مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور:عبقات الانوار فی امامه الائمه الاطهار جلد 23/ تالیف: میر سید حامد حسین موسوی نیشابوری هندی ؛ تحقیق و ترجمه: غلام رضا مولانا البروجردی

مشخصات نشر:قم: موسسه المعارف الاسلامیه، (1404) ق.

مشخصات ظاهری:ج23.

یادداشت:فارسی- عربی.

یادداشت:کتاب حاضر ردیه ای و شرحی است بر کتاب (التحفه الاثنی عشریه) اثر عبدالعزیز بن احمد دهلوی.

موضوع:دهلوی، عبدالعزیزبن احمد، ۱۱۵۹ - ۱۲۳۹ق. . التحفه الاثنی عشریه -- نقد و تفسیرموضوع

احادیث خاص (ثقلین) - امامت - احادیث

دهلوی، عبدالعزیز بن احمد، 1159 - 1239ق. التحفه الاثنی عشریه - نقد و تفسیر

شیعه - دفاعیه ها و ردیه ها

علی بن ابی طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. - اثبات خلافت

موضوع:شیعه -- دفاعیه ها و ردیه ها

موضوع:امامت -- احادیث

فروست:موسسه المعارف الاسلامیه؛۱۷۶

وضعیت فهرست نویسی:در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)

شماره کتابشناسی ملی:۱۲۸۶۸۱۹

حدیث سفینه

تقدیم بیان فیه نور و برهان

از بس که مخاطب ما می خواهد که در قول آتی خود بر مضمون حدیث سفینه کلام خدیعت انضمام نماید، و در صرف آن از مطلوب و مرام اهل حقّ کرام راه زیغ و عدوان بپیماید، لهذا مناسب آنست که ما «أوّلا» در إثبات و احقاق حدیث سفینه - رغما لأنف بعض أصحاب البغضاء و الضّغینه - همّت خود برگماریم، و «ثانیا» در تبیین و توضیح دلالت این حدیث شریف بر امامت و خلافت اهلبیت علیهم السّلام بیانی موجز بر روی کار آریم، و بعد از آن بنقض بقیه کلام سخافت نظام مخاطب متبوع العوام پردازیم، و پرده از روی تلبیسات و تدلیسات حضرتش براندازیم.

پس باید دانست که خیلی مغتنم است از شاه صاحب که این حدیث شریف أعنی حدیث سفینه را باتّباع پیر و مرشد خود خواجه کابلی صاحب «صواقع» قبول فرمودند و راه تضعیف و توهین آن نپیمودند، ور نه اگر باتّباع بعض أسلاف ناانصاف خود درین حدیث شریف طریق قدح و جرح مسلوک می ساختند و بردّ و تضعیف آن می پرداختند کدام کس مانع می شد؟!.

مگر نمی دانی که ابن تیمیّه حرّانی - که سرکرده خیل عثمانی و پیشرو عصابه مروانی می باشد - از راه کمال عصبیت و عناد و حروریّت و لداد، بنا بر سجیّه نامرضیه خود درین حدیث نیز طعن مردود و جرح مطرود آغاز نهاده، داد نهایت خلاعت و رقاعت داده، چنانچه در «منهاج» می گوید:

[أمّا قوله: «مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح» فهذا لا یعرف له إسناد أصلا! صحیح و لا ضعیف و لا هو فی شیء من کتب الحدیث الّتی یعتمد علیها، و إن کان قد رواه من یروی أمثاله من حطّاب اللّیل الّذین یروون الموضوعات! فهذا ممّا یزیده و هنا و ضعفا!].

آغاز در رد بر ابن تیمیه و اسامی روات حدیث سفینه از عصر امام شافعی تا عصر مؤلف و نقل کلمات آنها درین باب

و بطلان و هوان این کلام سخافت انضمام اگر چه بر برنا و پیر واضح و لائحست لیکن برای مزید تبصیر و تذکیر أرباب ایمان و اسلام و تسکیت و تبکیت خصام أغثام می گویم که: این حدیث شریف را بسیاری از علماء أعلام و عظمای فخام متقدّمین و متأخّرین سنّیّه بأسانید متکاثره و طرق متضافره روایت کرده اند، و بإثبات و احقاق آن - رغم آناف نواصب لئام، و جدع معاطس خوارج طغام - بعمل آورده، مثل محمّد بن ادریس الشّافعی صاحب المذهب المعروف المتوفی سنه 204، و أحمد بن حنبل الشیبانی صاحب «المسند» المشهور المتوفی سنه 241، و مسلم بن الحجّاج القشیری صاحب «الصحیح» المتوفی سنه 261، و أبو محمّد عبد اللّه بن مسلم بن قتیبة الدّینوری المتوفی سنه 276، و أبو بکر احمد بن عمر بن عبد الخالق البصری المعروف بالبزّار صاحب «المسند» المتوفی سنه 292، و أبو یعلی أحمد بن علی التمیمی الموصلی صاحب «المسند» المتوفی سنه 307، و أبو جعفر محمّد بن جریر الطبری صاحب «التفسیر» و «التّاریخ» المتوفی سنه 310، و أبو بکر محمّد بن یحیی الصّولی صاحب کتاب «الأوراق» المتوفی سنه 335، و أبو الفرج علی بن الحسین الاصفهانی المتوفی سنه 356، و أبو القاسم سلیمان بن أحمد الطبرانی صاحب المعاجم المشهورة المتوفی سنه 360، و أبو اللیث نصر بن محمّد السمرقندی المتوفی سنه 375، و أبو عبد اللّه محمّد بن عبد اللّه المعروف بالحاکم النّیسابوری صاحب «المستدرک» المتوفی سنه 405، و أبو سعد عبدالملک ابن محمّد النّیسابوری الخرکوشی المتوفی سنه 407، و أبو بکر أحمد بن موسی بن مردویه الاصبهانی المتوفی سنه 410، و أبو إسحاق أحمد بن محمّد بن إبراهیم الثعلبی المتوفی - سنه 427، و أبو منصور عبدالملک بن محمّد الثّعالبی المتوفی سنه 430، و أبو نعیم أحمد ابن عبد اللّه الاصبهانی المتوفی سنه 430، و أبو عمر یوسف بن عبد اللّه المعروف بابن عبد البرّ النّمری القرطبی المتوفی سنه 463، و أبو بکر أحمد بن علی بن ثابت المعروف بالخطیب البغدادی المتوفی سنه 463، و أبو الحسن علی بن أحمد بن محمّد بن متّویه الواحدی المتوفی سنه 468، و أبو الحسن علی بن محمّد بن الطیب الجلاّبی المعروف بابن المغازلی المتوفی سنه 483، و أبو المظفّر منصور بن محمّد السّمعانی المتوفی سنه 489، و

عمر بن محمّد بن خضر الموصلی - المعروف بالملاّ - صاحب السّیرة المعروفه، و أبو الحسین محمّد بن حامد بن السّری صاحب کتاب «السّنة» و أبو محمّد أحمد بن محمّد بن علی العاصمی، و أبو عبد اللّه محمّد بن مسلم بن أبی الفوارس الرّازی، و مجد الدین أبو السّعادات مبارک ابن محمّد بن محمّد بن عبد الکریم الجزری المعروف بابن الاثیر المتوفی سنه 606، و فخر الدین محمّد بن عمر بن الحسین بن الحسن بن علی التیمی البکری المعروف بالفخر الرازی المتوفی سنه 606، و أبو سالم محمّد بن طلحة القرشی النّصیبیّ الشّافعی المتوفی سنه 652، و شمس الدّین أبو المظفّر یوسف بن قزغلی الحنفی المعروف بسبط ابن الجوزی المتوفی سنه 654، و أبو عبد اللّه محمّد بن یوسف بن محمد الکنجی الشّافعی المتوفی سنه 658، و محب الدّین أبو العبّاس أحمد بن عبد اللّه الطبری المکّی الشّافعی المتوفی سنه 694، و جمال الدّین أبو الفضل محمد بن مکرم الأنصاری المتوفی 711، و صدر الدّین أبو المجامع إبراهیم بن محمد بن المؤیّد الحمّوئی المتوفی 722، و شهاب الدّین محمود بن سلمان ابن فهد بن محمود الحلبی المتوفی سنه 725، و نظام الدّین الحسن بن محمّد بن الحسین النّیسابوری المعروف بالنّظام الاعرج الّذی کان حیّا إلی سنة 728، و ولیّ الدّین أبو عبد اللّه محمد بن عبد اللّه الخطیب التّبریزی صاحب «المشکوة» الّذی کان حیّا إلی سنة 740، و حسن بن محمد الطیبی شارح «المشکوة» المتوفی سنه 743، و جمال الدّین محمد بن یوسف بن الحسن الزّرندی المدنی الانصاری المتوفی سنة بضع و خمسین و سبعمائة، و سید علی بن شهاب الدّین الهمدانی صاحب کتاب «المودّة فی القربی» المتوفی سنه 786. و نور الدّین علی بن أبی بکر بن سلیمان الهیتمی المتوفی سنه 807، و السّیّد الشّریف علی بن محمّد الجرجانی المتوفی سنه 816، و أبو العباس أحمد بن علی القلقشندی المتوفی سنه 821، و محمّد بن محمّد بن محمود الحافظی البخاری المعروف بخواجه پارسا المتوفی سنه 822، و أبو بکر علی الحموی المعروف بابن حجّة المتوفی سنه 837، و ملک العلماء شهاب الدین بن شمس الدین الزّاولی الدّولت آبادی المتوفی سنه 849، و نور الدّین علی بن محمّد المعروف بابن الصّبّاغ المالکی المتوفی سنه 855، و کمال الدّین حسین بن معین الدین الیزدی المیبذی الّذی کان حیّا إلی سنة 890، و اختیار الدین

ابن غیاث الدین الهروی الّذی کان حیّا إلی سنة 897، و عبد الرّحمن بن عبد السّلام الصّفوری، و محمود بن أحمد الگیلانی، و شمس الدّین أبو الخیر محمّد بن عبد الرّحمن السّخاوی المتوفی سنه 902، و حسین بن علی الکاشفی المتوفی سنه 910، و جلال الدّین عبد الرّحمن بن أبی بکر السیوطی المتوفی سنه 911، و نور الدّین علی بن عبد اللّه السّمهودی المتوفی سنه 911، و أحمد بن محمد بن علی الهیتمی المکیّ المعروف بابن حجر المتوفی سنه 973، و علی بن حسام الدّین المتّقی المتوفی سنه 975، و محمد طاهر الفتنی الگجراتی المتوفی سنه 986، و شیخ بن عبد اللّه العیدروس الیمنی المتوفی سنه 990، و کمال الدین بن فخر الدین الجهرمی، و جمال الدین عطاء اللّه بن فضل اللّه الشیرازی، و علی بن سلطان الهروی - المعروف بعلی القاری - المتوفی سنه 1014 و عبد الرّؤوف بن تاج العارفین المناوی المتوفی سنه 1031، و الشیخ أحمد بن عبد الأحد العمری السهرندی المعروف بالمجدّد المتوفی سنه 1034، و محمد صالح الحسینی التّرمذی و أحمد بن الفضل بن محمد باکثیر المکّی المتوفی سنه 1047، و الشیخ عبد الحقّ بن سیف الدّین الدهلوی المتوفی سنه 1052، و علی بن محمّد بن ابراهیم العزیزی المتوفی سنه 1070 و محمّد بن أبی بکر الشلّی المتوفی سنه 1093 و محمّد بن محمّد بن سلیمان المغربی المتوفی سنه 1094، و محمود بن محمّد بن علی الشّیخانی القادری الّذی کان حیّا إلی سنه 1094، و حسام الدّین بن محمّد بایزید بن بدیع الدّین السّهارنپوری الّذی کان حیّا إلی سنة 1106، و میرزا محمّد بن معتمد خان البدخشی الّذی کان حیّا إلی سنه 1126، و محمّد صدر العالم الّذی کان حیّا إلی سنة 1146، و ولی اللّه أحمد بن عبد الرّحیم العمری الدّهلوی المتوفی سنه 1176، و هو والد المخاطب، و محمّد بن سالم الخفنی المتوفی سنه 1181، و محمّد بن إسماعیل بن صلاح الأمیر الصّنعانی المتوفی سنه 1182، و محمّد بن علی الصّبان المصری الّذی کان حیّا إلی سنة 1185، و محمّد مرتضی بن محمّد الواسطی البلجرامی المتوفی بعد سنة 1200، و الشیخ أحمد بن عبد القادر بن بکری العجیلی الّذی کان حیّا إلی سنة 1203، و محمّد مبین بن محب اللّه الأنصاری اللّکهنوی المتوفی سنه 1220، و محمّد ثناء اللّه العثمانی النّقشبندی

المجدّدی المتوفی سنه 1225، و محمّد سالم الدّهلوی البخاری، و جمال الدّین محمّد ابن عبد العلی القرشی الهاشمی، و ولی اللّه بن حبیب اللّه الأنصاری اللّکهنوی المتوفی سنه 1270، و محمّد رشید الدّین خان الدّهلوی، و الشیخ حسن العدوی الحمزاوی المعاصر، و أحمد بن زینی دحلان المکّی المعاصر، و السیّد مؤمن بن حسن مؤمن الشبلنجی المعاصر، و الشیخ سلیمان بن إبراهیم البلخی المعاصر، و الشیخ حسن الزّمان التّرکمانی المعاصر.

