مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور:عبقات الانوار فی امامه الائمه الاطهار جلد 21/ تالیف: میر سید حامد حسین موسوی نیشابوری هندی ؛ تحقیق و ترجمه: غلام رضا مولانا البروجردی

مشخصات نشر:قم: موسسه المعارف الاسلامیه، (1404) ق.

مشخصات ظاهری:ج23.

یادداشت:فارسی- عربی.

یادداشت:کتاب حاضر ردیه ای و شرحی است بر کتاب (التحفه الاثنی عشریه) اثر عبدالعزیز بن احمد دهلوی.

موضوع:دهلوی، عبدالعزیزبن احمد، ۱۱۵۹ - ۱۲۳۹ق. . التحفه الاثنی عشریه -- نقد و تفسیرموضوع

احادیث خاص (ثقلین) - امامت - احادیث

دهلوی، عبدالعزیز بن احمد، 1159 - 1239ق. التحفه الاثنی عشریه - نقد و تفسیر

شیعه - دفاعیه ها و ردیه ها

علی بن ابی طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. - اثبات خلافت

موضوع:شیعه -- دفاعیه ها و ردیه ها

موضوع:امامت -- احادیث

فروست:موسسه المعارف الاسلامیه؛۱۷۶

وضعیت فهرست نویسی:در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)

شماره کتابشناسی ملی:۱۲۸۶۸۱۹

ادامه دلالت حدیث ثقلین

ادامه جواب مؤلف به قوله: و اهتدوا بهدی عمار در نوزده وجه

وجه 18 - تخلف عمرو بن العاص از هدای حضرت عمار و مخالفت او با آنجناب و استبشار او در قتل آن قدوه أبرار بروایت جمعی از مورخین

وجه هیجدهم آنکه: این حدیث دلیل ضلال مبین عمرو بن العاص نیز هست زیرا که او گاهی اهتدا بهدای حضرت عمّار رضوان اللّه علیه اختیار ننمود؛ و همواره مسلک مجانبت با آن حضرت می پیمود تا آنکه در زمان خلافت جناب أمیر المؤمنین علیه السلام و وقوع محاربات بغات طغاة با آن جناب مخالفت عمرو عاص با هدای حضرت عمّار و دخول او در فئه باغیه داعیه إلی النّار و عدم اهتدا و ازدجار بمواعظ و زواجر آن زبده أخیار بلکه اشتراک و استبشار او در قتل آن قدوه أبرار کالشّمس فی رابعة النّهار واضح و آشکار گردید، و بجای اقتدا و اهتدا؛ ظلم و اعتدای او بر آن مصاحب خاصّ رسول مختار صلّی اللّه علیه و آله الأطهار بنهایت ظهور رسید. و این معنی اگر چه بر أرباب خبرت در حیّز خفا و احتجاب نیست و از بعض عبارات سابقه که در باب معاویه گذشته نیز واضح و لائح شده، لیکن شطری از عبارات علمای أعلام سنّیّه که کاشف از حال پر اختلال عمرو بن العاص درین باب خاصّ می باشد باید شنید.

محمد بن سعد بصری المعروف بکاتب الواقدی در کتاب «الطّبقات» در ترجمه حضرت عمّار آورده: [

أخبرنا خالد بن مخلد، قال سلیمان بن بلال: قال:

حدّثنی جعفر بن محمّد، قال: سمعت رجلا من الأنصار یحدّث عن هنیء مولی عمر بن الخطّاب، قال: کنت أوّل شیء مع معاویه علی علیّ فکان أصحاب معاویة یقولون:

لا و اللّه! لا نقتل عمّارا أبدا، إن قتلناه فنحن کما یقولون. فلمّا کان یوم صفّین ذهبت أنظر فی القتلی فإذا عمّار بن یاسر مقتول! فقال هنیء: فجئت إلی عمرو بن العاص و هو علی سریره فقلت: أبا عبد اللّه! قال: ما تشاء؟ قلت: أنظر اکلّمک! فقام إلیّ فقلت: عمّار یاسر ما سمعت فیه؟ فقال: قال رسول اللّه صلعم: تقتله الفئة الباغیة.

فقلت: هو ذا و اللّه مقتول! فقال: هذا باطل. فقلت: بصر عینی به مقتول! قال:

فانطلق فأرنیه، فذهبت به فأوقفته علیه فساعة رآه انتقع لونه ثمّ أعرض فی شقّ و قال:

إنّما قتله الّذی خرج به!].

و نیز در کتاب «الطّبقات» آورده: [أخبرنا أبو داود الطّیالسیّ، قال: أنا:

شعبة، قال: أنبأنا عمرو بن مرّة، قال: سمعت عبد اللّه بن سلمة یقول: رأیت عمّار بن یاسر

یوم صفّین شیخا آدم فی یده الحربة و إنّها لترعد فنظر إلی عمرو بن العاص و معه الرّایة فقال: إنّ هذه رایة قد قاتلت بها (أهلها. ظ) مع رسول اللّه صلعم ثلاث مرّات و هذه الرّابعة! و اللّه لو ضربونا حتّی یبلغونا سعفات هجرت لعرفت أنّ مصلحتنا (مسلحتنا. ظ) علی الحقّ و أنّهم علی الضّلالة].

و نیز در کتاب «الطبقات» آورده: [أخبرنا محمّد بن عمر، حدّثنی من سمع سلمة بن کهیل یخبر عن أبی صادق، عن ربیعة بن ناجد، قال: سمعت عمّار بن یاسر و هو بصفّین یقول: الجنّة تحت البارقة و الظمآن یرد الماء و الماء مورود، الیوم ألقی الأحبّة محمّدا و حزبه، لقد قاتلت صاحب هذه الرّایة ثلثا مع رسول اللّه صلعم و هذه الرّابعة کإحداهنّ].

و نیز در کتاب «الطبقات» آورده: [

أخبرنا محمّد بن عمر، حدّثنی عبد اللّه بن الحارث بن الفضیل، عن أبیه، عن عمارة بن خزیمة بن ثابت قال: شهد خزیمة بن ثابت الجمل و هو لا یسلّ سیفا و شهد صفّین و قال: أنا لا أصل (أسلّ. ظ) أبدا حتّی یقتل عمّار! فانظر من یقتله فإنّی سمعت رسول اللّه صلعم یقول: تقتله الفئة الباغیة. قال:

فلمّا قتل عمّار بن یاسر قال خزیمة: قد بانت لی الضّلالة و اقترب فقاتل حتّی قتل، و کان الّذی قتل عمّار بن یاسر أبو غادیة المزنی طعنه برمح فسقط، و کان یومئذ یقاتل فی محفّة فقتل یومئذ و هو ابن أربع و تسعین سنة، فلمّا وقع أکبّ علیه رجل آخر فاجتزّ رأسه فأقبلا یختصمان فیه کلاهما یقول: أنا قتلته! فقال عمرو بن العاص: و اللّه إن تختصمان إلاّ فی النّار! فسمعها منه معاویة فلمّا انصرف الرّجلان قال معاویة لعمرو بن العاص:

ما رأیت مثل ما صنعت! قوم بذلوا أنفسهم دوننا تقول لهما: إنّکما تختصمان فی النّار! فقال عمرو: هو و اللّه ذاک، و اللّه إنّک لتعلمه، و لوددت أنّی متّ قبل هذه بعشرین سنة].

و نیز در کتاب «الطّبقات» آورده: [

فرجة بین الرّبئتین و بین السّاقین، قال: فحملت علیه فطعنته فی رکبته، قال: فوقع فقتلته. فقیل: قتلت عمّار بن یاسر و أخبر عمرو بن العاص فقال: سمعت رسول اللّه صلعم یقول: إنّ قاتله فی النّار؟! فقیل لعمرو بن العاص: هو ذا أنت تقاتله! فقال إنّما قال: قاتله و سالبه].

و نیز در کتاب «الطّبقات» آورده: [

أخبرنا معاذ بن معاذ، قال: نا: ابن عون، عن الحسن، قال: قال عمرو بن العاص: إنّی لأرجو ألاّ یکون رسول اللّه صلعم مات یوم مات و هو یحبّ رجلا فیدخله اللّه النّار. قال: فقالوا: قد کنّا نراه یحبّک و کان یستعملک، قال: فقال: اللّه أعلم أحبّنی أم تألّفنی و لکنّا کنّا نراه یحبّ رجلا، قالوا: فمن ذلک الرّجل؟ قال: عمّار بن یاسر! قالوا: فذاک قتیلکم یوم صفّین!، قال: قد و اللّه قتلناه!

أخبرنا یزید بن هارون و موسی بن إسماعیل. قال: نا: جریر بن حازم، قال: نا الحسن، قال: قیل لعمرو بن العاص: قد کان رسول اللّه یحبّک و یستعملک، قال: قد کان و اللّه یفعل فلا أدری أحبّ أم تألّف یتألّفنی، و لکنّی أشهد علی رجلین توفی رسول اللّه صلعم و هو یحبّهما: عبد اللّه بن مسعود و عمّار بن یاسر، قالوا:

فذاک و اللّه قتیلکم یوم صفّین! قال: صدقتم و اللّه لقد قتلناه!].

و أحمد بن محمد بن خلیل الشیبانی در «مسند» خود گفته: [

ثنا: محمّد بن جعفر، قال: ثنا حجّاج، قال شعبة: أنا عمرو بن دینار، عن رجل من أهل مصر یحدّث

أنّ عمرو بن العاص أهدی إلی ناس هدایا ففضّل عمّار بن یاسر فقیل له، فقال: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: تقتله الفئة الباغیة].

و نیز احمد در «مسند» خود گفته: [

ثنا عفّان، قال: ثنا حمّاد بن سلمة، قال أنا أبو حفص و کلثوم بن جبر، عن أبی غادیة، قال: قتل عمّار بن یاسر فأخبر عمرو بن العاص، قال (فقال. ظ): سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یقول: إنّ قاتله و سالبه فی النّار، فقیل لعمرو: فانّک هو ذا تقاتله! قال: إنّما قال: قاتله و سالبه].

و نیز احمد در «مسند» خود گفته: [ثنا أسود بن عامر، قال: ثنا جریر، یعنی ابن حازم، قال: سمعت الحسن قال: قال رجل لعمرو بن العاص: أ رأیت رجلا مات

رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم و هو یحبه أ لیس رجلا صالحا؟ قال: بلی! قال: قد مات رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و هو یحبّک و قد استعملک! فقال: قد استعملنی فو اللّه ما أدری أ حبّا کان لی منه أو استعانة بی و لکن سأحدّثک برجلین مات رسول اللّه و هو یحبّهما:

عبد اللّه بن مسعود و عمّار بن یاسر [1].] و نیز أحمد در «مسند» خود گفته: [ثنا: علیّ بن إسحاق، قال: أنا عبد اللّه، یعنی ابن المبارک، قال: أنا ابن لهیعة، قال: حدّثنی یزید بن أبی حبیب أنّ عبد الرّحمن بن شماسة حدّثه، قال: حضرت عمرو بن العاص الوفاة بکی فقال له ابنه عبد اللّه: لم تبکی؟ أ جزعا علی الموت؟! فقال: لا و اللّه و لکن ممّا بعد! فقال له: قد کنت علی خیر، فجعل یذکّره صحبة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، و فتوحه الشّام، فقال عمرو: ترکت أفضل من ذلک کلّه: شهادة أن لا إله إلاّ اللّه، إنّی کنت علی ثلثة أطباق لیس فیها طبق إلاّ قد عرفت نفسی فیه: کنت أوّل شیء کافرا فکنت أشدّ النّاس علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، فلو متّ حینئذ وجبت لی النّار، فلمّا بایعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله کنت أشدّ الناس حیاء منه فما ملأت عینی من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و لا راجعنه فیما أرید حتّی لحق باللّه عزّ و جلّ حیاء منه، فلو متّ یومئذ قال النّاس:

هنیئا لعمرو! أسلم و کان علی خیر، فمات فرجی له الجنّة، ثمّ تلبّست بعد ذلک بالسّلطان و أشیاء فلا أدری علیّ أم لی، فإذا متّ فلا تبکین علیّ و لا تتّبعنی مادحا و لا نارا و شدّوا علی إزاری فإنّی مخاصم و سنّوا علیّ التّراب سنّا فإنّ جنبی الأیمن لیس أحقّ بالتّراب من جنبی الأیسر و لا تجعلنّ فی قبری خشبة و لا حجرا، فإذا واریتمونی فاقعدوا عندی قدر نحر جزور و تقطیعها أستأنس بکم].

و نیز احمد در «مسند» خود گفته [ثنا: عفان، ثنا الأسود بن شیبان، قال:

ثنا أبو نوفل بن أبی عقرب، قال: جزع عمرو بن العاص عند الموت جزعا شدیدا، فلمّا

رأی ذلک ابنه عبد اللّه بن عمرو قال: یا أبا عبد اللّه! ما هذا الجزع؟ و

قد کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یدنیک و یستعملک! قال: أی بنیّ! قد کان ذلک و سأخبرک عن ذلک: إنّی و اللّه ما أدری أ حبّا ذلک کان أم تألّفا یتألّفنی، و لکن أشهد علی رجلین أنّه قد فارق الدّنیا و هو یحبّهما: ابن سمیّة و ابن أمّ عبد، فلمّا حدّثه وضع یده موضع الغلال من ذقنه و قال: اللّهمّ أمرتنا فترکنا و نهیتنا فرکبنا و لا یسعنا إلاّ مغفرتک! و کانت تلک هجیراه حتّی مات].

و أبو جعفر محمد بن جریر الطبری در «تاریخ» خود آورده: [و خرج الیوم الثّالث عمّار بن یاسر و خرج إلیه عمرو بن العاص فاقتتل النّاس کأشدّ القتال و أخذ عمّار یقول: یا أهل العراق! أ تریدون أن تنظروا إلی من عادی اللّه و رسوله و جاهدهما و بغی علی المسلمین و ظاهر المشرکین، فلمّا رأی اللّه عزّ و جل یعزّ دینه و یظهر رسوله أتی النّبیّ صلعم فأسلم و هو فیما یری راهب غیر راغب، ثمّ قبض اللّه عزّ و جلّ رسوله صلعم فو اللّه إن زال بعده معروفا بعداوة المسلم و هوادة المجرم فاثبتوا له و قاتلوه فإنّه یطفی نور اللّه و یظاهر أعداء اللّه عزّ و جلّ، فکان مع عمّار زیاد بن النّصر علی الخیل فأمره أن یحمل فی الخیل فحمل و قاتله النّاس و صبروا له و شدّ عمّار فی الرّجال فأزال عمرو بن العاص عن موقفه].

و نیز طبری در «تاریخ» خود گفته: [حدّثنی محمّد عن خلف، قال: ثنا منصور ابن أبی نویرة، عن أبی مخنف، و حدّثت عن هشام بن الکلبی عن أبی مخنف، قال:

حدّثنی مالک بن أعین الجهنی، عن زید بن وهب الجهنی أنّ عمّار بن یاسر (رح) قال یومئذ: أین من یبتغی رضوان اللّه علیه و لا یؤب إلی مال و لا ولد؟ فأتته عصابة من النّاس فقال: أیّها النّاس! اقصدوا بنا نحو هؤلاء الّذین یبغون دم ابن عفّان و یزعمون أنّه قتل مظلوما، و اللّه ما طلبتهم بدمه و لکنّ القوم ذاقوا الدّنیا فاستحبّوها و استمرءوها و علموا أنّ الحقّ إذا لزمهم حال بینهم و بین ما یتمرّغون فیه من دنیاهم، و لم یکن لقوم سابقة فی الإسلام یستحقّون بها طاعة النّاس و الولایة علیهم، فخدعوا أتباعهم أن قالوا: إمامنا قتل مظلوما! لیکونوا بذلک جبابرة ملوکا، و تلک مکیدة بلغوا بها

ما ترون و لو لا هی ما تبعهم من النّاس رجلان. اللّهمّ! إن تنصرنا فطالما نصرت و إن تجعل لهم الأمر فادّخر لهم بما أحدثوا فی عبادک العذاب الألیم! ثمّ مضی و مضت تلک العصابة الّتی أجابته حتّی دنا من عمرو فقال: یا عمرو! بعت دینک بمصر؟! تبّا لک تبّا، طال ما بغیت فی الإسلام عوجا!، و قال لعبید اللّه بن عمر بن الخطّاب:

صرعک اللّه! بعت دینک من عدوّ الاسلام و ابن عدوّه؟! قال: لا، و لکن أطلب بدم عثمان بن عفّان (رض) قال له: أشهد علی علمی فیک أنّک لا تطلب بشیء من فعلک وجه اللّه عزّ و جلّ، إن لم تقتل الیوم تمت غدا فانظر إذا أعطی النّاس علی قدر نیّاتهم ما نیّتک؟! حدّثنی موسی بن عبد الرّحمن المسروقی، قال: نا: عبید بن الصّبّاح، عن عطاء بن مسلم، عن الأعمش، عن أبی عبد الرّحمن السّلمی، قال: سمعت عمّار بن یاسر بصفّین و هو یقول لعمرو بن العاص: لقد قاتلت صاحب هذه الرّایة ثلثا مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و هذه الرّابعة ما هی بأبرّ و لا أتقی 1].

و أبو الحسن علی بن الحسین المسعودی در «مروج الذّهب» در ذکر معاویه گفته: [و بلغ من أحکامه للسّیاسة و إتقانه لها و اجتذابه قلوب خواصّه و عوامّه أنّ رجلا من أهل الکوفة دخل علی بعیر له إلی دمشق فی حال منصرفه عن صفّین فتعلّق به رجل من دمشق، فقال: هذه ناقتی أخذت منّی بصفّین! فارتفع أمرهما إلی معاویة و أقام الدّمشقیّ خمسین رجلا بیّنة یشهدون أنّها ناقته، فقضی معاویة علی الکوفیّ و أمره بتسلیم البعیر إلیه، فقال الکوفی: أصلحک اللّه! إنّه جمل و لیس بناقة! فقال معاویة: هذا حکم قد مضی، و دسّ إلی الکوفی بعد تفرّقهم فأحضره و سأله عن ثمن بعیره فدفع إلیه ضعفه و برّه و أحسن إلیه و قال له: أبلغ علیّا أنّی أقاتله بمائة ألف ما فیهم من یفرّق بین النّاقة و الجمل! و لقد بلغ من أمرهم فی طاعتهم له أنّه صلّی بهم عند مسیرهم إلی صفّین الجمعة فی یوم الأربعاء! و أعاروه رءوسهم عند القتال و حملوه بها و رکنوا إلی قول عمرو بن العاص أنّ علیّا هو الّذی قتل عمّار بن یاسر حین أخرجه لنصرته ثمّ ارتقی بهم الأمر فی طاعته إلی أن جعلوا لعن علیّ (علیه السلام) سنّة ینشأ علیها الصّغیر و یهلک علیها الکبیر!].

و أبو عبد اللّه محمد بن عبد اللّه الحاکم النّیسابوری در کتاب «المستدرک علی الصّحیحین» در ترجمه حضرت عمّار علیه الرّحمة و الرّضوان در ضمن روایتی آورده:

[و کان الّذی قتل عمّارا أبو غادیة المزنی، طعنه بالرّمح فسقط و کان یومئذ یقاتل و هو ابن أربع و تسعین، فلمّا وقع أکبّ علیه رجل آخر فاجتزّ رأسه فأقبلا یختصمان کلاهما یقول: أنا قتلته! فقال عمرو بن العاص: و اللّه إن یختصمان إلاّ فی النّار! فسمعها منه معاویة فلمّا انصرف الرّجلان قال معاویة لعمرو بن العاص: ما رأیت مثل ما صنعت! قوم بذلوا أنفسهم دوننا تقول لهم: إنّکما تختصمان فی النّار؟! فقال عمرو:

هو و اللّه ذلک و اللّه إنّک لتعلم و لوددت أنّی متّ قبل هذا بعشرین سنة].

و نیز در «مستدرک علی الصّحیحین» در ترجمه حضرت عمّار یاسر رضوان اللّه علیه گفته: [

حدّثنا أبو عبد اللّه محمّد بن یعقوب الحافظ، ثنا: یحیی بن محمّد بن یحیی، ثنا عبد الرّحمن بن المبارک، ثنا المعتمر بن سلیمان، عن أبیه، عن مجاهد، عن عبد اللّه ابن عمرو أنّ رجلین أتیا عمرو بن العاص یختصمان فی دم عمّار بن یاسر و سلبه فقال عمرو: خلّیا عنه! فإنّی سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یقول: اللّهمّ أولعت قریش بعمّار: إنّ قاتل عمّار و سالبه فی النّار. و تفرّد به عبد الرّحمن بن المبارک و هو ثقة مأمون عن معتمر عن أبیه، فإن کان محفوظا فإنّه صحیح علی شرط الشّیخین و لم یخرجاه، و إنّما رواه النّاس عن معتمر عن لیث عن مجاهد].

و ابن الاثیر الجزری در تاریخ «کامل» گفته: [

و قد کان ذو الکلاع سمع عمرو بن العاص یقول: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لعمّار بن یاسر: تقتلک الفئة الباغیة، و آخر شربة تشربها ضیاح من لبن، فکان ذو الکلاع یقول لعمرو: ما هذا ویحک یا عمرو؟! فیقول عمرو: إنّه سیرجع إلینا، فقتل ذو الکلاع قبل عمّار مع معاویة و أصیب عمّار بعده مع علیّ فقال عمرو لمعاویة: ما أدری بقتل أیّهما أنا أشدّ فرحا؟! بقتل عمّار أو بقتل ذی الکلاع؟ و اللّه لو بقی ذو الکلاع بعد قتل عمّار لمال بعامّة أهل الشّام إلی علیّ. فأتی جماعة إلی معاویة کلّهم یقول: أنا قتلت عمّارا فیقول عمرو: و ما سمعته یقول؟ فیخلطون، فأتاه ابن حوی فقال: أنا قتلته و سمعته یقول: الیوم ألقی الأحبّة محمّدا

و حزبه. فقال عمرو: أنت صاحبه، ثمّ قال: رویدا، و اللّه ما ظفرت یداک و لقد أسخطت ربّک].

و نیز ابن الاثیر الجزری در «أسد الغابة» گفته: [و قد اختلف فی قاتله فقیل:

قتله أبو الغادیة المزنی، و قیل: الجهنیّ طعنه فسقط فلمّا وقع أکبّ علیه آخر فاجتزّ رأسه فأقبلا یختصمان کلّ منهما یقول: أنا قتلته، فقال عمرو بن العاص: و اللّه إن یختصمان إلاّ فی النّار، و اللّه لوددت أنّی متّ قبل هذا الیوم بعشرین سنة. و قیل:

حمل علیه عقبة بن عامر الجهنی و عمرو بن الحارث الخولانی و شریک بن سلمة المرادی فقتلوه، و کان قتله فی ربیع الأوّل أو الآخر من سنة سبع و ثلاثین، و دفنه علیّ فی ثیابه و لم یغسّله].

و محمد بن طلحه نصیبی شافعی در «مطالب السّئول» گفته: [و روی صاحب کتاب «صفوة الصّفوة» بسنده أنّ عبد اللّه بن سلمة قال: سمعت عمّارا یوم صفّین و هو شیخ فی یده الحربة و قد نظر إلی عمرو بن العاص معه الرّایة فی فئة معاویة، یقول: إنّ هذه الرّایة قد قاتلتها مع رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) ثلاث مرّات و هذه الرّابعة، و اللّه لو ضربونا حتّی بلغوا سعفات هجر لعرفت أنّا علی الحقّ و أنّهم علی الضّلالة].

و سبط ابن الجوزی در «تذکره خواصّ الأمّة» گفته: [و لمّا کان الیوم الثّالث من سفر خرج عمرو فخرج إلیه عمّار و قال: أیّها النّاس! أ تریدون أن تنظروا إلی عدوّ اللّه و رسوله و من بغی علی المسلمین و ظاهر أعداء اللّه تعالی أعداء الدّین فلمّا رأی اللّه تعالی قد أظهر دینه و أعزّ رسوله دخل فی الإسلام رهبة غیر رغبة و لمّا قبض اللّه تعالی رسوله ما زال معروفا بعداوة المسلمین، فقاتلوه فإنّه ممّن یجتهد فی إطفاء نور اللّه تعالی و مظاهرة أعدائه، فهو هذا!، یشیر إلی عمرو، فولّی عمرو راجعا].

و نیز در «تذکره خواصّ الامّة» گفته: [و قال ابن سعد فی «الطّبقات»:

کان عمّار یحمل و یقول: و اللّه لو ضربونا حتّی یبلغونا سعفات هجر لعلمنا أنّنا علی حقّ و هم علی باطل، ثمّ قال: الیوم ألقی الأحبّة محمّدا و حزبه. ثمّ حمل علی عمرو بن العاص و قال: ویحک یا عمرو! بعت دینک بمصر؟ تبّا لک طالما بغیت فی

الإسلام عوجا و اللّه ما قصدک و قصد عدوّ اللّه بالتّعلّل بدم عثمان إلاّ الدّنیا].

و ابن خلدون مغربی در «تاریخ» خود آورده: [ثمّ خرج عمّار بن یاسر و قال: اللّهمّ إنّی لا أعمل الیوم عملا أرضی من جهاد هؤلاء الفاسقین، ثمّ نادی: من سعی فی رضوان ربه فلا یرجع إلی مال و لا ولد، فأتاه عصابة فقال: اقصدوا بنا هؤلاء الّذین یطلبون بدم عثمان یخادعون بذلک عمّا فی نفوسهم من الباطل، ثمّ مضی فلا یمرّ بواد من صفّین إلاّ اتّبعه من هناک من الصّحابة، ثمّ جاء إلی هاشم بن عتبة و کان صاحب الرّایة فأنهضه حتّی دنا من عمرو بن العاص و قال: یا عمرو! بعت دینک بمصر؟ تبّا لک! فقال: إنّما أطلب دم عثمان. فقال: أشهد أنّک لا تطلب وجه اللّه فی کلام کثیر من أمثال ذلک، و

أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال فی عمّار: تقتله الفئة الباغیة،

و لمّا قتل عمّار حمل علی و حمل معه ربیعة و مضر و همدان حملة منکرة فلم یبق لأهل الشّام صفّ إلاّ انتقض حتّی بلغوا معاویة فناداه علیّ: علام یقتل النّاس بیننا؟ هلمّ احاکمک إلی اللّه فأیّنا قتل صاحبه استقام له الأمر، فقال له عمرو: أنصفک، فقال له معاویة: لکنّک ما أنصفت].

و ملا علی متقی در «کنز العمّال» در کتاب الفضائل من قسم الأقوال گفته:

[اللّهمّ أولعت (قریش. صح. ظ) بعمّار، قاتل عمّار و سالبه فی النّار. ک، عن عمرو ابن العاص].

و نیز علی متقی در «کنز العمّال» گفته:

[تقتلک الفئة الباغیة و آخر زادک من الدّنیا ضیح من لبن. تمام و ابن عساکر عن عبد اللّه بن کعب بن مالک، عن أبیه و ابن عساکر، عن عمرو بن العاص].

و نیز علی متقی در «کنز العمّال» آورده:

[قاتل ابن سمیّة فی النّار. کر، عن عمرو بن العاص].

و نیز علی متقی در «کنز العمّال» آورده:

[ویح ابن سمیّة، تقتله الفئة الباغیة. ع. ر. ک، عن حذیفة و ابن مسعود معا. ع، عن أبی هریرة. ابن عساکر، عن أمّ سلمة، الخطیب، عن عمرو بن العاص].

و نیز علی متقی در «کنز العمّال» گفته:

[یدخل سالبک و قاتلک النّار، قاله لعمّار. تمام و ابن عساکر، عن عمرو بن العاص].

و نیز ملا علی متقی در «کنز العمّال» در کتاب الفضائل در قسم الأفعال گفته:

[عن حوشب الفزاری، قال: قال عمرو بن العاص یوم قتل عمّار بن یاسر: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یدخل سالبک و قاتلک النّار. کر! عن عمرو بن العاص أنّه قیل له: قتل عمّار بن یاسر، فقال: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یقول: إنّ سالبه و قاتله فی النّار! فقیل لعمرو: هو ذا أنت تقاتله! فقال إنّما قال: قاتله و سالبه. کر.].

و نیز علی متقی در «کنز العمّال» آورده:

[عن عبد اللّه بن الحارث بن نوفل قال: رجعت مع معاویة من صفّین فسمعت عبد اللّه بن عمرو یقول: یا أبت! أ ما سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله؟ یقول لعمّار حین کان یبنی المسجد: إنّک لحریص علی الأجر و إنّک من أهل الجنّة و لتقتلک الفئة الباغیة. قال: بلی، قد سمعته! ع. کر.].

