مشخصات کتاب
عنوان و نام پدیدآور:عبقات الانوار فی امامه الائمه الاطهار جلد 20/ تالیف: میر سید حامد حسین موسوی نیشابوری هندی ؛ تحقیق و ترجمه: غلام رضا مولانا البروجردی
مشخصات نشر:قم: موسسه المعارف الاسلامیه، (1404) ق.
مشخصات ظاهری:ج23.
یادداشت:فارسی- عربی.
یادداشت:کتاب حاضر ردیه ای و شرحی است بر کتاب (التحفه الاثنی عشریه) اثر عبدالعزیز بن احمد دهلوی.
موضوع:دهلوی، عبدالعزیزبن احمد، ۱۱۵۹ - ۱۲۳۹ق. . التحفه الاثنی عشریه -- نقد و تفسیرموضوع
احادیث خاص (ثقلین) - امامت - احادیث
دهلوی، عبدالعزیز بن احمد، 1159 - 1239ق. التحفه الاثنی عشریه - نقد و تفسیر
شیعه - دفاعیه ها و ردیه ها
علی بن ابی طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. - اثبات خلافت
موضوع:شیعه -- دفاعیه ها و ردیه ها
موضوع:امامت -- احادیث
فروست:موسسه المعارف الاسلامیه؛۱۷۶
وضعیت فهرست نویسی:در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)
شماره کتابشناسی ملی:۱۲۸۶۸۱۹
دلالت حدیث ثقلین
سرآغاز
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم الحمد للّه الّذی جعلنا من المتمسّکین بالقرآن المجید و العترة الطّاهرة،و أیّدنا لدمغ رءوس أهل الباطل بالدّلائل المفحمة و الحجج القاهرة.و الصّلوة و السّلام علی سیّدنا أبی القاسم محمد المبعوث بالآیات الواضحة،و البیّنات الظّاهرة،و المرسل بالمعاجز المعجبة و الخرائج الباهرة،و علی آله الطّیّبین الطّاهرین المنوّهین المشبّهین بالنّجوم الزّاهرة الهادین المهدیّین الرّاشدین المرشدین لأهل الرّقیع و السّاهرة.
أما بعد،فهذا هو الجزء الثّانی من المجلّد الثّانی عشر من مجلّدات المنهج الثّانی لکتابی المسمّی ب«عبقات الانوار فی امامة الائمة الاطهار»قد نقضت فیه کلام«صاحب التحفة»الّذی لفّقه لإنکار دلالة حدیث الثقلین علی الامامة،و بیّنت فیه سقم کلماته و فساد جملاته اللاّتی تفوّه بها لجحد حقوق أهل الزّعامة،و اللّه ولّی التّوفیق بالنّصرة و الکرامة و من عنده الثّبات علی الحقّ و الاستقامة.و ها أنا أقول و بحول اللّه و قوّته أسطو و أصول:
هر گاه بحمد اللّه از إفحام و إلزام معاندین منکرین حدیث ثقلین فراغ دست داد، و کمال تواتر و قطعیّت آن بر منصّه شهود پا نهاد؛مناسب آمد که بنقض کلام مهانت انضمام مخاطب جملة جملة توجّه نمایم و بجواب هفوات آن مجادل بدیع السّمات پرداخته،حظّ وافی از احقاق حقّ نصیح و اخمال باطل فضیح ربایم.
روایت کردن صاحب تحفه اثنا عشریه حدیث الثّقلین،را از طریق زید بن أرقم بمنظور تمهید رد بر استدلال شیعه باین حدیث
قوله:حدیث دوازدهم-روایت
زید بن أرقم عن النبی صلّی اللّه علیه و سلّم:
[إنّی تارک فیکم الثّقلین،ما إن تمسّکتم بهما لن تضلّوا بعدی.أحدهما أعظم من الآخر:کتاب اللّه و عترتی].
وجوه پنجگانه مؤلف در رد صاحب تحفه
اشاره
أقول:مخاطب با إنصاف در ایراد این حدیث بارع الأوصاف مرتکب أنواع اسفاف و إجحاف و مصدر أقسام زیغ و اعتساف گردیده،و وجوه تقصیر و تبتیر و مؤاخذه و دار و گیر مخاطب نحریر در ذکر این حدیث أثیر؛اگر چه در ما سبق بعون اللّه القدیر إجمالا مذکور شده،لیکن در اینجا نیز بر بعضی از آن تفصیلا تنبیه کرده می آید.
وجه 1-در عدم انحصار روایت ابن حدیث بیک راوی(زید بن أرقم)و
ذکر نام دیگر صحابه که آنرا روایت کرده اند و نام علماء أهل سنت که روایت
صحابه را نوشته اند.
أول آنکه:مخاطب روایت این حدیث شریف را صرف بزید بن أرقم منسوب نموده،حال آنکه این حدیث منیف را بسیاری از صحابه روایت کرده اند.
از آن جمله است:جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام که أفضل أصحاب و رأس و رئیس اهل بیت جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله الأطیاب می باشد.و روایت آن جناب را بسیاری از أفاخم أحبار و أعاظم کبار أهل سنّت روایت کرده اند؛مثل:إسحاق بن ابراهیم الحنظلی المعروف بابن راهویه(سنه 238(1))،و أبو بکر أحمد بن عمر بن أبی عاصم النّبیل الشّیبانی(سنه 287)،و أبو بکر أحمد بن عمر بن عبد الخالق البزّار(سنه 292)، و أبو جعفر محمّد بن جریر الطّبری(سنه 310)،و أبو بشر محمّد بن أحمد بن حمّاد الدّولابی(سنه 320)،و أبو عبد اللّه حسین بن إسماعیل المحاملی(سنه 330)،و أبو العبّاس أحمد بن محمّد بن سعید الکوفی(سنه 332)،و أبو بکر محمّد بن عمر بن محمّد التّمیمی المعروف بابن الجعابی(سنه 355)،و شمس الدّین محمّد بن عبد الرّحمن السّخاوی(سنه 902)،و جلال الدّین عبد الرّحمن بن کمال الدّین السّیوطی(سنه 911)،و نور الدّین علیّ بن عبد اللّه السّمهودی(سنه 911)،و علی بن حسام الدین الشّهیر بالمتّقی(سنه 975)،و أحمد بن الفضل بن محمّد باکثیر المکّی(سنه 1047)، محمود بن محمّد بن علی الشّیخانی القادری،و سلیمان بن ابراهیم القندوزی،کما
1) تاریخهایی که ازین پس بعد از هر اسمی بین الهلالین گذارده شده ، سال درگذشت نامبردگانست ( م )
دریت فیما سبق.
و از آن جمله است:جناب امام حسن بن علی علیه السّلام.و روایت آن جناب را سلیمان بن ابراهیم البلخی القندوزی در«ینابیع المودّة»آورده،کما مضی فیما سبق.
و از آن جمله است:حضرت سلمان،و روایت آن جناب را سلیمان بن ابراهیم البلخی در«ینابیع المودّة»إثبات نموده.
و از آن جمله است:حضرت ابو ذر الغفاری علیه رضوان المنعم الباری.و روایت آن جناب را محمّد بن عیسی بن سورة التّرمذی(سنه 279).و أبو العبّاس أحمد بن محمّد بن سعید الکوفی (سنه 332)،و أبو محمّد أحمد بن محمّد بن علی العاصمی،و إسماعیل بن عمر بن کثیر الدمشقی (سنه 774)،و محمّد بن عبد الرّحمن السّخاوی(سنه 902)،و نور الدّین علیّ بن عبد اللّه السّمهودی(سنه 911)،و أحمد بن الفضل بن محمّد باکثیر المکّی(سنه 1047) و سلیمان بن ابراهیم البلخی؛در کتب خویش اخراج و ادراج نموده اند،کما سبق فیما سلف.
و از آن جمله است:حضرت ابن عباس.و روایت آن بزرگوار را سلیمان بن ابراهیم القندوزی در«ینابیع المودّة»ثابت نموده.
و از آن جمله است:أبو سعید الخدری.و حدیث ایشان را حفّاظ کرام و نقّاد أعلام سنّیّه روایت کرده اند؛مثل:عبد الملک بن أبی سلیمان العرزمی(سنه 145) و سلیمان بن مهران الأعمش(سنه 148)،و محمّد بن إسحاق بن یسار المدنی(سنه 151)،و عبد الرّحمن بن عبد اللّه المسعودی(سنه 160)،محمّد بن طلحة بن مصرف الیامی(سنه 167)،و عبد اللّه بن نمیر الهمدانی(سنه 199)،و عبد الملک بن عمرو العقدی(سنه 204)،و محمّد بن سعد بن منیع الزهری(سنه 130)،و أحمد بن محمّد بن حنبل الشّیبانی(سنه 441)،و عبّاد بن یعقوب الرواجنی(سنه 150)،و محمّد بن أحمد بن أبی العوّام الرّیاحی(سنه 276)،و محمّد بن عیسی بن سورة الترمذی(سنه 279)، و عبد اللّه بن أحمد بن حنبل الشیبانی(سنه 290)،و أبو یعلی أحمد بن علی بن المثنّی التمیمی(سنه 207)،و أبو جعفر محمّد بن جریر الطّبری(سنه 310)،و أبو القاسم
عبد اللّه بن محمّد البغوی(سنه 317)،و أبو العباس أحمد بن محمّد بن سعید الکوفی(سنه 333) و أبو القاسم سلیمان بن أحمد الطّبرانی(سنه 360)،و أبو طاهر محمّد بن عبد الرحمن المخلص الذّهبی(سنه 393)،و أبو إسحاق أحمد بن محمّد إبراهیم الثّعلبی(سنه 427)،و أبو نعیم أحمد بن عبد اللّه الاصفهانی(سنه 430)،و أبو غالب محمّد بن أحمد بن سهل النّحوی(سنه 463) و أبو عمر یوسف بن عبد اللّه النّمری(سنه 463)،و أبو محمّد الحسن بن احمد بن موسی الغندجانی (سنه 467)،و أبو الحسن علی بن محمّد بن الطیب الجلابی(سنه 483)،و أبو المظفر منصور بن محمّد السّمعانی(سنه 489)،و أبو البرکات عبد الوهّاب بن المبارک الأنماطی (سنه 538)،و فخر الدّین محمّد بن عمر الرّازی(سنه 606)،و أبو محمّد عبد العزیز بن مسعود الجنابذی المعروف بابن الأخضر(سنه 611)،و أبو الفتح محمّد بن محمّد الأبیوردی (سنه 667)،و أحمد بن عبد اللّه الطبری(سنه 694)،و الحسن بن محمّد الحسینی القمّی المعروف بالنّظام الأعرج،و ابراهیم بن محمّد الحموئی(سنه 722)،و أبو الحجاج یوسف بن عبد الرّحمن المزّی(سنه 742)،و محمّد بن یوسف الزّرندی(سنة بضع و خمسین و سبع مائة)،و إسماعیل بن عمر بن کثیر الدّمشقی(سنه 774)،و سیّد علی بن شهاب الدّین الهمدانی(سنه 786)،و شمس الدّین محمّد بن عبد الرّحمن السّخاوی (سنه 902)،و جلال الدّین عبد الرحمن بن کمال الدّین السّیوطی(سنه 911)، و نور الدین علی بن عبد اللّه السّمهودی(سنه 911)،و شهاب الدّین أحمد بن محمّد القسطلانی(سنه 923)،و عبد الوهّاب بن محمّد البخاری(سنه 932)،و علی بن سلطان محمّد الهروی المعروف بالقاری(سنه 1014)،و احمد بن الفضل بن محمّد باکثیر المکّی (سنه 1047)،و محمود بن محمّد بن علی الشّیخانی القادری،و محمّد بن عبد الباقی الزّرقانی المالکی(سنه 1122)،و میرزا محمّد بن معتمد خان الحارثی البدخشی،و محمّد بن اسماعیل الیمانی الصّنعانی(سنه 1182)،و شیخ سلیمان بن ابراهیم البلخی القندوزی.
و قد سبقت روایات هؤلاء فیما مضی.
و از آن جمله است:جابر بن عبد اللّه الانصاری؛و حدیث ایشان را نیز أجلّه حفّاظ و أکابر أیقاظ روایت و إثبات کرده اند؛مثل:أبو بکر عبد اللّه بن محمّد العبسی
المعروف بابن أبی شیبة(سنه 235)،و نصر بن عبد الرّحمن الکوفی الوشّاء(سنه 248)،و محمّد بن عیسی بن سورة التّرمذی(سنه 279)،و محمّد بن علی الحکیم التّرمذی(سنه 285)،و أبو عبد الرحمن أحمد بن شعیب النّسائیّ(1)
یا أیها الناس ! انی ترکت فیکم ما ان أخذتم به لن تضلوا : کتاب اللَّه و عترتی أهل بیتی .
ن عن جابر . أی أخرجه النّسائی عن جابر .
( 12 ن )
،و أبو العباس أحمد بن محمّد سعید الکوفی المعروف بابن عقدة(سنه 332)،و محمّد بن سلیمان بن داود البغدادی،و أبو بکر أحمد بن علی بن ثابت الخطیب البغدادی(سنه 463)، و أبو بکر الحسین بن مسعود الفرّاء البغوی(سنه 516)،و مبارک بن محمّد الجزری المعروف بابن الأثیر(سنه 606)،و محمّد بن عبد اللّه الخطیب التّبریزی،و أبو الحجّاج یوسف بن عبد الرحمن المزّی(سنه 742)،و الحسن بن محمّد الطّیبی(سنه 743)، و محمّد بن المظفّر الخلخالی(سنه 745)،و محمّد بن یوسف الزّرندی(سنة بضع و 750)، و إسماعیل بن عمر بن کثیر الدّمشقی(سنه 745)،و محمّد بن محمّد بن محمود الحافظی البخاری(سنه 822):و شهاب الدین بن شمس الدین الدولت آبادی(سنه 849)،و شمس الدین محمّد بن عبد الرحمن السخاوی(سنه 902)،و جلال الدین عبد الرحمن ابن کمال الدین السّیوطی(سنه 911)،و نور الدین علی بن عبد اللّه السّمهودی(سنه 911)،و علی بن سلطان محمّد الهروی المعروف بالقاری(سنه 1014)،و أحمد بن الفضل بن محمّد باکثیر المکّی(سنه 1047)،و شهاب الدین أحمد بن محمّد الخفاجی (سنه 1069)،و حسام الدین بن محمّد بایزید السّهار نفوری،و مرزا محمّد بن معتمد خان الحارثی البدخشی،و محمّد مبین بن محبّ اللّه اللکهنوی(1225)،و میرزا حسن علی محدث لکهنوی،و شیخ سلیمان بن إبراهیم البلخی،و مولوی صدیق حسن خان معاصر.و قد رأیت فیما سبق نصوص هؤلاء القوم.و از آن جمله است:أبو الهیثم التیهان؛و روایت ایشان را أبو العباس أحمد بن محمّد بن سعید الکوفی،و محمّد بن عبد الرحمن السخاوی،و نور الدین علی بن عبد اللّه
1) ملا علی متقی در « کنز العمال » در کتاب الایمان در باب ثانی آورده :
السمهودی،و أحمد بن الفضل بن محمّد بن باکثیر المکّی،و سلیمان بن ابراهیم البلخی؛اخراج و إثبات نموده اند،کما عرفت سابقا.
و از آن جمله است:أبو رافع،مولی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم؛و حدیث او را نیز همین علماء ذکر کرده اند،کما دریت فیما سبق.
و از آن جمله است:حذیفة بن الیمان؛و روایت ایشان را شیخ سلیمان بن إبراهیم البلخی القندوزی در«ینابیع المودّة»ذکر نموده.
و از آن جمله است:حذیفة بن أسید الغفاری؛و حدیث ایشان را أکابر ثقات و أعاظم أثبات مثل:نصر بن علی الجهضمی(سنه 250)،و محمّد بن عیسی بن سورة التّرمذی(سنه 279)،و محمّد بن علی الحکیم التّرمذی(سنه 285)،و أبو العباس أحمد بن محمّد بن سعید الکوفی(سنه 332)،و أبو القاسم سلیمان بن أحمد الطّبرانی (سنه 360)،و أبو نعیم أحمد بن عبد اللّه الاصفهانی(سنه 430)،و أبو القاسم علی ابن الحسن الدمشقی المعروف بابن عساکر(سنه 571)،و محمّد بن عمر الاصفهانی المعروف بأبی موسی المدینی(سنه 581)،و أبو الفتوح أسعد بن محمود العجلی(سنه 600)،و علی بن محمّد الجزری المعروف بابن الأثیر(سنه 630)،و ضیاء الدّین محمّد بن عبد الواحد المقدّسی(سنه 643)،و إبراهیم بن محمّد بن المؤیّد الحموی(سنه 722)،و إسماعیل بن عمر بن کثیر الدمشقی(سنه 774)،و محمّد بن محمّد بن المحمود الحافظ البخاری(سنه 822)،و محمّد بن عبد الرّحمن السّخاوی(سنه 902)،و نور الدین علی بن عبد اللّه السّمهودی(سنه 911)،و عطاء اللّه بن فضل اللّه الشّیرازی (سنه 1000)،و أحمد بن الفضل بن محمّد باکثیر المکّی(سنه 1047)،و محمود بن محمّد بن علی الشّیخانی القادری،و میرزا محمّد بن معتمد خان البدخشی،و محمّد صدر عالم، و سلیمان بن إبراهیم البلخی؛إثبات و اخراج کرده اند،کما ثبت فیما مضی.
و از آن جمله است:خزیمة بن ثابت ذو الشهادتین و حدیث ایشان را أبو العبّاس أحمد بن محمّد بن سعید الکوفی المعروف بابن عقده(سنه 333)،و شمس الدین محمّد بن عبد الرّحمن السّخاوی(سنه 902)،و نور الدین علی بن عبد اللّه السّمهودی
(سنه 911)،و أحمد بن الفضل بن محمّد باکثیر المکّی(سنه 1047)،و سلیمان ابن إبراهیم البلخی؛آورده اند،کما دریت سابقا.
و از آن جمله است:زید بن ثابت؛و حدیث او را رکین بن الربیع بن عمیلة الفزاری(سنه 131)،و محمّد بن إسحاق بن یسار المدنی(سنه 151)،و شریک بن عبد اللّه القاضی(سنه 177)،و أبو أحمد محمّد بن عبد اللّه الزّبیری(سنه 203)،و أسود ابن عامر بن بن شاذان الشّامی(سنه 208)،و أحمد بن محمّد بن حنبل الشّیبانی(سنه 241)،و أبو محمّد عبد بن حمید الکشی(سنه 249)،و أحمد بن عمرو بن أبی عاصم النّبیل الشّیبانی(سنه 287)،و عبد اللّه بن أحمد بن حنبل الشیبانی(سنه 290)، و أبو جعفر محمّد بن جریر بن یزید الطّبری(سنه 310)،و أبو بکر محمّد بن القاسم المعروف بابن الأنباری(سنه 328)،و أبو القاسم سلیمان بن أحمد الطّبرانی(سنه 360) ،و أبو منصور محمّد بن أحمد بن طلحة الأزهری(سنه 370)،و أبو عبد اللّه محمّد بن یوسف الگنجی الشّافعی(سنه 658)،و علی بن أبی بکر بن سلیمان الهیتمی(سنه 807)، و شمس الدین محمّد بن عبد الرّحمن السّخاوی(سنه 902)،و جلال الدین عبد الرحمن ابن کمال الدین السّیوطی(سنه 911)،و نور الدّین علی بن عبد اللّه السّمهودی(سنه 911)،و علی بن سلطان محمّد الهروی المعروف بالقاری(سنه 1014)،و عبد الرؤوف ابن تاج العارفین المناوی(سنه 1031)،و أحمد بن الفضل بن محمّد باکثیر المکّی (سنه 1047)،و محمود بن محمّد بن علی الشّیخانی القادری،و علی بن أحمد بن محمّد بن ابراهیم العزیزی(سنه 1070)،و مرزا محمّد بن معتمد خان الحارثی البدخشی، و سلیمان بن ابراهیم البلخی القندوزی،و حسن الزمان المعاصر؛روایت نموده اند،کما تحقّق فیما مضی.
و از آن جمله است:ابو هریره؛و روایت او را أبو بکر أحمد بن عمر بن عبد الخالق البزّاز(سنه 292)،و محمّد بن عبد الرّحمن السّخاوی(سنه 902)، و جلال الدین عبد الرحمن السّیوطی(سنه 911)،و نور الدین علی بن عبد اللّه السمهودی (سنه 911)،و أحمد بن الفضل بن محمّد باکثیر المکّی(سنه 1047)،و محمود بن
محمّد بن علی الشّیخانی القادری؛آورده اند،کما سلف.
و از آن جمله است:عبد اللّه بن حنطب؛و حدیث او را أبو القاسم سلیمان بن أحمد الطّبرانی(سنه 360)،و أبو الحسن علی بن محمّد الجزری المعروف بابن الأثیر (سنه 630)،و جلال الدین عبد الرحمن بن کمال الدین السّیوطی(سنه 911)، روایت کرده اند،کما مضی.
و از آن جمله است:جبیر بن مطعم؛و حدیث او را أبو نعیم أحمد بن عبد اللّه الاصفهانی(سنه 430)،و سیّد علی بن شهاب الدین الهمدانی(سنه 786)،و شیخ سلیمان بن ابراهیم البلخی؛روایت کرده اند؛کما سبق.
و از آن جمله است:براء بن عازب؛و حدیث او را حافظ جلیل أبو نعیم أحمد بن عبد اللّه الاصفهانی اخراج نموده،کما علمت سابقا.
و از آن جمله است:أنس بن مالک؛و حدیث او را نیز أبو نعیم أحمد بن عبد اللّه الاصفهانی روایت نموده،کما مضی سابقا.
و از آن جمله است:طلحة بن عبید اللّه التیمی؛و حدیث او را سلیمان بن إبراهیم البلخی القندوزی در«ینابیع المودّة»ثابت نموده،کما دریت فیما سبق.
و از آن جمله است:عبد الرحمن بن عوف؛و حدیث او را نیز سلیمان بن ابراهیم البلخی القندوزی در«ینابیع المودّة»إثبات نموده،کما عرفت سابقا.
و از آن جمله است:سعد بن بن أبی وقاص،و حدیث او را نیز سلیمان بن إبراهیم البلخی القندوزی در«ینابیع المودّة»إثبات نموده،کما سلف.
و از آن جمله است:عمرو بن العاص؛و حدیث او را أبو المؤیّد موفّق بن أحمد المکّی المعروف بأخطب خوارزم در«کتاب المناقب»آورده،کما عرفت فیما مضی.
و از آن جمله است:سهل بن سعد الانصاری؛و حدیث او را أبو العبّاس أحمد ابن محمّد بن سعید الکوفی،و شمس الدین محمّد بن عبد الرحمن السّخاوی،و نور الدین علی بن عبد اللّه السّمهودی،و أحمد بن الفضل بن محمّد باکثیر المکّی،و سلیمان بن إبراهیم البلخی آورده اند،کما دریت فیما سلف.
و از آن جمله است:عدی بن حاتم.و حدیث او را نیز همین أعلام سنّیه روایت کرده اند،کما عرفت سابقا.
و از آن جمله است:عقبة بن عامر.و حدیث او را نیز همین علمای سنّیه ذکر نموده اند.
و از آن جمله است:أبو أیوب الانصاری.و مخرج حدیث او نیز همین أخبار أهل سنّت می باشند،کما دریت فیما سبق.
و از آن جمله است:أبو شریح خزاعی.و حدیث او را نیز همین اجلّه سنّیه آورده اند،کما مضی.
و از آن جمله است:أبو قدامة الانصاری.و حدیث او را نیز همین أخبار أهل سنّت روایت کرده اند،کما دریت سابقا.
و از آن جمله است:أبو لیلی الانصاری.و حدیث او را نیز همین أکابر سنّیه روایت نموده اند،کما سبق فیما سلف.
و از آن جمله است:ضمیرة الاسلمی.و حدیث او را همین أفاخم أهل سنّت اخراج کرده اند،کما ظهر سابقا.
و از آن جمله است:عامر بن لیلی بن ضمره.و حدیث او را أبو العبّاس أحمد ابن محمّد بن سعید الکوفی،و محمّد بن عمر بن أحمد بن عمر الاصبهانی المعروف بأبی موسی المدینی،و أبو الفتوح أسعد بن محمود بن خلف العجلی الاصفهانی،و أبو الحسن علی بن محمّد المعروف بابن الأثیر الجزری،و أبو الفضل أحمد بن علی المعروف بابن حجر العسقلانی و شمس الدین محمّد بن عبد الرحمن السّخاوی،و نور الدین علی بن عبد اللّه السّمهودی، و احمد بن الفضل بن محمّد باکثیر المکی،و سلیمان بن إبراهیم البلخی القندوزی؛روایت کرده اند.
و علاوه بر صحابه،از صحابیات نیز روایت این حدیث رسیده،و جمعی از أجله أعلام و أماثل فخام سنیه باخراج و ادراج آن در کتب دینیه خود بهره ور گردیده.
پس از آن جمله است:معصومه کبری جناب فاطمة الزهراء علیهما السّلام.و حدیث آن جناب را شیخ سلیمان بن إبراهیم البلخی القندوزی در«ینابیع المودّة»آورده.
و از آن جمله است:جناب أم سلمه رضوان اللّه علیها.و حدیث آن مخدّره را أبو العبّاس أحمد بن محمّد بن سعید الکوفی،و أبو الحسن علی بن عمر بن أحمد الدارقطنی، و شمس الدین محمّد بن عبد الرحمن السخاوی،و نور الدین علی بن عبد اللّه السّمهودی،و احمد بن الفضل بن محمّد بن کثیر المکی،و محمود بن محمّد بن علی الشیخانی القادری روایت کرده اند.
و از آن جمله است:حضرت أم هانی خواهر محترمه جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام،و حدیث آن جناب را أبو العبّاس أحمد بن محمّد بن سعید الکوفی،و شمس الدین محمّد بن عبد الرحمن السّخاوی،و نور الدین علی بن عبد اللّه السّمهودی،و أحمد بن الفضل بن محمّد باکثیر المکّی آورده اند.
و ازین بیان واضح البرهان بر تو واضح و عیان گردید که رواة این حدیث شریف از صحابه و صحابیّات سی و چهار نفر هستند.پس مثل این حدیث منیف را که از چندین صحابه کرام مروی و مأثور و منقول و مذکور می شود،صرف روایت زید بن أرقم وانمودن؛چقدر خون(خوب)انصاف فرمودن است!.
و متوهم نشود که شاید آوردن شاه صاحب این حدیث را بروایت زید بن أرقم بنا بر آن است که أهل حق در معرض احتجاج این حدیث شریف را بروایت زید بن أرقم آورده و طریق إلزام خصام بهمین روایت سپرده اند؛زیرا که بر أدنی متتبّع کتب أهل حق واضح و لائح است که ایشان این حدیث شریف را در مقام احتجاج بر أهل خلاف و نقل از کتب و أسفار این جماعت پر اعتساف نیز بطرق متنوّعه و أسانید متعدده ذکر فرموده اند و هرگز بر نقل روایت زید بن أرقم اکتفا ننموده؛ کما لا یخفی علی من لاحظ کتاب«العمدة»لابن بطریق،رحمه اللّه،و کتاب«غایة المرام»للسیّد هاشم البحرانی،روّح اللّه روحه.
و مخفی نماند که کثرت طرق این حدیث شریف و مروی بودن آن از صحابه کثیرین بحدّی رسیده که أکابر علمای مخالفین؛خود اعتراف بآن دارند و عبارات
شتّی برای اظهار این مطلب جمیل بر ألسنه أقلام خود می آرند.
ترمذی در«صحیح»خود،بعد روایت این حدیث شریف از جابر بن عبد اللّه أنصاری؛گفته:[و فی الباب،عن أبی ذرّ و أبی سعید و زید بن ارقم و حذیفة بن أسید].
و شمس الدین سخاوی در«استجلاب ارتقاء الغرف»بعد ذکر طرق عدیده این حدیث شریف بروایت أبو سعید خدری و زید بن أرقم گفته:[و فی الباب،عن جابر و حذیفة بن اسید و خزیمة بن ثابت و سهل بن سعد و ضمیرة و عامر بن لیلی و عبد الرحمن ابن عوف و عبد اللّه بن عبّاس و عبد اللّه بن عمر و عدیّ بن حاتم و عقبة بن عامر و علی بن أبی طالب و أبی ذرّ و أبی رافع و أبی شریح الخزاعی و أبی قدامة الأنصاری و أبی هریرة و أبی الهیثم بن التیهان و رجال من قریش و أمّ سلمه و أمّ هانی ابنة أبی طالب الصحّابیّة رضوان اللّه علیهم].و بعد ازین بتفصیل روایات این اصحاب را ذکر کرده،کما رأیته فی الجزء الأوّل من هذا المجلّد.
و نور الدین السمهودی در«جواهر العقدین»بعد نقل طرق عدیده این حدیث و ذکر بعض مؤیّدات آن گفته:[و فی الباب،عن زیادة علی عشرین من الصحابة، رضوان اللّه علیهم].و بعد این کلام بتفصیل روایات صحابه مشار إلیهم آورده،کما مرّ فیما سبق.
و ابن حجر مکی با آن همه تعصّب و تشدّد خود در«صواعق محرقه»در فصل آیات وارده در شأن اهل بیت علیهم السلام در تحت آیه [قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ ] بعد ذکر طرق عدیده این حدیث شریف گفته:[ثمّ اعلم أنّ لحدیث التّمسّک بذلک طرقا کثیرة وردت عن نیّف و عشرین صحابیّا،و مرّ له طرق مبسوطة فی حادی عشر الشّبه.و فی بعض تلک الطّرق أنّه قال ذلک بحجّة الوداع بعرفة.و فی أخری أنّه قاله بالمدینة فی مرضه،و قد امتلأت الحجرة من أصحابه.و فی أخری أنّه قال ذلک بغدیر خمّ.و فی أخری أنّه قال لمّا قام خطیبا بعد انصرافه من الطّائف،کما مرّ.و لا تنافی إذ لا مانع من أنّه کرّر علیهم ذلک فی تلک المواطن و غیرهما اهتماما بشأن الکتاب العزیز و العترة الطّاهرة].
و نیز ابن حجر در«صواعق»در تتمّه کتاب که در آن تلخیص کتاب«مناقب أهل البیت-للسّخاوی»بعمل آورده،بعد ذکر طرق عدیده حدیث ثقلین گفته:[و لهذا الحدیث طرق کثیرة عن بضع و عشرین صحابیّا لا حاجة لنا ببسطها].
وجه 2-اعتراض مؤلف بر صاحب«تحفه»که چرا یکی از سیاقهای مبسوط
روایت زید بن أرقم را نیاورده،و ذکر مؤلف بعضی از آن سیاقها را
دوم آنکه:اگر مخاطب و الا همم این حدیث شریف را صرف بروایت زید بن أرقم ذکر کرده بود،کاش بسیاقی مبسوط آن را می آورد،و راه کمال کتمان فضل حضرات أمناء الرحمن علیهم آلاف السلام من الملک المنّان بأقدام جور و اعتساف نمی سپرد.چه از زید بن أرقم با وصف اتّصاف او بوصمت نسب و انحراف این حدیث شریف بسیاقات مبسوطه وارد گردیده،و در آن سیاقات بسیاری از جملات مفیده و کلمات سدیده است که برای احقاق حق متحقّق و إبطال باطل منزهق بکار می خورد.
لکن مخاطب بسبب قلّت عثور و اطّلاع،و نیز بوجه عدول از جادّه صواب واجب الاتّباع،آن را ترک نموده،و ما در این مقام بعضی از آن سیاقات را از بعضی کتب أعلام سنّیّه وارد می نماییم.
پس،از آن جمله است:سیاقی که نسائی صاحب«خصائص»و حاکم صاحب «مستدرک»آن را بروایت حبیب بن أبی ثابت،از أبو الطّفیل،از زید بن أرقم آورده اند.
أبو عبد الرحمن أحمد بن شعیب النّسائیّ در کتاب«خصائص»گفته:
[أخبرنا محمّد بن المثنّی.قال:قال:حدّثنا یحیی بن حمّاد.قال:أخبرنا أبو عوانه،عن سلیمان.
قال:حدّثنا حبیب بن أبی ثابت،عن أبی الطّفیل،عن زید بن أرقم.قال: لمّا رجع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عن حجة الوداع و نزل غدیر خمّ؛أمر بدوحات فقممن،ثم قال:کأنّی دعیت فأجبت!و إنّی قد ترکت فیکم الثقلین؛أحدهما أکبر من الآخر:کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی فانظروا کیف تخلفونی فیهما،فانهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض.
لم قال:إنّ اللّه مولای،و أنا ولیّ کلّ مؤمن.ثم أخذ بید علی،رضی اللّه عنه، فقال:من کنت ولیّه فهذا ولیّه اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه.فقلت لزید:
سمعته من رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم؟قال:نعم و إنّه ما کان فی الدّوحات أحد إلاّ رآه بعینه و سمعه بأذنیه!].
و أبو عبد اللّه محمّد بن عبد اللّه المعروف بالحاکم النیسابوریّ در کتاب «المستدرک علی الصّحیحین»گفته:
[حدّثنا:ابو الحسین محمّد بن أحمد بن تمیم الحنظلی ببغداد.ثنا:أبو قلابة عبد الملک بن محمّد الرقاشی.ثنا:یحیی بن حمّاد و حدّثنی أبو بکر محمّد بن أحمد بن بالویه و أبو بکر أحمد بن جعفر البزّار؟؟؟قالا:ثنا:عبد اللّه بن أحمد بن حنبل حدّثنی أبی.ثنا:یحیی بن حماد،و ثنا:أبو نصر أحمد بن سهل النقیه ببخاری.ثنا:صالح بن محمّد الحافظ البغدادی.ثنا:خلف بن سالم المخرمی ثنا.
یحیی بن حماد،ثنا:أبو عوانة،عن سلیمان الأعمش.قال:ثنا:حبیب بن أبی ثابت،عن أبی الطّفیل عن زید بن أرقم،رضی اللّه عنه.قال: لما رجع رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم من حجّة الوداع و نزل غدیر خمّ؛أمر بدوحات،فقممن.قال:کأنی قد دعیت فأجبت!إنّی ترکت فیکم الثقلین؛أحدهما أکبر من الآخر:کتاب اللّه تعالی و عترتی.فانظروا کیف تخلفونی فیهما.فانّهما لن یتفرّقا حتی یردا علیّ الحوض.ثم قال:اللّه عزّ و جلّ مولای و أنا ولیّ کلّ مؤمن.ثم أخذ بید علی،رضی اللّه عنه،فقال:من کنت ولیّه فهذا ولیّه.اللّهمّ وال من والاه،و عاد من عاداه. و ذکر الحدیث بطوله.هذا حدیث صحیح علی شرط الشیخین،و لم یخرجاه بطوله].
و این سیاق را باختلاف بعض الفاظ،طبرانی نیز روایت نموده،چنانچه ملاّ علی متّقی در«کنز العمّال»در کتاب الایمان گفته:
«کأنّی قد دعیت فأجبت! إنّی تارک فیکم الثّقلین؛أحدهما أکبر من الآخر:کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی، فانظروا کیف تخلفونی فیهما،فانهما لن یتفرقا حتّی یردا علیّ الحوص،إنّ اللّه مولای، و أنا ولیّ کلّ مؤمن.من کنت مولاه فعلیّ مولاه.اللّهم وال من والاه و عاد من عاداه: [طب.ک.عن أبی الطّفیل عن زید بن أرقم].
و محمد صدر عالم در«معارج العلی»گفته:
[أخرج الطّبرانی و الحاکم، عن أبی الطّفیل،عن زید بن أرقم.قال:قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم: کأنّی قد دعیت فأجبت؛و إنّی تارک فیکم الثّقلین؛أحدهما أکبر من الآخر:کتاب اللّه و عترتی اهل بیتی.فانظروا کیف تخلفونی فیهما،فانّهما لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ
الحوض.اللّه مولای،و أنا ولیّ کلّ مؤمن.من کنت مولاه فعلیّ مولاه.اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه].
و از آن جمله است:سیاقی که حاکم نیسابوری آن را بروایت سلمة بن کهیل، از أبو الطّفیل،از زید بن أرقم آورده،چنانچه در«مستدرک علی الصّحیحین»بعد عبارت سابقه گفته:[شاهده
حدیث سلمة بن کهیل،عن أبی الطّفیل أیضا صحیح علی شرطهما حدّثناه:أبو بکر بن إسحاق،و دعلج بن أحمد السّجزی.قالا:أنبا محمّد بن أیّوب.ثنا:
الأرزق بن علی.ثنا:حسّان بن ابراهیم الکرمانی.ثنا:محمّد بن سلمة بن کهیل،عن أبیه،عن أبی الطّفیل عامر بن واثلة؛انّه سمع زید بن أرقم،رضی اللّه عنه،قال: نزل رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم بین مکّة و المدینة عند سمرات خمس دوحات عظام، فکنس النّاس ما تحت السّمرات،ثمّ راح رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم عشیّة فصلی ثمّ قام خطیبا،فحمد اللّه و أثنی علیه و ذکّر و وعظ.فقال ما شاء اللّه أن یقول:ثم قال:
أیّها النّاس!إنّی تارک فیکم أمرین لن تضلّوا إن اتّبعتموها،و هما:کتاب اللّه و أهل بیتی عترتی!ثم قال:أ تعلمون أنّی أولی بالمؤمنین من أنفسهم؟ثلاث مرّات.قالوا نعم!فقال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم:من کنت مولاه فعلیّ مولاه. و حدیث بریدة الأسلمی صحیح علی شرط الشیخین].
و از آن جمله است:سیاقی که علامه أبو الحسن علی بن محمّد بن الطّیب الجلابی المعروف بابن المغازلی آن را روایت نموده،چنانچه در«کتاب المناقب»علی ما نقل عنه آورده:
[أخبرنا أبو یعلی علی بن أبی عبد اللّه بن العلاّف البزّاز اذنا.قال:
أخبرنی عبد السّلام بن عبد الملک بن حبیب البزّار.قال:أخبرنی عبد اللّه بن محمّد بن عثمان.
قال حدّثنی محمّد بن بکر بن عبدالرزّاق.حدّثنی أبو حاتم مغیرة بن محمّد بن المهلّبی.قال:
حدّثنی مسلم بن ابراهیم.قال:حدّثنی نوح بن قیس الجذامی(الحدائی عمدة.م).
حدّثنی الولید بن صالح،عن ابن امرأة زید بن أرقم(عن زید بن أرقم.ظ).قال:
أقبل نبیّ اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم من مکّة فی حجة الوداع حتّی نزل بغدیر الجحفة بین مکّة و المدینة.فأمر بالدوحات،فقم ما تحتهنّ من شوک،ثمّ نادی الصّلوة جامعة
فخرجنا إلی رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم فی یوم شدید الحرّ؛إنّ منّا لمن یضع رداءه علی رأسه و بعضه تحت قدمیه من شدّة الحرّ،حتّی انتهینا إلی رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم.فصلّی بنا الظّهر،ثمّ انصرف إلینا فقال:الحمد للّه،نحمده و نستعینه و نؤمن به و نتوکّل علیه،و نعوذ باللّه من شرور انفسنا و من سیّئات أعمالنا،الّذی لا هادی لمن اضلّ و لا مضلّ لمن هدی،و أشهد أن لا إله إلاّ اللّه،و أنّ محمّدا عبده و رسوله.
اما بعد،أیّها النّاس!فانّه لم یکن لنبیّ من العمر إلاّ نصف ما عمر من قبله،و إنّ عیسی بن مریم لبث فی قومه أربعین سنة،و إنّی قد أشرعت فی العشرین،ألا و إنّی یوشک أن أفارقکم؛ألا و إنّی مسئول و أنتم مسئولون!فهل بلّغتکم؟!فما ذا أنتم قائلون؟ فقام من کلّ ناحیة من القوم مجیب یقولون:نشهد أنّک عبد اللّه و رسوله،فقد بلّغت رسالته و جاهدت فی سبیله و صدعت بأمره و عبدته حتّی أتاک الیقین.فجزاک اللّه عنّا خیر ما جازی نبیّا عن أمّة.فقال:أ لستم تشهدون أن لا إله الاّ اللّه وحده لا شریک له و أنّ محمّدا عبده و رسوله،و أنّ الجنّة حقّ،و النّار حقّ،و تؤمنون بالکتاب کلّه؟! قالوا.بلی!(قال:عمده.م)أشهد أن قد صدقتکم و صدّقتمونی؛ألا و إلیّ فرطکم و إنّکم تبعی و توشکون أن تردوا علیّ الحوض،أسألکم حین تلقونی عن ثقلیّ کیف خلفتمونی فیهما.(قال:عمده.م)فاعتلّ(فأعضل.ظ)علینا؛ما ندری ما الثّقلان؟ حتّی قام رجل من المهاجرین،فقال:بأبی أنت و أمّی یا نبیّ اللّه،ما الثّقلان؟قال:
الاکبر منهما:کتاب اللّه؛سبب طرفه(طرف:عمده.م)بید اللّه تعالی و طرف بأیدیکم، فتمسّکوا به و لا تولّوا(تزلوا.ظ)و الأصغر منهما:عترتی.من استقبل قبلتی و أجاب دعوتی(فلیستوص بهم خیرا.ظ)؛فلا تقتلوهم،و لا تعدوهم،و لا تقصروا عنهم.
فانّی قد سئلت لهم(لهما.ظ)اللّطیف الخبیر،فأعطانی أن(أنّهما یردا علیّ الحوض کهاتین.و أشار بالمسبحتین؛ثم قال.ظ)(1)ناصرهما لی ناصر،و خاذلهما لیخاذل و ولیّهما لی ولی،و عدوّهما لی عدوّ.ألا!فانّها لن تهلک أمّة قبلکم حتّی تدین بأهوائها
1) این جمله را از أنهما تا ثم قال مصنف اضافه فرموده با قید ظ ( ظاهرا ) ، لکن در « عمده » نیست و همچنین است سایر استظهارات ( م ) .
و تظاهر علی نبوّتها(نبیّها.ظ)،و تقتل من قام بالقسط.
ثمّ أخذ بید علیّ بن أبی طالب رضی اللّه عنه فرفعها و قال:من کنت مولاه فهذا مولاه،و من کنت ولیّه فهذا ولیّه.اللّهم وال من والاه و عاد من عاداه.و قالها ثلثا.
آخر الخطبة](1).
و سید محمد بن اسماعیل الأمیر الیمانی الصّنعانی نیز این سیاق را بتمامه از کتاب«محاسن الأزهار»حسام الدین أبی عبد اللّه حمید بن أحمد المحلّی نقل کرده، چنانچه در«روضه ندیّه»در ذکر طرق حدیث غدیر گفته:[و ذکر الخطبة بطولها الفقیه العلامة حمید المحلّی فی«محاسن الأزهار»فی شرح قول الامام المنصور باللّه:
أیّهما نصّ بها أجملا له علی المکّیّ و الیثربیّ
بسنده إلی زید بن أرقم.قال: اقبل نبیّ اللّه صلی اللّه علیه و سلّم فی حجّة الوداع حتّی نزل بغدیر الجحفة بین مکّة و المدینة.فأمر بالدوحات فقم ما تحتهنّ من شوک.ثمّ نادی الصّلوة جامعة.فخرجنا إلی رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم فی یوم شدید الحرّ، إنّ منّا من یضع بعض ردائه علی رأسه و بعضه علی قدمه من شدة الرّمضاء،حتّی أتینا إلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم،فصلّی بنا الظّهر،ثم انصرف إلینا فقال:الحمد للّه نحمده و نستعینه و نؤمن به و نتوکّل علیه،و نعوذ باللّه من شرور أنفسنا و من سیّئات أعمالنا الّذی لا هادی لمن أضلّ و لا مضلّ لمن هدی،و أشهد أن لا إله إلاّ اللّه،و أن محمّدا عبده و رسوله.اما بعد؛أیّها النّاس!فانّه لم یکن لنبیّ من العمر إلاّ النّصف من عمر الّذی قبله،و إن عیسی بن مریم لبث فی قومه أربعین سنة،و إنّی قد اشرعت فی العشرین،ألا و إنّی یوشک أن أفارقکم؛ألا و إنّی مسئول و أنتم مسئولون؛فهل بلّغتکم؟فما ذا أنتم قائلون؟فقام من کلّ ناحیة من القوم مجیب،یقولون:نشهد انّک عبد اللّه و رسوله،قد بلّغت رسالته و جاهدت فی سبیله و صدعت بأمره و عبدته حتّی أتاک الیقین.جزاک اللّه عنّا خیرا ما جزی نبیّا عن أمّته.فقال:أ لستم تشهدون أن
1) این حدیث را ابن بطریق در کتاب « العمده : 51 - 52 » از « مناقب » ابن - مغازلی نقل کرده ( م ) .