اما شافعی، پس این حدیث شریف را بسند خود از حضرت أبی ذرّ غفاری - علیه آلاف الرحمة من اللّه الخالق الباری - روایت نموده، چنانچه صدر الدّین أبو المجامع الحموئی در کتاب «فرائد السّمطین» علی ما نقل عنه آورده: [

و قد أخبرنی جماعة منهم العلاّمة نجم الدین عثمان الموفّق الأذکانی فیما أجازوا لی روایته عنهم، قالوا أنبأنا المؤیّد بن محمّد بن علی الطوسیّ، عن عبد الجبار بن محمّد الجوازی، إجازة، قال: أنبأنا أبو الحسن علیّ الواحدی، قال: أنبأنا الفضل بن أحمد بن محمّد بن إبراهیم، أنبأنا أبو علی بن أبی بکر الفقیه، أنبأنا محمّد بن إدریس الشّافعی، نبّأنا المفضل بن صالح، عن أبی اسحاق السّبیعی، عن حنش بن المعتمر الکنانی، قال سمعت أبا ذرّ و هو آخذ بباب الکعبة و هو یقول: أیّها النّاس! من عرفنی فأنا من قد عرفتم، و من لا یعرفنی فأنا أبو ذرّ، إنّی سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: إنّما مثل أهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح من دخلها نجا و من تخلّف عنها هلک].

و شافعی تنها بروایت کردن این حدیث شریف اکتفا ننموده بلکه آن را در أشعار آبدار خود بکمال حسن نظم هم فرموده، چنانچه علاّمه عجیلی در «ذخیرة المآل» گفته: [أمّا شهادة الأئمّة الأربعة فمن کلام الامام الشّافعی:

و لمّا رأیت النّاس قد ذهبت بهم مذاهبهم فی أبحر الغیّ و الجهل

رکبت علی اسم اللّه فی سفن النّجا و هم اهل بیت المصطفی خاتم الرسل

و أمسکت حبل اللّه و هو ولائهم کما قد أمرنا بالتّمسّک بالحبل

إذا افترقت فی الدّین سبعون فرقة و نیفا علی ما جاء فی واضح النّقل

و لم یک ناج منهم غیر فرقة فقل لی بها یا ذا الرّجاحة و العقل:

أ فی الفرقة الهلاّک آل محمّد؟ أم الفرقة اللاتی نجت منهم؟ قل لی!

فان قلت فی النّاجین فالقول واحد و إن قلت فی الهلاّک حفت عن العدل!

إذا کان مولی القوم منهم فإنّنی رضیت بهم لا زال فی ظلّهم ظلّی

رضیت علیّا لی إماما و نسله و أنت من الباقین فی أوسع الحلّ!

فهذه شهادة الشّافعی - کما تسمع - مصرّحة برکوب تلک السّفینة النّاجیة و تمسّکه بذلک الحبل و أنّهم فی الفرقة النّاجیة، و من حکم علیهم بالهلاک فقد حاف عن العدل و رضاه بإمامة آل فاطمة و تحلیل آل هند و آل مرجانة و أشباههم، فأین المقلّدون؟!].

أما أحمد بن محمّد بن حنبل شیبانی، پس روایت کردن او این حدیث شریف را از مطالعه «مشکاة المصابیح» ثابت و محقّق می گردد، چنانچه در کتاب مذکور در باب مناقب أهل بیت النّبی صلّی اللّه علیه و آله مسطور است: [

عن أبی ذرّ أنّه قال - و هو آخذ بباب الکعبة -: سمعت النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلم یقول: ألا إنّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنها هلک. رواه أحمد].

و بحمد اللّه روایت کردن أحمد بن حنبل این حدیث شریف را از کلام ابن حجر مکّی در «صواعق» و نصر اللّه کابلی در «صواقع» نیز واضح و آشکارست، کما ستعرف فیما بعد انشاء اللّه تعالی.

أما مسلم بن حجّاج القشیری صاحب «الصحیح»، پس روایت کردن او حدیث سفینه را از افاده ابن حجر مکّی و مولوی ولی اللّه لکهنوی ثابت و محقّقست.

ابن حجر مکی در «صواعق» آورده: [و جاء من طرق عدیدة یقوی بعضها بعضا:

إنّما مثل أهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح من رکبها نجی، و فی روایة مسلم:

و من تخلّف عنها غرق، و فی روایة: هلک و إنّما مثل أهل بیتی فیکم مثل باب حطّة فی بنی اسرائیل من دخله غفر له الذّنوب].

و عبارت «مرآة المؤمنین» مولوی ولیّ اللّه لکهنوی، آینده انشاء اللّه تعالی مذکور خواهد شد.

اما ابن قتیبه، پس این حدیث شریف را از حضرت أبی ذرّ رضوان اللّه علیه اخراج نموده، چنانچه در کتاب «المعارف» گفته: [أبو ذرّ الغفاری رضی اللّه عنه، قال أبو الیقظان: اسمه جندب بن السکن و لقبه بریر، و قال الواقدی: اسمه بریر بن جنادة، و قال آخرون: جندب بن جنادة،

قال: و حدّثنی أبو الخطاب، قال: حدّثنا أبو عتاب سهل بن حمّاد، قال: حدّثنا عمر بن ثابت، عن ابن (أبی. ظ) اسحاق، عن حنش بن المعتمر قال: جئت و أبو ذرّ آخذ بحلقة باب الکبة و هو یقول: أنا أبو ذرّ الغفاریّ، من لم یعرفنی فأنا جندب صاحب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم، سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم یقول: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها نجی. و هو من غفار، و غفار قبیلة من کنانة، و هو غفار بن ملیک بن ضمرة بن بکر بن عبد مناة بن کنانة بن خزیمة. و أسلم أبو ذرّ بمکّة و لم یشهد بدرا و لا أحدا و لا الخندق، لأنّه حین أسلم رجع إلی بلاد قومه فأقام حتّی مضت هذه المشاهد ثمّ قدم المدینة علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم و کان عثمان سیّره إلی الرّبذة فمات بها سنة اثنتین و ثلاثین و لیس له عقب].

و نیز ابن قتیبه این حدیث شریف را در کتاب «عیون الأخبار» آورده چنانچه در جزء ثانی کتاب مذکور مسطورست:

[حنش بن المغیرة (المعتمر. ظ) قال: جئت و أبو ذرّ آخذ بحلقة باب الکعبة و هو یقول: أنا أبو ذرّ الغفاریّ من لم یعرفنی فأنا جندب صاحب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم، سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم یقول: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها نجا].

اما أبو بکر بزّار، پس این حدیث شریف را در «صحیح» خود از ابن عباس و ابن الزّبیر روایت نموده، کما سیأتی انشاء اللّه تعالی فیما بعد فی عبارات أعلام القوم تفصیلا و إجمالا.

أما أبو یعلی الموصلی، پس این حدیث شریف را در «مسند» خود آورده، چنانچه در کتاب مذکور - علی ما نقل عنه - گفته:

[حدّثنا سوید بن سعید، حدّثنا

مفضّل بن عبد اللّه عن أبی اسحاق عن حنش، قال: سمعت أبا ذرّ رضی اللّه عنه و هو أخذ بحلقة الباب یقول أیّها النّاس! من عرفنی فقد عرفنی و من أنکرنی فأنا أبو ذر، سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم یقول: انّما مثل أهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح علیه الصّلوة و السّلام من دخلها نجی و من تخلّف عنها هلک].

اما محمد بن جریر طبری، پس این حدیث شریف را در کتاب «تهذیب الآثار» که در آن التزام ذکر أحادیث صحیحه کرده بروایت حضرت أبی ذرّ رحمه اللّه اخراج نموده، کما ستعرف فیما بعد إنشاء اللّه تعالی.

اما أبو بکر صولی، پس در کتاب «الأوراق» این حدیث شریف را بروایت ابن عبّاس آورده، چنانچه آینده انشاء اللّه تعالی از «قول مستحسن» فاضل معاصر خواهی دانست.

اما ابو الفرج اصفهانی، پس این حدیث شریف را در کتاب «مرج البحرین» بسند خود از جناب أبی ذرّ رضوان اللّه علیه روایت کرده، چنانچه آینده انشاء اللّه تعالی از عبارت «تذکره خواص الامّه» تصنیف سبط ابن الجوزی خواهی دانست.

اما أبو القاسم سلیمان بن أحمد الطبرانی، پس حدیث سفینه را در «معجم صغیر» روایت نموده، چنانچه گفته:

[حدّثنا الحسین بن أحمد بن منصور سمار (سحارة . ظ) البغدادی، حدّثنا عبد اللّه بن عبد القدّوس، عن الأعمش عن أبی اسحاق، عن حنش بن المعتمر أنّه سمع أبا ذرّ الغفاریّ یقول: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: مثل أهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح فی قوم نوح، من رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک، و مثل باب حطّة فی بنی اسرائیل. لم یروه عن الاعمش إلاّ عبد اللّه بن عبد القدوس].

و نیز طبرانی در «معجم صغیر» گفته:

[حدّثنا محمّد بن عبد العزیز بن محمّد بن ربیعة الکلابی أبو علیل الکوفی، حدّثنا أبی، حدّثنا عبد الرّحمن بن أبی حمّاد المقری، عن أبی سلمة الصّائغ، عن عطیّة، عن أبی سعید الخدری: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: إنّما مثل أهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنها غرق، و إنّما أهل بیتی فیکم مثل باب حطّة فی بنی اسرائیل، من دخله غفر له. لم

یروه عن أبی سلمة إلاّ ابن أبی حمّاد، تفرّد به عبد العزیز بن محمّد].

اما ابو اللیث السّمرقندی، پس این حدیث شریف را در کتاب «المجالس» اثبات نموده، چنانچه در کتاب مذکور در تفسیر سوره و التّین می گوید: [وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِینِ علیّ، شبهه بمکّة لأنّ من دخل مکّة صار آمنا من عذاب اللّه، کذلک علیّ

بقوله علیه الصّلوة و السّلام مثل أهل بیتی کمثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنها هلک].

اما حاکم نیسابوری پس این حدیث شریف را در «مستدرک علی الصّحیحین» بروایت حضرت أبی ذرّ رضوان اللّه علیه اخراج نموده، چنانچه در مستدرک در کتاب التّفسیر در تفسیر سوره هود گفته:

[أخبرنا میمون بن إسحاق الهاشمیّ، ثنا أحمد بن عبد الجبّار، ثنا یونس بن بکیر، ثنا المفضّل بن صالح، عن أبی اسحاق، عن حنش الکنانی، قال: سمعت أبا ذرّ یقول و هو آخذ بباب الکعبة: أیّها النّاس! من عرفنی فأنا من عرفتم، و من أنکرنی فأنا أبو ذرّ، سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم یقول: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنها غرق. و هذا حدیث صحیح علی شرط مسلم و لم یخرجاه].

و نیز حاکم نیسابوری در «مستدرک علی الصّحیحین در کتاب المناقب در مناقب اهل بیت علیهم السّلام گفته:

[أخبرنی أحمد بن جعفر بن حمدان الزاهد ببغداد:

حدّثنا العبّاس بن ابراهیم القراطیسی، ثنا محمّد بن اسماعیل الأحمسی، حدّثنا مفضّل بن صالح عن أبی اسحاق عن حنش الکنانی، قال: سمعت أبا ذرّ و هو آخذ بباب الکعبة:

من عرفنی فأنا من عرفنی و من أنکرنی فأنا أبو ذرّ، سمعت النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من (فی. ظ) قومه، من رکبها نجی و من تخلّف عنها غرق و مثل حطّة لبنی اسرائیل].

اما خرکوشی، پس این حدیث شریف را در کتاب «شرف النّبوّة [1]» آورده

چنانچه آینده إنشاء اللّه تعالی از تصریح ملک العلماء دولت آبادی در «هدایة السّعدا» خواهی دانست.

اما ابن مردویه، پس این حدیث شریف را بروایت جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام و حضرت ابن عبّاس اخراج نموده چنانچه آینده انشاء اللّه تعالی از عبارت «أساس» سیوطی خواهی دانست.

اما ثعلبی، پس روایت کردن او این حدیث شریف را از عبارت «کنوز الحقائق» مناوی و «ینابیع المودّة» بلخی واضح و لائحست، کما ستعرف فیما بعد، انشاء اللّه تعالی.

اما ابو منصور عبد الملک بن محمّد الثّعالبی النّیسابوری، پس این حدیث شریف را در کتاب «ثمار القلوب فی المضاف و المنسوب» آورده، چنانچه گفته: [«سفینة نوح».

قال النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلم: انّ عترتی کسفینة نوح من رکب فیها نجا و من تأخّر عنها هلک. و أخذ هذا المعنی أبو عثمان الخالدیّ فقال من قصیدة:

أ عاذل أنّ کساء التّقی کسانیه حبّی لأهل الکساء

سفینة نوح فمن یعتلق بحبلهم یعتلق بالنّجا].

اما أبو نعیم اصفهانی، پس این حدیث شریف را در کتاب «منقبة المطهّرین» بطرق عدیده و سیاقات سدیده اخراج نموده، چنانچه در کتاب مذکور - علی ما نقل عنه - بسند خود آورده:

[عن أبی ذرّ، قال: قال رسول اللّه صلعم: مثل أهل بیتی کمثل سفینة نوح من رکبها نجا، و من تخلّف عنها غرق، و من قاتلنا فی آخر الزّمان فکأنّما قاتل مع الدّجّال].

