن دقیق العید،کتب منه الیسیر من أوّله.«شرح ألفیّة السّیرة»للعراقی فی المسوّدة ثمّ عدم.و«الجمع بین شرحی الألفیة»لابن المصنّف و ابن عقیل و توضیحها کتب من الیسیر.

و منه فی التاریخ:التّعریف به و تشعّب مقاصده و سببه بل اسمه«الإعلان بالتّوبیخ لمن ذمّ التّواریخ».«التّبر المسبوک»فی الذّیل علی تاریخ المقریزی «السّلوک»یشتمل علی الحوادث و الوفیات من سنة خمس و أربعین و إلی الآن فی نحو أربعة أسفار.و«الضّوء اللاّمع لأهل القرن التّاسع»و هو هذا الکتاب یکون ستّ مجلّدات.و«الذّیل علی قضاة مصر»لشیخه فی مجلّد و یسمّی«الذّیل المثناة» و«الذّیل علی طبقات القراء»لابن الجزری فی مجلّد.و«الذیل علی دول الإسلام» للذّهبی نافع جدّا.و الوفیات فی القرنین الثّامن و التّاسع علی السنین فی مجلّدات و اسمه«الشّافی من الألم فی وفیات الامم».و معجم من أخذ عنه و إن کان هو بعض أفراد هذا الکتاب.و«التّحصیل و البیان فی قصّة السّیّد سلمان»و«المنهل العذب الرّوی فی ترجمة قطب الأولیاء النّووی».و«الاهتمام بترجمة النّحوی الجمال ابن هشام».و«القول المبین فی ترجمة القاضی عضد الدّین».و«الجواهر و الدّرر فی ترجمة شیخه شیخ الإسلام ابن حجر»فی مجلّد ضخم و ربّما یکتب فی مجلّدین و«الاهتمام بترجمة الکمال ابن الهمام»و ترجمة نفسه إجابة لمن سأله فیها.و کذا.

افرد من اثنی علیه من الشّیوخ و الأقران فمن دونهم و ما علمه ممّا صدر عنه من

السّجع و«تاریخ المدنیین»فی نحو مجلدین فی المسوّدة.و«التّاریخ المحیط» و هو فی نحو ثلاثمائة رزمة علی حروف المعجم لا یعلم من سبقه إلیه.و تجرید حواشی شیخه علی«الطبقات الوسطی»لابن السّبکی و تقفیص قطعة من«طبقات الحنفیّة» کان وقع الشّروع فیه لسائل.و«طبقات المالکیّة»فی أربعة أسفار تقریبا بیّض منه المجلّد الأوّل فی ترجمة الامام و الآخذین عنه.و«ترتیب طبقات المالکیّة» لابن فرحون و«تجرید ما فی المدارک»للقاضی عیاض ممّا لم یذکره ابن فرحون إجابة لسائل فیه و فی الّذی قبله،تقفیص ما اشتمل علیه«الشّفاء»من الرّجال و نحوهم و«القول المنبی فی ذمّ ابن عربی»فی مجلّد حافل و محصّله فی کراسة اسمها«الکفایة فی طریق الهدایة»نافعة جدّا.«تجرید أسماء الآخذین عن ابن عربی».و«أحسن المساعی فی إیضاح حوادث البقاعی»و الفرجة بکائنة الکاملیّة الّتی لیس فیها للمعارض حجّة و«دفع التلبیس و رفع التّنجیس عن الذّیل الطاهر النفیس».و«تلخیص تاریخ الیمن»و کذا«طبقات القرّاء»لابن الجزری و«منتقی تاریخ مکّة»للفاسی.«عمدة الأصحاب فی معرفة الألقاب«ترتیب شیوخ الطبرانی».(ترتیب شیوخ أبی الیمن الکندی).(ترتیب شیوخ جماعة من شیوخ الشّیوخ)و نحوهم.و منه فی ختم کلّ من الصّحیحین و أبی داود و التّرمذی و النّسائی و ابن ماجة و البیهقی و(الشّفاء)و(سیرة ابن هشام)و(سیرة ابن سیّد النّاس)و(التّذکرة)للقرطبی،و اسم الأوّل(عمدة القاری و السّامع فی ختم الصّحیح الجامع)،و الثانی(غنیة المحتاج فی ختم صحیح مسلم بن الحجاج)،و الثالث(بذل المجهود فی ختم السّنن لأبی داود)،و الرّابع(اللّفظ النّافع فی ختم کتاب التّرمذی الجامع)،و الخامس(القول المعتبر فی ختم النّسائی روایة ابن الأحمر)،بل له فیه مصنّف آخر حافل سمّاه(بغیة الرّاغب المتمنّی فی ختم سنن النّسائی روایة ابن السّنی)، و السّادس(عجالة الضّرورة و الحاجة عند ختم السّنن لابن ماجة)،و السّابع(القول المرتقی فی ختم دلائل النّبوّة للبیهقی)،و الثّامن(الانتهاض فی ختم الشّفاء لعیاض)، بل له مصنّف آخر حافل اسمه(الرّیاض)،و التّاسع(الإلمام فی ختم السّیرة النّبویّة لابن هشام)،و العاشر(دفع الإلباس فی ختم سیرة ابن سیّد الناس)،و الحادی عشر

«الجوهرة المزهرة فی ختم التّذکرة».

و منه فی ابواب و مسائل:«القول البدیع فی الصلوة علی الحبیب الشّفیع» «الفوائد الجلیّة فی الأسماء النّبویّة»لم تبیّض.«الصّلوة علی النبیّ صلی اللّه علیه و سلّم بعد موته».«موالی النبیّ صلی اللّه علیه و سلّم.«المقاصد الحسنة فی بیان کثیر من الأحادیث المشتهرة علی الألسنة».«الابتهاج بأذکار المسافر الحاج».«القول النّافع فی بناء المساجد و الجوامع»و ربّما سمّی«تحریک الغنی الواجد لبناء الجوامع و المساجد».و «الاحتفال بجمع أولی الظّلال».«الإیضاح و التّبیین فی مسئلة التّلقین»«ارتیاح الأکباد بأرباح فقد الأولاد»قرّة العین بالثّواب الحاصل للمیت و للأبوین»«البستان فی مسئلة الاختتان».«القول التّامّ فی فضل الرّمی بالسّهام»«استجلاب ارتقاء الغرف بحب أقرباء الرسول و ذوی الشرف».«عمدة النّاس-أو-الإیناس بمناقب العباس».«رجحان الکفّة فی بیان أهل الصّفّة».«الفخر العلوی فی مولد النّبویّ».«عمدة المحتجّ فی حکم الشّطرنج».«التماس السّعد فی الوفاء بالوعد».

«الأصل الأصیل فی تحریم النّقل من التوریة و الإنجیل».«القول المألوف فی الرّدّ علی منکر المعروف».«الأحادیث الصّالحة فی المصافحة».«القول الأتمّ فی الاسم الأعظم».«السّرّ المکتوم فی الفرق بین المالین المحمود و المذموم».«القول المعهود فیما علی أهل الذّمّة من العهود».«الکلام علی حدیث الخاتم».«الکلام علی قصّ الظفر» «الکلام علی المیزان»«القناعة ممّا تحسن الاحاطة به من أشراط السّاعة».«تحریر المقال فی الکلام علی

حدیث کلّ أمر ذی بال ».«القول المتین فی تحسین الظّنّ بالمخلوقین».

«الکلام علی قول:لا تکن حلویّا فتسترط».«الکلام علی کل الصّید فی جوف الفراء».

«الکلام علی

حدیث إنّ اللّه یکره الجر السّمین ».«الکلام علی

حدیث المنبت لا أرضا قطع و لا ظهرا أبقی ».«الکلام علی حدیث تنزل الرّحمات علی البیت المعظم».

«الإیضاح المرشد من الغیّ فی الکلام علی

حدیث حبّب من دنیاکم إلیّ ».«المستجاب دعاؤهم».«تحدید الذّکر فی سجود الشّکر».«نظم اللئال فی حدیث الأبدال».

«انتقاد مدّعی الاجتهاد».«الأسئلة الدمیاطیة».«الاتّعاظ بالجواب عن مسائل

بعض الوعّاظ».«تحریر الجواب عن مسئلة ضرب الدّواب».«الامتنان بالحرس من دفع الافتتان بالفرس».«المقاصد المبارکة فی إیضاح الفرق الهالکة»بل استقرّ اسمه «رفع القلق و الأرق بجمع المبتدعین من الفرق».«بذل الهمّة فی أحادیث الرّحمة».

«السّیر القویّ فی الطّب النّبویّ»شرع فیه».«رفع الشکوک فی مفاخر الملوک».

«الإیثار بنبذة من حقوق الجار».«الکنز المدّخر فی فتاوی شیخه ابن حجر»،قفص منه الکثیر.«الرأی المصیب فی المرور علی التّرغیب»،کتب منه الیسیر.«الحثّ علی تعلّم النّحو»الأجوبة العلیّة عن المسائل النّثریة»یکون فی مجلّدین.«الاحتفال بالأجوبة عن مائة سؤال).«التّوجّه للرّب بدعوات الکرب».«ما فی البخاری من الأذکار».«الإرشاد و الموعظة لزاعم رؤیة النبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم بعد موته فی الیقظة».