لا إله إلاّ اللّه،و أنّ محمّدا عبده و رسوله،و أنّ الجنّة حقّ و النّار حقّ،و تؤمنون بالکتاب کلّه؟قالوا:بلی.قال:فانّی أشهد أن قد صدقتکم و صدقتمونی.ألا و إنّی فرطکم و انتم تبعی،توشکون ان تردوا علیّ الحوض،فأسألکم حین تلقونی عن ثقلیّ کیف خلفتمونی فیهما؟.قال أفاعیل(فأعضل.ظ)علینا ما ندری ما الثّقلین(الثّقلان.ظ)حتّی قام رجل من المهاجرین،قال(فقال.ظ):بأبی و أمی أنت یا رسول اللّه!و ما الثّقلان؟ قال:الاکبر منهما:کتاب اللّه،سبب طرف بید اللّه و طرف بأیدیکم،تمسّکوا به و لا تضلّوا(تزلّوا.ظ).و الاصغر منهما:عترتی؛من استقبل قبلتی و أجاب دعوتی.فلا تقتلوهم و لا تقهروهم و لا تقصروا عنهم،فانّی قد سألت لهم اللّطیف الخبیر،فأعطانی أن یردا علی الحوض کهاتین،و أشار بالمسبحتین؛و ناصرهما لی ناصر،و خاذلهما لی خاذل، و ولیّهما لی ولیّ،و عدّوهما لی عدوّ،ألا!فانّها لن تهلک أمّة قبلکم حتّی تدین باهوائها و تظاهر علی نبوتها(نبیّها.ظ)،و تقتل من قام بالقسط.ثمّ أخذ بید علیّ بن أبی طالب،رضی اللّه عنه،و رفعها و قال:من کنت مولاه فهذا مولاه،و من کنت ولیّه فهذا ولیّه.اللّهم وال من والاه،و عاد من عاداه].
و این سیاق را باختصار 1-جمال الدّین زرندی،و 2-نور الدین سمهودی، و 3-أحمد بن الفضل بن محمّد باکثیر مکّی،و 4-محمود قادری نیز در کتب خود آورده اند.
جمال الدین زرندی در«نظم درر السّمطین»گفته:
[روی زید بن أرقم، رضی اللّه عنه،قال: أقبل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یوم حجّة الوداع،فقال:إنّی فرطکم علی الحوض،و إنّکم تبعی،و إنّکم توشکون أن تردوا علیّ الحوض فأسألکم عن ثقلیّ کیف خلفتمونی فیهما؟.فقام رجل من المهاجرین،فقال:ما الثّقلان؟قال:
الاکبر منهما:کتاب اللّه،سبب طرفه بید اللّه،و سبب طرفه بأیدیکم فتمسّکوا به.و الاصغر عترتی،فمن استقبل قبلتی و أجاب دعوتی فلیستوص بهم خیرا. أو کما
قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم: فلا تقتلوهم و لا تقهروهم و لا تقصروا عنهم.إنّی قد سألت لهم اللّطیف الخبیر فأعطانی أن یردا علیّ الحوض کتین،أو قال:کهاتین،و أشار بالمسبحتین
ناصرهما لی ناصر،و خاذلهما لی خاذل،و ولیّهما لی ولیّ،و عدّوهما لی عدوّ].
و نور الدین سمهودی در«جواهر العقدین»در ذکر طریق این حدیث گفته:
[روی الحافظ جمال الدین محمّد بن یوسف الزرندی المدنی فی کتابه«نظم درر السّمطین» حدیث زید من غیر إسناد و لا عزو؟؟؟؛و لفظه:روی زید بن أرقم،قال: أقبل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم یوم حجّة الوداع،فقال:إنّی فرطکم علی الحوض،و إنّکم تبعی و إنّکم توشکون أن تردوا علیّ الحوض فأسئلکم عن ثقلیّ کیف خلفتمونی فیهما؟ فقام رجل من المهاجرین،فقال:ما الثّقلان؟قال الاکبر منهما:کتاب اللّه سبب طرفه بید اللّه،و سبب طرفه بأیدیکم،فتمسّکوا به و الاصغر:عترتی،فمن استقبل قبلتی و أجاب دعوتی فلیستوص بهم خیرا. أو کما
قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم: فلا تقتلوهم و لا تقهروهم و لا تقصروا عنهم،و إنّی قد سألت لهم اللّطیف الخبیر فأعطانی أن یردوا (یردا.ظ)علیّ الحوض کتین، أو قال کهاتین،فأشار بالمسبحتین.ناصرهما لی ناصر و خاذلهما لی خاذل،و ولیّهما لی ولیّ:و عدوّهما لی عدوّ].
و أحمد بن الفضل بن محمد باکثیر المکی در«وسیلة المآل»گفته:[
و روی الحافظ جمال الدین محمّد بن یوسف الزرندی فی کتابه«نظم درر السّمطین»عن زید بن أرقم،رضی اللّه عنه،قال: أقبل رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم یوم حجّة الوداع،فقال:
إنّی فرطکم علی الحوض،و إنّکم تبعی و إنّکم توشکون أن تردوا علیّ الحوض فأسئلکم عن ثقلیّ کیف خلفتمونی فیهما؟.فقام رجل من المهاجرین فقال:ما الثّقلان؟ قال:الاکبر منهما:کتاب اللّه،سبب طرفه بید اللّه و طرفه بأیدیکم فتمسّکوا به.و الاصغر عترتی فمن استقبل قبلتی و أجاب دعوتی فلیستوص بهم خیرا،فلا تقتلوهم و لا تقهروهم و لا تقصروا عنهم،و إنّی سألت لهم اللّطیف الخبیر أن یردوا(یردا.ظ)علیّ الحوض کتین،أو کهاتین،و أشار بالمسبحتین.ناصرهما لی ناصر،و خاذلهما لی خاذل،و ولیّهما لی ولیّ،و عدوّهما لی عدوّ].
و محمود قادری در«صراط سویّ»گفته:[
و فی روایة زید بن أرقم أیضا:
قال: أقبل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم یوم حجّة الوداع،فقال:إنّی فرطکم علی الحوض
و أنتم تبعی و إنّکم توشکون أن تردوا علیّ الحوض فأسئلکم عن ثقلیّ کیف خلفتمونی فیهما؟.فقام رجل من المهاجرین،فقال:ما الثّقلان؟قال:الاکبر منهما:کتاب اللّه سبب طرفه بید اللّه و سبب طرفه بأیدیکم فتمسّکوا به.و الاصغر عترتی،فمن استقبل قبلتی و أجاب دعوتی فلیستوص بهم خیرا. أو کما
قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم:
فلا تقتلوهم و لا تقهروهم و لا تقصروا عنهم و إنّی قد سألت لهم اللّطیف الخبیر فأعطانی أن یردا علیّ الحوض کتین، أو قال: کهاتین،و أشار بالمسبحتین،ناصرهما لی ناصر، و خاذلهما لی خاذل،و ولیّهما لی ولیّ،و عدوّهما لی عدوّ].
وجه 3-اعتراض مؤلف برهمو که چرا یکی از سیاقهای متوسط روایت
زید را نیاورده و ذکر مؤلف بعضی از آن سیاقها را
سوم آنکه:اگر مخاطب والاتبار را ایراد سیاقات مبسوطه این حدیث که از زید ابن أرقم مأثور شده عسیر و دشوار بود؛کاش بعض سیاقات متوسّطه او را در خصوص این حدیث شریف وارد می نمود،و مسلک إلطاط و اخمال فضائل آل رسول ربّ متعال، علیهم آلاف السّلام ما اتّصل النّهر باللیال،باین حدّ نمی پیمود.در اینجا بعضی از سیاقات متوسطه این حدیث که از زید بن أرقم در کتب حفّاظ ثقات و أیقاظ أثبات سنّیّه وارد شده باید شنید،و لمعان أنوار حقّ و ومضان أضواء صدق از آن سیاقات باهره بنظر بصیرت باید دید.
پس از آن جمله است:سیاقی که طبرانی آن را روایت کرده،چنانچه جلال الدین سیوطی در تفسیر«درّ منثور»در تفسیر آیه: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً ؛گفته:
[
و أخرج الطبرانی عن زید بن أرقم،قال:قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم: إنّی لکم فرط،و إنّکم واردون علیّ الحوض،فانظروا کیف تخلفونی فی الثّقلین!.قیل:و ما الثّقلان یا رسول اللّه؟قال:الاکبر کتاب اللّه عزّ و جل،سبب طرفه بید اللّه،و طرفه بأیدیکم،فتمسّکوا به لن تزلّوا و لا تضلّوا.و الاصغر عترتی و إنّهما لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض،و سألت لهما ذاک ربّی،فلا تقدموهما فتهلکوا،و لا تعلّموهم فانهم أعلم منکم].
و ملا علی متقی در«کنز العمّال»در کتاب الایمان گفته:
[إنّی لکم فرط،و إنّکم واردون علیّ الحوض،عرضه ما بین صنعاء إلی بصری،فیه عدد الکواکب من
قد حان الذّهب و الفضة.فانظروا کیف تخلفونی فی الثقلین!.قیل:و ما الثّقلان یا رسول اللّه؟ قال:الاکبر کتاب اللّه،سبب طرفه بید اللّه و طرفه بأیدیکم،فتمسّکوا به لن تزلّوا و لا تضلّوا.
و الاصغر عترتی،و إنّهما لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض،و سألت لهما ذاک ربّی.
فلا تقدموهما فتهلکوا،و لا تعلّموهما فانّهما أعلم منکم. طب،عن زید بن أرقم].
و مرزا محمد بدخشانی در«مفتاح النّجا»در ذکر حدیث ثقلین گفته:[
و أخرجه الطّبرانی فی الکبیر عنه(1)مطولا بلفظ: إنّی لکم فرط،و إنّکم واردون علیّ الحوض،عرضه ما بین صنعاء إلی بصری،فیه عدد الکواکب من قد حان الذّهب و الفضة.
فانظروا کیف تخلفونی فی الثقلین!.قیل:و ما الثّقلان یا رسول اللّه؟قال:الاکبر کتاب اللّه،سبب طرفه بید اللّه و طرفه بأیدیکم،فتمسّکوا به لن تزلّوا و لا تضلّوا.و الاصغر عترتی،و إنّهما لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض،و سألت لهما ذلک ربّی،فلا تقدموهما فتهلکوا،و لا تعلّموهم فانّهم أعلم منکم].
و از آن جمله است:سیاق دیگر که قریب بهمین است و مشتمل بر بعض زیادات حسنه می باشد،و آن را نیز طبرانی آورده،چنانچه ملاّ علی متقی در«کنز العمّال» در کتاب الایمان گفته:
إنّی لا أجد لنبیّ إلاّ نصف عمر الّذی کان قبله،و إنّی أوشک أن أدعی فأجیب،فما أنتم قائلون؟.قالوا:نصحت.قال:أ لیس تشهدون أن لا إله إلاّ اللّه،و أنّ محمّدا عبده و رسوله،و أنّ الجنّة حق،و أنّ النّار حقّ،و أنّ البعث بعد الموت حق؟.قالوا:نشهد.قال:و أنا أشهد معکم.أ لا هل تسمعون؟فانّی فرطکم علی الحوض و أنتم واردون علیّ الحوض و إنّ عرضه أبعد ما بین صنعاء و بصری،فیه أقداح عدد النّجوم من فضّة،فانظروا کیف تخلفونی فی الثّقلین!.قالوا:و ما الثّقلان یا رسول اللّه؟قال:
کتاب اللّه؛طرفه بید اللّه و طرفه بأیدیکم،فاستمسکوا به و لا تضلّوا،و الآخر عترتی،و إنّ اللّطیف الخبیر نبّأنی أنّهما لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض فسألت ذلک لهما ربّی،فلا تقدموهما فتهلکوا،و لا تقصروا عنهما فتهلکوا،و لا تعلّموهم،فانّهم أعلم منکم.من کنت أولی به من نفسه فعلیّ ولیّه؛اللّهمّ وال من والاه،و عاد من عاداه. طب
1) أی عن زید بن أرقم ( 12 ن )
عن أبی الطّفیل،عن زید بن أرقم].
و از آن جمله است:سیاقی که أبو نعیم أصفهانی آن را در کتاب«منقبة المطهّرین» آورده،و هذه ألفاظه علی ما نقل:
[عن زید بن أرقم،قال: خرجنا مع رسول اللّه حجّاجا، حتّی إذا کنّا بالجحفة بغدیر خمّ؛صلّی الظّهر،ثمّ قام خطیبا فقال:یا أیّها النّاس هل تسمعون؟إنّی رسول اللّه إلیکم،إنّی أوشک أن أدعی،إنّی مسئول،و إنّکم مسئولون،إنّی مسئول هل بلّغتکم؟و أنتم مسئولون:هل بلّغتم؟فما ذا أنتم قائلون؟.
قال:قلنا یا رسول اللّه!بلّغت و جهدت.قال:اللّهم اشهد و أنا من الشّاهدین:ألا هل تسمعون أنّی رسول اللّه إلیکم؟إنّی مخلف فیکم الثّقلین،فانظروا کیف تخلفونی فیهما.قال:قلنا:یا رسول اللّه!و ما الثّقلان؟قال:الثّقل الاکبر کتاب اللّه،سبب طرفه بید اللّه و طرفه بأیدیکم،فتمسّکوا به لن تهلکوا و(لن؟)تضلّوا.و الآخر عترتی، فانهما لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض].
وجه 4-اعتراض مؤلف برین که چرا مخاطب لا أقل یکی از سیاق های مختصر
و صحیح روایت را نیاورده و بمیل خود،حدیث را کوتاه کرده است و نقل بعضی
از سیاقات مختصر.
چهارم آنکه:اگر بر جان نازنین مخاطب مهین ایراد بعض سیاقات متوسّطه حدیث زید بن أرقم هم بار گران می انداخت،و نقل آن حضرتش را مبتلای عنف سیاق می ساخت،پس کاش سیاقی از سیاقات مختصره آن که علمای عظام و کملای فخام سنّیه از زید بن أرقم آورده اند نقل می فرمود،و از سیاق خود که از آن آثار قطع و برید توده توده می بارد؛طیّ کشح می نمود!.در این مقام بعضی از سیاقات مختصره هم منقول می شود تا مزید اعتساف مخاطب حیّاف بر أرباب إنصاف واضح و آشکار گردد.
پس از آن جمله است:سیاقی که ترمذی آن را در«جامع صحیح»خود که یکی از صحاح ستّه اهل سنّت است آورده،چنانچه در أبواب المناقب،باب اهل بیت النّبیّ صلعم از کتاب مذکور مسطور است:
[حدّثنا علی بن المنذر الکوفیّ،حدّثنا محمّد بن فضیل.
قال:حدّثنا الأعمش،عن عطیّة،عن أبی سعید،و الأعمش،عن حبیب بن أبی ثابت، عن زید بن أرقم،رضی اللّه عنهما،قالا:قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم: إنّی تارک فیکم ما إن تمسّکتم به لن تضلّوا بعدی.أحدهما أعظم من الآخر:کتاب اللّه،حبل
ممدود من السّماء إلی الارض،و عترتی أهل بیتی،و لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض.
فانظروا کیف تخلفونی فیهما!. قال:هذا حدیث حسن غریب].
و از آن جمله است:سیاقی که در آن جمله شریفه:
«إنّی تارک فیکم خلیفتین» وارد شده و آن را طبرانی روایت نموده،چنانچه ملاّ علی متّقی در«کنز العمّال» در کتاب الایمان گفته:
[إنّی تارک فیکم خلیفتین:کتاب اللّه حبل ممدود ما بین السّماء و الارض و عترتی أهل بیتی،و إنّهما لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض. حم.طب.ص عن زید بن ثابت.طب عن زید بن أرقم].
و از آن جمله است:سیاق دیلمی که در«فردوس الاخبار»آورده،چنانچه گفته:
[زید بن أرقم: إنّی تارک فیکم الثّقلین:کتاب اللّه فیکم،منه حبل من اتّبعه کان علی الهدی،و من ترک کان علی الضّلالة،و أهل بیتی.أذکرکم اللّه فی أهل بیتی،و لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض.یعنی:الاخذ بهما ثقیل].
وجه 5-اشاره بعدم مطابقت سیاق شاهصاحب باسیاق روایات علما،و
ذکر نام آنها
پنجم آنکه:اگر از این همه در گذریم،پس آیا مناسب نبود که مخاطب عنود سیاق این حدیث شریف را با یکی از سیاقات علمای خود کائنا من کان مطابقت می نمود و بایراد سیاق بدیع خویش که بنظم خاصّ خود با هیچ سیاقی مطابق نمی شود؛راه تفرّد مذموم و انفراد ملوم نمی پیمود؟!و اگر حرف حقیر باورت نمی آید پس تمام روایات و ألفاظ رواة کبار و مخرجین أحبار سنّیه،مثل:
سعید بن مسروق الثوری(سنه 126)و أبو حیان یحیی بن سعید بن حیّان التّیمی (سنه 145)و سلیمان بن مهران الاعمش(سنه 148)و محمّد بن إسحاق بن یسار المدنی (سنه 151)و إسرائیل بن یونس الکوفی(سنه 160)و أبو عوانه وضّاح بن عبد اللّه الیشکریّ(سنه 176)و اسماعیل بن إبراهیم الکرمانی(سنه 186)و جریر بن عبد الحمید الضبّی(سنه 188)و اسماعیل بن إبراهیم الاسدی المعروف بابن علیه(سنه 193) و محمّد بن فضیل بن غزوان الضبّی(سنه 195)و أسود بن عامر بن شاذان الشّامی(سنه 208)و یحیی بن حمّاد الشّیبانی(سنه 215)و خلف بن سلم المخرمی(سنه 231)و زهیر بن حرب النّسائیّ(سنه 234)و شجاع بن مخلّد الفلاّس البغوی(سنه 235)
و محمّد بن بکار بن ریّان الهاشمی(سنه 238)و إسحاق بن راهویه الحنظلی(سنه 238) و وهبان بن بقیّة الواسطی(سنه 239)و أحمد بن محمّد بن حنبل الشّیبانی(سنه 241) و محمّد بن المثنّی العنزی(سنه 252)و عبد اللّه بن عبد الرحمن الدارمی(سنه 255)و علی ابن المنذر الکوفی(سنه 256)و مسلم بن الحجّاج القشیری(سنه 261)و محمّد بن یزید بن ماجة القزوینی(سنه 273)و سلیمان بن الاشعث السّجستانی(سنه 275)و عبد الملک بن محمّد الرقاشی البصری(سنه 276)و محمّد بن عیسی بن سورة الترمذی(سنه 279)و عبد اللّه بن أحمد بن حنبل الشیبانی(سنه 290)و أبو نصر أحمد بن سهل القبانی (سنه 292)و أبو عبد الرحمن أحمد بن شعیب النّسائیّ(سنه 303)و أبو جعفر محمّد بن جریر الطّبری(سنه 310)و أبو بکر محمّد بن إسحاق بن خزیمة النّیسابوری(سنه 311) و أبو بکر محمّد بن محمّد بن سلیمان الباغندی(سنه 312)و أبو عوانه یعقوب بن إسحاق الاسفرائنی (سنه 316)و أبو بکر محمّد بن قاسم المعروف بابن الانباری(سنه 328)و أبو محمّد دعلج ابن أحمد السّجزی(سنه 351)و سلیمان بن أحمد الطبرانی(سنه 360)و ابو بکر أحمد بن جعفر قطیعی(سنه 368)و محمّد بن المظفّر البغدادی(سنه 379)و أبو عبد اللّه محمّد بن عبد اللّه الحاکم النّیسابوری(سنه 405)و أبو نعیم أحمد بن عبد اللّه الاصفهانی (سنه 430)و أبو بکر أحمد بن الحسین البیهقی(سنه 458)و أبو الحسن علی بن محمّد ابن الطیّب الجلابی(سنه 483)و أبو عبد اللّه محمّد بن فتوح الازدی الحمیدی(سنه 488) و أبو علی إسماعیل بن أحمد البیهقی(سنه 507)و أبو شجاع شیرویه بن شهردار الدیلمی(سنه 509)و أبو محمّد الحسین بن مسعود الفرّاء البغوی(سنه 516)و أبو الحسین رزین بن معاویة العبدری(سنه 535)و أبو محمّد أحمد بن محمّد بن علی العاصمی،و أبو المؤیّد موفّق بن أحمد الخوارزمی(سنه 568)و أبو القاسم علی بن الحسن المعروف بابن عساکر(سنه 571)و سراج الدین علی بن عثمان الاوشی الفرغانی،و مبارک بن محمّد الجزری المعروف بابن الاثیر(سنه 606)و علی بن محمّد الجزری المعروف بابن الاثیر(سنه 630)و محمّد ابن محمود البغدادی المعروف بابن النّجّار(سنه 643)و حسن بن محمّد الصغانی(سنه 650)و محمّد بن طلحة القرشی النصیبی(سنه 652)و یوسف بن قزغلی سبط ابن الجوزی
(سنه 654)و محمّد بن یوسف الکنجی(سنه 658)و یحیی بن شرف النّووی(سنه 676) و أحمد بن عبد اللّه الطّبری(سنه 694)و إبراهیم بن محمّد الحموی(سنه 722)و علی بن محمّد بن إبراهیم البغدادی المعروف بالخازن(سنه 741)و فخر الدین الهانسوی،و محمّد بن عبد اللّه الخطیب التّبریزی،و یوسف بن عبد الرحمن المزّی(سنه 742)و حسن ابن محمّد الطّیّبی(سنه 743)و محمّد بن المظفّر الخلخالی(سنه 745)و محمّد بن أحمد الذهبی(سنه 748)و محمّد بن یوسف الزرندی(سنه 750)و محمّد بن مسعود الکازرونی(سنه 757)و إسماعیل بن عمر الدمشقی المعروف بابن کثیر(سنه 774)و حمید بن أحمد المحلّی و محمّد بن محمّد بن محمود الحافظی البخاری(سنه 822)و شهاب الدین بن شمس الدّین الدّولتابادی-«کذا»-(سنه 849)و نور الدّین علی بن محمّد المکّی المالکی (سنه 855)و شمس الدین محمّد بن عبد الرحمن السّخاوی(سنه 902)و جلال الدین سیوطی(سنه 911)و نور الدین علی بن عبد اللّه السّمهودی(سنه 911)و شهاب الدین أحمد بن محمّد القسطلانی(سنه 923)و شمس الدّین محمّد العلقمی(سنه 949)و عبد الوهّاب ابن محمّد البخاری(سنه 932)و محمّد بن أحمد الشّربینی الخطیب،و أحمد بن محمّد بن علی ابن حجر الهیثمی(سنه 973)و علی بن حسام الدین القادری الشهیر بالمتّقی(سنه 975)و عباس بن معین الدّین الشّهیر بمرزا مخدوم الجرجانی(سنه 988)و کمال الدّین بن فخر الدّین الجهرمی،و علی بن سلطان محمّد القاری الهروی(سنه 1014) و عبد الرؤوف بن تاج العارفین المناوی(سنه 1031)و أحمد بن الفضل بن محمّد باکثیر المکّی (سنه 1047)و محمود بن محمّد بن علی الشّیخانی القادری،و شیخ عبد الحقّ دهلوی (سنه 1052)و شهاب الدین أحمد بن محمّد الخفاجی(سنه 1069)و نور الدین علی بن أحمد بن محمّد بن إبراهیم العزیزی(سنه 1070)و محمّد بن عبد الباقی الزرقانی(سنه 1022)و حسام الدین بن محمّد بایزید السّهار نفوری،و مرزا محمّد بن معتمد خان الحارثی البدخشی،و محمّد صدر عالم،و ولی اللّه بن عبد الرحیم الدهلویّ(سنه 1062)و محمّد بن اسماعیل الیمانی الصّنعانی(سنه 1182)و محمّد بن علی الصّبّان المصری،و أحمد بن عبد القادر العجیلی و محمّد مبین بن محبّ اللّه لکهنوی(سنه 1225)و مرزا حسن علی محدّث لکهنوی،
و ولیّ اللّه بن حبیب اللّه لکهنوی(سنه 1270)و محمّد رشید الدین خان دهلوی،و شیخ حسن عدوی حمزاوی معاصر،و شیخ سلیمان بن ابراهیم البلخی المعاصر،و صدیق حسن خان المعاصر؛که سابقا در جزء أول این مجلد منقول و موجود و مذکور و مسرودست بنظر تعمّق ببین تا دریابی که این أکابر أعلام و أفاخم عظام سنّیّه حدیث ثقلین را از زید بن أرقم بألفاظ مختلفة و سیاقات شتّی آورده اند.
لیکن سیاق مخاطب که بنظم خاصّ او در اینجا سمت ذکر یافته مطابقت بهیچ یک از آن ندارد،و عنوان ذکر مخاطب این حدیث را بروایت زید بن أرقم ماورای همه آن عناوین است؛و ذلک من بدائع الدّهور و عجائب الامور.
کلام صاحب تحفه در رد بر استدلال شیعه باین حدیث
قوله؛و این حدیث هم بدستور احادیث سابقه با مدّعی مساس ندارد زیرا که لازم نیست که متمسک به صاحب زعامت کبری باشد.
وجوه شصت و ششگانه مؤلف در رد صاحب تحفه
اشاره
اقول:بر أرباب درایت و شعور و أصحاب اطّلاع و عثور،محتجب و مستور نیست که دلالت این حدیث پر نور بر مدّعای أهل حق در غایت وضوح و ظهور،و ارتباط آن با مقصود محمود ایشان در نهایت سطوح و سفورست،و عدم ادراک و احساس مساس آن با مدّعا ناشی از ضعف بصیرت و فساد سریرت مخاطب عظیم الاعتداء و الجریره می باشد.و در حقیقت تفوّه باین کلام نافی مساس؛اقتفای أثر سامری پر وسواس برای مخاطب ناحق شناس ثابت نموده،خاک مذلّت بر فرق و رأس او می پاشد.و ما بعون اللّه الجلیل و فضله الجزیل در این جا بچند وجه قاطع؛دلالت این حدیث ساطع بر مدّعای خود باثبات می رسانیم،و حقّ صریح و صدق نصیح را بابانت مطلب و مرام و إفحام أعادی و خصام،باذن اللّه المنعام،کالنّور الطّارد للظّلام،متجلّی می گردانیم.
وجه 1-اثبات دلالت حدیث بر وجوب اتباع أهل بیت و استشهاد برین مطلب
از گفتار علمای أهلسنت
وجه اول آنکه:از این حدیث شریف بلا تردّد و ارتیاب و بغیر خفاء و احتجاب ثابت می شود که بر تمامی أمّت جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم اتّباع اهل بیت آن جناب علیه و علیهم آلاف السّلام من ربّ الارباب در جمیع أفعال و أعمال دینیّه و تمامی عقائد و أحکام شرعیّه،واجب و لازم و مفروض و متحتّم می باشد،و ظاهر است که واجب الاتباع بودن در جمله أمور بعد جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم متصوّر نمی شود إلاّ برای کسی که
صاحب زعامت کبری و امامت عظمی باشد و نائل بمرتبه خلافت و وصایت آن جناب گردد،و هذا ظاهر کلّ الظّهور،و لکن مَنْ لَمْ یَجْعَلِ اللّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ .
و اگر چه دلالت این حدیث بر وجوب اتّباع اهل بیت علیهم السلام أظهر من الشمس و أبین من الأمس است،لیکن مناسب آنست که إتماما للحجّة در این جا بعض کلمات علمای أعلام سنّیّه نیز متعلّق باین معنی ذکر نمایم.
پس باید دانست که طیبی در«کاشف،شرح مشکاة»در شرح حدیث ثقلین گفته:[و معنی التّمسّک بالقرآن:العمل بما فیه،و هو الایتمار بأوامره و الانتهاء عن نواهیه و التمسّک بالعترة محبّتهم و الاهتداء بهدیهم و سیرتهم].
و سعد الدین تفتازانی در«شرح مقاصد در ذکر معنی حدیث ثقلین گفته:[أ لا تری أنّه علیه الصلوة و السلام قرنهم بکتاب اللّه تعالی فی کون التّمسّک بهما منقذا عن الضّلالة، و لا معنی للتّمسّک بالکتاب إلاّ الاخذ بما فیه من العلم و الهدایة؛فکذا فی العترة].
و شهاب الدین دولت آبادی در«هدایة السّعدا»در شرح معانی حدیث ثقلین گفته:[و المأمور بمتابعته لا یصیر تبعا،و المندوب إلی إمامته لا یصیر مأموما.کل علم و کلّ قول دلّ علی مخالفة النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم زندقة و شیطنة].
و حسین بن علی الکاشفی صاحب«تفسیر حسینی»در«رساله علیّه فی الاحادیث النّبویّة»در شرح حدیث ثقلین بعد بیان معنی جمله
«أذکرکم اللّه فی أهل بیتی» گفته:[و در تکرار این سخن سه بار دلیلی واضح قائم می شود در تعظیم اهل بیت و محبّت و متابعت ایشان].
و نور الدین سمهودی در«جواهر العقدین»در تنبیه اوّل از تنبیهاتی که بعد سیاق طرق حدیث ثقلین ذکر نموده گفته:[و الحاصل أنّه لمّا کان کلّ من القرآن العظیم و العترة الطّاهر معدنا للعلوم اللّدنیّة و الاسرار و الحکم النّفیسة الشّرعیة و کنوز دقائقها و استخراج حقائقها أطلق صلّی اللّه علیه و سلّم علیهما الثّقلین و یرشد لذلک حثّه فی بعض الطّرق السّالفة علی الاقتداء و التّمسّک و التّعلّم من أهل بیته].
و فضل اللّه بن روزبهان خنجی شیرازی در«شرح رساله اعتقادیه»خود،
علی ما نقل عنه گفته:[قوله:اعتقاد کنیم که آل حضرت پیغمبر صلّی اللّه علیه و سلّم واجب التعظیم و لازم الاقتداءاند.أقول:امّا تعظیم آل پیغمبر صلّی اللّه علیه و سلّم؛اعتقاد آنست که فرضست،بنا بر أحادیث صحیحه که درین باب وارد شده،از آن جمله آنکه در حجّة الوداع در خطبه پیغمبر صلّی اللّه علیه و سلّم فرموده:
یا ایّها النّاس!إنّی تارک فیکم الثّقلین:کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی،ما إن تمسّکتم بهما لن تضلّوا بعدی.
الی آخره.و در حدیث دیگر فرموده:
أذکرکم اللّه فی أهل بیتی؛ و این کلمه را به سه نوبت تکرار فرمودند.ازینجا مستفاد شد که تعظیم و محبّت ایشان واجب باشد و رعایت حقوق ایشان لازم.و نیز چون فرموده اند که:اگر بر اهل بیت دست زنند هرگز گمراه نگردند،پس أمر فرمودند باقتدای ایشان]انتهی.
و ابن حجر مکی در«صواعق»بعد ذکر حدیث ثقلین گفته:[تنبیه:سمّی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم القرآن و عترته،و هی بالمثنّاة الفوقیّة:الأهل و النّسل و الرّهط الادنون؛ثقلین،لأنّ الثقل کلّ نفیس خطیر مصون.و هذان کذلک إذ کلّ منهما معدن للعلوم اللّدنیّة و الاسرار و الحکم العلیّة و الاحکام الشّرعیّة و لذا حثّ صلّی اللّه علیه و سلّم علی الاقتداء و التّمسّک بهم و التّعلّم منهم]إلخ.
و کمال الدین جهرمی در«براهین قاطعه-ترجمه صواعق»گفته:[تنبیه:بدانکه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم قرآن و عترت خود را که بمعنی أهل و نسل و رهط است ثقل خواند،زیرا که ثقل هر چیزی نفیس عظیم الشّأن محفوظ است،و قرآن و عترت طاهره این حال دارند زیرا که هر یک از ایشان معدن علوم دینی و منبع أسرار حکمت عملی و أحکام شرعیّه اند،و بنا بر این ترغیب فرمود باقتدا و تمسّک بایشان و تعلّم ازیشان و گفت:
الحمد للّه الّذی جعل الحکمة فینا أهل البیت. و بعضی گفته اند که:
ایشان را ثقلین خواند بواسطه ثقل وجوب رعایت حقوق ایشان.باز بدانکه:کسانی که ترغیب باقتداء و تمسّک بایشان واقع شده از اهل بیت نیستند مگر آنها که عالم و عارف اند بکتاب اللّه و سنّت پیغمبر صلوات اللّه علیه و همین جماعت مخصوصه اند که تا وقت ورود بر حوض از کتاب اللّه مفارقت نمی کنند]انتهی.
و ملا علی قاری«در شرح شفا»گفته:[فالتّمسّک بالقرآن:التعلّق بأمره و نهیه و اعتقاد جمیع ما فیه و حقّیته.و التّمسک بعترته:محبتهم و متابعة سیرتهم].
و مناوی در«فیض القدیر-شرح جامع صغیر»بشرح این حدیث شریف گفته:[یعنی:إن ائتمرتم بأوامر کتابه و انتهیتم بنواهیه و اهتدیتم بهدی عترتی و اقتدیتم بسیرتهم؛اهتدیتم فلم تضلّوا].
و نیز مناوی در«تیسیر شرح جامع صغیر»بشرح این حدیث گفته:[یعنی:
إن عملتم بالقرآن و اهتدیتم بهدی عترتی العلماء؛لم تضلّوا].
و شهاب الدین خفاجی در«نسیم الریاض»در شرح حدیث ثقلین گفته:
[فانظروا کیف تخلفونی فیهما. أی:بعد وفاتی انظروا عملکم بکتاب اللّه و اتّباعکم لأهل بیتی و رعایتهم و برّهم بعدی.فانّ ما یسرّهم یسرّنی،و ما یسوءهم یسوءنی].
و علی عزیزی در«سراج منیر بشرح جامع صغیر»در شرح این حدیث شریف گفته:
[إنّی تارک فیکم خلیفتین:کتاب اللّه ،بالنّصب؛بدلا أو عطف بیانه.حبل، بالرفع؛خبر محذوف،أی:هو حبل ممدود.ما،زائدة،بین السّماء و الارض.و عترتی،عطف علی کتاب اللّه.أهل بیتی،یحتمل رفعه و نصبه،أی:أعنی أوهم.و المراد منهم العلماء منهم،أی:احثّکم علی اتّباعهما لا تخالفوهما]الخ.
و محمد زرقانی در«شرح مواهب لدنیّه»در شرح این حدیث شریف گفته:
[یعنی إن ائتمرتم بأوامر کتاب اللّه و انتهیتم بنواهیه و اهتدیتم بهدی عترتی و اقتدیتم بسیرتهم؛اهتدیتم فلم تضلّوا].
و نیز زرقانی در«شرح مواهب»گفته:[و أکّد تلک الوصیّة و قوّاها
بقوله:
فانظروا بما ذا تخلفونی فیهما بعد وفاتی؛هل تتّبعونهما فتسرّونی،أو لا فتسیئونی].
و نیز زرقانی در«شرح مواهب»گفته:[فالوصیّة ببرّ آل البیت علی الاطلاق و أمّا الاقتداء فانما یکون بالعلماء العاملین منهم إذ هم الّذین لا یفارقون القرآن].
و مرزا محمد بن معتمد خان بدخشی در«مفتاح النجا»گفته:[اقول:سمّی القرآن و عترته الثقلین لأنّ الثقل کلّ نفیس خطیر مصون،و هذان کذلک؛إذ کلّ
منهما معدن للعلوم الدینیّة و الاسرار و الحکم العلیّة و الاحکام الشّرعیّة،و لذا حثّ صلّی اللّه علیه و سلّم علی الاقتداء و التّمسّک بهما].
و مولوی ولی اللّه لکهنوی در«مرآة المؤمنین»بعد ذکر حدیث ثقلین گفته:
[و شاید که وجه تسمیه کتاب اللّه و عترت طاهره رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم بثقلین آنکه:ثقل بفتح ثاء مثلّثه در لغت شیء نفیس و مطهّر و محفوظ را می گویند،و بلا شبهه هر دو مصون و مطهّر و محفوظ و نفیس اند.زیرا که معدن علوم دینیّه و مخزن اسرار حکمیّه و علمیّه و شرعیّه هستند،و همین موجب حث رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مردمان را باقتدا و تمسّک و تعلّم ازیشانست]انتهی.
و علی بن سلیمان الدمنتی البجمعوی المغربی المالکی الشاذلی المعاصر در «نفع قوت المغتذی»در شرح حدیث ثقلین گفته:[ما إن تمسّکتم به و بما قبله أخذتم بدل تمسّکتم.قال الطّیّبی:ما،موصولة؛و الجملة الشّرطیّة صلتها.أی:إن عملتم بما فیه ائتمارا بأوامره و انتهاء عن نواهیه و أحببتم عترتی و اهتدیتم بهداهم و سیرتهم فیه إشارة أنّهما کتوأمین خلیفتین عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم].
و مولوی حسن الزمان معاصر در«قول مستحسن»در سیاق طرق حدیث غدیر گفته:
[و للحکیم التّرمذی فی«نوادر الاصول»و الطّبرانی فی الکبیر عن أبی الطّفیل عن حذیفة بن بن أسید رضی اللّه عنهما أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم خطب بغدیر خمّ تحت شجرات فقال:یا أیّها النّاس!إنّی قد نبّأنی اللّطیف الخبیر أنّه لم یعمّر نبیّ إلا نصف عمر الّذی یلیه من قبله و إنّی قد یوشک أن أدعی فأجیب و إنّی مسئول و إنّکم مسئول فما ذا أنتم قائلون؟قالوا:نشهد إنک قد بلّغت و جهدت و نصحت،فجزاک اللّه خیرا.فقال:
أ لیس تشهدون أن لا إله الاّ اللّه و أنّ محمّدا عبده و رسوله و أنّ جنّته حقّ و ناره حقّ و أنّ الموت حقّ و أنّ البعث حقّ بعد الموت و أنّ السّاعة آتیة لا ریب فیها و أنّ اللّه یبعث من فی القبور.قالوا:بلی!نشهد بذلک.فقال:اللّهمّ اشهد.ثم قال:یا أیها الناس! إنّ اللّه مولای و أنا مولی المؤمنین و أنا أولی بهم من أنفسهم،فمن کنت مولاه فهذا مولاه،یعنی علیّا؛اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه.ثمّ قال:یا ایها الناس!إنی
فرطکم و أنّکم واردون علیّ الحوض،حوض أعرض ممّا بین بصری إلی صنعاء فیه عدد النجوم قد حان من فضة،و إنی سائلکم حین تردون علیّ عن الثّقلین:فانظروا کیف تخلفونی فیهما.الثقل الاکبر:کتاب اللّه عزّ و جلّ،سبب طرفه بید اللّه و طرفه بأیدیکم فاستمسکوا به لا تضلّوا و لا تبدلوا،و عترتی أهل بیتی فانه قد نبّأنی اللّطیف الخبیر إنّهما لن ینقضیا حتّی یردا علیّ الحوض؛ و فیه الحثّ علی متابعة الثّقلین بعد حدیث الموالاة.و کذا
فی روایة ابن راهویه و ابن جریر و ابن أبی عاصم و المحاملی و الطحاوی بأسانید صحیحة،و للنّسائی فی الکبری«و الخصائص»و ابن حبّان و الحاکم فی صحیحهما عن أبی عوانة،و لعبد اللّه عن شریک،کلاهما عن الاعمش،ثنا:حبیب بن أبی ثابت،عن أبی الطّفیل،عن زید بن أرقم.قال: لمّا رجع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم عن حجّة الوداع و نزل غدیر خمّ. فذکروا الحدیث فی الحثّ علی متابعة الثّقلین، إلی قوله:
ثم قال: إنّ اللّه مولای و أنا ولیّ کلّ مؤمن.ثم اخذ بید علیّ فقال:من کنت ولیّه فهذا ولیّه؛اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه. و لفظ عبد اللّه مولاه، و هذا أیضا حدیث کوفی؛قال الحاکم:صحیح علی شرط الشیخین و لم یخرجاه].
و نیر مولوی حسن الزمان معاصر در«قول مستحسن»در ذکر مؤیّدات و شواهد نزول آیه تطهیر در شأن خمسه نجبا علیهم السّلام گفته:و ممّا یشهد لذلک أیضا خبر سعد،الصّحیح:
اللّهمّ هؤلاء أهل بیتی، فی قصّة المباهلة.و فی«الصواعق»:قال فی «الکشّاف»:لا دلیل اقوی من هذا علی فضل أصحاب الکساء،لانّها لمّا نزلت دعاهم النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فاحتضن الحسین و أخذ بید الحسین و مشت فاطمة خلفه و علیّ خلفها فعلم أنّهم المرادون بالآیة؛انتهی.و
خبر جابر و أبی سعید الصّحیح فی الحثّ علی متابعة الثّقلین فی خطبة یوم عرفة فی حجّة الوداع: و عترتی أهل بیتی،
و خبر زید بن أرقم و زید بن ثابت الصحیح فی الحثّ علیهما بغدیر خمّ: و أهل بیتی؛
و فی روایة: عترتی أهل بیتی،
و خبر أنس لاحمد و غیره کان إذا خرج إلی صلاة الفجر یقول:الصّلوة،الصّلوة یا أهل البیت، أَنَّما یُرِیدُ اللّهُ .الآیة.
و نیز مولوی حسن الزمان معاصر در«قول مستحسن»در ذکر عمامه بستن
جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و سلّم بر سر جناب امیر المؤمنین علیه السّلام روز غدیر خمّ گفته:[و لا یخفی أنّ ذلک کان بعد أن أمر فنودی فی القافلة:الصّلوة جامعة،و کان ینادی بذلک فی غیر الصّلوة المکتوبة فاجتمع المهاجرون و الانصار،کما فی روایة الطّبرانی و غیره و ناس من جهینة و مزینة و غفار،کما فی روایة النّسائیّ و غیره فخطب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم و ذکّر و أشهد و استشهد فولّی علیّا المرتضی کرّم اللّه وجهه علی الباطن آخذا یده مستشهدا للصّحابة مبالغة فی إعلام العامة،و دعا دعاء الموالاة و المعاداة،و وصّی الامّة بمتابعة الثّقلین:کتاب اللّه الاکبر و العترة اهل بیت النّبوّة الاطهر؛و منهم سیّدنا علیّ المرتضی.فقول من قال:إنّ إلباس الخرقة بهذه الهیئة الّتی یعتمدها الصوفیة من الاجتماع لها و الاعتداد بها لیس بمرفوع،مدفوع؛فانّه مقطوع الوقوع فی السّنّة السّنیّة].
وجه 2-اثبات وجوب پیروی أهلبیت بسان پیروی قرآن و نقل کلمات بزرگان
وجه دوم آنکه:ازین حدیث شریف بر أصحاب أبصار واضح و آشکار است که جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم اتّباع و اقتفاء و پیروی و اقتدای اهل بیت خود را مثل اتّباع و پیروی قرآن مجید و فرقان حمید بر أمّت خود واجب و لازم گردانیده،إتمام حجت را بأعلای مراتب و أرفع درجات رسانیده،و پر ظاهرست که کسانی که اتّباع ایشان بعد جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مثل اتّباع قرآن واجب و لازم بوده باشد سوای خلفاء و أئمّه نمی توانند شد.پس بلا ریب و شکّ ظاهر گردید که اهل بیت آن جناب سلام اللّه علیه و علیهم که بنصّ این حدیث مثل کتاب اللّه واجب الاتّباع و لازم الاطاعه اند خلفای حقیقی جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و أئمّه تحقیقی تمام أمّت آن جناب بودند، و مرتبه ایشان از خلفای مصنوعین مردم هزار مرتبه بالاتر بود،زیرا که أحدی از عقلا،بلکه سفها أحکام خلفای ثلاثه متجبّرین و دیگر خلفای متأمرین را مثل أحکام قرآن واجب الاتباع نمی داند،و کسی از متعصّبین متعنتین ایشان را قرین قرآن مجید و حلیف فرقان حمید در لزوم اتّباع نمی گرداند،و لو فرض اقدام أحد من الطّغام فأنّی یساعده نصّ خیر الانام،صلوات اللّه علیه و آله الکرام،بمثل هذا الحدیث المتواتر بین الخاصّ و العام؟!و اللّه ولیّ الهدایة فی کلّ منزل و مقام.
و اگر چه دلالت این حدیث شریف بر وجوب پیروی اهل بیت علیهم السّلام مثل وجوب پیروی قرآن مجید بر ناظر عبارات علمای أعلام سنّیّه که آنفا گذشته پوشیده نیست،لیکن در این جا بعض عبارات دیگر آورده بر تبصیر ناظر خبیر می افزایم:
محمد معین بن محمد أمین السندی در کتاب«دراسات اللبیب»بعد ذکر حدیث ثقلین از«صحیح ترمذی»گفته:[فنظرنا فاذا هو مصرّح بالتّمسّک بهم و بأنّ تباعهم کتباع القرآن علی الحقّ الواضح،و بأنّ ذلک أمر متحتّم من اللّه تعالی لهم،و لا یطرأ علیهم فی ذلک ما یخالفه حتّی الورود علی الحوض،و إذا فیه حثّ بالتّمسّک فیهما بعد الحثّ علی وجه أبلغ؛و هو
قوله: فانظروا کیف تخلفونی فیهما!. فقلنا حدیث مسلم حدیث صحیح ظاهر فی معنی فسّره علی ذلک المعنی حدیث حسن آخر،فثبت معناه نصّا من النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم فآمنّا به فی نظائره من صحاح الاحادیث، و الحمد للّه رب العالمین].
و مولوی محمد مبین لکهنوی در«وسیلة المآل»بعد ذکر حدیث ثقلین در مقام ترجمه آن و ذکر معانی آن گفته:[یاد می دهانم خدا را در حقّ اهل بیت خود، و سه مرتبه این کلمه فرمود،یعنی:از خدا بترسید و حقوق ایشان نگاهدارید و طاعت و محبّت ایشان را شعار و دثار خود سازید،چنانچه امتثال بأحکام کتاب اللّه از فرضست،همچنین اطاعت و انقیاد أوامر اهل بیت بجوارح و أرکان و محبّت و عقیدت و رسوخیّت بایشان بقلب و جنان واجب و فرضست].