و نیز در کتاب مذکور علی ما نقل عنه بسند خود آورده:

[عن ابن عباس، قال: قال رسول اللّه صلعم: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح، من رکب فیها نجا، و من

تخلّف عنها غرق].

و نیز در کتاب مذکور - علی ما نقل عنه - بسند خود آورده:

[عن أبی سعید الخدری، قال: سمعت رسول اللّه صلعم یقول: إنّما مثل أهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق، إنّما مثل أهل بیتی مثل باب حطّة، من دخله غفر له].

و نیز در کتاب مذکور علی ما نقل عنه، بسند خود آورده:

[عن حنش بن المعتمر، قال: رأیت أبا ذر آخذ بعضادتی باب الکعبة و هو یقول: من عرفنی فقد عرفنی و من لم یعرفنی فأنا أبو ذر الغفاریّ، سمعت رسول اللّه صلعم: مثل أهل بیتی کمثل سفینة نوح فی قوم نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک و مثل باب حطة فی بنی اسرائیل].

اما ابن عبد البر القرطبی، پس این حدیث را در کتاب «الإنباه علی قبائل الرواه» آورده، چنانچه در کتاب مذکور گفته:

[و ذکر ابن سنجر فی مسنده: حدّثنا قاسم بن محمّد، قال: ثنا خالد بن سعد، قال: ثنا أحمد بن عمرو بن منصور، قال: ثنا محمّد بن عبد اللّه ابن سنجر، قال: ثنا مسلم بن ابراهیم، قال: ثنا الحسن بن علی أبی جعفر، قال:

ثنا ابو الصهباء، عن سعید بن جبیر، عن ابن عباس، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم: مثل مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکب فیها نجا و من تخلّف هلک].

اما خطیب بغدادی، پس این حدیث شریف را در «تاریخ بغداد» در ترجمه علی بن محمّد بن شدّاد آورده، چنانچه در کتاب مذکور گفته:

[علی بن محمد بن شدّاد أبو الحسن المطرز، حدّث عن محمد بن محمّد الباغندی و أبی القاسم البغوی. حدثنا عبید اللّه ابن محمّد بن عبید اللّه النجار، أخبرنا النّجار، حدّثنا ابو الحسن علی بن محمّد بن شدّاد المطرّز، حدّثنا محمّد بن محمّد بن سلیمان الباغندی، حدثنا أبو سهیل القطیعی، حدّثنا حمّاد بن زید بمکّة و عیسی بن واقد عن أبان بن أبی عیّاش، عن أنس بن مالک، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم: إنّما مثلی و مثل أهل بیتی کسفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق].

اما واحدی، پس این حدیث شریف را از «صحیح حاکم» نقل نموده، چنانچه

در «تفسیر» خود علی ما نقل عنه آورده:

[روی الحاکم فی صحیحه عن أحمد بن جعفر ابن حمدان، عن عبّاس بن ابراهیم القراطیسی، عن محمّد بن اسماعیل الأحمسی، عن المفضّل ابن صالح، عن أبی اسحاق، عن حنش الکنانی، قال: سمعت أبا ذر و هو آخذ بباب الکعبة: من عرفنی فأنا من عرفنی، و من أنکرنی فأنا أبو ذر، سمعت النّبیّ صلعم یقول: مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح فی قومه، من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق، و مثل (باب. صح. ظ) حطة لبنی اسرائیل].

و روایت کردن واحدی، این حدیث را بسند دیگر از حضرت أبی ذر غفاری رضوان اللّه علیه از عبارت «فرائد السّمطین» حموئی انشاء اللّه تعالی آینده خواهی دانست.

اما ابن المغازلی پس این حدیث شریف را بأسانید متعدّده روایت نموده و باخراج آن از ابن عباس بدو طریق و از حضرت أبی ذر رضوان اللّه علیه بدو طریق و از سلمة بن الأکوع بیک طریق، در امتنان أهل حقّ و ایقان افزوده، چنانچه در کتاب «المناقب» که نسخه عتیقه آن بخط عرب پیش نظر قاصر حاضرست گفته: [

قوله علیه السّلام:

مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح.

أخبرنا أبو الحسن أحمد بن المظفّر بن أحمد العطار الفقیه الشّافعی - رحمه اللّه - نا: أبو محمّد عبد اللّه بن محمّد بن عثمان الملقّب بابن السّقاء الحافظ الواسطی، قال: حدّثنی أبو بکر بن محمّد بن یحیی الصّولی النّحوی، نا: محمد بن زکریا الغلاّبی. نا: جهم بن السّباق الرّیاحی، حدّثنی بشر بن المفضّل، قال: سمعت الرشید، یقول: سمعت المهدیّ، یقول: سمعت المنصور، یقول: حدّثنی أبی عن أبیه عن ابن عبّاس، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنها هلک.

أخبرنا محمّد بن أحمد بن عثمان، نا:

أبو الحسین محمّد بن المظفر بن موسی بن عیسی الحافظ إذنا، نا: محمّد بن محمّد بن سلیمان الباغندی، نا: سوید، نا: عمر بن ثابت، عن موسی بن عبیدة، عن إیاس بن سلمة ابن الأکوع، عن أبیه، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها نجی.

أخبرنا أحمد بن محمّد بن عثمان، أنا أبو الحسین محمّد بن المظفّر بن موسی بن عیسی الحافظ إذنا، نا محمّد بن محمّد بن سلیمان، نا سوید، نا المفضل بن عبد اللّه

عن أبی اسحاق عن ابن المعتمر عن أبی ذر، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: إنّما مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکب فیها نجا و من تخلّف عنها غرق.

أخبرنا أبو غالب محمّد بن أحمد بن سهل النّحویّ رحمه اللّه، نا أبو عبد اللّه محمّد بن علی السّقطی إملاء، نا أبو یوسف بن سهل، نا الحضرمی، نا محمّد بن عبد العزیز بن أبی رزمة، نا سلیمان ابن ابراهیم، نا الحسن بن أبی جعفر، نا أبو الصّهباء عن سعید بن جبیر عن ابن عباس، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکب فیها نجی و من تخلّف عنها هلک.

أخبرنا أبو نصر الطحّان إجازة عن القاضی أبی الفرج الحنوطی، نا أبو الطیّب بن فرح، نا إبراهیم، نا إسحاق بن سنان، نا مسلم بن إبراهیم، نا الحسن بن أبی جعفر، نا علیّ بن زید، عن سعید بن المسیّب عن أبی ذرّ، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکب فیها نجی و من تخلّف عنها غرق و من قاتلنا آخر الزّمان فکأنّما قاتل مع الدّجّال].

اما ابو المظفر سمعانی، پس این حدیث شریف را در کتاب «فضائل الصّحابة» روایت نموده، چنانچه در کتاب مذکور - علی ما نقل عنه - بسند خود آورده:

[قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلف عنها غرق].

و روایت کردن سمعانی این حدیث شریف را از «ینابیع المودّة» سلیمان بلخی نیز واضح و لائحست، کما ستقف فیما بعد انشاء اللّه تعالی.

أما شهردار دیلمی، پس این حدیث شریف را در «مسند الفردوس» بروایت أبو سعید خدری اخراج نموده، کما ستعرف فیما بعد انشاء اللّه تعالی.

أما عمر ملا، پس این حدیث شریف را در سیرت خود که مسمّی به «وسیلة المتعبّدین» است بروایت ابن عباس آورده، چنانچه آینده انشاء اللّه تعالی از عبارت «ذخائر العقبی» تصنیف محبّ طبری خواهی دانست.

اما ابن السری، پس این حدیث شریف را در «کتاب السنّه [1]» بروایت جناب

أمیر المؤمنین علیه السّلام اخراج نموده، کما ستعرف من عبارة المحبّ الطبری فی «ذخائر العقبی».

أما عاصمی، پس این حدیث شریف را در «زین الفتی» در مشابهه جناب نوح و جناب أمیر المؤمنین علیهما السّلام بأسانید عدیده آورده، چنانچه گفته: [و أمّا السّفینة فقوله تعالی: وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنا وَ وَحْیِنا ، إلی قوله: و قال اللّه تعالی:

اِرْکَبُوا فِیها بِسْمِ اللّهِ مَجْراها وَ مُرْساها ، فمن رکب سفینة نوح نجا من الغرق و من تخلّف عنها صار من المغرقین. قوله تعالی: وَ نادی نُوحٌ ابْنَهُ وَ کانَ فِی مَعْزِلٍ یا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنا وَ لا تَکُنْ مَعَ الْکافِرِینَ ، إلی قوله: وَ حالَ بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ فَکانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ

فکذلک المرتضی رضوان اللّه علیه و أهل بیته کانوا سفینة نوح من رکبها نجا و ذلک

قوله صلّی اللّه علیه و آله و سلم مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح.

أخبرنی شیخی الإمام رحمة اللّه علیه، قال:

أخبرنا الشیخ أبو إسحاق ابراهیم بن جعفر الشّورمینی - رحمة اللّه علیه - قال أخبرنا أبو الحسن علی بن یونس بن الهیّاج الأنصاری، قال: حدّثنا الحسن بن عبد اللّه و عمران ابن عبد اللّه و عیسی بن علی و عبد الرّحمن (ابو عبد الرّحمن. ظ) النّسائیّ، قالوا: حدّثنا عبد الرّحمن ابن صالح، قال: حدّثنا علیّ بن عابس عن أبی اسحاق عن حنش، قال: رأیت أبا ذر متعلّقا بباب الکعبة و هو یقول: من یعرفنی فلیعرفنی و من لم یعرفنی فأنا أبو ذرّ، قال حنش: فحدّثنی بعض أصحابی أنّه سمعه یقول: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم: إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی فإنّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض، ألا و إنّ أهل بیتی فیکم مثل باب بنی إسرائیل و مثل سفینة نوح.

و أخبرنی شیخی الإمام رحمة اللّه علیه - قال: أخبرنا الشیخ إبراهیم بن جعفر الشّورمینی - رحمه اللّه - قال أخبرنا أبو الحسن علیّ بن یونس الأنصاری، قال: حدّثنا الحسن بن عبد اللّه و عمران بن عبد اللّه و عیسی بن علی و عبد الرحمن (ابو عبد الرحمن. ظ) قالوا: حدّثنا مسلم بن إبراهیم، قال: حدّثنا الحسن - یعنی ابن أبی جعفر - قال: حدّثنا علیّ بن زید عن

سعید بن المسیّب عن أبی ذرّ، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم: إنّما مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکب فیها نجی و من تخلّف عنها غرق و من قاتلنا فی آخر الزّمان کمن قاتلنا مع الزّمان.

و أخبرنی شیخی محمّد بن أحمد رحمه اللّه، قال: حدّثنا أبو سعید الرّازیّ الصّوفیّ، قال: حدّثنا محمّد بن أیّوب الرّازیّ قال: حدّثنا مسلم بن إبراهیم، قال:

حدّثنا حسن بن أبی جعفر، قال: حدّثنا أبو الصّهباء، عن سعید بن جبیر، عن ابن عبّاس قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکب فیها نجا و من تخلّف عنها غرق.

و أخبرنی شیخی محمّد بن أحمد - رحمه اللّه - قال: حدّثنا علیّ بن إبراهیم قال: حدّثنا أحمد بن محمّد بن بالویه، قال: حدّثنا جعفر بن محمّد، قال: أخبرنا محمد بن یحیی، قال: حدّثنا مسلم بن إبراهیم، قال: حدّثنا الحسن بن أبی جعفر، قال: حدّثنا علیّ بن زید عن سعید بن المسیّب، عن أبی ذرّ، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم و ذکر الحدیث بنحو الحدیث الأوّل. و أخبرنی شیخی محمّد بن أحمد رحمه اللّه، قال حدّثنا أبو سعید الرّازی الصّوفیّ. قال: قرئ علی أبی الحسن علی بن محمّد بن مهرویه القزوینی بها فی الجامع و أنا أسمع، قال: حدّثنا أبو احمد داود بن سلیمان الفرّاء (القزوینی. ظ) قال: حدّثنا علیّ بن موسی الرّضا، قال: حدّثنی أبی موسی بن جعفر عن أبیه جعفر بن محمّد، عن أبیه محمّد بن علی بن الحسین، عن أبیه علی بن الحسین عن أبیه الحسین بن علی، عن أبیه علی بن أبی طالب - کرّم اللّه وجوههم - قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها زجّ فی النّار. قلت: و المرتضی - رضوان اللّه علیه - لا یشکّ موحّد و لا ملحد أنّه من اهل بیت النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلم].

اما ابن أبی الفوارس الرازی، پس این حدیث شریف را در «أربعین» خود بحتم و جزم آورده، کما عرفت من عبارته الماضیة فی تخریج حدیث الثقلین، و ستعرف فیما بعد أیضا إنشاء اللّه تعالی.

أما ابن الاثیر الجزری، پس این حدیث شریف را در «نهایة اللّغة» ثابت نموده، چنانچه در کتاب مذکور گفته: [«زخخ».

فیه: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح

من تخلّف عنها زخّ به فی النّار، أی دفع و رمی، یقال زخّه یزخّه زخّا].

أما فخر الدین رازی، پس حدیث سفینه را در «مفاتیح الغیب» در تفسیر آیه مودّت ذکر نموده، کما ستسمع فیما بعد انشاء اللّه تعالی.