و منه:«جامع الأمّهات و المسانید»،إجابة لسائل فیه،کتب منه مجلّدا و لو تمّ لکان فی مائة مجلّد فأزید.«جمع الکتب السّتّة»بتمییز أسانیدها و ألفاظها، کتب منه أیضا مجلّدا فأکثر.و ترتیب کلّ من فوائد تمام،و الحنائیات،و الخلعیّات و کلّ من مسند الحمیدی،و الطیالسی،و العدنی،و أبی یعلی علی المسانید بطریق مشیخة الزّین المراغی،و عدّة أجزاء علی المسانید أیضا.و کذا ترتیب الغیلانیات،و فوائد تمام علی الابواب کتب منه قطعة قبل العلم بسبق الهیتمی له.تجرید ما وقع فی کتب الرجال سیّما المختصّة بالضّعفاء من الأحادیث و ترتیبها علی المسانید، کتب منه جملة.

فائدة-ذکر من فرض تصانیف السخاوی من العلماء

و قرض أشیاء من تصانیفه غیر واحد من أئمّة المذاهب.

فمن الشّافعیة:شیخه.و العلاء القلقشندی.و الجلال المحلّی.و العلم البلقینیّ.و البدر حفید أخیه الجلال البلقینی.و الشّرف المناوی.و العبادیّ.و التقی الحصنی و البدر ابن القطان و عمّه.

و أئمّة الأدب منهم:الشّهب الحجازیّ و ابن صالح و ابن حنطة.

و من الحنفیة:العینیّ و ابن الدّیریّ.و الشّمنیّ.و الأقصرای.و الکافیاجی.

و الزّین قاسم.و أبو الوقت المرشدیّ المکّی.

و من المالکیة:البدر ابن النّینسی قاضی مصر.و ابن المخلطة قاضی اسکندریّة و الحسام ابن جریر قاضی مصر أیضا.و من الحنابلة:العزّ الکنانی.و أفرد مجموع ذلک و نحوه فی تألیف کما سلف،اجتمع فیه منهم نحو المائتین أجلّهم شیخه،فقرّص له علی غیر واحد من تصانیفه.

فائدة-دعاء ابن حجر للسخاوی و مدحه له

و کان من دعواته له قوله:و اللّه المسئول أن یعینه علی الوصول إلی الحصول حتّی یتعجّب السّابق من اللاّحق.و أثنی خطّا و لفظا بما أثبته فی التألیف المشار إلیه.و ضبط عنه غیر واحد من أصحابه تقدیمه علی سائر جماعته بحیث قال أحد الأفراد من جماعته الزّین قاسم الحنفیّ ما نصّه:و قد کان هذا المصنّف،یعنی المترجم، بالرتبة المنیفة فی حیاة حافظ العصر و استاذ الزمان حتّی شافهنی بأنّه أنبه طلبتی الآن.و قال أیضا:حتّی کان ینوّه بذکره و یعرف بعلی فخره و یرجّحه علی سائر جماعته المنسوبین إلی الحدیث و صناعته،کما سمعته منه و أثبتّه بخطّی قبل عنه.

و قال صهره واحد جماعته البدر ابن القطّان عنه أنه أشار حین سئل:من أمثل الجماعة الملازمین لکم فی هذه الصّناعة؟بصریح لفظه إلیه و قال ما معناه:إنّه مع صغر سنّه و قرب أخذه فاق من تقدّم علیه بجدّه و اجتهاده و تحرّیه و انتقاده بحیث رجوت له و انشرح لذلک الصّدر أن یکون هو القائم بأعباء هذا الأمر.و کذا نقل عنه توسّمه فیه لذلک قدیما الزّین السّند بیسی.

و منهم:الحافظ محدّث الحجاز التقیّ بن فهد الهاشمیّ،حیث وصف بأشیاء منها:زین الحفّاظ و عمدة الأئمّة الأیقاظ شمس الدّنیا و الدّین،ممّن اعتنی بخدمة حدیث سیّد المرسلین،و اشتهر بذلک فی العالمین علی طریقة أهل الدّین و التّقوی فبلغ فیه الغایة القصوی.

و کان ولده الحافظ النّجم عمر لا یقدّم علیه أحدا.و مما کتبه الوصف بشیخنا الإمام العلاّمة الأوحد الحافظ الفهّامة المتقن العلم الزّاهر و البحر الزّاخر

عمدة الحفّاظ و خاتمتهم،من بقاؤه نعمة یجب الاعتراف بقدرها و منّة لا یقام بشکرها و هو حجّة لا یسع الخصم لها الجهود،و آیة تشهد بأنّه إمام الوجود،و کلامه غیر محتاج إلی شهود،و هو و اللّه بقیّة من رأیت من المشایخ و أنا و جمیع طلبة الحدیث بالبلاد الشّامیّة و البلاد المصریة و سائر بلاد الإسلام،عیال علیه،و اللّه ما أعلم فی الوجود له نظیرا.

و الحافظ الرحلة الزّین قاسم الحنفی،و من بعض کتابته الوصف بالواصل إلی دقائق(دقیق.ظ)هذا الفن و جلیله و المرویّ فیه من الصّدی جمع غلیله:

تلقّف العلم من أفواه مشیخة نصّوا الحدیث بلامین و لا کذب

فما دفاتره إلا خواطره یملیک منها بلا ریب و لا نصب

و هو الّذی لم یزل قائما من السّنة بأعبائها،ناصبا نفسه لنشرها و أدائها، محقّقا لفنونها و مضمون عیونها مع قلّة المعین و النّاصر و المجاری له فی هذا العلم و المذاکر،لا یفتر عن ذلک طرفة عین و لا یشغل نفسه بغیبة و لا مین.

و العلامة الموفق أبو ذر ابن البرهان الحلبی الحافظ.فوصف بمولانا و شیخنا العلاّمة الحافظ الأوحد.قدم علینا حلب فأفاد و أجاد،کان اللّه له.بل صرّح بما هو أعلی منه.

و البرهان البقاعی و کان عجبا فی التّناقض حین الغضب و الرّضا،فقال:إنّ ممّن ضرب فی الحدیث بأوفر نصیب و أوفی سهم مصیب المحدّث البارع الأوحد المفید الحافظ الأمجد،إلی آخر کلامه.و قال مرّة:إذا وافقنی فلان لا یضرّنی من خالفنی فی ثناء کثیر.ذکر فی التّألیف المشار إلیه.و قدم هؤلاء لاشتغالهم بالحدیث أکثر.

و ممّن أثنی من الحفّاظ المحدّثین:الزّین رضوان المستملی،و کذا التّقیّ القلقشندیّ.و العز الحنبلی،و منه الوصف بالإمام العلاّمة الحافظ الأستاذ الحجّة المتقن المحقّق شیخ السّنّة حافظ الامّة إمام العصر أوحد الدّهر مفتی المسلمین محیی سنّة سید الأوّلین(و الآخرین.ظ)،أبقاه اللّه للمعارف علما و لمعالم العلم

إماما مقدّما و أحیا بحیاته الشّریفة مآثر شیخه شیخ الإسلام و جعله،خلفا عن السّلف الأئمّة الأعلام،و یحرسه من حوادث الزّمان و غدره،و یأمنه من کید العدوّ و مکره برسوله محمّد صلی اللّه علیه و سلم.

و المفوه البلیغ البرهان الباعونی شیخ أهل الأدب،فکان ممّا قال:الشّیخ الإمام الحائز لأنواع الفضل علی التّمام الحافظ الحدیث النبیّ علیه أفضل الصّلاة و السّلام، أمتع اللّه بحیاته و أعاد علی المسلمین من برکاته.هو الآن من الأفراد فی علم الحدیث الّذی اشتهر فیه فضله و لیس بعد شیخ الإسلام ابن حجر فیه مثله،و قد حصل الاجتماع بخدمته و الفوز ببرکته و الاقتباس من فوائده و الاستمتاع بفرائده.

و قاضی القضاة العلم البلقینی،فمن وصفه قوله:الشّیخ الفاضل العلاّمة الحافظ،جمع فأوعی،و اهتّم بهذا الفنّ و لم یزل له یرعی،و صرّح غیر مرّة بالانفراد.

و قریبه اللؤلؤی قاضی الشّام،و کان ممّا کتبه فی أثناء مدح لغیره من أقربائه خصوصا:واسطة عقدها،من انعقد الإجماع علی أنّه أمسی کالجوهر الفرد و أصبح فی وجه الدّهر کالغرّة حتّی صارت الدّرر مع جواهره کالذّرّة بل جواد جوده شهد له جریانه بالسّبق فی میدان الفرسان و حکم له بأنّه هو الفرع الّذی فاق أصله البدیع بالمعانی و لا حاجة للبیان،أضاء هذا الشّمس فاختفت منه الکواکب الدّراری،کیف لا و قد جاءه الفیض بفتح الباری،فهو نخبة القمر(العصر.ظ)و الدّهر و عین القلادة فی طبقة الجود لأنّه عین السّخاء و زیادة،فبدایته لها النّهایة و منهاجه أوضح الطّرق إلی الغایة،و هو الخادم للسّنّة الشّریفة،و الحاوی لمحاسن الاصطلاح و النّکت المنیفة،فبهجته زهت بروضها و روضته زهت ببهجتها،إلی آخر کلامه.