و فاضل رشید در«ایضاح لطافة المقال»گفته:[آیا عاقلی تجویز می کند که اهل سنّت با وجود اینکه متشبّث بثقلین اند و بحکم
حدیث: إنّی تارک فیکم الثقلین؛ تمسّک را بعترت طاهره مثل تمسّک بقرآن لازم می دانند]إلخ.
وجه 3-دلائل راهنمایی پیغمبر بوجوب اتباع أهلبیت از کلمات علما و
ملازمة آن با امامت
وجه سوم آنکه:جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله الانجاب در این حدیث شریف بقول بلیغ خود:
ما إن تمسّکتم بهما لن تضلّوا بعدی، وجوب اتّباع اهل بیت علیهم السّلام را بر أرباب أفهام و أصحاب أحلام ظاهر و باهر فرموده.و وجوب اتّباع دلیل متین و برهان رصین امامت و خلافت این حضرات می باشد؛و خاک مذلّت و هلاک بر رءوس مخالفین
این نفوس قدسیّه می باشد،و طریق این حدیث شریف که مشتمل بر لفظ تمسّک است بالاتر از آنست که احصای آن توان کرد؛شطری از آن در ضمن تخریجات حفّاظ ثقات و أیقاظ أثبات سنّیّه در ما سبق بمعرض بیان آمده،و بحمد اللّه شاه صاحب نیز با آن همه تعصبات شنیعه خود اعتراف دارند به اینکه این حدیث شریف دلیل وجوب تمسّک بأهلبیت علیهم السّلام می باشد،کما لا یخفی علی ناظر کلماته فی هذا الکتاب و اللّه الواقی عن التّبار و التّباب.
اما اینکه لفظ تمسّک درین حدیث شریف مفید معنی اتّباع می باشد،پس بحمد اللّه از افاده محققین کبار و مدققین أحبار سنّیّه واضح و آشکار است؛شطری از عبارات علمای أعلام سنّیّه متعلّق بمعنی تمسّک در وجه اول گذشته و بعضی از عبارات در اینجا نیز مذکور می شود.
ملا علی قاری در«مرقاة-شرح مشکاة»در شرح حدیث ثقلین گفته:
[قال ابن الملک:التّمسّک بالکتاب:العمل بما فیه،و هو الایتمار بأوامر اللّه و الانتهاء بنواهیه.و معنی التّمسّک بالعترة محبّتهم و الاهتداء بهدیهم و سیرتهم.زاد السیّد جمال الدّین:إذا لم یکن مخالفا للدّین.قلت:فی إطلاقه صلّی اللّه علیه و سلّم إشعار بأنّ من یکون من عترته فی الحقیقة لا یکون هدیه و سیرته إلاّ مطابقا للشریعة و الطریقة].
و عبد الرؤوف مناوی در«فیض القدیر-شرح جامع صغیر»بشرح حدیث ثقلین گفته:[قال الحکیم:حضّ علی التمسّک بهم لأنّ الامر لهم معاینة فهم أبعد من المحنة،و هذا عامّ،أرید به خاصّ،و هم العلماء العاملون منهم،فخرج الجاهل و الفاسق،و هم لم یعروا عن شهوات الآدمیّین و لا عصموا عصمة النّبیّین،و کما أنّ کتاب اللّه منه ناسخ و منسوخ؛فارتفع الحکم بالمنسوخ،هکذا ارتفعت القدوة بغیر علمائهم الصّلحاء]إلخ.
و نیز مناوی در«فیض القدیر»در شرح جمله:
لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض ،گفته:[و فی هذا مع
قوله أوّلا: إنّی تارک فیکم؛ تلویح بل تصریح بأنهما
کتوأمین خلفهما و وصّی أمّته بحسن معاملتهما و إیثار حقّهما علی أنفسهما(أنفسهم.ظ) و الاستمساک بهما فی الدّین.أمّا الکتاب؛فلانّه معدن العلوم الدّینیّة و الحکم الشرعیّة و کنوز الحقائق و خفایا الدّقائق.و أمّا العترة؛فلانّ العنصر إذا طاب أعان علی فهم الدّین،فطیب العنصر یؤدّی إلی حسن الاخلاق،و محاسنها تؤدّی إلی صفاء القلب و نزاهته و طهارته.قال الحکیم:و المراد بعترته هنا:العلماء العاملون منهم،إذ هم الّذین لا یفارقون القرآن].
و محمد بن عبد الباقی زرقانی در«شرح مواهب لدنیّه»در شرح حدیث ثقلین گفته:[قال الحکیم:حض علی التّمسّک بهم،لأنّ الامر لهم معانیة فهم أبعد عن المحنة و هذا عامّ أرید به خاصّ،و هم العلماء العاملون منهم،فخرج الجاهل و الفاسق،و هم بشر لم یعروا عن شهوات الآدمیّین و لا عصموا عصمة النّبیّین،و کما أنّ کتاب اللّه منه ناسخ و منسوخ؛فارتفع الحکم بالمنسوخ.کذلک ارتفعت القدوة بغیر علمائهم العظماء]الخ.
و نیز محمد بن عبد الباقی زرقانی در«شرح مواهب لدنیّه»بشرح جمله
لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض، گفته:[و لا یعارضه رفع القرآن من المصاحف و الصّدور قرب السّاعة لبقاء موجبه و هو الاسلام،فیبقی ببقائه أحکام القرآن لطلبهما من المکلّفین حتّی تقوم السّاعة،و لکون أهل بیته العالمین العاملین تبقی ببقائه،فکان القرآن باق.و فی هذا مع قوله أوّلا:
إنّی تارک فیکم ؛تلویح بل تصریح بأنّهما کتوأمین خلفهما و وصیّ أمّته بحسن معاملتهما و إیثار حقّهما علی أنفسهما(أنفسهم ظ)و التّمسک بهما فی الدّین.أمّا الکتاب فلانّه معدن للعلوم الدّینیّة و الاسرار و الحکم الشّرعیّة و کنوز الحقائق و خفایا الدّقائق.و أمّا العترة،فلانّ العنصر إذا طاب أعان علی فهم الدّین فطیب العنصر یؤدّی إلی حسن الاخلاق،و محاسنها تؤدّی إلی صفاء القلب و نزاهته و طهارته.و أکّد تلک الوصیّة و قواها
بقوله: فانظروا بما تخلفونی فیهما بعد وفاتی هل تتّبعونهما فتسرّونی أو لا فتسیئونی].
و حسام الدین سهارنپوری در«مرافض»در شرح حدیث ثقلین گفته عبد الملک (ابن الملک ظ)گفته که:تمسّک بکتاب اللّه عبارتست از عمل بموجب أحکام او
و تمسّک بعترت کنایتست از محبّت و محافظت حرمت ایشان و اهتدا بهدی و سیرتشان.
و سیّد جلال الدّین(جمال الدّین ظ)رحمه اللّه درین جا قید کرده که:اگر هدی و سیرتشان مخالف دین و شریعت نبود،و همانا که مراد عبد الملک(ابن الملک ظ) را نیز همین خواهد بود،نه مطلق؛چه در بعض أفراد مطلق عدم ضلالت متحقّق نمی شود.ملاّ علی قاری گفته که:در إطلاق آن حضرت صلّی اللّه علیه و سلّم اشعارست بآنکه عترت در حقیقت کسیست که سیرت او مخالفت شریعت نبود]انتهی.
و از آنجا که دلالت حدیث ثقلین بوجه أمر جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أمّت خود را بتمسّک و تشبّث بأهل بیت علیهم السّلام بر نائب پیغمبر ص بودن این حضرات قابل إنکار نبود،لهذا بعض علمای کبار سنّیّه هم بانطاق قادر علی الاطلاق اعتراف بآن نموده اند.
ثناء اللّه پانی پتی در خاتمه«سیف مسلول»بعد إثبات امامت أئمّه اثنی عشر علیهم السّلام بذریعه کشف و إلهام گفته:[و استنباط این مدّعا از کتاب اللّه و از حدیث سرور پیغمبران صلّی اللّه علیه و علیهم و سلّم نیز می توانیم کرد.قال اللّه تعالی: قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی .یعنی:سؤال نمی کنم از شما هیچ أجرت و نمی خواهم، لیکن می خواهم از شما دوستی أقربای من.وجه استنباط آنست که:أنبیای سابق لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِیَ إِلاّ عَلَی اللّه گفته اند؛أصلا أجرت بر فریضه تبلیغ رسالت درخواست نکرده اند،و چه احتمال درخواست أجرت بود پیغمبر ما را صلّی اللّه علیه و سلّم حقّ تعالی بتغیّر(بتغییر ظ)اسلوب کلام أمر فرموده حکمت در آن آنست که شرایع أنبیاء سابق بعد وفات آنها منسوخ می شد و این شریعت مؤیّد است پس امّتان را باید که بعد رحلت پیغمبر بنائب پیغمبر رجوع آرند، لهذا آن سرور علیه السّلام برای شفقت بر أمّت خود رهنمونی کرده بمحبّت آل خود و اشارت فرمود بتشبّث دامان پاک آنها که وارثان پیغمبر و دروازه علوم وی اند.
و لهذا
قال علیه السّلام: ترکت فیکم الثقلین:کتاب اللّه و عترتی.الحدیث. یعنی:گذاشتم در شما دو وسیله محکم:قرآن مجید و آل خود را.و
قال علیه السّلام: أنا مدینة العلم و
علیّ بابها. من شهر علمم و علیّ دروازه آن شهر است].
وجه 4-دلالت لفظ(ثقلین)بر وجوب اتباع أهلبیت و نقل عبارات علما
وجه چهارم آنکه:جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله الاطیاب در این حدیث شریف کتاب خدا و أهل بیت علیهم السّلام را معبّر بثقلین فرموده،و مجرد این تعبیر بلاغت تخمیر دلیل واضح و برهان لائح است بر وجوب اتّباع اهل بیت علیهم السّلام.زیرا که علمای أعلام و جهابذه فخام سنّیّه افاده نموده اند که از جمله وجوه تسمیه کتاب و عترت بثقلین این ست که:أخذ و عمل باین دو چیز بر عاملین ثقیل و دشوار است،و پر ظاهرست که أخذ و عمل بر أحکام قرآن واجب و لازم است،پس همچنین اخذ و عمل بأوامر عترت نیز واجب و لازم خواهد بود؛و هذا هو عین المقصود المحمود.
أما اینکه علمای اهل سنّت بوجه تسمیه مذکور افاده نموده اند پس بر متتبّع خبیر مخفی و محتجب نیست.
أبو منصور محمد بن أحمد بن طلحة الازهری در کتاب«تهذیب اللّغه» در لغت ثقل بعد ذکر حدیث ثقلین گفته:[و قال ثعلب:سمّیا ثقلین لأنّ الاخذ بهما ثقیل و العمل بهما ثقیل].
و أبو شجاع شیرویه بن شهردار دیلمی در کتاب«فردوس الاخبار»گفته:
[زید بن أرقم: إنّی تارک فیکم الثقلین:کتاب اللّه فیکم منه حبل من اتّبعه کان علی الهدی،و من ترک کان علی الضّلالة،و أهل بیتی؛أذکرکم اللّه فی أهل بیتی،و لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض. یعنی الاخذ بهما ثقیل].
و مجد الدین ابن الاثیر الجزری در«نهایة اللغة»در لغت ثقل گفته:
[فیه: إنّی تارک فیکم الثّقلین:کتاب اللّه و عترتی. سمّاهما ثقلین لأنّ الاخذ بهما و العمل بهما ثقیل].
و نیز مجد الدین ابن الاثیر الجزری در«جامع الاصول»در شرح ألفاظ غریبه فضل أهل البیت گفته:[«ثقلین»:سمّی النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم القرآن العزیز و أهل بیته ثقلین؛لأنّ الاخذ بهما و العمل بما یجب لهما ثقیل].
و محیی الدین یحیی بن شرف النووی در«منهاج-شرح صحیح مسلم»در شرح
حدیث ثقلین گفته:
[قوله صلّی اللّه علیه و سلّم: و أنا تارک فیکم الثّقلین،فذکر کتاب اللّه و أهل بیته. قال العلماء:سمّیا ثقلین لعظمهما و کبیر(کبر.ظ)شأنهما.و قیل:
لثقل العمل بهما].
و محمد بن مکرم الانصاری در«لسان العرب»گفته:[التهذیب:و
روی عن النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم أنّه قال فی آخر عمره: إنّی تارک فیکم الثّقلین:
کتاب اللّه و عترتی. فجعلهما کتاب اللّه عزّ و جلّ و عترته،و قد تقدّم ذکر العترة.و قال ثعلب:سمّیا ثقلین لان الاخذ بهما ثقیل و العمل بهما ثقیل].
و حسن بن محمد الطیبی در«کاشف-شرح مشکاة»گفته:[و قیل:سمّاهما ثقلین لأنّ الاخذ بهما و العمل بهما ثقیل.و قیل فی تفسیر قوله تعالی: إِنّا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقِیلاً ،أی أوامر اللّه و نواهیه لأنّه(لانّها.ظ)لا تؤدّی الاّ بتکلیف(بتکلّف ظ)ما یثقل].
و محمد بن مظفر خلخالی در«مفاتیح-شرح مصابیح»گفته:[الثّقلین.
قال فی«شرح السّنّة»:قیل:سمّاهما ثقلین لأنّ الاخذ بهما و العمل بهما ثقیل،لأنّ الکتاب عظیم القدر و العمل بمقتضاه ثقیل،و کذا محافظة أهل بیته و احترامهم و انقیادکم لهم إذا کانوا خلفاء بعدی].
و محمد بن یوسف زرندی در«نظم درر السّمطین»گفته:
[قوله صلّی اللّه علیه و سلّم: و أنا تارک فیکم ثقلین. سمّاهما ثقلین لأنّ الاخذ بهما و العمل بهما و المحافظة علی رعایتهما ثقیل].
و مسعود بن عمر تفتازانی در«شرح مقاصد»گفته:أ لا تری أنّه صلّی اللّه علیه و سلّم قرنهم بکتاب اللّه تعالی فی کون التّمسّک بهما منقذا عن الضلالة،و لا معنی للتمسّک بالکتاب إلا الاخذ بما فیه من العلم و الهدایة،فکذا فی العترة].
و سید شریف جرجانی در حاشیه خود بر«مشکاة»گفته:[قوله:الثّقلین.
الثقل:المتاع المحمول علی الدّابّة و الانس و الجنّ.سمّیا(بالثّقلین.ظ)لانّهما ثقلا الارض،و سمّی الکتاب و أهل البیت لأنّ اتّباعهما ثقیل].
و ابو عبداللّه محمد بن خلفة الوشتانی الابّی المالکی در«اکمال إکمال المعلم» در شرح حدیث ثقلین گفته:
[قوله: و أنا تارک فیکم ثقلین. م(1)قال ثعلب:سمّاهما ثقلین،لأنّ العمل و الاخذ بهما ثقیل.
و شهاب الدین دولت آبادی در«هدایة السعدا»در شرح حدیث ثقلین گفته:
[قوله:الثّقلین.فی«تاج الاسامی»:الثقل:رخت و بار مسافر،تقول العرب لکلّ شیء عزیز نفیس مصون:ثقل.الثقلان.پری و آدمی.و
فی الحدیث: إنّی تارک فیکم الثّقلین:کتاب اللّه و عترتی. إنّما سمیّا بذلک لان الاخذ و العمل بهما ثقیل].
و ابو عبد اللّه محمد بن محمد یوسف الستوسی در«مکمل اکمال الاکمال» در شرح حدیث ثقلین گفته:
[قوله: و أنا تارک فیکم ثقلین. م(2)قال ثعلب:
سمّاهما ثقلین،لأنّ العمل و الاخذ بهما ثقیل].
و شمس الدین سخاوی در«استجلاب ارتقاء الغرف»بعد ذکر حدیث ثقلین گفته:[و قد أشرت إلی شیء من فوائد هذا الحدیث.فالثّقلان و هما کما تقدم کتاب اللّه و العترة الطیّبة،إنّما سمّاهما بذلک إعظاما لقدرهما و تفخیما لشأنهما.فانّه یقال لکلّ شیء خطیر نفیس:ثقل.و أیضا:فلانّ الاخذ بهما و العمل بهما ثقیل،و منه قوله تعالی: سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقِیلاً ؛أی له وزن و قدر.أو لأنّه لا یؤدّی إلاّ بتکلیف ما یثقل.و کذا قیل للجنّ و الانس:الثّقلان،لکونهما قطان الارض و فضّلا بالتّمییز علی سائر الحیوان].
و سیوطی در«در نثیر-مختصر نهایه ابن أثیر»در لغت ثقل گفته:
[إنّی تارک فیکم الثّقلین:کتاب اللّه و عترتی. سمّاهما ثقلین لعظم قدرهما.و یقال لکلّ نفیس خطیر:ثقل أو لأنّ الاخذ بهما و العمل ثقیل].
و نور الدین سمهودی در«جواهر العقدین»بعد ذکر حدیث ثقلین در ذکر معانی ثقلین گفته:[و قیل سمّاهما ثقلین،لأنّ الاخذ بهما و العمل بما یتلقّی عنهما و المحافظة علی رعایتهما و القیام بواجب حرمتهما ثقیل.قیل:و منه قوله تعالی: سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقِیلاً ،
لأنّ أوامر اللّه و فرائضه و نواهیه ما تؤدّی إلاّ بتکلیف ما یثقل.و قیل ثقیلا له وزن و قدر خطیر.و هذا راجع إلی الاوّل و علیه المعوّل].
و شمس الدین علقمی در«کوکب منیر»گفته:[قال النووی:قال العلماء:
سمّیا ثقلین لعظمهما و کبر شأنهما.و قیل:لثقل العمل].
و ابن حجر مکی در«صواعق»گفته[تنبیه:سمّی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم القرآن و عترته،و هی بالمثناة الفوقیة الاهل و النّصل و الرّهط الادنون؛ثقلین.لأنّ الثّقل کلّ نفیس خطیر مصون،و هذان کذلک؛إذ کلّ منهما معدن للعلوم اللّدنیّة و الاسرار و الحکم العلیّة و الاحکام الشّرعیة و لذا حثّ صلّی اللّه علیه و سلّم علی الاقتداء و التّمسّک بهم و التّعلّم منهم.و
قال: الحمد للّه(الّذی.ظ م)جعل فینا الحکمة أهل البیت.
و قیل سمّیا ثقلین لثقل وجوب رعایة حقوقهما].
و نیز در«صواعق»گفته:[و سمّاهما ثقلین إعظاما لقدرهما.إذ یقال لکلّ خطیر شریف:ثقل.أو لأنّ العمل بما أوجب اللّه من حقوقهما ثقیل جدا.و منه قوله تعالی سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقِیلاً ،أی له وزن و قدر لأنّه لا یؤدّی إلاّ بتکلیف ما یثقل.و سمّی الانس و الجن ثقلین لاختصاصهما بکونهما قطان الارض و بکونهما فضلا بالتّمییز علی سائر الحیوان].
و محمد طاهر فتنی در«مجمع البحار»در لغت ثقل گفته:
[فیه: إنّی تارک فیکم الثّقلین:کتاب اللّه و عترتی. سمّیا به لأنّ الاخذ بهما و العمل بهما ثقیل].
و مرزا مخدوم شریفی در«نواقض»بعد ذکر حدیث ثقلین گفته:
[قوله صلّی اللّه علیه و سلّم: و أنا تارک فیکم ثقلین. سمّاهما ثقلین لأنّ الاخذ بهما و العمل بهما و المحافظة علی رعایتهما ثقیل].
و جهرمی در«براهین قاطعه»بعد ذکر حدیث ثقلین گفته:[و بعضی گفته که ایشان را ثقلین خواند بواسطه ثقل وجوب رعایت حقوق ایشان].
و ملا علی قاری در«شرح شفا»در شرح قول ماتن:و أوصی بالثّقلین بعده؛ گفته:[و أوصی بالثّقلین بعده:کتاب اللّه تعالی،بالجرّ بدل ممّا قبله،و یجوز
رفعه و نصبه،و عترته،بکسر أوّله أی أقاربه و أهل بیته،و سمّیا بالثقلین إما لثقلهما علی نفوس کارهیهما أو لکثرة حقوقهما فهما شاقّان أو لعظم قدرهما أو لشدّة الاخذ بهما أو لثقلهما فی المیزان من قبل ما أمر به فیهما أو لأنّ عمارة الدّین بهما کما عمرت الدّنیا بالانس و الجنّ المسمّیین بالثّقلین فی قوله:تعالی سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ الثَّقَلانِ ].
و نیز ملا علی قاری در«مرقاة-شرح مشکاة»در شرح حدیث ثقلین گفته:
[و أنّا تارک فیکم الثّقلین. بفتحتین،أی الامرین العظیمین.سمّی کتاب اللّه و أهل بیته بهما لعظم قدرهما و لأنّ العمل بهما ثقیل علی تابعهما.قال صاحب«الفائق»:الثقل المتاع المجعول علی الدّابّة،و إنّما قیل للجنّ و الانس:الثقلان لانّهما ثقال الارض فکأنّهما ثقلاها و قد شبّه بهما الکتاب و العترة فی أنّ الدّین یستصلح بهما و یعمر کما عمرت الدّنیا بالثقلین.و فی«شرح السنة»:سمّاهما ثقلین لأنّ الاخذ و العمل بهما ثقیل و قیل فی تفسیر قوله تعالی: إِنّا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقِیلاً ،أی أوامر اللّه و نواهیه لأنّه لا یؤدّی(تؤدّی.ظ)إلاّ بتکلیف ما یثقل.و قیل قولا ثقیلا،أی له وزن و سمّی الجنّ و الانس ثقلین،لانّهما فضلا بالتّمییز علی سائر الحیوان و کلّ شیء له وزن و قدر متنافس(یتنافس.ظ)فیه فهو ثقل].
و مناوی در«تیسیر-شرح جامع صغیر»در شرح ثقلین بشرح جمله:
و انا تارک فیکم ثقلین ،گفته:[و أثر التّعبیر به لأنّ الاخذ بما یتلقّی عنهما و المحافظة علی رعایتهما و القیام بواجب حرمتهما ثقیل].
و شیخ عبد الحق دهلوی در«لمعات»در شرح حدیث ثقلین گفته:[و قیل:
سمّیا بهما لأنّ الاخذ بهما و العمل بهما ثقیل].
و نیز شیخ عبد الحق دهلوی در«أشعّة اللّمعات»گفته:[و بعضی گفته اند که کتاب اللّه و اهل بیت را بآن جهت ثقل گفته اند که أخذ و اتّباع آن ثقیل است که هر کس بار آن نتواند برداشت].
و شهاب الدین خفاجی در«نسیم الرّیاض»در شرح لفظ ثقلین گفته:[و الثّقلین تثنیة ثقل و هو ما یثقل من الثقل ضدّ الخفّة،و هما الانس و الجنّ،فسمّاهما ثقلین
تعظیما لأنهما و إنّ عمارة الدّین بهما کما تعمر الدّنیا بالانس و الجنّ و لرجحان قدرهما لأنّ الرّجحان فی المیزان بثقل ما فیها أو لأنّه یثقل رعایة حقوقهما].
و علی عزیزی در«سراج منیر-شرح جامع صغیر»در شرح حدیث ثقلین گفته:[و أثر التّعبیر به(1)لأنّ الاخذ بما یتلقّی عنهما و المحافظة علی رعایتهما و القیام بواجب حرمتهما ثقیل].
و محمد بن عبد الباقی زرقانی در«شرح مواهب لدنیّة»در شرح حدیث ثقلین گفته:سمّی به لعظم شأنهما و شرفهما و قیل:لثقل العمل بهما].
و نیز زرقانی در«شرح مواهب لدنیّه»گفته[و فی«المعلم»للمازری قال ثعلب:سمّی ثقلین لأنّ العمل و الاخذ بهما ثقیل].
و محمد بن مرتضی الواسطی در«تاج العروس»در ذکر حدیث ثقلین گفته:
[و قال ثعلب:سمّاهما ثقلین لأنّ الاخذ بهما و العمل بهما ثقیل].
و أحمد بن عبد القادر العجیلی در«ذخیرة المآل»گفته:[قال علمائنا رحمهم اللّه:إنّما سمّی رسول اللّه(صلی الله علیه و آله)القرآن و العترة الثّقلین،لأنّ الثّقل کلّ نفیس خطیر مصون،و هما کذلک معدن الاسرار و الحکم و الاحکام.و قیل:سمّی الثقلین لثقل وجوب رعایة حقوقهما].
و ولی اللّه بن حبیب اللّه الانصاری در«مرآة المؤمنین»در ذکر معانی ثقلین آورده:[گفته اند که نامیده شده اند اهل بیت و کتاب اللّه بثقلین برای ثقل رعایت حقوق ایشان].
و مولوی صدیق حسن خان معاصر در«سراج وهّاج»گفته:[قال أهل العلم:سمیا ثقلین لعظمهما و کبر شأنهما.و قیل لثقل العمل بهما].
وجه 5-اثبات وجوب اتباع أهل بیت از حدیث«انی ترکت فیکم مالن تضلوا...»
و نقل کلمات
وجه پنجم آنکه:جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ما همر سحاب،در این حدیث شریف وجوب اتّباع اهل بیت علیهم السلام را بقول خود:
إنّی ترکت فیکم ما لن تضلّوا بعدی إن اعتصمتم به:کتاب اللّه و عترتی. نیز واضح و لائح فرموده،و این
1) أی بالثقلین ( منه )
لفظ مبارک آن جناب صلوات اللّه علیه و آله را ابن أبی شیبه در«مصنّف»و خطیب بغدادی در کتاب«المتّفق و المفترق»روایت کرده اند،چنانچه مرزا محمّد بدخشانی در«مفتاح النجا»در ذکر طرق حدیث ثقلین آورده:[أو
أخرجه ابن أبی شیبه و الخطیب فی«المتّفق و المفترق»عنه(1)بلفظ إنّی ترکت فیکم ما لن تضلّوا بعدی إن اعتصمتم به:کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی].
و در کمال ظهورست که لفظ اعتصام مرادف لفظ تمسّک می باشد،پس بلا شبهه درین حدیث شریف مثل لفظ تمسّک مفید معنی اتّباع و اقتدا خواهد بود.
أمّا اینکه لفظ اعتصام مرادف لفظ تمسّک است پس اگر چه محل ریب نیست لیکن بعضی شواهد آن إتماما للحجّة از کلام مفسّرین و لغویّین و دیگر علمای اهل سنّت باید شنید.
ابو جعفر محمد بن جریر طبری در تفسیر خود بتفسیر آیه:« وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّهِ فَقَدْ هُدِیَ إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ »گفته:[و أمّا قوله: وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّهِ فَقَدْ هُدِیَ إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ ،فانّه یعنی:و من یتعلق بأسباب اللّه و یتمسّک بدینه و طاعته فقد هدی.یقول:فقد وفق لطریق واضح و محجّة مستقیمة غیر معوّجة فیستقیم به إلی رضی اللّه و إلی النّجاة من عذاب اللّه و الفوز بجنته].
و نیز طبری در تفسیر آیه:« وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً »گفته:[یعنی بذلک جلّ ثنائه:و تعلّقوا بأسباب اللّه جمیعا،یرید بذلک تعالی ذکره:و تمسّکوا بدین اللّه الّذی أمرکم به و عهده الّذی عهده إلیکم فی کتابه إلیکم من الالفة و الاجتماع علی کلمة الحقّ و التّسلیم لامر اللّه].
و ثعلبی در تفسیر خود بتفسیر آیه« وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّهِ »گفته:[ وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّهِ ،أی یمتنع باللّه و یتمسّک بدینه و طاعته،فقد هدی إلی صراط مستقیم،طریق واضح].
و نیز ثعلبی در تفسیر خود بتفسیر آیه« وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ »گفته:[و اختلفوا
1) أی عن جابر ( عنه )
فی الحبل المعنی بهذه الآیة.فقال ابن عباس:تمسّکوا بدین اللّه].
و ابو الحسن علی بن احمد الواحدی در تفسیر آیه« وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً » گفته:[ وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً أی تمسّکوا بدین اللّه].
و بغوی در«معالم التنزیل»در تفسیر آیه« وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّهِ »گفته:[قوله تعالی: وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّهِ ،أی یمتنع باللّه و یتمسّک بدینه و طاعته:فقد هدی إلی صراط مستقیم،طریق واضح].
و نیز بغوی در«معالم التنزیل»در تفسیر آیه« وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ »گفته:
[و اختلفوا فی معناه(1)ههنا.قال ابن عباس:معناه تمسّکوا بدین اللّه].
و ابو نصر احمد بن الحسن بن احمد الدرواجکی المعروف بالزاهد در تفسیر خود که معروف ب«تفسیر زاهدی»است گفته:[قوله عز و جل: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً ،الآیة.قال ابن مسعود رضی اللّه عنه:حبل اللّه:القرآن.أی تمسّکوا به].
و نیز در تفسیر مذکور گفته:[ثم الاعتصام بکتاب اللّه أن یجعل القرآن معیارا و الدّین و العمل دینارا،فما وافق کتاب اللّه تعالی أخذه و ما خالف کتاب اللّه ترکه ینجو].
و فخر رازی در«تفسیر کبیر»در تفسیر آیه« وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّهِ »گفته:
[ثمّ قال: وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّهِ فَقَدْ هُدِیَ إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ .و المقصود أنّه سبحانه لمّا ذکر الوعید أردفه بهذا الوعد.و المعنی و من تمسّک بدین اللّه،و یجوز أن یکون حثا لهم علی الالتجاء إلیه فی دفع شرور الکفّار.و الاعتصام فی اللّغة الاستمساک بالشیء، و أصله من العصمة،و العصمة:المنع فی کلام العرب،و العاصم:المانع،و اعتصم فلان بالشیء:تمسّک به فی منع نفسه من الوقوع فی آفة.و منه قوله تعالی: وَ لَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ ].
و نیز فخر رازی در«تفسیر کبیر»در تفسیر آیه« وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ »گفته:
[اعلم أنّه تعالی لمّا حذّر المؤمنین من إضلال الکفّار و من تلبیساتهم فی الآیة الأولی، أمر المؤمنین فی هذه الآیات بمجامع الطّاعات و معاقد الخیرات،فامرهم أوّلا بتقوی اللّه
1) أی الجبل ( منه )
و هو قوله:اتّقوا اللّه،و ثانیا بالاعتصام بحبل اللّه،و هو قوله: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ ،و ثالثا بتذکّر نعم اللّه،و هو قوله: وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّهِ عَلَیْکُمْ .و السّبب فی هذا الترتیب أنّ فعل الانسان لا بدّ و أن یکون معلّلا إمّا بالرّهبة و إما بالرّغبة.و الرّهبة مقدّمة علی الرّغبة لأنّ دفع الضّرر مقدّم علی جلب النّفع،فقوله تعالی: اِتَّقُوا اللّهَ حَقَّ تُقاتِهِ ، إشارة إلی التخویف من عقاب اللّه،ثم جعله سببا للامر بالتّمسّک بدین اللّه و الاعتصام بحبل اللّه،ثم أردفه بالرّغبة،و هی قوله: وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّهِ عَلَیْکُمْ ].
و نیز فخر رازی در تفسیر همین آیه گفته:[ثم قال تعالی: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً .و اعلم أنّه تعالی لمّا أمرهم بالاتّقاء عن المحظورات أمرهم بالتّمسّک و بالاعتصام بما هو کالاصل لجمیع الخیرات و الطّاعات و هو الاعتصام بحبل اللّه.و اعلم أنّ کلّ من یمشی علی طریق دقیق یخاف أن یزلق رجله فاذا تمسّک بحبل مشدود الطّرفین نجا من ذلک الطّریق و أمن من الخوف.و لا شکّ أنّ طریق الحقّ طریق دقیق و قد زلق رجل أکثر الخلق عنه فمن اعتصم بدلائل اللّه و ببیّناته فانّه یأمن من ذلک الخوف،فکان المراد من الحبل ههنا کلّ شیء یمکن التّوصّل به إلی الحقّ فی طریق الدّین و هو أنواع کثیرة،فذکر کلّ واحد من المفسّرین واحدا من تلک الاشیاء فقال ابن عباس:المراد بالحبل ههنا العهد المذکور فی قوله تعالی: وَ أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ .و قال:إلاّ بحبل من اللّه و حبل من النّاس،أی بعهد.و إنّما سمّی العهد حبلا لأنّه یزیل عنه الخوف من الذّهاب إلی أیّ موضع شاء فکان کالحبل الّذی من تمسّک به زال عنه الخوف.و قیل إنّه القرآن.
روی عن علیّ رضی اللّه عنه عن النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم أنّه قال: أما إنّها ستکون فتنة!قیل:فما المخرج منها؟ قال:کتاب اللّه،فیه نبأ ما قبلکم و خبر ما بعدکم و حکم ما بینکم و حبل اللّه المتین و
روی ابن مسعود عن النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم أنّه قال: هذا القرآن حبل اللّه.
و روی أبو سعید الخدری عن النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم أنّه قال: إنّی تارک فیکم الثّقلین:
کتاب اللّه و عترتی(1)حبل ممدود من السّماء إلی الارض،و عترتی أهل بیتی. و قیل:
1) در این جا کلمهء ( و عترتی ) گویا از سهو القلم کاتب زیاد شده ( م )
إنّه دین اللّه.و قیل:طاعة اللّه،و قیل:هو إخلاص التّوبة.و قیل إنّه الجماعة،لأنّه تعالی ذکر عقیب ذلک:و لا تفرّقوا.و هذه الاقوال کلّها متقاربة.و التّحقیق ما ذکرنا أنّه لمّا کان النّازل فی البئر یعتصم بالحبل تحرزا من السّقوط فیها و کان کتاب اللّه و عهده و دینه و طاعته و الموافقة لجماعة المؤمنین حرزا لصاحبه من السّقوط فی قعر جهنّم جعل ذلک حبلا للّه و أمر بالاعتصام به].
و بیضاوی در تفسیر«أنوار التّنزیل»گفته:[ وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّهِ ،و من یتمسّک بدینه أو یلتجی إلیه فی مجامع أموره،فقد هدی إلی صراط مستقیم،فقد اهتدی لا محالة].
و نیز بیضاوی در«انوار التّنزیل»گفته:[ وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ ،بدینه الاسلام أو بکتابه،
لقوله علیه السّلام: القرآن حبل اللّه المتین استعار له الحبل من حیث إنّ التّمسّک به سبب للنجاة من الرّدی،کما أنّ التّمسّک بالحبل سبب للسّلامة من التردّی].
و نظام الدین اعرج نیسابوری در«غرائب القرآن»گفته:[ وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّهِ ، یتمسّک بدینه أو یلتجی إلیه فی دفع الکفّار،فقد هدی إلی صراط مستقیم و الاعتصام الاستمساک بالشیء فی منع نفسه من الوقوع فی آفة].
و نیز در«غرائب القرآن»گفته:[ثمّ إنّه تعالی أمرهم بما هو کالاصل لجمیع الخیرات و إصلاح المعاش و المعاد،و هو الاجتماع علی التّمسّک بدین اللّه و اتّفاق الآراء علی إعلاء کلمته،فقال: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً ]إلخ.
و علاء الدین علی بن محمّد بن إبراهیم البغدادی المعروف بالخازن در تفسیر «لباب التّأویل»گفته:[و من یعتصم باللّه،أی یمتنع باللّه و یتمسک بدینه و طاعته و أصل العصمة الامتناع من الوقوع فی آفة،و فیه حثّ لهم فی الالتجاء إلی اللّه تعالی فی دفع شرّ الکفّار عنهم،فقد هدی إلی صراط مستقیم،أی إلی طریق واضح،و هو طریق الحقّ المؤدّی الی الجنّة].
و نیز علاء الدین المعروف بالخازن در تفسیر«لباب التّأویل»گفته:[قوله عزّ و جل: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً ،أی تمسّکوا بحبل اللّه.و قیل:حبل اللّه هو
السّبب الّذی یوصل إلیه،فعلی هذا اختلفوا فی معنی الآیة.فقال ابن عباس:معناه:
تمسّکوا بدین اللّه لأنّه سبب یوصل إلیه.و قیل حبل اللّه القرآن لأنّه أیضا سبب یوصل إلیه.و
فی إفراد مسلم من حدیث زید بن أرقم أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم قال:
ألا و إنّی تارک فیکم ثقلین،أحدهما:کتاب اللّه هو حبل اللّه من اتّبعه کان علی الهدی، و من ترکه کان علی ضلالة.الحدیث].
و أثیر الدین ابو عبد اللّه محمّد بن علی بن یوسف بن حیّان الاندلسی الغرناطی الجیانی الشهیر بأبی حیّان در تفسیر آیه« وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً »گفته:
[ وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً ،أی استمسکوا و تحصّنوا و حبل اللّه:العهد،أو القرآن أو الدّین،أو الطّاعة أو إخلاص التّوحید.أو الاسلام،أقوال السّلف یقرب بعضها من بعض و
روی أبو سعید الخدری أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم قال: کتاب اللّه هو حبل اللّه الممدود من السّماء إلی الارض.
و روی عنه صلّی اللّه علیه و سلّم أنّه قال: القرآن حبل اللّه المتین و لا تنقضی عجائبه و لا یخلق علی کثرة الرّد.من قال به صدق،و من عمل به رشد،و من اعتصم به هدی إلی صراط مستقیم.
و سیوطی در«تفسیر جلالین»گفته:[ وَ مَنْ یَعْتَصِمْ ،یتمسّک باللّه،فقد هدی الی صراط مستقیم].
و نیز در«جلالین»گفته:[ وَ اعْتَصِمُوا ،تمسّکوا باللّه، بِحَبْلِ اللّهِ ،أی دینه] و محمد الشربینی الخطیب در تفسیر«سراج منیر»گفته:[ وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّهِ ، أی و من یتمسّک بدینه أو یلتجی إلیه فی مجامع أموره،فقد هدی،أی فقد حصل له الهدی لا محاله،کما تقول إذا جئت فلانا فقد أفلحت کان الهدی قد حصل،فهو یخبر عنه حاصلا.و معنی التّوقع فی قد ظاهر لأنّ المعتصم باللّه متوقّع للهدی کما أنّ قاصد الکریم متوقّع للفلاح عنده.إلی صراط،أی طریق مستقیم أی واضح].
و نیز شربینی در«سراج منیر»گفته:[ وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ .أی بدینه و هو دین الاسلام استعار له الحبل من حیث أنّ التّمسّک به سبب للنّجاة من الرّدی،کما أنّ التّمسّک بالحبل سبب للسّلامة من التّردّی،أو بکتابه و هو القرآن
لقوله صلّی اللّه
علیه و سلّم: القرآن حبل اللّه المتین لا تنقضی عجائبه و لا یخلق کثرة الرّد.من قال به صدق،و من عمل به رشد،و من اعتصم به هدی الی صراط مستقیم].
و مولوی صدیق حسن خان معاصر در تفسیر«فتح البیان»گفته:[ثمّ أرشدهم إلی الاعتصام باللّه لیحصل لهم بذلک الهدایة إلی الصّراط المستقیم الّذی هو الاسلام،فقال: وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّهِ ،أی یمتنع باللّه و یستمسک بدینه و طاعته.و قیل:
بالقرآن،و أصل العصمة الامتناع من الوقوع فی آفة.یقال اعتصم به و استعصم و تمسّک و استمسک إذا امتنع به من غیره].
و نیر در«فتح البیان»به تفسیر آیه،« وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً »گفته:[ وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً .الحبل لفظ مشترک و أصله فی اللغة السّبب الذی یتوصل به إلی البغیة و هو إمّا تمثیل أو استعارة مصرّحة أصلیّة تحقیقیّة.أمرهم سبحانه أن یجتمعوا علی التّمسّک بدین الاسلام أو بالقرآن].
و راغب اصفهانی در«مفردات»گفته:[العصم:الامساک،و الاعتصام:الاستمساک،].
و نیز راغب اصفهانی در«مفردات»گفته:[و الاعتصام:التّمسّک بالشیء قال: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ و من یعتصم باللّه و استعصم استمسک].
و محمد الجزری المعروف بابن الاثیر در«نهایة»در لغت عصم گفته:
[الاعتصام:الامتساک بالشیء،افتعال منه].
و محمد بن مکرم المعروف بابن منظور الافریقی در«لسان العرب»گفته:
[و الاعتصام:الامتساک بالشّیء،افتعال منه].
و نیز در آن گفته:[و قوله: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ .أی تمسّکوا بعهد اللّه.و کذلک فی قوله: وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّهِ .أی من یتمسّک بحبله و عهده].
و جلال الدین سیوطی در«درّ نثیر»گفته:[الاعتصام:الامتساک بالشّیء].
و محمد طاهر فتنی در«مجمع البحار»گفته:[الاعتصام:الامتساک بالشّیء].
و نیز در آن گفته:[و حینئذ ان تعتصموا أی تمسّکوا بعهده باتّباع کتابه، و لا تفرّقوا عن لزوم الجماعة].
و محمد مرتضی الزبیدی در«تاج العروس»گفته:[و قال الراغب:الاعتصام الاستمساک بالشیء.و منه قوله تعالی: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً ؛أی تمسّکوا بعهد اللّه. وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّهِ فَقَدْ هُدِیَ إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ .أی من یتمسّک بحبله و عهده].
و مخفی نماند که چنانچه وجوب اعتصام بأهلبیت علیهم السلام از کلام سرور أنام علیه و آله الصّلوة و السّلام در خصوص حدیث ثقلین واضح و آشکار است،همچنان لزوم اعتصام باین حضرات از کلام ایزد منعام در قرآن مجید و فرقان حمید نیز ثابت و محقّق است،زیرا که در آیه وافیة الهدایه« وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً »تفسیری که از جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و اهل بیت آن جناب علیهم السّلام منقول شده همین است که مراد از حبل اللّه نفوس قدسیّه اهل بیت جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم می باشد،چنانچه علامه ثعلبی در تفسیر خود در تفسیر آیه مذکوره گفته:
[أخبرنی عبد اللّه بن محمّد بن عبد اللّه،نا:محمّد بن عثمان،نا:محمّد بن الحسین بن صالح.أنا:علی بن العبّاس المقانعی، نا جعفر بن محمّد بن حسین،نا:حسن بن حسین،نا:یحیی بن علی الربعی،عن أبان بن تغلب،عن جعفر بن محمّد؛قال: نحن حبل اللّه الّذی قال: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا ]، و أبو نعیم اصفهانی در کتاب«ما نزل من القرآن فی علی علیه السّلام»علی ما نقل عنه گفته:
[حدّثنا محمّد بن عمر بن سالم.قال:حدّثنا أحمد بن زیاد بن عجلان.قال:
حدّثنا جعفر بن علی بن نجیح.قال:حدّثنا حسن بن حسین العرنی.قال:حدّثنا أبو حفص الصّائغ.قال:سمعت جعفر بن محمّد،یقول فی قوله عزّ و جل: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا ؛قال:نحن حبل اللّه].
و عز الدین عبد الرزاق بن رزق اللّه الرسعنی الحنبلی المحدّث المفسّر نیز تفسیر این آیه وافیة الهدایة بهمین نهج نموده،چنانچه علامه علی بن عیسی الاربلی در «کشف الغمّة»فرموده:[قوله تعالی: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً .قال العزّ المحدّث:
حبل اللّه علیّ و أهل بیته علیهم السّلام].
و نور الدین سمهودی در«جواهر العقدین»در تنبیه ثالث ذکر رابع بعد
ذکر طرق حدیث ثقلین گفته:[
و أخرج الثّعلبی فی تفسیر قوله تعالی: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا ،عن جعفر بن محمّد رحمهما اللّه.قال: نحن حبل اللّه الّذی قال اللّه: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا ].
و نیز نور الدین سمهودی در«جواهر العقدین»در تنبیه ثانی ذکر خامس بعد ذکر طرق حدیث سفینه گفته:[و سبق آخر الثّالث من تنبیهات الذّکر قبله
قول جعفر الصادق: نحن حبل اللّه الّذین قال اللّه: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا ].
و ابن حجر مکی در«صواعق»در فصل اوّل باب حادی عشر که مشتمل بر ذکر آیات فضائل اهل بیت علیهم السّلام است گفته:[الآیة الخامسة:قوله تعالی: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا .
أخرج الثعلبی فی تفسیرها عن جعفر الصّادق رضی اللّه عنه أنّه قال: نحن حبل اللّه الّذی قال اللّه: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا ].
و محمود شیخانی قادری در«صراط سوی»بعد ذکر طرق حدیث ثقلین گفته:
[و کان جعفر بن محمّد یقول فی تفسیر قوله تعالی: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً نحن حبل اللّه ف اِعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا ].
و مرزا محمد بدخشی در«مفتاح النّجا فی مناقب آل العبا»گفته:[
و أخرج العلاّمه أبو إسحاق أحمد بن محمّد بن إبراهیم الثّعلبی المفسّر النیسابوریّ فی تفسیره، عن جعفر بن محمّد الصادق،رضی اللّه عنه،أنّه قال: نحن حبل اللّه الّذی قال اللّه تعالی:
وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا ].