أما محمد بن طلحه شافعی پس حدیث سفینه را در ضمن أشعار مدح أهل بیت علیهم السّلام ثابت نموده، چنانچه در «مطالب السّئول فی مناقب آل الرّسول» گفته:

[یا رب بالخمسة أهل العبا ذوی الهدی و العمل الصّالح

و من هم سفن نجاة و من ولیّهم ذو متجر رابح

و من لهم مقعد صدق إذا قام الوری فی الموقف الفاضح

لا تخزنی و اغفر ذنوبی عسی أسلم من حرّ لظی اللافح

فإنّنی أرجو بحبّی لهم تجاوزا عن ذنبی الفادح

فهم لمن والاهم جنّة تنجیه من طائره البارح

و قد توسّلت بهم راجیا نجح سؤال المذنب الطالح

لعلّه یحظی بتوفیقه فیهتدی بالمنهج الواضح]

اما سبط ابن الجوزی، پس حدیث سفینه را در «تذکره خواص الامّه» آورده، چنانچه گفته:

[و ذکر أبو الفرج الأصبهانیّ فی کتاب «مرج البحرین» باسناده إلی أبی ذرّ، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح علیه السّلام، من رکب فیها نجی و من تخلّف عنها غرق].

اما حافظ کنجی شافعی، پس حدیث سفینه را بسند متّصل از جناب أبی ذرّ غفاری و نیز بسند دیگر از أبو سعید خدری روایت کرده، چنانچه در «کفایة الطالب» گفته:

[أخبرنا نقیب النّقباء أبو الحسن علیّ بن محمّد بن إبراهیم الحسینیّ و غیره بدمشق، و أخبرنا الحافظ یوسف بن خلیل الدّمشقی بحلب، قالوا: أخبرنا أبو الفرج یحیی بن محمود الثّقفیّ أخبرنا أبو عدنان و فاطمة بنت عبد اللّه، قالوا أخبرنا أبو بکر ابن زبده، أخبرنا الحافظ ابو القاسم سلیمان بن أحمد بن أیّوب الطبری (الطبرانی. ظ) حدّثنا الحسن بن أحمد بن منصور سجاده، حدّثنا عبد اللّه بن عبد القدّوس عن الأعمش

عن أبی اسحاق عن حنش بن المعتمر أنّه سمع أبا ذرّ الغفاریّ یقول: سمعت رسول اللّه صلعم یقول: مثل أهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنه هلک و مثل باب حطة فی بنی اسرائیل. أخرجه إمام الحدیث فی معجم شیوخه کما أخرجناه سواء، و رواه عن أبی سعید بسند آخر کما أخبرنا الحافظ أبو الحجّاج یوسف بن خلیل الدمشقی بحلب، قال أخبرنا الأمین أبو علی داود بن سلیمان بن أحمد و مولانا وزیر وزراء الشّرق و الغرب محیی الشّریعة نظام الملک أبی علی الحسن بن إسحاق، قال أخبرنا فاطمة الجوز دانیّة و خجستة الصالحیة، قالت أخبرنا أبو بکر بن زبدة أخبرنا الحافظ أبو القاسم سلیمان بن أحمد الطبرانی حدثنا محمّد بن عبد العزیز بن محمّد بن ربیعة (حدّثنا أبی. صح. ظ) حدّثنا عبد الرحمن بن أبی حمّاد المقری عن أبی سلمة الصّائغ عن عطیّة عن أبی سعید الخدری، قال: سمعت رسول اللّه صلعم یقول: إنّما مثل أهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنها غرق و إنّما مثل أهل بیتی فیکم مثل باب حطة فی بنی اسرائیل من دخله غفر له. قلت: هو فی هذه التّرجمة فی کتابه، و أمّا الکلام علی لفظه فظاهر عند أهل النّقل].

اما محب طبری، پس حدیث سفینه را بروایت ابن عبّاس در روایت جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام آورده، چنانچه در «ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی» گفته:

[ذکر انّهم کسفینة نوح علیه السّلام من رکبها نجا.

عن ابن عباس (رض) قال: قال رسول اللّه (صلی الله علیه و آله): مثل أهل بیتی کمثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنه غرق.

أخرجه الملاّ فی سیرته.

و عن علی (رض) قال: قال رسول اللّه (صلی الله علیه و آله): مثل أهل بیتی کمثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تعلّق بها فاز و من تخلّف عنها زجّ فی النّار.

أخرجه ابن السّری].

اما ابن منظور افریقی، پس این حدیث شریف را در «لسان العرب» آورده چنانچه در لغت «زخخ» گفته:

[و فی الحدیث: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من تخلّف عنها زخّ به فی النّار. أی دفع و رمی، یقال زخّه یزخّه زخّا].

اما صدر الدین حموی، پس این حدیث شریف را بروایت أبو سعید خدری

اخراج نموده، چنانچه در کتاب «فرائد السّمطین» علی ما نقل عنه آورده:

[أخبرنی الشّیخ الصّالح کمال الدّین أبو عبد اللّه محمّد بن محمّد بن علی الجوینی، فیما کتب إلیّ و أجاز لی فی روایته فی ذی الحجّة سنة أربع و ستّین و ستّمائه، قال: أنبأنا الإمام جمال الدّین أبو الفضل جمال ابن معین الطبری، قال: أنبأنا زاهر بن طاهر بن محمد المسلمی، أنبأنا أبو الفتح محمّد بن علی بن عبد اللّه المذکّر بهرات، قال: أنبأنا إسماعیل بن زاهر البوقانی فی کتابه، قال: أنبأنا أبو الحسن أحمد بن إبراهیم الأصفهانی، قال: نبأنا سلیمان بن أحمد الطبرانی، قال: نبأنا محمّد بن عبد العزیز الکلابی قال: أنبأنا عبد - الرّحمن بن حماد المقری عن أبی سلمة الصّائغ عن عطیة العوفی عن أبی سعید الخدری قال: سمعت رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) یقول: انّما مثل أهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح، من رکبها نجی و من تخلّف غرق و إنّما مثل أهل بیتی فیکم مثل باب حطة فی بنی إسرائیل من دخله غفر له].

و نیز حموی این حدیث شریف را بروایت حضرت أبی ذرّ اخراج نموده، کما عرفت فیما سبق. و از تصریح سلیمان بن إبراهیم بلخی در «ینابیع المودّة» واضح و لائحست که حموی این حدیث شریف را بروایت ابن عباس نیز اخراج نموده، کما ستعرف فیما بعد انشاء اللّه تعالی.

اما شهاب الدین محمود حلبی پس این حدیث را در ضمن نسخه تقلیدی که از جانب سلطان محمّد بن قلاوون بنام پسر او أحمد نوشته ثابت نموده، چنانچه در نسخه تقلید مذکور بعد ذکر جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مسطور است [صلّی اللّه علیه و علی آله سفن النّجاة المؤمنین من المخاوف المنقذین من المهالک].

و این تقلید را بالتّمام قلقشندی در کتاب «صبح الأعشی» وارد نموده.

أما نظام الدین الأعرج النّیسابوری، پس این حدیث شریف را در تفسیر «غرائب القرآن» آورده، چنانچه در تفسیر آیه مودّت گفته:

[قال بعض المذکّرین إنّ النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: مثل أهل بیتی کمثل سفینة نوح من رکب فیها نجی و من تخلّف عنها غرق، إلخ].

أما خطیب تبریزی پس این حدیث شریف را در «مشکاة المصابیح» در باب مناقب أهل بیت النبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آورده، چنانچه در ما سبق دانستی و آینده نیز إنشاء اللّه تعالی خواهی دانست.

أما حسن بن محمد الطیبی پس حدیث سفینه را در «کاشف - شرح مشکاة» ثابت نموده، چنانچه گفته: [قوله: و هو آخذ بباب الکعبة. أراد الرّاوی بهذا مزید توکید لإثبات هذا، و کذا أبو ذرّ اهتمّ بشأن روایته فأورده فی هذا المقام علی رءوس الاناس لیتمسّکوا به. و

فی روایة له بقوله: من عرفنی فأنا من قد عرفنی، و من أنکرنی فأنا أبو ذرّ، سمعت النّبیّ: ألا إنّ مثل أهل بیتی، الحدیث. أراد بقوله فأنا أبو ذرّ المشهود بصدق اللّهجة و ثقة الرّوایة و أنّ هذا حدیث صحیح لا مجال للرّد فیه. و هذا تلمیح إلی ما

روینا عن عبد اللّه بن عمرو بن العاص یقول: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: ما أظلّت الخضراء و لا أقلّت الغبراء أصدق من أبی ذر.

و فی روایة أبی ذرّ: من ذی لهجة أصدق و لا أوفی من أبی ذر، شبه عیسی بن مریم. فقال عمر بن الخطاب کالحاسد:

یا رسول اللّه! أ فتعرف ذلک؟ قال: ذلک فاعرفوه! أخرجه التّرمذیّ و حسّنه الصّغانی

فی «کشف الحجاب» شبه الدّنیا بما فیها من الکفر و الضلالات و البدع و الأهواء الزّائغة ببحر لجّیّ یّغشاه موج من فوقه موج من فوقه سحاب ظلمات بعضها فوق بعض، و قد أحاط بأکنافه و أطرافه الارض کلّها و لیس فیه خلاص و مناص إلاّ تلک السّفینة و هی محبّة اهل بیت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم].

أما جمال الدین زرندی، پس این حدیث شریف را بروایت أبی الطفیل از حضرت أبی ذرّ رضوان اللّه علیه آورده، چنانچه در «نظم درر السّمطین» زیر عنوان «ذکر وصاة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بأهلبیته و فضل مودّتهم و أنّ محبّتهم من الایمان باللّه تعالی و رسوله صلّی اللّه علیه و آله و سلّم» گفته:

[و عن أبی الطفیل أنّه رأی أبا ذرّ قائما و هو ینادی: من عرفنی فقد عرفنی و من لم یعرفنی فأنا جندب، ألا و أنا أبو ذرّ! سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم (یقول. صح. ظ) مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکب فیها نجا و من تخلّف عنها غرق و إنّ مثل أهل بیتی فیکم کمثل باب حطة].

و نیز زرندی در «نظم درر السّمطین» گفته: [القسم الثانی من السّمط الأوّل فی مناقب أمیر المؤمنین و إمام المتّقین عین مناهج الحقّ و الیقین و رأس الاولیاء و الصّدیقین زوج فاطمة البتول قرّة عین الرّسول ابن عمّه و باب مدینة علمه موازره و أخیه و قرّة عین صنو أبیه المرتضی المجتبی الّذی فی الدّنیا و الآخرة إمام سیّد و فی ذات اللّه سبحانه و تعالی و إقامة دینه قویّ أیّد ذی القلب العقول و الاذن الواعیة و الهمّة الّتی هی بالعهود و الزّمام وافیة یعسوب الدّین و أخی رسول ربّ العالمین.

محمّد العالی سرادق مجده علی قمّة العرش المجید تعالیا

علیّ علا فوق السموات قدره و من فضله نال المعالی الأمانیا

فأسّس بنیان الولایة متقنا و حاز ذووا التّحقیق منه الامانیا

اللّیث القاهر و العقاب الکاسی و السّیف البتور و البطل المنصور و الضیغم الهصور و السیّد الوقور و البحر المسجور و العلم المنشور و العباب الزاخر الخضم و الطّود الشّاهق الأشمّ و ساقی المؤمنین من الحوض بالأوفی و الاتمّ أسد اللّه الکرّار أبی الائمّة الاطهار المشرف بمزیّة

«من کنت مولاه فعلیّ مولاه» المؤیّد بدعوة

«اللّهم وال من والاه و عاد من عاداه» کاسر الانصاب و هازم الاحزاب المتصدّق بخاتمه فی المحراب فارس میدان الطعان و الضّراب هزبر کلّ عرین و ضرغام کلّ غاب الّذی کلّ لسان کلّ معتاب و مغتاب و بیان کلّ ذامّ و مرتاب عن قدح فی قدح معالیه لنقاء جنابه عن کلّ ذمّ و عاب المخصوص من الحضرة النبویّة بکرامة الاخوّة و الانتخاب المنصوص علیه بأنّه لدار الحکمة و مدینة العلم باب، و بفضله و اصطفائه نزل الوحی و نطق الکتاب، المکنی بأبی الرّیحانتین و أبی الحسن و أبی التراب.

هو النّبأ العظیم و فلک نوح و باب اللّه و انقطع الخطاب

و نیز زرندی در کتاب «الاعلام» گفته: [باب فی خلافة أمیر المؤمنین أبی - الحسن علی بن أبی طالب بن عبد المطلب الهاشمی رضی اللّه عنه، یجتمع مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فی عبد المطلب فهو ابن عمه و باب مدینة علمه و موازره و مواخیه و قرّة عین صنو أبیه و زوج فاطمة البتول و قرّة عین الرّسول، اوّل هذه الامّة إسلاما و

أوفاها عهدا و ذماما یعسوب الدّین مبیّن مناهج الحق و الیقین و رأس الاولیاء و الصّدّیقین و إمام البررة المتّقین البحر المسجور و العلم المنشور و اللّیث الهصور و السّیف البتور ذو الکرامات الظاهرة و البراهین القاطعة و الحجج البالغة أسد اللّه الکرّار أبو الائمّة الاطهار المخصوص من الحضرة النّبویّة بکرامة الاخوّة و الانتخاب والمنصوص علیه بأنّه لدار الحکمة و مدینة العلم باب المکنی بأبی الرّیحانتین و أبی الحسن و أبی التّراب.