و کمال غی و ضلال عمرو بن العاص در خصوص واقعه هائله شهادت حضرت عمّار علیه آلاف الرّحمة و الرّضوان من الملک الغفّار بنا بر أقوال خودش از بعض عباراتی که در وجه آینده مذکور می شود نیز ظاهر و باهر می گردد! فترصدّ لذلک، و استعصم باللّه عن نزغات کلّ جاحد متهالک.

وجه 19 - تخلف أو الغادیه صاحبی از هدای حضرت عمار و مباشرت او قتل آنجناب را و نقل کلمات بزرگان مورخین أهل سنت درین باره

اشاره

وجه نوزدهم آنکه: این حدیث دلیل کمال خزی و خسار و هلک و تبار مقتدای خاص حضرات سنّیّه أعنی أبو الغادیه صحابی نیز می باشد زیرا که او هرگز مهتدی بهدی حضرت عمّار علیه آلاف الرّضوان من الغفّار نبوده، بلکه باعلان و اجهار شرکت فئه باغیه داعیه إلی النّار اختیار نموده و بلا خوف جبّار و قهّار، مباشر قتل جناب عمّار روّح اللّه روحه بنعم دار القرار، گردیده و بارتکاب این ظلم عظیم و اجتراء جسیم با وصف علم بحال خسران مآل خود قدم در عرصه بیحیائی و بی شرمی فشرده بذکر و بیان أفعال و أقوال خویش متعلّق باین واقعه عظمی قصب السّبق ازهر کفّار عنید برده. و چون بعض عبارات علمای أعلام و أرکان عظام سنّیّه درین خصوص کما ینبغی هاتک أستار و مظهر عوار این مقتدای حضرات أهل سنّت ست، لهذا بإیراد آن مبادرت

می کنم و اصول و أعراق باطل لجلج و غیّ أسمج بتیشه حقّ أبلج و صواب أروج بر می کنم.

محمد بن سعد البصری المعروف بکاتب الواقدی در کتاب «الطّبقات» در ترجمه حضرت عمّار می آرد:

[أخبرنا محمّد بن عمر، حدّثنی عبد اللّه بن الحارث بن الفضیل، عن أبیه، عن عمارة بن خزیمة بن ثابت، قال: شهد خزیمة بن ثابت الجمل و هو لا یسلّ سیفا و شهد صفّین و قال: أنا لا أصلّ (أسلّ. ظ) أبدا حتّی یقتل عمّار فانظر من یقتله، فإنّی سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یقول: تقتله الفئة الباغیة. قال: فلمّا قتل عمّار ابن یاسر قال خزیمة: قد بانت لی الضّلالة و اقترب، فقاتل حتّی قتل. و کان الّذی قتل عمّار بن یاسر أبو غادیة المزنی طعنه برمح فسقط و کان یومئذ یقاتل فی محفّة فقتل یومئذ و هو ابن أربع و تسعین سنة، فلمّا وقع أکبّ علیه رجل آخر فاجتزّ رأسه فأقبلا یختصمان فیه کلاهما یقول: أنا قتلته، فقال عمرو بن العاص: و اللّه إن یختصمان إلاّ فی النّار! فسمعها منه معاویة فلمّا انصرف الرّجلان قال معاویة لعمرو بن العاص: ما رأیت مثل ما صنعت! قوم بذلوا أنفسهم دوننا تقول لهما: إنّکما تختصمان فی النّار؟! فقال عمرو: هو و اللّه ذاک و اللّه إنّک لتعلمه، و لوددت أنّی متّ قبل هذه بعشرین سنة!].

و نیز در «طبقات» می آرد: [

أخبرنا عفّان بن مسلم و مسلم بن إبراهیم و موسی ابن إسماعیل، قالوا: نا: ربیعة بن کلثوم بن جبر، قال: حدّثنی أبی قال: کنت بواسط القصب عند عبد الأعلی بن عبد اللّه بن عامر فقال الآذن: هذا أبو غادیة الجهنی، فقال عبد الأعلی: أدخلوه! فدخل علیه مقطعات له فإذا رجل طوال ضرب من الرّجال کأنّه لیس من هذه الامّة فلمّا أن قعد قال: بایعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله. قلت: بیمینک؟ قال:

علیه أعوانا لوطئته حتّی أقتله. قال: قلت: اللّهمّ إنّک إن تشأ تمکنّی من عمّار! فلمّا کان یوم صفّین أقبل یسنّن أوّل الکتیبة راجلا حتّی إذا کان بین الصّفّین فأبصر رجل عورة فطعنه فی رکبته بالرّمح فعثر فانکشف المغفر عنه فضربته فإذا رأس عمّار! قال:

فلم أر رجلا أبین ضلالة عندی منه أنّه سمع من النّبی صلّی اللّه علیه و آله ما سمع ثمّ قتل عمّارا! قال:

و استسقی أبو غادیة فأتی بماء فی زجاج فأبی أن یشرب فیها، فأتی بماء فی قدح فشرب، فقال رجل علی رأس الأمیر قائم بالنّبطیّة: اوی ید کفتا (بد گفتار. ظ)! یتورّع عن الشّراب فی زجاج و لم یتورّع عن قتل عمّار! أخبرنا عفّان بن مسلم قال: نا:

حمّاد بن سلمة، قال: نا: أبو حفص و کلثوم بن جبر، عن أبی غادیة قال: سمعت عمّار بن یاسر یقع فی عثمان یشتمه بالمدینة، قال: فتوعّدته بالقتل، قلت: لئن أمکننی اللّه منک لأفعلنّ! فلمّا کان یوم صفّین جعل عمّار یحمل علی النّاس فقیل: هذا عمّار! فرأیت فرجة بین الرّئتین و بین السّاقین، قال: فحملت علیه فطعنته فی رکبته، قال: فوقع فقتلته فقیل: قتلت عمّار بن یاسر!

و أخبر عمرو بن العاص فقال: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم یقول: إنّ قاتله و سالبه فی النّار، فقیل لعمرو بن العاص: هو ذا أنت تقاتله! فقال:

إنّما قال: قاتله و سالبه. أخبرنا محمّد بن عمر و غیره، قالوا: لمّا استلحم القتال بصفّین و کادوا یتفانون قال معاویة: هذا یوم تفانی فیه العرب إلاّ أن تدرکهم فیه خفّة العبد یعنی عمّار بن یاسر. قال: و کان القتال الشّدید ثلاثة أیّام و لیالیهنّ آخرهنّ لیلة الهریر، فلمّا کان الیوم الثّالث قال عمّار لهاشم بن عتبة بن أبی وقّاص و معه اللّواء یومئذ:

و أثخنه الحمیریّ، و نادی: من یبارز؟ فبرزت إلیه فاختلفنا ضربتین و قد کانت یده ضعفت فانتحی علیه بضربة اخری فسقط فضربته بسیفی حتّی برد، قال: و نادی النّاس: قتلت أبا الیقظان، قتلک اللّه! فقلت: اذهب إلیک فو اللّه ما ابالی من کنت و باللّه ما أعرفه یومئذ، فقال له محمّد بن المنتشر: یا أبا الغادیة! خصمک یوم القیمة مازندر! یعنی ضخما، قال:

فضحک، و کان أبو الغادیة شیخا کبیرا جسیما أدلم،

قال: و قال علیّ حین قتل عمّار:

إن امرء من المسلمین لم یعظم علیه قتل ابن یاسر و تدخل به علیه المصیبة الموجعة لغیر رشید، رحم اللّه عمّارا یوم أسلم و رحم اللّه عمّارا یوم قتل و رحم اللّه عمّارا یوم یبعث حیّا. لقد رأیت عمّارا و ما یذکر من أصحاب رسول اللّه صلعم أربعة إلاّ کان رابعا و لا خمسة إلاّ کان خامسا، و ما کان أحد من قدماء أصحاب رسول اللّه یشکّ أنّ عمّارا قد وجبت له الجنّة فی غیر موطن و لا اثنین. فهنیئا لعمّار بالجنّة. و لقد قیل: إنّ عمّارا مع الحقّ و الحقّ معه یدور عمّار مع الحقّ أینما دار، و قاتل عمّار فی النّار].

و محمد بن اسماعیل بخاری صاحب «الجامع الصّحیح» در «تاریخ صغیر» خود آورده: [

حدّثنی حرمی بن حفص، ثنا: مرثد بن عامر، سمعت کلثوم بن جبر یقول: کنت بواسط عند عمرو بن سعید فجاء آذن فقال: قاتل عمّار بالباب، فاذا هو طویل فقال: أدرکت النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم و أنا أنفع أهلی و أردّ علیهم الغنم، فذکر له عمّار فقال: کنّا نعدّه حنانا حتّی سمعته یقع فی عثمان فاستقبلنی یوم صفّین فقتلته. حدّثنی محمّد، ثنا ابن أبی عدی عن ابن عون، عن کلثوم بن جبر: کنّا بواسط عند عبد الأعلی بن عبد اللّه بن عامر فاستسقی أبو غادیة، و قصّ الحدیث. اسم أبی غادیة المزنی: یسار بن سبع].

و یعقوب بن شیبة السّدوسی البصری در «مسند» خود در مسند حضرت عمّار علی ما نقل عنه گفته: [

حدّثنا مسلم بن إبراهیم، حدّثنا ربیعة بن کلثوم بن جبر، حدّثنا أبی قال: کنت بواسط القصب عند عبد الأعلی بن عبد اللّه بن عامر فقال الآذن:

و أموالکم علیکم حرام (و ساق الحدیث إلی أن قال): و کنّا نعدّ عمّار بن یاسر فینا حنانا فو اللّه إنّی لفی مسجد قباء إذ هو یقول: إنّ نعثلا فعل کذا، یعنی عثمان، قال:

فو اللّه لو وجدت علیه أعوانا لوطئته حتّی أقتله! فلمّا کان یوم صفّین أقبل یمشی أوّل الکتیبة راجلا حتّی کان بین الصّفّین طعن رجل فی رکبته بالرّمح و عثر فانکفأ المغفر فضربته فإذا رأسه! قال: فکانوا یتعجّبون منه أنّه سمع «دماءکم و أموالکم حرام» ثمّ یقتل عمّارا].

و عبد اللّه بن مسلم بن قتیبة الدّینوری در کتاب «المعارف» در ترجمه حضرت عمّار آورده: [و شهد عمّار صفّین مع علیّ بن أبی طالب رضی اللّه عنه، فقتل و دفن هناک و صلّی علیه علی و لم یغسله. و عمّار ممّن شهد بدرا و سائر المشاهد مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم

حدّثنی الزّیادیّ قال: حدّثنی عبد الوارث بن سعید قال: حدّثنا زمعة (ربیعة. ظ) ابن کلثوم بن جبر قال: حدّثنی أبی قال حدّثنی أبو الغادیة قال: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم یقول:

ألا! لا ترجعوا بعدی کفّارا یضرب بعضکم رقاب بعض، فإنّ الحقّ یومئذ لمع عمّار.

قال أبو الغادیة: و سمعت عمّارا یذکر عثمان فی المسجد، قال: و کان یدعی فینا حنانا، و یقول: إنّ نعثلا هذا یفعل و یفعل، یعیبه، فلو وجدت ثلاثة أعوان یومئذ لوطئته حتّی أقتله! فبینا أنا یوم صفّین إذ أنا به أوّل الکتیبة راجلا فطعنته فی رکبته فانکشف المغفر عن رأسه فضربت رأسه فإذا رأس عمّار قد ندر! قال ابی: فما رأیت شیخا أضلّ منه! یروی أنّه سمع النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم یقول ما قال ثمّ ضرب عنق عمّار!].

و أبو جعفر محمد بن جریر طبری در کتاب «ذیل المذیّل» در ترجمه حضرت عمّار در ضمن روایتی آورده: [و کان الّذی قتل عمّار بن یاسر أبو غادیة المزنی، طعنه برمح فسقط و کان یومئذ یقاتل فی محفّة فقتل یومئذ و هو ابن أربع و تسعین فلمّا وقع أکبّ علیه رجل آخر فاجتزّ رأسه فأقبلا یختصمان فیه کلاهما یقول: أنا قتلته! فقال عمرو بن العاص: و اللّه إن یختصمان إلاّ فی النّار! فسمعها منه معاویة، فلمّا انصرف الرّجلان قال معاویة لعمرو: ما رأیت مثل ما صنعت! قوم بذلوا أنفسهم دوننا تقول لهما: إنّکما تختصمان فی النّار؟! فقال عمرو: و اللّه ذاک، و اللّه إنّک لتعلمه، و لوددت أنّی متّ قبل هذا بعشرین سنة!]

و نیز طبری در کتاب مذکور در ترجمه حضرت عمّار در ضمن روایتی آورده:

[و حمل علی عمّار حوی السّکسکیّ و أبو غادیة المزنی فقتلاه، فقیل لأبی غادیة: کیف قتلته؟ قال: لمّا دلف إلینا فی کتیبته و دلفنا إلیه نادی: هل من مبارز؟ فبرز إلیه رجل من السّکاسک فاضطربا بسیفیهما فقتل عمّار السّکسکیّ ثمّ نادی: هل من مبارز؟ فبرز إلیه رجل من حمیر فاضطربا بسیفیهما فقتل عمّار الحمیریّ و أثخنه الحمیریّ و نادی من یبارز، فبرزت فاختلفنا ضربتین و قد کان یده ضعفت فانتحی علیه بضربة اخری فسقط فضربته بسیفی حتّی برد. قال: و نادی النّاس: قتلت أبا الیقظان قتلک اللّه! فقلت:

أذهب إلیک فو اللّه ما ابالی من کنت و باله (باللّه. ظ) ما أعرفه یومئذ. فقال له محمّد بن المنتشر: یا أبا الغادیة! خصمک یوم القیامة مازندر، یعنی ضخما. قال: فضحک!].

و أبو الحسن علی بن الحسین المسعودی در «مروج الذّهب» در ذکر واقعه صفّین آورده: [و قال عمّار بن یاسر: إنّی لأری وجوه قوم لا یزالون یقاتلون حتّی یرتاب المبطلون، و اللّه لو هزمونا حتّی یبلغوا بنا سعفات هجر لکنّا علی الحقّ و کانوا علی الباطل. و تقدّم عمّار فقاتل ثمّ رجع إلی موضعه فاستسقی فأتته امرأة من نساء بنی شیبان من مصافّهم بعسّ فیه لبن فدفعته إلیه، فقال: اللّه أکبر! اللّه أکبر! الیوم ألقی الأحبّة تحت الأسنّة، صدق الصّادق و بذلک خبر النّاطق و هو الیوم الّذی وعدت فیه، ثمّ قال:

أیّها النّاس! هل من رائح إلی اللّه تحت العوالی؟ و الّذی نفسی بیده لنقاتلنّکم علی تأویله کما قاتلنا کم علی تنزیله! و تقدّم و هو یقول:

نحن ضربنا کم علی تنزیله فالیوم نضربکم علی تأویله

ضربا یزیل الهام عن مقیله و یذهل الخلیل عن خلیله

أو یرجع الحقّ إلی سبیله فتوسّط القوم و اشتبکت علیه الأسنّة فقتله أبو الغادیة العاملی و أبو حواء السّکسکیّ و اختلفا فی سلبه فاحتکما إلی عبد اللّه بن عمرو بن العاص فقال لهما:

تسعون سنة، و قبره بصفّین، و صلّی علیه علیّ علیه السلام و لم یغسله و کان یغیّر شیبه].

و أبو عبد اللّه محمد بن عبد اللّه الحاکم النّیسابوری در «مستدرک» گفته: [حدّثنا أبو جعفر محمّد بن صالح بن هانی، ثنا السّری بن خزیمة، ثنا مسلم بن إبراهیم، ثنا ربیعة ابن کلثوم، حدّثنی أبی، قال: کنت بواسط القصب فی منزل عبد الأعلی بن عبد اللّه بن عامر، قال الآذن: هذا ابو غادیة الجهنی یستأذن، فقال عبد الأعلی بن عبد اللّه: أدخلوه! فدخل و علیه مقطعات فإذا رجل طوال ضرب من الرّجال کأنّه لیس من هذه الأمّة! فلمّا قعد قال: کنّا نعدّ عمّار بن یاسر من خیارنا، قال: فو اللّه، إنّی لفی مسجد قبا إذا یقول و ذکر کلمة: لو وجدت علیه أعوانا لوطئته حتّی أقتله. قال: فلمّا کان یوم صفّین أقبل یمشی أوّل الکتیبة راجلا حتّی کان بین الصّفّین طعنه رجل بالرّمح فانکفی المغفر عنه فأضربه فإذا رأس عمّار بن یاسر، قال: یقول مولی لنا: لم أر رجلا أبین ضلالة منه!].

و أبو عمر یوسف بن عبد اللّه القرطبی المعروف بابن عبد البرّ در «استیعاب» در ترجمه حضرت عمّار گفته: [و روی الشعبیّ عن الأحنف بن قیس فی خبر صفّین قال:

ثمّ حمل عمّار فحمل علیه ابن جزء السّکسکیّ و أبو الغادیة الفزاریّ، فأمّا أبو الغادیة فطعنه، و أمّا ابن جزء فاجتزّ رأسه، و ذکر تمام الحدیث و قد ذکرته فیما خرّجت من طرق

حدیث عمّار: تقتلک الفئة الباغیة].

و نیز ابن عبد البر در «استیعاب» گفته: [أبو الغادیة الجهنی، و جهنیة فی قضاعة اختلف فی اسمه فقیل: یسار بن سبع، و قیل: یسار بن أزهر، و قیل: اسمه مسلم، سکن الشّام و نزل واسط یعدّ فی الشّامیّین أدرک النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم و هو غلام.

روی عنه أنّه قال: أدرکت النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم و أنا أیفع أردّ علی أهلی الغنم، و له سماع من النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم قوله صلّی اللّه علیه و سلّم: لا ترجعوا بعدی کفارا یضرب بعضکم رقاب بعض، و کان محبّا فی عثمان و هو قاتل عمّار بن یاسر رحمة اللّه علیه، و کان إذا استأذن علی معاویة و غیره یقول: قاتل عمّار بالباب و کان یصف قتله له إذا سئل عنه لا یبالیه و فی قصّته عجب عند أهل العلم، روی عن النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم ما ذکرنا أنّه سمعه منه ثمّ قتل عمّارا رضی اللّه عنه! و روی عنه کلثوم بن جبر].

و عبد الرحمن بن عبد اللّه السهیلی در کتاب «الرّوض الأنف» در ذکر عمرة القضاء بعد ذکر رجز عبد اللّه بن رواحه گفته: [و هذان البیتان الآخران هما لعمّار بن یاسر کما قال ابن هشام قالهما یوم صفّین و هو الیوم الّذی قتل فیه عمّار، قتله ابو الغادیة الفزاری و ابن جزء اشترکا فی قتله] و ابن الاثیر الجزری در «اسد الغابة» گفته: [أبو الغادیة الجهنی. بایع النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم و جهینة بن زید قبیلة من قضاعة، اختلف فی اسمه فقیل: بشار بن ازیهر، و قیل: اسمه مسلم، سکن الشّام یعدّ فی الشّامیّین و انتقل إلی واسط، قال أبو عمر:

أدرک النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم و هو غلام،

روی عنه أنّه قال: أدرکت النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم و أنا أیفع أردّ علی أهلی الغنم. أخبرنا عبد الوهّاب بن هبة اللّه باسناده عن عبد اللّه بن أحمد، حدّثنی أبی أخبرنا عبد الصّمد بن عبد الوارث، أخبرنا ربیعة بن کلثوم، عن أبیه، عن أبی غادیة قال: خطبنا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم غداة العقبة فقال: إنّ دماءکم و أموالکم حرام کحرمته یومکم هذا فی بلدکم هذا فی شهرکم هذا. ألا! هل بلّغت؟ قالوا: نعم! و کان من شیعة عثمان رضی اللّه عنه و هو قاتل عمّار بن یاسر و کان إذا استأذن علی معاویة و غیره یقول:

قاتل عمّار بالباب و کان یصف قتله لعمّار إذا سئل عنه کأنّه لا یبالی به! و فی قصّته عجب عند أهل العلم،

روی عن النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم النّهی عن القتل ثمّ یقتل مثل عمّار! نسأل اللّه السّلامة. روی ابن أبی الدّنیا عن محمّد بن أبی معشر، عن أبیه قال: بینا الحجّاج جالسا إذ أقبل رجل مقارب الخطو فلمّا رآه الحجّاج قال: مرحبا بأبی غادیة و أجلسه علی سریره و قال: أنت قتلت ابن سمیّة؟ قال: نعم! قال: کیف صنعت؟ قال: صنعت کذا حتّی قتلته. فقال الحجّاج لأهل الشّام: من سرّه أن ینظر إلی رجل عظیم الباع یوم القیامة فلینظر إلی هذا! ثمّ ساره أبو غادیة یسأله شیئا فأبی علیه و قال أبو غادیة: نوطئ لهم الدّنیا ثمّ نسألهم فلا یعطوننا و یزعم أنّی عظیم الباع یوم القیامة! أجل! و اللّه إنّ من ضرسه مثل احد و فخذه مثل ورقان و مجلسه مثل ما بین المدینة و الرّبذه لعظیم الباع یوم القیامة! و اللّه لو أنّ عمّارا قتله أهل الأرض لدخول النّار. و قیل: إنّ الّذی قتل عمّارا غیره، و هذا أشهر. أخرجه الثّلاثة].

و نیز ابن الاثیر الجزری در «تاریخ کامل» آورده: [إنّ أبا غادیة قتل عمّارا و عاش إلی زمن الحجّاج و دخل علیه فأکرمه الحجّاج و قال له: أنت قتلت ابن سمیّة؟ یعنی عمّارا. قال: نعم! فقال من: سرّه أن ینظر إلی عظیم الباع یوم القیامة فلینظر إلی هذا الّذی قتل ابن سمیّة! ثمّ سأله أبو الغادیة حاجته فلم یجبه إلیها فقال: نوطئ لهم الدّنیا و لا یعطوننا منها و یزعم أنّی عظیم الباع یوم القیامة!. قال الحجّاج: أجل! و اللّه، من کان ضرسه مثل احد و فخذه مثل جبل ورقان و مجلسه مثل المدینة و الرّبذه لعظیم الباع یوم القیامة! و اللّه لو أنّ عمّارا قتله أهل الأرض کلّهم لدخلوا کلّهم النّار].

و سبط ابن الجوزی در «تذکره خواصّ الأمّة» گفته: [و قال الواقدی: لمّا طعن أبو الغادیة عمّارا بالرّمح و سقط أکبّ علیه آخر فاجتزّ رأسه، ثمّ أقبل إلی معاویة یختصمان فیه کلّ منهما یقول: أنا قتلته، فقال لهما عمرو: و اللّه إن تختصمان إلاّ فی النّار! فقال معاویة: ما صنعت؟! قوم بذلوا نفوسهم دوننا تقول لهم هذا؟! فقال عمرو: هو و اللّه کذلک و أنت تعلمه و إنّی و اللّه وددت أنّی متّ قبل هذا الیوم بعشرین سنة، قال ابن سعد: قتل عمّار و هو ابن سبع و سبعین سنة، و قال: لمّا قتل عمّار عطش قاتله فاستسقی ماء فأتی بقدح من زجاج فامتنع من الشّرب منه! و غیر ابن سعد یقول: اتی بقدح من فضّة. فقال بعض أصحابه: انظروا إلی هذا الاحمق! یمتنع من الشّرب فی هذا الإناء و ینسی أنّه قتل عمّارا و

قد قال رسول اللّه: تقتلک الفئة الباغیة].

و ملا علی متقی در «کنز العمّال» گفته: [أیضا -

عن زید بن وهب، قال: کان عمّار بن یاسر قد ولع بقریش و ولعت به فغدوا علیه فضربوه فجلس فی بیته فجاء عثمان ابن عفّان یعوده فخرج عثمان و صعد المنبر فقال: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم یقول: تقتلک الفئة الباغیة، قاتل عمّار فی النّار (حل. کر)].

و نیز ملا علی متقی در «کنز العمّال» آورده: [

عن عبد اللّه بن عمر قال: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم یقول لعمّار: تقتلک الفئة الباغیة، بشّر قاتل عمّار بالنّار (ع. کر)].

أی أخرجه أبو یعلی و ابن عساکر.

و نیز علی متقی در «کنز العمّال» آورده: [

عمر و غیره قالوا: قال علیّ حین قتل عمّار: إن امرء من المسلمین لم یعظم علیه قتل ابن یاسر و یدخل علیه المصیبة الموجبة، لغیر رشید، رحم اللّه عمّارا یوم أسلم، و رحم اللّه عمّارا یوم قتل، و رحم اللّه عمّارا یوم یبعث حیّا، لقد رأیت عمّارا و ما یذکر من اصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم أربعة إلا کان رابعا و لا خمسة إلا کان خامسا و ما کان أحد من قدماء اصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم یشکّ أنّ عمّارا قد وجبت له الجنّة فی غیر موطن و لا أشدّ تهنیا (و لا اثنین، فهنیئا. ظ) لعمّار بالجنّة و لقد قیل: أنّ عمّارا مع الحقّ و الحقّ معه، یدور عمّار مع الحقّ أینما دار و قاتل عمّار فی النّار (کر)].

و ملا علی قاری در «شرح شفا» در ذکر حضرت عمّار گفته: [قتل بصفّین مع علیّ عن ثلاث و تسعین من عمره و

قد قال صلّی اللّه تعالی علیه و سلّم له: تقتلک الفئة الباغیة. و قتله أبو الغادیة و اسمه یسار بن سبع، سکن الشّام و نزل واسط و عداده فی الشّامیّین أدرک النّبیّ صلّی اللّه تعالی علیه و سلّم و هو غلام و سمع منه

قوله: لا ترجعوا بعدی کفّارا یضرب بعضکم رقاب بعض! و کان محبّا لعثمان رضی اللّه تعالی عنه و کان إذا استأذن معاویة یقول: قاتل عمّار بالباب، اخرج له احمد فی «المسند»].

و نور الدین حلبی در «إنسان العیون» گفته: [

و عن أبی العالیة [1]: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم یقول: قاتل عمّار فی النّار، و من العجب انّ أبا العالیة هذا هو القاتل لعمّار یوم صفّین فکان أبو العالیة مع معاویة و کان عمّار مع علیّ].

و شیخ عبد الحق دهلوی در «تحقیق الإشارة إلی تعمیم البشارة» گفته: [و

عن علیّ رضی اللّه عنه أنّه قال لمّا قتل عمّار: إن امرء من المسلمین لم یعظم علیه قتل ابن یاسر و یدخل علیه المصیبة لغیر رشید. رحم اللّه عمّارا یوم أسلم و رحم اللّه عمّارا یوم قتل و رحم اللّه عمّارا یوم یبعث حیّا، لقد رأیت عمّارا و ما یذکر من أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم أربعة إلاّ کان رابعا و لا خمسة إلا کان خامسا و ما کان أحد من قدماء أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم یشکّ أنّ عمّارا قد وجبت له الجنّة فی غیر موطن و لا أشدّ تهنیا (و لا اثنین، فهنیئا. ظ) لعمّار بالجنّة و لقد قیل إنّ عمّارا مع الحقّ و الحقّ معه، یدور عمّار مع الحقّ أینما دار، و قاتل عمّار فی النّار. رواه ابن عساکر فی تاریخه].

و نیز شیخ عبد الحقّ دهلوی در «رجال مشکاة» در ترجمه عمّار گفته: [و مناقبه کثیرة، و فی الحدیث: عمّار خلط اللّه الإیمان ما بین قرنه إلی قدمه و خلط الإیمان بلحمه و دمه، یزول مع الحقّ حیث زال و لیس ینبغی للنّار أن یأکل منه شیئا. رواه ابن عساکر عن علیّ. قاتل عمّار و سالبه فی النّار. کم من ذی طمرین لا یؤبه به لو أقسم علی اللّه لأبره منهم عمّار بن یاسر. ابن سمیّة ما عرض علیه أمران قطّ إلاّ أخذ أرشدهما.

إذا اختلف النّاس کان ابن سمیّة مع الحقّ.

ویح عمّار، یقتله الفئة الباغیة، یدعوهم إلی الجنّة و یدعونه إلی النّار.

و فی روایة: و ذلک فعل الأشقیاء الأشرار.

و فی روایة: دأب الأشقیاء الفجّار. و لهذا الحدیث طرق متعدّدة متکثّرة یبلغ حدّ التّواتر معنی بلا شبهة].