و محمد بن علی الصبان المصری در«إسعاف الراغبین»در باب فضائل اهل بیت علیهم السّلام گفته:[
و أخرج الثعلبی فی تفسیر قوله تعالی: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً .عن جعفر الصادق أنّه قال:نحن حبل اللّه].
و مولوی محمد مبین لکهنوی در«وسیلة النجاة»گفته:[
و أخرج الثعلبی فی تفسیر قوله تعالی: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا .عن جعفر الصادق أنّه قال: نحن حبل اللّه الّذی قال اللّه تعالی: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا ].
و مولوی ولی اللّه لکهنوی در«مرآة المؤمنین»گفته:الآیة التّاسعة:
قوله تعالی: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا .فی«الصواعق»:و
أخرج فی تفسیر ها عن جعفر الصادق علیه السّلام: نحن حبل اللّه الّذی قال اللّه: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا ].
و شیخ سلیمان بن ابراهیم بلخی در«ینابیع المودّة»گفته:[تفسیر وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا .
أخرج الثّعلبی بسنده عن أبان بن تغلب،عن جعفر الصّادق،رضی اللّه عنه،قال: نحن حبل اللّه الّذی قال اللّه عزّ و جل: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا أیضا:
أخرج صاحب«کتاب المناقب»عن سعید بن جبیر،عن ابن عبّاس،رضی اللّه عنهما قال: کنّا عند النبی صلّی اللّه علیه و سلّم إذا جاء أعرابی فقال:یا رسول اللّه! سمعتک تقول: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ ،فما حبل اللّه الذی نعتصم به؟فضرب النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم یده فی ید علی،و قال:تمسّکوا بهذا هو حبل اللّه المتین].
و نیز بلخی در«ینابیع المودّة»نقلا عن«الصّواعق»گفته:[الآیة الخامسة:
وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا .
أخرج الثّعلبی فی تفسیر هذه الآیة عن جعفر الصّادق رضی اللّه عنه،أنّه قال: نحن حبل اللّه الّذی قال اللّه تبارک و تعالی: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا ].
و از آیات واضحه قدرت الهی آنست که محمّد بن إدریس شافعی که یکی از أئمه أربعه اهل سنّت می باشد حبل اللّه را بولاء اهل بیت علیهم السّلام تفسیر نموده،و این تفسیر را بلا اخفاء و اسرار بلکه باعلان و اجهار در إشعار آبدار خود نظم فرموده و در کمال ظهور است که این تفسیر شافعی تأیید صریح تفسیر جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و تفسیر اهل بیت آن جناب علیهم الصلوة و السلام می نماید،و بلا ریب و نکیر بر بصیرت ناظر بصیر می افزاید.
أحمد بن عبد القادر عجیلی در«ذخیرة المآل»جائی که شهادات أئمه أربعه خود در حقّ اهل بیت علیهم السّلام نقل کرده می آرد:[و أمّا شهادة الائمّة الاربعة،فمن کلام الامام الشافعی:
و لمّا رأیت النّاس قد ذهبت بهم مذاهبهم فی أبحر الغیّ و الجهل
رکبت علی اسم اللّه فی سفن النّجا و هم اهل بیت المصطفی خاتم الرّسل
و أمسکت حبل اللّه و هو ولاءهم کما قد أمرنا بالتّمسّک بالحبل
إذا افترقت فی الدّین سبعون فرقة و نیفا علی ما جاء فی واضح النّقل
و لم یک ناج منهم غیر فرقة فقل لی بها یا ذا الرجاحة و العقل
أ فی الفرقة الهلاّک آل محمّد؟ أم الفرقة اللاتی نجت منهم؟قل لی!
فان قلت:فی النّاجین فالقول واحد و إن قلت فی الهلاّک حفت عن العدل
إذا کان مولی القوم منهم فإنّنی رضیت بهم لا زال فی ظلّهم ظلّی
رضیت علیّا لی إماما و نسله و أنت من الباقین فی أوسع الحلّ
فهذه شهادة الشافعی کما تسمع مصرّحة برکوب تلک السفینة النّاجیة و تمسّکه بذلک الحبل و انّهم فی الفرقة الناجیة،و من حکم علیهم با لهلاک فقد حاف عن العدل، و رضاه بامامة آل فاطمة و تحلیل آل هند و آل مرجانة و أشباههم،فأین المقلّدون؟!(رض) و أمره رضی اللّه عنه فی محبّتهم ظاهر،حتی أنّه نسب إلی التّشیّع المذموم.أمّا التّشیّع الحقیقی فهو الامام المقدّم فیه].
و از جمله دلائل علو حق آنست که بعضی از مفسّرین سنّیّه در تفسیر آیه:
وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً ؛حبل اللّه بودن عترت جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مستند بحدیث ثقلین ساخته اند،و این حدیث شریف را بسیاقی آورده اند که صراحة دلالت بر حبل بودن این حضرات علیهم السلام دارد.
سید محمد طالقانی خلیفه سید علی همدانی در رساله«قیافه نامه»علی ما نقل عنه مجد الدین البدخشانی فی کتاب«جامع السّلاسل»بترجمة السید علی الهمدانی در مقام تفسیر آیه حبل اللّه گفته:[و بعضی فرموده اند که حبل اللّه عترت حضرت رسول اللّه است،کما
قال علیه السّلام: إنّی تارک فیکم الثّقلین:کلام اللّه و عترتی،ألا فتمسّکوا بهما فانّهما حبلان لا ینقطعان إلی یوم القیمة یعنی:در میان شما دو چیز می گزارم یکی کتاب خدا،و یکی فرزندان خویش،و آگاه باشید و چنگ در آن هر دو زنید، بدرستی که آن دو ریسمانیست که منقطع نشوند تا روز قیامت]انتهی.
و بدر الدین محمود ابن أحمد الرومی در«تاج الدرّة-شرح قصیده برده» در شرح شعر:
دعا إلی اللّه فالمتمسّکون به مستمسکون بحبل غیر منقصم
کتاب اللّه و عترت جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را که أهل عصمت و طهارتند سبب متّصل إلی رضوان اللّه قرار داده و بذکر حدیث ثقلین درین مقام حقّ را بمنصّه شهود نهاده،کما ستعرف عنقریب إنشاء اللّه تعالی.
و از آنجا که اتّحاد مفاد حدیث ثقلین با مضمون هدایت مشحون آیه: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ .قابل ریب و اشتباه نبود،ناچار علمای کبار اهل سنّت هر دو را در مقام إثبات وجوب تمسّک بأهلبیت علیهم السّلام یکجا ذکر می نمایند.آنفا دانستی که نور الدین سمهودی تفسیر این آیه وافیة الهدایه را بعد ذکر طرق حدیث ثقلین در تنبیه ثالث آورده.
و أحمد بن عبد القادر عجیلی نیز این دو ارشاد هدایت بنیاد را یکجا مذکور ساخته باظهار اتّحاد مقصود و مراد علی الوجه البلیغ پرداخته،چنانچه در «ذخیرة المآل گفته:[و الزم بحبل اللّه ثم اعتصم*قال اللّه تعالی: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا .و
قال صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: إنّی تارک فیکم الثقلین ما إن تمسّکتم بهما لن تضلّوا بعدی،أحدهما أعظم من الآخر:کتاب اللّه حبل ممدود من السّماء إلی الارض و عترتی أهل بیتی.إنّ اللّطیف الخبیر أخبرنی أنّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض، فانظروا کیف تخلفونی فیهما. و سیأتی تحقیق ذلک و نیز در«ذخیرة المآل»گفته:
و اعتصموا بالحبل لا تفرّقوا یا أیّها النّاس جمیعا و اتّقوا
قال تعالی: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا .و
فی الحدیث: إنّی تارک فیکم ما إن تمسّکتم به لن تضلّوا بعدی. و المراد وجوب الاعتصام بأقوالهم و أفعالهم و أحوالهم].
وجه 6-اثبات وجوب اتباع أهل بیت از حدیث«انی ترکت فیکم ما ان
أخذتم به لن تضلوا...»و نقل عبارات
وجه ششم آنکه:جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ما طاب ملاب،در این حدیث
شریف وجوب اتّباع اهل بیت علیهم السّلام را بقول خود:
إنّی ترکت فیکم ما إن أخذتم به لن تضلّوا:کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی ،نیز ثابت و محقق فرموده.و این حدیث شریف را بسیاقی که مشتمل بر لفظ أخذ باشد بسیاری از علمای أعلام و حفاظ فخام سنّیّه روایت کرده اند و در کتب و أسفار دینیّه خود مذکور ساخته اند.
مثل محمّد بن سعد البصری در«کتاب الطبقات»و ابن راهویه حنظلی در«مسند» و احمد بن حنبل الشیبانی در«مسند»و أبو عیسی الترمذی در«صحیح»و أبو عبد اللّه الحکیم الترمذی در«نوادر الاصول»و ابن أبی عاصم در«کتاب السّنّة»و أحمد بن شعیب النسائی در«صحیح»و أبو یعلی التّمیمی در«مسند»و محمّد بن جریر طبری در کتاب«تهذیب الآثار»و أبو عبد اللّه المحاملی در«کتاب الامالی»و سلیمان بن أحمد طبرانی در«معجم کبیر»و أبو إسحاق ثعلبی در«تفسیر»و محیی السّنّة بغوی در «مصابیح»و قاضی عیاض الیحصبی در کتاب«الشفاء»و مجد الدّین ابن الأثیر جزری در «جامع الأصول»و ولیّ الدّین الخطیب التبریزی در«مشکاة المصابیح»و أبو الحجاج المزّی در«تحفة الاشراف بمعرفة الأطراف»و شمس الدین خلخالی در«مفاتیح-شرح مصابیح»و جمال الدین زرندی در«نظم درر السمطین»و ابن کثیر دمشقی در«تفسیر» و سعد الدّین تفتازانی در«شرح مقاصد»و خواجه پارسا در«فصل الخطاب»و شهاب الدّین دولت آبادی در«هدایة السعدا»و شمس الدّین السخاوی در«استجلاب ارتقاء الغرف» و جلال الدّین سیوطی در«إحیاء المیت بفضائل أهل البیت»و نیز در«اساس فی مناقب بنی العباس»و نیز در تفسیر«درّ منثور»و نیز در«جمع الجوامع»و نور الدّین سمهودی در«جواهر العقدین»و عبد الوهاب بن محمّد البخاری در«تفسیر أنوری»و ملا علی متّقی «در کنز العمّال»و ملاّ علی قاری در«شرح شفای قاضی عیاض»و«مرقاة-شرح مشکاة»و أحمد بن الفضل بن محمّد باکثیر المکی در«وسیلة المآل»و سید محمود قادری شیخانی در«صراط سوی»و شهاب الدّین أحمد خفاجی در«نسیم الریاض»و حسام الدّین»سهارنپوری در«مرافض»و مرزا محمّد بدخشانی در«مفتاح النجا»و مولوی مبین لکهنوی در«وسیلة النجاة»و مرزا حسن علی محدث لکهنوی در«تفریح الأحباب»
و مولوی رشید الدین خان دهلوی در رساله«حق مبین»و سلیمان بن إبراهیم بلخی در«ینابیع المودّة»و مولوی صدیق حسن خان معاصر در«سراج وهّاج».
و عباراتی که دلالت بر تخریج این أعلام می نماید أکثر آن سابقا گذشته،و بعض عبارات ه در ما سبق مذکور نشده در این جا مسطور می گردد.
ملا علی متّقی در«کنز العمّال»در کتاب الایمان گفته[الباب الثّانی،
فی الاعتصام بالکتاب و السنّة: یا أیّها الناس إنی ترکت فیکم ما إن أخذتم به لن تضلّوا:
کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی ن(1)
عن جابر: أیّها النّاس قد ترکت فیکم ما إن أخذتم به لن تضلّوا:کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی-ت(2)عن جابر.
و نیز ملا علی متقی در کتاب مذکور در باب مسطور گفته:
[عن محمّد بن عمر بن علی،عن أبیه،عن علی بن أبی طالب،أنّ النبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: إنّی ترکت فیکم ما إن أخذتم به لن تضلّوا:کتاب اللّه سبب بید اللّه و سبب بأیدیکم،و أهل بیتی- ابن جریر، و صحّحه.
و نیز ملا علی متقی در کتاب مذکور در باب مزبور گفته:
[عن أبی سعید، قال:قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: أیّها النّاس!إنّی تارک فیکم أمرین إن أخذتم بهمالم (لن.ظ)تضلّوا بعدی أبدا و أحدهما أفضل من الآخر:کتاب اللّه هو حبل اللّه الممدود من السماء إلی الارض،و أهل بیتی عترتی.ألا!و إنّهما لن یتفرقا حتّی یردا علیّ الحوض- ابن جریر].
و دلالت لفظ أخذ درین حدیث شریف بر اتّباع و اقتدا و بودن آن بمعنی تمسّک نیز واضح و عیانست.شطری از افادات أکابر اهل سنّت در این باب نیز باید شنید.
ملا علی قاری در«مرقاة-شرح مشکاة»گفته:الفصل الثانی.
عن جابر، قال: رأیت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فی حجّته،أی حجة الوداع،یوم عرفة و هو علی ناقته القصواء بفتح القاف ممدودا و یقصر.قیل:سمّیت قصواء لا لانّها مجدوعة الاذن،
بل لأنّ القصوی لقب-لها-یخطب-حال-
فسمعته یقول:یا أیّها الناس!إنّی ترکت فیکم ما-موصولة صلتها إن أخذتم به-أی تمسّکتم به علما و عملا-لن تضلّوا بعده- أی:بعد أخذ ذلک الشّیء-کتاب اللّه-بالنصب بیان ما فی ما إن أخذتم به أو بدل أو بتقدیر أعنی،و فی نسخة بالرفع أی:
کتاب اللّه-و عترتی فی محل نصب أو رفع.و
قوله: أهل بیتی، معرب من وجهین].
و نیز ملا علی قاری در شرح همین حدیث گفته:[و المراد بالاخذ بهم التمسّک بمحبّتهم و محافظة حرمتهم و العمل بروایتهم و الاعتماد علی مقالتهم].و شهاب الدین خفاجی«در نسیم الریاض شرح شفای قاضی غیاض»:[
و قال صلّی اللّه علیه و سلّم فی حدیث رواه الترمذی عن زید بن أرقم و جابر،و حسّنه: إنّی تارک فیکم، إشارة إلی قرب أجله صلّی اللّه تعالی علیه و سلّم و أنّه وصیّة لامّته،
ما إن اخذتم به ،أی تمسّکتم و عملتم به و اتّبعتموه]الخ.
و چون دلالت حدیث ثقلین که در«صحیح مسلم»از زید بن أرقم منقول است نیز بر أخذ بأهلبیت علیهم السّلام مثل أخذ بقرآن محلّ ارتیاب ألباب نبود،لهذا فاضل معاصر مولوی صدیق حسن خان قنوجی در«سراج وهّاج»در شرح حدیث مذکور اعتراف بوجوب أخذ بأهلبیت علیهم السّلام نموده و آن را مثل أخذ بقرآن واجب دانسته،چنانچه گفته:[و مسئلة تحریم الزکاة علی أهل البیت لها موضع غیر هذا الموضع،و المقصود هنا بیان فضیلتهم،و أنّهم قسیم کتاب اللّه فی التعظیم و الاکرام و فی التسمیة بالثّقل،و أنّه لا بدّ من الاخذ بهما فانّهما لا یفترقان حتّی یردا علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم الحوض].
و محمد معین سندی نیز حدیث زید بن أرقم را دلیل أخذ بمذهب اهل بیت علیهم السّلام دانسته چنانچه در«دراسات اللبیب»در بیان معانی حدیث ثقلین که در «صحیح مسلم»از زین بن أرقم مذکور است گفته:[فحملنا
قوله: أذکرکم اللّه.
علی مبالغة التثلیث فیه علی التّذکیر بالتّمسّک بهم و الرّدع عن عدم الاعتداد بأقوالهم و أعمالهم و أحوالهم و فیتاهم و عدم الاخذ بمذهبهم].
وجه 7-اثبات وجوب اتباع از«لن تضلوا ان اتبعتموهما»و گفتار بزرگان اهل سنت
وجه هفتم آنکه:جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در این حدیث شریف وجوب اتّباع اهل بیت علیهم السلام را بقول خود:
لن تضلّوا إن اتّبعتموهما ،نیز مصرّح و مبیّن فرموده،باین ارشاد باسداد بلا ریب مشتمل بر ذکر اتّباع بلفظ صریح هست قطع لسان أهل قیل و قال نموده،و پر ظاهر است که وجوب اتباع اهل بیت علیهم السلام، کما أومأنا إلیه آنفا،دلیل واضح و برهان لائح امامت و خلافت این حضرات می باشد.
فکیف یقدّم المخاطب العنود علی دفع هذا المقصود المحمود بالانکار و الجحود،و اللّه العاصم عن زیغ المکابر الحیود و المیود! و هر چند اشتمال این حدیث شریف بر قول آن جناب:
لن تضلّوا إن اتّبعتموهما.
از مطالعه طرق این حدیث بر متتبّع خبیر واضح و مستنیر است،لیکن تقریبا إلی المرام بعض عبارات علمای أعلام سنّیه که مشتمل برین کلام بلاغت نظام آمده در این جا مذکور می شود:
رئیس المحدّثین سنّیّة أبو عبد اللّه محمّد بن عبد اللّه المعروف بالحاکم النّیسابوری در کتاب«المستدرک علی الصحیحین»بعد ذکر حدیث ثقلین بروایت زید بن أرقم گفته:هذا حدیث صحیح علی شرط الشّیخین و لم یخرجاه بطوله،شاهده حدیث سلمة بن کهیل عن أبی الطفیل أیضا صحیح علی شرطهما.
حدثناه أبو بکر بن إسحاق و دعلج بن أحمد السجزی.قالا:أنبا محمّد بن أیّوب،ثنا:الازرق بن علی،ثنا:حسّان بن إبراهیم الکرمانی.ثنا:محمّد بن سلمة بن کهیل،عن أبیه عن أبی الطّفیل عامر بن واثله،أنّه سمع زید بن أرقم رضی اللّه عنه،قال: نزل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم بین مکّه و المدینة عند سمرات خمس دوحات عظام فکنس الناس ما تحت السّمرات،ثم راح رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم عشیّة فصلّی،ثم قام خطیبا فحمد اللّه و أثنی علیه و ذکّر و وعظ فقال ما شاء اللّه أن یقول.ثم قال:أیّها النّاس!إنّی تارک فیکم أمرین لن تضلّوا إن اتّبعتموهما،و هما:کتاب اللّه و أهل بیتی عترتی.ثم قال:أ تعلمون أنّی أولی بالمؤمنین من أنفسهم؟ثلاث مرّات،قالوا:نعم!فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم:من کنت مولاه فعلی مولاه].
و ابن حجر مکی در«صواعق محرقه»در ذکر آیات فضائل اهل بیت علیهم السلام تحت آیه: وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ گفته:[
و فی روایة صحیحة: إنّی تارک فیکم أمرین لن تضلّوا إن اتّبعتموهما،و هما:کتاب اللّه و أهل بیتی].
و جهرمی در«براهین قاطعه-ترجمه صواعق محرقه»در تحت آیه مذکوره گفته:[و در روایت صحیحه وارد شده که فرمود:من در میان شما دو أمر می گذارم اگر متابعت آن دو أمر کنید گمراه نخواهید شد،و آن دو أمر یکی کتاب اللّه است و دیگری اهل بیت و عترت من].
و شاه ولی اللّه دهلوی والد ماجد مخاطب در«إزالة الخفا»در ذکر طرق حدیث ثقلین گفته:[
و أخرج الحاکم من طریق سلمة بن کهیل عن أبیه عن أبی الطّفیل أنّه سمع زید بن أرقم یقول: نزل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم بین مکّة و المدینة عند سمرات خمس دوحات عظام،فکنس النّاس ما تحت السمرات ثمّ راح رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم عشیّة فصلّی ثم قام خطیبا فحمد اللّه و أثنی علیه و ذکّر و وعظ،فقال ما شاء اللّه أن یقول،ثم قال:یا أیّها النّاس!إنّی تارک فیکم أمرین لن تضلّوا إن اتّبعتموهما و هما:کتاب اللّه و أهل بیتی عترتی.ثم قال:أ تعلمون أنّی أولی بالمؤمنین من أنفسهم؟ ثلث مرّات،قالوا:نعم!فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم:من کنت مولاه فعلی مولاه].
و شیخ سلیمان بلخی در«ینابیع المودّة»نقلا عن«المناقب»گفته:[
و عن أبی ذر رضی اللّه عنه،قال:قال علی علیه السّلام لطلحة و عبدالرحمن بن عوف و سعد بن أبی وقاص:هل تعلمون أن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم قال:إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی و أنّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض و إنّکم لن تضلّوا إن اتّبعتم و استمسکتم بهما؟قالوا:نعم].
و نیز سلیمان بلخی در«ینابیع المودّة»نقلا عن«جواهر العقدین»در در ذکر طرق حاکم نیسابوری که بآن حدیث ثقلین را روایت نموده گفته:[
و لفظ الطریق الثانی:قال: أیّها النّاس!إنّی تارک فیکم أمرین لم تضلّوا إن اتّبعتموهما،
و هما:کتاب اللّه و أهل بیتی عترتی].
و نیز سلیمان بلخی در«ینابیع المودّة»نقلا عن الصواعق گفته:[
و فی روایة صحیحة: إنّی تارک فیکم أمرین لن تضلّوا إن اتّبعتموهما،و هما:کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی].
وجه 8-اثبات وجوب اتباع از«اذکرکم اللّه فی اهلبیتی»و کلام أعلام أهلسنت در بنباره
وجه هشتم آنکه:جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله در حدیث ثقلین بقول خود:
أذکرکم اللّه فی أهل بیتی. نیز أمّت خود را حکم متابعت و اطاعت اهل بیت علیهم السّلام و تمسّک بایشان داده،و بحمد اللّه علمای أعلام سنّیّه هم معترف باین معنی می باشند.
حسین بن علی الکاشفی در«رساله علیّه»بعد ذکر معنی جمله:
أذکرکم اللّه فی أهل بیتی ،گفته:[و در تکرار این سخن سه بار دلیلی واضح قائم می شود در تعظیم اهل بیت و محبّت و متابعت ایشان].
و شیخ عبد الحق دهلوی در«اشعة اللّمعات-شرح مشکاة»در شرح حدیث ثقلین در بیان معنی جمله:
أذکرکم اللّه فی أهل بیتی، گفته:[مکرر فرمود این کلمه را برای مبالغه و تأکید،و معنی اهل بیت معلوم شد و حمل این بر جمیع آن معانی درست است خصوصا بر معنی أخیر که محبّت و تعظیم ایشان و رعایت حقوق و آداب ایشان أقدم و أهمّ و أتمّ است و ظاهر چنان می نماید،و این اشارت بأخذ سنّت است، چنانکه أول بعمل بکتاب است،و باین معنی تمامة مؤمنان مطیع اهل بیت نبی و آل اویند].
و محمد بن عبد الباقی زرقانی در«شرح مواهب لدنیّه»در شرح جمله:و
أذکرکم اللّه فی أهل بیتی، گفته:[قال الحکیم التّرمذی:حضّ علی التّمسّک بهم لأنّ الامر لهم معاینة،فهم أبعد عن المحنة].
و محمد معین بن محمد أمین سندی در«دراسات اللّبیب»در شرح حدیث ثقلین کما سمعت آنفا گفته:[فحملنا
قوله أذکرکم اللّه فی مبالغة التثلیث فیه علی التّذکیر بالتّمسّک بهم و الرّدع عن عدم الاعتداد بأقوالهم و أعمالهم و أحوالهم و فیتاهم
و عدم الاخذ بمذهبهم].
و مولوی محمد مبین لکهنوی در«وسیلة المآل»بعد ذکر حدیث ثقلین در مقام ترجمه آن و ذکر معانی آن گفته:[یاد می دهانم خدا را در حق اهل بیت خود، و سه مرتبه این کلمه فرمود.یعنی:از خدا بترسید و حقوق ایشان نگاهدارید و طاعت و محبّت ایشان را شعار و دثار خود سازید،چنانچه امتثال بأحکام کتاب اللّه از فرض است همچنین اطاعت و انقیاد أوامر اهل بیت بجوارح و أرکان و محبّت و عقیدت و مودّت و رسوخیّت بایشان بقلب و جنان واجب و فرض است].
وجه 9-اثبات وجوب اتباع از«و انهما لن یفترقاحتی یردا علی الحوض»
و نقل عبارات سنیه
وجه نهم آنکه:جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بارشاد باسداد خود در این حدیث شریف خود،
و إنّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض، نیز أمّت خود را حکم داده که بأهلبیت آن جناب تمسّک در دین نمایند و اتّباع این حضرات پیش گیرند، و بعون اللّه تعالی این مطلب هم از تصریحات علمای فخام اهل سنّت ثابت و محقّق می گردد.
و شهاب الدین دولت آبادی در«هدایة السعدا»گفته:[مصطفی فرمود،صلعم، در حدیث سابق:
و إنّهما لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض ،یعنی قرآن و فرزندان من یکجا بر حوض حاضر شوند تا شاهد باشند که دوست ایشان که بوده که دشمن و بعد من فرمان تمسّک من که بجا آورده و که ترک داده؟].
و علامه عبد الرؤوف مناوی در«فیض القدیر»در شرح جمله:
و إنهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض گفته:[و فی هذا مع قوله أوّلا:
إنّی تارک فیکم، تلویح بل تصریح بأنّهما کتوأمین خلّفهما و وصّی أمّته بحسن معاملتهما و إیثار حقّهما علی أنفسهما(أنفسهم.ظ)و الاستمساک بهما فی الدّین.أمّا الکتاب،فلانّه معدن العلوم الدّینیّة و الحکم الشّرعیة و کنوز الحقائق و خفایا الدقائق.و أمّا العترة فلانّ العنصر إذا طاب أعان علی فهم الدّین،فطیب العنصر یؤدّی إلی حسن الاخلاق و محاسنها یؤدّی الی صفاء القلب و نزاهته و طهارته].
و محمد بن عبد الباقی زرقانی در«شرح مواهب لدنیّه»در شرح این
جمله گفته:[و فی هذا مع
قوله أوّلا: إنّی تارک فیکم ،تلویح بل تصریح بأنّهما کتوأمین خلفهما و وصّی أمّته بحسن معاملتهما و إیثار حقّهما علی أنفسهما(أنفسهم .ظ)و التّمسّک بهما فی الدّین.أمّا الکتاب،فلانّه معدن العلوم الدّینیّة و الأسرار و الحکم الشّرعیة و کنوز الحقائق و خفایا الدقائق.و أمّا العترة،فلانّ العنصر إذا طاب أعان علی فهم الدّین فطیب العنصر یؤدّی إلی حسن الاخلاق،و محاسنها تؤدّی إلی صفاء القلب و نزاهته و طهارته].
و مولوی محمد مبین لکهنوی در«وسیلة النّجاة»در ذکر معانی حدیث ثقلین گفته:[و از زید بن ثابت مرویست:
و إنّهما لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض.
یعنی:کتاب خدا و آل عبا جدا از هم نخواهند شد تا که خواهند آمد نزد من بر حوض کوثر،از مطیعان و متخلّفان خود خبر خواهند داد].
وجه 10-اثبات وجوب اتباع اچ«فانظروا کیف تخلفونی فیهما»بدلالت عبارات قوم
وجه دهم آنکه:جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در حدیث ثقلین بقول خود:
فانظروا کیف تخلفونی فیهما ،نیز أمّت خود را بتمسّک و اتّباع اهل بیت علیهم السّلام مأمور نموده،و این معنی نیز بحمد اللّه بافادات علمای عظام سنیّه واضح و مبرهن می شود.
ملک العلماء شهاب الدّین دولت آبادی در«هدایة السعدا»بعد نقل حدیث ثقلین از«مصابیح»و«مشکاة»بروایت زید بن أرقم که مشتمل بر جمله:
فانظروا کیف تخلفونی فیهما ،می باشد در مقام ترجمه این حدیث گفته:[پس نیکو اندیشه کنید چگونه با ایشان خواهید بود،یعنی اگر تمسّک کنید بدیشان هرگز گمراه نشوید، اگر بگذارید ایشان را بی راه و هلاک گردید].
و شیخ عبد الحق دهلوی در«لمعات-شرح مشکاة»گفته:و
قوله فانظروا أی تأمّلوا و تفکّروا کیف تکونوا خلفائی بعدی.عاملین متمسّکین بهما].
و نیز در«أشعة اللّمعات»گفته:
[فانظروا کیف تخلفونی فیهما. پس نظر کنید و تأمّل و تفکّر نمائید که چگونه خلیفه می شوید شما مرا در کتاب و عترت، یعنی:چگونه می کنید و تمسّک می نمائید باینها بعد از من].
و شهاب الدین خفاجی در«نسیم الریاض-شرح شفای قاضی عیاض»در شرح
حدیث ثقلین گفته:
[فانظروا کیف تخلفونی فیهما. أی بعد وفاتی انظروا عملکم بکتاب اللّه و اتّباعکم لأهل بیتی و رعایتهم و برّهم بعدی فانّ ما یسّرهم یسّرنی و ما یسؤهم یسوءنی].
و محمد بن عبد الباقی زرقانی در«شرح مواهب لدنیّه»در شرح حدیث ثقلین گفته:[و أکّد تلک الوصیّة و قوّاها
بقوله: فانظروا بما ذا تخلفونی فیهما بعد وفاتی،هل تتّبعونهما فتسرّونی أو لا فتسیئونی].
و حسام الدین محمد بایزید سهارنپوری در«مرافض»در بیان مناقب اهل بیت علیهم السّلام جائی که حدیث ثقلین را از«صحیح ترمذی»بروایت زید بن أرقم آورده،در ترجمه آن گفته:[پس نظر کنید و تأمل نمائید که چگونه خلیفه شوید مرا در کتاب و عترت،یعنی چگونه معامله کنید و تمسّک گیرید باینها بعد از من].
و محمد معین سندی در«دراسات اللّبیب بعد ذکر حدیث ثقلین از«صحیح ترمذی»گفته:[فنظرنا فاذا هو مصرّح بالتّمسّک بهم و بأنّ تباعهم کتباع القرآن علی الحقّ الواضح،و بأنّ ذلک أمر متحتّم من اللّه تعالی لهم و لا یطرأ علیهم فی ذلک ما یخالفه حتّی الورود علی الحوض و إذا فیه حثّ بالتّمسّک بهما بعد حث علی وجه أبلغ و هو
قوله: فانظروا کیف تخلفونی فیهما].
وجه 11-دلالت فرمایش پیغمبر صلی اللّه علیه و آله«من در میان شما دو چیز
میگذارم...»بر اثبات امامت أئمه اطهار
وجه یازدهم آنکه:اگر بالفرض جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در این حدیث شریف هیچ چیز نفرموده بود جز آنکه:من در میان شما دو چیز می گذارم،یکی کتاب خدا و دیگری اهل بیت خود را،باز هم این کلام هدایت انضمام در إثبات امامت حضرات اهل بیت علیهم السّلام کافی بود.زیرا که بلا شبهه ازین کلام متبادر می شود که مقصود آنست که این دو چیز را بعد من حاکم خود بدانید و خود را محکوم هر دو قرار دهید، نه آنکه قرآن را حاکم خویش کنید و اهل بیت علیهم السّلام را محکوم خود گردانید.
چه این تفکیک رکیک هرگز بخاطر أحدی از أرباب سفسطه و تشکیک هم نمی رسد فضلا عن أصحاب الطّبع السّلیم و الفهم المستقیم.و حمل کلام سرور أنام علیه و آله آلاف السلام برین محمل باطل و مقصد عاطل سراسر ظلم قبیح و اعتدای فضیح است،و أحدی
از عقلاء مسلمین نمی تواند که بر آن تجاسر و اقدام نماید إلاّ بعد خلعه ربقة الحیاء و العقل و الاسلام و تورّطه فی ورطة الجعل و الدحر و الملام.
وجه 12-دلالت حدیث ثقلین بروایت ابوذر غفاری بر مطلوب أهل حق
اشاره
و نقل کلمات بزرگان سنیه
وجه دوازدهم آنکه:صحابی جلیل الشّأن و حواری عظیم المکان جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أعنی حضرت أبی ذر الغفاری علیه آلاف التحیّة و الرضوان من اللّه الفاطر الباری،حدیث ثقلین را بنحوی روایت کرده که عند الامعان دلیل واضح بر خلافت و امامت حضرات اهل بیت علیهم السلام می باشد،چنانچه شیخ بلخی در«ینابیع المودّة»گفته:[أیضا،
عن سلیم بن قیس الهلالی.قال: بینا أنا و حبیش(حنش.ظ) بن المعتمر بمکّة إذا قام أبو ذر و أخذ بحلقة باب الکعبة فقال:من عرفنی فقد عرفنی فمن(و من.ظ)لم یعرفنی فأنا جندب بن جنادة أبو ذر فقال:أیّها النّاس!إنّی سمعت نبیّکم صلّی اللّه علیه و سلّم یقول:مثل أهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح،من رکبها نجا و من ترکها هلک.و یقول:مثل أهل بیتی فیکم مثل باب حطّه فی بنی إسرائیل،من دخله غفر له.و یقول:إنّی تارک فیکم ما إن تمسّکتم به لن تضلّوا، کتاب اللّه و عترتی و لن یفترقا حتی یردا علیّ الحوض].
ازین سیاق باهر الاشراق مثل سفیده صبح پیدا و آشکار است که حضرت أبی ذر رفع اللّه درجاته فی أعلی علّیین در مکّه معظمه روزی بایستاد و حلقه باب کعبه را بدست خود گرفت و ارشاد فرمود که:هر که مرا شناخته است او که می داند ولی هر که نشناخته باشد پس بداند که من جندب بن جنادة أبو ذر هستم.آنگاه بگفت:
أیّها الناس!من شنیدم نبیّ شما را که می فرمود:مثل اهل بیت من در شما مثل سفینه نوح است هر که سوار آن شد نجات یافت و هر که ترک کرد آن را هلاک شد.و می فرمود:مثل اهل بیت من در شما مثل باب حطّه است در بنی إسرائیل هر که داخل آن شد غفران برای او حاصل گردید.و می فرمود:من گذارده ام در شما چیزی را که اگر تمسّک بآن کنید هرگز گمراه نشوید و آن کتاب خدا و عترت من است هرگز جدا نخواهند شد تا آنکه نزد من بر حوض وارد شوند.
و در نهایت انجلا می باشد که ذکر حضرت أبی ذر علیه رضوان الملک الاکبر
حدیث ثقلین را بعد حدیث سفینه و حدیث باب حطّه در یک موقف و آن هم بعد أخذ حلقه باب کعبه،دلالت بر کمال اهمیّت این أحادیث شریفه دارد و نزد أرباب عرفان و أصحاب إیقان دلیل کافی و برهان وافی است بر اینکه مقصود و مرام سرور أنام علیه و آله آلاف التّحیّة و السّلام ازین حدیث شریف مثل حدیث سفینه و حدیث باب حطّه دعوت أهل اسلام است بسوی اذعان و انقیاد تامّ برای اهل بیت علیهم السّلام و إظهار افتراس طاعت این سادات کرام بر قاطبه خلائق و أنام،و هذا هو المطلوب و المقصود، و اللّه ولیّ التوفیق لقمع رأس کل معاند جحود.
و مخفی نماند که اگر چه حدیث ثقلین دلالت بر وجوب اتّباع و اقتدا و تمسّک و اقتفای جمله اهل بیت عصمت و طهارت سلام اللّه علیهم أجمعین دارد،لیکن أحقیّت و تقدم و امتیاز و اختصاص جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام درین باب از جمله أئمه أطهار أطیاب علیهم آلاف السّلام من الملک الوهّاب أظهر من الشمس و أبین من الامس است و ازینجا است که علمای سنّیّه نیز اعتراف باین مطلب دارند و در مقام إبرام و إحکام آن شواهد عدیده و حجج سدیده می آرند.
علامه نور الدین سمهودی در«جواهر العقدین»در ضمن تنبیهاتی که بعد ذکر طرق حدیث ثقلین آورده می گوید:[رابعها:هذا الحث شامل للتّمسّک بمن سلف من أئمّة أهل البیت و العترة الطّاهرة و الاخذ بهدیهم و أحق من تمسّک به منهم إمامهم و عالمهم علیّ بن أبی طالب رضی اللّه عنه فی فضله و علمه و دقائق مستنبطاته و فهمه و حسن شیمه و رسوخ قدمه،و یشیر إلی هذا ما
أخرجه الدّار قطنی فی الفضائل، عن معقل بن یسار.قال:سمعت أبا بکر رضی اللّه عنهما یقول: علی بن أبی طالب رضی اللّه عنه عترة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم، أی الّذین حثّ علی التّمسّک بهم،فخصّه أبو بکر رضی اللّه عنه بذلک لما أشرنا إلیه،و لهذا خصّه صلّی اللّه علیه و سلّم من بینهم یوم غدیر خمّ بما سبق من
قوله: من کنت مولاه فعلیّ مولاه،اللّهم وال من والاه و عاد من عاداه و هذا حدیث صحیح لا مریة فیه].
و ابن حجر مکی در«صواعق»در ضمن تنبیهی که بعد ذکر حدیث ثقلین و
مؤیّدات آن آورده می گوید:[ثمّ أحقّ من یتمسّک به منهم إمامهم و عالمهم علی ابن أبی طالب کرّم اللّه وجهه لما قدّمناه من مزید علمه و دقائق مستنبطاته،و من ثمّ قال أبو بکر:علیّ عترة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم أی الّذین حثّ علی التمسّک بهم فخصّه لما قلنا و لذلک خصّه صلّی اللّه علیه و سلّم بما مرّ یوم غدیر خم].
و أحمد بن الفضل بن محمّد باکثیر المکّی در«وسیلة المآل»نیز مثل أین کلام حقائق نظام بلکه بهتر از آن آورده.
و أحمد بن عبد القادر عجیلی در«ذخیرة المآل»از«صواعق»ابن حجر مکّی مضمون أحقیّت علوی باختصار در دو مقام نقل کرده،کما سیأتی فیما بعد انشاء اللّه تعالی.
و هر گاه ثابت شد که جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام از جمله اهل بیت عصمت و طهارت سلام اللّه علیهم أجمعین أحقّ بالتّمسّک است و آن جناب امام این حضرات و عالم این حضرات می باشد و فضل و علم آن جناب و فهم و حسن شیم و رسوخ قدم آن جناب معلوم و متیقّن هست و بهمین سبب أبو بکر در قول خود:علیّ بن أبی طالب عترة رسول اللّه ص،تخصیص نموده و ظاهر کرده که مقصود خاصّ جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از عترتی که حثّ و ترغیب مردم بر تمسّک ایشان فرموده ذات والا صفات جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام می باشد،و بهمین سبب جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام را بحدیث غدیر مخصوص فرموده است.
پس بلا شبهه واضح و لائح گشت که حدیث ثقلین دلیل صریح و برهان صحیح خلافت بلا فصل آن جنابست،و الحمد للّه علی ذلک،و هو العاصم و المنجی من التورّط فی المهالک.
و بحمد اللّه تعالی أحقّیّت جناب امیر المؤمنین علیه السّلام بتمسّک و اعتصام و تفرّد و توحّد آن جناب درین باب باختصاص و امتیاز تامّ حسب قول و فعل جناب سرور أنام صلّی اللّه علیه و آله الکرام از طرق و سیاقات عدیده خود حدیث ثقلین ظاهر و باهرست کبدر التّمام،و سیأتی مزید توضیح لهذا،المطلب و المرام فیما سیأتی من
الکلام،و علیک أن تراجع خاصّة سیاق حدیث أمّ سلمة الّذی ذکرت فیها ما سمعت من النّبی علیه و آله آلاف التّحیّة و السّلام فی مرضه الّذی قبض فیه إلی الرّبّ المنعام، و قد ذکر هذا السّیاق السّمهودی و غیره من الاعلام.
و از جمله دلائل این معنی آنست که جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام بحدیث ثقلین در واقعه شوری احتجاج و استدلال فرموده کما ستسمع فیما بعد إنشاء اللّه تعالی،و لولا تقدّمه علیه السّلام فی هذا الباب بالفضل المزید لأنکر علیه من أهل الشّوری کلّ جاحد مرید.
و خصوصیت جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام بمزایای مذکوره در حدیث ثقلین نزد محدّثین حفّاظ و مسندین أیقاظ سنّیّه نیز محقّق و مبرهن و متیقّن است،و ازینجا است که مسلم صاحب«صحیح»این حدیث شریف را در باب فضائل جناب امیر المؤمنین علیه السّلام اخراج نموده و آن را در میان حدیث خیبر و حدیث تسمیة بأبو تراب درج کرده کما لا یخفی علی من راجع کتابه.و محیی الدین نووی در«تهذیب الأسماء و اللّغات» این حدیث را در ترجمه جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام آورده و آن را در میان حدیث شأن نزول آیه مباهله و
حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه، جا داده.
و سعید الدین فرقانی در«شرح فارسی قصیده تائیّه»ابن الفارض در شرح شعر:
و أوضح بالتأویل ما کان مشکلا علیّ بعلم ناله بالوصیّة
این حدیث را برای إثبات وراثت علمی جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام و وصیّت نبوی برای آن جناب ذکر نموده و آن را مماثل حدیث منزلت و حدیث مدینة العلم دانسته،کما علمته فیما سبق.و بنا بر این ذکر حدیث ثقلین در أدلّه امامت أبو الائمه علیه و علیهم آلاف السّلام هرگز قابل استنکار نیست،کما لا یخفی علی أولی الابصار.
و اللّه الصّائن عن الوقوع فی مهاوی الزّلل و العثار.
«تکمیل و تتمیم»
حدیث ثقلین چنانچه برهان باهر امامت أئمّه اثنا عشر سلام اللّه علیهم عموما و سلطان قاهر خلافت بلا فصل جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام خصوصا می باشد،و شمس
عقیده أهل إیمان ازین فرمان واجب الاذعان بدائره نصف النّهار رسیده نور حقّ بر هر صغیر و کبیر می باشد،همچنین این حدیث شریف دلیل واضح امامت إمام دوازدهم علیه السّلام و حجت قائمه وجود و بقای آن إمام عصر عجل اللّه ظهوره نیز هست،زیرا که این حدیث شریف بلا شبهه دلالت بر مرافقت و ملازمت کتاب و عترت تا بقیام قیامت و ورود علی الحوض دارد،پس چنانچه قرآن مجید تا بیوم آخر باقیست،همچنین از عترت معصومه جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم کسی که إمام زمان و حجّت وقت و مستأهل تمسّک و اقتدا و اقتفا برای أمت بوده باشد بقاء او لازم و متحتّم است.و بحمد اللّه تعالی أحقّیّت این معنی از افادات علمای أعلام سنّیّه هم واضح و لائح می گردد.
شهاب الدین دولت آبادی در«هدایة السعدا»بعد ذکر حدیث ثقلین گفته:
[پس بدین حدیث ثابت شد که بقاء ایشان تا قیام قیامت باشد و ازیشان راه نمایان بحقّ اند متمسّک ایشان هرگز گمراه نگردد]انتهی.
و نور الدین سمهودی در«جواهر العقدین»در ذکر تنبیهات متعلّقه بحدیث ثقلین آورده:[ثالثها:أنّ ذلک یفهم وجود من یکون أهلا للتّمسّک به من أهل البیت و العترة الطّاهرة فی کلّ زمان وجدوا فیه إلی قیام السّاعة حتی یتوجّه الحث المذکور إلی التمسّک به کما أنّ الکتاب العزیز کذلک و لهذا کانوا کما سیأتی أمانا لاهل الارض فاذا ذهبوا ذهب أهل الارض].
و ابن حجر مکی در«صواعق»در ذکر تنبیه متعلّق بحدیث ثقلین گفته:[و فی أحادیث الحث علی التّمسّک بأهل البیت إشارة إلی عدم انقطاع مستأهل منهم للتّمسّک به إلی یوم القیمة کما أنّ الکتاب العزیز کذلک و لهذا کانوا أمانا لاهل الارض کما یأتی،و یشهد لذلک الخبر السّابق:
فی کلّ خلف من أمّتی عدول من أهل بیتی، إلی آخره].
و کمال الدین بن فخر الدّین جهرمی در«براهین قاطعه»گفته:[و در احادیث ترغیب بتمسّک بأهل بیت اشارتست بآنکه همیشه کسی که اهلیّت آن دارد که باو متمسّک شوند از اهل بیت(علیه السلام)هست و منقطع نمی شود تا روز قیامت همچنان که قرآن
انقطاع نمی یابد،و ازین جهت است که ایشان أمان أهل زمین اند،چنانچه خواهد آمد،و
حدیث سابق: فی کلّ خلف من أمّتی عدول من أهل بیتی(إلی آخره) برین معنی شاهد است].
و علامه عبد الرؤوف مناوی در«فیض القدیر»گفته:[تنبیه:قال الشّریف السّمهودی:هذا الخبر یفهم منه وجود من یکون أهلا للتّمسک من أهل البیت و العترة الطّاهرة فی کلّ زمان إلی قیام الساعة حتّی یتوجّه الحث المذکور الی التّمسّک به،کما أنّ الکتاب کذلک،فلذلک کانوا أمانا لاهل الارض،فاذا ذهبوا ذهب أهل الارض].