هو النّبأ العظیم و فلک نوح و باب اللّه و انقطع الخطاب]

ازین دو عبارت واضح و لائحست که حافظ زرندی در مدح جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام شعر مشهور:

هو النّبأ العظیم و فلک نوح و باب اللّه و انقطع الخطاب

آورده و پر ظاهرست که این شعر بلا ارتیاب مثبت حدیث سفینه می باشد و إنشاء اللّه عنقریب خواهی دانست که قائل این شعر عمرو بن العاصست، فکن من المنتظرین.

اما علی همدانی، پس این حدیث شریف را بروایت جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام آورده، چنانچه در کتاب «مودّة القربی» در مودّت ثانیه گفته:

[و عن علی علیه السّلام، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: مثل أهل بیتی کمثل سفینة نوح من تعلّق (بها. صح. ظ) نجا و من تخلّف عنها زخّ فی النار].

و نیز علی همدانی این حدیث شریف را بروایت جناب أبو ذرّ رضوان اللّه علیه آورده، چنانچه در کتاب «مودّة القربی» در مودّت ثانیه عشر گفته: [

عن أبی ذر رضی اللّه عنه: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: مثل أهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح من رکبها نجا و من رغب عنها غرق].

اما نور الدین هیتمی، پس این حدیث شریف را در کتاب «مجمع الزّوائد» علی ما نقل عنه بروایت ابن الزّبیر و حضرت أبی ذرّ رضوان اللّه علیه آورده و آن را از علمای کبار خود مثل بزّار و طبرانی و أبو یعلی و أحمد بن حنبل نقل کرده.

اما سید شریف جرجانی، پس این حدیث شریف را در حاشیه خود بر «مشکاة»

ثابت نموده، چنانچه در حاشیه مذکوره بشرح

قول حضرت أبی ذرّ (رض): سمعت النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: ألا إنّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح، الخ، گفته:

[قوله سمعت النّبیّ إلخ، و

فی روایة قال من عرفنی فأنا من عرفنی و من أنکرنی فأنا أبو ذرّ، سمعت النّبیّ إلخ. کان مشهورا بصدق اللّهجة،

قال صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: ما أظلّت الخضراء و لا أقلّت الغبراء أصدق من أبی ذرّ].

اما ابو العباس قلقشندی پس این حدیث شریف را در کتاب «صبح الأعشی» در دو مقام ذکر نموده کما لا یخفی علی من راجعه.

اما خواجه پارسا البخاری، پس حدیث سفینه را در «فصل الخطاب» ثابت نموده، چنانچه نقلا عن «تفسیر الرازی» گفته:

[و سمعت بعض المذکّرین یقول انّ الرسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: مثل أهل بیتی کمثل سفینة نوح علیه الصلوة و السلام من رکب فیها نجا] إلخ.

اما ابن حجه حموی، پس این حدیث شریف را در عهدی که از جانب مستعین باللّه العباسی بنام مظفّر شاه نوشته ذکر نموده. چنانچه گفته: [نحمده حمد من علم انّ آل هذا البیت الشّریف کسفینة نوح و تعلّق بهم فنجا].

و این عهد را شیخ أبو العبّاس أحمد قلقشندی در کتاب «صبح الأعشی» بالتّمام نقل کرده، کما لا یخفی علی من راجع.

اما ملک العلماء دولت آبادی، پس این حدیث شریف را بکمال اهتمام ثابت نموده. چنانچه در «هدایة السّعدا» در جلوه ثالثه از هدایه ثانیه گفته: [اگر ایمان بخدا داری شرط ایمان بجا آر، در طوفان غوغاء آخر الزّمان «ظهر الفساد فی البرّ و البحر» فساد القلوب علی قدر فساد الزمان، غرق غرّه نگردی. فی «شرف النّبوة» و «المشکاة»:

روی أحمد عن أبی ذرّ أنّه قال آخذا بثیاب الکعبة: سمعت النبیّ یقول:

ألا! مثل أولادی (أهل بیتی. ظ) فیکم کمثل سفینة نوح فمن (من. ظ) رکبها نجا و من زاغ عنها هلک لأنّ من کان فی البحر فالسّفینة شرط النّجاة. و فی التشریح و نوح علیه السّلام لن یخرق سفینة و لا یعیبها واحد من الملاّحین و السّفینة إن صلح حالها

صلح حال نوح و إن غرقت دلّت علی عدم النّجاة، و قد أمر برکوب السّفینة لنجاتها و أهله (أهلها. ظ)، و المراد من هذا الحدیث نجاة المتبین (المتشبّثین. ظ) بأهله و عترته لیفوزوا برضوانه و جنّته. و فی التشریح عند ذکر هذا الحدیث و المأمور بمتابعته لا یصیر تبعا حتّی یتبعه و المندوب إلی إمامته لا یصیر مأموما حتّی یوافقه، فعلم کلّ عالم و فعل کلّ مؤمن دلّ علی مخالفة النّبیّ صلعم فهو زندقة و شیطنة. حاصل، مصطفی فرمود (صلعم): حبّ فرزندان من در ایمان شما شرط همچو کشتی نوحست، هر که در طوفان زمانه آخر که «أصبح الرّجل مؤمنا و أمسی کافرا» و بدار انجام و شور عام خواهد که ایمان سلامت برد او با ایشان با حرمت و رعایت باشد و هر که آواره و خراب و در پریشانی و بدبختی گرفتار شده هر آینه رعایت و محبّت رسول بگذارد و هلاک شود، چه گویم اگر که باشد و چه بود. و این حدیث نیز دلیلست که حبّ ایشان برای صحّت ایمان شرطست از آنکه روز طوفان نوح کشتی گرفتن شرط و علامت ایمان بوده، مؤمن و کافر از وی معلوم می شد، کقوله عز و جل: فَأَنْجَیْناهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ وَ أَغْرَقْنَا الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا إِنَّهُمْ کانُوا قَوْماً عَمِینَ ، یعنی روز طوفان شرط نجات از غرق کشتی بود و چون نوح بدید پسر را «وَ کانَ فِی مَعْزِلٍ یا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنا وَ لا تَکُنْ مَعَ الْکافِرِینَ»

أی پسر! بنشین بر کشتی که امروز نجات کشتیست، با کافران (مباش. صح. ظ)، لا عاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللّهِ إِلاّ مَنْ رَحِمَ ، نیست نجات امروز مگر کسی که توفیق نشستن کشتی یافت بر وی رحمت خداست. و امروز فرزندان رسول مانند کشتی نوح اند هر که گرفت ایمان بسلامت برد، و هر که گذشت هلاک و خراب گشت].

و نیز دولت آبادی در «هدایة السّعدا» در جلوه أولی از هدایت رابعه گفته:

[

و فی «شرف النّبوّة» و «المشکوة»: روی أحمد عن أبی ذرّ أنّه قال آخذا بباب الکعبة: سمعت النّبیّ یقول: مثل أولادی (أهل بیتی. ظ) فیکم کمثل سفینة نوح فمن (من. ظ) رکبها نجا و من زاغ عنها هلک. ترجمه: مصطفی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود: و در آن حال در کعبه گرفته بود [1] گفت مانند أولاد من در شما همچو کشتی نوح است،

پس هر که چنگ در زد در آن نجات یافت و هر که گذاشت در ضلالت هلاک شد، و این فرمان در وقت صحابه شده بود از آنکه مصطفی می دانست که در آخر الزّمان طول مدت شود از غیبت مصطفی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،

ظهر الفساد فی البرّ و البحر، فساد القلوب علی قدر فساد الزّمان، خیر القرون قرنی ثمّ من یلیه ثمّ من یلیه ثمّ یفشو الکذب، آن روز دریای فساد زمانه در موج آید، و من کان فی البحر لا ینجو إلاّ بالسّفینة. و بیان این حدیث در جلوه اولی (ثالثه. ظ) از هدایت ثانیه گفته شد].

و نیز دولت آبادی در «هدایة السّعداء» در هدایت تاسعه گفته: [الجلوة السادسة (الثالثة. ظ) و العشرون فی عزّتهم بخطاب سفینة نوح] یعنی یکی از عزّت سادات آنست که مصطفی فرمود: أولاد من در شما مانند کشتی نوحست هر که گرفت رست، «بیت»:

چه غم دیوار امّت را که باشد چون تو پشتیبان چه باک از موج بحر آن را که باشد نوح کشتیبان

و هر که گذاشت هلاک شد. «مصراع»:

هر که بی کشتی در آید غرق در دریا شود و این تمام حدیث بنقل «شرف النبوّة» در جلوه ثالثه از هدایة ثانیه و نیز در جلوه اولی از هدایة رابعه گفتیم].

و نیز دولت آبادی در «هدایة السّعدا» در جلوه سادسه هدایة رابعه عشر گفته:

[و فی «شرف النّبوّة» و «المشکاة»: مثل أولادی (أهل بیتی. ظ) فیکم کمثل سفینة نوح فمن (من. ظ) رکبها نجا و من ترکها هلک].

أما ابن الصباغ مالکی، پس این حدیث شریف را بروایت حضرت أبی ذرّ رضوان اللّه علیه آورده، چنانچه در «فصول مهمّه» در ذکر فضائل أهل بیت علیهم السلام گفته: [تنبیه علی ذکر شیء ممّا جاء فی فضلهم و فضل محبّیهم.

عن رافع مولی أبی ذرّ قال: صعد أبو ذر علی عتبة باب الکعبة و أخذ بحلقة الباب و أسند ظهره إلیه و قال:

أیّها النّاس! من عرفنی فقد عرفنی و من أنکرنی فأنا أبو ذرّ سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح، من رکبها نجا، و من تخلّف عنها زجّ فی النّار،

و سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: اجعلوا أهل بیتی منکم مکان الرّأس من الجسد و مکان العینین من الرّأس، فانّ الجسد لا یهتدی إلاّ بالرّأس و لا یهتدی الرّأس إلاّ بالعینین].

أما میبذی، پس این حدیث شریف را در فواتح «شرح دیوان منسوب بجناب أمیر المؤمنین علیه السّلام» بروایت أبی ذرّ رضوان اللّه علیه آورده، چنانچه در کتاب مذکور بعد ذکر حدیث ثقلین گفته: [و أحمد از أبو ذرّ غفاری رضی اللّه عنه روایت کند که نبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرموده:

ألا إنّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک].

أما اختیار الدین بن غیاث الدّین الهروی، پس این حدیث شریف را در کتاب «أساس الاقتباس» آورده چنانچه در کلمه رابعه افتتاح بعد ذکر آیات گفته:

[«الاحادیث»:

مثل أهل بیتی کمثل سفینة نوح من رکب فیها نجا و من تخلّف عنها غرق].

أما صفوری، پس حدیث سفینه را در «نزهة المجالس» آورده چنانچه در باب مناقب جناب سیّده علیها السّلام گفته:

[و عن النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها سلم و من تخلّف عنها زجّ فی النّار].

اما محمود بن احمد گیلانی، پس حدیث سفینه را در «مناظر الانشا» آورده چنانچه در کتاب مذکور در أمثله بودن مشبّه و مشبّه به حسّی و وجه شبه عقلی گفته: [مثال دیگر: چنانکه رسالت پناه علیه من الصّلوة افضلها و من التّحیّات أکملها فرموده است:

(مثل ظ.) أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها فیها نجا و من تخلّف عنها غرق. تشبیه کرده است اهل بیت را بسفینه نوح علیه السّلام و هر دو حسّی اند و وجه شبه ما بینهما سبب حصول نجاتست که عقلیست] انتهی.

اما سخاوی پس در جمع طرق این حدیث شریف سعی مشکور و جهد موفور بعمل آورده و بنقل ألفاظ و سیاقات و إثبات أسمای مخرّجین و روات آن مسلک أحبار کبار خود سپرده، چنانچه در کتاب «استجلاب ارتقاء الغرف بحبّ أقرباء الرّسول و ذوی الشرف» در باب سادس کتاب مذکور که آن را معنون باین عنوان نموده «باب الأمان ببقائهم و النّجاة فی اقتفائهم» می گوید:

[و عن أبی إسحاق السّبیعی عن حنش بن

المعتمر الصّنعانی عن أبی ذرّ رضی اللّه عنه، سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح فی قومه من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق، و مثل حطة لبنی اسرائیل.

أخرجه الحاکم من وجهین عن أبی اسحاق، هذا لفظ أحدهما و لفظ الآخر: ألا إنّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح. و ذکره دون قوله «و مثل حطة» إلی آخره، و کذا هو عند أبی یعلی فی مسنده. و

أخرجه الطبرانیّ فی معجمه الأوسط و الصّغیر من طریق الأعمش عن أبی اسحاق و قال: إنّ عبد اللّه بن عبد القدّوس تفرّد به عن الأعمش، و رواه فی الأوسط أیضا من طریق الحسن بن عمرو الفقیمی عن أبی اسحاق و من طریق سمّاک بن حرب عن حنش. و أخرجه أبو یعلی أیضا من حدیث أبی الطفیل عن أبی ذرّ رضی اللّه عنه بلفظ انّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکب فیها نجا و من تخلّف عنها غرق و انّ مثل أهل بیتی مثل باب حطة. و أخرجه البزّار من طریق سعید بن المسیّب عن أبی ذرّ نحوه،

و عن أبی الصّهباء عن سعید بن جبیر عن ابن عبّاس رضی اللّه عنهما، قال قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق. أخرجه الطبرانی و أبو نعیم فی «الحلیة» و البزّار و غیرهم،

و عن عبد اللّه بن الزبیر رضی اللّه عنهما انّ النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها سلم و من ترکها غرق، رواه البزّار.