تخلف أبو الغادیة از هدای عمار

و سید مرتضی الزبیدی در «تاج العروس» گفته: [و أبو الغادیة، یسار بن سبع الجهنی، صحابی بایع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، هو قاتل عمّار بن یاسر رضی اللّه عنهما مذکور فی «تاریخ دمشق»].

استدلال شاهصاحب به قوله:و «تمسکوا بعهد ابن أم عبد» در معارضه قرار دادن این حدیث با حدیث ثقلین

قوله:

[و «تمسکوا بعهد ابن أم عبد»]

جواب مؤلف باین معارضه باطله و رد استدلال شاهصاحب بسه وجه

اشاره

أقول:

تمسّک و احتجاج مخاطب منکود باین حدیث مردود باطل و مضمحلّ است بچند وجه:

أول آنکه: این حدیث از متفرّدات اهل سنّت است و أهل حقّ آن را إثبات نمی نمایند پس ذکر آن بمقابله حدیث ثقلین که متّفق علیه فریقین می باشد حیف صریح و جور فضیح خواهد بود.

دوم آنکه: این حدیث را بخاری و مسلم روایت نکرده اند و إعراض شیخین از حدیثی دلیل مقدوحیّت و مجروحیّت آن نزد أکابر اهل سنّت می باشد، چنانچه در مجلّد حدیث طیر بجواب حدیث اقتدا مفصّلا مبیّن و مصرّح گردیده.

سوم آنکه: بر ماهرین علم رجال و ناقدین أحادیث فظاعت اشتمال، واضح و لائح است که این حدیث سندا مقدوح و مجروح می باشد و عند التّحقیق سلسله روایت آن متلاشی گشته از هم می پاشد.

عز الدین ابن الاثیر الجزری در کتاب «أسد الغابة» بترجمه ابن مسعود آورده:

[أخبرنا أبو البرکات الحسن بن محمّد بن الحسن بن هبة اللّه الدّمشقی، أخبرنا أبو العشائر محمّد بن خلیل بن فارس القیسی، أخبرنا أبو القاسم علیّ بن محمّد بن علیّ المصیصی، أخبرنا أبو محمّد عبد الرّحمن بن عثمان بن القاسم بن أبی نصر، أخبرنا أبو الحسن خیثمة بن سلیمان ابن حیدرة الأطرابلسیّ، حدّثنا أبو عبیدة السّری بن یحیی بالکوفة، حدّثنا قبیصة بن عقبة، حدّثنا سفیان الثّوری، عن عبد الملک بن عمیر، عن مولی لربعی، عن ربعی، عن حذیفة، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم: و تمسّکوا بعهد ابن أمّ عبد. و قد رواه سلمة بن کهیل عن أبی الزّعراء عن ابن مسعود].

و این سند چنانچه می بینی مشتمل است بر «قبیصة بن عقبة» و او را ابن معین که از اکابر نقّاد و أعلام أطواد سنیّه است بجرح و قدح نواخته.

جرح و قدح قبیصة بن عقبه که روایت حدیث مذکور نموده، بتصدیق أهل رجال

جرح و قدح قبیصة بن عقبة ذهبی در «میزان الاعتدال» بترجمه او گفته: [قال ابن معین:

هو ثقة إلاّ فی حدیث الثّوری].

و نیز در «میزان» بترجمه او مذکورست: [و قال ابن معین: لیس بذاک القویّ و قال: ثقة فی کلّ شیء إلاّ فی سفیان].

و در کمال ظهورست که قبیصه

حدیث «تمسّکوا بعهد ابن أمّ عبد» را از سفیان ثوری روایت نموده پس او درین روایت حسب افاده ابن معین غیر ثقه خواهد بود.

و نیز درین سند «سفیان ثوری» واقع شده، و قوادح عظیمه و مطاعن جسیمه او مثل ارتکاب تدلیس و ابتلا بحسد و عداوت و غیبت إمام أعظم سنّیّه و اعتراض و ایراد بر صادق آل محمّد صلوات اللّه علیه و علیهم إلی یوم التّناد در جزء ثانی مجلّد حدیث مدینة العلم بتفصیل تمام مذکور شده.

و نیز درین سند «عبد الملک بن عمیر» واقع است و قدح مکمّل و جرح مفصّل او در مجلّد حدیث طیر بإشباع تامّ و تبیّن معجب أهل أحلام، مبیّن و مبرهن گردیده.

و نیز درین سند «مولای ربعی» واقع می باشد و او مجهول است.

و طریق دیگر این حدیث که ابن الأثیر آن را معلّقا ذکر کرده نیز مجروح و مقدوح

است زیرا که در آن «أبو الزّعراء» واقع شده و او در روایت خود مطعون و موهون می باشد.

جرح و قدح أبو الزعراء عبد اللّه بن هانی راوی دیگر حدیث بتصدیق أهل رجال

ذهبی در «میزان الاعتدال» گفته: [عبد اللّه بن هانی أبو الزّعراء صاحب ابن مسعود قال البخاری: لا یتابع علی حدیثه، سمع منه سلمة بن کهیل حدیثه عن ابن مسعود فی الشّفاعة: ثمّ یقوم نبیّکم صلّی اللّه علیه و سلّم رابعا و المعروف أنّه علیه السّلام أوّل شافع، قاله البخاری و قد أخرج النّسائیّ الحدیث مختصرا].

و ابن حجر عسقلانی در «تهذیب التّهذیب» بترجمه او گفته: [عبد اللّه بن هانی الکندی الأزدی أبو الزّعراء الکبیر الکوفی روی عن عمرو ابن مسعود، و عنه ابن اخته سلمة بن کهیل. قال البخاریّ: لا یتابع فی حدیثه].

و از مراجعه «جامع ترمذی» باب مناقب ابن مسعود واضح و آشکار می شود که راوی این حدیث از سلمة بن کهیل، یحیی بن سلمة بن کهیل است، و از یحیی پسر او إسماعیل و از إسماعیل پسر او إبراهیم است، و این جمله روات حسب تصریحات أئمه أعلام و أساطین عظام سنّیّه مقدوح و مجروح می باشند، کما فصّل فی مجلّد حدیث الطّیر، و ستقف علی ذلک عن قریب فی هذا المجلّد أیضا بعون اللّه المفیض للخیر. و بالخصوص یحیی بن سلمه چنان مهتوک السّتر است که خود ترمذی در او قادح و طاعن شده و بعد نقل این حدیث برای إظهار حال پر اختلال او گفته: [هذا حدیث غریب من حدیث ابن مسعود لا نعرفه إلاّ من یحیی بن سلمة بن کهیل، و یحیی بن سلمه یضعّف فی الحدیث].

و از اینجا بر ناظر بصیر ممعن خبیر کالشّمس فی رابعة النّهار واضح و آشکار می گردد که تمسّک مخاطب کثیر العثار باین حدیث بی اعتبار اقتفای أثر ناکب جوار و اتّباع طریقه ناکث خوارست، و اللّه ولیّ التّوفیق لأهل النّقد و الإختبار و هو الملهم الموزع للتّمییز بین النّور و النّار.

آوردن صاحب «تحفه» حدیث «و رضیت لکم ما رضی لکم ابن ام عبد» را بمقابله حدیث ثقلین

قوله:

[و «رضیت لکم ما رضی لکم ابن أم عبد»]

جواب مؤلف باین معارضه باطله و رد استدلال شاه صاحب به پنج وجه

اشاره

أقول:

این حدیث هم قابل احتجاج و استدلال بمقابله اهل حقّ و إقبال نیست بچند وجه:

اول آنکه: این حدیث بلا ریب از آحادست و حدیث ثقلین از متواترات می باشد و معارضه متواترات با آحاد خارج از طریق إنصاف و سدادست.

دوم آنکه: این حدیث از متفرّدات اهل سنّت است و أهل حقّ آن را هرگز قبول ندارند، پس ذکر آن در مناظره و محاجّه با ایشان علاوه بر آنکه خلاف مواعید عرقوبیّه شاه صاحب است، بلا اشکال از دائره إنصاف خارج و متمسّک بآن در مقابله شان یقینا بر وتیره اعتساف دارج خواهد بود.

سوم آنکه: این حدیث حدیثی است که بخاری و مسلم از ذکر آن إعراض ورزیده و عنقریب ما تنبیه نموده ایم که عدم ذکر شیخین حدیثی را نزد أجلّه اهل سنّت موجب ظهور وهن و هوان آن می باشد، و جمعی از متعصّبین سنّیّه حدیث غدیر را که کمتر حدیثی مثل آن در تواتر و کثرت طرق خواهد بود بهمین سبب که بخاری و مسلم آن را ذکر نکرده اند قبول نمی کنند، پس بنا بر این حدیث «رضیت لکم» بهزار اولویّت صلاحیّت احتجاج و استدلال نخواهد داشت و هر که أدنی حظّی از إنصاف داشته باشد اهل حقّ را در عدم قبول آن مصیب و محقّ خواهد انگاشت.

چهارم آنکه: قطع نظر از بخاری و مسلم، أبو داود و ابن ماجه و ترمذی و نسائی هم این حدیث را ذکر نکرده اند، و پر ظاهر است که هر گاه إعراض بخاری و مسلم نزد جماعتی از سنّیّه دلیل وهن و هوان حدیثی باشد إعراض أصحاب صحاح ستّه جمیعا از حدیثی بأولیّت تامّه نزد آن جماعت، دلیل قدح و جرح حدیث معرض عنه خواهد بود. و ازین جا پی توان برد که حدیث «رضیت لکم» بچه مرتبه وهن و اصل است و مخاطب را از احتجاج و استدلال بآن سوای خسران چه حاصل! پنجم آنکه: اگر بالفرض، این حدیث را تسلیم هم نمائیم معارضه آن بحدیث ثقلین؛ ضلال بعید و بغایت ناسدید است زیرا که دلالت حدیث ثقلین بر خلاف و امامت و عصمت و طهارت و أعلمیّت و أفضلیّت اهلبیت علیهم السّلام بوجوه موفوره و عناوین غیر محصوره در ما سبق مفصّلا مبرهن و مبیّن شده؛ و این حدیث بر فرض ثبوتش چنان محدود المراد واقع شده که اصلا دلیل عالم و مقتدا بودن ابن مسعود هم نیست، فضلا عن الدّلالة

علی حصول واحد من المزایا المذکورة له. بلکه اگر شأن صدور این حدیث را احدی از ارباب خبرت بیند بیقین می داند که دلالت آن جز برین نیست که جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله الأطیاب برای مخاطبین اصحاب آنچه مرضیّ خدا و رسول او باشد پسند نموده.

توضیح این اجمال آنست که حاکم نیسابوری این حدیث را در «مستدرک» باین نهج روایت نموده:

[أخبرنا ابو الفضل الحسن بن یعقوب بن یوسف العدل، ثنا محمّد بن عبد الوهّاب العبدی، انبأ جعفر بن عون، أنبا المسعودیّ، عن جعفر بن عمرو بن حریث، عن ابیه قال: قال النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم لعبد اللّه بن مسعود: اقرء! قال: أقرأ و علیک انزل؟ قال:

إنّی أحبّ ان أسمعه من غیری. قال: فافتتح سورة النّساء حتّی بلغ «إِذا جِئْنا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنا بِکَ عَلی هؤُلاءِ شَهِیداً» فاستعبر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم و کفّ عبد اللّه. فقال له رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم: تکلّم! فحمد اللّه فی اوّل کلامه و اثنی علی اللّه و صلّی علی النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم و شهد شهادة الحقّ و قال: رضینا باللّه ربّا و بالإسلام دینا و رضیت لکم ما رضی اللّه و رسوله. فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم رضیت لکم ما رضی لکم ابن أمّ عبد. هذا حدیث صحیح الاسناد و لم یخرجاه].

ازین روایت ظاهرست که جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و سلّم روزی بعبد اللّه بن مسعود حکم فرمود که چیزی از قرآن بخواند عبد اللّه بن مسعود در مقام عذر عرض نمود که آیا مناسب است که من قرآن بر تو بخوانم حال آنکه قرآن بر جناب تو نازل شده؟! آن حضرت در مقام بیان مصلحت این حکم ارشاد فرمودند که: من می خواهم که قرآن را از غیر خود بشنوم. پس ابن مسعود قرائت سوره نساء شروع کرد تا اینکه رسید بقول خداوند عالم «فَکَیْفَ إِذا جِئْنا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنا بِکَ عَلی هؤُلاءِ شَهِیداً» باستماع این کلام عبرت انضمام چشم مبارک آن حضرت اشک آلود گردید و عبد اللّه بن مسعود از مشاهده این حال از قرائت باز ماند. آن حضرت باو ارشاد فرمودند که: کلام بکن! و مقصود آن جناب کلام کردن بر نهج خطابت بود. ابن مسعود امتثالا للأمر العالی زبان بحمد و ثنای إلهی گشاد و درود بر آن جناب فرستاد و شهادت حقّ بداد و گفت «رضینا باللّه ربّا و بالإسلام دینا و رضیت لکم ما رضی اللّه و رسوله» یعنی راضی شدیم ما بخدا از روی پروردگار، و بإسلام از روی

دین، و پسند کردم برای شما آنچه خدا و رسول او پسند کند. چون این کلام ابن مسعود صحیح و مشتمل بر نصیحت بود آن حضرت نیز در مقام تأیید آن ارشاد فرمودند:

«رضیت لکم ما رضی لکم ابن أمّ عبد» یعنی: پسند کردم برای شما آنچه پسند کرد برای شما ابن أمّ عبد.

مقصود این ست که: پسندیده خدا و رسول را که ابن مسعود برای شما پسندیده من هم پسند می کنم.

پس کالشمس فی رابعة النّهار واضح و آشکار گردید که مراد از قول آن جناب

«رضیت لکم ما رضی لکم ابن أمّ عبد» همین است که «رضیت لکم ما رضی اللّه و رسوله» یعنی: پسند کردم برای شما آنچه پسند کرد خدا و رسول.

بالجمله، این روایت، شأن صدور این کلام را بنهایت ظهور واضح می گرداند و بإثبات می رساند که همین قول عبد اللّه بن مسعود «رضیت لکم ما رضی اللّه و رسوله» مرضیّ آن جناب بودند نه آنکه هر آنچه ابن مسعود در زمان آینده برای مخاطبین پسند کند مرضیّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بوده باشد.

در بیان سلوک خلیفه ثانی و أتباع او با ابن مسعود (ابن ام عبد) و نقل کلمات بسیاری از مورخین أهل سنت درین خصوص

«توقیف فیه تعنیف» کمال تعجب است از شاه صاحب که بحدیث

«تمسّکوا بعهد ابن أمّ عبد» و

حدیث «رضیت لکم ما رضی لکم ابن أمّ عبد» تمسّک می نمایند و بذکر آن بمقابله اهل حقّ در معارضه حدیث ثقلین راه مباهته و سداد و طریق مکابره و عناد می پیمایند و اصلا بخیال نمی آرند که خلیفه ثانی ابن مسعود را از افتا منع می نمودند و درین باب راه تأنیب و تعییر بآن صحابی جلیل کبیر می پیمودند، چنانچه ابو محمّد عبد اللّه بن عبد الرّحمن الدّارمی در مسند خود آورده: [اخبرنا محمّد بن الصّلت، ثنا ابن المبارک، عن ابن اعون عن محمّد قال: قال عمر لابن مسعود: أ لم أنبأ، أو: أنبئت، أنّک تفتی و لست بأمیر؟! ولّ حارها من تولّی قارها!].

و شاه ولی اللّه در «إزالة الخفا» در زیر عنوان تثقیف عمر رعیّت خود را گفته:

[الدّارمی - عن محمّد بن سیرین، قال: قال عمر لابن مسعود: أ لم أنبأ، أو أنبئت؛ أنّک

تفتی و لست بأمیر؟! ولّ حارها من تولّی قارها!].

و نیز شاه ولی اللّه در «قرّة العینین» در ضمن شواهد تربیت کردن شیخین صحابه و سائر امّت را بر منهاج تربیت آن حضرت صلّی اللّه علیه و آله و سلّم گفته: [عن محمّد بن سیرین، قال: قال عمر لابن مسعود: أ لم أنبأ، أو: انبئت؛ أنّک تفتی و لست بأمیر؟! ولّ حارها من تولّی قارها. أخرجه الدّارمی].

و پر ظاهرست که این صنیع شنیع خلیفه ثانی صراحة خلاف

حدیث «تمسّکوا بعهد ابن أمّ عبد» و أمثال آن می باشد. پس حضرات اهل سنّت را لازم که یا این چنین احادیث را باطل دانسته دست از آن بردارند و یا حضرت خلیفه ثانی را دیده و دانسته مرتکب عصیان رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بشمارند! و بالاتر ازین آنست که حضرت خلیفه ثانی ابن مسعود را در بیان احادیث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم متّهم دانسته از تحدیث منع می نمود و بحبس این صحابی جلیل با دیگر صحابه کبار در مدینه و منعشان از خروج بسوی دیگر بلاد و أمصار؛ ظلم و جور خود را إلی اقصی الغایة می افزود.

محمد بن سعد البصری المعروف بکاتب الواقدی در کتاب «طبقات» در ذکر من کان یفتی بالمدینة گفته: [أخبرنا حجّاج بن محمّد، عن شعبة، عن سعد بن إبراهیم، عن أبیه قال: قال عمر بن الخطّاب لعبد اللّه بن مسعود و لأبی الدّرداء و لأبی ذر: ما هذا الحدیث عن رسول اللّه (صلی الله علیه و آله)؟ قال: أحسبه، قال: و لم یدعهم یخرجون من المدینة حتّی مات].

و أبو عبد اللّه محمد بن عبد اللّه الحاکم النّیسابوریّ در کتاب «المستدرک علی الصّحیحین» گفته: [حدّثنا أبو بکر محمّد بن أحمد بن بالویه، ثنا محمّد بن غالب، ثنا عفّان ثنا شعبة. و أخبرنی أحمد بن یعقوب الثّقفی، ثنا محمّد بن أیّوب، أنبا أبو عمر الحوصی، ثنا شعبة، عن سعد بن إبراهیم، عن أبیه أنّ عمر بن الخطّاب قال لابن مسعود و لأبی الدّرداء و لأبی ذرّ: ما هذا الحدیث عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم؟! و أحسبه حبسهم بالمدینة حتّی أصیب].

و ذهبی در «تذکرة الحفّاظ» در ترجمه عمر گفته: [معن بن عیسی: أنا: مالک عن عبد اللّه بن إدریس، عن شعبة، عن سعید بن إبراهیم، عن أبیه أنّ عمر حبس ثلاثة:

ابن مسعود و أبا الدّرداء و أبا مسعود الأنصاریّ، فقال: قد أکثرتم الحدیث عن رسول اللّه صلعم].

و ازینجا نیز بر حضرات اهل سنّت واجب می آید که یا

حدیث «تمسّکوا بعهد ابن أمّ عبد» و یا مماثله را کذب و باطل گویند و باقتدای خلیفه ثانی راه اتّهام ابن مسعود در بیان أحادیث نبویّه پویند، و یا خلیفه ثانی را بسبب اتّهام این صحابی جلیل و دیگر أصحاب با تبجیل و ارتکاب حبس بیجا نسبت باین حضرات مراجیح و بهالیل، مرتکب ظلم عظیم و جور بدانند و باعتراف مخالفت صریحه خلیفه ثانی با ارشاد رسول ربّانی علیه و آله آلاف السّلام ما تلیت السّبع المثانی تبدیع تضلیل آن ظالم جانی و توهین و تذلیل آن معادی شانی را بمنصّه شهود رسانند، و لنا فی کلّ واحد من الشّقّین فوز و فتح و نصر و ظفر، و لهم فی کلا الأمرین ذلّ و کسر و نتن و دفر.

و از همه عجیب تر آنست که این حضرات وقت ذکر فضائل ابن مسعود هرگز التفاتی نمی فرمایند به اینکه حضرت خلیفه ثالث و أتباعشان با این چه سلوک نموده اند و تا کجا بر ارشادات جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در حقّ او عمل فرموده، اگر ناظر غیر ماهر را در این باب شکّ یا ارتیاب دامنگیر شود و بلحاظ صحابه پرستی حضرات سنّیه درین خصوص راه حسن ظنّ برود، اینک شواهد چند که هاتک حجاب و کاشف جلباب و رافع نقاب و قاطع أصلاب سنّیّه می باشد می بیند و برهنمائی رأی صائب و عقل دائب و فهم ثاقب و فکر ناقب؛ حقّ صریح و صدق نصیح را بر باطل فضیح و کذب قبیح برگزیند.

أحمد بن أبی یعقوب بن جعفر بن وهب بن واضح الکاتب العبّاسی المعروف بالیعقوبی در «تاریخ» خود گفته: [و جمع عثمان القرآن و ألّفه و صیّر الطّوال مع الطّوال و القصار مع القصار من السّور و کتب فی جمع المصاحف من الآفاق حتّی جمعت ثمّ سلقها بالماء الحارّ و الخلّ و قیل: أحرقها؛ فلم یبق مصحف إلاّ فعل به ذلک خلا مصحف ابن مسعود و کان ابن مسعود بالکوفة فامتنع أن یدفع مصحفه إلی عبد اللّه بن عامر و کتب إلیه عثمان أن: أشخصه إن لم یکن (أنّه لم یأل. ظ) هذا الدّین خبالا و هذه الأمّة فسادا! فدخل المسجد و عثمان یخطب فقال: إنّه قد قدمت علیکم دابة سوء، و کلّم ابن مسعود بکلام غلیظ فأمر به عثمان فجرّ برجله حتّی کسر له ضلعان فتکلّمت عائشة و قالت قولا

کثیرا؛ و بعث بها [1] إلی الأمصار و بعث بمصحف إلی الشّام و مصحف إلی البحرین و مصحف إلی الیمن و مصحف إلی الجزیرة، و أمر النّاس أن یقرءوا علی نسخة واحدة، و کان سبب ذلک أنّه بلغه أنّ النّاس یقولون: قرآن آل فلان، فأراد أن یکون نسخة واحدة. و قیل:

إنّ ابن مسعود کان کتب بذلک إلیه فلمّا بلغه أنّه یحرّف المصاحف قال: لم أرد هذا، و قیل: کتب إلیه بذلک حذیفة بن الیمان. و اعتلّ ابن مسعود فأتاه عثمان یعوده فقال له:

ما کلام بلغنی عنک؟ قال: ذکرت الّذی فعلته بی إنّک أمرت بی فوطئ جوفی فلم أعقل صلاة الظّهر و لا العصر و منعتنی عطائی، قال: فانّی اقیّدک من نفسی فافعل بی مثل الّذی فعل بک. قال: ما کنت بالّذی أفتح القصاص علی الخلفاء. قال: فهذا عطاؤک فخذه! قال: منعتنیه و أنا محتاج إلیه و تعطینیه و أنا غنیّ عنه! لا حاجة لی به! فانصرف فأقام ابن مسعود مغاضبا لعثمان حتی توفی و صلّی علیه عمّار بن یاسر و کان عثمان غائبا فستر أمره فلمّا انصرف رأی عثمان القبر فقال: قبر من هذا؟ فقیل: قبر عبد اللّه بن مسعود، قال: فکیف دفن قبل أن أعلم؟! فقالوا: ولی أمره عمّار بن یاسر و ذکر أنّه أوصی ألاّ یخبره به، و لم یلبث إلاّ یسیرا حتّی مات المقداد فصلّی علیه عمّار و کان أوصی إلیه و لم یؤذن عثمان به، فاشتدّ غضب عثمان علی عمّار و قال: ویلی علی ابن السّوداء! أما لقد کنت به علیما!].

و أبو الحسن علی بن الحسین المسعودی در «مروج الذّهب» گفته: [و فی سنة خمس و ثلثین - کثر الطّعن علی عثمان رضی اللّه عنه و ظهر علیه النّکیر لأشیاء ذکروها من فعله، منها: ما کان بینه و بین عبد اللّه بن مسعود و انحراف هذیل عن عثمان من أجله].

و أبو محمد عبد اللّه بن مسلم بن قتیبة الدّینوری در کتاب «المعارف» زیر عنوان «خلافة عثمان بن عفّان» گفته: [و کان ممّا نقموا علی عثمان: أنه آوی الحکم بن أبی العاص و أعطاه مائة ألف درهم و قد سیّره رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم ثمّ لم یؤده ابو بکر و لا عمر.

قالوا: و تصدّق رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم بمهزول موضع سوق المدینة علی المسلمین فأقطعه عثمان الحرث بن الحکم أخا مروان. و أقطع فدک مروان و هی صدقة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم. و افتتح

إفریقیه فأخذ الخمس فوهبه کلّه لمروان فقال عبد الرّحمن بن حنبل الجمحی، و کان عثمان سیّره:

أحلف باللّه ربّ الأنام ما ترک اللّه شیئا سدی

و لکن خلقت لنا فتنة لکی نبتلی بک أو تبتلی

فانّ الأمینین قد بیّنا منار الطّریق علیه الهدی

فما أخذا درهما غیلة و ما جعلا درهما فی الهوی

و أعطیت مروان خمس العباد فهیهات شاوک ممّن سعی! و طالب (طلب. ظ) إلیه عبد اللّه بن خالد بن اسید صلة فأعطاه أربعمائة ألف درهم من بیت المال المسلمین فقال عبد اللّه بن مسعود فی ذلک، فضربه إلی أن دقّ له ضلعین! و سیر أبا ذر إلی الرّبذه. و سیر عامر بن عبد القیس من البصرة إلی الشّام].

و أبو جعفر محمد بن جریر طبری در «تاریخ» خود در واقع سنه ستّ و عشرین آورده: [و کتب إلیّ السّری، عن شعیب، عن سیف، عن عمرو، عن الشّعبی قال: کان اوّل ما نزع به بین أهل الکوفة، و هو اوّل مصر نزع الشّیطان بینهم فی الإسلام، أنّ سعد بن أبی وقّاص استقرض من عبد اللّه بن مسعود من بیت المال مالا فأقرضه فلمّا تقاضاه لم یتیسّر علیه فارتفع بینهما الکلام حتّی استعان عبد اللّه بأناس من النّاس علی استخراج المال و استعان سعد بأناس من النّاس علی استنظاره فافترقوا و بعضهم یلوم بعضا، یلوم هؤلاء سعدا و یلوم هؤلاء عبد اللّه! کتب إلیّ السّری، عن شعیب، عن سیف، عن إسماعیل بن أبی خالد، عن قیس بن أبی حازم، قال: کنت جالسا عند سعد و عنده ابن اخیه هاشم بن عتبة فأتی ابن مسعود سعدا فقال له: إنّ المال الّذی قبلک فقال له سعد: ما أراک إلاّ ستلقی شرّا! هل أنت إلاّ ابن مسعود عبد من هذیل؟! فقال: أجل! و اللّه إنّی لابن مسعود و إنّک لابن حمینة! فقال هاشم: أجل و اللّه إنّکما لصاحبا رسول اللّه صلعم ینظر إلیکما فطرح سعد عودا کان فی یده و کان رجلا فیه حدّة و رفع یدیه و قال: اللّهمّ ربّ السّموات و الأرض! فقال عبد اللّه: ویلک قل خیرا و لا تلعن! فقال سعد عند ذلک: أما و اللّه لولا

اتّقاء اللّه لدعوت علیک دعوة لا تخطئک! فولّی عبد اللّه سریعا حتّی خرج، و کتب إلیّ السّری عن شعیب، عن سیف، عن القاسم بن الولید، عن المسیّب، عن عبد خیر، عن عبد اللّه بن عکی، قال: لمّا وقع بین ابن مسعود و سعد الکلام فی قرض أقرضه عبد اللّه إیّاه فلم یتیسّر علی سعد قضاءه، غضب علیهما عثمان و انتزعها من سعد و عزله و غضب علی عبد اللّه و أقرّه و استعمل الولید بن عقبة و کان عاملا لعمر علی ربیعة بالجزیرة، فقدم الکوفة فلم یتّخذ لداره بابا حتّی خرج من الکوفة. و کتب إلیّ السّری، عن شعیب عن سیف، عن محمّد و طلحة قالا: لمّا بلغ عثمان الّذی کان بین عبد اللّه و سعد فیما کان غضب علیهما و همّ بهما ثمّ ترک ذلک و عزل سعدا و أخذ ما علیه و أقرّ عبد اللّه و تقدّم إلیه و أمر مکان سعد الولید بن عقبة و کان علی عرب الجزیرة عاملا لعمر بن الخطّاب، فقدم الولید فی السّنة الثّانیة من إمارة عثمان، و قد کان سعد عمل علیها سنة و بعض أخری].