و علامه زرقانی در«شرح مواهب لدنیّه»گفته:قال الشریف السّمهودی:
هذا الخبر یفهم(منه.ظ)وجود من یکون أهلا للتّمسّک به من عترته فی کل زمن إلی قیام الساعة،حتی یتوجّه الحث المذکور علی التّمسّک به کما أن الکتاب کذلک فلذا کانوا أمانا لاهل الارض فاذا ذهبوا ذهب أهل الارض].
و علامه عجیلی در«ذخیرة المآل»گفته:[
و فی حدیث «إنّی تارک فیکم» حثّ علی التّمسّک بالکتاب و السّنّة و العلماء بهما من أهل البیت.و یستفاد من ذلک بقاء الامور الثلاثة إلی قیام السّاعة].
و نیز عجیلی در«ذخیرة المآل»گفته:[و هم الحافظون لکتاب اللّه و سنّة رسوله،لا یفارقونهما إلی یوم القیمة لأنّه لا بدّ من قیام(قائم.ظ)للّه بحجة منهم و وراثة نبوّته و خلافة رسوله،فمنهم الظاهر و منهم المختفی حتّی یکون خاتمتهم فی الوراثة المهدی،و لهذا یتقدّم علی عیسی بن مریم،و تقدّم أنّ قطب الأولیاء الّذی به صلاح العالم لا یکون إلا منهم].
و نیز عجیلی در«ذخیرة المآل»گفته:[و محصّله ما تقدم فی محصّل حدیث السفینة من الحثّ علی إعظامهم و التعلّق بحبلهم و حبّهم و علمهم و الاخذ بهدی علمائهم و محاسن أخلاقهم شکرا لنعمة مشرّفهم صلوات اللّه علیه و علیهم،و یستفاد من ذلک بقاء الکتاب و السنّة و العترة إلی یوم القیامة].
و مولوی حسن زمان معاصر در«قول مستحسن»گفته:[قال الشریف:
هذا الخبر یفهم وجود من یکون أهلا للتّمسک من أهل البیت و العترة الطّاهرة فی کلّ زمن إلی قیام السّاعة حتّی یتوجّه الحث المذکور إلی التّمسّک به،کما أنّ الکتاب کذلک فلذلک کانوا أمانا لأهل الأرض،فاذا ذهبوا ذهب أهل الأرض (انتهی بلفظه الشریف).و
عن أبی الزّعراء:قال کان علی بن أبی طالب یقول: إنّی و أطایب أرومتی و أبرار عترتی أحلم النّاس صغارا و أعلم الناس کبارا.بنا ینفی اللّه الکذب،و بنا یغفر اللّه أنیاب الذئب(الدهر.ظ)الکلب،و بنا یفکّ اللّه عنوتکم و ینزع رقّ أعناقکم، و بنا یفتح اللّه و یختم. أخرجه الحافظ عبد الغنی بن سعید فی«ایضاح الاشکال» .و
عن علی أنّه قال للنّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: منّا آل محمد المهدی أم من غیرنا یا رسول اللّه؟قال:بل منّا،بنا یختم اللّه کما بنا فتح و بنا یستنقذون من الفتنة کما أنقذوا من الشّرک، و بنا یؤلّف اللّه بین قلوبهم بعد عداوة الفتنة کما ألّف بین قلوبهم بعد عداوة الشّرک و بنا یصبحون بعد عداوة الفتنة إخوانا کما أصبحوا بعد عداوة الشّرک إخوانا فی دینهم.قال علی:مؤمنون أم کافرون؟قال:مفتون و کافر! أخرجه نعیم بن حمّاد فی«الفتن»و الطّبرانی فی«الاوسط»و أبو نعیم فی«کتاب المهدی»و الخطیب فی «التلخیص»].
و بحمد اللّه بقای حجت خدا از اهل بیت جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم تا بقیامت و عدم خلوّ أرض از چنین حجّت از خطبه بلیغه جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم که در آن حدیث ثقلین را بعنوان خاص ذکر فرموده،و آینده إنشاء اللّه تعالی این خطبه بروایت جناب إمام حسن علیه السّلام از کتاب«ینابیع المودّة»منقول خواهد شد،نیز واضح و ظاهر است بکمال وضوح و ظهور،و لکن مَنْ لَمْ یَجْعَلِ اللّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ .
وجه 13-دلالت حدیث قلین بر وجوب محبت أهلبیت و آوردن شواهد
ابن مدعا از کلام سنیان
وجه سیزدهم آنکه:از افاده بسیاری از علمای أعلام سنّیّه واضح و لائح است که حدیث ثقلین مثل آیه مودّت دلیل وجوب محبّت اهل بیت علیهم السلام می باشد و در مجلّد آیه مودّت بتفصیل تمام دانستی که این معنی دلیل صریح امامت و خلافت حضرات اهل بیت علیهم السّلام است،پس همچنین حدیث ثقلین نیز دلیل این مقصود محمود خواهد بود،و بعد ازین چگونه کسی از اهل إنصاف،إنکار و جحود مخاطب
حیود میود را وزنی نهاده راه ضلال و إضلال خواهد پیمود؟!.
حالا شطری از عبارات علمای أحبار و نبهای کبار اهل سنّت که حدیث ثقلین را دالّ بر وجوب محبّت اهل بیت علیهم السّلام می دانند باید شنید.
حسن بن محمد الطیبی در«کاشف-شرح مشکاة»در شرح حدیث ثقلین گفته:[و لعلّ السرّ فی هذه الوصیّة و الاقتران بالقرآن إیجاب محبتهم لقوله تعالی:
قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی ،فانّه تعالی جعل شکر إنعامه و إحسانه بالقرآن منوطا بمحبّتهم علی سبیل الحصر،و کانّه صلّی اللّه علیه و سلّم یوصی الأمّة بقیام الشّکر و قید تلک النعمة به و یحذّرهم عن الکفران،فمن قام بالوصیّة و شکر تلک الصنیعة بحسن الخلافة بینهما لن یتفرّقا فلا یفارقانه فی مواطن القیمة و مشاهدها حتی یردا علی الحوض فیشکرا صنیعه عند رسول اللّه علیه و سلّم،فحینئذ هو بنفسه یکافیه و اللّه یجازیه الجزاء الاوفی،و من أضاع الوصیّة و کفر النّعمة فحکمه بالعکس].
و ملک العلماء شهاب الدّین بن شمس الدّین دولت آبادی در«هدایة السعدا»در بیان معانی حدیث ثقلین گفته:
[قوله: خذوا بکتاب اللّه و استمسکوا به. یعنی:
ثابت و محکم باشید در دوستی قرآن و فرزندان من از آنکه حبّ قرآن علامت حبّ خدا،و حبّ أولاد من علامت حبّ منست.و فی کتاب«الشفاء»:حب القرآن علامة حبّ اللّه].
و نیز ملک العلماء در«هدایة السعدا»در بیان معانی حدیث ثقلین گفته:[و فی«النکات»
فی الحدیث: أنشدکم اللّه فی أهل بیتی. أی:أذکرکم اللّه ما وعدتمونی فی إکرام و حبّ أهل بیتی،لأنّه شرط الایمان.یعنی:سوگند خدا می دهم شما را در چنگ زدن اهل بیت من و در رعایت و حرمت ایشان،و سوگند أشدّ تأکیدست و سخت ترین اهتمام است،مؤمن مخلص سوگند و تأکید رسول قبول کند،کافر ملحد منکر شود.یعنی دیگر یاد می دهانم عهدی و وعده که در دوستی فرزندان من کرده اید،زیرا چه حبّ أولاد رسول شرط ایمانست،پس یاد می دهانم آن شرط را لأنّه مذکور و سابق من الایمان].
و نیز ملک العلماء در«هدایة السّعداء»گفته:
[فی«المصابیح»: إنّی تارک فیکم ما إن تمسّکتم به لن تضلّوا،کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی. حاصله:(کتاب خدا و ،صح.ظ)فرزندان خود را در شما می گذارم،شرط ایمان آنست اگر بگیرید او را بحرمت و رعایت هرگز گمراه بعد من نگردید.و این دلیل است که محبت ایشان شرط ایمان است].
و شمس الدین سخاوی در«استجلاب ارتقاء الغرف»بعد ذکر طرق حدیث ثقلین گفته:[و ناهیک بهذا الحدیث العظیم فخرا لاهل بیت النبی صلّی اللّه علیه و سلّم.لأنّ
قوله صلّی اللّه علیه و سلّم: انظروا کیف تخلفونی.
و أوصیکم بعترتی خیرا.و أذکرکم اللّه فی أهل بیتی، علی اختلاف الالفاظ فی الرّوایات الّتی أوردتها یتضمّن الحثّ علی المودّة لهم و الاحسان إلیهم و المحافظة بهم و احترامهم و إکرامهم و تأدیة حقوقهم الواجبة و المستحبّة.فانّهم من ذرّیّة طاهرة من أشرف بیت وجد علی وجه الارض فخرا و حسبا و نسبا].
و حسین بن علی الکاشفی در«رساله علیه فی الاحادیث النبویّة»در بیان معانی حدیث ثقلین گفته:[و در تکرار این سخن(1)سه بار،دلیل واضح قائم می شود در(بر.ظ)تعظیم اهل بیت و محبّت و متابعت ایشان].
و سیوطی در تفسیر«درّ منثور»در تفسیر آیه مودّت این حدیث شریف را آورده،چنانچه گفته:
[أخرج الترمذی و حسّنه و ابن الانباری فی«المصاحف»عن زید بن أرقم رضی اللّه عنه أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم،قال: إنّی تارک فیکم ما إن تمسّکتم به لن تضلّوا بعدی.أحدهما أعظم من الآخر:کتاب اللّه حبل ممدود من السّماء إلی الارض،و عترتی أهل بیتی،و لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض.فانظروا کیف تخلفونی فیهما].
و فضل بن روزبهان خنجی شیرازی در«شرح رساله اعتقادیّه»خود بعد ذکر حدیث ثقلین،علی ما نقل عنه گفته:[ازینجا مستفاد شد که تعظیم و محبّت
1) یعنی أذکرکم اللَّه فی أهل بیتی ( 12 )
ایشان واجب باشد و رعایت حقوق ایشان لازم].
و عبد الوهاب بن محمّد بن رفیع الدین البخاری نیز در«تفسیر أنوری»این حدیث شریف را در تفسیر آیه مودّت ذکر نموده،حیث قال:[
و عن أبی سعید الخدری رضی اللّه عنه،قال: خطب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم،فقال:أیّها النّاس! إنّی ترکت فیکم الثّقلین،خلیفتین إن أخذتم بهما لن تضلّوا بعدی،أحدهما أکبر من الآخر:کتاب اللّه حبل ممدود من السّماء الی الارض،و عترتی و هم أهل بیتی،لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض. أورده الثّعلبی.و ذکر الامام أحمد بن حنبل فی مسنده بمعناه].
و محمد بن احمد الشربینی الخطیب نیز حدیث ثقلین را در تفسیر آیه مودّت آورده،چنانچه در«سراج منیر»بتفسیر آیه مذکوره گفته:[
و روی زید بن أرقم عن النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم انّه قال: إنّی تارک فیکم کتاب اللّه و أهل بیتی، أذکر اللّه فی أهل بیتی قیل لزید بن أرقم:فمن أهل بیتی(أهل بیته.ظ)؟فقال:هم آل علی و آل عقیل و آل جعفر و آل عباس].
و ابن حجر مکی در«صواعق محرقه»در تتمّه کتاب بعد ذکر بعض طرق حدیث ثقلین گفته:[و فی هذه الاحادیث لا سیّما
قوله صلّی اللّه علیه و سلّم: انظروا کیف تخلفونی فیهما،و أوصیکم بعترتی خیرا،و أذکر اللّه فی أهل بیتی، الحثّ الأکید علی مودّتهم.و فی هذا(1)الاحسان إلیهم و احترامهم و إکرامهم و تأدیة حقوقهم الواجبة و المندوبة کیف لا و هم أشرف بیت وجد علی وجه الارض فخرا و حسبا و نسبا].
و بدر الدین محمود بن أحمد الرّومی در«تاج الدرة-شرح قصیده برده»در شرح شعر:
دعا إلی اللّه فالمستمسکون به مستمسکون بحبل غیر منفصم
گفته المعنی:یقول ذلک الحبیب هو الّذی دعا أهل التّکلیف قاطبة من جنّ و إنس و عرب و عجم فی زمانه و بعده إلی یوم القیمة إلی دین اللّه و ما فیه رضاه أو ترجی شفاعته
1) اضافة فی هذا لا یستقیم و الاحسان معطوف علی المودة کما لا یخفی ( 12 )
داعیا إلی اللّه باذنه،فالمعتصمون بدینه و المجیبون لدعوته اعتصام حقّ و إجابة صدق معتصمون بسبب من اللّه تعالی متّصل إلی رضوانه الاکبر من غیر أن یطرأ علیه انفصام أصلا،و ذلک السبب لیس إلاّ کتاب اللّه تعالی و عترة نبیّه من أهل العصمة و الطّهارة الواجب علی غیرهم مودّتهم بعد معرفتهم إیمانا بقوله تعالی: قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی ،و تصدیقا
لقوله صلّی اللّه علیه و سلّم: ترکت فیکم الثقلین کتاب اللّه و عترتی،
و فی روایة: ترکت فیکم ما إن تمسّکتم به لن تضلوا بعدی کتاب اللّه و عترتی لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض و هذا نصّ فی المقصود].
و ملا علی قاری در«شرح شفای قاضی عیاض»بشرح حدیث ثقلین گفته:
[فالتمسّک بالقرآن التعلّق بأمره و نهیه و اعتقاد جمیع ما فیه و حقیّته،و التمسّک بعترته محبّتهم و متابعة سیرتهم].
و نیز ملا علی قاری در«مرقاة-شرح مشکاة»در شرح حدیث ثقلین گفته:[ثمّ قال،أی النّبیّ علیه السّلام:
و أهل بیتی، أی و ثانیهما أهل بیتی،
أذکرکم اللّه، بکسر الکاف المشدّدة،أی أحذرکموه فی أهل بیتی،وضع الظّاهر موضع المضمر اهتماما بأنهم و إشعارا بالعلّة،و المعنی:أنبّهکم حق(لحقّ ظ)اللّه فی محافظتهم و مراعاتهم و احترامهم و اکرامهم و محبّتهم و مودّتهم].
و نیز در«مرقاة»بشرح این حدیث شریف گفته:[و المراد بالاخذ بهم التمسّک بمحبّتهم و محافظة حرمتهم و العمل بروایتهم و الاعتماد علی مقالتهم].
و نیز در«مرقاة»بشرح این حدیث شریف گفته:[قال ابن الملک:التمسّک بالکتاب العمل بما فیه و هو الایتمار بأوامر اللّه و الانتهاء بنواهیه.و معنی التمسّک بالعترة محبّتهم و الاهتداء بهدیهم و سیرتهم].
و نیز در«مرقاة»بشرح این حدیث شریف نقلا عن الطیّبی گفته:[و لعلّ السّرّ فی هذه التوصیه و اقتران العترة بالقرآن ایجاب محبّتهم و هو لائح من معنی قوله تعالی: قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی ،فانّه تعالی جعل شکر إنعامه و إحسانه بالقرآن منوطا بمحبّتهم علی سبیل الحصر،فکأنّه صلّی اللّه علیه و
سلّم یوصی الامة بقیام الشّکر و قید تلک النّعمة به و یحذّرهم عن الکفران،فمن أقام بالوصیّة و شکر تلک الصّنیعة بحسن الخلافة فیهما،لن یفترقا فلا یفارقانه فی مواطن القیمة و مشاهدها حتّی یردا الحوض فیشکرا صنیعه عند رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم،فحینئذ هو بنفسه یکافیه و اللّه تعالی یجازیه بالجزاء الأوفی،و من أضاع الوصیّة و کفر النعمة فحکمه علی العکس].
و عبد الرؤوف بن تاج العارفین المناوی در«فیض القدیر-شرح جامع صغیر» بشرح حدیث إنی تارک فیکم خلیفتین گفته:[قال القرطبی و غیره:هذه الوصیّة و هذا التأکید العظیم یقتضی وجوب احترام آله و أبرارهم و توقیرهم و محبّتهم وجوب الفروض المؤکّدة الّتی لا عذر لأحد فی التخلّف عنها،و هذا مع ما علم من خصوصیّتهم بالنّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم و ما لهم من حرمته فانّهم أصوله الّتی نشأ عنها و فروعه الّتی نشئوا بها(عنه ظ)کما
قال: فاطمة بضعة منّی، و مع ذلک فقابل بنو أمیة عظیم هذه الحقوق بالمخالفة و العقوق فسفکوا من أهل البیت دمائهم و سبوا نسائهم و أسروا صغارهم و خرّبوا دیارهم و جحدوا شرفهم و فضلهم و استباحوا سبّهم و لعنهم و خالفوا المصطفی (صلی الله علیه و آله)فی وصیّته و قابلوه بنقیض مقصوده و أمنیّته،فوا خجلهم إذا وقفوا بین یدیه و یا فضیحتهم یوم یعرضون علیه].
و ملا یعقوب بنبانی لاهوری در«رساله عقائد»خود گفته:[ثم إنّ محبّة النّبیّ علیه السّلام توجب محبّة الآل و الاصحاب لقرب منزلة أهل البیت و قرابتهم بالنبّی علیه السّلام حتّی قرنوا معه علیه السّلام فی الصّلوة،و قال اللّه تعالی: قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی ،و
قوله علیه السّلام: أنا تارک فیکم الثقلین:کتاب اللّه و أهل بیتی].
و شیخ عبد الحق دهلوی در«أشعة اللّمعات»در شرح حدیث ثقلین بشرح جمله
أذکرکم اللّه فی أهل بیتی گفته:[مکرّر فرمود این کلمه را برای مبالغه و تأکید،و معنی اهل بیت معلوم شد و حمل این بر جمیع آن معانی درست است خصوصا بر معنی أخیر که محبّت و تعظیم ایشان رعایت حقوق و آداب ایشان أقدم و أهمّ و أتمّ است].
و محمد بن عبد الباقی زرقانی در«شرح مواهب لدنیّه»بشرح حدیث ثقلین گفته:[قال القرطبی:و هذه الوصیّة و هذا التّأکید العظیم یقتضی وجوب احترام آله و برّهم و توقیرهم و محبّتهم وجوب الفرائض الّتی لا عذر لأحد فی التخلّف عنها، هذا مع ما علم من خصوصیتهم به صلّی اللّه علیه و سلّم و بأنّهم جزء منه،کما
قال:
فاطمة بضعة منّی، و مع ذلک فقابل بنو أمیّة عظیم هذه الحقوق بالمخالفة و العقوق، فسفکوا من أهل البیت دماءهم و سبوا نسائهم و أسروا صغارهم و خربوا دیارهم و جحدوا شرفهم و فضلهم و استباحوا سبّهم و لعنهم،فخالفوا وصیّته صلّی اللّه علیه و سلّم و قابلوه بنقیض قصده.فوا خجلتهم إذا وقفوا بین یدیه،و یا فضیحتهم یوم یعرضون علیه.انتهی].
و حسام الدین سهارنپوری در«مرافض»در شرح حدیث ثقلین که از جابر مرویست گفته:[عبد الملک(ابن الملک.ظ)گفته که:تمسّک بکتاب اللّه عبارتست از عمل بموجب أحکام او،و تمسّک بعترت کنایت است از محبّت و محافظت حرمت ایشان و اهتدا بهدی و سیرتشان].
و مرزا محمد بدخشی در مقدّمه کتاب«نزل الابرار بما صحّ من مناقب أهل البیت الاطهار»گفته:[ثمّ اعلم أنّ محبّتهم واجبة و بغضهم حرام علی کلّ مؤمن و مؤمنة،بدلیل قوله تعالی: قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی و من یقترف حسنة نزد له فیها حسنا.و
أخرج مسلم عن زید بن أرقم،قال: قام رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم یوما فینا خطیبا بماء یدعی خما بین مکة و المدینة.فحمد اللّه و أثنی علیه و وعظ و ذکر،ثمّ قال:أمّا بعد،ألا أیّها النّاس!إنّما أنا بشر یوشک ان یأتینی رسول ربّی فأجیب،و أنا تارک فیکم الثّقلین أولهما کتاب اللّه فیه الهدی و النّور،فخذوا بکتاب اللّه و استمسکوا به.فحثّ علی کتاب اللّه و رغّب فیه.ثمّ قال:و أهل بیتی أذکرکم اللّه فی أهل بیتی،أذکرکم اللّه فی أهل بیتی،أذکّرکم اللّه فی أهل بیتی.
و أخرج الحاکم عنه و الطّبرانی فی الکبیر عنه و عن زید بن ثابت رضی اللّه عنهما أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم قال: إنّی تارک فیکم الثّقلین من بعدی:کتاب اللّه و عترتی،
و إنّهما لن یتفرّقا حتّی یردا علی الحوض].
و شاه ولی اللّه دهلوی در«قرة العینین»در ذکر مآثر جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام گفته:[و از آن جمله است قول آن حضرت صلّی اللّه علیه و سلّم در غدیر خمّ:
کانّی قد دعیت فأجبت،و إنّی قد ترکت فیکم الثّقلین أحدهما أکبر من الآخر:کتاب اللّه و عترتی،فانظروا کیف تخلفونی فیهما فانّهما لن یتفرقا حتّی یردا علی الحوض.
ثم قال:إنّ اللّه عزّ و جلّ مولای و أنا ولیّ کلّ مؤمن.ثمّ أخذ بید علی،فقال:
من کنت ولیّه فهذا ولیّه.اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه. و معنی این حدیث وجوب محبت اهل بیت است و اعتقاد فضائل ایشان و تعظیم تبجیل ایشان].
و احمد بن عبد القادر عجیلی در«ذخیرة المآل»بعد ذکر حدیث سفینه گفته:[و محصّل حدیث السّفینة:
و إنّی تارک فیکم، الحثّ علی التعلّق بحبلهم و حبّهم و علمهم و الاخذ بهدی علمائهم و محاسن أخلاقهم و شیمهم]إلخ.
و نیز در«ذخیرة المآل»بعد ذکر حدیث ثقلین گفته:[و محصّله:ما تقدّم فی محصّل حدیث السفینة من الحثّ علی اعظامهم و التّعلّق بحبلهم و حبّهم و علمهم و الاخذ بهدی علمائهم و محاسن أخلاقهم]إلخ.
و مولوی محمد مبین لکهنوی در«وسیلة النجاة»بعد ذکر شأن نزول آیه مودّت و ذکر طرق حدیث ثقلین در مقام ترجمه و بیان معانی این حدیث شریف گفته:
[بعد از آن فرمود:دوّم از آن دو چیز نفیس عظیم اهل بیت من اند،یاد می دهانم خدا را در حقّ اهل بیت خود،و سه مرتبه این کلمه فرمود.یعنی:از خدا بترسید و حقوق ایشان نگاهدارید و طاعت و محبّت ایشان را شعار و دثار خود سازید،چنانچه امتثال بأحکام کتاب اللّه از فرض است همچنین اطاعت و انقیاد أوامر اهل بیت بجوارح و أرکان و محبّت و عقیدت و مودّت و رسوخیّت بایشان بقلب و جنان واجب و فرض است].
و ثناء اللّه پانی پتی در خاتمه«سیف مسلول»بعد بیان معنی امامت اهل بیت علیهم السّلام بکشف و إلهام گفته:[و استنباط این مدّعا از کتاب اللّه و از حدیث سرور پیغمبران صلّی اللّه علیه و علیهم و سلّم نیز می توانیم کرد.قال اللّه تعالی: قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی .یعنی:سؤال نمی کنم از شما هیچ أجرت و نمی خواهم،لیکن می خواهم از شما دوستی أقربای من.وجه استنباط آنست که أنبیاء سابق لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِیَ إِلاّ عَلَی اللّه گفته اند،أصلا أجرت بر فریضه تبلیغ رسالت در خواست نکرده،و چه احتمال در خواست اجر بود پیغمبر ما را صلّی اللّه علیه و سلّم حق تعالی بتغییر أسلوب کلام أمر فرموده.حکمت در آن آنست که شرائع أنبیاء سابق بعد وفات آنها منسوخ می شد و این شریعت مؤبّد است پس أمّتیان را باید که بعد رحلت پیغمبر بنائب پیغمبر رجوع آرند،لهذا آن سرور علیه السّلام برای شفقت بر أمّت خود رهنموی کرده بمحبّت آل خود و اشاره فرمود به تشبّث دامان پاک آنها که وارثان پیغمبر و دروازه علوم وی اند،و لهذا قال علیه السّلام:
و ثناء اللّه پانی پتی در خاتمه«سیف مسلول»بعد بیان معنی امامت اهل بیت علیهم السّلام بکشف و إلهام گفته:[و استنباط این مدّعا از کتاب اللّه و از حدیث سرور پیغمبران صلّی اللّه علیه و علیهم و سلّم نیز می توانیم کرد.قال اللّه تعالی: قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی .یعنی:سؤال نمی کنم از شما هیچ أجرت و نمی خواهم،لیکن می خواهم از شما دوستی أقربای من.وجه استنباط آنست که أنبیاء سابق لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِیَ إِلاّ عَلَی اللّه گفته اند،أصلا أجرت بر فریضه تبلیغ رسالت در خواست نکرده،و چه احتمال در خواست اجر بود پیغمبر ما را صلّی اللّه علیه و سلّم حق تعالی بتغییر أسلوب کلام أمر فرموده.حکمت در آن آنست که شرائع أنبیاء سابق بعد وفات آنها منسوخ می شد و این شریعت مؤبّد است پس أمّتیان را باید که بعد رحلت پیغمبر بنائب پیغمبر رجوع آرند،لهذا آن سرور علیه السّلام برای شفقت بر أمّت خود رهنموی کرده بمحبّت آل خود و اشاره فرمود به تشبّث دامان پاک آنها که وارثان پیغمبر و دروازه علوم وی اند،و لهذا قال علیه السّلام:
ترکت فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی،الحدیث.یعنی گذاشتم در شما دو وسیله محکم قرآن مجید و آل خود را].
و محمد اکرام الدین بن محمّد نظام الدّین بن محبّ الحق دهلوی در رساله «سعادة الکونین»گفته:[و قاضی شهاب الدّین دولت آبادی در رساله«مناقب السّادات» در باب محبّت و مودّت اهل بیت آورده:بدانکه محبّت أولاد رسول صلعم از قرآن و حدیث ثابت است چنانکه فرمود او سبحانه تعالی: قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی .ترجمه اش این ست که:بگو أی محمّد نمی خواهم مزد را از شما مگر محبّت قرابتیان خود.و در«کشاف»آورده که چون آیه نازل شد صحابه عرض نمودند که یا رسول اللّه!قرابتیان تو کدام اند که دوستی شان بر ما فرض شد؟فرمود که:آن علی و فاطمه و هر دو پسرانشان اند.الی ان قال بعد ذکر شطر من الاحادیث:
در«مشارق»و«مصابیح»و غیره آورده که آن حضرت(علیه السلام)فرمود:در میان شما دو چیز می گذارم کتاب خدا و عترت خود پس اگر شما باین هر دو دست زنید گمراه بعد از من نشوید].
و فاضل رشید در رساله«حق مبین»عبارت سابقه«قرة العینین»شاه ولی اللّه را که مظهر دلالت حدیث ثقلین بر وجوب محبّت اهل بیت می باشد استنادا نقل نموده،کما
عرفت سابقا.
و نیز فاضل رشید در«ایضاح»گفته:[آیا عاقلی تجویز می کند که اهل سنّت با وجود اینکه متشبّث بثقلین اند و بحکم
حدیث إنّی تارک فیکم الثّقلین، تمسّک را بعترت طاهره مثل تمسّک بقرلان لازم می دانند،و حکم بوجوب محبّت اهل بیت أطهار مثل محبّت سرور أبرار می نمایند،با وجود روایت نمودن ایشان أخبار و أحادیث فضائل حسنین(علیه السلام)را که بدرجه تواتر معنوی رسیده اند،بلا ضرورت داعیه بل با وجود ورود أحادیث حرمت بغض ایشان اعتقاد مضمون روایت وجوب حبّ این حضرات نداشته باشند؟!] و شیخ حسن حمزاوی معاصر در«مشارق الأنوار»گفته:[اعلم وفّقنا اللّه و إیّاک لخدمة أهل بیته صلّی اللّه علیه و سلّم أن اللّه قد أمرنا علی لسان نبیّه بالمودّة لأهل بیته بقوله: قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی. و من أفراد المودّة و الصّلة زیارتهم مقدّما لهم علی غیرهم متوسّلا بهم إلی شفاعة جدّهم.
قال المحقق ابن حجر:أخرج الدیلمی مرفوعا: من أراد التّوسّل و أن یکون له عندی ید أشفع له بها یوم القیمة فلیصل أهل بیتی و یدخل السّرور علیهم.
قال:و أخرج الامام أحمد فی مسنده عنه صلّی اللّه علیه و سلّم: إنّی أوشک أن أدعی فأجیب و إنّی تارک فیکم الثّقلین:کتاب اللّه عزّ و جل حبل ممدود من السّماء إلی الأرض و عترتی أهل بیتی،و إنّ اللّطیف أخبرنی أنّهما لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض:فانظروا بما ذا تخلفونی فیهما].
و از جمله دلائل باهرة اتّحاد مضمون حدیث ثقلین با آیه مودّت این ست که بعض علمای سنّیّه حدیثی از خود جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آورده اند که آن حضرت در آن آیه مودّت و حدیث ثقلین را در باب اهل بیت علیهم السّلام یکجا ذکر فرموده.
ملک العلماء شهاب الدّین بن شمس الدّین دولت آبادی در«هدایة السعدا»گفته:
[در جامع نصرت می گوید:چون مصطفی صلّی اللّه علیه و سلّم از مکّه بعد حجة الوداع بمدینه در آمد فاطمه را در کنار گرفت و گفت:فرزندم!أجل من بقریب رسیده، فاطمه بیهوش گشت بعد ساعتی بهوش باز آمد و گفت:أی بابای مهربان من نیکو
می دانی که دختر بی مادر شکسته دل باشد و تو از مادر مشفق تر بوده و فرزندان مرا زیاده از تو کسی مشفق و مربّی نبوده،حال من و حال فرزندان من چه باشد؟گفت:
أی فاطمه کسی که در حق فرزندان او
إلا المودّة فی القربی،و إنّی سائلکم غدا باشد و محبوب و محفوظ و عزیز و نفیس باشند،
إنّی تارک فیکم الثقلین و با قرآن یکجا مذکور،
و لن یتفرّقا حتّی یردا علی الحوض ،مادر این چنین فرزندان غم فرزند چرا خورد؟!]الخ.
وجه-14-درین که حدیث ثقلین شاهد مفاد آیة «وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ»
است و نقل عبارات قوم
وجه چهاردهم آنکه:حدیث ثقلین شاهد مفاد آیه وافیة الهدایه «وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ» است،و بحمد اللّه در منهج أوّل بجواب کلام مخاطب بکمال تصریح و توضیح دانستی که این آیه وافیة الهدایه دلیل امامت جناب امیر المؤمنین علیه السّلام می باشد، پس حدیث ثقلین بلا شبهه شاهد امامت آن جناب خواهد بود.
اما اینکه حدیث ثقلین شاهد مفاد آیه مذکوره است،پس بر ناظر افادات علمای أهل سنت مخفی و مستور نیست.
نور الدین سمهودی در«جواهر العقدین»بعد ذکر طرق حدیث ثقلین در تنبیه رابع گفته:[و قال الحافظ جمال الدّین الزرندی عقب
حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه: قال الامام الواحدی:هذه الولایة الّتی أثبتها النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم مسئول عنها یوم القیمة.و
روی فی قوله تعالی: وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ ،عن ولایة علی و أهل البیت ،لأنّ اللّه أمر نبیّه صلّی اللّه علیه و سلّم أن یعرّف الخلق أنّه لا یسألهم عن(علی.ظ)تبلیغ الرسالة أجرا إلا المودّة فی القربی.و المعنی:أنّهم یسألون هل والوهم حقّ الموالاة کما أوصاهم النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم أم أضاعوها و أهملوها، فیکون علیهم المطالبة و التبعة.انتهی.قلت:و قوله:و روی فی قوله تعالی،یشیر إلی ما
أخرجه الدیلمی عن أبی سعید الخدری رضی اللّه عنه: وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ عن ولایة علی بن أبی طالب رضی اللّه عنه، و یشهد لذلک
قوله فی بعض الطرق المتقدّمة:
و اللّه سائلکم کیف خلفتمونی فی کتابه و أهل بیتی].
و نیز سمهودی در«جواهر العقدین»در ذکر آیه مودّت گفته:[
و قال المحبّ
الطبری:إنّ الملا أخرج فی سیرته حدیث إنّ اللّه جعل أجری علیکم المودّة فی القربی، و إنّی سائلکم غدا عنهم. قلت:و تسمیة ذلک أجرا مجازیة إذا النّفع فیه لیس راجعا إلیه صلّی اللّه علیه و سلّم بل یرجع إلی من سلک طریق مودّة أقاربه صلّی اللّه علیه و سلّم من المخاطبین.و
قوله: و إنّی سائلکم غدا عنهم ،تقدّم شاهده فی الذّکر الرّابع(1)
قوله صلعم : انی فرطکم علی الحوض و انکم تبعی و انکم توشکون ان تردوا علی الحوض فاسئلکم عن ثقلی کیف خلفتمونی فیهما .
و قد جاء هذا القول فی حدیث نقله المصنف عن الزرندی فی « نظم درر السمطین » . أو
قوله صلعم : و انی سائلکم حین تردون علی عن الثقلین ،
و قد جاء هذا القول فی حدیث نقله المصنف عن الطبرانی فی الکبیر و الضیاء فی « المختاره » و أبو نعیم فی « الحلیه » ، و جاء أیضا فی حدیث نقله المصنف عن ابن عقدة فی الموالاة و أبی موسی المدینی فی الصحابة و أبی الفتوح العجلی فی فضائل الخلفاء و اللَّه اعلم ( 12 )
و سبق فی رابع تنبیهاته قول الحافظ جمال الدّین الزرندی عقبحدیث: من کنت مولاه فعلی مولاه. قال الامام الواحدی:هذه الولایة الّتی أثبتها النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم مسئول عنها یوم القیمة.و
روی فی قوله تعالی: وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ .أی عن ولایة علی و اهل البیت لأنّ اللّه أمر نبیّه صلّی اللّه علیه و سلّم أن یعرّف الخلق أنّه لا یسألهم علی تبلیغ الرّساله أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی ،و المعنی أنّهم یسألون هل والوهم حق الموالاة کما أوصاهم النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم أم أضاعوها و أهملوها فتکون علیهم المطالبة و التّبعة.انتهی.و یشهد لذلک ما أخرجه ابن(أبو.ظ)المؤیّد فی«کتاب المناقب» فیما نقله أبو الحسن علی السّفاقسی ثمّ المکّی فی«الفصول المهمّة»
عن أبی برزة رضی اللّه عنه.قال:قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم، و نحن جلوس ذات یوم:و الّذی نفسی بیده لا تزول قدم عن قدم یوم القیمة حتّی یسأل اللّه تعالی الرّجل عن أربع:عن عمره فیما أفناه؟و عن جسده فیما أبلاه؟و عن ماله ممّ کسبه؟و فیما أنفقه؟و عن حبّنا أهل البیت.فقال له عمر رضی اللّه عنه:یا نبیّ اللّه!ما آیة حبّکم؟فوضع
1) الذکر الرابع قد ذکر فیه المصنف طرق حدیث الثقلین ، و فی کثیر منها ، أن رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم یسأل یوم القیمة أمته عن الثقلین ، و الشاهد الذی أشار إلیه المصنف اما
یده علی رأس علیّ و هو جالس إلی جنبه،و قال:آیة حبّی حبّ هذا من بعدی].
و ابن حجر مکی در«صواعق»گفته:[الآیة الرّابعة:قوله تعالی: وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ .
أخرج الدّیلمی عن أبی سعید الخدری أنّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم.
قال: وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ عن ولایة علی. و کان هذا هو مراد الواحدی بقوله:
روی فی قوله تعالی: وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ ،أی عن ولایة علی و أهل البیت ،لأنّ اللّه أمر نبیّه صلّی اللّه علیه و سلّم أن یعرّف الخلق أنّه لا یسألهم عن تبلیغ الرسالة أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی ،و المعنی أنّهم یسألون هل والوهم حقّ الموالاة کما أوصاهم النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم أم أضاعوها و أهملوها؟فتکون علیهم المطالبة و التّبعة.انتهی.و أشار بقوله:کما أوصاهم النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم إلی الاحادیث الواردة فی ذلک و هی کثیرة و سیأتی منها جملة فی الفصل الثانی.و من ذلک:
حدیث مسلم عن زید بن أرقم،قال:
قام فینا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم خطیبا فحمد اللّه و أثنی علیه،ثمّ قال:أمّا بعد أیّها النّاس! إنّما أنا بشر مثلکم یوشک أن یأتینی رسول ربّی عزّ و جلّ فأجیبه،و إنّی تارک فیکم الثّقلین أوّلهما کتاب اللّه عزّ و جلّ فیه الهدی و النّور،فتمسکوا بکتاب اللّه عزّ و جلّ و خذوا به، و حثّ فیه و رغّب فیه،ثمّ قال:و أهل بیتی،أذکّرکم اللّه عزّ و جلّ فی أهل بیتی،ثلاث مرّات].
و شیخ محمود شیخانی قادری در«صراط سوی»گفته:(قال الامام الواحدی:هذه الولایة الّتی أثبتها النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم مسئولون عنها یوم القیمة
وروی فی قوله تعالی: وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ ،أی عن ولایة علیّ و أهل البیت لأنّ اللّه تعالی أمر نبیّه صلّی اللّه علیه و سلّم أن یعرّف الخلق أن لا یسألهم علی تبلیغ الرّسالة إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی .و المعنی:أنّهم یسألون هل والوهم حقّ الموالاة کما أوصاهم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم أم أضاعوها و أهملوها؟فیکون علیهم المطالبة و التّبعة، انتهی.قلت:و
أخرج الدّیلمی عن أبی سعید الخدری رضی اللّه عنه مرفوعا فی معنی قوله:وقفوهم.الآیة.أی: وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ عن ولایة علی بن أبی طالب. و یشهد لهذا المعنی ما تقدّم من
قول النّبیّ(صلی الله علیه و آله)فی بعض الطّرق المقدّمة: و اللّه سائلکم کیف خلفتمونی فی کتابه و أهل بیتی].
و نیز محمود شیخانی قادری در رساله«تحفة المحبّین لآل طه و یس»بعد ذکر آیه مودّت گفته:[قال الواحدی:و هذه المودّة مسئول عنها یوم القیمة،و ذلک لقوله تعالی: وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ ،أی عن محبّة النّبیّ(صلی الله علیه و آله)و أهل بیته.و المعنی کما قال الواحد:أنّهم یسألون أنّهم أحبّهوهم و والوهم حقّ الموالاة أم أضاعوهم و قاتلوهم و أهملوهم؟فیصدق علیهم قوله تعالی: فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَکُمْ أُولئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّهُ فَأَصَمَّهُمْ ،الآیة.و
أخرج الدّیلمی عن أبی سعید الخدری مرفوعا فی معنی قوله تعالی: وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ عن ولایة علی و أهل البیت.
و فی حدیث: و اللّه سائلکم کیف خلفتمونی فی کتابه و أهل بیتی].
و مولوی محمد مبین لکهنوی در«وسیلة النجاة»گفته:[و آیه کریمه وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ ،دالّ است برین که در روز حشر از همه بشر سؤال خواهد شد که در حقّ أمیر المؤمنین علی بن أبی طالب صلوات اللّه علی نبیّنا و علیه،و أهل بیت خیر البشر چه سلوک کردید و حقوق موالات ایشان کما حقّه بجا آوردید یا نه؟و آنچه رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در ادای حقوق و اطاعت و انقیاد أوامر ایشان فرموده آن را سمعا و طاعة امتثال کردید یا تخلّف نمودید؟پس کسانی که مطابق فرموده رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم محبّت آل سیّد الوری نمودند بروضه رضوان و حور و قصور جنان فائز خواهند شد،و هر که نعوذ باللّه انحرافی از ایشان ورزید بعذاب نیران گرفتار خواهد گردید.و ازینجاست که روایت کرد مسلم از زید بن أرقم که ایستاده شد رسول خدا صلّی اللّه علیه و سلّم روزی در میان ما در حالی که خطبه بخواند بموضعی که آنجا آبی بود خوانده می شود آن موضع بخم بضم خاء معجمه و تشدید میم،یعنی در غدیر خم که در میان مکّه و مدینه بود،پس شکر و ثنا بجناب جلّ و علا کما هو أحری بجا آورد،و نصیحت و پند بمردمان کما هو ألیق و أولی بود داد.بعد از آن فرمود:أمّا بعد حمد و ثنا بدانید و آگاه باشید أی مردمان!بدرستی که من بشرم،قریبست که بیاید مرا فرستاده پروردگار من و قبول کنم او را.مراد ملک الموت است،یعنی:ملک الموت بیاید و من ازین عالم انتقال نمایم،لهذا بشما وعظ می کنم
و می گویم که،می گذارم در میان شما دو چیز نفیس عظیم،أول آن قرآن شریف که کتاب خداست و در آن نور و هدی است،پس بگیرید و عمل کنید بأوامر و نواهی آن و چنگ زنید بوی،و تحریص فرمود بر کتاب اللّه و ترغیب نمود باستمساک وی.بعد از آن فرمود:دوم از آن دو چیز نفیس عظیم اهل بیت من اند.یاد می دهانم خدا را در حقّ اهل بیت خود،و سه مرتبه این کلمه فرمود.یعنی از خدا بترسید و حقوق ایشان نگاهدارید و طاعت و محبّت ایشان را شعار و دثار خود سازید چنانچه امتثال بأحکام کتاب اللّه از فرضست همچنین اطاعت و انقیاد أوامر اهل بیت بجوارح و أرکان و محبّت و عقیدت و مودّت و رسوخیّت بایشان بقلب و جنان واجب و فرض است].
و مولوی ولی اللّه لکهنوی در«مرآة المؤمنین»گفته:الآیة السّادسة، قوله تعالی: وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ .روایت کرده است واحدی که معنی آیه مسئولون عن ولایة علی و أهل البیت است،زیرا که خدای تعالی أمر فرمود نبیّ خود را صلّی اللّه علیه و سلّم آنکه آگاه سازد خلق را بدین که سئوال نمی کند رسول خدا صلّی اللّه علیه و سلّم ایشان را از(بر.ظ)تبلیغ رسالت أجری مگر مودّة در قربیو موالاة با ایشان حقّ موالاة چنانچه وصیّت کرد ایشان را نبیّ خدا صلّی اللّه علیه و سلّم آیا عمل می کند وصیّت را یا ترک می کند آن را؟(و مراد این ست که ایشان سئوال کرده خواهند شد که آیا موالاة کردند با ایشان حقّ موالات،چنانچه وصیّت کرد بایشان نبیّ خدا صلّی اللّه علیه و سلّم یا ضائع و ترک کردند آن را؟*ظ)،فیکون علیهم المطالبة و التّبعة.و درین باب أحادیث بسیار وارد شده اند.
أخرج مسلم عن زید بن أرقم،قال: قام فینا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم خطیبا،فحمد اللّه و أثنی علیه.
قال:أمّا بعد،أیّها النّاس!إنّما أنا بشر مثلکم یوشک أن یأتینی رسول ربّی فأجیبه و إنّی تارک فیکم الثّقلین أوّلهما کتاب اللّه فیه الهدی و النّور،فتمسّکوا بکتاب اللّه عزّ و جلّ و خذوا به،و حثّ فیه و رغب فیه،ثم قال:و أهل بیتی،أذکرکم اللّه عزّ و جلّ فی أهل بیتی،ثلث مرّات.إلخ].