و عن أبی سعید الخدری رضی اللّه عنه: سمعت النّبیّ صلی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: إنّما مثل أهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنها غرق و انّما مثل أهل بیتی فیکم مثل باب حطة فی بنی اسرائیل من دخله غفر له. رواه الطبرانیّ فی الصّغیر و الأوسط، و بعض هذه الطرق یقوّی بعضا].

اما کاشفی، پس این حدیث شریف را در «رساله علیّه فی الأحادیث النّبویّة» ثابت کرده، چنانچه گفته: [امّا روز عاشورا بود که کشتی نوح بکوه جودی قرار گرفت و هم درین روز بود که کشتی

«مثل أهل بیتی کمثل سفینة نوح من رکب فیها نجا» بطوفان بلا در دشت کربلا غرقه شد و تا روز قیامت درد مصیبت عترت بر جان پژمرده این امت مانده است].

و نیز کاشفی این حدیث شریف را در نظم هم ثابت نموده چنانچه در رساله علیه

زیر عنوان فضیلت اهل بیت کرام گفته:

هم الکلمات الطیّبات الّتی بها یتاب علی الخاطی فیحبی و یزلف

هم البرکات النّازلات علی الوری تعمّ جمیع المسلمین و تکنف

هم الباقیات الصّالحات بذکرها لذاکرها خیر الثّواب یضعّف

هم الحرم المأمون من أجل أهله و أعداؤه من حوله یتخطف

هم الوجه وجه اللّه و الجنب جنبه و هم فلک نوح خاب عنه المخلّف]

و نیز کاشفی در آخر «رساله علیّه» گفته: [أی عزیز! این راه را بی حمایت رهبری نتوان رفت، که در هر قدمی خطریست، و هر که در ظلّ دولت صاحبدلی باشد همان مثال متابعان نوح (علیه السلام) آید.

بهر آن فرمود پیغمبر که من همچو کشتی ام بطوفان زمن

ما و أهل بیت [1]

چون کشتی نوحهر که دست اندر زند یابد فتوح]

اما جلال الدین سیوطی پس حدیث سفینه را بوجوه سدیده در کتب عدیده خود آورده چنانچه در تفسیر «درّ منثور» گفته:

[و أخرج الحاکم عن أبی ذرّ - رحمه اللّه - قال: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنها غرق].

و نیز سیوطی در «جامع صغیر» گفته:

[إنّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک.(ک) عن أبی ذرّ].

و نیز سیوطی در «جامع صغیر» گفته:

[مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق. البزّار عن ابن عبّاس و عن ابن الزبیر. (ک)

عن أبی ذرّ].

و نیز سیوطی در «خصائص کبری» گفته:

[و أخرج أبو یعلی البزّار و الحاکم عن أبی ذرّ: سمعت النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: إنّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنها هلک].

و نیز سیوطی در «إحیاء المیت بفضل اهل البیت» گفته: [الحدیث الرابع و العشرون [1].

أخرج البزّار عن عبد اللّه بن الزّبیر أنّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها نجی و من ترکها غرق. الحدیث الخامس و العشرون.

أخرج البزّار عن ابن عبّاس، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق. الحدیث السّادس و العشرون.

أخرج الطبرانیّ عن أبی ذرّ: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: مثل أهل بیتی کمثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک و مثل باب حطة فی بنی اسرائیل. الحدیث السّابع و العشرون.

أخرج الطبرانیّ فی «الأوسط» عن أبی سعید الخدری: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: إنّما مثل أهل بیتی کمثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق و إنّما مثل أهل بیتی فیکم کمثل حطّة فی بنی اسرائیل، من دخل غفر له].

و نیز سیوطی در «نهایة الإفضال فی تشریف الآل» گفته:

[عن أبی ذر - رضی اللّه عنه - أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: انّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک. أخرجه الحاکم و هو صحیح].

و نیز سیوطی در «اساس» گفته:

[عن عبد اللّه بن الزبیر أنّ النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال:

مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من ترکها غرق. رواه البزّار فی مسنده،

و

أخرج ابن مردویه مثله من حدیث علی و ابن عباس عن أبی ذرّ: سمعت النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

یقول: ألا إنّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق و من قاتلنا فی آخر الزّمان کان کمن قاتل مع الدّجال. رواه البزّار و أبو یعلی فی مسندیهما و الطبرانیّ فی «الأوسط» و الحاکم و صحّحه].

اما سمهودی، پس این حدیث شریف را بکمال اهتمام إثبات نموده، چنانچه در «جواهر العقدین» گفته: [الذّکر الخامس: ذکر

أنّهم أمان الامّة و أنّهم کسفینة نوح علیه السّلام من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق].

و نیز در «جواهر العقدین» گفته:

[و عن أبی اسحاق السّبیعی، عن حنش بن المعتمر الصّنعانی، عن أبی ذرّ - رضی اللّه عنه - سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: مثل أهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلف عنها غرق و مثل حطّة لبنی اسرائیل. أخرجه الحاکم من وجهین عن أبی اسحاق. هذا لفظ أحدهما و لفظ الآخر:

ان مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح. و ذکره دون قوله «و مثل حطّة» الی آخره.

و کذا هو عند أبی یعلی فی مسنده. و

أخرجه الطبرانی فی الصّغیر و الاوسط من طریق الاعمش عن أبی اسحاق و قال: انّ عبد اللّه بن عبد القدّوس تفرّد به عن الاعمش. و رواه فی الأوسط أیضا من طریق الحسن بن عمرو الفقیمی، و أبو نعیم عن أبی اسحاق و من طریق سمّاک بن حرب عن حنش. و أخرجه أبو یعلی أیضا من حدیث أبی الطفیل عن أبی ذرّ - رضی اللّه عنه - بلفظ انّ أهل بیتی فیکم مثل باب حطة. و أخرجه البزّار من طریق سعید بن المسیب عن أبی ذرّ نحوه. و کذا أخرجه الفقیه أبو الحسن بن المغازلی و زادوا: من قاتلنا آخر الزّمان فکأنّما قاتل مع الدّجال.

و عن أبی الصّهباء عن سعید ابن جبیر عن ابن عباس رضی اللّه عنهما، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح، من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق. أخرجه الطبرانیّ و أبو نعیم فی «الحلیة» و البزّار و غیرهم.

و

أخرجه الفقیه أبو الحسن بن المغازلی فی «المناقب» من طریق بشر بن الفضل (المفضل. ظ) قال: سمعت الرّشید یقول: سمعت المهدیّ یقول: سمعت المنصور یقول: حدّثنی أبی عن أبیه - رضی اللّه عنه - قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: مثل أهل بیتی

مثل سفینة نوح من رکبها نجا.

و عن عبد اللّه بن الزّبیر - رضی اللّه عنهما - أنّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم قال: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها نجی و من ترکها غرق. رواه البزّار.

و عن أبی سعید الخدری - رضی اللّه عنه - سمعت النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: إنّما مثل أهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنها غرق و إنّما مثل أهل بیتی فیکم مثل باب حطة فی بنی إسرائیل من دخله غفر له. رواه الطبرانیّ فی الصّغیر و الأوسط].

أما ابن حجر هیتمی مکی، پس این حدیث شریف را در «صواعق محرقه» در باب حادی عشر فی فضائل أهل بیت النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بالتّکرار ثابت نموده، چنانچه در فصل أوّل باب مذکور که در آن آیات وارده در شأن اهل بیت علیهم السّلام ذکر کرده در تحت آیه سابعه گفته:

[و جاء من طرق عدیدة یقوی بعضها بعضا: إنّما مثل أهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح من رکبها نجا. و فی روایة مسلم: و من تخلّف عنها غرق.

و فی روایة: هلک، و إنّما مثل أهل بیتی فیکم مثل باب حطة فی بنی اسرائیل من دخله غفر له. و فی روایة: غفر له الذّنوب].

و نیز ابن حجر در صواعق در فصل ثانی در باب حادی عشر که در آن احادیث وارده در شأن أهل بیت علیهم السّلام ذکر کرده، گفته: [الحدیث الثانی.

أخرج الحاکم عن أبی ذرّ أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: إنّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک.

و فی روایة للبزّار: عن ابن عبّاس و عن ابن الزّبیر و للحاکم عن أبی ذرّ أیضا: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق].

و نیز ابن حجر در «منح مکّیّه بشرح قصیده همزیّه» این حدیث را ثابت نموده و بصحّت آن معترف گردیده، چنانچه در شرح شعر

آل بیت النّبیّ طبتم و طاب ال مدح لی فیکم و طاب الرّثاء

گفته:

[و صحّ حدیث إنّ مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک].

أما علی متقی پس در «کنز العمّال» این حدیث شریف را بطرق عدیده و سیاقات

سدیده آورده، چنانچه در کتاب مذکور در کتاب الفضائل در فصل اوّل باب خامس گفته:

[إنّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنها هلک (ک) [1] عن أبی ذرّ].

و نیز در «کنز العمّال» گفته:

[مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق. البزّار عن ابن عبّاس و عن ابن الزّبیر (ک) [2] عن أبی ذرّ.

و نیز در «کنز العمّال» گفته:

[إنّما مثل أهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک.

و ابن جریر عن أبی ذرّ: مثل أهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح من رکب فیها نجی و من تخلّف عنها هلک و مثل باب حطّة فی بنی إسرائیل (طب) [3] عن أبی ذرّ].

اما محمد طاهر فتنی، پس در «مجمع البحار» این حدیث شریف را آورده، چنانچه در کتاب مذکور در لغت «زخخ» گفته: [(یه) [4]:

مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من تخلّف عنها زخّ به فی النّار. أی وقع و رمی. من زخّه یزخّه].

اما شیخ بن عبد اللّه بن شیخ بن عبد اللّه العیدروس الیمنی، پس حدیث سفینه را در «عقد نبوی و سرّ مصطفوی» آورده و تصریح بصحّت آن کرده، چنانچه گفته:

[و صحّ حدیث إنّ مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک].

و نیز در «عقد نبوی» گفته: [و وجه تشبیههم بالسّفینة أنّ من أحبّهم و عظمهم شکرا لنعمة مشرّفهم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و أخذا بهدی علمائهم نجا من ظلمات المخالفات، و من تخلّف عن ذلک غرق فی بحر ظلمات کفر النعم و هلک فی مفاوز الطغیان].

اما کمال الدین جهرمی، پس این حدیث شریف را در «براهین قاطعه» مکرّر ثابت نموده، چنانچه در کتاب مذکور در تفسیر آیه هفتم از آیات فضائل أهل بیت علیهم السّلام گفته: [و از طرق متعدّده که بعضی از آن مقوّی بعضست وارد شده که مثل أهل بیت من در میان شما مثل کشتی نوحست، هر کس که بر آن سوار شد نجات یافت. و در

روایت مسلم آنست که

«و من تخلف عنها غرق» و هر کس که از آن تخلّف کرد غرق شد. و در روایت دیگر: هر کس که تخلف کرد هلاک شد و جز این نیست که مثل اهل بیت من در میان شما مثل باب حطه است در میان بنی اسرائیل که هر کس در آن باب در آمد آمرزیده شد. و در یک روایت آنکه گناهان وی آمرزیده شد].

و نیز در آن گفته: [و أمّا وجه تشبیه أهل بیت بکشتی نوح آنست که هر کس اهل بیت پیغمبر را دوست دارد و تعظیم ایشان کند و پیروی علمای ایشان نماید شکر نعمت خدا و رسول خدا بجا آورده باشد و از ظلمت مخالفان نجات خواهد یافت و هر کس که ازین معنی تخلف کند در بحر کفران نعمت غرق خواهد شد و در بیابان طغیان هلاک خواهد گشت].

و نیز در «براهین قاطعه» در ذکر أخبار وارده در شأن أهل بیت علیهم السّلام گفته:

[حدیث دوم. مروی ست بروایت حاکم از أبو ذرّ رضی اللّه عنه که رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فرمود:

مثل أهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک.

مثل و شان أهل بیت من در میان شما مثل کشتی نوحست که هر کس که بر آن کشتی سوار شد نجات یافت و هر کس که تخلّف ورزید و تقاعد جست از آن هلاک شد. و در روایت بزّار از ابن عبّاس و ابن زبیر - رضی اللّه عنهم - و در روایت حاکم از ابو ذرّ نیز وارد شده باین طریق که: مثل اهل بیت من مثل کشتی نوحست هر کس که بر آن سوار شد نجات یافت و هر کس که تخلّف ورزید غرق شد].