و نیز طبری در «تاریخ» خود در وقایع سنه ثلثین گفته: [کتب إلیّ السّری، عن شعیب، عن سیف، عن محمّد و طلحة قالا: لمّا بلغ عثمان الّذی کان بین عبد اللّه و سعد غضب علیهما و همّ بهما ثمّ ترک ذلک و عزل سعدا و أخذ ما علیه و أقرّ عبد اللّه و تقدّم إلیه و أمر مکان سعد الولید بن عقبة و کان علی عرب الجزیرة عاملا لعمر بن الخطّاب فقدم الولید فی السّنة الثانیة من إمارة عثمان، و قد کان سعد عمل علیها سنة و بعض اخری].

و نیز طبری در «تاریخ» خود در وقایع سنه ثلثین گفته: [کتب إلیّ السّری عن شعیب، عن سیف، عن الغصن (العیص. ظ) بن القاسم، عن عمرو بن عبد اللّه قال:

جاء جندب و رهط معه إلی ابن مسعود فقالوا: الولید یعتکف علی الخمر! و أذاعوا ذلک حتّی طرح علی ألسن النّاس، فقال ابن مسعود: من استتر عنّا بشیء لم نتتبّع عورته و لم نهتک ستره. فأرسل إلی ابن مسعود فأتاه فعاتبه فی ذلک و قال: أ یرضی من مثلک بأن یجیب قوما موتورین بما أجبت؟! علی أیّ شیء استتر به؟! إنّما یقال هذا للمریب فتلاحیا و افترقا علی تغاضب لم یکن بینهما أکثر من ذلک].

و أبو عمر أحمد بن محمد بن عبد ربه القرطبی در کتاب «العقد الفرید» در ذکر مقتل عثمان در روایتی که از سعد بن المسیّب منقولست آورده: [و من قبل ذلک

کانت من عثمان هنات إلی عبد اللّه بن مسعود و أبی ذرّ و عمّار بن یاسر، فکانت هذیل و بنو زهرة فی قلوبهم ما فیها لابن مسعود، و کانت بنو غفار و أحلافها و من غضب لأبی ذرّ فی قلوبهم ما فیها، و کانت بنو مخزوم قد حنقت علی عثمان بحال عمّار بن یاسر].

و نیز درین روایت آورده: [فلم یبق أحد فی المدینة إلاّ حنق علی عثمان و ازداد من کان منهم غاضبا لابن مسعود و أبی ذرّ و عمّار بن یاسر].

و نیز ابن عبد ربه القرطبی در کتاب «العقد الفرید» زیر عنوان «ما نقم النّاس علی عثمان آورده: [و من حدیث ابن أبی قتیبة، عن الأعمش، عن عبد اللّه بن سنان، قال: خرج علینا ابن مسعود و نحن فی المسجد و کان علی بیت مال الکوفة و علی الکوفة الولید بن عقبة بن أبی معیط فقال: یا أهل الکوفة! فقدت من بیت ما لکم اللّیلة مائة ألف لم یأتنی بها کتاب من أمیر المؤمنین و لم یکتب لی بها براءة قال: فکتب الولید بن عقبة إلی عثمان فی ذلک فنزعه عن بیت المال!].

و أبو هلال حسن بن عبد اللّه العسکری در کتاب «الأوائل» در ذکر اموری که باعث مخالفت أصحاب با عثمان شده گفته: [و أمر ابن مسعود: أخبرنا أبو القاسم باسناده عن المدائنی، عن بشر بن عاصم، عن الأعمش، عن عبد اللّه بن سنان: خرج علینا عبد اللّه بن مسعود فقال: فقدت من بیت ما لکم مالا لم یکتب به براءة و لم یأتی به (و لم یأتنی به کتاب. ظ). فکتب الولید بن عقبة إلی عثمان یشکوه، فعزله عن بیت المال. قال: فبینا الولید یخطب نهض عبد اللّه فصلّی فقال الولید: أتاک فی هذا أمر أمیر المؤمنین أم ابتدعت؟ قال: لم یأتنی فیه أمر و ما ابتدعت و لکن أبی اللّه أن ننتظرک بصلاتنا و أنت تلعب! فکتب عثمان فی حمله إلی المدینة فخرج فقال عثمان: تأتیکم دویبة لا تسلح علی شیء فیأکل منه أحد إلاّ مات. فلمّا قدم عاتبه و حرّمه عطاءه ثلث سنین، فلمّا حضرته الوفاة حمله إلیه فقال: حرمتنیه حین ینفعنی و تعطینیه حین لا ینفعنی؟! و ردّه و أوصی إلی الزّبیر ان یصلّی علیه، فلمّا مات صلّی علیه الزّبیر، فعاتبه عثمان و قال: لهممت أن أنبشه و اصلّی! فقال الزّبیر: لو رمت ذلک لحیل بینک و بینه! فوقف علی قبره و ترحّم علیه و حمل عطاءه إلی ولده، فقال الزّبیر:

لا ألفینّک بعد الیوم (الموت. ظ) تندبنی و فی حیاتی ما زوّدتنی زادی!].

و فخر الدین محمد بن عمر الرازی در «نهایة العقول» در جواب مطاعن عثمان گفته: [قوله: سادسا - ضرب ابن مسعود و عمّارا و سیّر أبا ذر رضی اللّه عنهم إلی الرّبذة قلنا: کما فعل ذلک فقد قیل عن هؤلاء أنّهم أقدموا علی أفعال استوجبوا ذلک].

و عز الدین علی بن محمد الشیبانی المعروف بابن الأثیر الجزری در «کامل» در وقائع سنه ستّ و عشرین آورده: [و فی هذه السّنة - عزل عثمان بن عفّان سعد بن أبی وقّاص عن الکوفة فی قول بعضهم و استعمل الولید بن عقبة بن أبی معیط، و اسم أبی معیط ابان بن أبی عمرو و اسمه ذکوان بن أمیّة بن عبد شمس، و هو أخو عثمان لأمّه، أمّهما أروی بنت کریز، و أمّها البیضاء بنت عبد المطلب. و سبب ذلک أنّ سعدا اقترض من عبد اللّه بن مسعود من بیت المال قرضا فلمّا تقاضاه ابن مسعود لم یتیسّر له قضاءه فارتفع بینهما الکلام، فقال له سعد: ما أراک إلاّ ستلقی شرّا! هل أنت إلاّ ابن مسعود عبد من هذیل؟! فقال: أجل و اللّه إنّی لابن مسعود و إنّک لابن حمینة! و کان هاشم بن عتبة بن أبی وقّاص حاضرا فقال: إنّکما لصاحبا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله سلّم ینظر إلیکما! فرفع سعد یده لیدعوا علی ابن مسعود و کان فیه حدّة فقال: اللّهمّ ربّ السّموات و الأرض! فقال ابن مسعود: ویلک قل خیرا و لا تلعن! فقال سعد عند ذلک:

أما و اللّه لو لا اتّقاء اللّه لدعوت علیک دعوة لا تخطئک! فولّی عبد اللّه سریعا حتّی خرج.

ثمّ استعان عبد اللّه باناس علی استخراج المال و استعان سعد باناس علی أنظاره فافترقوا و بعضهم یلوم بعضا، یلوم هؤلاء سعدا و هؤلاء عبد اللّه، فکان ذلک أوّل ما نزغ به بین أهل الکوفة و أول مصر نزغ الشیطان بین أهله الکوفة، و بلغ الخبر عثمان فغضب علیهما فعزل سعدا و أقرّ عبد اللّه و استعمل الولید بن عقبة بن أبی معیط مکان سعد و کان علی عرب الجزیرة عاملا لعمر بن الخطّاب و عثمان بن عفّان بعده فقدم الکوفة والیا علیها و أقام علیها خمس سنین و هو من أحبّ النّاس إلی أهلها، فلمّا قدم قال له سعد: أ کست بعدنا أم حمقنا بعدک؟! فقال: لا تجزعنّ یا أبا إسحاق! کلّ ذلک لم یکن و إنّما هو الملک یتغدّاه قوم و یتعشّاه آخرون! فقال سعد: أراکم جعلتم

ها ملکا! و قال له ابن مسعود: ما أدری أ صلحت بعدنا أم فسد النّاس].

و نیز ابن الاثیر الجزری در «اسد الغابة» در ترجمه ابن مسعود آورده: [

و قال سلمة بن تمام: لقی رجل ابن مسعود فقال: لا تعدم حالما مذکرا رأیتک البارحة و رأیت النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم علی منبر مرتفع و أنت دونه و هو یقول: یا ابن مسعود! هلمّ إلیّ فلقد جفیت بعدی، فقال: اللّه! لأنت رأیت هذا؟ قال: نعم! قال: فعزمت أن تخرج من المدینة حتّی تصلّی علیّ، فما لبث أیّاما حتّی مات. و قال أبو طیبة: مرض عبد اللّه فعاده عثمان بن عفّان فقال: ما تشتکی؟ قال: ذنوبی! قال: فما تشتهی؟ قال: رحمة ربّی! قال: أ لا آمر لک بطبیب؟ قال: الطبیب أمرضنی! قال: أ لا آمر لک بعطاء؟ قال: لا حاجة لی فیه! قال: یکون لبناتک، قال: أ تخشی علی بناتی الفقر؟! إنّی أمرت بناتی أن یقر أن کلّ لیلة سورة الواقعة، إنّی سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم یقول: من قرأ الواقعة کلّ لیلة لم تصبه فاقة أبدا. و إنّما قال له عثمان: أ لا آمر لک بعطائک؟ لأنّه کان قد حبسه عنه سنتین فلمّا توفی [1] أرسله إلی الزّبیر فدفعه إلی ورثته. و قیل [2]: بل کان عبد اللّه ترک العطاء استغناء عنه و فعل غیره کذلک]. و سیف آمدی در «أبکار الأبکار» در جواب مطاعن عثمان گفته: [قولهم: إنّه ضرب ابن مسعود حتّی کسر ضلعیه. قلنا: إن صحّ

ضربه له فقد قیل إنّه لمّا أراد عثمان أن یجمع النّاس علی مصحفه لاختلافهم بینهم فی کتاب اللّه طلب مصحفه منه فأبی ذلک فما کان فیه من الزّیادة و النّقصان فأدّبه علی ذلک].

و ابراهیم بن عبد المنعم الهمدانی المعروف ابن أبی الدم در «تاریخ مظفّری» علی ما نقل عنه گفته: [و دخلت سنة خمس و ثلثین. فیها اضطربت الأمصار علی عثمان و کاتبوه من الآفاق بعزله و قتله و جرت امور نقموها علیه، منها ما تقدّم ذکره و منها: نفیه أبا ذر إلی الرّبذة و ضربه عمّار بن یاسر و شتمه [1] ابن مسعود].

و محب الدین أحمد بن عبد اللّه الطّبری در «ریاض نضره» در مقتل عثمان روایتی از سعید بن المسیّب آورده که در آن مذکورست: [و کان من قبل ذلک من عثمان هنات إلی عبد اللّه بن مسعود و أبی ذرّ و عمّار بن یاسر و کانت هذیل و بنو زهرة فی قلوبهم ما فیها لأجل عبد اللّه بن مسعود و کانت بنو غفار و أحلافها و من غضب لأبی ذرّ فی قلوبهم ما فیها و کانت بنو مخزوم حنقت علی عثمان لأجل عمّار بن یاسر].

و نیز درین روایت مذکورست: [فلم یبق أحد من أهل المدینة إلاّ حنق علی عثمان و زاد ذلک غضب من غضب لأجل ابن مسعود و أبی ذر و عمّار].

و نیز محب الدین طبری در «ریاض نضره» در مقام جواب از مطاعن عثمان گفته:

[و أمّا القضیّة الثالثة و هو ما ادّعوه من حبس عطاء ابن مسعود فکان ذلک فی مقابلة ما بلغه عنه و لم تزل الأئمّة علی مثل ذلک و کلّ منهما مجتهد، فإمّا مصیبان أو مخطئ و مصیب و لم یکن قصد عثمان حرمانه البتّة و إنّما التّأخیر إلی غایة اقتضی نظره التّأخیر إلیها أدبا، فلمّا قضی علیه إمّا مع بلوغ حصول تلک الغایة أو دونها وصل به ورثته و لعلّه کان أنفع لهم].

و نیز محب طبری در «ریاض نضره» در مقام جواب از مطاعن عثمان گفته: [و أمّا القضیّة العاشرة، و هو ما رووه ممّا جری علی عبد اللّه بن مسعود من عثمان و أمره غلامه بضربه، إلی آخر ما قرّروه، فکلّه بهتان [2] و اختلاق لا یصحّ منه شیء و هؤلاء الجهلة لا یتحامون الکذب فیما یرونه موافقا لأغراضهم إذ لا دیانة تردّهم عن ذلک! ثمّ نقول: علی تقدیر صحّة صدور ذلک من الغلام فیکون قد فعله من نفسه غضبا لمولاه، قال (فانّ. ظ) ابن مسعود کان یجیبه عثمان بالکلام و یلقاه بما یکرهه و لو صحّ ذلک عنه لکان محمولا علی الأدب فإنّ منصب الخلافة لا یحتمل ذلک و یصنع (یضع. ظ) ذلک منه بین العامّة، و لیس هذا بأعظم من ضرب عمر سعد بن أبی وقّاص بالدّرّة علی رأسه حین لم یقم له و قال له: إنّک لم تهب الخلافة فأردت أن تعرف أنّ الخلافة لا تهابک! و لم یغیّر ذلک سعدا و لا رآه عیبا. و کذلک ضربه لابیّ بن کعب حین رآه یمشی و خلفه قوم فعلاه بالدّرّة و قال: إنّ هذا مذلّة للتّابع و فتنة للمتبوع و لم یطعن ابیّ بذلک علی عمر بل رآه أدبا منه نفعه اللّه به، و لم یزل دأب الخلفاء و الأمراء تأدیب من رأوا منه الخلاف علی أنّه قد روی أنّ عثمان اعتذر لابن مسعود و أتاه فی منزله حین بلغه مرضه و سأله أن یستغفر له و قال: یا أبا عبد الرّحمن! هذا عطاؤک فخذه! قال له ابن مسعود: و ما أتیتنی به إذ کان ینفعنی و جئتنی به عند الموت؟! لا أقبله! فمضی عثمان إلی أمّ حبیبة و سألها أن تطلب إلی ابن مسعود لیرضی عنه فکلّمته أمّ حبیبة ثمّ أتاه عثمان فقال له:

یا أبا عبد اللّه! أ لا تقول کما قال یوسف لإخوته:«لا تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ یَغْفِرُ اللّهُ لَکُمْ» ؟ فلم یکلّمه ابن مسعود! و إذا ثبت هذا فقد فعل عثمان ما هو الممکن فی حقّه و اللاّئق بمنصبه أوّلا و آخرا، و لو فرض خطاؤه فقد أظهر التّوبة و التمس الاستغفار و اعتذر بالذّنب لمن لم یقبله حینئذ فإنّ اللّه أخبر أنّه یقبل التّوبة عن عباده، و فی ذلک حثّهم علی

الاقتداء به، علی أنّه قد نقل [1] أنّ ابن مسعود رضی عنه و استغفر له. قال سلمة بن سعید: دخلت علی ابن مسعود فی مرضه الّذی توفی فیه و عنده قوم یذکرون عثمان فقال لهم: مهلا! فإنّکم إن قتلتموه لا تصیبون مثله. و أمّا عزله عن الکوفة و إشخاصه إلی المدینة و هجره له و جفاؤه إیّاه؛ فلم تزل هذه شیمة الخلفاء قبله و بعده علی ما تقدّم تحریره، و لیس هجره إیّاه بأعظم من هجر علیّ أخاه عقیل بن أبی طالب و أبا أیّوب الأنصاری حین فارقاه بعد انصرافه من صفین و ذهبا إلی معاویة، و لم یوجب ذلک طعنا علیه و لا عیبا فیه. و قد روی أنّ أعرابیّا من همدان دخل المسجد فرأی ابن مسعود و حذیفة و أبا موسی الأشعریّ یذکرون عثمان طاعنین علیه، فقال لهم: أنشد کم اللّه! لو أنّ عثمان ردّکم إلی أعمالکم و ردّ إلیکم عطایاکم أ کنتم ترضون؟ قالوا: اللّهمّ نعم! فقال الهمدانی:

اتّقوا اللّه یا أصحاب محمّد و لا تطعنوا علی أئمّتکم! و فی هذا بیان أنّ من طعن علی عثمان إنّما کان لعزله إیّاه و تولیته غیره و قطع عطائه، و ذلک سائغ للإمام إذا أدّی اجتهاده إلیه].

و نیز محب طبری در «ریاض نضره» در مقام جواب از مطاعن عثمان گفته: [الخامسة عشر - و هی احراق مصحف ابن مسعود، فلیس ذلک ممّا یعتذر عنه، بل هو من أکبر المصالح فإنّه لو بقی فی أیدی النّاس أدّی ذلک إلی فتنة کبیرة فی الدّین لکثرة ما فیه من الشّذوذ المنکرة عند أهل العلم بالقرآن و بحذف المعوّذتین من مصحفه مع الشّهرة عند الصّحابة أنّهما فی (من. ظ) القرآن، و قال عثمان لمّا عوتب فی ذلک: خشیت الفتنة فی القرآن! و کان الاختلاف بینهم واقع (واقعا ظ) حتّی کان الرّجل یقول لصاحبه:

قرآنی خیر من قرآنک!. فقال له حذیفة: أدرک النّاس! فجمع النّاس علی مصحف واحد لتزول الفتنة فی القرآن، و کان الّذی اجتمعوا علیه مصحف عثمان. ثمّ یقال لأهل البدع و الأهواء: إن لم یکن مصحف عثمان حقّا فلم رضی علیّ و أهل الشّام بالتّحکیم إلیه حین رفع أهل الشّام المصاحف؟! فکانت مکتوبة علی نسخة مصحف عثمان].

و حسین بن محمد الدیاربکری در «تاریخ خمیس» در ذکر مقتل عثمان در

ضمن روایت سعید بن المسیّب آورده: [و کان من قبل ذلک من عثمان هنات إلی عبد اللّه بن مسعود و أبی ذرّ و عمّار بن یاسر، و کانت هذیل و بنو زهرة فی قلوبهم ما فیها لأجل عبد اللّه بن مسعود و کانت بنو غفار و أحلافها و من غضب لأبی ذر فی قلوبهم ما فیها و کانت بنو مخزوم حنقت علی عثمان لأجل عمّار بن یاسر].

و نیز درین روایت آورده: [فلم یبق أحد من أهل المدینة إلاّ حنق علی عثمان و زاد ذلک من غضب من غضب لأجل ابن مسعود و أبی ذرّ و عمّار].

و نیز دیاربکری در «خمیس» در مقام جواب از حبس عثمان عطاء ابن مسعود را گفته: [أما ما ادّعوه من حبس عطاء ابن مسعود فکان ذلک فی مقابلة ما بلغه عنه و لم تزل الأئمّة علی مثل ذلک و کلّ منهما مجتهد فإمّا مصیبان أو مخطئ و مصیب، و لم یکن قصد عثمان حرمانه البتّة و أمّا التّأخیر إلی غایة اقتضی نظر التّأخیر إلیها أدبا فلمّا قضی علّته إمّا مع حصول تلک الغایة أو دونها وصل به ورثته و لعلّه کان أنفع لهم].

و نیز دیاربکری در «خمیس» در مقام جواب از ضرب عثمان ابن مسعود را گفته:

[أمّا ما رووه ممّا جری علی عبد اللّه بن مسعود من عثمان و أمره غلامه بضربه إلی آخر ما قرّروه، فکلّه بهتان و اختلاق لا یصحّ منه شیء، و هؤلاء الجهلة لا یتحامون الکذب فیما یروونه موافقا لأغراضهم إذ لا دیانة (لهم. صح. ظ) تردهم لذلک (عن ذلک. ظ)!.

ثمّ نقول علی تقدیر صحّة ذلک من الغلام: فیکون قد فعله من نفسه غضبا لمولاه فإنّ ابن مسعود کان یحبّه عثمان بالکلام و یلقاه بما یکرهه و لو صحّ ذلک عنه لکان محمولا علی الأدب فانّ منصب الخلافة لا یحتمل ذلک و یضع ذلک منه بین العامّة و لیس هذا بأعظم من ضرب عمر سعد بن أبی وقّاص بالدّرّة علی رأسه حین لم یقم له و قال له: إنّک لم تهب الخلافة فأردت أن تعرف أنّ الخلافة لا تهابک! و لم یغیّر ذلک سعدا و لا رآه عیبا، و کذلک ضربه لابیّ بن کعب حین رآه یمشی و خلفه قوم، فعلاه بالدّرّة و قال: إنّ هذا مذلّة للتّابع و فتنة للمتبوع و لم یطعن ابیّ بذلک علی عمر، بل رآه أدبا منه نفعه اللّه به و لم یزل دأب الخلفاء و الامراء تأدیب من رأوا منه الخلاف، علی أنّه قد روی أنّ عثمان اعتذر لابن مسعود و أتاه فی منزله حین بلغه مرضه و سأله أن یستغفر له و قال:

یا أبا عبد الرّحمن! هذا عطاؤک فخذه! فقال له ابن مسعود: ما أتیتنی به إذ کان ینفعنی و جئتنی به عند الموت؟! لا أقبله! فمضی عثمان إلی أمّ حبیبة فسألها أن تطلب من ابن مسعود لیرضی عنه، فکلّمته أمّ حبیبة ثمّ أتاه عثمان فقال: یا أبا عبد الرّحمن! أ لا تقول کما قال یوسف لإخوته:«لا تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ یَغْفِرُ اللّهُ لَکُمْ» ؟ فلم یتکلّم ابن مسعود، و إذا ثبت هذا فقد فعل عثمان ما هو الممکن من حقّه اللاّئق بمنصبه أوّلا و آخرا، و لو فرض خطاؤه فقد أظهر التّوبة و التمس الاستغفار و اعتذر بالذّنب لمن لم یقبله حینئذ فإنّ اللّه أخبر أنّه یقبل التّوبة عن عباده، و فی ذلک حثّهم علی الاقتداء به. علی أنّه قد نقل أنّ ابن مسعود رضی عنه و استغفر له. قال سلمة بن سعید: دخلت علی ابن مسعود فی مرضه الّذی توفی فیه و عنده قوم یذکرون عثمان فقال لهم: مهلا! فإنّکم إن قتلتموه لا تصیبون مثله. و أمّا عزله عن الکوفة و إشخاصه إلی المدینة و هجره له و جفاؤه إیّاه فلم تزل هذه شیمة الخلفاء قبله و بعده علی ما تقدّم تحریره، و لیس هجره إیّاه أعظم من هجر علیّ أخاه عقیل بن أبی طالب و أبا أیّوب الأنصاری حین فارقاه بعد انصرافه من صفّین و ذهبا إلی معاویة و لم یوجب ذلک طعنا علیه و لا عیبا فیه. و قد روی أنّ أعرابیّا من همدان دخل المسجد فرأی ابن مسعود و حذیفة و أبا موسی یذکرون عثمان طاعنین علیه فقال:

أنشدکم اللّه! لو أنّ عثمان ردّکم إلی أعمالکم و ردّ إلیکم عطایاکم أ کنتم ترضون؟ قالوا: اللّهمّ نعم! فقال الهمدانیّ: اتّقوا اللّه یا أصحاب محمّد! و لا تطعنوا علی أئمّتکم.

و فی هذا بیان أنّ من طعن علی عثمان إنّما کان لعزله إیّاه و تولیة غیره و قطع عطایاه، و ذلک سائغ للإمام إذا أدّی اجتهاده إلیه].

و نیز دیاربکری در «خمیس» در مقام جواب از مطاعن عثمان آورده: [الخامس عشر - قالوا: إنّ عثمان أحرق مصحف ابن مسعود و مصحف ابیّ و جمع النّاس علی مصحف زید بن ثابت و لمّا بلغ ابن مسعود أنّه أحرق مصحفه و کان له نسخة عند أصحابه بالکوفة أمرهم بحفظها و قال لهم: قرأت سبعین سورة و إنّ زید بن ثابت لصبیّ من الصّبیان. جوابه: أمّا احراق مصحف ابن مسعود فلیس ذلک ممّا یغتفر (یعتذر. ظ) عنه، بل هو من أکبر المصالح فإنّه لو بقی فی أیدی النّاس أدّی ذلک إلی فتنة کبیرة

فی الدّین لکثره ما فیه من الشّذوذ المنکرة عند أهل العلم بالقرآن و لحذفه المعوّذتین من مصحفه مع الشّهرة عند الصحابة أنّهما من القرآن. قال عثمان لمّا عوتب فی ذلک:

خشیت الفتنة فی القرآن! و کان الاختلاف بینهم واقعا حتّی کان الرّجل یقول لصاحبه:

قراءتی خیر من قراءتک، فقال له حذیفة: أدرک النّاس! فجمع النّاس علی مصحف واحد لتزول الفتنة فی القرآن و کان الّذی اجتمعوا علیه مصحف عثمان. ثمّ یقال لأهل الأهواء و البدعة: إن لم یکن مصحف عثمان حقّا فلم رضی علیّ و أهل الشّام بالتّحکّم (بالتّحاکم. ظ) إلیه حین رفع أهل الشام المصاحف و کانت مکتوبة علی نسخة مصحف عثمان].

و جلال الدین سیوطی در «تاریخ الخلفاء» در ذکر مقتل عثمان در ضمن روایت سعید بن المسیّب آورده: [و قد کان قبل ذلک من عثمان هناة (هنات. ظ) إلی عبد اللّه ابن مسعود و أبی ذرّ و عمّار بن یاسر، فکانت بنو هذیل و بنو زهرة فی قلوبهم ما فیها لحال ابن مسعود، و کانت بنو غفار و أحلافها و من غضب لأبی ذرّ فی قلوبهم ما فیها، و کانت بنو مخزوم قد حنقت علی عثمان لحال عمّار بن یاسر].

و نیز در ضمن این روایت آورده: [فلم یبق أحد من أهل المدینة إلاّ حنق علی عثمان و زاد ذلک من کان غضب لابن مسعود و أبی ذرّ و عمّار بن یاسر حنقا و غیظا].

و ابن حجر مکی در «صواعق» در مقام جواب عزل عثمان أکابر صحابه را گفته:

[و أمّا ابن مسعود فکان ینقم علی عثمان کثیرا فظهرت له المصلحة فی عزله].

و نیز ابن حجر در «صواعق» در ذکر مطاعن عثمان و جواب از آن گفته: [و منها:

أنّه حبس عطاء ابن مسعود، و ابیّ بن کعب، و نفی أبا ذر إلی الرّبذة، و أشخص عبادة بن الصّامت من الشام إلی المدینة لمّا اشتکاه معاویة، و هجر ابن مسعود، و قال لابن عوف:

إنّک منافق!، و ضرب عمّار بن یاسر، و انتهک حرمة کعب بن عبده فضربه عشرین سوطا و نفاه إلی بعض الجبال، و کذلک حرمة الأشتر النّخعی. و جواب ذلک أنّ حبسه لعطاء ابن مسعود و هجره له فلمّا بلغه عنه ممّا یوجب ذلک لا سیّما و کلّ منهما مجتهد؛ فلا یعترض بما فعله أحدهما مع الآخر، نعم! زعم أنّ عثمان أمر بضربه باطل و لو فرضت صحّته لم یکن بأعظم من ضرب عمر لسعد بن أبی وقّاص بالدّرّة علی رأسه حیث لم یقم

له! و قال له: إنّک لم تهب الخلافة فأردت أن تعرف أنّ الخلافة لا تهابک و لم یتغیّر سعد من ذلک، فابن مسعود أولی لأنّه کان یجیب عثمان بما لا یبقی له حرمة و لا ابّهة أصلا! بل رأی عمر ابیّا یمشی و خلفه جماعة فعلاه بالدّرّة و قال: إنّ هذا فتنة لک و لهم، فلم یتغیّر ابیّ، علی أنّ عثمان جاء لابن مسعود و بالغ فی استرضائه فقیل: قبله و استغفر له، و قیل: لا].

و نیز ابن حجر مکی در «صواعق» در ذکر مقتل عثمان در ضمن روایت سعید بن المسیّب آورده: [و قد کان قبل ذلک من عثمان هناة (هنات. ظ) إلی عبد اللّه بن مسعود و أبی ذرّ و عمّار بن یاسر فکانت بنو هذیل و بنو زهرة فی قلوبهم ما فیها لحال ابن مسعود و کانت بنو غفار و أحلافها و من غضب لأبی ذرّ فی قلوبهم ما فیها و کانت بنو مخزوم قد حنقت علی عثمان لحال عمّار بن یاسر].