و قریبه الآخر البدری،قاضی مصر،فکان ممّا کتبه فی أثناء کلام:و کیف لا و امامة مؤلّفه فی فنون الحدیث النّبویّ لا تنکر،و تقدّمه فیه لیس بشاذّ و لا منکر، بل هو باستفاضته أشهر من أن یقال و یذکر،و حفظه للرّجال و طبقاتهم و مراتبهم سما فیه علی أهل عصره،و تصانیفه إلیها النّهایة فی الشّهادة له بمزید علوّه و فخره و استحضاره

للأسانید و المتون من امّهات الکتب لا یدرک.قرار بحره و معرفته بمظانّ ما یلتمس منه فی جمیع فنونه و إبراز المخدّرات من مخبئات عیونه،یقصر عن بیان الأمر فیه المقال و لا یحصر ذلک المثال،فقد حاز قصب السّبق فی مزماره(مضماره.ظ)و میّز صعاب القشر من لبابه بجودة قریحته و بنات أفکاره بحیث صار هو الکعبة و الحجّة فی زمانه،و شهد له الحفّاظ بالتّقدّم علی الشّیوخ فضلا عن أقرانه.

و فقیه المذهب الشّرف المناوی،و ممّا کتبه أنّه لما أشرف علم الحدیث علی الاندراس من التّدریس حتی لم یبق منه إلاّ الأثر،و الانفصال من التألیف حتی لم یبق منه إلاّ الخبر؛انتدب لذلک الأخ فی اللّه تعالی الإمام العالم العلاّمة و الحافظ النّاسک الألمعیّ الفهامة،الحجّة فی السّنن علی أهل زمانه و المشمّر فی ذلک عن ساعد الاجتهاد فی سرّه و إعلانه،فجدّ بجدّ فی حفظ السّنة حتی هجر الوسن و هاجر بعزم فیها حتی طلّق الوطن،و أروی العطاش من عذب بحر السّنة حتی ضرب الناس بعطن.

و حافظ المذهب السراج العبادیّ،فقال:هو الّذی انعقد علی تفرّده بالحدیث النّبویّ الإجماع،و إنه فی کثرة اطلاعه و تحقیقه لفنونه بلغ مالا یستطاع، و دوّنت تصانیفه و اشتهرت،و ثبتت سیادته فی هذا الفنّ النفیس و تقرّرت،و لم یخالف أحد من العقلاء فی جلالته و وفور ثقته و دیانته و أمانته،بل صرّحوا بأجمعهم بأنه هو المرجوع إلیه فی التعدیل و التجریح و التحسین و التصحیح بعد شیخه شیخ مشایخ [الإسلام ابن حجر حامل رایة العلوم و الأثر،تغمّده اللّه بالرّحمة و الرّضوان و أسکنه فسیح الجنان،و اللّه أسأل و له الفضل و المنة أن یحفظ ببقائه هذه السّنة و یزیده علوّا و رفعة و سموا،و یتمّ علیه بمزید الافضال النعم،و یبقیه لإرشاد المبتدعین،فهدایة رجل واحد خیر من حمر النعم،و ینفع ببرکته و محبّته،آمین.

و العلامة فرید الادباء الشهاب الحجازی،فکان مما قاله:الإمام العلاّمة حافظ عصره و مسند شامه و مصره،هو بحر طاب موردا و سیّد صار لطالبی اتّصال متون الحدیث علی الحالین سندا،بل هو لعمری عین فی الأثر،و ما رآه أحد ممّن سمع

به إلاّ قال:قد وافق الخبر الخبر،لقد أجاد النّقل من کلامی اللّه و رسوله القدیم و الحدیث،و سارت لفضله الرّکبان و بالغت بالسیر الحثیث،فلو رآه صاحب «الجامع الصّحیح»رفع مناره و قدّمه للإمامة،و قال:هذا مسلّم علی الحقیقة،و زاد تعظیمه و إکرامه،و لو أدرکه الحافظ الذّهبیّ لم یتکلّم معه إلاّ بالمیزان،أو البرهان القیراطی لرجّح ما قاله و علم أنّ بلدته قیراط بالنّسبة عند تحریر الأوزان،و لو لحقه المزیّ ولیّ هربا بعد ما لمّ أطرافه،أو عاینه صاحب الذّیل ملأ ردنه من هذه الفوائد الّتی لیس له بها طوق و طلب إسعافه!نعم هو المأمول فی الشدّة و الرّخاء و الملیّ من الفوائد و السّخی بها،و لا بدع إذ هو من أهل سخا.

و الاستاذ شیخ الفنون فی وقته التّقی الحصنیّ الشافعیّ،فقال:إنّه أصبح به رباع السّنّة المصطفویّة معمورة الأکناف و العرصات،و ریاض الملّة الحنیفیّة ممطورة الأکمام و الزّهرات،قد صعد ذری الحقائق بأقدام الأفکار،و نوّر غیاهب الشکوک بأنوار الآثار،قارع عن الدّین فکشف عنه القوارع و الکروب،و سارع إلی الیقین فصرف عنه العوادی و الخطوب،و إذا قرع سمعک ما لم تسمع به فی الأوّلین فلا تسرع وقف وقفة المتأمّلین و قل للمعاند:فأت بمثله إن کنت من الصّادقین،فاللّه تعالی یغمده بجزیل برّه فی سائر أوقاته و یعصمه بالسّداد فی حرکاته و سکناته و یبوّئه من الفردوس الأعلی أعلی درجاته بمحمد و آله و أصحابه و أزواجه و ذرّیّاته.

و أوحد أهل الادب الشّهاب ابن صالح،فقال فی کلام له:هو الحافظ الّذی تمکّن من الحدیث درایة و روایة،فاطّلع و روی و تضلّع و ارتوی و أعان نفسه نفسه حیث طال فطاب علی غوص ذلک البحر و لنعم المعین،و أمدّه مدّ یده بالجوهر الثمین فحبّذا ابن معین جمع ما تفرّق من فنون الاصطلاح فحکی ابن الصّلاح،بل أربی بنخبة الفکر فی مصطلح أهل الأثر،بل جلی کعبة فضل لو حجّها أبو شیخه تهیّب النّطق حتی قیل إذا حجره الی(انه حجر.ظ)فکأنّی عنیته بقولی فی شیخه شیخ الحدیث قدیما إذ نثرت علیه عقد مدحی نظیما:

و قد حفظ اللّه الحدیث بحفظه فلا ضائع إلاّ شذی منه طیّب

و ما زال بملاء(یملی.ظ)الطرس من بحر صدره لآلی إذ یملی علینا و یکتب

جعل اللّه تعالی مصربه موطنا لهذا العلم حتّی تضاهی بغداد دار السّلام و أثابه فی الاخری جنّة النّعیم دار السلام و رفع بها درجاته عدد ما کتب و سیکتب فی الصّحف المکرّمة من الصّلاة علی الحبیب الشّفیع،و السّلام.

و الامام المحب ابن القطان،فمن قوله:یا له من ندی ندیم یجود علی السّائل بالعلوم الّتی یبخل بمثلها ابن العدیم،لو رآه الخطیب أو ابنه لضربا بالسّیف منبر تاریخهما إعراضا،و لسکتا عن کشف حال الرّجال أعراقا و أعراضا،جاب البلاد و جال،و اقتحم المهامه و لم یخف الأوجال،و جدّ فی الرّحلة آخذا من تقلّباتها بالدّین المتین ماشیا فی جنباتها عند ما سمع قوله: فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ. مقبلا تارة باقباله و متّصلا تارة بجهته،مغرا بحمالها حال اتّصاله واطیا بعزمه فروج الثّری راغبا فی قول القائل عند الصّباح یحمد القوم السّری،مستولدا من جنّات جنان فوائد الموائد جنینا شاربا من ماء حبات هبات هباته،کیما یجیء معینا.دخل دمشق الشام دار ابن عامر فأحیا الذّکر بعد أن أمات ذکر ابن عساکر لما قدم من حلب أغنی باطّلاعه عن مطالعة الدّرّ المحتلب،فللّه درّه من حافظ رقی بسعیه و طوافه بزماننا هذا أسنی المراقی،و أبان بمرامز إشاراته ما طواه بعد النّشر الحافظ ابن العراقی.

و قال ابن أخیه البدر عقب دعاء شیخهما بقوله الّذی سلف:و اللّه المسئول أن یعینه علی الوصول إلی الحصول حتّی یتعجّب السّابق من اللاحق؛ما نصّه:و قد استجاب اللّه دعوته و حقّق رجاءه و بغیته إذ تصانیفه و تعالیقه شاهدة لذلک و مبرهنة لما هنا لک،فکم من مشکل غامض بیّنه و مقفّل أوضح الأمر فیه و أعلنه،و معلول کشف القناع عن علّته و حقّق ما لعلّه خفی عن أهل صنعته،و هو الآن کما سبقنی إلیه الأعیان حافظ الوقت و محدّث الزّمان و إن رغمت أنوف بعض الحسّاد ذلک،فضوء شمسه تقتبس منه القاطن و السّالک،و من جدّ وجد،و من قنع و اعتزل ففی ازدیاد من المعارف لم یزل،و من للتّواضع سلک فجدیر بأنّ للقلوب ملک،و من ترفّع

بالجهل هلک،و اللّه أسأل أن یزیده من فضله و أن یدیم حیاته لإحیاء هذا الشّأن و نقله.

و هؤلاء شافعیون.