وجه 15-تصریح رسول خدا صلی اللّه علیه و آله بوجوب متابعت از اهلبیت و نقل
کلام فخر رازی درینکه هر کس را خداوند امر باطاعت او نماید معصوم باشد
وجه پانزدهم آنکه:جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم درین حدیث شریف بتصریح
تمام و توضیح مثبت مرام حکم بتمسّک و اقتدا و أمر باتّباع و اقتفای اهل بیت علیهم السّلام داده و پیروی این حضرات مقدّسه و قبول أحکام این نفوس قدسیّه را واجب و متحتّم و فرض و لازم گردانیده،و در کمال ظهورست که جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أمّت خود را حکم باقتدای کسی که ازو خطا و خطل سرزند و ارتکاب مخالفت کتاب و سنّت کند نمی تواند فرمود.زیرا که این معنی علاوه بر آنکه مخالف عقل و نقل است خلاف لطف و شفقت و رحمت و رأفت بر أمّت نیز می باشد.پس ثابت شد که حضرات اهل بیت علیه السّلام که درین حدیث شریف حکم تمسّک بایشان شده بلا شبهه و ریب معصوم بودند و هرگز خطا و خطل و عثار و زلل بریشان جائز نبود،و ازیشان گاهی مخالفت قرآن و سنّت متصوّر نمی شد،و بهمین سبب آن حضرت صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أمّت خود را بایشان حواله فرمود و بأمر اتّباع ایشان أبواب إحسان و مرحمت بگشود، و هر گاه عصمت این حضرات بمنصّه شهود رسید در امامت و خلافت ایشان هر شبهه که باشد باطل و هباء منثورا گردید.و بعد ازین چگونه می توان گفت که این حدیث شریف با مدّعای اهل حق مساسی ندارد؟هل هذا إلاّ ستر الشمس بالرّاح و إیثار کمال الجلع و الإتقاح؟! و گو این تقریر با وصفی که متانت و رزانت آن در کمال ظهورست و هرگز منصفی لبیب دست ردّ بر آن نتوانست گذاشت و هرگز متدیّنی همّت قیل و قال در آن نتوانست گماشت،لیکن چون حضرات اهل سنّت از عقل و إنصاف و تدیّن بمراحل دور افتاده اند و هرگز در وقت جواب کلام أهل حقّ التزام یکی از آن بر خود لازم نمی بینند،لهذا ناچار تصحیح و تصدیق این دلیل از کلام إمام المتکلّمین ایشان که فخر رازی باشد بر آرم و مهر سکوت بر ألسنه مکابرین گذارم.پس مخفی نماند که او تصریح کرده به اینکه هر که حق تعالی حکم کرده باشد حتما و جزما برای اطاعت او ضرور است که او معصوم باشد،چنانچه در«تفسیر کبیر»در تفسیر آیه« أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ »گفته:[إنّ اللّه تعالی أمر بطاعة اولی الامر علی سبیل الجزم فی هذه الآیة و من أمر اللّه تعالی بطاعته علی الجزم و القطع لا بدّ أن یکون
معصوما عن الخطاء إذ لو لم یکن معصوما من الخطاء لکان بتقدیر إقدامه علی الخطاء یکون قد أمر اللّه تعالی بمتابعته،فیکون ذلک أمرا بفعل ذلک الخطاء،و الخطاء لکونه خطاء یکون منهیّا عنه،فهذا یفضی إلی اجتماع الامر و النّبی فی الفعل الواحد بالاعتبار الواحد و إنّه محال.فثبت أنّ اللّه أمر بطاعة أولی الامر علی سبیل الجزم،و ثبت أنّ کلّ من أمر اللّه تعالی بطاعته علی سبیل الجزم وجب أن یکون معصوما عن الخطاء،فثبت قطعا أنّ أولی الامر المذکور فی هذه الآیة لا بدّ و أن یکون معصوما].
و ازین کلام رازی قطعا ثابت است که هر کسی که حق تعالی بطاعت او بر سبیل جزم و قطع حکم نماید ضرور است که او معصوم باشد،و چون قطعا ثابت شده که جناب رسالت مآب(صلی الله علیه و آله)باطاعت اهل بیت قطعا و جزما حکم فرموده،پس ضرورست که این حضرات هم معصوم باشند حکم خدا و حکم رسول یکیست،تفریق در میان آن برآوردن کار أهل اسلام نیست.علاوه بر آن آیه «وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی» دلالت دارد بر آنکه جمیع ارشادات آن حضرت صادر از وحی بوده، و شبهات رکیکه مخاطب درین آیه وافیة الهدایه که بر خلاف افادات أئمّه أعلام و علمای کرام خود رغما لآنافهم بر آورده و بغرض حمایت خلیفه ثانی در کسر شأن رسول ربّانی علیه و آله آلاف السّلام ما تلیت السّبع المثانی قصب السّبق از هر أبتر شانی برده،رد آن بروجه مبسوط در مصنّفات أهل حقّ خصوصا«تشیید المطاعن» والد ماجد قدس اللّه نفسه مذکور است.
پس بلا شبهه أمر جناب رسالت مآب باطاعت اهل بیت علیهم السلام حتما و جزما که در حدیث ثقلین وارد است بعینه حکم خدای تعالی باشد باطاعت آن حضرات،و چون باعتراف رازی واضح شد که حق تعالی حتما و جزما باطاعت غیر معصوم حکم نمی کند و بطاعت هر کسی که حتما و جزما حکم فرماید او معصوم می باشد،پس بکمال وضوح و ظهور ثابت گردید که اهل بیت(علیه السلام)معصوم بودند.و قطع نظر ازین اگر فرض هم کنیم که العیاذ باللّه این حکم جناب رسالت مآب(صلی الله علیه و آله)عین حکم خدا نبود،باز هم چون این قدر که مسلّم شده که أحکام جناب رسالت مآب(صلی الله علیه و آله)واجب التّسلیم است و احتمال
خطر را در آن گنجایش نیست،پس بهر تقریری که از حکم إلهی باطاعت حتمی و جزمی أحدی عصمت او ثابت خواهد شد بهمان تقریر عصمت اهل بیت علیهم السلام از حکم جناب رسالت مآب(صلی الله علیه و آله)ثابت خواهیم کرد،حذو القذة بالقذة.و بحمد اللّه بودن أمر جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم درین حدیث شریف عین أمر ربّانی بحدّی واضح و لائح است که منصفین علمای اهل سنّت بلا تأمّل معترف بآن می شوند،کما ستعرفه عنقریب إنشاء اللّه تعالی من عبارة«دراسات اللبیب»للفاضل السندی الأریب.
وجه 16-اثبات عصمت اهلبیت از حدیث ثقلین و نقل کلمات
وجه شانزدهم آنکه:درین حدیث شریف جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم تمسّک بأهلبیت علیهم السّلام را مثل و نظیر تمسّک بقرآن قرار داده،و اینهم مثبت عصمت حضرات اهل بیت علیهم السلام است.چه پر ظاهر است که سوای اهل عصمت دیگری شایان این مرتبه نیست که آن حضرت صلّی اللّه علیه و آله و سلّم تمسّک را باو نظیر و شبیه تمسّک بقرآن قرار دهند و بر أمّت خود اتّباع و اقتفای او را مثل اتّباع و اقتفای قرآن مجید واجب و لازم گردانند،زیرا که قرآن مجید بمفاد«و إنّه لکتاب عزیز لا یأتیه الباطل من بین یدیه و لا من خلفه تنزیل من حکیم حمید»از هر باطل و خطا معرّا و مبّراست،پس لابدّ است که قرین و سهیم او در وجوب اتباع و اقتفاهم مثل قرآن منزّه و معصوم بوده باشد،و هرگز جائز نیست که جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم غیر معصوم را مقرون بقرآن قرار داده، العیاذ باللّه أمّ خود را اغراء بالجهل فرموده باشد.و هر گاه عصمت أهل بیت علیهم السّلام ثابت و محقّق گردید،در امامت این حضرات شک و ریبی باقی نماند،و للّه الحمد علی ذلک.
و از آنجا که عصمت این حضرات بوجهی که معروض شد قابل إنکار نبود، لهذا ابن حجر مکی با وصف آن همه تعصّب و تشدّد خود در«منح مکیّه-شرح قصیده همزیه»ایمای باین مطلب نموده،چنانچه گفته:[
و فی الحدیث: إنّی تارک فیکم ما إن تمسّکتم به لن تضلّوا بعدی،کتاب اللّه و عترتی. فلیتأمّل کونه قرنهم بالقرآن فی أنّ التّمسّک بهما یمنع الضّلال و یوجب الکمال].
و علامه محمد معین بن محمّد أمین السّندی در«دراسات اللّبیب»در ذکر
حدیث ثقلین این مطلب را بعنوان حسن أداء نموده،چنانچه می فرماید:[فانتظرنا لفظا فی هذا الحدیث یفسّر حدیث مسلم علی ما فهمنا فاذا الترمذی أخرج و قال:حسن غریب
أنّه صلّی اللّه علیه و سلّم قال: إنّی تارک فیکم ما إن تمسّکتم به لن تضلوا بعدی،أحدهما أعظم من الآخر.کتاب اللّه عزّ و جل حبل ممدود من السّماء إلی الارض و عترتی أهل بیتی و لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض فانظروا کیف تخلفونی فیهما.
فنظرنا فاذا هو مصرّح بالتّمسّک بهم و بأن تباعهم کتباع القرآن علی الحق الواضح و بأنّ ذلک أمر متحتّم من اللّه تعالی لهم و لا یطرأ علیهم فی ذلک ما یخالفه حتّی الورود علی الحوض،و إذا فیه حث بالتّمسّک بعد حثّ علی وجه أبلغ،و هو
قوله: فانظروا کیف تخلفونی فیهما ،فقلنا حدیث مسلم حدیث صحیح ظاهر فی معنی فسّره علی ذلک المعنی حدیث حسن آخر،فثبت معناه نصا من النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم فآمنّا به فی نظائره من صحاح الأحادیث و الحمد للّه ربّ العالمین].
وجه 17-اثبات عصمت ایشان را جمله«ما ان تمسکتم بهما لن تضلوا بعدی»
وجه هفدهم آنکه:جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بجمله بلیغه«
ما إن تمسّکتم بهما لن تضلّوا بعدی »تمسّک بأهلبیت علیهم السّلام را مانع از ضلال أمّت وانموده و ضلال را در صورت تمسّک بایشان بکمال مبالغه بحرف«لن»که مقتضی تأبید است منفی فرموده،و پر ظاهر است که کسانی که تمسّک بایشان موجب نفی ضلال أمت باشد خود بالأولی معصوم عن الضلال خواهند بود و صدور مخالفت کتاب و سنت ازیشان از قبیل محال خواهد بود،و هذا أیضا کاف لا لإثبات عصمتهم الکاملة المستلزمة لإمامتهم الفاضلة،و للّه الحجّة البالغة و له المنّة السّابغة.
و مخفی نماند که أبو نصر عتبی که از علمای عظام اهل سنّت می باشد در صدر«تاریخ یمینی»بصراحت تمام و بلاغت کلام افاده نموده که کتاب خدا و عترت جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم هر دو حمایت می کنند أقدام را از لغزش و عقول را از گمراهی و قلوب را ازین که مریض شود و شکوک را ازین که عارض گردد.پس هر که تمسّک نماید بثقلین پس بتحقیق که در راه نیک سلوک نموده و از لغزش مأمون شده و بغنا سودمند گردیده،و هر که از ثقلین إعراض کرده پس بتحقیق که سوء اختیار نموده و
راکب خسران شده و ادبار را ردیف خود گردانیده،و این افاده بلیغه او که در ما سبق بنصوص ألفاظه گذشته و آینده نیز بگوشت إنشاء اللّه تعالی می خورد،دلیل واضح و برهان لائح معصومیّت حضرات اهل بیت علیهم السّلام می باشد،پس هر که از دلالت این حدیث بر مطلوب اهل حق مثل شاهصاحب إبا و إنکار نماید بلا شبهه گونه دین و ایمان خود می خراشد! و جلال الدین سیوطی که از علمای أعلام و حفّاظ فخام سنیّه است در صدر رساله«اساس»گفته:[الحمد للّه الّذی وعد هذه الأمّة المحمّدیّة بالعصمة من الضلالة ما إن تمسّکت بکتابه و عترة نبیّه،و خصّ آل البیت النّبوی من المناقب الشّریفة ما قامت علیه الأحادیث الصّحیحة بساطع البرهان و جلیّه].و این عبارت نیز چنانچه می بینی برای منکر عصمت اهل بیت علیهم السّلام بلحاظ تقریر سابق فی الکلام،دامغ رأس است و هادم أساس،و اللّه العاصم عن وسواس الخنّاس اَلَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النّاسِ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النّاسِ .
وجه 18-دلالت جمله«و انهما لن یعترقا...»بسر نفی مخالفت ایشان با
قرآن و اثبات عصمت و امامت،بنقل کلمات علمای کبار سنیه درین باره
وجه هیجدهم آنکه:درین حدیث شریف در حق ثقلین جمله:
و إنّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض، وارد شده و ظاهر است که مراد از عدم افتراق أهل بیت علیهم السّلام از قرآن همین است که مخالفت قرآن گاهی از ایشان سرنمیزند و این حضرات هیچوقت خلاف آن حکم نمی فرمایند،و اگر در محلّ واحد هم عملا یا حکما معاذ اللّه خلاف قرآن مجید از ایشان سرمیزد افتراقشان از قرآن لازم می آمد و کلام صدق نظام سرور أنام علیه و آله آلاف السّلام نعوذ باللّه من ذلک کذب و خلاف واقع می گردید.
پس بحمد اللّه تعالی ثابت شد که اهل بیت علیهم السّلام هرگز حکما و عملا مخالفت قرآن نمی فرمودند و أقوال و أفعالشان همه موافق قرآن و مطابق کلام ایزد منّان می بود،و لا معنی للعصمة غیر هذا.و هر گاه عصمت اهل بیت علیهم السّلام ثابت شد أحقّیّت ایشان بخلافت أظهر من الشمس و أبین من الامس گردید،چه با وجود معصوم غیر معصوم را در خلافت بهره نمی رسد و چون ثلاثه بالاتّفاق معصوم نبودند،
هرگز قابلیّت خلافت برایشان حاصل نبود خصوصا با وجود اهل بیت عصمت و طهارت سلام اللّه علیهم أجمعین،هذا هو المدّعی الحقّ الّذی لا ینکر،و من استراب فیه فهو الجحود الأنکر.
و بحمد اللّه دلالت جمله عدم افتراق بر عصمت اهل بیت علیهم السّلام از افادات علمای أعلام سنّیه نیز واضح و لائح است.
علامه محمد معین بن محمّد أمین سندی در«دراسات اللّبیب»در ذکر حدیث ثقلین آنچه گفته و عنقریب ما آن را ذکر کردیم شاهد صادق برین مطلب است.
و نیز علامه محمّد معین سندی در«دراسات اللّبیب»در ذکر حدیث ثقلین بعد کلام سابق گفته:[و معهذا لم نأل جهدا فی طلب الطّرق الاخری تزید الصّحّة علی الصّحة و یزید(یؤید.ظ)بعضها بعضا،فوجدنا
أخرج أحمد فی مسنده،و لفظه: إنّی أوشک أن أدعی فأجیب،و إنّی تارک فیکم الثقلین کتاب اللّه عزّ و جلّ حبل ممدود من السّماء إلی الارض و عترتی أهل بیتی،و إنّ اللّطیف الخبیر أخبرنی أنّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض،فانظرونی بما تخلفونی فیهما. و سنده لا بأس به فازددنا منه أن کلّ إخباراته صلّی اللّه تعالی علیه و سلّم و إن کان وحیا من اللّه سبحانه و لکن هذا وحی أظهره به و أسنده إلی اللّه سبحانه،
فقال: أخبرنی اللّطیف الخبیر ،و فیه من تأکّد إخبار کونهم علی الحقّ کالقرآن و صونهم أبدا عن الخطاء کالوحی المنزل ما لا یخفی علی الخبیر.و فیه أنّ
قوله صلّی اللّه تعالی علیه و سلّم أنّهما لن یفترقا إلخ، لیس بدعاء مجرد علی بعد أن یکون مرادا بل هو إخبار من اللّه سبحانه و تعالی،و أنّ
قوله فی بعض الرّوایات: إنّی سألت لهما ذلک، دعاء مجاب متحتّم باخبار اللّطیف تعالی،و من تجلّی الفاظ(ألحاظ.ظ)لطفه أن سری روح القدس الحقّ فی علومهم کسرایته فی القرآن أو سری سرّ الاتّحاد بین مدارکهم و بین القرآن فنیطت به أشدّ نیاط لن یفترقا بسببه أبدا.و إلی ذلک التلویح باختیار اللّطیف هیهنا من بین أسماء اللّه تعالی و عدم الافتراق هذا بینهما إنّما هو فی الحکم فلا یحکمون بحکم لا یحکم به الکتاب و السنة فی هذا الحدیث داخل فی الکتاب علی ما صرّحوا به].
وجه 19-روایت«هذا علی مع القرآن...»که در بغضی از طرق حدیث
ثقلین آمده و نقل کلمات علما مبنی بر دلالت آن بر امامت خاصه امیر المؤمنین
وجه نوزدهم آنکه:در بعض طرق این حدیث شریف وارد شده که جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بعد ذکر کتاب و اهل بیت علیهم السّلام بالخصوص در شأن والا شأن جناب أمیر المؤمنین ارشاد فرمود:
هذا علی مع القرآن و القرآن مع علیّ لا یفترقان حتّی یردا علیّ الحوض، و این ارشاد باسداد از قبیل تخصیص بعد التّعمیم است و دلیل قاطع و برهان ساطع بر عصمت جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام می باشد،پس چگونه عاقلی بعد این تصریح صریح در أحقّیّت آن جناب بخلافت شکّ و ریب می تواند نمود و آفتاب بی سحاب را بگل می تواند اندود؟! حالا بعض عبارات علمای سنّیه که متعلّق باین ارشاد باسداد است باید شنید.
نور الدین سمهودی در«جواهر العقدین»در سیاق طرق حدیث ثقلین بعد آوردن حدیث ثقلین بروایت جناب أمّ سلمه رضی اللّه عنها گفته:[
و أخرجه جعفر بن محمّد الرّزاز عنها(1):
بلفظ سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه فی مرضه الّذی قبض فیه،یقول و قد امتلأت الحجرة من أصحابه:أیّها النّاس!یوشک أن أقبض قبضا سریعا فینطلق بی و قد قدّمت إلیکم القول معذرة إلیکم.ألا!إنّی مخلف فیکم کتاب ربّی عزّ و جلّ و عترتی أهل بیتی.
ثمّ أخذ بید علی فرفعها فقال:هذا علیّ مع القرآن و القرآن مع علیّ لا یفترقان حتّی یردا علی الحوض فأسألهما ما خلفت فیهما].
و ابن حجر مکی در«صواعق»در ضمن فضائل جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام گفته:[
و فی روایة،أنّه صلّی اللّه علیه و سلّم قال فی مرض موته: أیّها النّاس!یوشک أن أقبض قبضا سریعا فینطلق بی و قد قدّمت إلیکم القول معذرة إلیکم الا!إنّی مخلف فیکم کتاب ربّی عزّ و جلّ و عترتی أهل بیتی.ثمّ أخذ بید علیّ فرفعها،فقال:
هذا علیّ مع القرآن و القرآن مع علیّ لا یفترقان حتّی یردا علی الحوض فأسئلهما ما خلفت فیهما].
و شیخ بن عبد اللّه العید روس الیمنی در«عقد نبوی»در ضمن فضائل جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام گفته:[
و فی روایة،أنّه صلّی اللّه علیه و سلّم قال فی مرض موته:
1) أی : عن أم سلمه ( 12 )
أیّها النّاس!یوشک أن أقبض قبضا سریعا فینطلق بی،و قد قدّمت إلیکم القول معذرة إلیکم،ألا!إنّی مخلف فیکم کتاب ربّی عزّ و جلّ و عترتی أهل بیتی.ثمّ أخذ بید علیّ فرفعها فقال:هذا علیّ مع القرآن و القرآن مع علی لا یفترقان حتّی یردا علیّ الحوض فأسئلهما ما خلفت فیهما].
و أحمد بن الفضل محمّد باکثیر المکی در«وسیلة المآل»در سیاق طرق حدیث ثقلین بعد ذکر روایت أم سلمه رضی اللّه عنها گفته:[
و أخرجه محمّد بن جعفر البزاز (الرّزّاز.ظ)عنها(1)بلفظ:سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فی مرضه الّذی قبض فیه و قد امتلأت الحجرة من أصحابه،قال:أیّها النّاس!یوشک أن أقبض قبضا سریعا فینطلق بی و قد قدّمت القول معذرة إلیکم،ألا إنّی مخلف فیکم کتاب اللّه عز و جلّ و عترتی أهل بیتی.ثمّ أخذ بید علی(علیه السلام)فقال:هذا علی مع القرآن و القرآن مع علیّ لا یفترقان حتّی یردا علیّ الحوض فأسألهما عمّا خلفت فیهما. أخرجه الدّار قطنی].
و محمود بن محمد بن علی الشیخانی القادری در«صراط سوی»در ضمن روایات حدیث ثقلین بعد ذکر روایتی از جناب أمّ سلمه رضی اللّه عنها گفته:[
و أخرج محمّد بن جعفر الرّزاز بلفظ: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فی مرضه الّذی قبض فیه،یقول و قد امتلأت الحجرة من أصحابه:أیّها النّاس!یوشک أن أقبض قبضا سریعا فینطلق بی و قد قدّمت إلیکم القول معذرة إلیکم،ألا!إنّی مخلف فیکم کتاب ربّی عزّ و جلّ و عترتی أهل بیتی.ثمّ أخذ بید علیّ فرفعها فقال:هذا علیّ مع القرآن و القرآن مع علیّ لا یفترقان حتّی یردا علیّ الحوض فأسألهما ما خلفت فیهما].
و شیخ سلیمان بن إبراهیم المعروف بخواجه کلان الحسینی البلخی القندوزی در«ینابیع المودّة»گفته:[
و أخرج ابن عقدة(2)من طریق عروة بن خارجة عن فاطمة الزهراء رضی اللّه عنها،قالت:سمعت أبی صلّی اللّه علیه و سلم فی مرضه الّذی قبض فیه
یقول و قد امتلأت الحجرة من أصحابه:أیّها النّاس!یوشک أن أقبض قبضا سریعا و قد قدّمت إلیکم القول معذرة إلیکم.ألا!إنّی مخلف فیکم کتاب ربّی.عزّ و جلّ و عترتی أهل بیتی.ثمّ أخذ بید علیّ فقال:هذا علیّ مع القرآن و القرآن مع علیّ لا یفترقان حتّی یردا علیّ الحوض فأسئلکم ما تخلفونی فیهما].
و درین سیاق مبهر الاتّساق علاوه بر آنچه ما ذکر کردیم از أقوال و أفعال جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم چند أمر دیگرست که عاقل بصیر و فطن نحریر بأن بر مطلوب و مقصود حضرت ختمی مرتبت صلوات اللّه علیه و آله و سلّم در باب جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام بخوبی پی می برد و راه إیقان و إیمان بأقدام تصدیق و اذعان می سپرد،و لا ینبّئک مثل خبیر.
وجه 20-دلالت جمله«اللهم وال من والاه...»درینحدیث بر امامت خاصه
أمیر المؤمنین و نقل عبائر اهل سنت
وجه بیستم آنکه:از بعض سیاقات حدیث ثقلین واضح و آشکارست که هر گاه جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم این حدیث شریف را ارشاد فرمود،در آخر کلام در مقام دعا برای جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام اینهم از حضرت ربّ العزة درخواست کرد که حقّ را همراه آن جناب دائر گرداند،و دلالت این کلام حق انضمام بر عصمت و امامت جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام أظهر من الشمس و أبین من الامس است،پس چگونه می توان گفت که مقصود آن جناب از أصل حدیث ثقلین إثبات عصمت و امامت حضرات اهل بیت علیهم السّلام عموما و إظهار عصمت و امامت جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام خصوصا نبود؟! و هر گاه این مطلب ازین حدیث ثابت و مبرهن گردید إنکار و جحود مخاطب عنود از دلالت این حدیث شریف بر مدّعای اهل حق باطل محض و سفساف بحت بر آمد.
حالا سیاقی که مشتمل بر ما ذکر است از کتب علمای أعلام سنّیّه باید شنید.
عطاء اللّه بن فضل اللّه الشّیرازی المعروف بجمال الدّین المحدّث در«روضة الأحباب»در ذکر حجّة الوداع گفته:[در أثنای مراجعت چون بمنزل غدیر خمّ که از نواحی جحفه است رسید،نماز پیشین را در أوّل وقت گزارد و بعد از آن روی بسوی یاران کرد و فرمود:
أ لست أولی بالمؤمنین من أنفسهم؟ یعنی:آیا نیستم من أولی بمؤمنان از نفسهای ایشان؟و روایتی آنکه فرمود:گوییا مرا بعالم بقا
خواندند و من اجابت نمودم،بدانید که من در میان شما دو أمر عظیم می گذارم و یکی از دیگری بزرگتر است:قرآن و اهل بیت من.به بینید و احتیاط کنید بعد از من که بآن دو أمر چگونه سلوک خواهید نمود؟و رعایت حقوق آنها بچه کیفیّت خواهید کرد؟و آن دو أمر از یکدیگر هرگز جدا نخواهند شد تا در لب حوض کوثر بمن رسند.آنگاه فرمود:بدرستی که خدای تعالی مولای من است و من مولای جمیع مؤمنانم.بعد از آن دست علی(علیه السلام)را بگرفت،و فرمود:
من کنت مولاه فعلیّ مولاه اللّهم وال من والاه،و عاد من عاداه،و اخذل من خذله،و انصر من نصره،و أدر الحقّ معه حیث کان].
و نور الدین علی بن إبراهیم الحلبی الشافعی در«إنسان العیون فی سیرة الامین و المأمون»در ذکر واقعه غدیر گفته:[ثمّ حضّ علی التمسّک بکتاب اللّه و وصّی بأهلبیته، أی:
فقال: إنّی تارک فیکم الثقلین کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی و لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض.
و قال فی حقّ علیّ کرّم اللّه وجهه،لمّا کرّر علیهم «أ لست أولی بکم من أنفسکم»ثلثا و هم یجیبونه صلّی اللّه علیه و سلّم بالتّصدیق و الاعتراف،و رفع صلّی اللّه علیه و سلّم ید علیّ کرّم اللّه وجهه و قال:من کنت مولاه فعلیّ مولاه:اللّهم وال من والاه،و عاد من عاداه،و أحبّ من أحبّه،و أبغض من أبغضه،و انصر من نصره،و اخذل من خذله،و أدر الحقّ معه حیث دار].
و این سیاق کامل الاشراق را شیخ عبد الحقّ دهلوی در«مدارج النبوّة»و عبد الرّحمان چشتی در«مرآة الأسرار»نیز آورده اند،کما لا یخفی علی من راجع الکتابین.
و از آنجا که دلالت حدیث ثقلین و دلالت
حدیث «أدر الحقّ معه حیث دار» بر مطلوب و مرام اهل حقّ کرام که عصمت حضرات اهل بیت علیهم السّلام عموما و عصمت جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام خصوصا می باشد،هرگز محلّ کلام نبود،لهذا علامه عجیلی شافعی این هر دو حدیث را شاهد حجیّت أقوال جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام قرار داده:چنانچه در«ذخیرة المآل»گفته:
و ذکره عبادة و نظره و حجّة أقواله و خبره
أخرج السّیوطی رحمه اللّه،فی الکبیر:[عن عائشه رضی اللّه عنها أنّه قال صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: ذکر علیّ عبادة.
و عن ابن مسعود: النّظر إلی علیّ عبادة. و أمّا الاحتجاج بقوله فلأنّه المراد بالعترة علی ما ذهب إلیه أبو بکر الصّدّیق فی
حدیث إنّی تارک فیکم الثقلین،
و لحدیث اللّهمّ أدر الحقّ معه حیث دار.
و أخرج السّیوطی فی الکبیر قوله صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: أنا و هذا حجّة علی أمّتی یوم القیمة.یعنی علیّ بن أبی طالب، و هذا فی الدّنیا الحجة و المحجّة].
وجه 21-دلالت جمله«ناصرهما لی ناصر...»بر عصمت اهل بیت و کلمات
بزرگان قوم درین باره
وجه بیست و یکم آنکه:جناب سرور کائنات علیه و آله أفضل الصّلوات و التّحیّات درین حدیث شریف در حقّ ثقلین ارشاد فرموده:
ناصرهما لی ناصر،و خاذلهما لی خاذل،و ولیّهما لی ولیّ،و عدّوهما لی عدوّ، کما سمعت سابقا عن«کتاب المناقب» لابن المغازلی و«نظم درر السّمطین»للحافظ الزرندی و«محاسن الازهار»للفقیه حمید المحلّی و«جواهر العقدین»للعلامة السّمهودی و«وسیلة المآل»لأحمد بن الفضل بن محمّد باکثیر المکّیّ و«الصّراط السّوی»للمحمود القادری و«ذخیرة المآل»لأحمد بن عبد القادر العجیلی.
و این ارشاد باسداد حضرت خیر العباد علیه و آله آلاف السّلام إلی یوم المعاد دلیل واضح و برهان لائح بر عصمت أهل بیت علیهم السّلام می باشد.و بحمد اللّه دلالت این ارشاد هدایت بنیاد برین مطلوب مرغوب بحسب اعتراف حسام الدین أبی عبد اللّه حمید بن أحمد المحلّی و ارتضاء علاّمه محمّد بن إسماعیل بن صلاح الامیر الیمانی الصّنعانی ثابت و محقّق است.
علامه مذکور در کتاب«روضه ندیّه»بعد نقل سیاق حدیث ثقلین مشتمل برین ارشاد باسداد از کتاب«محاسن الازهار»حمید محلّی گفته:[و تکلّم الفقیه حمید علی معانیه و أطال و لننقل بعض ذلک قال(رحمه):منها:فضل العترة علیهم السّلام و وجوب رعایة حقّهم حیث جعلهم أحد الثّقلین الّذین یسأل عنهما و أخبر بأنّه سئل لهم اللّطیف الخبیر و قال:فأعطانی،یعنی استجاب له دعائه فیهم.و منها:
قوله ناصرهما لی ناصر،
و خاذلهما لی خاذل،و ولیّهما لی ولی،و عدوهما لی عدوّ، و هذا یقتضی(یقضی.ظ م)بأنّهم قائلون بالصّدق و قائمون بالحقّ لأنّه قد جعل ناصرهما،یعنی الکتاب و العترة،ناصرا له علیه السّلام،و خاذلهما خاذلا له،و نصرته(صلعم)واجبة و خذلانه حرام عند جمیع أهل الاسلام،کذلک یکون حال العترة الکرام علیهم السّلام.و هذا یوجب أنّهم لا یتّفقون علی ضلال و لا یدینون بخطاء،إذ لو جاز ذلک علیهم حتّی یعمّهم کان نصرهم حراما و خذلانهم فرضا،و هذا لا یجوز لأنّ خبره فیهم عامّ یتناول جمیع أحوالهم و لا یدلّ علی التّخصیص،و زاده بیانا و أردفه برهانا
بقوله: و ولیّهما لی ولی،و عدوهما لی عدوّ.
و هذا یقتضی کونهم علی الصّواب و أنّهم ملازمون للکتاب حتّی لا یحکمون بخلافه.
و فیه أجلی دلالة علی أنّ إجماعهم حجّة یجب الرّجوع إلیها حیث جمع الرّسول(صلعم) بینهم و بین الکتاب.و فیه أوفی عبرة لمعتبر فی عطب معاویة و یزید و أتباعهم و أشیاعهم من سائر النّواصب الّذین جهدوا فی عداوة العترة النّبویة و السّلالة العلویّة].
ازین عبارت بکمال وضوح ظاهرست که قول جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم:
ناصرهما لی ناصر،و خاذلهما لی خاذل،و ولیّهما لی ولیّ،و عدوّهما لی عدو، مقتضی این معنی است که اهل بیت علیهم السّلام قائل بصدق و قائم(بحق.ظ م)هستند، زیرا که آن جناب ناصر کتاب و عترت را ناصر خود،و تارک ایشان را تارک خود گردانیده، و نصرت آن جناب واجب است و خذلان آن جناب حرام است نزد جمیع أهل اسلام، پس همچنین خواهد بود حال عترت کرام علیهم السّلام.و این معنی موجب آنست که این حضرات بر ضلات متّفق نمی شوند و بخطا اعتقاد نمی کنند،زیرا که اگر خطا برایشان عموما جائز شود نصرت ایشان حرام و خذلان ایشان فرض می گردد،و این امر جائز نیست زیرا که خبر آن جناب در حقّ ایشان عامّ است و شامل می باشد جمیع أحوال ایشان را و هیچ دلیلی بر تخصیص دلالت نمی کند،و جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم کلام خود را در باب نصرت و خذلان قرآن و اهل بیت علیهم السّلام زیادت بیان بخشیده و برهان را ردیف آن ساخته بقول خود:و
ولیّهما لی ولیّ و عدوّهما لی عدوّ.
و این کلام مقتضی بودن ایشان بر صوابست و اینکه هستند ایشان ملازمین کتاب تا
اینکه حکم نمی کنند بخلاف کتاب.و درین مطلب أجلای دلالت است بر اینکه إجماع ایشان حجّتی است که رجوع بآن واجب می باشد زیرا که آن حضرت صلّی اللّه علیه و آله و سلّم جمع فرموده است در میان ایشان و در میان کتاب،و درین کلام تمام تر عبرتست برای عبرت گیرنده در هلاک شدن معاویه و یزید و أتباع و أشیاع ایشان از سائر نواصب که کوشش کرده اند در عداوت عترت نبویه و سلاله علویّه.انتهی محصل کلام الحمید المحلیّ.
و هر گاه باین توضیح و تشریح عصمت أهل بیت علیهم السّلام از کلام حقّ انضمام حضرت سرور أنام علیه و آله آلاف سلام الملک المنعام ثابت و محقّق گشت، باز در ثبوت خلافت و امامت این حضرات چه جای شکّ و ارتیاب است،و اللّه ولیّ التوفیق فی کلّ باب.
وجه 22-دلالت عبارت«انهم لی یغرجوکم من باب هدی...»بر عصمت
و امامت حضرات و نقل کلام أبو نعیم اصفهانی
وجه بیست و دوم آنکه:از بعض سیاقات حدیث ثقلین واضح و لائح می گردد که جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله الاطیاب درین حدیث شریف در حقّ اهل بیت خود سلام اللّه علیهم أجمعین اینهم ارشاد فرموده:
و إنّهم لن یخرجوکم من باب هدی و لن یدخلوکم فی باب ضلالة .یعنی:اهل بیت من شما را هرگز از باب هدایت خارج نخواهند کرد و هرگز در باب ضلالت داخل نخواهند نمود،و این کلام هدایت انضمام بتصریح تمام دلیل عصمت کامله حضرات اهل بیت علیهم السّلام می باشد و عصمت مستلزم امامتست،پس چگونه می توان گفت که این حدیث شریف با مدّعای اهل حقّ مساسی ندارد؟و هل هذا إلاّ جحود قبیح و عنود فضیح؟!.
أبو نعیم أصفهانی در کتاب«منقبة المطهّرین»علی ما نقل عنه بسند خود آورده:
[عن البراء بن عازب،قال: لمّا نزل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم الغدیر،قام فی الظهیرة فأمر بقمّ الشجرات و أمر بلالا فنادی فی النّاس و اجتمع المسلمون،فحمد اللّه و أثنی علیه،ثمّ قال:یا أیّها النّاس!ألا و یوشک أن أدعی و أجیب و إنّ اللّه سائلی و سائلکم،فما ذا أنتم قائلون؟قالوا:نشهد إنّک قد بلغت و نصحت.قال:و إنّی تارک فیکم الثّقلین قالوا:یا رسول اللّه!و ما الثّقلان؟قال:کتاب اللّه،سبب عنده(بیده.ظ)فی السّماء و سبب بأیدیکم فی الارض و عترتی أهل بیتی،و قد سألتهما(سألت لهما.ظ).ربّی
فوعدنی أن یوردهما علیّ الحوض،و عرضه ما بین بصری و صنعاء،و أباریقه کعدد نجوم السّماء،فلا تسبقوا أهل بیتی فتفرّقوا و لا تخلفوا عنهم فتضلّوا و لا تعلّموهم فهم أعلم فإنّهم لن یخرجوکم من باب هدی و لن یدخلوکم فی باب ضلالة،أحلم النّاس کبارا و أعلمهم صغارا].
وجه 23-دلالت صریح کلمات نبوی در بعض طریق حدیث ثقلین بر عصمت
اهلبیت بنقل صاحب کتاب«أربعین»
وجه بیست و سوم آنکه:جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در بعض سیاقات حدیث ثقلین،عصمت حضرات اهل بیت علیهم السّلام بکلمات بلاغت آیات خود بأصرح وجوه و أوضح طرق بیان فرموده،و این معنی دلیل باهر و برهان قاهرست برینکه از جمله مقاصد عالیه آن حضرت صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در ارشاد این حدیث شریف إظهار عصمت اهل بیت سلام اللّه علیهم أجمعین بود،و هذا کاف لاثبات المطلوب و المقصود و عاف لتلبیس المنکر الجحود!.
حالا سیاق مذکور را که منور قلوب مؤمنین و شارح صدور موقنین است و بوجوه عدیده سدیدة مثبت امامت حضرات اهل بیت علیهم السّلام می باشد باید شنید.
ابو عبد اللّه محمد بن مسلم بن أبی الفوارس الرّازی در صدر«أربعین-فضائل جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام»که نسخه آن بحمد اللّه پیش نظر قاصر حاضر است گفته:[
و قال النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم، إنّی تارک فیکم الثقلین،کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی،فهما خلیفتان بعدی،أحدهما أکبر من الآخر،سبب موصول من السّماء إلی الارض،فان استمسکتم بهما لن تضلّوا،فانّهما لن یتفرقا حتّی یردا علیّ الحوض یوم القیمة،فلا تسبقوا أهل بیتی بالقول فتهلکوا و لا تقصروا عنهم فتذهبوا،فانّ مثلهم فیکم کمثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنها هلک،و مثلهم فیکم کمثل باب حطّة فی بنی إسرائیل،من دخله غفر له.ألا!و إنّ أهل بیتی أمان أمّتی،فاذا ذهب أهل بیتی جاء أمّتی ما یوعدون.ألا!و إنّ اللّه عصمهم من الضلالة،و طهّرهم من الفواحش، و اصطفاهم علی العالمین.ألا!و إنّ اللّه أوجب محبّتهم،و أمر بمودتهم،ألا! و إنّهم الشّهداء علی العباد فی الدّنیا و یوم المعاد.ألا!و إنّهم أهل الولایة الدّالّون علی طرق الهدایة.ألا!و إنّ اللّه فرص لهم الطّاعة علی الفرق و الجماعة،فمن
تمسّک بهم سلک،و من حاد عنهم هلک.ألا!و إنّ العترة الهادیة الطّیّبین دعاة الدّین و أئمّة المتّقین و سادة المسلمین و قادة المؤمنین و أمناء ربّ العالمین علی البریّة أجمعین، الّذین فرّقوا بین الشّک و الیقین و جاؤا بالحقّ المبین].
وجه 24-عبارات علمای عظام سنیه که حدیث ثقلین را موجه بمفاد آیه
تطهیر نموده اند برای اثبات عصمت أهل بیت
وجه بیست و چهارم آنکه:دلالت این حدیث شریف بر عصمت أهل بیت علیهم السلام بحدّی واضح و لائح است که علمای عظام سنّیّه مضمون این حدیث شریف را موجّه بمفاد آیه تطهیر وا می نمایند و باین افاده سراسر إجاده باب تبصیر و تذکیر بر عاقل خبیر می گشایند.پس چگونه بعد ازین جائز خواهد بود که کسی از أرباب ألباب دلالت این حدیث شریف را بر مدّعای اهل حق منع نماید و راه جحود و إنکار بأقدام تباب و تبار پیماید؟! ابن حجر مکی که از جمله متعصّبین و متشدّدین اهل سنّت می باشد در«صواعق» بعد ذکر طرق حدیث ثقلین گفته:[ثمّ الّذین وقع الحثّ علیهم منهم إنّما هم العارفون بکتاب اللّه و سنّة رسوله،إذ هم الّذین لا یفارقون الکتاب إلی الحوض،و یؤیده الخبر السّابق:
لا تعلّموهم فانّهم أعلم منکم.و تمیّزوا بذلک عن بقیّة العلماء،لأنّ اللّه أذهب عنهم الرّجس و طهّرهم تطهیرا،و شرّفهم بالکرامات الباهرة و المزایا المتکاثرة، و قد مرّ بعضها].
و کمال الدین جهرمی در«براهین قاطعه»گفته:[باز بدانکه کسانی که ترغیب باقتدا و تمسّک بایشان واقع شده از اهل بیت نیستند مگر آنها که عالم و عارف بکتاب اللّه و سنّت پیغمبر(صلوات اللّه علیه)و همین جماعت مخصوصه اند که تا وقت ورود بر حوض از کتاب اللّه مفارقت نمی کنند،و حدیث سابق که فرمود:
لا تعلّموهم فانهم أعلم منکم ،مؤیّد این قولست و باین صفت از بقیه علما ممتازند،زیرا که خدای تبارک و تعالی رجس و گناه ازیشان برداشته است و پاکیزه ساخته است ایشان را و تشریف داده است بکرامات باهره و مزایای متکاثره،چنانچه بعضی از آنها مذکور شد]انتهی.
و مولوی ولی اللّه لکهنوی در«مرآة المؤمنین»بعد ذکر حدیث ثقلین
گفته:[ثمّ الّذین وقع الحثّ علیهم منهم إنّما هم العارفون بکتاب اللّه و سنّة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم،إذ هم الّذین لا یفارقون الکتاب علی(إلی.ظ)الحوض،و یؤیده
قوله: لا تعلّموهم فانّهم أعلم منکم،و تمیّزوا بذلک عن بقیّة العلماء لأنّ اللّه أذهب عنهم الرّجس و طهّرهم تطهیرا،و شرّفهم بالکرامات الباهرة و المزایا المتکاثرة،و العلم عند اللّه العزیز العلاّم].
و عجیلی در«ذخیرة المآل»بعد ذکر حدیث ثقلین گفته:[و الّذین وقع الحثّ علیهم إنّما هم العارفون منهم بالکتاب و السنّة،إذ هم الّذین لا یفارقون الکتاب إلی ورود الحوض،و یؤیده
حدیث «تعلّموا منهم و لا تعلّموهم فانّهم أعلم منکم» ،و تمیّزوا بذلک عن بقیّة العلماء لأنّ اللّه أذهب عنهم الرّجس و طهّرهم تطهیرا و شرّفهم بالکرامات الباهرات و المزایا المتکاثرات].
وجه 25-بقای ایمان أهلبیت از تعبیر بثقلین و دلالت أعلمیت بر أفضلیت
و استلزام افضلبت مر خلافت را و نقل کلمات سنیان
وجه بیست و پنجم آنکه:یکی از آثار جلیله عصمت کامله اهل بیت علیهم السّلام که ازین حدیث شریف بمنصّه شهود می رسد آنست که ایمان این حضرات همه وقت باقیست و در حالت نزعهم زائل نمی شود،چنانچه ملک العلماء شهاب الدّین دولت آبادی در«هدایة السعدا»در جلوه خامسه هدایت ثانیه گفته:[
و فی«المصابیح»و «المشکوة»عن زید بن أرقم.قال: قام رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم،قال(فقال ظ):
إنّی تارک فیکم ما إن تمسکتم به لن تضلوا من بعدی،أحدهما أعظم من الآخر، کتاب اللّه حبل ممدود من السّماء إلی الارض و عترتی أهل بیتی و لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض فانظروا کیف تخلفونی فیهما. ترجمه:زید بن أرقم گوید:بایستاد مصطفی(صلعم)و در آن ایستاده گفت:بدرستی که من گذارنده ام در شما چیزی را که اگر بگیرید آن را هرگز گمراه و بی راه نشوید بعد من،یکی از ایشان بهتر است از دیگری و آن دو چیز آنست یکی کتاب خداست که رسنی است که درازی او از آسمان سوی زمین(است.ظ)دوم فرزندان من،و قرآن و فرزندان از روی شرف و فضل،هرگز پراکنده و جدا نشوند همیشه جمع باشند تا آنکه حاضر شوند بر حوض کوثر.پس نیکو اندیشه کنید چگونه با ایشان خواهید بود.یعنی اگر
تمسّک کنید بدیشان هرگز گمراه نشوید،و اگر بگذارید ایشان را بی راه و هلاک گردید.و این حدیث دلیل است که ایشان چون با قرآن جمع باشند ایمان ایشان در حالت نزع زائل نشود]انتهی.
و در کمال ظهور است که هر گاه جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بعد وفات خود جماعتی را گذاشته باشد که بنصّ آن جناب اقتران ایشان با کتاب اللّه منصوص بود، و بدین وجه ایمان ایشان در هر حال مصون و محفوظ بوده باشد و هیچوقت حتّی در حال نزاع زائل نشود،چگونه أمّت را جائز خواهد که ایشان را در باب امامت و خلافت قبول نکنند،و دیگران را که هرگز این شرف جمیل را دارا نیستند و و ایمان ایشان فی وقت من الاوقات هم بمعرض ثبوت نرسیده بلکه شواهد کفر و نفاق ایشان مرّة بعد مرّة و کرّة غبّ کرّة منجلی گردیده إمام و پیشوای خود سازند!هذا ما لا یجوّزه ذو عقل و دین،و إن ارتکبه شرذمة من المعاندین الرّادّین.
وجه 26-دلالت اعلمیت اهلبیت از تعبیر بثقلین و دلالت اعلمیت بر افضلیت
و استلزام افضلیت مر خلافت را و نقل کلمات سنیان
وجه بیست و ششم آنکه:درین حدیث شریف جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از کتاب و اهل بیت علیهم السلام بثقلین تعبیر فرموده،و این تعبیر بلاغت تخمیر دلیل أعلمیّت حضرات اهل بیت علیهم السّلام است و أعلمیّت دلیل أفضلیّت و مستلزم خلافت می باشد، کما مرّ غیر مرّة لا سیما فی مجلّد حدیث مدینة العلم.