و نیز ابن حجر در ضمن این روایت آورده: [فلم یبق أحد من أهل المدینة إلاّ حنق علی عثمان و زاد ذلک من کان غضب لابن مسعود و أبی ذرّ و عمّار حنقا و غیظا].

و جمال الدین محدث شیرازی در «روضة الأحباب» در حال قتل عثمان از سعید بن المسیّب آورده: [و قبل ازین واقعه از أمیر المؤمنین عثمان نسبت بعبد اللّه بن مسعود و أبو ذر غفاری و عمّار بن یاسر رضی اللّه عنهم امور غیر مناسبه واقع شده بود و قلوب قبیله هذیل و بنی زهره از جهت ابن مسعود و دلهای بنی مخزوم از قبل عمّار بن یاسر و أفئده بنی غفار و حلفاء ایشان برای أبو ذر با عثمان صاف نبود].

و نیز در «روضة الأحباب» در حال قتل عثمان آورده: [القصّة، در میان أهل اسلام آن أمر شائع و ذائع گشت و هیچ احدی از أهل مدینه نبود إلاّ آنکه در آن مهمّ عثمان را عیب و طعن نمود، و این خبر چون بمفتّنان بصره و کوفه رسید بمدینه معاودت کردند و قبائل بنو زهره و بنو مخزوم و هذیل که برای عبد اللّه بن مسعود و عمّار بن یاسر و أبو ذر غفاری رضی اللّه عنهم از عثمان رنجیده خاطر بودند در معادات افزودند].

و ملا محسن کشمیری در رساله «نجاة المؤمنین» در ذکر مطاعن عثمان گفته:

[و منها: أنّه وقع منه امور منکرة فی حقّ الصّحابة: فضرب ابن مسعود حتّی کسر

ضلعین من أضلاعه، و أحرق مصحفه، و ضرب عمّارا حتّی أصابه فتق، و ضرب أبا ذرّ، و نفاه إلی الرّبذة. و الجواب أنّ ضرب ابن مسعود کان لأنّه طلب عثمان رضی اللّه عنه مصحفه حین أراد أن یجمع النّاس علی مصحف واحد بترتیب واحد بین السّور لئلاّ یختلف فیه کاختلاف الیهود و النّصاری فی کتابهم فأبی و لم یتّفق مع أجلّة الصّحابة فأدّبه عثمان لینقاد علی هذا الأمر الجلیل الشّأن العظیم البرهان الکثیر النّفع لأهل الإیمان، فهل فیه إلاّ کمال عثمان رضی اللّه عنه؟ و جزاه اللّه علی ذلک الإحسان إذ لا یلیق بکتاب اللّه تعالی ما یلیق بکتاب سیبویه و أمثاله من الاختلاف فإنّ مفاسده أکثر من أن تحصی و لم ینصب الإمام إلاّ لأمثال هذه الأمور، و حرق المصحف لیقلع مادّة الفتنة و الاختلاف لا وزر فیه مع أنّه أدرج فیه دعاء القنوت أیضا و أسقط عنه المعوّذتین و الفاتحة و بالغ فی أنّها لیست من القرآن مع أنّ الفاتحة أمّه [1] ثمّ قبول أکابر الصّحابة من أهل الشّوری و اقتداء علیّ به فی الصّلوات و أخذه العطاء منه دلیل لصحّة فعله هذا].

و شاه ولی اللّه پدر مخاطب در «إزالة الخفا» در ذکر مطاعن عثمان گفته: [و از آن جمله آنکه در حقّ جماعة از کبار مهاجران و أنصار مثل أبو ذر غفاری و عبد اللّه بن مسعود، هتک حرمت نمود. و جواب شافی آنست: اگر آدمی را دیده بینا و دل دانا باشد بالقطع ادراک کند که حضرت ذی النّورین هیچ ازین زواجر و تهدیدات بعمل نیاورد إلاّ بنا بر رعایت مصلحت جمهور أمّت و إصلاح امور ملت، أبو ذر را بجهت آنکه رخنه در قواعد مقرّره شرع نه افتد. و عبد اللّه بن مسعود را برای آنکه تا در اجتماع ناس بر مصحف شیخین خللی نشود از جاهای خویش اشخاص نمود. عمار بن یاسر را بر خشونتی که با خلیفه می کرد زجر فرمود. از آنچه می بایست درین باب از بسیار بأندکی اکتفا نمود].

و خود مخاطب در همین کتاب «تحفة» در باب مطاعن گفته: [و آنچه در وجه ناخوشی عبد اللّه بن مسعود ذکر کرده اند نیز غلط و افتراست و در کتب صحیحه از آن اثری نیست، صحیح این قدر هست که چون عثمان اختلاف مردم در قراءت قرآن بحدّی مشاهده نمود که أکثر عوامّ ألفاظ غیر منزله می خواندند و باختلاف قراءت بهانه می جستند

بمشورة حذیفة بن الیمان و دیگر أجلاّی صحابه که حضرت أمیر هم از آن جمله بود، خواست تا همه طوائف عرب و عجم بر یک مصحف جمع شوند و از آن تخلّف نورزند و این عزم را بفعل آورد، عبد اللّه بن مسعود و ابیّ بن کعب که بعض قراءات شاذّه در مصحفهای خود نوشته بودند حال آنکه بعض عبارات أدعیه قنوت بودند و بعضی عبارات تفاسیر که جناب پیغمبر (صلی الله علیه و آله) در وقت تلاوت قرآن بیان معانی آن می فرمودند، و از موقوف کردن مصاحف خود إبا ورزیدند و در إبقاء مصاحف ایشان فتنه عظیم در دین پیدا می شد که در نفس قرآن اختلاف واقع بود و رفته رفته منجرّ بقبائح بسیار می شد، در گرفتن مصاحف غلامان عثمان (رض) البتّه با ابن مسعود خشونت نمودند و ضرب و صدمه هم باو رسید بی آنکه عثمان (رض) ایشان را باین أمر أمر کرده باشد، و ابیّ بن کعب مصحف خود را بی مزاحمت حواله نمود با وی پرخاشی بمیان نیامده و کدورتی نمانده و معهذا عثمان بهر چه ممکن بود استرضاء ابن مسعود خواست و عذرها کرد، اگر ابن مسعود قبول نکند ملامت بر ابن مسعود خواهد بود نه بر عثمان، و چون ابن مسعود مریض شد عثمان بخانه او آمد و استغفار ازو درخواست و عطاء او را نیز آورد، ابن مسعود گفت: عطاء ترا نمی گیرم چون من محتاج بودم نرسانیدی و حال آنکه از جهان مستغنی شدم و سفر آخرت می نمایم بمن می دهی؟! عثمان (رض) گفت که بدختران خود بده! ابن مسعود گفت: دختران خود را بخواندن سوره واقعه در هر شب فرموده ام و از جناب پیغمبر (صلی الله علیه و آله) شنیده ام که هر که سوره واقعه هر شب بخواند بفاقه مبتلا نه گردد. عثمان (رض) برخاسته نزد أمّ حبیبه زوجه مطهّره رسول (صلی الله علیه و آله) رفت و از او استدعا نمود که ابن مسعود را از من راضی گردان! أمّ حبیبه ابن مسعود را مراتب بسیار گفته فرستاد باز عثمان نزد ابن مسعود رفت و گفت که أی عبد اللّه! چرا تو هم مثل یوسف پیغمبر به برادران خود نمی گویی که:«لا تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ یَغْفِرُ اللّهُ لَکُمْ وَ هُوَ أَرْحَمُ الرّاحِمِینَ» . ابن مسعود سکوت کرد و جواب نداد، پس از طرف عثمان (رض) در استرضا و استعفا قصوری واقع نشد و أقصی الغایه در این مقدّمه کوشید و بریء الذّمّة شد].

و أحمد زینی المشهور بدحلان الشّافعی مفتی الشّافعیّة بمکّة در «فتح مبین»

در ذکر مطاعن عثمان گفته: [و من تلک الشّبه الّتی ألقوها إلی ضعفاء الایمان: ما وقع بین عثمان و عبد اللّه بن مسعود رضی اللّه عنهما، و ذلک أنّ عثمان رضی اللّه عنه لمّا جمع القرآن و کتب المصاحف و أثبت فیها ما تواتر من القرآن جمع المصاحف الّتی فیها شواذّ القراءات المخالفة للمتواترة فأحرقها، منها مصحف عبد اللّه بن مسعود و ابی بن کعب. فغضب لذلک عبد اللّه بن مسعود رضی اللّه عنه و وقع بینه و بین عثمان رضی اللّه عنه کلام أوجب المهاجرة بینهما و کان کلّ منهما مجتهدا مأجورا فی قوله لا لوم علی واحد منهما و الرّافضة یبالغون فی حکایة هذه القصّة و یقولون إنّ عثمان رضی اللّه عنه أمر غلاما له أسود فدفع ابن مسعود و أخرجه من المسجد و رمی به إلی الأرض و ضربه، إلی غیر ذلک ممّا ذکروه، فکلّه بهتان و اختلاق لا یصحّ شیء منه، و هؤلاء الجهلة لا یتحامون الکتاب فیما یروونه موافقة لأغراضهم، إذ لا دیانة لهم تردّهم عن ذلک. قال أهل السّنّة: و علی تقدیر صحّة صدق شیء من ذلک من الغلام؛ یکون فعله من نفسه غضبا لمولاه فإنّ عبد اللّه بن مسعود رضی اللّه عنه کان یغلّظ فی الکلام علی عثمان رضی اللّه عنه و یلقاه بما یکره و عثمان رضی اللّه عنه کان یصبر علی ذلک، و علی تقدیر أنّ ذلک صدر من الغلام بأمر من عثمان رضی اللّه عنه یکون محمولا علی التّأدیب فإنّ منصب الخلافة لا یحتمل علی ذلک لما فیه من تضییع الهیبة بین الخاصّ و العامّ، و لم یزل دأب الخلفاء و الامراء یؤدّبون من رأوا منه الخلاف. قالوا:

إنّ عثمان رضی اللّه عنه حبس عطاء ابن مسعود خمس سنین، فعلی تقدیر صحّة ذلک یحمل أیضا علی التّأدیب و لم یقصد عثمان رضی اللّه عنه حرمانه البتّة و إنّما أخّره إلی غایة اقتضی نظره التّأخیر إلیها أدبا، ثمّ لمّا توفی ابن مسعود دفع ذلک لورثته].

مخفی نماند که ازین عبارات واضحة الدّلالة؛ ظلم و جور عثمان و أتباع عثمان بر عبد اللّه بن مسعود بوجوه عدیده ظاهر و آشکارست، و آنچه اولیای عثمان در بعض عبارات مذکوره کلمات سخافت سمات برای حمایت عثمان آورده اند بطلان و هوان آن نزد ناظر «تشیید المطاعن» والد ماجد علاّم، أحلّه اللّه دار السّلام، مفصّلا ثابت و محقّق می شود، و عبارات دیگر که در این جا مذکور شده خود ناظر بصیر را بر حقیقت حال مطّلع می گرداند، و وهن نسج عنکبوتی اولیای عثمان را بمنصّه شهود می رساند.

آوردن صاحب «تحفه» حدیث «و أعلسکم بالحلال و الحرام معاذ بن جبل» را بمقابله حدیث ثقلین

قوله:

[و أعلمکم بالحلال و الحرام معاذ بن جبل]

جواب مؤلف بابن معارضة باطله ورد استدلال شاهصاحب بشانزده وجه (تاص 470)

اشاره

أقول:

استدلال مخاطب با کمال باین حدیث واضح الافتعال، صریح الاختلال و بیّن الانخزالست بوجوه عدیده:

اول آنکه: این حدیث هرگز از أحادیث امامیّه نیست، پس ذکر آن بمقابله ایشان ناشی از نهایت رقاعت و سفاهت و غایت صفاقت و بلاهتست.

دوم آنکه: احتجاج باین حدیث حسب افاده والد مخاطب جائز نیست، زیرا که حضرت او أحادیث صحیحین را نیز در مقام مناظره با أهل حقّ قابل احتجاج ندانسته چه جای این حدیث که أصلا اثری از آن در صحیحین نیست.

سوم آنکه: ذکر این حدیث بمقابله اهل حقّ خلاف عهود مکرّره و التزامات مقرّره خود مخاطب می باشد، و قد مرّ ذکرها غیر مرّة بألفاظ تکرّ علی هفوات الخاطب أشد کرّة.

چهارم آنکه: این حدیث بحیثیّت سند، نهایت مقدوح و مجروح و بغایت مضروح و مطروح می باشد، زیرا که این حدیث جزویست از حدیث طویل

«أرحم أمّتی بامّتی أبو بکر» که وضّاعین أنکاس و صنّاعین أرجاس، آن را در قوالب مختلفه وضع و کذب ریخته سلسله دین و إیمان خود را بارتکاب افترای قبیح و افتعال فضیح گسیخته اند، و بحمد اللّه الجلیل قدح و جرح آن افترای طویل ببسط جمیل و تفصیل جزیل در مجلّد حدیث مدینة العلم بجواب عاصمی گذشته، و بر ناظر آن جرح مفصّل و نقض مکمّل، واضح و لائح شده که تمام أسانید و کلّ طرق و قاطبه وجوه این حدیث بهر نهج باطل و مضمحلّ و عاطل و منخزل می باشد.

پنجم آنکه: ابن تیمیّه حرّانی که بسیاری از کبار سنّیّه را بخرافات و جزافات و تعصّبات و هفوات خود مفتون نموده در «منهاج السّنّة» اعتراف کرده به اینکه حدیث أعلمیّت معاذ را بعض اهل سنّت تضعیف می نمایند، چنانچه در جواب

حدیث «أقضاکم علیّ» بعد سراییدن خرافات بی سر و پا و ذکر حدیث أعلمیّت معاذ می گوید: [مع

أنّ الحدیث الّذی فیه ذکر معاذ و زید بعضهم یضعّفه و بعضهم یحسّنه].

و پر ظاهر است که قول مضعّفین سنّیّه برای ردّ و قدح این حدیث، دلیل بس متین و برهان بغایت رزین ست که بآن ارغام انوف جاحدین و قطع ألسن معاندین بوجه أحسن صورت می گیرد. أمّا قول ابن تیمیّه که بعض اهل سنّت تحسین آن می نمایند پس ضرری بأهل حقّ و یقین نمی رساند، زیرا که عنقریب متعقّب بودن آن حسب افاده علاّمه ابن عبد الهادی خواهی شنید.

ششم آنکه: حدیث أعلمیّت معاذ را اگر چه بعضی از علمای سنّیّه جسارة تحسین بلکه تصحیح نموده اند، لیکن علاّمه ابن عبد الهادی در «تذکره» خود تعقّب ایشان کرده در صدد ردّ و إبطال کلام و مقالشان بر آمده، و ازینجا ثابت و واضح و آشکار می گردد که تحسین و تصحیح این حدیث بحدّی باطل و قبیحست که محقّقین و منصفین سنّیّه؛ خود در ردّ و إبطال آن سعی جمیل می فرمایند و بإظهار حقیقت حال وهن و انخزال آن در توهین باطل لجلج و تهجین فاسد أسمج می افزایند.

هفتم آنکه: علاّمه ابن عبد الهادی در «تذکره» خود از راه کمال إنصاف، اعتراف نموده که در متن این حدیث نکارت است. و بعد اعتراف این محقّق با مهارت در باب متن این حدیث بنکارت، اقدام مخاطب بی بصارت بر احتجاج باین کذب سراسر خسارت خصوصا بمقابله حدیث ثقلین نهایت جرأت و جسارت بلکه منتهای خلاعت و دعارت می باشد.

هشتم آنکه: علاّمه ابن عبد الهادی در «تذکره» خود افاده نموده که شیخ او این حدیث را تضعیف نموده، و پر ظاهر است که بعد تضعیف شیخ ابن عبد الهادی احتجاج مخاطب باغی و عادی باین حدیث فاسد المبادی عین ظلم بادی ست.

نهم آنکه: علاّمه ابن عبد الهادی در «تذکره» خود افاده نموده که شیخ ابن عبد الهادی از تضعیف این حدیث سخیف، ترقّی کرده موضوع بودن آن را ترجیح داده، و لعمری أنّ احتجاج المخاطب بهذا الحدیث الموضوع و تمسّکه بهذا الخبر المصنوع ولوع بالباطل و أیّ ولوع، و نزوع إلی الغیّ و أیّ نزوع.

دهم آنکه: علاّمه شمس الدّین ذهبی که خود مخاطب؛ بکلام او در جواب حدیث طیر متمسّک شده، حدیث أعلمیّت معاذ را از أحادیث مقدوحه و روایات مجروحه

وانموده بذکر آن در کتاب «میزان» در ترجمه سلام بن سلم متروک مهتوک؛ إظهار کمال وهن و هوان آن فرموده، کما ستقف علیه إنشاء اللّه عنقریب.

جرح و قدح ابن البیلمانی محمد بن عبد الرحمن و پدرش که راوی اینخبرند از کتب قوم

یازدهم آنکه: علاّمه مناوی در «فیض القدیر - شرح جامع صغیر» حدیث أعلمیّت معاذ را مقدوح و مجروح ساخته بإظهار مروی بودن آن از طریق ابن البیلمانی و معروف بودن حال قدح اشتمال او نزد نقّاد رجال، أعلام تفضیح و تقبیح او افراخته، و نیز متعلّق باین حدیث افادات عالیه علاّمه ابن عبد الهادی را که برای إظهار بطلان و فساد و تبیین انخرام و انهداد این خبر بی بنیاد، کار شرط حدّاد می کند و بنای موهون این حدیث مطعون را بمعادل نقض و هدم می کند؛ ذکر نموده طریق قبول و تقریر آن بلا ردّ و نکیر پیموده. حالا عبارت مناوی که دارای این افاداتست باید شنید و بکنه بطلان و هوان این کذب منحول و افترای مجعول باید رسید.

مناوی در «فیض القدیر» در شرح حدیث أعلمیّت معاذ که بسیاق طویل منقول است می گوید: [ع [1]. من طریق ابن البیلمانی، عن أبیه، عن ابن عمر بن الخطّاب و ابن البیلمانی، حاله معروف لکن فی الباب أیضا عن أنس و جابر و غیرهما عند التّرمذی و ابن ماجه و الحاکم و غیرهم لکن قالوا فی روایتهم بدل أرأف: أرحم. و قال ت [2]: حسن صحیح. و قال ک [3]: علی شرطهما، و تعقّبهم ابن عبد الهادی فی تذکرته بأنّ فی متنه نکارة و بأنّ شیخه ضعّفه بل «یح» وضعه، انتهی].

و مخفی نماند که ابن البیلمانی و پدرش که راوی این خبر مشبه السّمر از ابن عمر هستند و هر دو مقدوح و مجروح و مطاعن و مخازی ایشان أظهر من الشّمس و أبین من الأمس ست و غالبا بهمین سبب مناوی در حقّ ابن البیلمانی بکلمه بلیغه خود: [و ابن البیلمانی حاله معروف] اکتفا ورزیده از ذکر مقدوحیّت او بتفصیل دل دزدیده، لیکن ما درین مقام برای تبکیت خصام و هتک أستار کذّابین طغام قدری از أحوال ابن البیلمانی و پدرش هر دو مرقوم و مسطور می نمایم.

احصای آن شود.

بخاری در «کتاب الضّعفاء و المتروکین» گفته: [محمّد بن عبد الرّحمان البیلمانی، عن أبیه، منکر الحدیث، کان الحمیدیّ یتکلّم فیه].

و نسائی در «کتاب الضّعفاء و المتروکین» گفته: [محمّد بن عبد الرّحمن البیلمانی، عن أبیه، منکر الحدیث] [1].

و محمد بن طاهر بن أحمد مقدسی در کتاب «تذکرة الموضوعات» جابجا محمّد بن عبد الرّحمان البیلمانی را بقدح و جرح یاد فرموده بذکر طعن و وهن أو أحادیث عدیده را موضوع وانموده چنانچه در کتاب مذکور گفته:

[إذا کان آخر الزّمان و اختلف الأهواء فعلیکم بدین البادیة و النّساء. فیه: محمّد بن عبد الرّحمان البیلمانی.

قال ابن معین: لیس بشیء].

و نیز در کتاب مذکور گفته: [

إذا لقیت الحاجّ فسلّم علیه و صافحه و مره أن یستغفر لک. فیه: محمّد بن عبد الرّحمن البیلمانی و هو لا شیء فی الحدیث].

و نیز در کتاب مذکور گفته: [

إن أحببت أن تکون من القانتین فلا تعرفنّ من عن یمینک. فیه: محمّد بن عبد الرّحمن البیلمانی و هو لا شیء فی الحدیث].

و نیز در کتاب مذکور گفته: [

إنّ المؤمن یعمل الطّاعات لحفظه اللّه فی سبع قرون من ذرّیّته. فیه: محمّد بن عبد الرّحمان البیلمانی، لا شیء فی الحدیث].

و نیز در کتاب مذکور گفته:

[أیّ النّاس أجوع؟ قال: الّذی لا یشبع من العلم. فیه: محمّد بن عبد الرّحمان البیلمانی و هو لا شیء فی الحدیث].

و نیز در کتاب مذکور گفته:

[علیکم بدین العجائز. لیس له أصل من روایة صحیحة و لا سقیمة إلاّ لمحمّد بن عبد الرّحمان البیلمانی بغیر هذه العبارة، له نسخة، کان یتّهم].

و نیز در کتاب مذکور گفته: [من أفطر یوما من رمضان. فیه: أبو المطوس، یروی عن أبیه ما لا یتابع علیه. و فیه: محمّد بن عبد الرّحمن البیلمانی، لا شیء].

و نیز در کتاب مذکور گفته:

[من صام صبیحة یوم الفطر فإنّما صام الدّهر.

فیه محمّد بن عبد الرّحمن البیلمانی، لیس بشیء فی الحدیث].

و نیز در کتاب مذکور گفته:

[من صام یوم الجمعة کتب اللّه له عشرة أیّام. فیه:

محمّد بن عبد الرّحمان البیلمانی، لیس بشیء فی الحدیث].

و نیز در کتاب مذکور گفته:

[من کان یؤمن باللّه و الیوم الآخر فلا یعقد علی مائدة یشرب علیها الخمر. فیه: محمّد بن عبد الرّحمان البیلمانی، لا شیء].

و نیز در کتاب مذکور گفته:

[ولد الزّنا لا یرث و لا یورث. فیه محمّد بن عبد الرّحمن البیلمانی، لا شیء، یروی نسخة عن أبیه عن ابن عمر، موضوعة].

و نیز در کتاب مذکور گفته:

[لا صلاة لیل فی لیل و لا نهار فی نهار و لکنّ التّضییع فیما بین ذلک. فیه محمّد بن عبد الرّحمان البیلمانی، لا شیء].

و نیز در کتاب مذکور گفته:

[لا شفعة لصغیر و لا لغائب و إذا سبق الشّریک شریکه بالشّفعة فلا شفعة و الشّفعة کحلّ العقال. فیه: محمّد بن عبد الرّحمان البیلمانی، و هو لا شیء].

و نیز در کتاب مذکور گفته:

[لا یزال أربعون یحفظ اللّه بهم الأرض کلّما مات واحد أبدل. فیه: محمّد بن عبد الرّحمان البیلمانی، لیس بشیء].

و أبو الفرج عبد الرحمن بن علیّ بن محمّد المعروف بابن الجوزی در کتاب «الموضوعات» مکرّر قدح محمّد بن عبد الرّحمن البیلمانی بمعرض إثبات آورده طریق طعن در أحادیث مرویّه او بکمال إعلان و اجهار سپرده، چنانچه در کتاب «الموضوعات» که نسخه عتیقه آن بحمد اللّه پیش نظر قاصرست گفته: [باب ما یصنع عند حدوث الاختلاف.

أنبأنا ابن خیرون، عن الجوهری، عن الدّار قطنی، عن أبی حاتم، قال:

ثنا: محمّد بن یعقوب بن إسحاق الخطیب، قال: ثنا: عبد اللّه بن محمّد الحارثی، قال: ثنا:

و علی آله و سلّم: إذا کان آخر الزّمان و اختلف الأهواء فعلیکم بدین أهل البادیة،

و فی روایة: بدین أهل البادیة و النّساء. قال المصنّف: هذا حدیث لا یصحّ عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و علی آله و سلّم. قال یحیی بن معین: محمّد بن الحارث و محمّد بن عبد الرّحمان لیسا بشیء. قال أبو حاتم: حدّث محمّد بن عبد الرّحمان عن أبیه بنسخة شبیه بمائتی حدیث کلّها موضوعة لا یحلّ الاحتجاج به و لا ذکره فی الکتب إلاّ تعجّبا].

و نیز ابن الجوزی در کتاب «الموضوعات» گفته: [باب فضل جدّة.

أنبا محمّد بن عبد الملک، قال: أنبا إسماعیل بن مسعدة، قال: أنبا حمزة قال: قال: أنبا أبو أحمد بن عدی قال: حدّثنا محمّد بن إبراهیم الدّبیلی قال: ثنا عبد الحمید بن صبیح قال: ثنا صالح بن عبد الجبّار قال: ثنا محمّد بن عبد الرّحمن البیلمانی، عن أبیه، عن ابن عمر قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و علی آله و سلّم: یأتی علی النّاس زمان یکون أفضل الرّباط رباط جدّة.

حدیث آخر فی ذلک: أنبأنا محمّد بن أبی طاهر، عن الجوهری، عن الدّار قطنی، عن أبی حاتم البستی، قال: ثنا محمّد بن المسیّب، قال: ثنا إسماعیل بن مالک، قال: ثنا الحجّاج بن خالد، قال: ثنا عبد الملک بن هارون بن عنترة، عن أبیه، عن جدّه، عن علیّ، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و علی آله و سلّم: أربعة أبواب من أبواب الجنّة مفتّحة فی الدّنیا أوّلهنّ اسکندریّة و عسقلان و قزوین، و فضل جدّة علی هؤلاء کفضل بیت اللّه الحرام علی سائر البیوت. قال المصنّف: هذان حدیثان لا صحّة لهما. أمّا الأوّل ففیه: محمّد بن عبد الرّحمن، قال یحیی: لیس بشیء، و قال ابن حبّان: حدّث عن أبیه نسخة شبیها بمائتی حدیث کلّها موضوعة لا یحلّ الاحتجاج به. و أمّا الثانی، فقال یحیی عبد الملک بن مروان: کذّاب، و قال السّعدی: دجّال کذّاب، و قال ابن حبّان: یضع الحدیث].

و ذهبی در «میزان الاعتدال» گفته: [ه. ق. محمّد بن عبد الرّحمان بن البیلمانی، عن أبیه: ضعّفوه، و قال البخاریّ و أبو حاتم: منکر الحدیث، و قال الدّارقطنیّ و غیره:

ضعیف، و قال ابن حبّان: حدّث عن أبیه بنسخة شبیها (شبیه. ظ) بمائتی حدیث کلّها موضوعة. صالح بن عبد الحمید الحضرمی: ثنا ابن البیلمانی، عن أبیه، عن ابن عمر مرفوعا: من مسح الرّکن فکأنّما وضعها فی کفّ الرّحمن عزّ و جلّ.

محمّد بن یعقوب الخطیب بالأهواز، ثنا عبید بن محمّد الحارثی، ثنا محمّد بن الحارث الحارثی ثنا محمّد بن عبد الرّحمن بن البیلمانی مولی ابن عمر، عن أبیه، عن ابن عمر مرفوعا:

إذ اختلف الأهواء فعلیکم بدین أهل البادیة. و به: ولد الزّنا لا یرث و لا یورث. و به:

من صام یوم الجمعة کتب اللّه له عشرة أیّام غرّا زهرا لا یشاکلهنّ أیّام الدّنیا. و به: من صام صبیحة یوم الفطر فکأنّما صام الدّهر. و به: إنّ الّذی یعلم (یعمل. ظ) الطّاعات یحفظه اللّه فی سبع قرون من ذرّیّته. و به: إذا لقیت الحاجّ فصافحه و مره أن یستغفر لک فإنّه مغفور له. و به: لا زال (لا یزال. ظ) أربعون یحفظ اللّه بهم الأرض.

محمّد بن أبی بکر المقدسی: ثنا محمّد بن الحارث، عن ابن البیلمانی، عن أبیه، عن ابن عمر مرفوعا: لا شفعة لصغیر و لا لغائب و الشّفعة کحلّ العقال. قال ابن عدی: کلّ ما یرویه ابن البیلمانی البلاء فیه منه! و محمّد بن الحارث ضعیف أیضا].

و نیز ذهبی در «مغنی» گفته: [محمّد بن عبد الرّحمن بن البیلمانی عن أبیه.