و العلامة المصنف البدر العینی قال،عن بعض التّصانیف:إنّه حوی فوائد کثیرة و زوائد غزیرة و أبرز مخدّرات المعانی بموضحات البیان حتّی جعل ما خفی کالعیان،فدلّ علی أنّ منشأه(منشأه.ظ)ممّن یخوض فی بحار العلوم و یستخرج من دررها المنثور و المنظوم و ممّن له ید طولی فی بدائع التّراکیب و تصرّفات بلیغة فی صنائع التّراتیب.زاده اللّه تعالی فضلا یفوق به علی أنظاره و تسمو به فی سماء قریحته قوّة أفکاره إنّه علی ذلک قدیر و بالإجابة جدیر.

و فقیه المذاهب سعد الدّین ابن الدّیری،فوصف بالشّیخ الإمام الفاضل المحدّث الحافظ المتقن،و قرّض بعض التّصانیف.

و التقی الشمنی،و آخر ما کتب الوصف بالشّیخ الإمام العلاّمة الثّقة الفهّامة الحجّة مفتی المسلمین إمام المحدّثین حافظ العصر شیخ السنّة النّبویّة و محرّرها و حامل رایة فنونها و مقرّرها،من صار الاعتماد علیه و المرجوع فی کشف المعضلات إلیه،أمتع اللّه بفوائده و أجراه علی جمیل عوائده.

و الامینی الاقصرائی و مما کتبه أخیرا قوله له متمثّلا:

إذا قالت حذام فصدّقوها فإنّ القول ما قالت حذام

و کیف لا؟!و مؤلّفه سیّدنا و مولانا الشّیخ الإمام العالم العلاّمة الحبر الفهّامة الثّقة الحجّة المتقن المحجّة حافظ الوقت و شیخ السّنّة و نادرة الوقت الّذی حقّق الفنون و فنّه الشّیخی العاملی الشّمسی،فهو المرجوع إلیه و المعتمد و المعوّل علیه فی فنون الحدیث بأسرها و القائم بالذّبّ عنها و نشرها بعد شیخه شیخ مشایخ الإسلام خاتمة المجتهدین الأعلام الکنانی العسقلانی،تغمّده اللّه برحمته و أسکنه فسیح جنّته،و اللّه أرجو أن یؤیّده بمعونته،و یکافیه بمؤنته،و یکفیه شماتة الأعداء و الحاسدین و یمدّ فی حیاته لنفع المسلمین.

و ابن اخته المحبی،فوصف بسیّدنا و مولانا و أولانا العالم العلاّمة و البحر

(الحبر.ظ)الفهّامة المحدّث البارع الحافظ المتقن الضّابط.

و المحیوی الکافیاجی،و منه الوصف بالإمام الهمام زین الکرام فخر الأنام الصّالح الزاهد العارف العالم العلاّمة النّسّابة العمدة الرّحلة وارث علوم الأنبیاء و المرسلین الموصوف بالمعارف القدسیّة المشهور بالکمالات السّنیّة الإنسیّة الفرد الفرید الوحید المشهود له بأنّه إمام جلیل،أحفظ زمانه فی المعقول و المنقول بالاتّفاق،المقدّم علی الکلّ بالاستحقاق فی جمیع البلدان و الآفاق،أحسن اللّه تعالی إلیه و نفعنا به و برکات علومه و المسلمین،آمین آمین الف آمین یا ربّ العالمین.

و الرضی ابو حامد ابن الضیاء،و ممّا کتبه الوصف بالإمام العالم المفید الأوحد الفرید قدوة المحدّثین و عمدة العلماء العاملین،نفع اللّه به و أعاد من برکته و وصل الخیر بسببه.و قال:قدم بیت اللّه المحرّم و جاور لدی بیت اللّه المعظّم و تجرّد للعبادة مجتهدا،او واصل ذلک بالفحص عن رواة الحدیث بها مستعدّا تکمیلا لمراده و تحصیلا لمفاده،فأفاد و استفاد و اشتغل و أشغل و رام الإحاطة بالتّحصیل،فحصّل.

و کلهم حنفیون.

و المحیوی الانصاری المکی،فوصف بسیّدنا الإمام العالم العلامة المحدّث حافظ الوقت بدیع الزّمان و علاّمة علماء هذا الشّأن،أبقاه اللّه تعالی علی ممرّ الدّهور و الأزمان.

و الشمسی القرافی سبط ابن أبی جمرة،فقال:الشّیخ الإمام المحدّث الکامل الحافظ المتقن الباحث فی هذا الفنّ عن حقائقه المبلغ فی طلب التّصحیح غایة دقائقه،أفاض اللّه علینا من برکاته و علومه و أدام نعمه علیه فی حرکاته و سکونه.

و البدری ابن المخلطة،فقال:هو الإمام المنفرد فی عصره المجتهد فی إقامة الصّلوة فی مصره،فقسما لو رفعت إلی الحاکم قصّته لقبل منه القول،و أوجب له الجائزة ذات الطّول،و حکم علی من نازعه بالتّسلیم و مناولة الکتاب بالیمین،و أنّه إن شافه النّاس بحدیثه فیوثق به و لا یمین،و لو تصفّحه الذّهبیّ لنقطه بذهبه،أو رآه البیهقیّ لرفعه مع شعبه،و لو سمع به القصریّ لأمر بالوقوف علی أبوابه بل بالتّوسّد بأعتابه.

هذا،و إنّی وجدت القول ذا سعة غیر أنّ عبارتی قاصرة،و الفکرة منّی مقصورة فاترة، و الثلاثة مالکیون.

بل سمع منه بعض تصانیفه من شیوخه الزّین البوتنجی و استجازه لنفسه و للقاضی الحسام ابن جریر و أشار لهذا بقوله:فاستجزته منه لأرویه عنه بسند صحیح و تناولت من یده بقلب منشرح و أمل فسیح.و کذا سمع منه بعضها إمام الکاملیّة مع مناولة جمیعه مقرونة بالإجازة.و المحبّ ابن الشّحنة،و اشتدّ غرامه بها و تکرّر سؤاله فی بعضها بخطه و بلفظه و کتب الشّرف أبو الفتح المراغیّ،و کان فی التّحرّی و الیبس و الورع بمکان،بخطّه ما نصّه:و کاتبه یسئل سیّدی الحافظ-أمدّه اللّه تعالی و عمره-أن یجیز لولد عبده فلان.بل سمع منه جمیع القول البدیع منها شیخ المذهب الشّرف المناوی،و أحد أئمة الحنفیّة البدر ابن عبید اللّه،و صالح الامراء و أوحدهم یشبک المؤیّدی الفقیه.و قرأ علیه بعضه و تناول سائره منه التّقی الجراعی الدّمشقی الحنبلی.

و حدّث به عنه الشّهاب ابن یونس المغربی،و الفخر عثمان الدّیمی،و الشّرف عبد الحقّ السّنباطی و هو بخصوصه ممّن سمعه منه ثمّ قرأه بالرّوضة الشّریفة عند الحجرة النّبویّة.

و کذا قرأه قبله فیها النّجم ابن یعقوب المدنی،و خیر الدّین ابن القصبی المالکیّان، و أبو الفتح ابن اسماعیل الأزهری الشّافعی حسب ما أخبره به کلّ منهم.و بالغ الجلال المحلّی فی الثناء علیه و التّنویه به حتّی قال له:قد عزمت علی إشهاره و إظهاره.

و کذا أثنی علی غیره من التّصانیف،و تکرّر ثناؤه فی الغیبة کما أخبره به الشّمس الجوجری و السّیّد السّمهودی و غیرهما.و اختصر التقی الشّمّنی بعضها،و أکثر عالم الحنابلة الغرّ الکنانی من مطالعتها و الانتقاء منها،و ربّما صرّح بذلک فی بعضه و قال فی بعضها:إن یکن التّصانیف هکذا و إلاّ فلا فائدة.و کتب الأکابر بعضها بخطوطهم کالعزّ السّنباطی و الشّمس ابن قمر،و البرهان القادری أحد الأولیاء و الشّمس ابن العماد،و الأستاد عبد المعطی المغربی نزیل مکّة،و النّجم ابن قاضی عجلون.

و قابل معه بعضها،و السّیّد السّمهودی و سمع بعضها،و البرهان البقاعی و نقل منها فی مجامیعه.و تناقلها الناس إلی کثیر من البلدان و القری و لم یعدم من یأخذ

منه المصنّف بکماله سلخا و مسخا و ینسبه لنفسه من غیر عزو،بل و منهم من ینتقد و الأعمال بالنّیّات،و اللّه یعلم المفسد من المصلح.

و لقب(و لقبه.ظ)بمشیخة الاسلام المحیویّ الکافیاجیّ مشافهة غیر مرّة، و الشّمس ابن الحمصی عالم غزة مراسلة،و الزینی زکریا الأنصاریّ فی غیر موضع، و الجمال ابن ظهیرة،و البدریّ المسعدی،و المحیوی المکّی الحنبلیان و آخرون من الأئمة الأحیاء و الأموات.