اما اینکه تعبیر بثقلین دلیل أعلمیّت حضرات اهل بیت علیهم السّلام است،پس بحمد اللّه تعالی از افادات خود علمای اهل سنّت واضح و آشکار می شود.
نور الدین علی بن عبد اللّه السّمهودی بعه ذکر حدیث ثقلین در تنبیه أوّل گفته:[قلت:و الحاصل أنّه لمّا کان کلّ من القرآن العظیم و العترة الطّاهرة معدنا للعلوم اللّدنیّة و الاسرار و الحکم النفیسة الشرعیّة و کنوز دقائقها و استخراج حقائقها أطلق صلّی اللّه علیه و سلّم علیهما الثّقلین،و یرشد لذلک حثّه فی بعض الطّرق السّالفة علی الاقتداء و التّمسّک و التّعلّم من أهل بیته،و
قوله فی حدیث أحمد الآتی: الحمد للّه الّذی جعل الحکمة فینا أهل البیت، و لما سیأتی أیضا فی الذّکر الخامس فی بیان معنی کونهم أمانا للأمة].
ازین عبارت ظاهر است که چون هر واحد از قرآن و عترت طاهره علیهم السّلام معدن علوم لدنیّة و أسرار و حکم نفیسه شرعیّه و خزانه های دقائق و محلّ استخراج حقائق آن علوم و أسرار و حکم بودند،لهذا آن حضرت صلّی اللّه علیه و آله و سلّم برین دو چیز إطلاق ثقلین نمود،و در کمال ظهور است که هر گاه حضرات اهل بیت علیهم السّلام مثل قرآن معدن علوم لدنیّه و أسرار و حکم نفیسه شرعیّه باشند و خزانه های دقائق و محلّ استخراج حقائق آن علوم و أسرار و حکم باشند لابدّ است که از غیر خود أعلم و أکمل بوده باشند:و هذا هو المطلوب.
و ابن حجر مکی نیز در بیان وجه تسمیه کتاب و عترت بثقلین،مسلک و طریق سمهودی پیموده عبارتی که قریب بعبارت اوست نسج نموده،چنانچه در«صواعق» بعد ذکر حدیث ثقلین گفته:[سمّی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم القرآن و عترته، و هی بالمثنّاة الفوقیّة الاهل و النّسل و الرّهط الادنون،ثقلین،لأنّ الثّقل کلّ نفیس خطیر مصون،و هذان کذلک،إذ کلّ منهما معدن للعلوم اللّدنیّة و الاسرار و الحکم العلیّة و الاحکام الشّرعیة،و لذا حثّ صلّی اللّه علیه و سلّم علی الاقتداء و التّمسّک بهم و التّعلّم منهم،و
قال: الحمد للّه الّذی جعل فینا الحکمة أهل البیت. و قیل:سمّیا ثقلین لثقل وجوب رعایة حقوقهما].
و مولوی ولی اللّه بن حبیب اللّه لکهنوی نیز درین باب اقتفای أثر ابن حجر نموده بتغییر یسیر این معنی را بزبان فارسی ذکر فرموده،چنانچه در«مرآة المؤمنین»بعد ذکر حدیث ثقلین گفته:[و شاید که وجه تسمیة کتاب اللّه و عترت طاهره رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم بالثّقلین از آنکه ثقل بفتح ثاء مثلثة در لغت شیء نفیس و مطهّر و محفوظ را می گویند،و بلا شبهه هر دو مصون و مطهر و محفوظ و نفیس اند،زیرا که معدن علوم دینیّه و مخزن أسرار حکمیّه و عملیّة و شرعیّة هستند،و همین موجب حثّ رسول خدا صلّی اللّه علیه و سلّم مردمان را باقتدا و تمسّک و تعلّم ازیشانست.
قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم، الحمد للّه الّذی جعل فینا الحکمة أهل البیت و بعض(بعضی.ظ)گفته اند که نامیده اند اهل بیت و کتاب اللّه بثقلین برای ثقل
رعایت حقوق ایشان].
وجه 27-دلالت اعلمیت أهلبیت از تعبیر بثقلین بر وجی دیگر و عبارات
علمای سنت
وجه بیست و هفتم آنکه:تعبیر جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از کتاب خدا و اهل بیت خود سلام اللّه علیهم بثقلین بوجه دیگر هم دلالت بر أعلمیّت این حضرات دارد.بیانش اینکه:علمای أعلام سنّیّه در بیان وجوه تسمیه کتاب و عترت بثقلین این هم افاده کرده اند که:کتاب و عترت سبب صلاح و آبادی دین می باشد،و پر ظاهر است که نفوس قدسیّه که مثل قرآن مبین سبب آبادی دین باشند بلا شبهه و ارتیاب أعلم خلق اللّه أجمعین خواهند بود،و لا أقلّ رجحان ایشان در علم بر زمره أصحاب محلّ خفا و احتجاب نخواهد بود،و فی هذا قمع لرأس المعاند الجحود.
حالا شواهد این مطلب که اهل بیت طاهرین سلام اللّه علیهم أجمعین مثل قرآن مبین سبب صلاح و آبادی دین می باشند باید شنید.
جار اللّه زمخشری در کتاب«فائق»گفته:
[النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: خلفت فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی. الثّقل:المتاع المحمول علی الدّابّة،و إنّما قیل للجنّ و الانس الثّقلان،لانّهما قطان الارض،فکأنّهما ثقلاها و قد شبّه بهما الکتاب و العترة فی أنّ الدین یستصلح بهما و یعمر کما عمرت الدّنیا بالثقلین] و شرف الدین حسن بن محمّد الطیّبی در«کاشف-شرح مشکاة»گفته:[قوله:
الثّقلین،الثقل المتاع المحمول علی الدّابّة،و إنّما قیل للانس و الجنّ الثّقلان، لانّهما قطان الارض،فکانّهما ثقلاها و قد شبّه بهما الکتاب و العترة لأنّ الدّین یستصلح بهما و یعمر کما عمرت الدّنیا بالثّقلین].
و ملا علی قاری در«شرح شفای قاضی عیاض»گفته:[و سمیّا بالثّقلین إمّا لثقلهما علی نفوس کارهیهما أو لکثرة حقوقهما فهما شاقّان،أو لعظم قدرهما،أو لشدّة الاخذ بهما،أو لثقلهما فی المیزان من قبل ما أمر به فیهما،أو لأنّ عمارة الدّین بهما کما عمرت الدّنیا بالانس و الجنّ المسمّیین بالثّقلین فی قوله تعالی:سنفرغ لکم أیّها الثّقلان].
و نیز ملا علی قاری در«مرقاة-شرح مشکاة»گفته:[قال صاحب«الفائق»
الثّقل المتاع المجعول(المحمول.ظ)علی الدّابّة،و إنّما قیل للجنّ و الانس الثقلان لانّهما ثقال(قطان.ظ)الارض فکانّهما ثقلاها،و قد شبّه بهما الکتاب و العترة فی أنّ الدّین یستصلح بهما و یعمر کما عمرت الدّنیا بالثّقلین].
و شیخ عبد الحق دهلوی در«لمعات-شرح مشکاة»گفته:[و یقال للجنّ و الانس الثقلان لانّهما یسکنان الارض و تعمر بهما فکأنّهما ثقلاها،و بهذا الاعتبار أیضا سمیا(سمّی.ظ)الکتاب و العترة ثقلین لأنّه یستصلح بهما الدّین و یعمر کما عمرت الدّنیا بالثّقلین].
و شهاب الدین احمد بن محمّد بن عمر الخفاجی در«نسیم الریاض-شرح شفای قاضی عیاض»گفته:[و الثقلین تثنیة ثقل،و هو ما یثقل من الثّقل ضدّ الخفّة،و هما الانس و الجنّ،فسمّاهما ثقلین تعظیما لشأنهما،و إن عمارة الدّین بهما کما تعمر الدّنیا بالانس و الجنّ].
وجه 28-دلالت قرین قرآن بودن أهلبیت بر أعلمیت آن حضرات
وجه بیست و هشتم آنکه:جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم درین حدیث شریف أهل بیت علیهم السّلام را قرین قرآن مجید قرار داده،و این معنی عند الامعان دلیل أعلمیّت این حضرات است،زیرا که قرآن مجید و فرقان حمید معدن علوم ربّانیّه و مجمع معارف صمدانیّه است،پس قرین قرآن از أمّت جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم احدی نمی تواند شد إلاّ کسی که أعلم خلق بآن بوده باشد،زیرا که با وجود أعلم،غیر أعلم را قرین قرآن وا نمودن ظلم صریح و حیف فضیح است،و تنزیه و تبریه ساحت علیای نبوی از آن واجب و لازم.و هر گاه أعلمیّت أهل بیت علیهم السّلام باین تقریر متین و تحریر رصین ظاهر و مستبین گردید،و اینهم مرّة بعد مرّة بدلائل کتاب و سنّت واضح شده که أعلمیّت مستلزم خلافت است و با وجود أعلم غیر أعلم خلیفه نمی تواند شد،دیگر کیست که در دلالت حدیث ثقلین بر امامت و خلافت أهل بیت علیهم السّلام کلامی آغاز نهد،و در چنین حقّ واضح و صدق لائح،لم و لا نسلّم را بر زبان آورده داد مکابره فضیحه بدهد؟!
وجه 29-محکوم فرمودن پیغمبر صلی اللّه علیه و آله امت را بگرفتن علم
از اهلبیت و استلزام آن مر أعلمیت حضرات را و نقل کلمات عامه
وجه بیست و نهم آنکه:درین حدیث شریف جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم
أمّت خود را محکوم نموده به اینکه أخذ علم از اهل بیت علیهم السّلام نمایند،و پر ظاهر است که این معنی مستلزم أعلمیّت این حضرات می باشد،زیرا که اگر معاذ اللّه در أصحاب جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم کسی می بود که أعلم از حضرات أهل بیت بوده باشد می بایست که همان کس در این حدیث مأخذ علم قرار داده شود،چه ارجاع مردم بسوی غیر أعلم با وصف أعلم ترجیح مرجوح و ظلم مقبوح و اغراء بالجهل و خسف علی الذّل می باشد که احدی از أرباب عقول و أحلام ارتکاب آن نمی تواند کرد،چه جای حضرت خیر الانام علیه و آله أفضل الصّلوة السّلام.و چون أعلمیت حضرات اهل بیت علیهم السّلام از این مقام بر أصحاب أفهام ظاهر و آشکار گردید،در خلافت و امامت این حضرات ریبی نماند،و ذلک لأنّ الاعلم أحقّ بالخلافة و الامامة و لا تعد و عنه إلی عیره الرّیاسة و الزّعامة.
و هر چند دلالت این حدیث شریف بر أخذ علم و تعلّم از اهل بیت علیهم السّلام أوضح و أصرح از آنست که محتاج باستشهاد بوده باشد،لیکن بنا بر إفحام خصام شطری از کلمات علمای أعلام سنّیّه متعلّق بآن باید شنید.
علامه تفتازانی در«شرح مقاصد»گفته:[فان قیل:قال اللّه تعالی: إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً .و
قال النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم: انّی ترکت فیکم ما إن أخذتم به لن تضلّوا،کتاب اللّه تعالی و عترتی أهل بیتی.
و قال علیه الصّلوة و السّلام: إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه فیه الهدی و النّور،فخذوا بکتاب اللّه و استمسکوا به و أهل بیتی،أذکرکم اللّه فی أهل بیتی،أذکرکم اللّه فی أهل بیتی، أذکرکم اللّه فی أهل بیتی. و مثل هذا یشعر بفضلهم علی العالم و غیره.قلنا:لاتّصافهم بالعلم و التقوی مع شرف النّسب.أ لا تری أنّه علیه الصّلوة و السّلام قرنهم بکتاب اللّه تعالی فی کون التّمسّک بهما منقذا عن الضّلالة،و لا معنی للتمسّک بالکتاب إلاّ الاخذ بما فیه من العلم و الهدایة،فکذا فی العترة و لهذا
قال النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم: من أبطأ به عمله لم یسرع به نسبه].
و علامه محمد معین بن محمّد أمین سندی در«دراسات اللّبیب»در بیان حدیث
ثقلین گفته:[فظاهر الحثّ بالتّمسّک بهم التّمسّک بأخذ الاحکام الالهیّة منهم دلیله قرانهم فی ذلک بکتاب اللّه و الاخبار بترتّب عدم الضّلال علیه کما بالتّمسّک بالکتاب].
و احمد بن عبد القادر العجیلی در«ذخیرة المآل»گفته:[و محصّل
حدیث السّفینة: و إنّی تارک فیکم، الحثّ علی التّعلّق بحبلهم و حبّهم و علمهم و الاخذ بهدی علمائهم و محاسن أخلاقهم و شیمهم.فمن أخذ بذلک نجا من ظلمات المخالفة و أدّی شکر النّعمة و من تخلّف عنهم غرق فی بحار الکفر و تیار الطّغیان فاستوجب النّیران،فقد ورد أنّ بغضهم یوجب دخول النّار و کلّ عمل بدون ولائهم غیر مقبول و کلّ مسلم عن حبّهم مسئول،و اذاهم علی کاهل الصّبر محمول].
و نیز در«ذخیرة المآل»بعد ذکر حدیث ثقلین گفته:[و محصّله ما تقدّم فی محصّل حدیث السّفینة من الحثّ علی إعظامهم و التّعلّق بحبلهم و حبّهم و علمهم و الاخذ بهدی علمائهم و محاسن أخلاقهم شکرا لنعمة مشرّفهم صلوات اللّه علیه و علیهم].
و نیز در«ذخیرة المآل»گفته:
تعلّموا منهم و قدّموهم تجاوزوا عنهم و عظّموهم
أمّا التعلّم منهم فقد صحّ أنّهم معادن الحکمة،و صحّ فی
حدیث الثّقلین: فلا تقدّموهما فتهلکوا و لا تعلّموهما فانّهما أعلم منکم].
و عبارات سمهودی و ابن حجر مکّی و ولیّ اللّه لکهنوی که عنقریب در وجه بیست و ششم گذشته نیز مصرّح است به اینکه جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در حدیث ثقلین مردم را حثّ و ترغیب فرموده بر اقتدا و تمسّک و تعلّم از اهل بیت علیهم السّلام، فراجعها إن شئت.
وجه 30-دلالت حدیث ثقلین بر اینکه علم بنی صلی اللّه علیه و آله بطور
میراث بجناب امیر رسید،و دلالت آن بر اعلمیت آن حضرت و نقل کلام فرقانی
وجه سی ام آنکه:این حدیث شریف دلالت دارد بر آنکه علم جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بطور میراث بجناب أمیر المؤمنین علیه السّلام رسیده بود،و این معنی نیز دلیل صریح أعلمیّت آن جناب می باشد،و الأعلمیّة تستلزم الامامة و الخلافة،کما لا یخفی علی أصحاب السّلامة من الآفة.
اما اینکه این حدیث شریف دلیل رسیدن علم جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بسوی
جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام می باشد بنهج میراث،پس بحمد اللّه از افاده أکامل أرباب عرفان و أکابر أصحاب ذوق و وجدان سنّیّة واضح و عیانست.
سعید الدین محمد بن أحمد فرقانی در«شرح فارسی قصیده تائیه فارضیّه» بشرح شعر:
و أوضح بالتّأویل ما کان مشکلا علیّ بعلم ناله بالوصیة
علی ما نقل عنه گفته:[پیدا و روشن کرد علی بتأویل آنچه مشکل بود،و پوشیده بود از معنی و مراد قرآن و حدیث بر غیر او از صحابه خصوصا عمر،چنانچه در آن معرض گفته است:لولا علیّ لهلک عمر.با آنکه بیان تفسیر این مشکلات را متعرّض گشته بود بعلمی که بوی میراث رسیده بود از مصطفی(صلی الله علیه و آله)بوصیتی که از جهت وی فرموده بود:
إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی،أذکّرکم اللّه فی أهل بیتی، سه بار.و باز فرموده:
أنت منّی بمنزلة هارون من موسی غیر أنّه لا نبیّ بعدی. و بآنچه گفت:
أنا مدینة العلم و علیّ بابها] انتهی.
وجه 31-تصریح نبی صلی اللّه علیه و آله بأعلمیت در جمله«و انهما
لن یفترقا...»و نقل کلام عجیلی
وجه سی و یکم آنکه:جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم درین حدیث شریف أعلمیت اهل بیت علیهم السّلام را بصراحت تمام واضح فرموده چنانچه ارشاد نموده:
و إنّهما لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض سألت ربّی ذلک لهما،فلا تقدّموهما فتهلکوا و لا تقصروا عنهما فتهلکوا و لا تعلّموهم فانّهم أعلم منکم. و این ألفاظ مبارکه را در ضمن حدیث ثقلین،بسیاری از علمای أعلام اهل سنّت روایت کرده اند،کما ستدری عن قریب.
و علامه عجیلی در«ذخیرة المآل»کما سمعت آنفا معترف شده بصحّت قول آن جناب در حدیث ثقلین:
فلا تقدّموهما فتهلکوا و لا تعلّموهما فانّهما أعلم منکم ،و پر ظاهر است که أعلمیت اهل بیت علیهم السّلام دلیل واضح و برهان لائح خلافت این نفوس قدسیّه می باشد،پس إبای شاه صاحب از دلالت این حدیث شریف بر مقصود اهل حقّ جحود صریح و إنکار فصیحست که هرگز عاقلی بر آن اقدام نمی نماید و أصلا کاری نمی گشاید!].
وجه 32-اثبات اعلمیت حضرات بجملة«قلا تسبقوا أهلبیتی...»
وجه سی و دوم آنکه:جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم درین حدیث شریف أعلمیّت اهل بیت علیهم السّلام باین ألفاظ بلیغه هم ثابت نموده:
«فلا تسبقوا أهل بیتی فتفرّقوا و لا تخلّفوا عنهم فتضلّوا و لا تعلموهم فهم أعلم،و إنهم لن یخرجوکم من باب هدی و لن یدخلوکم فی باب ضلالة،أحلم النّاس کبارا و أعلمهم صغارا». و این ارشاد باسداد آن حضرت را أبو نعیم أصفهانی در کتاب«منقبة المطهّرین»روایت نموده، چنانچه عنقریب بحمد اللّه تعالی در وجه بیست دوّم دانستی،و پر ظاهر است که هر گاه جناب سرور کائنات علیه و آله أفضل الصّلوات باین تصریح صریح و توضیح نصیح أعلمیّت اهل بیت خود را در این حدیث ثابت و مبرهن فرموده باشد،باز چگونه کسی از عقلای متدینین اقدام خواهد کرد که دلالت این حدیث شریف را بر مطلوب اهل حق منع نماید؟!.چه أعلمیت اهل بیت أطیاب علیهم سلام الملک الوهّاب بلا شبهه و ارتیاب و بلا خفاء و احتجاب مستلزم امامت و خلافت این هادیان راه صواب است کما ظهر فی مجلّد حدیث مدینة العلم بنصّ الکتاب،و أفصح به الرّسول المستطاب فی هذا الباب،علیه و آله سلام اللّه ما همر سحاب.
وجه 33-دلالت عبارت«فتعلموا منهم..»بر أعلمیت ایشان و نقل عبارات قندوزی
وجه سی و سوم آنکه:جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أعلمیّت اهل بیت علیهم- السّلام را در این حدیث باین ألفاظ هم ارشاد فرموده:
فتعلّموا منهم و لا تعلّموهم فانّهم أعلم منکم. چنانچه شیخ سلیمان بلخی در«ینابیع المودّة»گفته:[
و فی «المناقب»عن أحمد بن عبد اللّه بن سلام عن حذیفة بن الیمان رضی اللّه عنه.قال: صلّی بنا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم الظّهر،ثمّ أقبل بوجهه الکریم إلینا فقال:معاشر أصحابی!أوصیکم بتقوی اللّه و العمل بطاعته،و إنّی أدعی فأجیب،و إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی،إنّ تمسّکتم بهما لن تضلوا و إنهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض،فتعلّموا منهم و لا تعلّموهم فانّهم أعلم منکم].
و نیز سلیمان بلخی در«ینابیع المودّة»این ألفاظ جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را در حدیث ثقلین بروایت جناب إمام حسن علیه السّلام هم آورده،چنانچه در ما بعد إنشاء اللّه می بینی.و در کمال ظهور است که أعلمیّت اهل بیت علیهم السّلام مستلزم خلافت و
امامت این حضرات می باشد،زیرا که نصوص آیات قرآن مجید و نصوص احادیث رسول ربّ مجید صلوات علیه و آله ما سجع الحمام بالتّغرید،دلالت واضحه دارد بر آنکه متأهل خلافت و امامت همانست که أعلم أمّت بوده باشد و تأمیر عالم بر أعلم نهایت قبیح و شنیع است،چه جای آنکه جاهل أجهل بر عالم أعلم تأمر و ترائس نماید،و باین سبقت و تقدّم در ضلال و تهجّم خود بیفزاید!.
وجه 34-تنصیص نبی صلی اللّه علیه و آله در حدیث ثقلین بر أعلمیت حضرات
أهلبیت و اعتراف اهلسنت بر ینمعنی
وجه سی و چهارم آنکه:تنصیص جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در این حدیث شریف بر أعلمیّت أهل بیت علیهم السّلام،و دلالت این حدیث شریف بر أعلمیّت این حضرات بحدّی واضح و لائح است که أکابر علمای سنّیه لب اعتراف بآن گشاده، داد إنصاف و ترک اعتساف داده اند،و بحمد اللّه بعد سماع کلمات ایشان أحدی از عقلا در دلالت این حدیث شریف بر امامت و خلافت اهل بیت علیهم السّلام أصلا ریبی نمی دارد،و بسبب ظهور استلزام أعلمیّت،امامت و خلافت را هرگز رو بسوی جحود و إنکار نمی آرد.
نور الدین سمهودی در«جواهر العقدین»بعد ذکر طرق حدیث ثقلین در عداد تنبیهات متعلّقه باین حدیث شریف گفته:[ثانیها:الّذین وقع الحثّ علی التّمسّک بهم من أهل البیت النّبوی و العترة الطّاهرة هم العلماء بکتاب اللّه عزّ و جل إذ لا یحثّ صلّی اللّه علیه و سلّم علی التّمسّک بغیرهم،و هم الّذین لا یقع بینهم و بین- الکتاب افتراق حتّی یردا الحوض،و لهذا
قال: لا تقدّموهما فتهلکوا و لا تقصروا عنهما فتهلکوا. و قال فی الطّریق الاخری فی عترتی (عترته.ظ):
لا تسبقوهم فتهلکوا و لا تعلّموهم فهم أعلم منکم. و اختصّوا بمزید الحثّ عن غیرهم من العلماء لما تضمّنته الاحادیث المتقدمة و
لحدیث أحمد: ذکر عند النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم قضاء قضی به علیّ رضی اللّه عنه،فأعجب النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم و قال:الحمد للّه الّذی جعل فینا الحکمة أهل البیت].
و ابن حجر مکی در«صواعق محرقه»بعد ذکر حدیث ثقلین گفته:[ثمّ الّذین وقع الحثّ علیهم منهم إنّما هم العارفون بکتاب اللّه و سنّة رسوله،إذ هم الّذین لا یفارقون
الکتاب إلی الحوض،و یؤیده الخبر السّابق:
و لا تعلّموهم فانّهم أعلم منکم.و تمیّزوا بذلک عن بقیّة العلماء لأنّ اللّه أذهب عنهم الرّجس و طهّرهم تطهیرا،و شرّفهم بالکرامات الباهرة و المزایا المتکاثرة، و قد مرّ بعضها و سیأتی الخبر الّذی فی قریش:
و تعلّموا منهم فانّهم أعلم منکم. فاذا ثبت هذا العموم قریش فأهل البیت أولی منهم بذلک لأنّهم امتازوا عنهم بخصوصیّات لا یشارکهم فیها بقیّة قریش].
و جهرمی در«براهین قاطعه»گفته:[باز بدانکه کسانی که ترغیب باقتدا و تمسّک بایشان واقع شده از اهل بیت نیستند مگر آنها که عالم و عارف اند بکتاب اللّه و سنّت پیغمبر صلوات اللّه علیه،و همین جماعت مخصوصه اند که تا وقت ورود بر حوض از کتاب اللّه مفارقت نمی کنند،و حدیث سابق که فرمود:
لا تعلّموهم فانّهم أعلم منکم، مؤید این قول است،و باین صفت از بقیّة علما ممتازاند زیرا که خدای تبارک و تعالی رجس و گناه ازیشان برداشته است و پاکیزه ساخته است ایشان را و تشریف داده است بکرامات باهره و مزایای متکاثره،چنانچه بعضی از آنها مذکور شد،و بعد ازین حدیثی در شأن قریش خواهد آمد که پیغمبر صلوات اللّه علیه فرمود:
تعلّموا منهم فانّهم أعلم منکم :از قریش علم فرا گیرید که ایشان أعلم اند از شما، و هر گاه که این عموم أعلمیّت از برای قریش ثابت شد،پس اهل بیت نبوّت بثبوت أعلمیّت أولی و أنسب اند از قریش،زیرا که أهل بیت بخصوصیّات کثیره ممتازاند از بقیّه قریش که هیچکدام از ایشان در آن با اهل بیت شریک نیستند].
و ملا علی قاری در«مرقاة-شرح مشکاة»بعد نقل کلام طیّبی در معنی حدیث ثقلین گفته:[و أقول:الأظهر هو أنّ أهل البیت غالبا یکونون أعرف بصاحب البیت و أحواله،فالمراد بهم أهل العلم منهم المطّلعون علی سیرته الواقفون علی طریقته العارفون بحکمه و حکمته،و بهذا یصلح أن یکونوا مقابلا لکتاب اللّه سبحانه، کما قال: وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ .و یؤیّده ما
أخرجه أحمد فی«المناقب»عن حمید بن عبد اللّه بن زید أنّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم ذکر عنده قضاء قضی به علیّ ابن أبی طالب فأعجبه و قال:الحمد للّه الّذی جعل فینا الحکمة أهل البیت.
و أخرج
ابن أبی الدّنیا فی«کتاب الیقین»عن محمّد بن مسعر الیربوعی،قال:قال علیّ للحسن: کم بین الایمان و الیقین؟:قال:أربع أصابع قال:بیّن.قال:الیقین ما رأته عینیک،و الایمان ما سمعته أذنک و صدقت به.قال:أشهد أنّک ممّن أنت منه،ذریة بعضها من بعض.
و فارق الزّهریّ(و قارف الزهری ذنبا.ظ)فهام علی وجهه.فقال زین العابدین:
قنوطک من رحمة اللّه الّتی وسعت کلّ شیء أعظم علیک من ذنبک!فقال الزّهری:اللّه أعلم حیث یجعل رسالته،فرجع إلی أهله و ماله].
و عبارت مولوی ولیّ اللّه لکهنوی و عبارت علامه عجیلی که در وجه بیست و چهارم گذشته،و همچنین عبارت علامه عجیلی که در وجه بیست و نهم مرقوم شده نیز مظهر دلالت حدیث ثقلین بر أعلمیّت اهل بیت علیهم السّلام می باشد،فلا تغفل
وجه 35-دلالت حدیث بر أفضلیت ایشان از کلمات بزرگان سنیان و دلالت
أفضلیت بر امامت
وجه سی و پنجم آنکه:این حدیث شریف بلا شبهه دلیل أفضلیّت حضرات اهل بیت علیهم السّلام از غیر ایشان می باشد.و أفضلیّت،کما سمعت غیر مرّة دلیل امامت است لقبح إمامة المفضول عند وجود الفاضل،و فی ذلک رغم أنف المجادل المناضل.
اما دلالت این حدیث شریف بر أفضلیّت اهل بیت علیهم السّلام،پس بر هیچ عاقل مخفی نیست.زیرا که جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در این حدیث شریف اهل بیت خود را بقرآن مجید و فرقان حمید که أفضل کتب منزله می باشد،و فضائلش لا تعدّ و لا تحصی هست مقرون و منضمّ فرموده،و مجرّد این معنی کاشف از أفضلیّت این حضرات بر تمامی خلائق می گردد.زیرا که اگر از خلق خدا کسی دیگر این منزلت را دارا می بود که مقارن قرآن مجید شود البتّه جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم که أفضل معصومین و أعدل خلق اللّه أجمعین است همان کس را قرین قرآن قرار می داد،و هرگز روا نمی داشت که اهل بیت خود را سلام اللّه علیهم با وجود آن کس مقرون بقرآن گرداند.
و هر گاه که این معنی،علی خلاف مزعوم المعاندین،صورت نگرفت بر هر ذی عینین کالصبح لدی الاسفار،واضح و آشکار گردید که حضرات اهل بیت علیهم السّلام أفضل خلق اللّه می باشند،و آنانکه در این حق صریح و صدق نصیح کلامی دارند گونه دین و
إیمان بناخن کفر و الحاد می خراشند!.
و بحمد اللّه تعالی دلالت مقارنت حضرات اهل بیت علیهم السّلام با قرآن مجید بر کمال فضل و جلالت و شرف و نبالت این حضرات از افادات علمای أعلام و محققین فخام سنّیه نیز ظاهر و باهر است.
علامه تفتازانی در«مقاصد»که متن«شرح مقاصد»است گفته:[و فضل العترة الطاهرة بکونهم أعلام الهدایة و أشیاع الرّسالة علی ما یشیر إلیه ضمّهم إلی کتاب اللّه فی إنقاذ المتمسّک بهما عن الضلالة].
و ملک العلماء شهاب الدّین بن شمس الدّین دولت آبادی در«هدایة السّعداء»در شرح حدیث ثقلین گفته:
[قوله: فیکم الثقلین،
و قوله: إن تمسّکتم بهما ،و
قوله:
لن یتفرّقا حتّی یردا ،و
قوله: کیف تخلفونی فیهما ،در جمیع ضمائر مذکوره قرآن و فرزندان را رسول جمع کرد تا اشارت باشد که تعظیم مجموع،یعنی قرآن و فرزندان برابر است،و هیچ کسی از گویندگان،نؤمن ببعض و نکفر ببعض نباشد.
اگر از یکی منکر شوی و بر یکی إیمان آری إیمان نباشد،و اگر هر دو بمرتبه تعظیم برابر نبودندی جمع ضمیر جائز نشدی.بئس الخطیب أنت.قاله لمن قال فی الخطبة:من أطاع اللّه و رسوله فقد رشد و من یعصهما فقد غوی.
قوله: کتاب اللّه و عترتی ذکر بالعطف.قال الشیخ الامام عبد القاهر الجرجانی:العطف هو الجمع بین الشّیئین فی العطف(الحکم.ظ)و الاصل فیه الواو و هو لمطلق الجمع عندنا،أی الجمع بین- المعطوف و العطف فی الحکم الّذی هو الاثبات أو النّفی،و علیه عامّة أهل اللّغة و أئمّة الفتوی].انتهی ما أردنا نقله من کلام الدّولتابادی،و فیه کمال الرّغم لآناف الأعادی! و از عجائب آیات ظهور امر حق این ست که ملک العلماء دولت آبادی در«هدایة السّعدا»حدیثی از جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نقل کرده که در آن حدیث،خود آن جناب مذکور بودن اهل بیت علیهم السّلام را با قرآن یکجا در حدیث ثقلین ذکر فرموده و آن را در مقام إثبات کمال شرف این حضرات بمنزله دلیل وانموده چنانچه
در«هدایة السّعدا»کما سمعت سابقا گفته:[در«جامع نصرت»می گوید:چون مصطفی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از مکّه در حجّة الوداع بمدینه در آمد،فاطمه را در کنار گرفت و گفت:فرزندم!أجل من بقریب رسیده.فاطمه بیهوش گشت،بعد ساعتی بهوش باز آمد و گفت:أی بابای مهربان من!نیکو می دانی که دختر بی مادر شکسته دل باشد تو از مادر مشفق تر بوده و فرزندان مرا از تو بهتر کسی مشفق و مربّی نبوده،حال من و حال فرزندان من چه باشد؟گفت:أی فاطمه!در حق فرزندانی که إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی ،
و إنّی سائلکم غدا در شأنشان باشد،و محبوب و محفوظ و عزیز و نفیس باشند بنصّ
إنّی تارک فیکم الثّقلین، و با قرآن یکجا مذکور،
و لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض در حقشان وارد است:مادر این چنین فرزندان غم فرزند چرا خورد؟]الخ.
و سید محمد بخاری در«تذکرة الابرار»در خطبه مقاله أولی گفته:[الحمد للّه الّذی شرف السّادات بخطاب: إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً .و أنزل فی حقّهم لتعظیم قدرهم، لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی .و الصلوة و السّلام علی النّبیّ الامّی الّذی ذکر أولاده لعلوّهم فی الشأن مساویا بالقرآن،حیث
قال إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی،فان تمسّکتم بهما لن تضلّوا بعدی] الخ.
وجه 36-دلالت لفظ ثقلین بر عظمت قدر قرآن و عترت و برابر بودن
عظمت آندو و دلالت افضلیت بر امامت و نقل عبارات جمعی کثیر از اکابر اهل
سنت در معنای ثقل و ثقلین
وجه سی و ششم آنکه:جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در این حدیث شریف کتاب خدا و اهل بیت علیهم السّلام را معبّر بثقلین فرموده،و مجرّد این تعبیر رزین و تنویه مبین دلیل کمال عظمت قدر و علوّ أمر و کبر شأن و سموّ مکان قرآن مجید و حضرات اهل بیت علیهم السّلام می باشد،و أفضلیّت این حضرات را مثل أفضلیّت قرآن بنهایت انجلا و سفور می رساند،و أفضلیّت این حضرات دلیل امامت ایشان است بلا شبهه و ارتیاب،و اللّه العاصم عن التّبار و التّباب.و چون علمای کبار و عظمای أحبار اهل سنّت در بیان معنی ثقلین افاده این مطلب شریف بعبارات عدیده و کلمات سدیده فرموده اند،مناسب آنست که شطری از آن در اینجا مذکور گردد.
پس باید دانست که علامه فقیه ابو منصور محمد بن أحمد الازهری اللّغوی
در«تهذیب اللّغة»علی ما نقل عنه،در بیان معانی حدیث ثقلین گفته:[قال(1)و أصل الثقل أنّ العرب تقول لکلّ شیء نفیس خطیر مصون:ثقل.فسمّاهما ثقلین إعظاما لقدرهما و تفخیما لشأنهما،و أصله فی بیض النعام المصون.و قال ثعلبة بن صعیر المازنی یذکر الظّلیم و النّعامة:
فتذکرا ثقلا رثیدا بعد ما ألقت ذکاء یمینها فی کافر
و یقال للسیّد العزیز:ثقل،من هذا.و سمّی اللّه تعالی الجنّ و الانس الثقلین.سمّیا ثقلین لتفضیل اللّه تعالی إیّاهما علی سائر الحیوان المخلوق فی الارض بالتّمییز و العقل الّذی خصّا به].
و أبو إسحاق أحمد بن محمّد بن ابراهیم الثّعلبی در کتاب«الکشف و البیان»بتفسیر آیه سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ الثَّقَلانِ گفته:[و قال بعض أهل المعانی:کلّ شیء له قدر و وزن ینافس فیه فهو:ثقل،و منه قیل لبیض النّعامة:ثقل،لأنّ واجده و صائده یفرح إذا ظفر به،قال الشاعر:
فتذکرا ثقلا رثیدا بعد ما ألقت ذکاء یمینها فی کافر
و قال النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم: انّی تارک فیکم الثّقلین،کتاب اللّه و عترتی.فجعلهما ثقلین إعظاما لقدرهما].
و ابو محمد حسین بن مسعود الفرّاء البغوی در«معالم التّنزیل»در تفسیر آیه سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ الثَّقَلانِ ،گفته:[و قال أهل المعانی:کلّ شیء له قدر و وزن ینافس فیه فهو ثقل.
قال النبی صلّی اللّه علیه و سلّم: إنی تارک فیکم الثّقلین،کتاب اللّه و عترتی.فجعلهما ثقلین إعظاما لقدرهما].
و مجد الدین ابن الاثیر الجزری در«نهایة اللّغة»در لغت ثقل گفته:[و یقال لکلّ خطیر نفیس:ثقل.فسمّا هما ثقلین إعظاما لقدرهما و تفخیما لشأنهما].
و نیز ابن الاثیر در«جامع الأصول»در شرح غریب فضل أهل البیت گفته:
[قیل العرب تقول لکل خطیر نفیس:ثقل.فجعلهما ثقلین إعظاما لقدرهما و تفخیما لشأنهما].
و سبط ابن الجوزی در«تذکرة خواصّ الأمّة»،بعد ذکر بعض طرق
1) یعنی ثعلب ( 12 )
حدیث ثقلین گفته:[و الثقلان:الخطیران العظیمان].
و محمد بن یوسف الکنجی در«کفایة الطّالب»بعد ذکر حدیثی که در آن ذکر ثقلین وارد است گفته:[و أمّا الثّقلان فأحدهما کتاب اللّه عزّ و جلّ،و الآخر عترة النّبیّ و أهل بیتی علیهم السّلام،و هما أجلّ الوسائل و أکرم الشفعاء عند اللّه عزّ و جلّ].
و محیی الدین یحیی بن شرف النّووی در«منهاج-شرح صحیح مسلم»در شرح حدیث ثقلین گفته:[
قوله صلّی اللّه علیه و سلّم: و أنا تارک فیکم الثقلین(ثقلین.ظ) فذکر کتاب اللّه و أهل بیته.قال العلماء:سمّیا ثقلین لعظمها و کبیر(کبر.ظ)شأنهما.
و قیل:لثقل العمل بهما].
و محمد بن مکرم الأنصاری در«لسان العرب»در لغت ثقل نقلا عن«التّهذیب» للازهری گفته:[قال(1):و أصل الثّقل أنّ العرب تقول لکلّ شیء نفیس خطیر مصون:ثقل،فسمّاهما ثقلین إعظاما لقدرهما و تفخیما لشأنهما،و أصله فی بیض النّعام المصون.و قال ثعلبة بن صعیر المازنی یذکر الظلیم و النّعامة:
فتذاکرا ثقلا رثیدا بعد ما ألقت ذکاء یمینها فی کافر
و یقال للسّیّد العزیز:ثقل من هذا،و سمّی اللّه تعالی الجنّ و الانس الثّقلین.
سمّیا ثقلین لتفضیل اللّه تعالی إیّاهما علی سائر الحیوان المخلوق فی الارض بالتّمییز و العقل الّذی خصّا به].
و أبو العباس أحمد بن محمّد قمولی در«تکمله تفسیر مفاتیح الغیب»بتفسیر آیه سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ الثَّقَلانِ ،گفته:[و الثّقل:الامر العظیم.
قال علیه السّلام: إنّی تارک فیکم الثّقلین].
و علاء الدین علی بن محمّد بن إبراهیم البغدادی المعروف بالخازن در«لباب التّأویل» بتفسیر آیه: سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ الثَّقَلانِ ،گفته:[و قیل:کلّ شیء له قدر و وزن ینافس فیه فهو ثقل.و منه
قول النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم: إنّی تارک فیکم الثّقلین، کتاب اللّه و عترتی،فجعلهما ثقلین إعظاما لقدرهما].
1) یعنی ثعلب
و حسن بن محمد الطیبی در«کاشف-شرح مشکاة»در شرح حدیث ثقلین گفته:[و سمی الجنّ و الانس ثقلین لانّهما فضلا بالتّمییز علی سائر الحیوان،و کلّ شیء له وزن و قدر یتنافس فیه فهو ثقل].
و أبو حیان أندلسی در«بحر محیط»بتفسیر آیه: سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ الثَّقَلانِ ، گفته:[و الثقل الامر العظیم.و
فی الحدیث: إنّی تارک فیکم الثّقلین،کتاب اللّه و عترتی.
سمّیا بذلک لعظمهما و شرفهما].
و محمد بن یوسف زرندی در«نظم درر السّمطین»بعد ذکر حدیث ثقلین گفته:
[و قد جعلهما ثقلین لأنّ کلّ نفیس و خطیر ثقل.و منه:الثّقلان الانس و الجنّ، لانّهما فضّلا بالتّمییز و العقل علی سائر الحیوان،و کلّ شیء له وزن و قدر یتنافس فیه فهو ثقل،و سمّاهما بذلک إعظاما لقدرهما].
و محمد بن یعقوب فیروزآبادی در«قاموس»گفته:[الثقل،محرّکة:متاع المسافر و حشمه و کلّ شیء نفیس مصون.و منه
الحدیث: إنّی تارک فیکم الثقلین کتاب اللّه و عترتی].
و محمد بن خلفة الوشتانی الابی در«إکمال إکمال المعلم»در حدیث ثقلین گفته:
[و العرب تقول لکلّ شیء نفیس:ثقل،فجعلهما ثقلین لعظمهما].
و شهاب الدین دولت آبادی در«هدایة السّعدا»در شرح حدیث ثقلین گفته:
[و فی«الدّرر»:فی سورة الرّحمن و فی العلمی ذکر أبو عمرو أنّ أصل کلمة ثقل من النّفاسة لا من الثقل و الثّقل بیض النعام لسوائه(لاستوائه.ظ)و بقائه فسمّاهما ثقلین إعظاما لقدرهما و تفخیما لشأنهما،کذا فی«النّهایة»،و فی«الصّحاح»:الثّقل،بالتحریک متاع المسافر و حشمه.و فی«النّکات»الثقل اسم لشیء یثقل،و سمّی الثقل لأنّ العرب یسمّی العظیم ثقلا و ثقیلا.قال مجاهد:الثّقل و الثّقیل واحد یذکران فی التّعظیم.کذا فی الزّاهدی عند قوله تعالی: قَوْلاً ثَقِیلاً .در قول ثقیل قولهاست،أوّل آنکه:
قول شریف است،و عرب را عادت است چیزی که بفضل و شرف یاد کنند آن را بثقل و رجحان و وزن وصف کنند و گویند:هذا أرجح من ذلک،و هذا الکلام له وزن
أی قدر،و کان المراد منه أشرف منه و أحسن.یعنی ما بتو وحی کنیم قرآنی شریف و بزرگوار.دوم آنکه:قولا ثقیلا فی الثّواب کما قال:کلمتان ثقیلتان فی المیزان و خفیفتان فی اللّسان.سوّم آنکه:قولا ثقیلا فی العمل و حفظ حدوده و أحکامه لا فی القراءة،و هذا کمن قال لآخر:ارفع هذا العدل علی السّطح،فقال:یثقل علی السّامع هذا الکلام لأنّ عین الکلام لیس بثقیل و لکنّ العمل ثقیل،چون بر موحّدان و متدیّنان عمل ایشان ثقیل باشد.
و محمد بن محمد بن یوسف السنوسی در«مکمّل إکمال الاکمال»در شرح حدیث ثقلین گفته:[و العرب تقول لکلّ شیء نفیس:ثقل،فجعلتهما ثقلین لعظمها].
و شمس الدین سخاوی در«استجلاب ارتقاء الغرف»بعد ذکر طرق حدیث ثقلین گفته:[و قد أشرت إلی شیء من فوائد هذا الحدیث،فالثّقلان و هما کما تقدّم کتاب اللّه و العترة الطیّبة إنّما سمّاهما بذلک إعظاما لقدرهما و تفخیما لشأنهما فانّه یقال لکلّ شیء خطیر نفیس:ثقل.و أیضا فلانّ الاخذ بهما و العمل بهما ثقیل،و منه قوله تعالی: سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقِیلاً ،أی له وزن و قدر.أو لأنّه لا یؤدّی إلاّ بتکلیف ما یثقل.
و کذا قیل للجنّ و الانس:الثقلان لکونهما قطّان الارض و فضلا بالتمییز علی سائر الحیوان].
و حسین بن علی الکاشفی در«رساله علیّه»گفته:
[قال رسول اللّه صلعم:
إنّی تارک فیکم الثّقلین،کتاب اللّه فیه الهدی و النّور،فخذوا بکتاب اللّه و استمسکوا به و أهل بیتی،أذکرکم اللّه فی أهل بیتی. یعنی می گذارم در میان شما دو چیز بزرگ]إلخ.
و نیز حسین کاشفی در«مواهب علیّه»که معروفست بتفسیر حسینی بتفسیر آیه: سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ الثَّقَلانِ ،گفته:[عرب آنچه بزرگ قدر و قیمتی بود آن را ثقل گویند،
إنّی تارک فیکم الثقلین].
و جلال الدین سیوطی در«درّ نثیر-مختصر نهایة ابن أثیر»در لغت ثقل گفته:[
إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی.سمّاهما ثقلین لعظم قدرهما، و یقال لکلّ نفیس خطیر:ثقل].
و نیز سیوطی در«مجاز الفرسان إلی مجاز القرآن»گفته:[و قد یکون ثقل
المعانی مجازا عن شرفها و علوّ قدرها،و منه قوله تعالی: إِنّا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقِیلاً .
قیل:شاقّا العمل به،و قیل:نفیسا لا نظیر له لیس بخفیف و لا سفساف.و
قال علیه الصلوة و السّلام: خلفت فیکم الثّقلین،کتاب اللّه و أهل بیتی.تجوّز بثقلهما عن عظم قدرهما].