ضعّفوه، و قال ابن حبّان: روی عن أبیه نسخة موضوعة].

و حافظ زین الدین عبد الرحیم بن الحسین العراقی در کتاب «المغنی عن حمل الأسفار فی الأسفار» گفته:

[حدیث «علیکم بدین العجائز». قال ابن طاهر فی کتاب «التّذکرة»: هذا اللّفظ تداوله العامّة و لم أقف له علی أصل یرجع إلیه من روایة صحیحة و لا سقیمة حتّی رأیت

حدیثا لمحمّد بن عبد الرّحمن بن البیلمانی عن ابن عمر عن النّبیّ صلعم: إذا کان فی آخر الزّمان و اختلف الأهواء فعلیکم بدین أهل البادیة و النساء. و ابن البیلمانی له عن أبیه عن ابن عمر نسخة کان یتّهم بوضعها، انتهی. و هذا اللّفظ عن هذا الوجه رواه «حب [1]» فی الضّعفاء فی ترجمة ابن البیلمانی، و اللّه أعلم].

و علی بن أبی بکر بن سلیمان الهیتمی در «مجمع الزّوائد» در باب صلاة الخوف بعد نقل حدیثی از ابن عمر گفته: [رواه البزّار، و فیه: محمّد بن عبد الرّحمان البیلمانی و هو ضعیف جدّا].

و ابراهیم بن محمّد بن خلیل الحلبی المعروف بسبط ابن العجمی در کتاب

«کشف الحثیث عمّن رمی بوضع الحدیث» گفته: [محمّد بن عبد الرّحمن بن البیلمانی، عن أبیه. ضعّفه غیر واحد، و قال «خ [1]» و أبو حاتم: منکر الحدیث. و قال ابن حبّان:

حدّث عن أبیه بنسخة شبیها (شبیه. ظ) بمائتی حدیث کلّها موضوعة. و قد ذکر الذّهبی عدّة أحادیث فی میزانه و فی آخرها: قال ابن عدیّ: کلّ ما یرویه ابن البیلمانی فالبلاء منه.

و محمّد بن الحرث أیضا ضعیف، انتهی. یعنی راوی غالب الأحادیث الّتی ذکرها، و اللّه أعلم. و فی «ثقات ابن حبّان» فی ترجمة أبیه: یضع علی أبیه العجائب].

و ابن حجر عسقلانی در «تلخیص الخبیر» در ذکر حدیث عثمان در باب مسح رأس ثلثا گفته: [و رواه الدّار قطنیّ من طریق ابن البیلمانی عن أبیه عن عثمان. و ابن البیلمانی ضعیف جدّا و أبوه ضعیف أیضا].

و نیز ابن حجر عسقلانی در «تلخیص الخبیر» در ذکر

حدیث «لا صلاة بعد الفجر إلاّ رکعتا الفجر» گفته: [و رواه ابن عدی فی ترجمة محمّد بن الحارث من روایته عن محمّد ابن عبد الرّحمن البیلمانی عن أبیه عن ابن عمر. و المحمّدان ضعیفان].

و نیز ابن حجر عسقلانی در «تلخیص الخبیر» در ذکر حدیث علائق مروی از ابن عبّاس گفته: [و إسناده ضعیف جدّا فإنّه من روایة محمّد بن عبد الرّحمن البیلمانی، عن أبیه عنه].

و نیز ابن حجر عسقلانی در «تهذیب التّهذیب» گفته: [محمّد بن عبد الرّحمان البیلمانی الکوفی النّحوی مولی آل عمر روی عن أبیه و عن خال أبیه و لم یسمه، روی عنه سعید بن بشیر البخاری و عبد اللّه بن عبّاس بن الرّبیع الحارثیّ و محمّد بن الحارث بن زیاد الحارثیّ و محمّد بن کثیر العبدیّ و أبو سلمة موسی بن إسماعیل و غیرهم. قال عثمان الرّومیّ عن ابن معین: لیس بشیء، و قال البخاریّ و أبو حاتم و النّسائی: منکر الحدیث، و قال البخاریّ: کان الحمیدیّ یتکلّم فیه و یضعّفه، و قال أبو حاتم أیضا: مضطرب الحدیث، و قال ابن عدی: کلّ ما یرویه ابن البیلمانی فالبلاء فیه منه! و إذا روی عنه محمّد بن الحارث فهما ضعیفان. قلت: و قال ابن حبّان: حدّث عنه ابنه (عن أبیه. ظ) نسخة

شبیها بمائتی حدیث کلّها موضوعة لا یجوز الاحتجاج به! و لا ذکره إلاّ علی وجه التّعجّب، و قال السّاجیّ: منکر الحدیث، و قال العقیلیّ روی عنه صالح بن عبد الجبّار و محمّد بن الحارث مناکیر، و قال الحاکم: روی عن أبیه عن ابن عمر المعضلات].

و نیز ابن عسقلانی در «لسان المیزان» گفته: [محمّد بن عبد الرّحمن ابن البیلمانی العدوی، مولاهم، عن أبیه، و عنه محمّد بن کثیر العبدیّ. قال البخاریّ: منکر الحدیث].

و نیز ابن حجر عسقلانی در «تقریب» گفته: [محمّد بن عبد الرّحمان بن البیلمانی - بفتح الموحّدة و اللاّم بینهما تحتانیّة ساکنة - ضعیف و قد اتّهمه ابن عدیّ و ابن حبّان.

من السّابعة].

و کمال الدین محمد بن عبد الواحد السّیواسی المعروف بابن الهمام در «فتح القدیر» در مسئله تقدیر مهر گفته: [و حدیث العلائق: معلول بمحمّد بن عبد الرّحمان ابن البیلمانی. قال ابن القطّان: قال البخاریّ: منکر الحدیث].

و شمس الدین محمد بن عبد الرّحمان سخاوی در «مقاصد حسنه» گفته:

[حدیث «علیکم بدین العجائز» لا أصل له بهذا اللّفظ و لکنّ عند الدّیلمی من حدیث محمّد بن عبد الرّحمان بن البیلمانی عن أبیه عن ابن عمر مرفوعا: إذا کان فی آخر الزّمان و اختلف الأهواء فعلیکم بدین أهل البادیة و النّساء. و ابن البیلمانی ضعیف جدّا، قال ابن حبّان: حدّث عن أبیه بنسخة شبیها (شبیه. ظ) بمائتی حدیث کلّها موضوعة لا یجوز الاحتجاج به! و لا ذکره إلاّ علی وجه التّعجّب].

و صفی الدین أحمد بن عبد اللّه الخزرجی در «مختصر تذهیب التّهذیب» گفته:

[(د. ق.) - محمّد بن عبد الرّحمن بن البیلمانی العدوی مولاهم، عن أبیه، و عنه محمّد بن کثیر العبدی. قال البخاری: منکر الحدیث].

و رحمة اللّه بن عبد اللّه السندی در «مختصر تنزیه الشّریعة» گفته: [محمّد بن عبد الرّحمن البیلمانی، روی عن أبیه نسخة کلّها موضوعة].

و ملا علی قاری در «رساله موضوعات» نقلا عن ابن القیّم گفته: [و من ذلک

یوم صبیحة یوم الفطر فکأنّما صام الدّهر. و هذا حدیث باطل موضوع علی رسول اللّه علیه السّلام، و ابن البیلمانی یروی المناکیر. قال البخاریّ و أبو حاتم الرّازیّ و النّسائیّ: هو منکر الحدیث، و قال یحیی بن معین: لیس بشیء و قال الدّار قطنیّ و الحمیدیّ: ضعیف، و قال ابن حبّان: حدّث عن أبیه بنسخة (شبیه بمائتی حدیث. ظ) سرد فیها ثمانین حدیثا کلّها موضوعة لا یجوز الاحتجاج به، و لا ذکره إلاّ علی وجه التّعجّب به].

جرح و قدح عبد الرحمن بیلمانی از کتب تراجم أهلسنت

و عبد الرؤوف بن تاج العارفین المناوی در «فیض القدیر - شرح جامع صغیر» در شرح

حدیث «إذا کان آخر الزّمان و اختلف الأهواء» گفته: [حب [1] - فی کتاب الضّعفاء فی ترجمة محمّد بن عبد الرّحمان البیلمانی من حدیثه. فرا [2] - من هذا الوجه عن ابن عمر، قال ابن طاهر فی ترجمته: و ابن البیلمانی له عن أبیه ابن عمر نسخة یتّهم بوضعها و لا یجوز الاحتجاج بها، و لا ذکرها إلاّ علی وجه التّعجّب، انتهی].

و محمّد مرتضی الزبیدی در «شرح إحیاء العلوم» گفته: [

و عند الدّیلمی من حدیث محمّد بن عبد الرّحمن البیلمانی، عن أبیه، عن ابن عمرو مرفوعا: إذا کان فی آخر الزّمان و اختلف الأهواء فعلیکم بدین أهل البادیة و النساء. و ابن البیلمانی ضعیف جدّا أورده السّخاویّ فی «المقاصد»].

و قاضی القضاة محمد بن علی الشّوکانی در «نیل الأطار» بعد ذکر حدیثی در باب تکرار مسح رأس از دار قطنی گفته: [و فیه: ابن البیلمانی، و هو ضعیف جدّا، عن أبیه و هو أیضا ضعیف].

و نیز شوکانی در «نیل الأوطار» گفته: [فائدة - من الأحادیث الواردة فی الشّفعة

حدیث ابن عمر عند ابن ماجة و البزّار بلفظ: لا شفعة لغائب و لا لصغیر و الشّفعة کحلّ عقال، و فی إسناده محمّد بن عبد الرّحمان البیلمانی، و له مناکیر کثیرة].

و نیز شوکانی در «نیل الأوطار» بعد ذکر

حدیث «حجّوا تستغنوا» گفته: [و فی إسناده محمّد بن الحارث عن محمّد بن عبد الرّحمان البیلمانی، و هما ضعیفان].

حافظ جلیل أبو الحسن علی بن عمر الدّار قطنی در کتاب «المجتنی» که نسخه عتیقه آن بخطّ عرب پیش نظر قاصر حاضرست در مقام قدح و جرح حدیث قتل مسلم بمعاهد که عبد الرّحمن بن البیلمانی آن را روایت کرده گفته: [و ابن البیلمانی ضعیف لا یقوم به حجّة إذا وصل الحدیث فکیف بما یرسله، و اللّه أعلم].

و أبو عبد اللّه الحاکم النیسابوریّ در «مستدرک» در کتاب التّفسیر بعد ذکر حدیثی که در سند آن ابن البیلمانی واقع است گفته: [و الشّیخان لم یحتجّا بابن البیلمانی].

و ذهبی در «میزان الاعتدال» گفته: [عبد الرّحمان بن البیلمانی، من مشاهیر التّابعین، یروی عن ابن عمر، لیّنه أبو حاتم، و قال الدّار قطنیّ: ضعیف لا یقوم به حجّة].

و نیز ذهبی در «مغنی» گفته: [عبد الرّحمن بن البیلمانی، تابعیّ مشهور، قال أبو حاتم: لیّن الحدیث، و ذکره ابن حبّان فی «الثّقات»، و قال الدّار قطنیّ: ضعیف].

و نیز ذهبی در «کاشف» گفته: [عبد الرّحمن بن البیلمانی، عن ابن عبّاس و ابن عمر، و عنه ابنه محمّد و ربیعة و ابن إسحاق، قال أبو حاتم: لیّن، و ذکره ابن حبّان فی ثقاته، و کان من فحول الشّعراء].

و نیز ذهبی در «تلخیص المستدرک» در کتاب الأحکام بعد ذکر حدیث سرّق گفته: [و عبد الرّحمان بن البیلمانی، لیّن و لم یحتجّ به البخاریّ].

و نیز در «تلخیص المستدرک» در کتاب الفتن بعد ذکر حدیث ابن عمر متعلّق بدابّة الأرض گفته: [قلت: ابن البیلمانی ضعیف].

و ابن حجر عسقلانی در «تهذیب التهذیب» بترجمه أو گفته: [قال أبو حاتم:

لیّن، و قال ابن سعد: هو من أخماس عمر بن الخطّاب، و قال عبد المنعم ابن إدریس:

هو من الأبناء الّذین کانوا بالیمن و کان ینزل بحرّان، و قیل: کان شاعرا مجیدا وفد علی الولید فأجزل له الحباء، و توفی فی ولایته له عند التّرمذی فی طواف الوداع، و عند النّسائیّ حدیث عمر بن عنبسة فی قصّة إسلامه و غیر ذلک، و قرنه ابن ماجة و ذکره ابن حبّان فی «الثّقات». قلت: و قال: مات فی ولایة الولید بن عبد الملک، لا یجوز أن یعتبر بحدیثه إذا کان من روایة ابنه محمّد، لأنّ ابنه یضع علی أبیه العجائب، و قال الدّار قطنیّ: ضعیف

لا یقوم به حجّة، و قال الأزدیّ: منکر الحدیث روی عن ابن عمر بواطیل، و قال صالح جزرة: حدیثه منکر و لا نعرف أنّه سمع أحدا من الصّحابة إلاّ من سرّق. قلت: فعلی مطلق هذا یکون حدیثه عن الصّحابة المسمّین مرسلا عند صالح].

و نیز ابن حجر عسقلانی در «تقریب» گفته: [عبد الرّحمن بن البیلمانی، مولی عمر، مدنیّ نزل حرّان، ضعیف، من الثّالثة].

و صفی الدین الخزرجی در «مختصر تذهیب التّهذیب» گفته: [عبد الرّحمن ابن البیلمانی - بفتح الموحّدة ثمّ تحتانیّة ساکنة و فتح اللام - مولی عمر، عن ابن عبّاس و عمر بن عنبسة، و عنه ابنه محمّد و زید بن سلم. قال أبو حاتم: لیّن، و وثّقه ابن حبّان و قال الحافظ عبد العظیم: لا یحتجّ به].

و علامه ابن امیر الحاج در کتاب «التّقریر و التّحبیر» در مسئله نفی مساوات مؤمن و کافر گفته: [ثمّ فی الآثار ما یؤیّده، أی قول الحنفیّة، منها: حدیث عبد الرّحمن ابن البیلمانی - بالباء الموحّدة و اللاّم المفتوحتین بینهما یاء تحتانیّة - من مشاهیر التّابعین، روی عن ابن عمر، لیّنه أبو حاتم و ذکره ابن حبّان فی «الثقات»، و قال الدّار قطنیّ:

ضعیف لا تقوم به حجّة، قال: قتل صلّی اللّه علیه و سلّم مسلما بمعاهد، الحدیث، یعنی

قوله: و قال أنا أحقّ من وفی بذمّته، رواه أبو حنیفة و أبو داود فی مراسیله و عبد الرّزّاق، و أخرجه الدّارقطنیّ عن ابن البیلمانی، عن ابن عمر مرفوعا، و أعلّه، و استیفاء الکلام فیه له موضع غیر هذا].

و ملا علی متقی در «کنز العمّال» گفته: [

عن ابن عمر، قال: سئل النّبی صلعم:

ما الّذی یجوز فی الرّضاع من الشّهود؟ قال: رجل و امرأة. (عب. ش.)، و فیه ابن البیلمانی، ضعیف].

و عبد الرؤوف بن تاج العارفین المناوی در «فیض القدیر» در شرح

حدیث «أجوع النّاس طالب علم» گفته: [و ابن البیلمانی ضعّفه الدّار قطنیّ و غیره].

و شوکانی در «نیل الأوطار» در ذکر حدیث قتل مسلم بمعاهد گفته: [و اجیب عنه بأنّه مرسل و لا تثبت بمثله حجّة، و بأنّ ابن البیلمانیّ المذکور ضعیف لا تقوم به

حجّة إذا وصل الحدیث فکیف إذا أرسله، کما قال الدّار قطنیّ.

و محمد مرتضی الزبیدی در «تاج العروس» در لغت «بلم» گفته: [و عبد الرّحمن ابن أبی یزید البیلمانی مولی عمر بن الخطّاب رضی اللّه عنه، تابعیّ روی عن ابن عبّاس و ابن عمر و نافع و ابن جبیر، و عنه ابنه محمّد و ربیعة الرّأی و ابن إسحاق. قال أبو حاتم:

لیّن، و ذکره ابن حبّان فی «الثقات»، کان من فحول الشّعراء].

جرح و قدح زید عمی راوی دیگر حدیث أعلمیت معاذ بنقل از کتب أهلسنت

دوازدهم آنکه: علاّمه مناوی در جای دیگر حدیث أعلمیّت معاذ را بحلال و حرام بتصریح و توضیح تمام مطعون و موهون نموده بإظهار مقدوح و مجروح بودن روات آن که زید عمی و سلام بن سلیم هستند طریق إنصاف پیموده، چنانچه در «فیض القدیر - شرح جامع صغیر» در شرح

حدیث «معاذ بن حبل أعلم الناس بحلال اللّه و حرامه»

می آرد: [حل - عن أبی سعید الخدری، و فیه زید العمیّ و قد مرّ ضعفه، و سلام بن سلیم. قال ابن عدیّ: عامّة ما یرویه لا یتابع علیه].

ازین عبارت ظاهرست که علاّمه مناوی در مقام قدح این حدیث افاده می فرماید که سند آن زید عمی واقع شده و ضعف او سابقا گذشته، و سلام بن سلیم نیز واقعست و ابن عدی در حقّ او گفته که عامّه آنچه او روایت می کند بر او متابعت کرده نمی شود، و اگر چه علاّمه مناوی بر قدح و جرح این دو راوی بر همین افاده موجزه اکتفا کرده، لیکن ما بحمد اللّه المنام برای إفحام خصام و إتمام إلزام بتفصیل تامّ آن را ذکر می نمائیم.

نسائی در کتاب «الضّعفاء و المتروکین» گفته: [زید العمی، ضعیف].

و عبد الرحمن بن أبی حاتم الرّازی در «کتاب العلل» گفته:

هذا وضوئی و وضوء الأنبیاء قبلی. فقال أبی: عبد الرّحیم بن زید متروک الحدیث، و زید العمی ضعیف الحدیث و لا یصحّ هذا الحدیث عن النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم. و سئل أبو زرعة عن هذا الحدیث فقال: هو عندی حدیث واه، و معاویة بن قرّة لم یلحق ابن عمر. قلت لأبی:

فإنّ الرّبیع بن سلیمان حدّثنا هذا الحدیث عن أسد بن موسی، عن سلام بن سلیم، عن زید بن أسلم، عن معاویة بن قرّة، عن ابن عمر، عن النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم. فقال: سلام هو سلام الطّویل و هو متروک الحدیث، و زید هو زید العمی و هو ضعیف الحدیث].

و ابن الجوزی در کتاب «الموضوعات» بعد ذکر أحادیث احتجام یوم الثّلثاء گفته: [هذه أحادیث لیس فیها صحیح، أمّا الأوّل ففیه أبو هرمز، قال یحیی: لیس بشیء کذّاب، و قال النّسائیّ: لیس بثقة، و قال الدّار قطنیّ: متروک، و الثّانی و الثّالث فیهما زید العمی. قال ابن حبّان: یروی أشیاء موضوعة لا أصل لها حتّی یسبق إلی القلب أنّه المتعمّد لها].

و ذهبی در «میزان الاعتدال» گفته: [زید بن الحواری العمی أبو الحواری البصری، قاضی هراة، عن أنس و سعید بن المسیّب و طائفة، و عنه ابناه عبد الرّحیم و عبد الرّحمن و شعبة و هشیم، قال ابن معین: صالح، و قال مرّة: لا شیء، و قال مرّة:

ضعیف یکتب حدیثه، قال أبو حاتم: ضعیف یکتب حدیثه، و قال الدّار قطنیّ: صالح و ضعّفه النّسائیّ، و قال ابن عدیّ: لعلّ شعبة لم یرو عن أضعف منه، و قال السّعدی:

متماسک و من مناکیره:

قیس بن الرّبیع، عن حبیب بن أبی ثابت، عن أیّوب بن موسی، عن زید بن الحواری، عن أنس مرفوعا: یوشک الفالج أن یفشو فی النّاس حتّی یتمنّوا الطّاعون مکانه.

سلام الطّویل، عن زید العمی، عن قتادة، عن أنس مرفوعا: یکره للمؤذّن أن یکون إماما، فهذا لعلّ البلاء فیه من سلام.

عن زید العمی، عن معاویة بن قرّة، عن معقل بن یسار مرفوعا: من احتجم یوم الثّلاثا لسبع عشرة من الشّهر کان دواء للسّنة.

اختلافهم فهو عندی علی هدی. فهذا باطل. و عبد الرّحیم ترکوه، و نعیم صاحب مناکیر].

«فائدة» قدح حدیث النجوم

و نیز ذهبی در «کاشف» گفته: [زید العمی. ابن الحواری، أبو الحواری البصری، قاضی هراة، عن أنس و ابن المسیّب، و عنه ابناه عبد الرّحیم و عبد الرّحمن و شعبة، فیه ضعف، قال ابن عدی: لعلّ شعبة لم یرو عن أضعف منه].

و عبد الرحیم بن الحسین العراقی در کتاب «المغنی عن حمل الأسفار» گفته:

[و لأحمد و أبی یعلی من حدیث أنس: لکلّ نبیّ، و قال أبو یعلی: لکلّ أمّة رهبانیّة، و رهبانیّة هذه الأمّة الجهاد فی سبیل اللّه. و فیه زید العمی و هو ضعیف].

و ابن حجر عسقلانی در «تهذیب التّهذیب» بترجمه زید عمی گفته: [و قال إسحاق بن منصور عن ابن معین: صالح الحدیث، و قال غیر مرّة: لا شیء، و قال أبو الولید ابن أبی الجارود عن ابن معین: زید العمی و أبو المتوکّل یکتب حدیثهما و هما ضعیفان، و قال أبو حاتم: ضعیف الحدیث یکتب حدیثه و لا یحتجّ به، و قال أبو ذرعة: لیس بقویّ واهی الحدیث ضعیف، و قال الجوزجانیّ: متماسک، و قال الآجریّ عن أبی داود: حدّث عنه شعبة و لیس بذاک و لکنّ ابنه عبد الرّحیم لا یکتب حدیثه، و قال الآجریّ أیضا:

سألت أبا داود عنه فقال زید بن مرة، قلت: کیف هو؟ قال: ما سمعت منه إلاّ خیرا، و قال النّسائیّ: ضعیف، و قال الدّار قطنیّ: صالح، و قال ابن عدی: عامّة ما یرویه ضعیف علی أنّ شعبة قد روی عنه، و لعلّ شعبة لم یرو عن أضعف منه! و قال علیّ بن مصعب: سمّی العمیّ، لأنّه کان کلّما سئل عن شیء قال: حتّی أسأل عمّی! قلت: و قال الرّشاطیّ:

هو منسوب إلی بنی العمّ من تمیم. و قال ابن سعد: کان ضعیفا فی الحدیث. و قال ابن المدینی: کان ضعیفا عندنا. و قال أبو حاتم: کان شعبة لا یحمد حفظه. و قال العجلیّ:

بصری ضعیف، الحدیث لیس بشیء. و قال ابن عدی: هو فی جملة الضّعفاء الّذین یکتب حدیثهم].

و نیز در «تهذیب» بترجمه او گفته: [و قال ابن حبّان: یروی عن أنس أشیاء موضوعة لا اصول لها حتّی یسبق إلی القلب أنّه المتعمّد لها. و کان یحیی یمرض القول

فیه، و هو عندی لا یجوز الاحتجاج بخبره و لا أکتبه إلاّ للاعتبار، و هو الّذی

روی عن أنس مرفوعا: من احتجم یوم الثلثاء لسبع عشر مضین من الشّهر کان دواء سنة].

و نیز ابن حجر در «تقریب» گفته: [زید بن الحواری أبو الحواری العمیّ البصری، قاضی هراة، یقال: اسم أبیه مرّة، ضعیف، من الخامسة].

و ضعیف بودن زید عمی از «تلخیص الخبیر» ابن حجر عسقلانی نیز واضح و لائح است، کما ستسمع فیما بعد إنشاء اللّه تعالی.

و محمد طاهر گجراتی در «قانون الموضوعات» گفته: [زید العمیّ لیس بشیء.

«ج [1]» متروک. «غ [2]» زید بن الحواری العمیّ أبو الحواری البصری قاضیها.

ضعّفه النّسائیّ و ابن عدی، و قیل: صالح، و قیل: ضعیف یکتب حدیثه.

و شیخ رحمة اللّه السندی در «مختصر تنزیه الشّریعة» گفته: [زید بن الحواری العمیّ، یروی أشیاء موضوعة لا أصل لها حتّی یسبق إلی القلب أنّه المتعمّد لها].

جرح و قدح سلام بن سلیم سعدی از لسان کبار أهل سنت

بخاری در «کتاب الضّعفاء» گفته: [سلام بن سلیم السّعدی الطّویل، عن زید العمیّ، ترکوه].

و نسائی در «کتاب الضّعفاء و المتروکین» گفته: [سلاّم بن سلم. متروک الحدیث].

و ابن أبی حاتم رازی در «کتاب العلل» کما سمعت سابقا، نقلا عن والده گفته: و سلام هو سلام الطّویل و هو متروک الحدیث].

و نیز ابن أبی حاتم رازی در «کتاب العلل» گفته:

[سمعت أبی، و ذکر حدیثا.

حدّثنا به عن محمّد بن عبد اللّه بن بکر الصّنعانیّ، عن أبی سعید مولی بنی هاشم، قال: حدّثنا أبو سلام، عن زید العمیّ، عن أبی الصّدیق، عن عائشة أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم قبّلها ثمّ مضی لوجهه لم یحدّث وضوءا سمعت أبی یقول: أبو سلام هذا هو خطاء إنّما هو سلام الطّویل،

و الحدیث منکر، و سلام متروک الحدیث].

و أبو نعیم اصفهانی در «حلیة الاولیاء» در ترجمه شعبی بعد روایت حدیث شفاعت ملائکه گفته: [و الحمل فیه علی سلام فإنّه متروک باتّفاق].

و ابن الجوزی در «کتاب الموضوعات» در ضمن قدح حدیث طویل در فضل مؤذّنین گفته: [و فیه سلام الطّویل، قال یحیی: لیس بشیء لا یکتب حدیثه. و قال البخاریّ: ترکوه. و قال النّسائیّ و الدّارقطنیّ: متروک. و قال ابن حبّان: یروی عن الثقات الموضوعات کأنّه کان المتعمّد لها].

و نیز ابن الجوزی در «کتاب الموضوعات» بعد ذکر حدیثی در باب زکاة الفطر گفته: [قال المصنّف: هذه الزّیادة و هی ذکر الیهودی و النّصرانیّ موضوعة علی رسول اللّه انفرد بها سلام الطّویل. قال یحیی: لا یکتب حدیثه، و قال النّسائیّ: متروک.

و قال ابن حبّان: کان یروی عن الثقات الموضوعات کأنه کان المتعمّد لها].

و نیز ابن الجوزی در «کتاب الموضوعات» بعد ذکر حدیثی در فضل یوم أوّل ماه رمضان گفته: [هذا حدیث لا یصحّ. قال یحیی: سلاّم لیس بشیء. و قال البخاریّ و النّسائیّ و الدّار قطنیّ: متروک].

و نیز ابن الجوزی در «کتاب الموضوعات» در قدح أحادیث احتجام یوم الثلثاء گفته: [و فی الحدیث الثانی أیضا سلاّم. قال یحیی: لیس بشیء. و قال البخاری: متروک].

و ذهبی در «میزان» گفته: [سلام بن سلم، و یقال: ابن سلیم التّمیمی السّعدی الخراسانی ثمّ المدائنی الطّویل. روی عن زید العمی و منصور بن زاذان و حمید و البصریین. قال «خ [1]»: سلام بن مسلم السّعدی الطّویل. عن زید العمیّ، ترکوه. و قال أحمد بن أبی مریم: سألت ابن معین عن سلام بن سلم التّمیمی فقال:

ضعیف لا یکتب حدیثه. و روی ابن الدّورقی عن یحیی سلام الطّویل لیس بشیء. و روی عبّاس عن یحیی: سلام التّمیمیّ لیس بشیء. و قال أحمد: سلام الطّویل منکر الحدیث، و قال «س [2]»: سلام بن سلم متروک. و قال أبو زرعة: ضعیف.