فائدة-ذکر من امتدح السخاوی نظما

و امتدحه بالنظم خلق أفردهم بالجمع،و منهم ممّن مدح شیخه المحبّان ابن الشّحنة،و ابن القطان،و البرهان الباعونی و غاب الآن نظمه عنه دون نثره، و الملیحی الخطیب،و الشّهب الحجازی،و المنصوری،و ابن صالح،و الجدیدی و الشمس،ابن الحمصی،و السّخاوی قاضی طیبة،و القادری،و ابن أیّوب الفوی،و أبو اللّطف الحصکفی المقدسی و غاب الآن نظمه عنه دون کلامه،و عبد اللّطیف الطویلی،و الجمال عبد اللّه المحلّی،و الزّین عبد الغنی الاشلیمی،و عدّتهم ستّة عشر نفسا بقید الحیاة منهم الآن ثلاثة بل اثنان.

و المحب الاول قال:و قد قلت فیه قول المحبّ فی الحبیب:

وقف المحبّ علی الّذی رقم الحبیب فراقه

فسما و لم یسمع به من وصف إلاّ شاقه

بل،من وصفه له الحافظ الکبیر،و المحدّث الّذی لیس له فی عصره نظیر، و أنّه ظهر له بالقیاس الصّحیح من هذه الأوصاف أنّ إجماع أهل السّنّة لا یتطرّق إلیه الخلاف،و أنّ المترجم جدیر أن یترجم بطبقات فوق ما ترجم،و جدیر بالعلم بتقیید المهمل و تبیین المعجم،فاللّه یبقیه لکشف مشکلات الأحادیث الغامضة،و بیان معضلات الأسانید العارضة و إحیاء دواوین السّنن السّنیّة،و إماتة أقوال أهل البدع و الفتن و العصبیّة،فی کلام طویل.

و المحب الثانی قال:

علی السّخاوی دون حفظ الّذی سما* بوقتی هذا رتبة ابن علیّ

له من لجین الطّرس نقد دوینه* مناقشه النّقّاش و الذّهبیّ

بدا بسما العرفان شمس معارف* و یوم بیان کالرّضی العلویّ

و قال ایضا:

و غیر عجیب من محبّ بدیهة* سخا بالمعانی فی مدیح سخاوی

روی عطشا بالعلم عند روایة* فأکرم بریّ من روایة راوی

و قال أیضا:

بلیغ إذا ما راح یتلو روایة* یشنّف آذانا و یشرح خاطرا

یقرّ له عند القراءة خصمه* فأکرم بمولی یبهج الخصم إن قرا

و الملیحی قال من قصیدة:

أولاک فضلا فی حدیث نبیّه* تبدی جمیل الوصف من أنبائه

تملی ارتجالا فیه وصف رجاله* و تذیع ما قد شاع من أسمائه

یا شمس دین اللّه!حسبک ما تجد* من خیر خلق اللّه عند لقائه

فضلا یجیزک و هو أکرم سیّد* أغنی الوری بنوا له و سخائه

و الفضل فضلک فی الحدیث و غیره* عجز المفید الوصف عن إحصائه

و الحجازی قال من أبیات:

أعنی الإمام العالم العلاّمة* و المسند الحدّث الفهّامة

الحافظ المفوّه السّخاوی* بعلم کلّ عالم و راوی

و المنصوری أثبت فی الجمع المشار إلیه.و ابن صالح تقدّم مع نثره.

و الجدیدی قال فی أبیات:

وافی جوابک فاستنار ظلام* و غدت بدور الافق و هی تمام

یا کاتبا کبت العدی لما کبت* من خلفه فی شوطها الأقلام

صلّی ورائک فی الحدیث جماعة* ممّن یعانیه و أنت إمام

أهدت لنا طرسا سطور بیانه* روض و مغناه البدیع حمام

و کأنّما تلک الحروف جواهر* فیما تأنّق جهده النّظام

لا!بل کؤوس مدامة من فوقها* قد ذرّ من مسک المدام ختام

لا بدع أن مالت بعطفی نشوة* فمن الکلام إذا اعتبرت مدام

و ابن الحمصی قال:

یا خادما أخبار أشرف مرسل* و سخا،فنسبته إلیه سخاوی

و حوی السّیاسة و الرّیاسة ناهجا* منهاج حبر للمکارم حاوی

و قال أیضا:

أحببتکم من قبل رؤیاکم* لحسن وصف عنکم فی الوری

و هکذا الجنّة محبوبة* لأهلها من قبل أن تنظرا

و السخاوی قال فی قصیدة طویلة قیلت(قرئت.ظ)بحضرة کلّ منهما فی الرّوضة النبویة:

و فی فضائله القول البدیع فکم* أبدی بدیعا لأرباب الحجی حسنا

فکم فوائد فیها للوری جمت* من دعوة و صلاة أذهبا الحزنا

فاسمعه فی الرّوضة الزّهرا تنل رشدا* بحضرة المصطفی تظفر بکلّ منا

فکل أقواله کم فرّجت کربا* و کم بها خائف من بأسه أمنا

جمع الإمام السخاوی الشّافعی فلقد* أجاد فی جمعه إذ فارق الوسنا

العالم الحافظ المحمود سیرته* أضحی بضبط علی الأخبار مؤتمنا

یقرأ و یقرئ ما یقریه یوضحه* للطالبین فما فی العصر عنه غنا

یروی الأحادیث و الآثار متّصلا* عن الأسانید لا ریبا و لا وهنا

و القادری،و قوله فی الجمع المشار إلیه.و ابن ایوب،و قد غاب الآن عنه نظمه.و الطویلی فقال:

بهذا العید قد جئنا نهنّی* إمام العصر شیخ النّاس طرّا

أطال اللّه عمرک فی ازدیاد* من الخیرات فی الدّنیا و أخری

و المحلی،و قد غاب الآن عنه نظمه.و الزین الاشلیمی،فقال:

یا سیّدا أضحی فرید زمانه* و دلیل ما قد قلته الإجماع

عندی حدیث مسند و مسلسل* یرویه ذو الاتقان لا الوضّاع

ما فی الزّمان سواک یلفی عالما* صحّت بذاک إجازة و سماع

الخیر فیک تواترت أخباره* و هو الصّحیح و لیس فیه نزاع

یا من إذا ما قد أتاه ممرض* یشکو یزول الضّرّ و الأوجاع

فی أبیات،و قد یکون فیما طوی ما هو أبدع و أبلغ مما أثبت و لکنّ إنّما اقتصر علی هؤلاء لما سبق.و قال له الشّمیل الفالانی مخاطبا له:

یا حافظا سنّة المختار من مضرّ* و باذلا جهده فی خدمة الأثر

و من سما و علا فی کلّ مکرمة* حتّی استکان له من کان ذا بصر

إنّی أقول لمن أضحی بشانئکم* أقصر عن الطعن و اسمع قول مختبر

قد تنکر العین ضوء الشّمس من رمد* و ینکر الفم طعم الماء من ضرر

ما زال ذو الجهل یبغی النقص من حسد* لذی الفضائل إذ فاتته فی العمر

فاصفح بفضلک عنه و اجتهد فلقد* حباک ربّک علما صادق الخبر

و اقتفی أثره بعض الآخذین عنهما فقال:

یا عالما علی الحدیث قد جذا* و ما حیا بحفظه ضرم الجذی

و باذلا للسعی فیه جهده* و راکبا لأجله شطّ الشّذی

لا ینثنی عن حبّکم إلاّ فتی* معاندا أو حاسد من هذا

إنّی أقول للعداة:إنّه* لقد سمی علی العدی مستحوذا

لعمرک⁽¹⁾ما بدا نسب المعلّی* إلی کرم و فی الدّنیا کریم

و لکن البلاد إذا اقشعرّت* وضوّح نبتها رعی الهشیم

و استقرّ فی تدریس الحدیث بدار الحدیث الکاملیّة عقب موت الکمال و لکن تعصب مع أولاده من یحسب أنّه یحسن صنعا،و کانت کوائن اشیر إلیها فی الفرجة ثمّ رغب الابن عنها لعبد القادر بن النّقیب و کذا استقرّ فی تدریس الحدیث بالضّر غتمشیة

عقب الأمین الاقصر أی و ناب قبل ذلک فی تدریس الحدیث بالظّاهریّة القدیمة بتعیینه و سؤاله،ثمّ فی تدریس الحدیث بالبرقوقیة عقب موت البهاء المشهدیّ،و قرّره المقرّ الزّینی ابن مزهر فی الإملاء بمدرسته الّتی أنشأها فاستعفی من ذلک لالتزامه ترکه کما قدّمه و کذا قرّره المناویّ فی تدریس الحدیث بالفاضلیّة لظنّه أنّه وظیفة فیها کما أنّه سأل شیخه بعد موت شیخه البرهان ابن خضر فی تدریس الحدیث بالمنکوتمریّة، فأجابه بأنّه لم یکن معه،إنّما کان معه الفقه،و قد أخذه تقیّ الدّین القلقشندی،بل عیّنه الأمیر یشبک الفقیه الدّوادار حین غیبته بمکّة لمشیخة الحدیث بالمنکوتمریة عقب التّقیّ المذکور،فلا زال به صهره حتّی أخذها لنفسه.و کذا ذکر فی غیبته التّالیة لها لقراءة الحدیث بمجلس السّلطان بعد إمامه،و ما کان یفعل لأن الدّوادار المشار إلیه سأله فی المبیت عند الطّاهر خشقدم لیلتین فی الاسبوع لیقرأ له نخبا من التّاریخ،کما کان العینیّ یفعل،فبالغ فی التّنصّل،کما تنصّل منه حین التماس الدّوادار یشبک من مهدی له عند نفسه و من مطلق التّردّ دلتمربغا المستقرّ بعد فی السّلطنة و فی الحضور عند بردبک و الشهاب ابن العینی و غیرهما.