اما جمال الدین محدث، پس این حدیث شریف را در صدر کتاب «الأربعین» در ضمن أوصاف جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام ثابت نموده، چنانچه گفته: [هذه أربعون حدیثا فی مناقب أمیر المؤمنین و إمام المتّقین و یعسوب المسلمین و رأس الأولیاء و الصّدّیقین و مبیّن مناهج الحقّ و الیقین کاسر الأنصاب و هازم الأحزاب المتصدّق فی المحراب، فارس میدان الطعان و الضّراب، المخصوص بکرامة الاخوّة و الانتجاب المنصوص علیه بأنّه لدار الحکمة و مدینة العلم باب، و بفضله و اصطفائه نزل الوحی و نطق الکتاب، المکنی بأبی الریحانتین و أبی تراب،

هو النّبأ العظیم و فلک نوح و باب اللّه و انقطع الخطاب]

اما علی قاری پس این حدیث شریف را در «مرقاة - شرح مشکاة» ثابت نموده و بنقل افادات بعض علمای أعلام خود در تشیید مبانی آن کما ینبغی افزوده، چنانچه در کتاب مذکور گفته: [«و عن أبی ذر» قال المؤلّف: هو جندب بن جنادة الغفاریّ، و هو من أعلام الصحابة و زهّادهم، أسلم قدیما بمکّة، و یقال کان خامسا فی الإسلام ثمّ انصرف إلی قومه فأقام عندهم إلی أن قدم المدینة علی النّبی صلّی اللّه علیه و سلم بعد الخندق ثمّ سکن الرّبذة إلی أن مات بها سنة اثنین و ثلاثین فی خلافة عثمان، و کان یتعبّد قبل مبعث النّبی صلّی اللّه علیه و سلم روی عنه خلق کثیر من الصّحابة و التّابعین «أنّه قال» أی أبو ذرّ و «هو آخذ» أی متعلّق «بباب الکعبة»، قال الطیبیّ: أراد الرّاوی بها مزید توکید لإثبات هذا الحدیث و کذا أبو ذرّ اهتمّ بشان روایته فأورده فی هذا المقام علی رءوس الانام لیتمسکوا به «سمعت النّبی» و فی نسخة صحیحة:

«رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم یقول:

ألا! إنّ مثل أهل بیتی» بفتح المیم و المثلّثة أی شبههم

«فیکم مثل سفینة نوح» أی فی سببیّة الخلاص من الهلاک إلی النّجاة

«من رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک» فکذا من التزم محبّتهم و متابعتهم نجا فی الدّارین و إلاّ فهلک فیهما و لو کان یفرق المال و الجاه أو أحدهما «رواه أحمد» و کذا الحاکم لکن بدون لفظ «انّ»، قال الطیبی و

فی روایة اخری لأبی ذرّ یقول: من عرفنی فأنا من قد عرفنی و من أنکرنی فأنا أبو ذرّ سمعت النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلم یقول: ألا! إنّ مثل أهل بیتی، الحدیث. أراد بقوله: فأنا من قد عرفنی، و بقوله: فأنا أبو ذرّ، أنا المشهور بصدق اللّهجة و ثقة الرّوایة، و انّ هذا الحدیث صحیح لا مجال للرّدّ فیه. و هذا تلمیح إلی ما

روینا عن عبد اللّه بن عمرو بن العاص قال: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم یقول: لا أظلّت الخضراء و لا أقلّت الغبراء أصدق من أبی ذرّ،

و فی روایة لأبی ذرّ: من ذی لهجة أصدق و لا أوفی من أبی ذرّ شبه عیسی ابن مریم. فقال عمر بن الخطاب - کالحاسد! - یا رسول اللّه! أ فتعرف ذلک له؟ قال:

أعرف ذلک فاعرفوه! أخرجه التّرمذیّ و حسّنه الصّغانی فی کشف الحجاب].

اما مناوی، پس این حدیث شریف را در «کنوز الحقائق» آورده، چنانچه

در کتاب مذکور در أحادیث حرف المیم گفته:

[مثل عترتی کسفینة نوح من رکب فیها نجا (ثعلبی)].

اما مجدد سهرندی، پس حدیث سفینه را در خاتمه «رساله کلامیه» خود آورده، چنانچه گفته:

[و عن أبی ذرّ أنّه قال و هو آخذ بباب الکعبة: سمعت النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: ألا! إنّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک].

أما محمد صالح ترمذی، پس این حدیث شریف را در کتاب «مناقب مرتضوی» آورده، چنانچه در باب دوم آن گفته: [«منقبت»:

قال النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: ألا! إنّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک. «ترجمه»:

در «مسند أحمد بن حنبل» و «مشکاة» و «شرف النّبوّة» و «هدایة السّعداء» از أبی ذرّ غفاری - رضی اللّه عنه - مرویست که او در کعبه را گرفته می گفت: شنیدم از رسول که می فرمود مثل أهل بیت من در شما مثل سفینه نوحست، هر که سوار شد بر آن کشتی خلاصی یافت و هر که تخلّف کرد هلاک شد].

اما أحمد بن الفضل المکی، پس این حدیث را بروایات عدیده و طرق سدیده در کتاب «وسیلة المآل فی عدّ مناقب الآل» آورده، چنانچه در کتاب مذکور گفته:

[و عن ابن عبّاس - رضی اللّه عنهما - قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم: مثل أهل بیتی کمثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنها غرق. و أخرجه الملاّ فی سیرته و الطبرانیّ و أبو نعیم و البزّار و غیرهم. و أخرج أبو الحسن المغازلیّ فی «المناقب» من طریق بشر بن الفضل، قال: سمعت الرّشید یقول: سمعت المهدیّ یقول: سمعت المنصور یقول: حدّثنی أبی عن أبیه عن ابن عبّاس - رضی اللّه عنهما - قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تأخّر عنها هلک.

و

عن ابن الزّبیر - رضی اللّه عنهما - قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها سلم و من ترکها غرق. أخرجه البزّار.

و عن علی - کرّم اللّه وجهه - قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تعلّق

بها فاز و من تأخّر عنها زجّ فی النّار. أخرجه ابن السّری.

و عن أبی ذرّ الغفاری - رضی اللّه عنه - قال: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم یقول: مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح فی قومه من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق، و مثل حطة بنی اسرائیل. أخرجه الحاکم،

و

أخرج أبو یعلی عن أبی الطفیل عن أبی ذر - رضی اللّه عنه - و لفظه: انّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح، من رکب فیها نجا، و من تخلف عنها غرق و إنّ مثل أهل بیتی فیکم مثل باب حطة.

و أخرج أبو الحسن المغازلیّ عنه و زاد فیه: و من قاتلنا آخر - الزّمان فکأنّما قاتل مع الدّجال.

و عن أبی سعید الخدری - رضی اللّه عنه - قال: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: إنّما مثل أهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح من رکب فیها نجی و من تخلّف عنها غرق و إنّما مثل أهل بیتی فیکم باب حطّة فی بنی إسرائیل من دخله غفر له.

رواه الطبرانی فی الاوسط و الصّغیر].

أما شیخ عبد الحق الدهلوی، پس حدیث سفینه را در رساله «تحقیق الاشاره الی تعمیم البشاره» آورده، چنانچه گفته:

[إنّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلف عنها هلک. رواه الحاکم فی «المستدرک» و ابن جریر عن أبی ذرّ. و فی روایة البزّار عن ابن عبّاس و ابن الزبیر - رضی اللّه عنه - «غرق» بدل «هلک»].

و نیز عبد الحق دهلوی این حدیث شریف را در «لمعات - شرح مشکاة» ثابت نموده، چنانچه در شرح این حدیث گفته:

[قوله: و هو آخذ بباب الکعبة، و زاد فی روایة: و هو أی أبو ذرّ یقول: من عرفنی فأنا من قد عرفنی و من أنکرنی فأنا أبو ذرّ

أی المشهور بصدق اللهجة - تلمیحا إلی

قوله ما أظلّت الخضراء و لا أقلّت الغبراء علی أصدق لهجة من أبی ذر].

و نیز عبد الحق دهلوی این حدیث شریف را در «أشعة اللّمعات - ترجمه مشکاة» ثابت نموده، چنانچه گفته: [و عن أبی ذرّ، قال و هو آخذ بباب الکعبة:

سمعت النّبیّ. روایتست از أبی ذرّ که وی گفت و حال آنکه وی گیرنده است در کعبه را: شنیدم پیغمبر را

صلّی اللّه علیه و سلم یقول: ألا! إنّ مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح.

می گفت آن حضرت: آگاه باشید که حال عجیب و داستان أهل بیت من در میان شما

بمثل و داستان کشتی نوحست، من رکبها نجا، کسی که سوار شد کشتی نوح را رستگار شد، و من تخلّف عنها هلک، و کسی که پس ماند و سوار نشد آن را هلاک شد.

رواه أحمد].

و نیز عبد الحق دهلوی در «رجال مشکاة» در ترجمه جناب فاطمه سلام اللّه علیها گفته: [و فضائل فاطمة کثیرة لا تعدّ و لا تحصی، منها ما جاء مجملا فی عنوان أهل البیت، مثل

قوله صلّی اللّه علیه و سلم: انّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنها هلک. و زاد فی روایة: و مثل باب حطة].

و نیز عبد الحق دهلوی در رساله «مناقب أهل البیت علیهم السّلام» این حدیث را نظما ثابت نموده، چنانچه در آخر آن گفته:

[بحمد اللّه این نامه اتمام یافت بتوفیق ایزد سرانجام یافت

اگر چند از روی صنعت کمست ز بار تکلّف نه پشتش خم ست

ولی بارهای دو عالم بر اوست شرفنامه نسل آدم در اوست

غریق گنه را بوی التجا چو کشتی نوح، إن رکب قد نجا]

أما عزیزی پس این حدیث شریف را در «سراج منیر - شرح جامع صغیر» إثبات نموده و بنقل تصحیح آن از حاکم در تشیید مبانی آن افزوده، چنانچه در کتاب مذکور گفته:[

«إنّ مثل أهل بیتی» هم علیّ و فاطمة و ابناهما و بنوهما

«فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک» قال المناویّ: وجه الشبه بینهما أنّ النّجاة ثبتت لأهل سفینة نوح فأثبت لامّته بالتّمسّک بأهلبیته النّجاة، انتهی، و لعلّ المقصود من الحدیث الحثّ علی إکرامهم و احترامهم و اتّباعهم فی الرّأی «ک» عن أبی ذرّ].

و نیز عزیزی در «سراج منیر» گفته:[

«مثل أهل بیتی» زاد فی روایة: فیکم

«مثل سفینة نوح» فی روایة: فی قومه

«من رکبها نجی و من تخلّف عنها غرق» قال المناویّ: و لهذا ذهب جمع إلی أنّ قطب الأولیاء فی کلّ زمن لا یکون إلاّ منهم «البزّار عن ابن عبّاس و عن ابن الزّبیر، (ک) عن أبی ذرّ» و قال صحیح].

أما محمد بن أبی بکر الشلی، پس این حدیث شریف را بروایات عدیده و سیاقات

سدیده در کتاب «مشرع رویّ» آورده، چنانچه در کتاب مذکور زیر عنوان «فضل أهل البیت» گفته:

[و قال صلّی اللّه علیه و سلم: مثل أهل بیتی فیکم کسفینة نوح فی قومه من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق و مثل حطة لبنی إسرائیل.

و قال صلّی اللّه علیه و سلم: ألا إنّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکب فیها نجی و من تخلّف عنها غرق.

و قال صلّی اللّه علیه و سلم: إنّ مثل أهل بیتی فیکم مثل باب حطة،

و قال صلّی اللّه علیه و سلم: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق،

و فی روایة: و من تأخّر عنها هلک.

و قال صلّی اللّه علیه و سلّم: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها نجا.

و قال صلّی اللّه علیه و سلم: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها سلم و من ترکها غرق.

و قال صلّی اللّه علیه و سلم: إنّما مثل أهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنها غرق. و إنّما مثل أهل بیتی فیکم مثل باب حطة فی بنی إسرائیل من دخله غفر له].

و نیز شلی در «مشرع رویّ» این حدیث را بعنوان نظم ثابت نموده، چنانچه بعد ذکر بعض روایات حدیث کسا گفته: [و فی أهل الکساء یقول الشّاعر:

بأبی خمسة هم جنبوا الرّج س کرام و طهّروا تطهیرا

من تولاّهم تولاّه ذو العر ش و لقّاه نضرة و سرورا

و علی مبغضیهم لعنة اللّ ه و أصلاهم الملیک سعیرا

و قال:

أ عاذل! إنّ کساء التّقی کسانی حبّی لأهل الکساء

سفینة نوح و من یعتصم بحبلهم یعتلق بالنّجا]

أما محمد بن محمد بن سلیمان المغربی، پس این حدیث شریف را در کتاب «جمع الفوائد» آورده، چنانچه در کتاب مذکور در مناقب أهل البیت علیهم السّلام گفته:

[ابن الزّبیر، رفعه: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من ترکها غرق. البزّار زاد فی الاوسط: نجی و إنّما مثل أهل بیتی فیکم مثل باب حطة فی بنی - إسرائیل من دخله غفر له].

أما محمود شیخانی قادری، پس این حدیث شریف را در «صراط سویّ فی مناقب آل النبی» ثابت نموده و بروایات عدیده آورده، چنانچه در کتاب مذکور گفته:

[و اعلم أنّ أهل البیت أمان للامّة و أنّهم کسفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق].

و نیز در «صراط سویّ» گفته:

[و عن أبی ذرّ - رضی اللّه عنه - سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم یقول: مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح فی قومه من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق و مثل حطة لبنی إسرائیل، أخرجه الحاکم. هذا فی لفظ و

فی لفظ آخر: ألا! إنّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح. و زاد فی روایة أبی الحسن المغازلی: و من قاتلنا آخر الزّمان فکأنّما قاتل مع الدّجّال.

و عن أبی سعید الخدری رضی اللّه عنه: سمعت النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم یقول: إنّما مثل أهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف غرق، و إنّما مثل أهل بیتی فیکم مثل باب حطّة فی بنی اسرائیل، من دخله غفر له الذّنوب کما فی روایة].