ثنا: سلام الطویل، عن زید العمی، عن معاویة بن قرّة، عن ابن عمر بحدیث الوضوء مرّة و مرّتین و ثلاثا، تابعه فیه عبد الرّحیم بن زید العمی. شبابة، ثنا سلام عن زید، عن معاویة بن قرّة، عن أنس، عن النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم فی المسح علی الخفّین ثلاثة أیّام و لیالیهنّ للمسافر و یوما و لیلة للمقیم. و به عن زید العمی عن أبی الصّدیق النّاجی عن أبی سعید عن النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم مثله. أحمد بن یونس، ثنا سلام، ثنا زید العمی، عن أبی الصّدیق النّاجی، عن أبی سعید مرفوعا: أرحم هذه الامّة بها أبو بکر، و أقواهم فی دین اللّه عمر، و أفرضهم زید، و أقضاهم علیّ، و أصدقهم حیاء عثمان و أمین الأمّة أبو عبیدة بن الجرّاح، و أقرأهم ابیّ، و أبو هریرة وعاء من العلم، و عند سلمان علم لا یدرک، و معاذ أعلمهم بحلال اللّه و حرامه، و ما أظلّت الخضراء و لا أقلّت الغبراء و البطحاء من ذی لهجة أصدق من أبی ذرّ. و قد ساق ابن عدی له جملة و قال: لا یتابع علی شیء منها. منها له

عن زید العمی، عن قتادة، عن أنس مرفوعا:

کره للمؤذّن أن یکون إماما. قال ابن عدی: لعلّ البلاء فیه منه أو من زید. قیل:

توفی فی حدود سنة سبع و سبعین و مائة].

و نیز ذهبی در «میزان» در ترجمه زید عمّی گفته:

[سلام الطّویل، عن زید العمی، عن قتادة، عن أنس مرفوعا: یکره للمؤذّن أن یکون إماما. فهذا لعلّ البلاء فیه من سلاّم].

و نیز ذهبی در «مغنی» گفته: [سلام بن سلم، و قیل ابن سلیم المدائنی السّعدی الخراسانیّ الأصل الطّویل، عن زید العمی و حمید الطّویل و منصور بن زاذان، متروک و قال أبو زرعة: ضعیف].

و نیز ذهبی در «کاشف» گفته: [سلام بن سلم التّمیمیّ المدائنیّ الطّویل، و قیل ابن سلیم، عن زید العمی و منصور بن زاذان، و عنه قبیصة و خلف بن هشام و أبو الرّبیع الزّهرانی. قال البخاریّ: ترکوه].

و علاء الدین علی بن عثمان المعروف بابن التّرکمانی در کتاب «الجوهر النّقی فی الرّد علی البیهقی» گفته: [باب فضل التّکرار فی الوضوء. ذکر (أی البیهقی)

فیه حدیث معاویة بن قرّة، عن ابن عمر: هذا وضوئی و وضوء الأنبیاء قبلی. قلت: فی سنده سلام الطّویل، سکت عنه [1] و قال فی باب وقت الحجامة: سلام بن سلم الطّویل متروک].

و علی بن أبی بکر بن سلیمان الهیتمی در «مجمع الزّوائد» در باب الاستنجاء بعد ذکر حدیثی از «معجم أوسط» طبرانی گفته: [و فیه سلام الطویل، و قد أجمعوا علی ضعفه].

و سبط ابن العجمی الحلبی در کتاب «الکشف الحثیث عمّن رمی بوضع الحدیث» گفته: [سلام بن سلم، و یقال ابن سلیم التّمیمی السّعدی الطّویل. جرحه جماعة.

قال ابن الجوزی فی «الموضوعات»: یروی عن الثقات الموضوعات کأنّه المتعمّد لها! ذکره فی فضل المؤذّنین و فی موضع آخر فی الزّکاة و نقل هذا الکلام عن ابن حبّان، و اللّه أعلم].

و ابن حجر عسقلانی در «تهذیب التهذیب» بترجمه او گفته: [قال أحمد: روی أحادیث منکرة، و قال ابن أبی مریم عن ابن معین: له أحادیث منکرة، و قال الدّوریّ و غیره عن ابن معین: لیس بشیء، و قال ابن المدینی: ضعیف، و قال ابن عمّار: لیس بحجّة، و قال الجوزجانیّ: لیس بثقة، و قال البخاریّ: ترکوه، و قال مرّة: یتکلّمون فیه، و قال أبو حاتم: ضعیف الحدیث ترکوه، و قال أبو زرعة: ضعیف، و قال النّسائیّ:

متروک، و قال مرّة: لیس بثقة و لا یکتب حدیثه، قال ابن خراش: کذّاب، و قال مرّة:

متروک، و قال أبو القسم البغویّ: ضعیف الحدیث جدّا، و روی ابن عدیّ أحادیث و قال:

لا یتابع علی شیء منها و أخرج له الحدیث الّذی أخرجه ابن ماجة و لیس له عنده غیره و هو حدیث أنس: وقت للنّفساء. قلت: و منها

زید العمی، عن قتادة، عن أنس مرفوعا:

کره للمؤذّن أن یکون إماما، قال ابن عدی: لعلّ البلاء فیه منه أو من زید، و قال ابن حبّان: روی عن الثّقات الموضوعات کأنّه کان المتعمّد لها و هو الّذی

روی عن حمید عن أنس أنّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم وقّت للنّفساء أربعین یوما، و قال العجلیّ: ضعیف، و قال السّاجیّ: عنده مناکیر، و قال الحکم: روی أحادیث موضوعة، و قال أبو نعیم فی

«الحلیة» فی ترجمة الشّعبی: سلام بن سلیم الخراسانی متروک باتّفاق. قرأت بخطّ الذّهبی: قیل: إنّه مات فی حدود سنّة 177 سبع و سبعین و مائة].

و نیز ابن حجر عسقلانی در «تقریب» گفته: [سلاّم - بتشدید اللاّم - ابن سلیم أو سلم أبو سلیمان و یقال له الطّویل المدائنی متروک من السّابعة، مات سنة سبع و سبعین].

و نیز ابن حجر عسقلانی در «تلخیص الخبیر» در ذکر حدیث ابن عمر در باب وضو گفته: [و قال ابن أبی حاتم: قلت لأبی زرعة: حدّثنا الرّبیع بن سلیمان، ثنا أسد بن موسی عن سلام بن سلیم، عن زید بن أسلم، عن معاویة بن قرّة، عن ابن عمر، فقال:

سلام هو سلام الطّویل و هو متروک، و زید هو العمی و هو متروک أیضا].

و نیز ابن حجر عسقلانی در «تلخیص الخبیر» بعد ذکر حدیثی در باب نفساء گفته: [و قال النّوویّ: قول جماعة من مصنّفی الفقهاء أنّ هذا الحدیث ضعیف مردود علیهم و له شاهد

أخرجه ابن ماجة من طریق سلام عن حمید عن أنس أنّ رسول اللّه صلعم وقّت للنّفساء أربعین یوما إلاّ أن تری الطّهر قبل ذلک، قال: لم یروه عن حمید غیر سلام و هو ضعیف].

و نیز ابن حجر عسقلانی در «تلخیص الخبیر» بعد ذکر حدیثی در باب أذان گفته: [

و قد روی ابن عدی عن أنس مرفوعا: یکره للإمام أن یکون مؤذّنا، قال ابن عدی: منکر و البلاء فیه من سلام الطّویل أو زید العمی].

و نیز ابن حجر عسقلانی در «تلخیص الخبیر» در ذکر

حدیث «أفرضکم زید»

گفته: [و عن أبی سعید رواه قاسم بن أصبغ عن أبی خثیمة و العقیلی فی الضّعفاء، عن علی بن عبد العزیز، کلاهما عن أحمد بن یونس، عن سلام، عن زید العمی، عن أبی الصّدیق، عنه [1] و زید و سلام ضعیفان].

و صفی الدین الخزرجی در «مختصر تذهیب التّهذیب» گفته: [(ق). سلام ابن سلیم التّمیمیّ السّعدی، أبو سلیمان المدائنی الطّویل، عن زید العمیّ فأکثر و حمید الطّویل، و عنه أبو الربیع الزّهرانی و علیّ بن الجعد. قال أبو زرعة: ضعیف. قال البغویّ:

توفی قریبا من سنة سبع و سبعین و مائة].

و شیخ رحمة اللّه سندی در «مختصر تنزیه الشّریعة» گفته: [سلام الطّویل یروی الموضوعات کأنّه المتعمّد لها].

و محمد بن طاهر فتنی در «قانون الموضوعات» گفته: [سلام الطّویل، یروی عن الثقات الموضوعات کأنّه المتعمّد لها].

و أبو الفیض محمد مرتضی الزبیدی در «تاج العروس» گفته: [سلام بن سلم، و قیل: ابن سالم، و قیل: ابن سلیمان أبو العبّاس المدائنی السّعدی التّمیمی عن زید العمیّ و منصور بن زاذان، و عنه خلف بن هشام، قال البخاریّ: ترکوه].

و قاضی القضاة محمّد بن علی الشّوکانی در «نیل الأوطار» بعد ذکر حدیث أمّ سلمة در باب نفساء گفته: [قال النّوویّ: قول جماعة من مصنّفی الفقهاء أنّ هذا الحدیث ضعیف، مردود علیهم، و له شاهد

أخرجه ابن ماجة من طریق سلام عن حمید عن أنس

أنّ رسول اللّه صلعم وقّت للنّفساء أربعین یوما إلاّ أن تری الطّهر قبل ذلک. قال: لم یروه عن حمید غیر سلاّم و هو ضعیف، کذّبه ابن معین و غیره من الأئمّة].

و عبد الوهاب بن محمد غوث المدارسی در «کشف الأحوال فی نقد الرجال» گفته: [سلام بن سلم، و قیل: ابن سلیمان، و قیل ابن سالم أبو العبّاس التّمیمیّ الطّویل من أهل خراسان، سکن المدائن، متروک یروی عن الثّقات الموضوعات کأنّه المتعمّد لها، سمع عبّاد بن کثیر و أبا بشر و فضیل بن مرزوق و زید العمیّ و زیاد بن میمون و غیرهم. روی عنه الحکم بن مروان السّلمیّ و یزید بن محمّد بن عبد الصّمد و سلیمان بن مهران و هاشم بن القاسم و قبیصة و زهیر بن عبّاد و غیرهم فی الصّلوة و الصّدقة و الصّیام و المرض و البعث].

سیزدهم آنکه: علامه مناوی در «تیسیر - شرح جامع صغیر» نیز حدیث أعلمیّت معاذ را بقدح و جرح نواخته، چنانچه بعد ذکر آن می گوید: [حل [1]. عن أبی سعید، و إسناده ضعیف].

و بحمد اللّه تعالی این جمله متینه و افاده رزینه برای تضعیف و توهین این حدیث مهین نزد محقّقین منقدین کافی و وافیست.

چهاردهم آنکه: علامه علیّ بن أحمد بن محمّد بن إبراهیم العزیزی نیز حدیث أعلمیّت معاذ را تضعیف و توهین نموده، باعتراف ضعف اسنادش باب قدح و جرح آن بر ناقدین ممیّزین گشوده، چنانچه در «سراج منیر - شرح جامع صغیر» در شرح حدیث مذکور گفته: [حل [1]. عن أبی سعید، و إسناده ضعیف].

تصرف معاذ بن جبل بر غلمانی که مردم یمن او را بهدیه داده بودند

پانزدهم آنکه: از جمله مبطلات واضحه حدیث أعلمیّت معاذ بحلال و حرام قصّه تصرّف اوست بر غلمانی که مردم او را در یمن بهدیّه داده بودند و او ایشان را مال خود می فهمید تا اینکه دید آنچه دید.

محمد بن سعد بن منیع الزّهری المعروف بکاتب الواقدی در کتاب «طبقات» بترجمه معاذ بن جبل گفته:

[أخبرنا عبید اللّه بن موسی، أنا شیبان، عن الأعمش، عن شقیق قال: استعمل النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم معاذا علی الیمن، فتوفی النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم و استخلف أبو بکر و هو علیها و کان عمر عامئذ علی الحجّ. فجاء معاذ إلی مکّة و معه رقیق و وصفاء علی حدة فقال له عمر: یا أبا عبد الرّحمن! لمن هؤلاء الوصفاء؟ قال: هم لی! قال: من أین هم لک؟ قال: اهدوا لی. قال: أطعنی و أرسل بهم إلی أبی بکر فإن طیّبهم لک فهم لک.

قال: ما کنت لأطیعک فی هذا، شیء أهدی لی أرسل بهم إلی أبی بکر؟! قال: فبات لیلا ثمّ أصبح فقال: یا بن الخطّاب! ما أرانی إلاّ مطیعک! إنّی رأیت اللّیلة فی المنام کأنّی أجرّ، أو: أقاد، أو کلمة تشبهها إلی النّار و أنت آخذ بحجزتی، فانطلق بی و بهم إلی أبی بکر! فقال: أنت أحقّ بهم، فانطلق بهم إلی أبی بکر. فقال أبو بکر: هم لک، فانطلق بهم إلی أهله فصفّوا خلفه یصلّون. فلمّا انصرف قال: لمن تصلّون؟ قالوا: للّه تبارک و تعالی. قال: فانطلقوا فأنتم له.

و نیز ابن سعد در «طبقات» بترجمه معاذ گفته:

من أحسن النّاس وجها و أحسنهم خلقا و أسمحهم کفّا، فأدّان دینا کثیرا فلزمه غرماؤه حتّی تغیّب منهم أیّاما فی بیته حتّی استأدی غرماؤه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم، فأرسل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم إلی معاذ یدعوه فجاء و معه غرماؤه فقالوا: یا رسول اللّه! صلّی اللّه علیه و سلّم خذ لنا حقّنا منه! فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم: رحم اللّه من تصدّق علیه. قال: فتصدّق علیه ناس و أبی آخرون و قالوا: یا رسول اللّه خذلنا حقّنا منه! فقال رسول اللّه: اصبر لهم یا معاذ! قال: فخلعه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم من ماله فدفعه إلی غرمائه فاقتسموه بینهم فأصابهم خمسة أسباع حقوقهم.

قالوا: یا رسول اللّه! بعد لنا! قال لهم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم: خلّوا عنه فلیس لکم إلیه سبیل! فانصرف معاذ إلی بنی سلمة فقال له قائل: یا أبا عبد الرّحمن! لو سألت رسول اللّه فقد أصبحت الیوم معدما. قال ما کنت لأسأله. قال: فمکث یوما ثمّ دعاه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فبعثه إلی الیمن و قال: لعلّ اللّه یجبرک و یؤدی عنک دینک. قال: فخرج معاذ إلی الیمن فلم یزل بها حتّی توفی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فوافی السنة الّتی حجّ فیها عمر بن الخطّاب استعمله أبو بکر علی الحجّ فالتقیا یوم التّرویة بمنی فاعتنقا و عزی کلّ واحد منهما صاحبه برسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم ثمّ أخلدا إلی الأرض یتحدّثان، فرأی عمر عند معاذ غلمانا فقال: ما هؤلاء؟ یا أبا عبد الرّحمن! قال: أصبتهم فی وجهی هذا. فقال عمر: من أیّ وجه؟ قال: أهدوا إلیّ و اکرمت بهم. فقال: أذکرهم لأبی بکر. فقال معاذ: ما ذکری هذا لأبی بکر، و نام معاذ فرأی فی النّوم کأنّه علی شفیر النّار و عمر آخذ بحجزته من ورائه یمنعه أن یقع فی النّار ففزع معاذ فقال: هذا ما أمرنی به عمر. فقدم معاذ فذکرهم لأبی بکر، فسوّغه أبو بکر ذلک و قضی بقیّة غرمائه و قال: إنّی سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم یقول: لعلّ اللّه یجبرک].

و شاه ولی اللّه والد مخاطب در «إزالة الخفا» گفته:

[عن عبد اللّه بن مسعود (رض) قال: لمّا قبض النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم و استخلفوا أبا بکر (رض) و کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم بعث معاذا إلی الیمن فاستعمل أبو بکر عمر علی الموسم فلقی معاذا بمکّة و معه رقیق، فقال: ما هؤلاء؟ فقال:

بحجزتی، و ما أرانی إلاّ مطیعک. قال: فأتی بهم أبا بکر (رض) فقال: هؤلاء أهدوا لی و هؤلاء لک. قال: فإنّا سلّمنا لک هدیّتک. فخرج معاذ إلی الصّلوة فإذا هم یصلّون خلفه. فقال معاذ: لمن تصلّون؟ قالوا: للّه عزّ و جلّ. قال: فأنتم له، فأعتقهم. أخرجه الحاکم].

و نیز شاه ولی اللّه در «قرّة العینین» گفته:

[الحاکم، عن عبد اللّه بن مسعود، قال: لمّا قبض النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم و استخلفوا أبا بکر رضی اللّه عنه، و کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم بعث معاذا إلی الیمن و استعمل أبو بکر عمر رضی اللّه عنه، علی الموسم، فلقی معاذا بمکّة و معه رقیق فقال: ما هؤلاء؟ فقال: هؤلاء اهدوا لی و هؤلاء لأبی بکر. فقال له عمر: إنّی أری لک أن تأتی بهم أبا بکر، فأبی فلقیه من الغد فقال: یا بن الخطّاب! لقد رأیتنی البارحة و أنا أنزو إلی النّار و أنت آخذ بحجزتی! و ما أرانی إلاّ مطیعک. قال: فأتی بهم أبو بکر فقال: هؤلاء اهدوا لی و هؤلاء لک! قال: فإنّا سلّمنا لک هدیتک. فخرج معاذ إلی الصّلوة فإذا هم یصلّون خلفه. فقال معاذ: لمن تصلّون؟ قالوا: للّه عزّ و جلّ. قال: فأنتم له، فأعتقهم].

ازین روایات بعد جمع، واضح می شود که هر گاه معاذ از یمن مراجعت نمود و در مکّه با عمر بن الخطّاب ملاقی شد، عمر دید که با معاذ جماعتی از عبید و غلمان است و چون در باب ایشان از معاذ سؤال کرد که اینها را از کجا یافتی؟ معاذ گفت: اینها را مردم بسوی من هدیّه کرده اند. عمر باو گفت: اطاعت من بکن و اینها را بسوی أبو بکر بفرست که اگر او اینها را برای تو پاکیزه گرداند پس ایشان ملک تو خواهند بود. معاذ از نهایت جهالت، مشورت خلیفه ثانی را قبول نکرد و گفت که من اطاعت تو درین باب نخواهم کرد، این چیزیست که بسوی من هدیّه کرده شده پس چرا آن را بسوی أبی بکر بفرستم، لیکن چون شب شد و معاذ بخواب رفت دید که او بسوی نار کشیده می شود و عمر کمر او را گرفته است و از افتادن در نار مانع می شود. معاذ از این خواب خوفناک شد و گفت که این همان چیزیست که مرا عمر بآن أمر کرده بود، پس صبح آن شب معاذ نزد عمر آمد و گفت که من نمی بینم خود را مگر مطیع تو، بتحقیق که من در خواب چنین و چنان دیدم، و باو حال منام خود مفصّلا بیان کرد و بعد از آن

نزد خلیفه أوّل رسید و بر او عبید و غلمان خود را پیش کرد و خلیفه از راه عنایت آن عبید را باو بخشید.

و این قصه عجیبه و واقعه غریبه بوضوح تمام بر جهل تامّ معاذ از حلال و حرام دلالت دارد، و ظاهر می نماید که او در جمع أموال خیلی بی اعتدال بود و هرگز خیال حرام و حلال نمی کرد، بلکه بر استحلال غیر طیّب اصرار مورث و بال می نمود. و پر ظاهرست که هر گاه حال پر اختلال معاذ بن جبل باین حدّ رسیده باشد دیگر او را عالم بحلال و حرام شریعت حضرت خیر الأنام علیه و آله آلاف الصّلوة و السّلام دانستن ظلم عظیم و جور فخیمست، چه جای آنکه، العیاذ باللّه، حدیث موضوع أعلمیّت در حقّ او ثابت بدانند و آن را بمقابله حدیث ثقلین ذکر نموده خلاعت و رقاعت را بدرجه قصوی برسانند، فإنّه من الشّناعة و الفظاعة بمکان أیّ مکان، و اللّه العاصم عن التّردّی فی هوة الصّغار و الهوان.

و مخفی نماند که بعضی از اسلاف نا إنصاف سنّیّه برای حمایت معاذ ملیم و تبریه او ازین جرم عظیم، افترای بس جسیم بر جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم تراشیده، گونه دین و إیمان خود بناخن جسارت سراسر خراشیده اند، و ما بحمد اللّه الجلیل بتفصیل جمیل در مجلّد حدیث مدینه العلم بجواب کلام عاصمی آن را کما ینبغی باطل و مضمحل ساخته، بهتک ستر و ابدای سرّ آن علی وجه الکمال پرداخته ایم، فراجعه إن شئت.

تصرف معاذ بن جبل در مالی که آنرا بذریعه تجارت در مال اللّه حاصل کرده بود

شانزدهم آنکه: از جمله قوادح مظهره بطلان حدیث أعلمیّت معاذ بحلال و حرام قصّه تصرّف اوست در مالی که آن را بذریعه تجارت در مال اللّه حاصل کرده بود و بزعم باطل تملّک آن طریق اصرار بر خطا می پیمود.

علامه ابن عبد البر در کتاب «استیعاب» بترجمه معاذ گفته:

[حدّثنا خلف بن قاسم، حدّثنا ابن المفسّر، حدّثنا أحمد بن علی، حدّثنا یحیی بن معین، حدّثنا عبد الرّزّاق أنبأنا معمر، عن الزّهری، عن عبد الرّحمن بن عبد اللّه بن کعب بن مالک، عن أبیه، قال:

و لو ترکوا لأحد من أجل أحد لترکوا معاذا من أجل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم. فباع النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم ما له کلّه فی دینه حتّی قام معاذ بغیر شیء حتّی إذا کان عام فتح مکّة بعثه النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم إلی طائفة من الیمن لیجبره، فمکث معاذ بالیمن أمیرا و کان أوّل من اتّجر فی مال اللّه هو، فمکث حتّی قبض رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فلمّا قدم قال عمر لأبی بکر رضی اللّه عنهما: أرسل إلی هذا الرّسل فدع له یعیشه و خذ سائره منه. فقال أبو بکر: إنّما بعثه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم لیجبره و لست بآخذ منه شیئا إلاّ إن یعطینی. فانطلق عمر إلیه إذ لم یطعه أبو بکر، فذکر ذلک لمعاذ فقال معاذ: إنّما أرسلنی النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم لیجبرنی و لست بفاعل، ثمّ لقی معاذ عمر فقال: قد أطعتک و أنا فاعل ما أمرتنی به، إنّی رأیت فی المنام أنّی فی حومة ماء قد خشیت الغرق فخلّصتنی منه یا عمر! فأتی معاذ أبا بکر فذکر ذلک له و حلف أن لا یکتمه شیئا. فقال أبو بکر رضی اللّه عنه: لا آخذ منک شیئا قد وهبته، فقال:

هذا حین حلّ و طاب، و خرج معاذ عند ذلک إلی الشّام].

و ملا علی متقی در «کنز العمّال» در کتاب الخلافة آورده:

[أخبرنا معمر، عن الزّهری، عن کعب بن عبد الرّحمن بن کعب بن مالک، عن أبیه، قال: کان معاذ بن جبل رجلا سمحا شابّا جمیلا من أفضل شباب قومه و کان لا یمسک شیئا، فلم یزل یدان حتّی أغلق ماله کلّه من الدّین. فأتی النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم یطلب له أن یسئل له غرمائه أن یصغوا له، فأبوا. فلو ترکوا لأحد من أجل أحد ترکوا للنّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم. فباع النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم کلّ ماله فی دینه حتّی قام معاذ بغیر شیء حتّی إذا کان عام فتح مکّة بعثه النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم علی طائفة من الیمن أمیرا لیجبره، فمکث معاذ بالیمن أمیرا، و کان أوّل من اتّجر فی مال اللّه هو، و مکث حتّی أصاب و حتّی قبض النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم. فلمّا قدم قال عمر لأبی بکر:

فذکر ذلک له و حلف له أنّه لم یکتمه شیئا حتّی بیّن له سوطه؛ فقال أبو بکر: و اللّه لا آخذه منک قد وهبته لک. فقال عمر: هذا حین طاب و حلّ. فخرج معاذ عند ذلک إلی الشّام.

قال معمر: فأخبرنی رجل من قریش قال: سمعت الزّهریّ یقول: لمّا باع النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم مال معاذ أوقفه للنّاس فقال: من باع هذا شیئا فهو باطل.«عب» و ابن راهویه].

ازین عبارات ظاهرست که معاذ بن جبل از راه جهل و نادانی مالی را که هنگام اقامت در یمن بذریعه تجارت در مال اللّه حاصل کرده بود نیز مثل غلمان و عبید مال خود می فهمید و بدفع آن و دست برداری از آن راضی نمی گردید و درین باب نیز هر چند حضرت عمر او را افهام و تفهیم بلیغ نمودند، لیکن آن خیره سر نصیحت ایشان را قابل قبول ندانسته پس پشت خود انداخت و در استحلال آن مال، إرسال جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و سلّم او را بسوی یمن برای جبر حال دستاویز خود ساخت، آخر نوبت بجای رسید که در عالم رؤیا خویشتن را مشرف بر غرق یافت و بناچاری بسوی استحلال آن از خلیفه أوّل بشتافت. و این واقعه نیز مثل واقعه سابقه دلالت بر کمال جهل معاذ از حلال و حرام و تجاسر و اقدام او بر أخذ مال خالق أنام دارد، و متاع کاسد بائر آن تاجر حائر را توده توده پیش ناظرین ماهرین می آرد. و ازین مقام بوضوح تمام بر ناظرین کرام ثابت و محقّق می شود که نه تنها حدیث أعلمیّت معاذ بحلال و حرام؛ موضوع و مفتری است، بلکه دیگر أحادیث و آثار و واقعات نیز که حضرات اهل سنّت از راه کمال جسارت برای إثبات علم معاذ در کتب خود می آرند از جمله موضوعات شنیعه و مختلقات فظیعه است.

کلام صاحب «تحفه» که گفته: و أمثال ذلک کثیرة

قوله:

و أمثال ذلک کثیرة

جواب کلام صاحب «تحفه» که گفته: و أمثال ذلک کثیرة

أقول:

نعم! أمثال هذه الموضوعات فی کتب السنّیّة موفورة کثیرة، و هی علی ألسن المفتونین بالثلاثة و أحزابهم مذکورة شهیرة، و لکنّ دلائل الوضع و الاختلاق علیها لائحة مستنیرة، کما لا یخفی علی من له أدنی دربة و بصیره، و حیث إنّ رواتها عند

ناقدیهم بالجرح و القدح موهونون و بالکذب و الفریة مطعونون فالتّمسّک بها جریرة و أیّة جریرة، و مع قطع النّظر عن ذلک و صرف اللّحظ عن مثالب رواتها الملقین أنفسهم فی المهالک؛ لا تخرج عن کونها من متفرّدات السّنّیّة، فلا یحتجّ بها علی أهل الحقّ إلاّ من نفلت منه السّریرة، و لعمری أنّ معارضة حدیث الثقلین الّذی تواتر عند الفریقین بأمثال هذه الأکاذیب الّتی اختلقها اولو الإفک و المین، و تفرّد بها الموسومون بالشّنار و الشّین لا تروج إلاّ علی ذوی الأعین الضّریرة، و لقد أتینا بحمد اللّه المنّان، علی کلّ ما تمسّک به المخاطب المهان، من الموضوعات الواضحة الوضع و البطلان، و المصوغات الفاضحة لأهل البغض و الشّنئان، و أبطلنا منها کلّ طویلة و قصیرة، و سنأتی علی ما یتفوّه به من الزّور و البهتان فی مدح أصحاب البغی و العدوان، و نرسل علیه حاصب الدّلیل و البرهان و ندمدم علیه بما یعنّ لنا من الحجّة و السّلطان و ذلک بعون اللّه الّذی أحصی من المجرمین کلّ صغیرة و کبیرة.