نعم،طلبه الطاهر نفسه فی مرض موته،فقرأ عنده الشّفا فی لیلة بعض ذلک بحضرته، و فی غیبته الّتی بعدها لمشیخة سعید السّعداء بعد الکورانی.و عرض علیک الأتابک شناها قضاء مصر،فاعتذر له،فسأله فی تعیین من یرضاه فقال له:لا أنسب من السّیوطی قاضیکم،إلی غیر هذا ممّا یرجو به الخیر،مع أنّ ماله من الجهات لا یسمن و لا یغنی من جوع،و للّه درّ صاحب«لامیّة العجم»حیث قال:

تقدّمتنی أناس کان شوطهم وراء خطوی إذا أمشی علی مهل

هذا جزاء امرء أقرانه درجوا من قبله فتمنی فسحة الأجل

فإن علانی من دونی فلا عجب لی أسوة بانحطاط الشّمس عن زحل

فاصبر لها غیر محتال و لا ضجر فی حادث الدّهر ما یغنی عن الحیل

أعدی عدوّک أدنی من وثقت به فحاذر النّاس و اصحبهم علی دخل

فإنّما رجل الدّنیا و واحدها من لا یعوّل فی الدّنیا علی رجل

و حسنک ظنّک بالأیّام معجزة فظنّ سوء و کن منها علی وجل

و قال القاضی عبد الوهاب المالکیّ:

متی یصل العطاش إلی ارتواء إذا استقت البحار من الرّکایا

و من یحمی الأصاغر عن مراد و قد جلس الأکابر فی الزّوایا

فإنّ ترفّع الوصغاء یوما علی الرّفعاء من إحدی البلایا

إذا استوت الأسافل و الأعالی فقد طابت منادمة المنایا

و قد قال أحمد بن یحیی ثعلب النحوی فیما روینا عنه:دخلت علی أحمد ابن حنبل فسمعته یقول:

إذا ما خلوت الدّهر یوما فلا تقل خلوت،و لکن قل علیّ رقیب

إذا ما مضی القرن الّذی أنت فیهم و خلّفت فی قرن فأنت غریب

فلا تک مغرورا تعلّل بالمنی فعلّک مدعوّ غدا فتجیب

أ لم تر أنّ الدّهر أسرع ذاهب و أنّ غدا للنّاظرین قریب

و ما أحسن قول الحافظ الزکی عبد العظیم المنذری،رحمه اللّه:

اعمل لنفسک صالحا لا تحتفل بظهور قیل فی الأنام و قال

فالخلق لا یرجی اجتماع قلوبهم لا بدّ من مثن علیک و قال

هذا کلّه،و هو عارف بنفسه معترف بالتقصیر فی یومه و أمسه،خبیر بعیوبه الّتی لا یطّلع علیها مستغفر ممّا لعلّه یبدو منها،لکنّه أکثر الهذیان طمعا فی صفح الإخوان مع کونه فی أکثره ناقلا و اعتقاد أنّه فضل ممّن کان له قائلا،و اللّه یسأل أن یجعله کما یظنّون و أن یغفر له ما لا یعلمون،و للّه درّ القائل:

لئن کان هذا الدّمع یجری صبابة علی غیر لیلی فهود مع مضیّع

و قول غیره:

سهر العیون لغیر وجهک باطل و بکاؤهن لغیر فضلک ضائع].

و جار اللّه بن فهد مکی در«ذیل ضوء لامع»بعد عبارت مذکوره گفته:

[انتهی کلام المؤلّف رحمه اللّه.و یقول بعده تلمیذه جار اللّه بن فهد المکیّ:إنّ

شیخنا صاحب الترجمة حقیق لما ذکره لنفسه من الأوصاف الحسنة،و لقد و اللّه العظیم لم أر فی الحفّاظ المتأخّرین مثله،و یعلم ذلک کلّ من اطّلع علی مؤلّفاته او شاهده و هو عارف بفنّه منصف فی تراجمه،و رحم اللّه جدّی حیث قال فی ترجمته:

إنّه انفرد بفنّه و طار اسمه فی الآفاق به و کثرت مصنّفاته فیه و فی غیره،و کثیر منها طار شرقا و غربا شاما و یمنا،و لا أعلم الآن من یعرف علوم الحدیث مثله و لا أکثر تصنیفا و لا أحسن،و لذلک أخذها عنه علماء الآفاق من المشایخ و الطلبة و الرّفاق، و له الید الطولی الی المعرفة بالعلل و أسماء الرّجال و أحوال الرّواة و الجرح و التّعدیل، و إلیه یشار فی ذلک،و لهذا قال بعض العلماء:لم یأت بعد الحافظ الذّهبی مثله یسلک هذه المسالک.أقول:و لقد مات فنّ الحدیث من بعده و أسف النّاس علی فقده و لم یخلّف بعده مثله.

وفاة الحافظ شمس الدین السخاوی

و کانت وفاته فی مجاورته الأخیرة بالمدینة الشّریفة فی عصر یوم الأحد سادس عشری شعبان سنة اثنین و تسعمائة،و عمره إحدی و سبعون سنة، و صلّی علیه بعد صلاة الصّبح یوم الإثنین ثانی تاریخه بالرّوضة الشّریفة،و وقف بنعشه تجاه الحجرة المنیفة و القبر الشّریف،و دفن فی البقیع خلف قبر إمام دار الهجرة مالک بن أنس بالقرب من سیّدنا إبراهیم بن المصطفی صلی اللّه علیه و سلّم،و کانت جنازته حافلة و رؤیت له منامات،منها:ما حدّثنی به تلمیذه الإمام البلیغ الشّهاب أحمد بن الحسین العلیف المدنیّ،قال:أخبرنی السّیّد الشّریف النّاسک الصّادق جمال الدّین عبد اللّه بن عاذل الحسینی المدنیّ،قال:رأیت الشّیخ شمس الدّین السّخاوی بعد موته فی المنام علی هیئة حسنة فقلت له:ما فعل اللّه بک؟قال حاسبنی:و غفر لی و حشرنی مع العلماء.رحمه اللّه تعالی و نفع به و أعاد علینا من برکته،و رثاه جماعة بعده بمراثی]انتهی.

فهذا شمس الدین السخاوی،حافظهم الحبر البحر ذو الأتی الأتاوی، الذّاخر المحرز الموعب الحاوی،لمآثر لا یحجبه السّاتر الممیط الطاوی،قد روی هذا الحدیث الموری قبس الإرشاد للمائل إلی الحقّ و الصّاوی،القادح زناد السّداد

للرّاغب إلی الصّدق و اللاّوی،فأورده بسیاقات مبهرة المطاوی و أسانید معجبة هی نزهة السّامع و الرّاوی،و رمی کلّ متعرّض له بالشّهاب المتوقّد الهاوی،و وسم کلّ مرتاب فیه بالمیسم الملتهب الکاوی،و صیّر کلام الطّاعن القادح کالهشیم الذّاوی، و جعل مقال الجاحد الفاضح کالصّریم الخاوی،فلا ینکره بعد إلاّ التّائه السّادر الحائر الغاوی،و لا یجحده الآن إلاّ العامة النّاکر المناکر المعاوی،و اللّه الواقی بمنّه عن الصرعة فی المهاوی،و هو الصّائن بلطفه عن الضّلال فی المغاوی.

راویان قرن دهم

137-أما روایت حسین بن علی الکاشفی الواعظ

حدیث ثقلین را،پس در«رساله علیّه فی الأحادیث النّبویّة»گفته:[در فضیلت اهل بیت کرام که أئمّه دین و مقتدایان علم و یقین اند.

قال رسول اللّه صلعم: إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه فیه الهدی و النّور،فخذوا بکتاب اللّه و استمسکوا به و أهل بیتی، أذکّرکم اللّه فی أهل بیتی. یعنی می گذارم در میان شما دو چیز بزرک،یکی از آن کتاب اللّه که دروست راه راست مر مؤمنان را و ازوست روشنی دل عارفان را،پس فرا گیرید آن را و چنگ در آن زنید و بدان متمسّک گردید که حبل اللّه المتین است، وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً ،هر که چنگ در آن زند بمراد برسد،که لعلّکم تفلحون.نظم:

از چاه تنک این جهان در حبل قرآن چنگ زن وانکه مراکز بهر تست این حبل در چاه آمده

دوم اهل بیت من،بیاد می دهم شما را حضرت خداوند تعالی،گواه می گیرم در نیکو داشت اهل بیت من.و در تکرار این سخن سه بار دلیلی واضح قائم می شود در تعظیم اهل بیت و محبّت و متابعت ایشان.و اهل بیت رسول اللّه صلعم علی و فاطمه و حسن و حسین اند،رضوان اللّه تعالی علیهم أجمعین،بدلیل این حدیث که در صحیحین واردست که آنگاه که این آیه فرود آمد که: نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ ؛حضرت رسالت پناه صلعم علی و فاطمه و حسن و حسین را بخواند و گفت:

اللّهم هؤلاء أهل بیتی ]انتهی.