و نور الدین علی بن عبد اللّه السّمهودی در«جواهر العقدین»بعد ذکر حدیث ثقلین گفته:[قلت:و هنا تنبیهات:أحدها
قوله فی حدیث مسلم و غیره: و أنا تارک فیکم ثقلین ،أی کتاب اللّه و العترة الطاهرة کما سبق،سمّاهما ثقلین لعظمهما و کبر شأنهما کما قاله النّووی،إنّ الثّقل محرّکا یطلق لغة کما فی«القاموس»علی متاع المسافر و کلّ شیء نفیس مصون.قال:و منه
الحدیث: إنّی تارک فیکم الثقلین،کتاب اللّه و عترتی، و الثّقلان الانس و الجنّ،و الاثقال کنوز الارض،و موتاها،انتهی.و قال غیره:
کلّ خطر(خطیر.ظ)نفیس ثقل،و منه الثقلان الانس و الجانّ لانّهما فضّلا بالتّمییز و العقل علی سائر الحیوان و هما قطّان الارض و سکّانها].
و شهاب الدین قسطلانی در«مواهب لدنیّه گفته:[و الثقل محرّکة کما فی «القاموس»:کلّ شیء نفیس مصون.قال:و منه
الحدیث: إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی].
و شمس الدین علقمی در«کوکب منیر-شرح جامع صغیر»گفته:[
قوله و أنا تارک فیکم الثّقلین،فذکر کتاب اللّه و أهل بیته. قال النّووی:قال العلماء:سمّیا ثقلین لعظمهما و کبر شأنهما].
و محمد بن أحمد المعروف بالخطیب الشّربینی در تفسیر«سراج منیر»«گفته:
[و الثقل العظیم الشریف.
قال صلّی اللّه علیه و سلّم: إنّی تارک فیکم الثقلین کتاب اللّه عز و جلّ و عترتی].
و ابن حجر مکّی در«صواعق محرقه»بعد ذکر حدیث ثقلین گفته:[سمّی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم القرآن و عترته،و هی بالمثّناة الفوقیة الاهل و النّسل و الرّهط الأدنون:ثقلین،لأنّ الثّقل کلّ نفیس خطیر مصون،و هذان کذلک إذ کلّ منهما معدن للعلوم الدّینیّة و الاسرار و الحکم العلیّة و الاحکام الشرعیة].
و نیز ابن حجر مکی در«صواعق»بعد ذکر حدیث ثقلین گفته:[و سمّاهما ثقلین إعظاما لقدرهما،إذ یقال لکلّ خطیر شریف:ثقل،أو لأنّ العمل بما أوجب اللّه من حقوقهما ثقیل جدّا،و منه قوله تعالی: إِنّا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقِیلاً ،أی له وزن و قدر لأنّه لا یؤدّی إلاّ بتکلیف ما یثقل،و سمّی الانس و الجنّ ثقلین لاختصاصهما بکونهما قطّان الارض و بکونهما فضّلا بالتّمییز علی سائر الحیوان].
و محمد طاهر فتنی در«مجمع البحار»گفته:[
فیه: إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی. سمّیا به لأنّ الاخذ بهما و العمل بهما ثقیل.و یقال لکلّ خطیر نفیس:ثقل،فسمّاهما به إعظاما لقدرهما و تفخیما لشأنهما].
و مرزا مخدوم شریفی در«نواقض»بعد ذکر حدیث ثقلین گفته:[
قوله صلّی اللّه علیه و سلّم: و أنا تارک فیکم الثقلین ،سمّاهما ثقلین لأنّ الاخذ بهما و العمل بهما و المحافظة علی رعایتهما ثقیل.و قیل:سمّاهما ثقلین لأنّه کلّ نفیس و خطیر ثقل.
و منه:الثّقلان الانس و الجنّ،لأنّهما فضّلا بالتّمییز علی سائر الحیوانات.و کلّ شیء له وزن و قدر یتنافس فیه فهو ثقل.و سمّاهما بذلک إعظاما لقدرهما].
و کمال الدین جهرمی در«براهین قاطعه»در ترجمه حدیث ثقلین گفته:
[بتحقیق که من در میان شما می گذارم ثقلین.یعنی:دو چیز نفیس عظیم در میان شما می گذارم].
و نیز جهرمی در«براهین قاطعه»گفته:[تنبیه:بدانکه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قرآن و عترت خود را که بمعنی أهل و نسل و رهط است ثقلین خواند،زیرا که ثقل هر چیزی نفیس عظیم الشأن محفوظ است و قرآن و عترت طاهره این حال دارند،زیرا که هر یک از ایشان معدن علوم دینی و منبع أسرار و حکمت عملی و أحکام شرعیّه اند].
و جمال الدین محدث در«روضة الاحباب»در ترجمه حدیث ثقلین گفته:
[بدانید که من در میان شما دو أمر عظیم می گذارم].
و ملا علی قاری در«شرح شفاء»در شرح قول ماتن:و أوصی بالثّقلین بعده، گفته:[و سمّیا بالثّقلین إما لثقلهما علی نفوس کارهیهما،أو لکثرة حقوقهما،فهما
شاقّان،أو لعظم قدرهما].
و نیز ملا علی قاری در«مرقاة-شرح مشکاة»در شرح حدیث ثقلین گفته:
[و أنا تارک فیکم الثّقلین. بفتحتین،أی الامرین العظیمین،سمّی کتاب اللّه و أهل بیته بهما لعظم قدرهما و لأنّ العمل بهما ثقیل علی تابعهما].
و مناوی در«فیض القدیر-شرح جامع صغیر»در شرح حدیث ثقلین گفته:
[
و أنا تارک فیکم ثقلین. سمّیا بهما لعظم شأنهما و شرفهما].
و نیز مناوی در«تیسیر-شرح جامع صغیر»گفته:[
و أنا تارک فیکم ثقلین. سمّیا به لعظمهما و شرفهما].
و شیخانی قادری در«صراط سویّ»بعد ذکر روایات حدیث ثقلین گفته:
[و معنی الثّقلین فی الاحادیث المذکورة:العظیم و کبیر الشّأن،کما قاله النّووی.
و فی«القاموس»:یطلق الثّقل علی متاع المسافر،و کلّ شیء نفیس مصون،و الثّقلان الانس و الجنّ لتفضیلهما عن(علی.ظ)غیرهما بالتّمییز و العقل.و الاثقال:کنوز الأرض و موتاها].
و شیخ عبد الحق دهلوی در«مدارج النبوّة»در ترجمه حدیث ثقلین گفته:
[بدانید که من در میان شما دو أمر عظیم می گذارم].
و نیز عبد الحق دهلوی در«لمعات-شرح مشکاة»در شرح حدیث ثقلین گفته:
[
قوله: إنّی تارک فیکم الثّقلین. الثّقل بکسر المثلّثة و فتح القاف ضدّ الخفة.
و الثقل(1)بالضم و بفتحتین:متاع المسافر و حشمه و کلّ شیء نفیس مصون.و منه
الحدیث: إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی، کذا فی«القاموس».و قیل:
سمّیا بهما لأنّ الاخذ بهما و العمل بهما ثقیل.و یقال للجنّ و الانس:الثقلان،لانّهما یسکنان الارض و تعمر بهما فکانّما ثقلاها،و بهذا الاعتبار أیضا سمّی الکتاب و العترة ثقلین،لأنّه یستصلح بهما الدّین و یعمر کما عمرت الدّنیا بالثّقلین.و قیل:وجه تسمیة الجنّ و الانس بالثّقلین أیضا باعتبار نفاستهما و قدرهما و لفضل تمیّزهما علی
1) هذا و هم نشأ من عدم فهم عبارة « القاموس » فراجعه ان شئت ، و اللَّه العاصم ( 12 ) .
سائر الحیوان،فتدبر].
و شهاب الدین خفاجی در«نسیم الرّیاض»در شرح
حدیث «أوصیکم بکتاب اللّه و عترتی» گفته:[و هذا حدیث صحیح رواه مسلم فی خطبة خطبها صلّی اللّه علیه و سلّم و سمّاهما فیه ثقلین،کما یأتی تعظیما لشأنهما،
فقال: إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی لن یفترقا حتی یردا علیّ الحوض].
و نیز خفاجی در«نسیم الرّیاض»در شرح قول قاضی عیاض:و أوصی بالثّقلین بعده،گفته:[فسمّاهما ثقلین تعظیما لشأنهما و إنّ عمارة الدّین بهما کما تعمر الدّنیا بالانس و الجنّ و لرجحان قدرهما،لأنّ الرّجحان فی المیزان بثقل ما فیها،أو لأنّه یثقل رعایة حقوقهما].
و علی عزیزی در«سراج منیر-شرح جامع صغیر»در شرح ثقلین گفته:
[
و أنا تارک فیکم ثقلین. سمّیا ثقلین لعظمهما و شرفهما و کبر شأنهما].
و محمد بن عبد الباقی زرقانی در«شرح مواهب لدنیّه»در شرح حدیث ثقلین گفته:[و
أنا تارک فیکم ثقلین، بفتحتین و دون ال کما فی مسلم.سمّیا به لعظم شأنهما و شرفهما].
و نیز زرقانی در«شرح مواهب لدنیّه»گفته:[و الثّقل،محرکة أی بفتح المثلّثة و القاف کما فی«القاموس»:کلّ شیء نفیس مصون.قال:و منه
الحدیث إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی. فسمّاهما ثقلین لنفاستهما.و فی«المعلم» للمازری:قال ثعلب:سمّاهما ثقلین لأنّ العمل و الاخذ بهما ثقلین،و العرب تقوله (تقول.ظ)لکلّ شیء،نفیس ثقل،فسمّاهما ثقلین لعظمهما]انتهی.
و حسام الدین سهارنپوری در«مرافض»در ترجمه حدیث ثقلین گفته:[و من گذارنده ام در میان شما دو متاع نفیس را].
و نیز سهارنپوری در«مرافض»در ترجمه حدیث ثقلین نقلا عن«المدارج» و«روضة الاحباب»گفته:[من می گذارم در میان شما دو أمر عظیم].
و مرزا محمد بدخشانی در«مفتاح النجا»بعد ذکر حدیث ثقلین گفته:[أقول:
سمّی القرآن و عترته الثقلین،لان الثّقل کل نفیس خطیر مصون،و هذان کذلک إذ کلّ منهما معدن العلوم الدّینیّة و الاسرار و الحکم العلیّة و الاحکام الشرعیة،و لذا حثّ صلّی اللّه علیه و سلّم علی الاقتداء و التّمسّک بهم].
و ملا معین بن محمد امین در«دراسات اللّبیب»در ذکر حدیث ثقلین گفته:
[فنظرنا فیه فوجدنا(فوجدناه.ظ)یعبر عن القرآن و أهل البیت بالثقلین و هو کلّ نفیس خطیر مصون،ففهمنا نفاسة أهل البیت و خطر و صونه(و خطرهم و صونهم.ظ) من قبیل کلّ تلک الاوصاف الّتی للقرآن للجمع بینهما].
و محمد بن علی الصبان المصری در«إسعاف الرّاغبین»بعد ذکر حدیث ثقلین گفته:[و الثقل محرّک کما فی«القاموس»و هو کلّ شیء نفیس مصون].
و محمد مرتضی الواسطی الزبیدی الحنفی در«تاج العروس»گفته:
[و الثقل،محرّکة:متاع المسافر و حشمه،و الجمع:أثقال،و کلّ شیء خطیر نفیس مصون له قدر و وزن ثقل عند العرب.و منه قیل لبیض النعام:ثقل،لأنّ آخذه یفرح به و هو قوت،و کذلک
الحدیث: إنّی تارک فیکم الثقلین کتاب اللّه و عترتی، جعلهما ثقلین إعظاما لقدرهما و تفخیما لهما.و قال ثعلب:سمّاهما ثقلین لأنّه الاخذ بهما و العمل بهما ثقیل].
و أحمد بن عبد القادر العجیلی در«ذخیرة المآل»گفته:[قال علمائنا، رحمهم اللّه:إنّما سمّی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم القرآن و العترة الثقلین.لأنّ الثقل کلّ نفیس خطیر،و هما کذلک معدن الاسرار و الحکم و الاحکام.و قیل:سمّیا ثقلین لثقل وجوب رعایة حقوقهما].
و مولوی محمد مبین أنصاری در«وسیلة النجاة»در ترجمه حدیث ثقلین گفته:[می گذارم در میان شما دو چیز نفیس عظیم،أول آن قرآن شریف که کتاب خداست و در آن نور و هدی است،پس بگیرید و عمل کنید بأوامر و نواهی آن و چنگل زنید بوی،و تحریص فرمود بر کتاب اللّه و ترغیب نمود باستمساک وی.بعد از آن فرمود:دوّم از آن دو چیز نفیس عظیم اهل بیت من اند]
و عبد الرحیم بن عبد الکریم صفی پوری در«منتهی الارب»گفته:[ثقل محرّکه:رخت مسافر و حشم وی.أثقال:جمع.و هر چیز نفیس و محفوظ.و منه
الحدیث إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی].
و ولی اللّه بن حبیب اللّه أنصاری در«مرآة المؤمنین»بعد ذکر حدیث ثقلین گفته:[و شاید که وجه تسمّیه کتاب اللّه و عترت طاهره رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم بالثّقلین از آنکه ثقلین بفتح ثاء مثلّثة در لغت شیء نفیس و مطهّر و محفوظ را می گویند و بلا شبهه هر دو مصون و مطهّر و محفوظ و نفیس اند،زیرا که معدن علوم دینیّه و مخزن أسرار حکمیّه و عملیّه و شرعیّه هستند].
و مولوی صدیق حسن خان معاصر در«سراج وهّاج»در شرح حدیث ثقلین گفته:[قال أهل العلم:سمّیا ثقلین لعظمهما و کبر شأنهما.و قیل لثقل العمل بهما].
وجه 37-دلالت حدیث ثقلین بر أمر پیغمبر بأمت که در أمر دین تمسک بأهل
بیت نمایند و دلالت اینمعنی بر أفضلت آن حضرات
وجه سی و هفتم آنکه:حدیث ثقلین بلا شبهه دلالت دارد بر آنکه جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أمّت خود را أمر فرمود که تمسّک بأهلبیت علیهم السّلام در أمر دین نمایند،و اهل بیت علیهم السّلام را در امور دینیّه متمسّک خود قرار دهند،و این معنی بلا شبهه و ارتیاب مفید أفضلیّت اهل بیت أطیاب،علیهم السّلام ما نفح مسک و طاب ملاب،می باشد،چه بر هر ناظر بصیر واضح و مستنیر است که کسی که متمسّک و متمسّک به در دین باشد او یقینا أعلی و أفضل و أرفع و أکمل است از کسی که این مرتبه را نداشته باشد،بلکه مأمور و محکوم بتمسک و لزوم دیگری بود،و ذلک ظاهر لا سترة علیه.
و از آنجا که بکرّات و مرّات بپایه ثبوت و تحقّق رسیده که أفضل و أکمل متعیّن برای خلافتست،پس بعد ازین در دلالت حدیث ثقلین بر خلافت اهل بیت رسول الثّقلین صلوات اللّه علیه و علیهم مدی اختلاف الملوین،شکّ آوردن و راه منع و جحود سپردن ضلالیست مبین،و اللّه العاصم عن نزغات الشیاطین.
و هر چند دلالت این حدیث شریف بر أمر جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أمّت را بتمسّک اهل بیت علیهم السّلام در دین از ألفاظ مقدّسه خود آن جناب أظهر من الشمس
و أبین من الامس است،لیکن اگر جاحدی عنید و مشککی مرید درین خصوص قیل و قال نماید،بحمد اللّه المتعال برای إفحام و اذلال او نصوص علمای أعلام سنّیه که در وجوه سابقه و لاحقه مکرّر مذکور شده کافی و وافیست.
وجه 38-دلالت حدیث ثقلین بر اینکه حکم تمسک باهلبیت در حکم تمسک
بقرآن است
وجه سی و هشتم آنکه:جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم درین حدیث شریف حکم تمسّک و اعتصام بأهلبیت علیهم السّلام را بأمر حکم تمسّک و اعتصام بکتاب ملک علاّم در یک سلک منسلک فرموده،و باین عنوان بلاغت اقتران أبواب هدایت حتمیّه جزمیّه و نجات قطعیّه بتّیة بر وجوه رعایای خود گشوده،و بر هر ناظر بصیر واضح و مستنیر است که این معنی بلا شبهه مخبر از أفضلیّت این حضرات می باشد، زیرا که اگر بفرض محال کسی دیگر أفضل از ایشان موجود می بود لابدّ آن حضرت صلّی اللّه علیه و آله و سلّم که مصداق« لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ »و مشرّف بقول خداوند عالم «وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی» می باشد تمسّک و اعتصام همان شخص را بلا ادهان و إیهان در این حدیث شریف قرین تمسّک و اعتصام با کتاب ربّ منعام می نمود.
و بر ترک آن و ذکر تمسّک اهل بیت خود سلام اللّه علیهم أجمعین در مثل این محلّ و مقام هرگز اقدام نمی فرمود.زیرا که ارتکاب این أمر بلا ارتیاب،ترجیح مرجوح و تفضیل مفضول و إجحاف صریح و إضرار قبیح است،و حاشا جنابه عن ذلک.
و هر گاه أفضلیّت این حضرات ازین بیان ساطع البرهان واضح و نمایان گردید امامت این نفوس قدسیّه هم بحدّ تحقّق و قطعیّت رسید.
وجه 39-دلالت جملة«لن یتفرقا...»بر اینکه اهلبیت از روی شرف و
فضل قرین قرآن شده اند و دلالت آن بر افضلیت
وجه سی و نهم آنکه:در این حدیث در حقّ قرآن و اهل بیت علیهم السّلام جمله:
لن یتفرّقا حتی یردا علیّ الحوض، وارد شده،و این جمله بنا بر تصریح بعض أعاظم اهل سنّت دلالت دارد بر آنکه قرآن و اهل بیت علیهم السّلام از روی شرف و فضل جدا نخواهند شد.
چنانچه ملک العلماء دولت آبادی در«هدایة السعداء»در شرح حدیث ثقلین گفته:[
قوله: لن یتفرّقا، در محلّ«لن ترانی».لن برای تاکیدست،و لن اینجا
برای تأبیدست.یعنی جدا نشوند این هر دو از تعظیم و فضل و شرف در دنیا و عقبی.
حتّی یردا علیّ الحوض :هرگز جدا نشود تعظیم قرآن و فرزندان رسول اللّه تا آنکه بیایند بر حوض کوثر].
و نیز ملک العلماء دولت آبادی در«هدایة السعدا»گفته:[
و فی«المصابیح» و«المشکوة»عن زید بن أرقم.قال: قام رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم،و قال:إنّی تارک فیکم ما إن تمسّکتم به لن تضلّوا من بعدی.أحدهما أعظم من الآخر،کتاب اللّه حبل ممدود من السماء إلی الارض و عترتی أهل بیتی،و لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض فانظروا کیف تخلفونی فیهما. ترجمه:زید بن أرقم گوید:بایستاد مصطفی صلعم، و در آن حال ایستاده گفت:بدرستی که من گذارنده ام در شما چیزی را که اگر بگیرید آن را هرگز گمراه و بی راه نشوید بعد من.یکی از ایشان بهترست از دیگری،و آن دو چیز آنست یکی کتاب خداست که رسنی است که درازی او از آسمان سوی زمین.دوم فرزندان من،و قرآن و فرزندان از روی شرف و فضل هرگز پراکنده و جدا نشوند]إلخ.
و پر ظاهر است که این شرف و فضل که اهل بیت علیهم السّلام بآن مقارن قرآن شده اند و بسبب آن هرگز جدا نخواهند شد و ملک العلماء اعتراف بآن نموده، شرف و فضل جزئی نیست بلکه شرف و فضل کلی است که بالای هر شرف و فضل می باشد.پس لابدّ أفضلیت اهل بیت علیهم السّلام بمنصّه ظهور خواهد رسید،و أفضلیّت دلیل قاطع خلافتست،کما مرّ غیر مرّة.
وجه 40-اظهار نمودن رسول صلی اللّه علیه و آله افضلیت اهلبیت را در بن
حدیث بوجوه دیگر و نقل بسیاری از عبائر أکابر
وجه چهلم آنکه:جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم درین حدیث شریف علاوه بر مقرون کردن اهل بیت علیهم السّلام بقرآن مجید و تعبیر این دو چیز بثقلین و أمر بتمسّک ایشان و نظم تمسّک ایشان با تمسّک بکتاب اللّه در یک سلک و إظهار عدم مفارقت ایشان از قرآن تا بحوض کوثر بوجوه عدیده دیگر در تعظیم و توقیرشان قولا و فعلا مبالغه نموده،در اظهار أفضلیّت حضرات اهل بیت علیهم السّلام إلی أقصی الغایة افزوده،و چون بعض کبرای اهل سنّت در کلمات بلاغت سمات خود تصریح
و توضیح آن کرده و بعضی از ایشان تلویح و تلمیح بآن نموده اند لهذا پاره از افادات ایشان که قابل استماع و اعتبار أولی الاسماع و الابصارست باید شنید،و بعد ادراک أفضلیّت اهل بیت علیهم السّلام ازین افادات و تحقیقات بامامت ایشان که حقّ حقیق و صدق أنیقست باید گروید.
و شهاب الدین دولت آبادی در«هدایة السّعدا»در شرح حدیث ثقلین گفته:
[قوله:قام.از آنکه او از ایستاده أشهرست و أبلغ،و غرض مصطفی(صلی الله علیه و آله)در قیام تعلیم إکرام و تعظیم ایشان بود.قوله یخطب:تا بدانی هر که را در خطبه مصطفی (صلی الله علیه و آله)ذکر کند و در خطبه خواندن بایستد معظّم و مکرّم باشد.قوله:فحمد اللّه و أثنی علیه.تا معلوم شود که قرآن و فرزندان عظیم القدراند و تمسّک بدیشان أمری عظیم است].
و نیز شهاب الدین دولت آبادی در«هدایة السّعدا»در شرح حدیث ثقلین گفته:
[قوله: أذکّرکم اللّه. بدانکه ذکر را از باب تفعیل فرمود از بهر بزرگی دادن ایشان.
فی«تاج المصادر»:فی الحدیث: فذکّروه. أی:فأجلّوه،لأنّ فی تذکیر الشّیء إجلاله.و الاجلال:بزرگ داشتن].
و حسین بن علی الکاشفی در«رساله علیّه»در شرح حدیث ثقلین گفته:[دوم اهل بیت من،بیاد می دهم شما را حضرت خداوند تعالی را و گواه می گیرم در نیکو داشت اهل بیت من.و در تکرار این سخن سه بار دلیلی واضح قائم می شود در تعظیم اهل بیت و محبّت و متابعت ایشان].
و نور الدین سمهودی در«جواهر العقدین»بعد ذکر طرق حدیث ثقلین در شمار تنبیهات عدیده که متعلّق باین حدیث شریف آورده،گفته:[خامسها:قد تضمّنت الاحادیث المتقدّمة الحثّ البلیغ علی التّمسّک بأهل البیت النّبوی و حفظهم و احترامهم و الوصیّة بهم،لقیامه صلّی اللّه علیه و سلّم بذلک خطیبا یوم غدیر خمّ،کما فی أکثر الرّوایات المتقدّمة،مع ذکره لذلک فی خطبته یوم عرفة علی ناقته،کما فی روایة التّرمذی عن جابر،و فی خطبته لمّا قام خطیبا بعد انصرافه من حصار الطائف
کما فی روایة عبد الرحمن بن عوف رضی اللّه عنه،و فی مرضه الّذی قبض فیه و قد امتلأت الحجرة من أصحابه،کما سبق فی روایة لامّ سلمة،بل سبق قول ابن عمر رضی اللّه عنهما،آخر ما تکلّم به رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم:
اخلفونی فی أهل بیتی، مع
قوله صلّی اللّه علیه و سلّم: انظروا کیف تخلفونی فیهما،
و قوله: -ألا و إنّی سائلکم کیف خلفتمونی فی کتابه و أهل بیتی،
و قوله: ناصرهما لی ناصر و خاذلهما لی خاذل و أوصیکم بعترتی خیرا،و أذکّرکم اللّه فی أهل بیتی، علی اختلاف الالفاظ فی الرّوایات المتقدّمة،مع
قوله فی روایة عبد اللّه بن زید،عن أبیه: فمن لم یخلفنی فیهم بتر عمره و ورد علیّ یوم القیمة مسودّا وجهه.
و فی الحدیث الآخر: فانّی أخاصمکم عنهم غدا و من أکن خصیمه أخصمه و من أخصمه دخل النّار.
و فی الآخر: من حفظنی فی أهل بیتی فقد اتّخذ عند اللّه عهدا، مع ما اشتملت علیه ألفاظ الاحادیث المتقدّمة علی اختلاف طرقها،و ما سبق فی ما أوصی به أمّته و أهل بیته.فأی حث أبلغ من هذا و أکد منه؟فجزی اللّه تعالی نبیّه صلّی اللّه علیه و سلّم و علی آله عن أمّته و أهل بیته أفضل ما جزی أحدا من أنبیائه و رسله علیهم الصلوة و السلام].
و فضل بن روزبهان شیرازی در«شرح رساله اعتقادیه»خود علی ما نقل عنه گفته:[قوله:اعتقاد کنیم که آل حضرت پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم واجب التعظیم و لازم الاقتداء .أقول:أمّا تعظیم آل پیغمبر صلّی اللّه علیه و سلّم اعتقاد آنست که فرضست بنابر أحادیث صحیحه که در این باب وارد شده.از آن جمله:آنکه در حجّة الوداع در خطبه پیغمبر صلّی اللّه علیه و سلّم فرموده:
یا أیّها النّاس!إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی ما إن تمسّکتم بهما لن تضلّوا بعدی(إلی آخره). و در حدیث دیگر فرموده:
أذکّرکم اللّه فی أهل بیتی ،و این کلمه را به سه نوبت تکرار فرمودند.
ازینجا مستفاد شد که تعظیم و محبّت ایشان واجب باشد،و رعایت حقوق ایشان لازم].
و کمال الدین جهرمی در«براهین قاطعه»در ترجمه حدیث ثقلین که از طبرانی و غیره بسند صحیح«نقل نموده گفته:
[أیّها النّاس! من سبقت خواهم گرفت بر شما در ورود حوض،و شما و ورود خواهید نمود بر من و حاضر خواهید شد در حوض
و عرض حوض من زیاده خواهد بود ما بین بصری و صنعاء،و در آن حوض بعد دستاره ها قدحها از نقره خواهد بود،و زمانی که بر من وارد شوید در حوض سؤال خواهم کرد شما را از ثقلین.پس نظر کنید که بعد از من در شأن این هر دو و تعظیم آن چه نوع سلوک خواهید کرد؟و ثقل أکبر کتاب اللّه است و آن وسیلتی و حبلی است که یک طرف آن بید قدرت اللّه تعالی است و طرفی دیگر بدست های شماست،آن را نگاهدارید و تمسّک جویید بآن تا آنکه گمراه نشوید،و هیچ چیزی را بآن بدل مکنید،و یکی دیگر عترت طاهره و اهل بیت منست،بتحقیق که خبر داد مرا خدای تعالی که عالم بخفیّات و جلیّات أمورست بآنکه کتاب اللّه و اهل بیت انقضا نمی یابند و از هم جدا نمی شوند،یعنی زائل نمی شود حکم تعظیم و تمسّک بایشان هر دو مادامی که دنیا باقیست تا آنکه حاضر شوند نزد من در حوض].
و نیز جهرمی در«براهین قاطعه»در ترجمه حدیث ثقلین که ترمذی آن را روایت نموده،گفته:[رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم گفت:بتحقیق که می گذارم در میان شما دو چیز که اگر بآن متمسّک شوید بعد از من گمراه نخواهید شد،یکی ازین دو أعظمست از دیگری،یکی کتاب خدای عزّ و جلّ،حبلی است که از آسمان تا زمین کشیده است،و دیگری عترت و اهل بیت من،حکم ایشان از یکدیگر جدا نخواهد بود تا وقتی که وارد شوند بر من در حوض.پس نظر کنید که بعد از من در تعظیم و تکریم ایشان چگونه عمل می کنید!].
و ملا علی قاری در«شرح شفا»در شرح حدیث زید بن أرقم گفته:
[أنشدکم اللّه بفتح الهمزة و بضمّ الشین،
أهل بیتی ،بالنّصب علی نزع الخافض،و
فی نسخة طبق روایة أخری: فی أهل بیتی. أی أسألکم اللّه فی حق أهل بیتی بالاحسان إلیهم و الشّفقة علیهم.أو:أقسم علیکم باللّه أن تراعونی فی أهل بیتی،ثلاثا.أی:قالها ثلاث مرّات مبالغة فی الحثّ علی احترامهم].
و نیز علی قاری در«شرح مشکاة»در شرح حدیث زید بن أرقم گفته:[ثمّ قال، أی النّبی علیه السّلام.
و أهل بیتی: أی و ثانیهما أهل بیتی.
أذکّرکم اللّه بکسر الکاف المشدّدة أی أحذرکموه فی أهل بیتی،وضع الظّاهر موضع المضمر اهتماما بشأنهم و إشعارا بالعلة
و المعنی:أنبّهکم حقّ(لحقّ.ظ)اللّه فی محافظتهم و مراعاتهم و احترامهم و إکرامهم و محبّتهم و مودّتهم.و قال الطّیبی أحذّرکم اللّه فی شأن أهل بیتی و أقول لکم:اتّقوا اللّه و لا تؤذوهم و احفظوهم،فالتّذکیر بمعنی الوعظ یدلّ علیه.قوله:وعظ و ذکّر.قلت:
و قد تقدّم التّغایر بینهما و الحمل علی التّأسیس أولی].
و نیز علی قاری در«شرح مشکاة»بعد نقل کلامی از طیّبی،کما سمعت سابقا گفته:[و أقول:الاظهر هو أنّ أهل البیت غالبا یکونون أعرف بصاحب البیت و أحواله فالمراد بهم أهل العلم منهم المطّلعون علی سیرته الواقفون علی طریقته العارفون بحکمه و حکمته،و بهذا یصلح أن یکونوا مقابلا لکتاب اللّه سبحانه،کما قال: وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ .و یؤیّده ما
أخرجه أحمد فی«المناقب»عن حمید بن عبد اللّه بن زید أنّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم ذکر عنده قضاء قضی به علیّ بن أبی طالب فأعجبه،و قال:الحمد للّه الّذی جعل فینا الحکمة أهل البیت،
و أخرج ابن أبی الدّنیا فی«کتاب الیقین»عن محمّد بن مسعر الیربوعی.قال:قال علیّ للحسن: کم بین الایمان و الیقین؟قال:أربع أصابع.قال:بیّن!قال:الیقین ما رأته عینیک(عیناک.ظ)، و الایمان ما سمعته أذنک و صدقت به.قال:أشهد أنّک ممّن أنت منه،ذریّة بعضها من بعض.و فارق الزّهری(و قارف الزّهری ذنبا.ظ)فهام علی وجهه.فقال زین العابدین:
قنوطک من رحمة اللّه الّتی وسعت کلّ شیء أعظم علیک من ذنبک!فقال الزّهری:
اللّه أعلم حیث یجعل رسالته!،فرجع إلی أهله و ماله].
و عبد الرؤوف مناوی در«فیض القدیر»بشرح حدیث ثقلین که از زید بن أرقم منقولست گفته:
[أذکّرکم اللّه فی أهل بیتی، أی فی الوصیّة بهم و احترامهم،و کرّره ثلاثا للتّأکید.قال الفخر الرّازی:جعل اللّه تعالی أهل بیته مساوین له فی خمسة أشیاء:فی المحبّة و تحریم الصّدقة و الطّهارة و السّلام و الصّلوة،و لم یقع ذلک لغیرهم].
و نیز مناوی در«فیض القدیر»در شرح این حدیث که از زید ثابت مرویست گفته:[قال القرطبی و غیره:هذه الوصیّة و هذا التأکید العظیم یقتضی وجوب احترام
آله و أبرارهم(برّهم.ظ)و توقیرهم و محبّتهم وجوب الفروض المؤکدة الّتی لا عذر لاحد فی التّخلف عنها.و هذا مع ما علم من خصوصیّتهم بالنّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم و ما لهم من حرمته فانّهم اصوله الّتی نشأ عنها و فروعه الّتی نشئوا،کما
قال(صلی الله علیه و آله):
فاطمة بضعة منّی .و مع ذلک فقابل بنو أمیّة عظیم هذه الحقوق بالمخالفة و العقوق، فسفکوا من أهل البیت دمائهم،و سبوا نسائهم،و أسروا صغارهم،و خرّبوا دیارهم،و جحدوا شرفهم و فضلهم،و استباحوا سبّهم و لعنهم،و خالفوا المصطفی فی وصیّته و قابلوه بنقیض مقصوده و امنیّته،فوا خجلهم إذا وقفوا بین یدیه،و یا فضیحتهم یوم یعرضون علیه!].
و عبد الحق دهلوی در«لمعات»شرح حدیث زید بن أرقم که ترمذی آن را در«صحیح»خود روایت کرده،گفته:[
و قوله: لن یتفرّقا، أی لا یفارقان فی مواطن القیمة و مشاهدها حتّی یردا علیّ،بتشدید الیاء و الحوض منصوب مفعول یردا.
یعنی:فیشکرانکم(فیشکران.ظ)صنیعکم عندی].
و نیز عبد الحق دهلوی در«أشعة اللّمعات»در شرح حدیث«صحیح مسلم» گفته:[ثم
قال: و أهل بیتی. پستر گفت آن حضرت:دوّم اهل بیت من.
أذکّرکم اللّه فی أهل بیتی. یاد می دهانم شما را خدا را و می ترسانم از عقاب او بر تقصیر کردن شما در حق اینها.أذکّرکم اللّه فی أهل بیتی.مکرّر فرمود این کلمه را برای مبالغه و تأکید،و معنی اهل بیت معلوم شد،حمل این بر جمیع آن معانی درست است، خصوصا بر معنی أخیر که محبّت و تعظیم و رعایت حقوق و آداب ایشان أقدم و أهمّ و أتمّ است و ظاهر چنان می نماید].
و شهاب الدین خفاجی در«نسیم الرّیاض»در شرح حدیث زید بن أرقم گفته:[
أنشدکم اللّه، أی أسألکم باللّه و أقسم علیکم به.یقال:أنشدک اللّه و باللّه.أی أذکّرک به،ثمّ استعمل فی القسم و صار حقیقة فیه،و لیس السؤال بمراد هنا بل المراد حقیقته و تقدّم فیه کلام.و أهل بیتی،معطوف علی اللّه،أی و أذکّرکم أهل بیتی فلا تنسوا حقوقهم و رعایتهم،فانّ رعایتهم رعایة لی].
و علی عزیزی در«سراج منیر»در شرح حدیث زید بن أرقم گفته:[
أذکرکم اللّه فی أهل بیتی،أذکرکم اللّه فی أهل بیتی، أی:فی احترامهم،و إکرامهم و القیام بحقهم.و کرّره للتأکید].
و محمد بن عبد الباقی زرقانی در«شرح مواهب لدنیه»در شرح جمله
«أذکرکم اللّه فی أهل بیتی» گفته:[و کرّره ثلاثا للتّأکید.قال الفخر الرّازی:جعل اللّه أهل بیته مشارکین له فی خمسة أشیاء،فی المحبة،و تحریم الصّدقة،و الطّهارة، و السّلام و الصّلوة،و لم یقع ذلک لغیرهم].
و نیز زرقانی در«شرح مواهب لدنیّه»در شرح حدیث ثقلین که از أبو سعید خدری منقول است گفته:[
و ان اللطیف المنعم علیکم بهذه النّعمة الخبیر،فیه تحذیر عن مخالفتهما أخبرنی أنهما لم و فی روایة لن یفترقا أی یستمرّا ملازمین حتی یردا علی الحوض یوم القیمة. زاد فی روایة: کهاتین،و أشار باصبعیه].
و نیز زرقانی در«شرح مواهب»در شرح جمله
«فانظروا بما ذا تخلفونی فیهما» گفته:[قال القرطبی:و هذه الوصیّة و هذا التّأکید العظیم یقتضی وجوب احترام آله و برّهم و توقیرهم و محبّتهم وجوب الفرائض الّتی لا عذر لاحد فی التخلّف عنها.هذا مع ما علم من خصوصیّتهم به صلّی اللّه علیه و سلّم و بأنّهم جزء منه،کما
قال: فاطمة بضعة منّی. و مع ذلک فقابل بنو أمیّة عظیم هذه الحقوق بالمخالفة و العقوق فسفکوا من أهل البیت دمائهم،و سبوا نسائهم،و أسروا صغارهم،و خرّبوا دیارهم،و جحدوا شرفهم و فضلهم،و استباحوا سبّهم و لعنهم.فخالفوا وصیّته صلّی اللّه علیه و سلّم و قابلوه بنقیض قصده،فوا خجلتهم إذا وقفوا بین یدیه،و یا فضیحتهم یوم یعرضون علیه!انتهی].
و حسام الدین سهارنپوری در«مرافض»در ترجمه حدیث ثقلین که مسلم آن را در«صحیح»خود روایت نموده گفته:[دوّم اهل بیت من اند،بیاد می دهم شما را خدا را،و می ترسانم از عقاب او بر تقصیر کردن شما در حقّ ایشان و ایذا دادن شما ایشان را،و این کلمه را جهت مبالغه و تاکید مکرّر فرمودند].
و محمد بن اسماعیل بن صلاح الامیر در«روضه ندیّه»بعد ذکر ذکر حدیث طولانی زید بن أرقم گفته:[و تکلّم الفقیه الحمید علی معاینة و أطال،و لننقل بعض ذلک.قال رحمه اللّه:منها فضل العترة علیهم السّلام و وجوب رعایة حقهم،حیث جعلهم أحد الثّقلین الّذین یسأل عنهما،و أخبر بأنّه سأل اللّطیف الخبیر،و قال:فأعطانی، یعنی استجاب له دعائه فیهم]إلخ.
و أحمد بن عبد القادر عجیلی در«ذخیرة المآل»گفته:
[أوصی بهم أبوهم و أکّدا و حثّ فی حفظهم و شدّدا
و منه
قوله: أذکّرکم اللّه فی أهل بیتی،أذکّرکم اللّه فی أهل بیتی،أذکّرکم اللّه فی أهل بیتی. و فی روایة: استوصوا بأهلبیتی خیرا،فانّی أخاصمکم غدا و من أکن خصمه أخصمه،و من أخصمه دخل النّار].
و نیز در«ذخیرة المآل»در شرح شعر:«و قد ترکت الثقلین فیکم-إلخ» گفته:[
و قوله: نبّأنی اللّطیف الخبیر أنّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض، فثبت لهم بذلک النّجاة و جعلهم وصلة إلیها فتمّ التّمسّک المذکور].
و نیز در«ذخیرة المآل»در شرح شعر:ذکرتکم ربّی بأهل البیت-إلخ» گفته:[هکذا رواه زید بن أرقم رضی اللّه عنه فی سیاق
حدیث «إنّی تارک فیکم»ثمّ قال:أذکّرکم اللّه فی أهل بیتی،ثلاثا. و فی ذلک شدّة الاعتناء بهم و الاهتمام بأمرهم و التحذیر من جفوتهم ما لا یخفی،و ما یذکّر إلاّ اولو الالباب].
و نیز در«ذخیرة المآل»در شرح شعر:
و إن حملت مصحفا فلا تقم لأحد من الوری إلاّ لهم
گفته:[لأنّه یستحبّ القیام للمصحف الکریم،و قد کان صلّی اللّه علیه و سلّم یقوم لفاطمة رضی اللّه عنها إذا قدمت علیه و یقبّل یدها و یجلسها فی مجلسه.و من الآداب المستحسنة الشرعیّة أنّ من کان المصحف الکریم بین یدیه و فی حجره لا یقوم لاحد و لو کان والدا أو عالما لشرف المصحف.أمّا أولاد النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم فانّه یقوم لهم و المصحف بین یدیه حالة القیام أدبا للثّقلین معا لانّهما لا یفترقان إلی ورود الحوض
فمن فرّق بینهما بهواه و عقله فرّق اللّه شمله فی الدّنیا و الآخرة.أمّا إذا کان ترک القیام للشّریف یؤذیه و ینکسر به خاطره،فالّذی ینشرح له صدری أنّ القیام و الحالة هذه واجب].
و نیز در«ذخیرة المآل»در شرح شعر:
و سوف نلقاه غدا و نسأل کیف فعلنا بعده؟یعدل(فیعدل.ظ)
گفته:و قد مرّ
فی حدیث خمّ أنّه قال صلّی اللّه علیه و سلّم: أیّها النّاس!إنّی فرطکم و إنّکم واردون علیّ الحوض. حوض أعرض ما بین بصری،و صنعاء!فیه عدد النّجوم قدحان من فضّة،
و إنّی سائلکم حین تردون عن الثّقلین،فانظروا کیف تخلفونی فیهما،کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی. فاستعد(فأعدّ.ظ)لهذا السّؤال جوابا سدیدا فی زمن الامکان،فانّ محلّ السؤال أضیق مکان!و اللّه المستعان.و نسأله کما شرح صدورنا لمحبّتهم أجمعین أن یرزقنا حسن الخلافة فیهم حتّی نرد علیه صلّی اللّه علیه و سلّم و علیهم أجمعین].
و مولوی محمد مبین بن محبّ اللّه لکهنوی در«وسیلة النجاة»گفته:[و آیه کریمه« وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ »دالّ است بر اینکه در روز حشر از همه بشر سئوال خواهد شد که در حقّ أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب صلوات اللّه علی نبیّنا و علیه و اهل بیت خیر البشر چه سلوک کردید؟و حقوق موالات ایشان کما حقّه بجا آوردید یا نه؟و آنچه رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در أدای حقوق و اطاعت و انقیاد أوامر ایشان فرموده آن را سمعا و طاعة امتثال کردید یا تخلّف نمودید؟پس کسانی که مطابق فرموده رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلّم محبّت آل سیّد الوری نمودند و فرموده ایشان بدل و جان قبول کردند بروضه رضوان و حور و قصور جنان فائز خواهند شد،و هر که نعوذ باللّه انحرافی از ایشان ورزید بعذاب نیران گرفتار خواهد گردید.و ازینجاست که روایت کرد مسلم از زید بن أرقم که:ایستاده شد رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم روزی در میان ما در حالی که خطبه می خواند بموضعی که آنجا آبی بود،خوانده می شود آن موضع به خمّ،بضمّ خاء معجمه و تشدید میم،یعنی در غدیر خم میان مکّه و مدینه بود،
شکر و ثنا بجناب جلّ و علا کما هو أحری بجا آورد،و نصیحت و پند بمردمان کما هو ألیق و أولی بود داد،و بعد از آن فرمود:أمّا بعد حمد و ثنا،بدانید و آگاه باشید أی مردمان!بدرستی که من بشرم قریبست که بیاید مرا فرستاده پروردگار من و قبول کنم او را.مراد ملک الموت است.یعنی ملک الموت بیاید و من ازین عالم انتقال نمایم،لهذا بشما وعظ می کنم و می گویم که می گذارم میان شما دو چیز نفیس و عظیم.أوّل قرآن شریف که کتاب خداست و در آن نور و هدی است،پس بگیرید و عمل کنید بأوامر و نواهی آن و چنگال زنید بوی،و تحریص فرمود بر کتاب اللّه و ترغیب نمود باستمساک وی،بعد آن فرمود:دوّم از آن دو چیز نفیس عظیم اهل بیت من اند،یاد می دهانم خدا را در حق اهل بیت خود،و سه مرتبه این کلمه فرمود.یعنی از خدا بترسید و حقوق ایشان نگاهدارید و طاعت و محبّت ایشان را شعار و دثار خود سازید،چنانچه امتثال بأحکام کتاب اللّه فرض است همچنین اطاعت و انقیاد أوامر اهل بیت(علیه السلام)بجوارح و أرکان و محبّت و عقیدت و مودّت و رسوخیّت بایشان بقلب و جنان واجب و فرض است.و از زید بن ثابت مرویست:و إنّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض.یعنی کتاب و آل عبا جدا از هم نخواهند شد تا که خواهند آمد نزد من بر حوض کوثر،از مطیعان و متخلّفان خود خبر خواهند داد].
و مولوی صدیق حسن خان معاصر در«سراج وهّاج»در شرح حدیث ثقلین گفته:[و سیاق هذا الحدیث کسیاق الوصیّة،و الاخذ بکتاب اللّه أن یتلوه آناء اللّیل و النّهار و یعمل بما فیه من الحلال و الحرام و غیرهما ممّا اشتمل علیه و لا یتّخذه مهجورا.
و الذّکری فی أهل البیت أن یعرف فضلهم و یخدمهم بما یصل إلیه یده و یجتنب أذاهم و حطّهم و یقتدی بهم فیما یوافق الکتاب و السنّة و یوقرهم و یعزّزهم لا سیّما العلماء الصّلحاء منهم فانّهم بضعة الرّسول و مضغة البتول و أحبّاء اللّه و أبناء رسوله صلّی اللّه علیه و آله و سلّم].
و نیز فاضل معاصر در«سراج وهّاج»گفته:[و المقصود هنا بیان فضیلتهم و أنّهم قسیم کتاب اللّه فی التّعظیم و الاکرام و فی التسمیة بالثّقل و أنّه لا بدّ من الاخذ بهما فانّهما لا یفترقان حتّی یردا علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم الحوض].