پیش کردن صاحب «تحفه» حدیث مجعول «اقتدوا بالذین من بعدی: أبی بکر و عمر» را بمقابله حدیث ثقلین و ادعای رسیدن آن بدرجه شهرت و تواتر معنوی

قوله:

[خصوصا

«اقتدوا بالذین من بعدی: أبی بکر و عمر»

که بدرجه شهرت و تواتر معنوی رسیده

جواب مؤلف باین حدیث و اثبات مجعولیت و موضوعیت آن از کلام بزرگان علماء

اشاره

أقوال:

پیش کردن مخاطب، این حدیث پر شین را بمقابله حدیث ثقلین و ادّعای شهرت و تواتر آن بلا تجرّح از کذب و مین، از جمله هفوات شنیعه و خزعبلات فظیعه اوست که عاقل لبیب را بچار موجه حیرت می اندازد، و تجاسر بی نهایت و تنطّع بی غایت او را در اقدام بر کذب و زور و إیثار باطل مهجور کالشّمس فی رابعة النّهار واضح و آشکار می سازد. زیرا که بحمد اللّه المفیض للجود و الخیر در مجلّد حدیث طیر بتفصیل تمام و بسط معجب اولی الأحلام ثابت و مبرهن گردیده که این حدیث موضوع و خبر مصنوع بجمیع طرقه و وجوهه باطل و مضمحلّ و فاسد و منخزل است. و بحمد اللّه این مطلب در آن مجلّد بنحوی بیان شده که اگر اهل سنّت زمین را بآسمان دوزند، و مدّة العمر دماغ خود را سوزند، و هزار باره حجاب حیا و شرم خود را بدرند، و أنواع تلبیس و تسویل

را بکار برند هرگز إثبات صحّت این حدیث نمی توانند کرد، فضلا عن التّواتر. و هر چند برای ناظر بصیر احاله بهمان مجلّد کافی و وافی بود، لیکن در این جا هم بعون اللّه الودود بغرض إفحام و إلزام مخاطب حیود میود؛ تبیین وهن و هوان و فساد و بطلان حدیث اقتدا می نمایم، و بوجوه عدیده در تخجیل و تشویر مدّعی شهرت و تواتر آن می افزایم.

وجه 1 در بیان قدح حافظ أبو حاتم رازی در حدیث اقتدا

اشاره

أول آنکه: أبو حاتم محمّد بن إدریس الحنظلی الرّازی که از حفّاظ متبحّرین و نقّاد متمهّرین و أقران بخاری و مسلم نزد سنّیّه است، حدیث اقتدا را بإعلال نواخته، پرده از روی عدم صحّتش بلا محابا انداخته، چنانچه علاّمه مناوی در «فیض القدیر - شرح جامع صغیر» در شرح این حدیث که از حذیفه منقول است گفته: [و أعلّه أبو حاتم و قال البزّار کابن حزم: لا یصحّ، لأنّ عبد الملک لم یسمعه من ربعی، و ربعی لم یسمعه من حذیفة، لکنّ له شاهد [1]] انتهی.

و اگر چه جلالت شان و رفعت مکان أبو حاتم رازی نزد سنّیّه در علم حدیث و أثر بالاتر از آنست که متتبّعین از آن بی خبر بوده باشند، لیکن برای مزید توقیف ناظرین؛ بعض عبارات در این جا مذکور می شود.

ترجمه حافظ أبو حاتم رازی

سمعانی در «أنساب» گفته: [الجزّیّ - بفتح الجیم و کسر الزّاء المشدّدة - هذه النّسبة إلی جزّ قریة من قری أصبهان، منها: أبو حاتم محمّد بن ادریس بن المنذر الحنظلیّ الرّازیّ، و کان یقول: نحن من أهل أصبهان من قریة جزّ. قال: و کان أهلها یقدمون علینا حیاة أبی ثمّ انقطعوا عنّا. و أبو عمرو بن حکیم و عالم لا یحصون کثرة، توفی سنة سبع و سبعین و مائتین].

و نیز سمعانی در «أنساب» در نسبت حنظلی گفته: [و بالرّی درب مشهور یقال له: درب حنظلة، منها أبو حاتم محمّد بن إدریس بن المنذر بن داود بن مهران الرّازیّ الحنظلیّ إمام عصره و المرجوع إلیه فی مشکلات الحدیث، و هو من هذا الدّرب، و کان

من مشاهیر العلماء المذکورین الموصوفین بالفضل و الحفظ و الرّحلة، و لقی العلماء، و سمع محمّد بن عبد اللّه الأنصاریّ و أبا زید النّحویّ و عبید اللّه بن موسی و هوذة بن خلیفة و أبا مسهر الدّمشقی و عثمان بن الهیثم المؤذّن و سعید بن أبی مریم المصری و أبا الیمن الحمصیّ و أمثالهم. و کان أوّل کتبه الحدیث فی سنة تسع و مائتین. روی عنه الأعلام الأئمّة، مثل: یونس بن عبد الأعلی و الرّبیع بن سلیمان المصریّان، و هما أکبر منه سنّا و أقدم سماعا، و أبو زرعة الرّازیّ و الدّمشقیّ و محمّد بن عوف الحمصیّ، و هؤلاء من أقرانه، و عالم لا یحصون. و ذکر أبو حاتم و قال: أوّل سنة خرجت فی طلب الحدیث أقمت سنین أحصیت ما مشیت علی قدمی زیادة علی ألف فرسخ لم افک احصی حتّی لمّا زاد علی ألف فرسخ ترکته! و قال أبو حاتم: قلت علی باب أبی الولید الطّیالسی:

من أغرب علیّ حدیثا غریبا مسندا صحیحا لم أسمع به فله علیّ درهم یتصدّق به. و قد حضر علی باب أبی الولید خلق أبو زرعة فمن دونه، و إنّما کان مرادی أن یلقی علیّ ما لم أسمع به لیقولوا هو عند فلان فأذهب فأسمع، و کان مرادی أن أستخرج منهم ما لیس عندی. فما تهیّأ لأحد منهم أن یغرب علیّ حدیثا. و کان أحمد بن سلمة یقول: ما رأیت بعد إسحاق، یعنی ابن راهویه، و محمّد بن یحیی أحفظ للحدیث و لا أعلم بمعانیه من أبی حاتم محمّد بن إدریس. قال أبو حاتم: قال لی هشام بن عمار یوما: أیّ شیء تحفظ من الأذواء؟ قلت له: ذو الأصابع، و ذو الجوشن، و ذو الزّوائد، و ذو الیدین، و ذو اللّحیة الکلابی؛ و عددت له ستّة، فضحک و قال: حفظنا نحن ثلثة و زدت أنت ثلثة.

مات أبو حاتم بالرّی فی شعبان سنة سبع و سبعین و مائتین].

و أبو الحسن علی بن محمد المعروف بابن الأثیر در «تاریخ کامل» در وقائع سنة 277 سبع و سبعین و مائتین گفته: [و فیها - توفی أبو حاتم الرّازی، و اسمه محمّد بن إدریس بن منذر و هو من أقران البخاری و مسلم].

و شمس الدین محمّد بن أحمد الذّهبی در «سیر النّبلا» گفته [أبو حاتم الرّازیّ و ابنه محمّد بن إدریس بن المنذر بن داود بن مهران الإمام الحافظ النّاقد شیخ المحدّثین الحنظلی الغطفانی، من تمیم بن حنظلة بن یربوع، و قیل: عرف بالحنظلی لأنّه کان

سکن فی درب حنظلة بمدینة الرّی. کان من بحور العلم، طوف البلاد و برع فی المتن و الإسناد و جمع و صنّف و جرح و عدّل و صحّح و علّل. مولده سنة خمس و تسعین و مائة و أوّل کتابته للحدیث کان فی سنة تسع و مائتین و هو من نظراء البخاری و من طبقته و لکنّه عمّر بعده أزید من عشرین سنة. سمع عبید اللّه و محمّد بن موسی و محمّد بن عبد اللّه الأنصاری و الأصمعی و قبیصة و أبا نعیم و عفّان و عثمان بن الهیثم المؤذّن و أبا مسهر الغسّانی و أبا الیمان و سعید بن أبی مریم و زهیر بن عباد و یحیی بن بکیر و أبا الولید و آدم بن أبی إیاس و ثابت بن محمّد الزّاهد و أبا زید الأنصاریّ النّحویّ و عبید اللّه بن صالح العجلیّ و عبد اللّه بن صالح الکاتب و أبا الجماهر محمّد بن عثمان و هوذة بن خلیفة و یحیی الوحاظیّ و أبا توبة الحلبیّ و خلقا کثیرا، و تنزّل إلی بندار و أبی حفص الفلاّس و الرّبیع المرادی ثمّ إلی ابن واره و محمّد بن عوف، و یتعذّر استقصاء سائر مشایخه، فقد قال الخلیلیّ:

قال لی أبو حاتم اللّبان الحافظ: قد جمعت من روی عنه أبو حاتم الرّازیّ فبلغوا قریبا من ثلاثة آلاف. حدّث عنه ولده الحافظ الإمام أبو محمّد عبد الرّحمن بن أبی حاتم و یونس ابن عبد الأعلی و الرّبیع بن سلیمان المؤذّن شیخاه و أبو زرعة الرّازیّ رفیقه و قرابته و أبو زرعة الدّمشقیّ و إبراهیم الحربیّ و أحمد الرّمادیّ و موسی بن إسحاق الأنصاریّ و أبو بکر بن أبی الدّنیا و أبو عبد اللّه البخاریّ، فیما قیل، و أبو داود و أبو عبد الرّحمن النّسائیّ فی سننهما و ابن صاعد و أبو عوانة الإسفرائنیّ و حاجب بن دکین و محمّد بن إبراهیم الکنانیّ و زکریّا بن أحمد البلخیّ و القاضی المحاملی و محمّد بن مخلد بن إبراهیم العطّار و أبو الحسن علیّ بن إبراهیم القطّان و أبو عمر و محمّد بن أحمد بن حکیم و سلیمان بن یزید الفامی و القاسم بن صفوان و أبو بشر الدّولابیّ و أبو حامد بن حنویه و خلق کثیر. و قد حدّث فی رحلاته بأماکن و ارتحل بابنه و لقی به أصحاب ابن عیینة و وکیع].

و نیز ذهبی در «سیر النّبلاء» در ترجمه أبو حاتم گفته: [أنبا علیّ بن طلحة، ثنا صالح، قال عبد الرّحمن بن أبی حاتم: سمعت موسی بن إسحاق القاضی یقول: ما رأیت أحفظ من والدک، و کان قد لقی أبا بکر بن أبی شیبة و ابن نمیر و یحیی الحمانیّ، قال الخطیب: کان أبو حاتم أحد الأئمّة الحفّاظ الأثبات، أوّل سماعه سنة تسع و مائتین.

قال أبو الشّیخ الحافظ: حکی لنا عبد اللّه بن محمّد بن یعقوب: سمعت أبا حاتم یقول:

نحن من أهل أصبهان من قریة جزّ. و کان أهلها کانوا یقدمون علینا فی حیاة أبی ثمّ انقطعوا عنّا.

قال الخلیلی: کان أبو حاتم عالما باختلاف الصّحابة وقفه التّابعین و من بعدهم. سمعت جدّی و جماعة سمعوا علیّ بن إبراهیم القطّان یقول: ما رأیت مثل أبی حاتم. فقلنا له:

قد رأیت الحربیّ و إسماعیل القاضی. قال: ما رأیت أجلع من أبی حاتم. و لا أفضل منه.

علیّ بن إبراهیم الرّازیّ: أنبا أحمد بن علی الرّقّام: سمعت الحسن بن الحسین الدّارستنی قال: سمعت أبا حاتم یقول: قال لی أبو زرعة: ما رأیت أحرص علی الحدیث منک! فقلت له: إنّ عبد الرّحمن ابنی لحریص. فقال: من أشبه أباه فما ظلم! قال الرّقّام: فسألت عبد الرّحمن عن اتّفاق کثرة السّماع له و سؤالاته لأبیه. فقال: ربّما کان یأکل و أقرأ علیه، و یمشی و أقرأ علیه، و یدخل الخلاء و أقرأ علیه، و یدخل البیت فی طلب شیء و أقرأ علیه! قال أحمد بن السّلمة النّیسابوریّ: ما رأیت بعد إسحاق و محمّد بن یحیی أحفظ للحدیث من أبی حاتم الرّازی و لا أعلم بمعانیه. قال ابن عدی: سمعت القاسم بن صفوان: سمعت أبا حاتم یقول: أورع من رأیت أربعة: آدم و أحمد بن حنبل و ثابت بن محمّد الزّاهد و أبو زرعة الرّازی. قال القاسم: فذکرته لعثمان بن خرّزاد، فقال: أنا أقول:

أحفظ من رأیت أربعة: محمّد بن المنهال الضّریر و إبراهیم بن عرعرة و أبو زرعة و أبو حاتم.

قال ابن أبی حاتم: سمعت یونس بن عبد الأعلی یقول: أبو زرعة و أبو حاتم إماما خراسان و دعا لهما و قال: بقاؤهما صلاح للمسلمین. و قال محمّد بن الحسین بن مکرم: سمعت حجّاج بن الشّاعر و ذکرت له أبا زرعة و ابن وارة و أبا جعفر الدّارمیّ. فقال: ما بالمشرق أنبل من أبی حاتم. ابن أبی حاتم: سمعت أبی: قال لی هشام بن عمّار: أیّ شیء تحفظ من الأذواء؟ قلت: ذو الأصابع و ذو الجوشن و ذو الزّوائد و ذو الیدین و ذو اللّحیة الکلابی، و عددت له ستّة، فضحک و قال: حفظنا نحن ثلاثة و زدت أنت ثلاثة.

قال الحافظ عبد الرّحمن بن خراش: کان أبو حاتم من أهل الأمانة و المعرفة. و قال هبة اللّه اللالکائی: کان أبو حاتم إماما حافظا متقنا. و ذکره اللالکائی فی شیوخ البخاری.

و قال النّسائیّ: ثقة. قال ابن أبی حاتم: سمعت أبی یقول: جری بینی و بین أبی زرعة

یوما تمیز الحدیث و معرفته، فجعل یذکر أحادیث و عللها، و کذلک کنت أذکر خطأ أحادیث و خطأ عللها و خطأ الشّیوخ. فقال لی: یا أبا حاتم! قل من یفهم هذا؟ ما أعزّ هذا إذا رفعت هذا من واحد و اثنین! فما قلّ من یحسن هذا! و ربّما أشکّ فی شیء أو یتخالجنی فی حدیث فأری أن ألتقی معک و لا أجد من یشفینی. قال أبی: و کذلک کان أمری].

و نیز ذهبی در «سیر النّبلاء» در ترجمه أبو حاتم گفته: [و قال ابن أبی حاتم فی أوّل کتاب «الجرح و التّعدیل» له: سمعت أبی یقول: جاءنی رجل من أهل جلّة اصحاب الرّأی من اهل الفهم منهم و معه دفتر، فعرضه علیّ فقلت فی بعض: هذا حدیث خطأ قد دخل لصاحبه حدیث فی حدیث، و هذا باطل و هذا منکر، و سائر ذلک صحاح.

فقال: من أین علمت أنّ ذاک خطأ و ذاک باطل و ذلک کذب؟ أ أخبرک راوی هذا الکتاب بأنّی غلطت أو بأنّی کذبت فی حدیث کذا؟ قلت: لا! ما أدری هذا من راویه غیر أنّی أعلم أنّ هذا خطاء و أنّ هذا باطل. فقال: تدّعی الغیب؟! قلت: ما هذا ادّعاء غیب.

قال: فما الدّلیل علی ما قلت؟ قلت: سل عمّا قلت من یحسن مثل ما احسن، فإن اتّفقنا علمت أنّا لم نجازف. قال: و یقول ابو زرعة کقولک؟ قلت: نعم! قال: هذا عجب! قال: فکتب فی کاغذ ألفاظی فی تلک الأحادیث فقال: ما قلت: انّه کذب، قال ابو زرعة:

هو باطل. قلت: الکذب و الباطل واحد. قال: و ما قلت إنّه منکر، قال هو منکر کما قلت. و ما قلت إنّه صحیح قال هو صحیح. ثمّ قال: ما أعجب هذا! تتّفقان من غیر مواطاة فیما بینکما! قلت: نعتد ذلک علمت أنّا لم نجازف و أنّا قلنا بعلم و معرفة قد اوتیناه. و للدّلیل علی صحّة ما نقوله أنّ دینارا بهرجا یحمل إلی النّاقد فیقول:

هذا بهرج. فان قیل: اخبرک الّذی بهرجه؟ قال: لا! و إن قیل: فمن أین قلت؟ قال:

علما رزقته. و کذلک نحن رزقنا معرفة ذلک. و کذلک إذا حمل إلی جوهریّ فصّ یاقوت و فصّ زجاج، یعرف ذا من ذا و یقول کذلک، و کذلک نحن رزقنا علما لا یتهیّأ له أن نخبر کیف علمنا بأنّ هذا کذب و هذا منکر و نعلم صحّة الحدیث بعدالة ناقلیه و أن یکون کلاما یصلح أن یکون کلام النّبوّة و نعرف سقمه و إنکاره فنردّ من لم تصحّ

عدالته. قال: و سمعت أبی یقول: قلت علی باب أبی الولید الطّیالسی: من اغرب علیّ حدیثا صحیحا فله علیّ درهم یتصدّق به، و کان ثمّ خلق: ابو زرعة فمن دونه.

و إنّما کان مرادی أن یلقی علیّ ما لم اسمع به فیقولون: هو عند فلان، فأذهب و أسمعه، فلم یتهیّأ لأحد أن یغرب علیّ حدیثا. و سمعت أبی یقول: کان محمّد بن یزید الأسفاطی قد ولع بالتّفسیر و بحفظه فقال یوما: ما تحفظون فی قوله تعالی «فَنَقَّبُوا فِی الْبِلادِ» ؟. فبقی اصحاب الحدیث ینظر بعضهم إلی بعض. فقلت: أنبا ابو صالح، عن معاویة بن صالح، عن علی بن أبی طلحة، عن ابن عبّاس قال: ضربوا فی البلاد. سمعت أبی یقول: قدم محمّد بن یحیی النّیسابوریّ الرّیّ فألقیت علیه ثلثة عشر حدیثا من حدیث الزّهری فلم یعرف منها إلاّ ثلثة أحادیث، و سائر ذلک لم یکن عنده و لم یعرفها].

و نیز ذهبی در «سیر النّبلاء» در ترجمه أبو حاتم گفته: [مات الحافظ أبو حاتم فی شعبان سنة سبع و سبعین و مائتین، و قیل: عاش ثلثا و ثمانین سنة و لأبی محمّد الأیادی الشّاعر مرثیة طویلة فی ابی حاتم رواها عنه ابن أبی حاتم، أوّلها:

أ نفسی! ما لک لا تجزعینا؟ و عینی! ما لک لا تدمعینا؟

أ لم تسمعی بکسوف العلو م فی شهر شعبان محقا مدینا

أ لم تسمعی خبر المرتضی أبی حاتم أعلم العالمینا].

و نیز ذهبی در «تذکرة الحفّاظ» گفته: [أبو حاتم الرّازیّ الإمام الحافظ الکبیر، محمّد بن إدریس بن المنذر الحنظلیّ، أحد الأعلام. ولد سنة خمس و تسعین و مائة. قال: کتبت الحدیث سنة تسع و مائتین. قلت: رحل و هو أمرد فسمع عبید اللّه ابن موسی و محمّد بن عبد اللّه الأنصاریّ و الأصمعیّ و أبا نعیم و هوذة بن خلیفة و عفّان و ابا مسهر و امما سواهم، و بقی فی الرّحلة زمامنا فقال: أوّل ما رحلت أقمت سبع سنین احصیت ما مشیت علی قدمی زیادة علی الف فرسخ ثمّ ترکت العدد، و خرجت من البحرین إلی مصر ماشیا ثمّ إلی الرّملة ماشیا ثمّ إلی طرسوس ولی عشرون سنة. قلت:

الحق عبید اللّه فأتیته قبل موته بشهرین. قال: و کتبت عن النّفیلی نحو اربعة عشر ألفا و سمع منّی محمّد بن مصفّی أحادیث، قلت: و حدّث عنه یونس بن عبد الأعلی و محمّد بن

عون الطّاعی و ابو داود و النّسائیّ و ابو عوانة الإسفرائنیّ و ابو الحسن علیّ بن إبراهیم القطّان و أبو عمرو احمد بن محمّد بن حکیم و عبد الرّحمن بن حمدان الجلاّب و عبد المؤمن ابن خلف النّسفی و خلق کثیر. قال موسی بن إسحاق الأنصاریّ القاضی: ما رأیت احفظ من أبی حاتم، و قال محمّد بن سلمة الحافظ: ما رأیت بعد محمّد بن یحیی أحفظ للحدیث و لا أعلم بمعانیه من أبی حاتم، و قال النّسائیّ: ثقة، و قال ابن أبی حاتم: سمعت أبی یقول: قلت علی باب أبی الولید الطّیالسی: من أغرب علیّ حدیثا صحیحا فله درهم، و کان ثمّ خلق، ابو زرعة فمن دونه: و إنّما کان مرادی أن یلقی علیّ ما لم اسمع به لأذهب به إلی راویه فأسمعه، فلم یتهیّأ لأحد أن یغرب علیّ] إلخ.

و نیز ذهبی در «عبر فی خبر من غبر» در وقائع سنة 277 سبع و سبعین و مائتین گفته: [فیها - توفی حافظ المشرق أبو حاتم محمّد بن إدریس الحنظلیّ الرّازیّ فی شعبان و هو فی عشر التّسعین، و کان بارع الحفظ، واسع الرّحلة، من اوعیة العلم، سمع محمّد بن عبد اللّه الأنصاریّ و أبا مسهر و خلقا لا یحصون، و کان جاریا فی مضمار البخاریّ و أبی زرعة الرّازی].

و نیز ذهبی در «دول الإسلام» گفته: [و فی سنة سبع - أی سبع و سبعین و مائتین - مات حافظ زمانه ابو حاتم محمّد بن إدریس الحنظلیّ الرّازیّ فی شعبان و هو فی عشر التّسعین، و کان جاریا فی مضمار أبی زرعة و البخاری].

و نیز ذهبی در «کاشف» گفته: [محمّد بن إدریس بن المنذر بن أبی حاتم الرّازیّ الحافظ، عن عبد اللّه بن موسی الأنصاری و خلائق، و عنه «د. س» و ولده و المحاملیّ و خلق. قال موسی بن إسحاق الأنصاریّ: ما رایت احفظ منه. و قال احمد بن سلمة:

ما رایت بعد ابن راهویه و الذّهلی احفظ للحدیث و لا اعلم بمعانیه من ابی حاتم، مات فی شعبان سنة 277].

و عبد الوهاب بن علی السبکی در «طبقات شافعیّه» گفته: [محمّد بن إدریس بن المنذر بن داود بن مهران الغطفانیّ الحنظلیّ ابو حاتم الرّازیّ احد الأئمّة الأعلام، ولد سنة خمس و تسعین و مائة، سمع عبید اللّه بن موسی و ابا نعیم و طبقتهما بالکوفة و محمّد بن

عبد اللّه الأنصاریّ و الأصمعیّ و طبقتهما بالبصرة و عفّان و هوذة بن خلیفة و طبقتهما ببغداد، و ابا مسهر و ابا الجماهر محمّد بن عثمان و طبقتهما بدمشق، و ابا الیمان و یحیی الوحاظیّ و طبقتهما بحمص، و سعید بن ابی مریم و طبقته بمصر، و خلقا بالنّواحی و الثّغور، و تردّد فی الرّحلة زمانا، قال ابنه: سمت أبی یقول: اوّل سنة خرجت فی طلب الحدیث أقمت سبع سنین أحصیت ما مشیت علی قدمیّ زیادة علی الف فرسخ، ثمّ ترکت العدد بعد ذلک، و خرجت من البحرین إلی مصر ماشیا، ثمّ إلی الرّملة، ثمّ إلی دمشق، ثمّ إلی أنطاکیّة، ثمّ إلی طرسوس، ثمّ رجعت إلی حمص، ثمّ منها إلی الرّقة، ثمّ رکبت إلی العراق، کلّ هذا و أنا ابن عشرین سنة. حدّث عنه من شیوخه:

الصّفار و یونس بن عبد الأعلی و عبده بن سلیمان المروزیّ و الرّبیع بن سلیمان المرادیّ.

و من أقرانه: ابو زرعة الرّازیّ و الدّمشقیّ. و من اصحاب السّنن: أبو داود و النّسائیّ، و قیل: إنّ البخاریّ و ابن ماجة رویا عنه، و لم یثبت ذلک. و روی عنه أیضا ابو بکر ابن أبی الدّنیا و ابن صاعد و ابو عوانة و القاضی المحاملیّ و ابو الحسن علیّ بن إبراهیم القطّان صاحب ابن ماجة و خلق کثیر. قال عبد الرّحمن بن أبی حاتم: قال موسی بن إسحاق القاضی: ما رأیت أحفظ من ذلک. و قال أحمد بن سلمة الحافظ: ما رأیت بعد إسحاق بن راهویه و محمّد بن یحیی أحفظ للحدیث من أبی حاتم و لا اعلم بمعانیه. و قال ابن أبی حاتم: سمعت یونس بن عبد الأعلی یقول: ابو زرعة و ابو حاتم إماما خراسان بقاؤهما صلاح للمسلمین. و قال ابن أبی حاتم: سمعت أبی یقول: قلت علی باب أبی الولید الطّیالسی: من أغرب علیّ حدیثا صحیحا فله درهم. و کان ثمّ خلق:

ابو زرعة فمن دونه، و إنّما کان مرادی أن یلقی علیّ ما لم اسمع به فیقولون هو عند فلان، فأذهب و أسمعه، فلم یتهیّأ لأحد ان یغرب علیّ حدیثا. و سمعت أبی یقول:

کان محمّد بن یزید الأسقاطیّ قد ولع بالتّفسیر و بحفظه، فقال یوما: ما تحفظون فی قوله تعالی «فَنَقَّبُوا فِی الْبِلادِ» ؟ فسکتوا، فقلت: ثنا ابو صالح عن معاویة بن صالح عن علیّ بن أبی طلحة عن ابن عبّاس، قال: ضربوا فی البلاد. و سمعت أبی یقول: قدم محمّد بن یحیی النّیسابوریّ الرّی فألقیت علیه ثلثة عشر حدیثا من حدیث الزّهری، فلم

یعرف منها إلاّ ثلثة أحادیث، قال شیخنا الذّهبیّ: إنّما ألقی علیه من حدیث الزّهری لأنّ محمّدا کان إلیه المنتهی فی معرفة حدیث الزّهری، قد جمعه و صنّفه و تتبّعه حتّی کان یقال له «الزّهری»].

إلی أن قال السّبکیّ: [و قال أبو محمّد الأیادی یرثی أبا حاتم من قصیدة:

أ نفسی! ما لک لا تجزعینا؟! * و عینی! ما لک لا تدمعینا؟!

أ لم تسمعی بکسوف العلوم فی شهر شعبان محقا مدینا

أ لم تسمعی خبر المرتضیأبی حاتم أعلم العالمینا

توفی أبو حاتم الرّازی فی شعبان سنة سبع و سبعین و مائتین، و له اثنتان و ثمانون سنة].

و أبو محمد عبد اللّه بن أسعد یمنی یافعی در «مرآة الجنان» گفته: [سنة سبع و سبعین و مائتین: فیها - توفی حافظ المشرق أبو حاتم محمّد بن إدریس الحنظلیّ الرّازیّ فی شعبان، و کان بارع الحفظ واسع الرّحلة، من أوعیة العلم جاریا فی مضمار البخاری و أبی زرعة الرّازی].

و ابن حجر عسقلانی در «تقریب التّهذیب» گفته: [محمّد بن إدریس بن المنذر الحنظلی أبو حاتم الرّازیّ أحد الحفّاظ، من الحادیة عشر، مات سنة سبع و سبعین].

و جلال الدین عبد الرحمن بن أبی بکر السّیوطی در «طبقات الحفّاظ» گفته:

[أبو حاتم محمّد بن إدریس بن المنذر بن داود الحنظلی الرّازی أحد الأئمّة الحفّاظ، روی عن أحمد و آدم بن أبی إیاس و أبی خیثمة و قتیبة و خلق، و عنه أبو داود و النّسائیّ و ابن ماجة و آخرون. قال الخطیب: کان احد الأئمّة الحفّاظ الأثبات مشهور بالعلم مذکورا بالفضل، وثّقه النّسائی و غیره، و قال ابن یونس: قدم مصر قدیما و کتب بها و کتب عنه، مات بالرّی سنة خمس، و قیل سنة سبع و سبعین و مائتین].

وجه 2 قدح و جرح ترمذی که از أصحاب صحاح سنه است در حدیث اقتدا

اشاره

دوم آنکه: أبو عیسی محمّد بن عیسی بن سورة التّرمذی که یکی از أصحاب صحاح ستّه است اگر چه حدیث اقتدا را بروایت حذیفه در جامع خود مکرّر آورده و با وصف روایت آن از رجال مقدوحین و روات مجروحین، بتحسین آن طریق جرأت و جسارت سپرده، لیکن جائی که آن را بروایت ابن مسعود اخراج نموده، بإلجای قادر علی الإطلاق