و نیز کاشفی در«مواهب علیه»که معروف به«تفسیر حسینی»ست بتفسیر آیه «سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ الثَّقَلانِ» گفته:[عرب آنچه بزرک قدر و قیمتی بود آن را «ثقل»گویند.

إنّی تارک فیکم الثّقلین ]انتهی.

و ملا حسین کاشفی از أکابر علمای نحاریر و أعاظم نبهای مشاهیر سنّیّه است،و تفسیرش نزد این حضرات از جمله تفاسیر مشهوره معتمده و أسفار معتبره مستنده می باشد.

حسام الدین بن بایزید سهارنپوری در صدر کتاب«مرافض»گفته:«و هنگام تسوید،کتب معتبره مانند بیضاوی و«معالم»و«مدارک»و«کشّاف»و«جامع البیان» اثبات اعتبار تفسیر ملا حسین کاشفی و«تفسیر نظام نیشاپوری»و حسینی و زاهدی و«مشکاة» و شرح ملا علی قاری و شرحین شیخ عبد الحق دهلوی و«صحیح البخاری»و«تیسیر القاری»و«صحیح مسلم» و«صواعق محرقه»و«بستان»أبی اللّیث و«شمائل ترمذی»و«سفر السّعادة»و و شرح آن و«سنن الهدی»و«شفاء»قاضی عیاض و«شرح مواقف»و«شرح طوالع الأنوار»و«شرح تجرید»و«شرح عقائد»و«تکمیل الایمان»و رساله قطب ربانی حضرت شیخ أحمد سرهندی قدّس اللّه سره و«نواقص الرّوافض مرزا مخدوم و«مرقّق القلوب»و تحقیق و حسامی و فتاوای عالمگیری و«برهان شرح مواهب رحمان(الرحمن.ظ«و«هدایه»و«کفایه»شعبی و«معدن الحقائق شرح کنز الدقائق»و«جذب القلوب إلی دیار المحبوب»و«مدارج النبوّة»و«معارج النبوّة»و«روضة الأحباب»و«ترجمه مستقصی»و«حبیب السیر»و رساله«مناقب خلفاء»و«مناقب مرتضوی»و«حیاة الحیوان»و«ترجمه قطب شاهی»و«أصول کلینی»و بعضی رسائل دیگر رفضه،مطمع(مطمح.ظ)نظر تفحص داشته أحادیث و أخبار و أقوال علماء أخیار و تحقیق مذاهب و اختلاف و أحوال بزرگان و قصص أسلاف که درین رساله منقول شده همه را از کتب مذکوره نقل کرده]انتهی.

و بعد ازین سهارنپوری در«مرافض»از«تفسیر حسینی»جابجا نقل آورده

و مکرّر تصریح باعتبار آن نموده،من شاء فلیرجع إلیه.

و شیخ أحمد بن أبی سعید بن عبد اللّه بن عبد الرزاق الحنفی الصالحی که معروفست به ملاجیون و فضائل جلیله و مناقب جمیله او از«سبحة المرجان»غلام علی آزاد بلگرامی ظاهرست،در«تفسیر آیات أحکام»که مشهورست بتفسیر أحمدی گفته:[و قد کنت قدیما أسمع من أفواه الرّجال الکرام أنّ الإمام الغزّالی الّذی هو من أجلّة علماء الإسلام قد جمع آیات الأحکام بحسب الطّاقة و الإمکان حتّی بلغت خمسمائة بلا زیادة و لا نقصان و کنت علی ذلک برهة من الزّمان و مدّة من الأکوان، حتّی وقفت علی کتب الأصول للعلماء الفحول ذکروا فیها تلک القصّة البدیعة و أوردوا هناک هاتا الحکایة العجیبة،فلما زدت ایمانا و کملت إیقانا طفقت أتفحّص تلک الآیات أتجسّسها فی العقدة(العقدات.ظ)و القیامات،فلم أجد علیها ظفرا و لم أقف منها أثرا (علی أثر ظ)فامرت بلسان الإلهام لا کوهم من الأوهام أن استنبطها بعون اللّه تعالی و توفیقه و استخرجها بهدایة طریقه.فأخذت أجمع الآیات الّتی استنبطت عنها الأحکام الفقهیّة و القواعد الأصولیّة و المسّائل الکلامیّة بالتّرتیب القرآنیة(القرآنی.ظ)ثم فسّرتها بأحسن وجه من التّفسیر،و شرحتها بأکمل جهة من التّحریر،آخذا من الکتب المتداولة لفحول العلماء،و الزّبر المتعاورة بین الأئمّة و الصّلحاء،و ما ذلک من فنّ و شعب بل من فنون مختلفة و شعب کثیرة،فمن کتب التّفاسیر:«أنوار التّنزیل»و «مدارک التّأویل»و کذا الکتاب الجلیل الشّأن باهر(الباهر.ظ)البرهان الموسوم «بالإتقان فی علوم القرآن»و تفسیر الشّیخ الرّئیس الولیّ المعروف بظهیر الشّریعة الغوری،و تفسیر الشیخ الکبیر العلی الحسین الواعظ الکاشفی،و تفسیر الشیخ الأجلّ الزّاهد الفهّامة و کذا الثّقة المعروف بجار اللّه العلامة،الخ].ازین عبارت ظاهرست که ملاّ جیون أوّلا ذکر کرده که آیات مذکوره این تفسیر را تفسیر کرده بأحسن وجه از تفسیر و شرح نموده باکمل جهت از تحریر و أخذ نموده آن را از کتب متداوله برای فحول علما و زبر متعاوره در میان أئمه و صلحا و از جمله آن تفسیر حسین واعظ کاشفی را شمرده و خود او را بشیخ کبیر علی وصف نموده.

و مولوی تراب علی در آخر کتاب«التّدقیقات الرّاسخات فی شرح التحقیقات الشامخات-الملقب بسبیل النجاح الی تحصیل الفلاح»گفته:[مخفی مباد که روایات این شرح از صحف موثوقه و زبر أنیقه،مانند«تفسیر کبیر»و «تفسیر مدارک»و حسینی و نیشابوری و«معالم التّنزیل»تصنیف إمام بغوی و«تفسیر أحمدی»و«موضح القرآن»و«فتح الرّحمن»و«تفسیر بیضاوی»و«مشکاة المصابیح» إلی أن قال بعد ذکر کتب آخر:استخراج نموده بقلم حواله نمودیم انتهی].

ازین عبارت ظاهرست که«تفسیر حسینی»از صحف موثوقه و زبر أنیقه است که مولوی مذکور از آن روایات شرح خود أخذ نموده و اعتماد بر آن فرموده.

و مصطفی بن عبد اللّه القسطنطینی در«کشف الظنون»گفته:[تفسیر حسین ابن علی الکاشفی الواعظ المتوفی فی حدود سنة 900 تسعمائة.و هو تفسیر فارسیّ متداول فی مجلّد سمّاه بالمواهب العلیّة،کما ذکره ولده فی بعض کتبه.و ترجمته بالترکیّة لأبی الفضل محمّد بن البدلیسی المتوفی سنة 982 اثنتین و ثمانین و تسعمائة.و له «جواهر التّفسیر»للزّهراوین،یأتی فی الجیم].

و نیز در«کشف الظنون»گفته:[تفسیر الزهراوین-یعنی البقرة و آل عمران.و صنّف فیه حسین الواعظ بالفارسیّة و سماه«جواهر التّفسیر»].

و نیز در«کشف الظنون»گفته:[جواهر التّفسیر لتحفة الأمیر.فارسیّ لمولانا حسین بن علی الکاشفی الواعظ المتوفی سنة ستّ 906 و تسعمائة.ألّفه لأمیر علی شیر،و هو تفسیر الزّهراوین فی مجلّد ضخم،أورد فی أوّله العلوم المتعلّقة بالتّفسیر،و هی اثنان و عشرون فنّا فی أربعة فصول،و ذکر التّفسیر و التّأویل و نحو ذلک].

و محمد محبوب عالم در«تفسیر شاهی»که جلالت مرتبت آن از کلام مخاطب وحید و تلمیذ رشیدش واضح و آشکار است،جابجا از«تفسیر حسینی»نقلها آورده طریق اکثار و توفیر منقولات از آن سپرده،چنانچه در تفسیر آیه «أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللّهِ کُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ جَهَنَّمَ یَصْلَوْنَها وَ بِئْسَ الْقَرارُ»

گفته:[در«تفسیر حسینی»می آرد از مرتضی کرّم اللّه وجهه و فاروق رضی اللّه تعالی عنه منقولست که مراد ازین قوم ده قبیله اند که فاجرترین قبائل قریش بودند،یعنی بنی مغیره و بنی امیّه که نعمت حق تغییر کردند].

و نیز در«تفسیر شاهی»مسطور است:[و در«تفسیر حسینی»آورده:

ثعلبی از ابن عبّاس رضی اللّه تعالی عنهما نقل می کند که مرتضی علی کرّم اللّه تعالی وجهه فتنها را می شناخت از «حم- عسق» ].

و نیز در«تفسیر شاهی»مذکور است:[در«تفسیر حسینی»می گوید:از حسین بن علی بن أبی طالب رضی اللّه تعالی عنهما نقل می کند:کافران را دو تمنای عجبست:یکی در دنیا که می گوید نعیم بهشت مرا خواهد بود و یکی در عقبی که خواهد گفت:

یا لَیْتَنِی کُنْتُ تُراباً ،و هیچکدام ازین دو متمنّی وجود نخواهد گرفت].

و نیز در«تفسیر شاهی»در تفسیر آیه «وَ ما أَصابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ» مسطورست:[و در«تفسیر حسینی»آورده که مرتضی علی کرّم اللّه تعالی وجهه فرموده که امیدوارترین آیتی که خدای تعالی بر پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلّم فرستاد آن این ست،زیرا که خبر داد که بسبب بعضی گناه مصیبت می رسانم و از بسیاری عفو می کنم و وی از آن کریم ترست که گناهی که یک بار عفو کرد دیگر بار عقوبت کند بر آن در عقبی]انتهی.

و علاوه برین خود شاه صاحب در همین کتاب«تحفه»،«تفسیر حسینی»را در جمله کتب مذهب خود ذکر نموده و روایت آن را قابل تسلیم و تأویل ظاهر نموده، چنانچه در جواب طعن یازدهم از مطاعن أبو بکر گفته:[تفصیل این مقدّمه آنکه روایات اهل سنّت در این قصّه مختلف اند،أکثر روایات باین مضمون آمده اند که أبو بکر(رض)را برای امارت حجّ منصوب کرده روانه کرده بودند نه برای رسانیدن برائت،و حضرت أمیر را بعد از روانه شدن أبو بکر(رض)چون سوره برائت نازل شد و نقض عهد مشرکان در آن سوره فرود آمد از عقب فرستادند تا تبلیغ این أحکام تازه نماید.

پس در این صورت عزل أبو بکر(رض)أصلا واقع نشد بلکه این هر دو کس برای دو أمر

مختلف منصوب شدند،پس درین روایات خود جای تمسّک شیعه نماند که مدار آن بر عزل أبو بکرست و چون نصب نبود عزل چرا واقع شود.و در«بیضاوی»و«مدارک» و«زاهدی»و«تفسیر نظام نیشاپوری»و«جذب القلوب»و«شروح مشکاة»همین روایت را اختیار نموده اند،و همین ست أرجح نزد أهل حدیث.و از«معالم»و «حسینی»و«معارج»و«روضة الأحباب»و«حبیب السّیر»و«مدارج»چنان ظاهر می شود که أوّل آن حضرت أبو بکر صدیق را بقراءت این سوره أمر نموده بودند بعد از آن علی مرتضی را در این کار نامزد فرمودند..و این دو احتمال دارد:یکی آنکه أبو بکر صدیق(رض)را ازین خدمت عزل کرده علی مرتضی را منصوب فرمودند بجای او.

دوّم آنکه:علی مرتضی را شریک أبو بکر کردند تا این هر دو باین خدمت قیام نمایند،چنانچه روایات«روضة الأحباب»و بخاری و مسلم و دیگر جمیع محدّثین همین احتمال دوّم را قوّت می بخشد].

فهذا الکاشفی عمدة مفسّریهم الأعیان،المعروفین بجلالة الخطر و عظم الشّأن، قد کشف و أبان،فی تفسیره المشهور من سالف الزّمان،عن هذا الحدیث النّیّر البرهان،الظّاهر السّلطان،فلا یصدف عن الحقّ بعد ما ظهر و استبان،و غبّ ما تلألأ علی الابصار و الأعیان،إلاّ الجاحد المتعامی المهان،و المعاند المباهت المنغمر فی الشّحناء و الشّنئان،و اللّه ولیّ التّوفیق لتلقّی الصّدق بالإذعان،و الرّکون إلی الصّواب بالإیقان.

138-أما روایت جلال الدین عبد الرحمن بن کمال الدین أبی بکر السیوطی

حدیث ثقلین را،پس در کتب عدیده از تصانیف خود طرق مختلفه و ألفاظ متنوّعه این حدیث شریف را آورده،چنانچه در«إحیاء المیت بفضائل اهل بیت⁽¹⁾

و بعد فهذه اربعون حدیثا سمیتها باحیاء المیت بذکر فضائل اهل البیت » و فی الاخری . ستون حدیثا و قال فی صدرها : « هذه ستون حدیثا سمیتها احیاء المیت بفضائل اهل البیت . و التی نقلت عنها فی هذا المقام هی النسخة الکبیرة فلیتنبه ( 12 . منه طاب ثراه ) .

[الحدیث الخامس- أخرج مسلم و التّرمذیّ و النّسائیّ عن زید بن أرقم قال:قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم: أذکّرکم اللّه فی أهل بیتی. الحدیث السّادس-

أخرج التّرمذیّ و حسّنه و الحاکم عن زید بن أرقم،قال:قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم: إنّی تارک فیکم ما إن تمسّکتم به لن تضلّوا بعدی،کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی و لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض،فانظروا کیف تخلفونی فیهما. الحدیث السّابع-

أخرج عبد ابن حمید فی مسنده عن زید بن ثابت قال:قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم: إنّی تارک فیکم الثّقلین ما إن تمسّکتم به لن تضلّوا کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی و إنّهما لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض. الحدیث الثامن-

أخرج أحمد و أبو یعلی عن أبی سعید الخدری أنّ رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم قال: إنی أوشک أن ادعی فأجیب و إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی و إنّ اللّطیف الخبیر خبرنی أنّهما لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض فانظروا کیف تخلفونی فیهما].

و نیز در«احیاء المیت»گفته:[الحدیث الثانی و العشرون-

أخرج البزّار عن أبی هریرة،قال قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم: إنّی قد خلّفت فیکم اثنین لن تضلّوا بعدهما کتاب اللّه و نسبی و لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض. الحدیث الثّالث و العشرون-

أخرج البزّار عن علیّ.قال:قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم: إنّی مقبوض و إنّی قد ترکت فیکم الثّقلین کتاب اللّه تعالی و أهل بیتی و إنّکم لن تضلّوا بعدهما].

و نیز در«احیاء المیت»گفته:[الحدیث الأربعون-

أخرج التّرمذیّ و حسّنه،عن جابر،قال:قال:قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم: أیّها النّاس!إنّی ترکت فیکم ما إن أخذتم به لن تضلّوا کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی].

و نیز در«احیاء المیت»گفته:[الحدیث الثّالث و الأربعون-

أخرج الطّبرانیّ عن المطّلب بن عبد اللّه بن حنطب عن أبیه،قال: خطبنا رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم بالجحفة فقال:أ لست أولی بکم من أنفسکم؟قالوا:بلی یا رسول اللّه!قال:فإنّی سائلکم عن اثنین:عن القرآن و عن عترتی].

و نیز در«احیاء المیت»گفته:[الحدیث الخامس و الخمسون-

أخرج

الباوردیّ عن أبی سعید،قال:قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم إنّی تارک فیکم الثقلین ما إن تمسّکتم به لن تضلّوا کتاب اللّه سبب طرفه بید اللّه و طرفه بأیدیکم و عترتی أهل بیتی و إنّهما لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض. الحدیث السادس و الخمسون-

أخرج أحمد و الطبرانیّ عن زید بن ثابت قال:قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم: إنّی تارک فیکم خلیفتین کتاب اللّه حبل ممدود ما بین السّماء و الأرض و عترتی أهل بیتی و إنّهما لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض].

و نیز سیوطی در«نهایة الإفضال فی تشریف الآل»گفته:[الحدیث التاسع

عن زید بن أرقم أنّ رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم قال: اذکّرکم اللّه فی أهل بیتی، أخرجه مسلم و غیره. الحدیث العاشر-و

عنه إنّ رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم قال: إنّی تارک فیکم ما إن تمسّکتم به لن تضلّوا بعدی أحدهما أعظم من الآخر کتاب اللّه حبل ممدد من السّماء إلی الأرض و عترتی أهل بیتی و لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض،فانظروا کیف تخلفونی فیهما.

أخرجه التّرمذیّ و حسّنه].

و نیز سیوطی در«أساس فی مناقب بنی العبّاس»گفته:[

عن زید بن أرقم،قال:

قام رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم یوما خطیبا فحمد اللّه و أثنی علیه و وعظ و ذکّر ثم قال:أمّا بعد، أیّها النّاس!فإنما أنا بشر یوشک أن یأتی رسول ربّی فأجیب و أنا تارک فیکم الثّقلین أوّلهما کتاب اللّه فیه الهدی و النّور،فخذوا بکتاب اللّه و استمسکوا به.فحثّ علی کتاب اللّه و رغّب فیه ثم قال:و أهل بیتی،اذکّرکم اللّه فی أهل بیتی.فقیل لزید ابن أرقم:و من أهل بیته؟ألسن نساؤه من أهل بیته؟قال:نساؤه من أهل بیته و لکنّ أهل بیته من حرم الصّدقة بعده علیهم.قیل:و من هم؟:قال هم آل علی و آل عقیل و آل جعفر و آل العباس. رواه مسلم فی صحیحه،

و النّسائیّ عن زید بن أرقم،قال:قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم: إنّی تارک فیکم ما إن تمسّکتم به لن تضلّوا بعدی أحدهما أعظم من الآخر کتاب اللّه حبل ممدود من السّماء إلی الأرض و عترتی أهل بیتی و لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض،فانظروا کیف تخلفونی فیهما. رواه التّرمذیّ و قال:

حدیث حسن،و الحاکم فی«المستدرک» و قال:صحیح علی شرط البخاری.و