و نیز قادری در «صراط سوی» در ذکر منصور دوانقی گفته:

[و من روایة المنصور و عدم العمل بها انّه کان یقول فی أکثر مجالسه: حدّثنی أبی عن أبیه عن ابن عبّاس، قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکب فیها نجا و من تأخر عنها هلک].

أما سهارنپوری، پس این حدیث شریف را بروایت حضرت أبی ذرّ - رضوان اللّه علیه - آورده چنانچه در «مرافض» در بیان أحادیث وارده در شأن أهل بیت علیهم السلام گفته:

[و عن أبی ذرّ أنّه قال و هو آخذ بباب الکعبة: سمعت النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم: ألا! إنّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک، رواه أحمد. گفت أبو ذر و حال آنکه وی گیرنده بود در کعبه را: شنیدم پیغمبر خدا صلّی اللّه علیه و سلّم را می گفت: آگاه باشید حال و داستان أهل بیت من در میان شما مثل حال و داستان کشتی نوحست، کسی که سوار شود کشتی نوح را رستگار شد، و کسی که باز ماند و سوار نشد هلاک گشت. روایت کرد این حدیث را أحمد].

أما مرزا محمد بن معتمد خان پس این حدیث شریف را در «نزل الأبرار بما

صحّ فی مناقب أهل البیت الاطهار» که در آن التزام ایراد أحادیث صحیحه نموده آورده چنانچه در کتاب مذکور گفته:

[و أخرج أحمد و ابن جریر و الحاکم عن أبی ذر (رض) أنّه قال و هو آخذ بباب الکعبة: سمعت النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم یقول: ألا! إنّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک.

و فی روایة اخری عند الحاکم: غرق، بدل هلک، و هو عند البزّار عن عبد اللّه بن عباس و عبد اللّه بن الزبیر رضی اللّه عنهما].

و نیز مرزا محمد بدخشی این حدیث شریف را در «مفتاح النّجا» بطرق عدیده آورده، چنانچه در فصل ثانی باب اوّل گفته:

[و أخرج الإمام أبو عبد اللّه أحمد ابن محمّد بن حنبل الشّیبانی المروزیّ البغدادیّ فی مسنده و الإمام أبو جعفر محمّد بن جریر الطبریّ فی «تهذیب الآثار» و الحاکم فی «المستدرک» عن أبی ذرّ - رضی اللّه عنه - أنّه قال و هو آخذ بباب الکعبة: سمعت النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم یقول: ألا إنّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنها هلک.

و عند الطبرانی فی الکبیر عنه:

مثل أهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح فی قوم نوح، من رکب فیها نجا و من تخلّف عنها هلک و مثل باب حطة فی بنی اسرائیل.

و أخرج الحافظ أبو بکر أحمد بن عمرو بن عبد الخالق البزّار البصریّ عن عبد اللّه بن عباس و عبد اللّه بن الزبیر و الحاکم عن أبی ذر، قالوا: قال رسول اللّه (صلی الله علیه و آله): مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنها غرق].

و نیز میرزا محمد بدخشی این حدیث شریف را در صدر «مفتاح النّجا» بحتم و جزم آورده، چنانچه گفته: [أمّا بعد، فلا یخفی أنّه لیس لنجاة العقبی ذریعة أقوی من محبّة آل المصطفی - علیه من الصلوات ما هو الأزکی و من التّحیّات ما هو الأصفی - لأنّ اللّه عزّ و جلّ أوجب محبّتهم علی کلّ مؤمن مخلص و موقن خالص حیث قال: قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی ، و أوصی النّبی (صلی الله علیه و آله) فیهم کلّ مؤمن من جنّ و إنس و ملک، و

قال: مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک].

و نیز مرزا محمد بدخشانی این حدیث شریف را در صدر «تحفة المحبّین» بحتم و جزم ثابت نموده، چنانچه گفته: [أمّا بعد، فلا یخفی علی اولی النّهی أنّ محبة آل النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم و أصحابه جزء للإیمان، و تعظیم هؤلاء الکرام رکن عظیم للایقان فإنّه صلّی اللّه علیه و سلّم حثّ علی ولائهم و دعا بالخیبة و الخسار لأعدائهم، حیث

قال: مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنها هلک].

أما محمد صدر العالم، پس حدیث سفینه را بروایت حضرت أبی ذرّ و ابن عبّاس و ابن الزبیر در «معارج العلی» آورده، چنانچه در تحت آیه رابعه از آیات فضائل أهل بیت علیهم السّلام گفته:

[و أخرج أحمد و الحاکم عن أبی ذر و البزّار عن ابن عبّاس و ابن الزّبیر أنّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم قال: انّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنها هلک].

اما ولی اللّه العمری الدّهلوی، والد المخاطب، پس حدیث سفینه را در رساله «مقدمه سنیّه» آورده، چنانچه گفته:

[و عن أبی ذرّ، قال و هو آخذ بباب الکعبة: سمعت النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم یقول: ألا! إنّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک].

و نیز ولی اللّه در «قرّة العینین» بعد ذکر بعض أحادیث در فضائل جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام گفته:

[و قال: مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنها غرق و مثل حطة لبنی اسرائیل. أخرج الحاکم هذه الأحادیث کلّها فی «المستدرک»].

و روایت کردن شاه ولی اللّه حدیث سفینه را و اعتقاد او باین حدیث شریف از افاده مخاطب ما هم ثابت می باشد، چنانچه مخاطب در رساله یی که در آن عقائد والد خود ذکر نموده می فرماید: [فصل دوم. در بیان اعتقاد ایشان در جناب حضرات اهل بیت - علی صاحب البیت و علیهم الصّلوة و السّلام - باید دانست که اعتقاد در جناب آن حضرات دو مرتبه دارد. مرتبه اوّل که باتّفاق شیعه و سنّی لازم ایمان و رکن اسلامست و عوام و خواص در آن شریک اند، اگر شخصی در آن مرتبه قصور کند در خوارج و نواصب معدود

شود و از دائره ایمان و اسلام بیرون رود، معاذ اللّه من ذلک، و آن مرتبه همینست که محبّت آن حضرات را مثل ایمان به پیغمبر فرض شمارد و عداوت آن حضرات را مثل کفر حرام انگارد و آن حضرات را یقینا از أهل بهشت داند و بتعظیم و توقیر پیش آید.

و این مرتبه را حضرت ایشان در رساله «حسن العقیده» که عقائد خود را در آن جمع نموده اند و خدای تعالی و ملائک و جنّ و انس را بر آن عقائد شاهد گرفته اند بیان می فرمایند باین عبارت: و نشهد بالجنّة و الخیر لفاطمة و الحسن و الحسین رضی اللّه عنهم و نوقّرهم و نعترف بعظم محلّهم فی الاسلام. یعنی گواهی می دهیم به بهشت و نیکی برای فاطمه زهراء و حسن و حسین - رضی اللّه عنهم - و توقیر و تعظیم می کنیم ایشان را و اعتراف می کنیم به بزرگی در اسلام. و لازم این مرتبه، اعتقاد آنست که دشمنان آن جناب را مبغوض دارد، و این معنی را در قصیده «أطیب النّغم فی مدح سید العرب و العجم» که از منظومات ایشانست و شرح فارسی آن قصیده هم از تصانیف ایشانست باین عبارت أدا می فرمایند:

و آل رسول اللّه لا زال أمرهم قویما علی إرغام أنف النّواصب

یعنی أهل بیت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم همیشه باد حال ایشان راست و درست، بخاک آلوده کردن بینی جمعی که عداوت أهل بیت دارند، انتهی. بنده ضعیف گوید: خاک آلوده کردن بینی در محاوره عرب کنایت از خواری و ذلّت و هلاکست، و نواصب فرقه را گویند که عداوت أهل بیت داشته باشند. پس درین بیت هم إظهار تولاّ است بجناب حضرات و هم دعای بد و تبرّاست از دشمنان ایشان.

ضمیمه این مرتبه اعتقاد آنست که مناقب آن حضرات را که از روی أحادیث و آیات ثابتست در تصانیف خود روایت کنند، و این معنی را بفضله تعالی حضرت ایشان در تصانیف خود بحدّی استیعاب فرموده اند که کم کسی آن مقدار درین باب سعی و جهد کرده باشد، آن همه را اگر در اینجا نقل کنیم مجلّدات می باید پرداخت، و اگر کسی را اشتیاق این مطلب باشد کتاب «إزالة الخفا» و دیگر تصانیف کبار ایشان را مطالعه نماید، اما بطریق نمونه چیزی ازین باب هم ذکر می کنیم.

در کتاب «مقدّمه سنیّه» که در مدینه منوّره تصنیف فرموده اند می فرماید: و نختم الرّسالة بالخاتمة الحسنة ذکر مناقب أهل بیت رضی اللّه عنهم. یعنی باید که ختم کنیم این رساله بخاتمه نیک که ذکر مناقب أهل بیت ست رضی اللّه عنهم. بعد از آن مناقب این حضرات را بتفصیل تمام بیان کرده اند، از آن جمله آیه تطهیر را از روی أحادیث ثابت کرده اند که در حقّ این پنج تن پاک نازل شده و گفته اند که مراد از رجس گناه و شرکست و این حضرات از گناه و شرک پاک بودند، و از آن جمله آیه مباهله و دیگر آیات را در حقّ آن حضرات اعتقاد کرده اند، و

حدیث «إنّی تارک فیکم الثقلین»

و حدیث «أنا حرب لمن حاربهم و سلم لمن سالمهم»

و حدیث

«ألا إنّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنها هلک»

و أحادیث دیگر را در شان این حضرات روایت کرده اند].

أما حفنی، پس این حدیث شریف را در «حاشیه جامع صغیر» ثابت نموده، چنانچه گفته: [

قوله «من رکبها نجا» إلخ، أی من رکب سفینة نوح نجا، إلخ، فکذلک من تمسّک بأهل بیته صلّی اللّه علیه و سلّم نجا، بمعنی الاقتداء بهم إن کانوا علماء، و إلاّ فبمعنی اعتقادهم و احترامهم و محبّتهم].

و نیز حفنی در «حاشیه جامع صغیر» گفته: [قوله: غرق، من باب تعب، کما فی «المصباح» فینبغی احترامهم و الاقتداء بعلمائهم].

اما محمد بن اسماعیل الأمیر الصّنعانی، پس این حدیث شریف را در «روضه ندیّه» بروایات عدیده از کتب أعلام خود ثابت نموده، چنانچه در کتاب مذکور در شرح شعر:

فغدت عترته من أجلها عترة المختار نصّا نبویّا

گفته: [و أهل بیته علیهم السّلام هم السّفینة المشار إلیها فیما أخرجه الحاکم فی مستدرکه من

حدیث أبی ذرّ الغفاری - رضی اللّه عنه - عنه (صلعم): مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنها هلک.

و أخرج الملاّ فی سیرته من حدیث ابن عبّاس: مثل أهل بیتی کسفینة نوح من رکبها نجی و من تخلف عنها غرق.

و أخرج

ابن السّری من حدیث علی علیه السّلام، قال: قال رسول اللّه - صلعم -: مثل أهل بیتی کسفینة نوح من رکبها نجی و من تعلّق بها فاز و من تخلّف عنها زجّ به فی النّار. أفاده المحبّ فی «الذّخائر»].

اما محمد بن علی الصبان المصری، پس حدیث سفینه را در «إسعاف الرّاغبین فی سیرة المصطفی و فضائل أهل بیته الطاهرین» آورده و باعتراف روایت کردن جماعتی از أصحاب سنن آن را از صحابه متعدّدین طریق إنصاف سپرده، چنانچه در باب ثانی کتاب مذکور گفته:

[و روی جماعة من أصحاب السّنن عن عدّة من الصّحابة أنّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم قال: مثل أهل بیتی فیکم کسفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک. و فی روایة غرق، و فی اخری: زجّ فی النار. و فی اخری عن أبی ذرّ زیادة:

و سمعته یقول: اجعلوا أهل بیتی منکم مکان الرأس من الجسد و مکان العینین من الرأس (فإنّ الجسد لا یهتدی إلاّ بالرأس. صح. ظ) و لا یهتدی الرّأس إلاّ بالعینین].

اما محمد مرتضی الزبیدی پس این حدیث شریف را در «تاج العروس» آورده، چنانچه در لغت (زخ) می گوید: [و زخّه یزخّه زخّا: دفعه و أوقعه فی وهدة، أی المکان المنخفض، و

فی الحدیث: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من تخلّف عنها زخّ به فی النّار، أی دفع و رمی].

اما عجیلی، پس این حدیث شریف را در «ذخیرة المآل» بعناوین شتّی إثبات فرموده و بتحقیق و تصدیق آن مرّة بعد اخری قصب السّبق از مجارین مضمار خویش ربوده، چنانچه در صدر «ذخیرة المآل» گفته: [بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد للّه الّذی جعل أهل البیت کسفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها أهلکه الغرق].

و نیز عجیلی در «ذخیرة المآل» در ذکر آل جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم گفته:

[و هم سفینة النّجاة و حبل الاعتصام و قرناء کتاب اللّه إلی ورود الحوض. و قد حثّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم علی التّمسّک بهم و رکوب سفینتهم و الأخذ بهدیهم و تقدیمهم و التّعلّم منهم، و حاشاه أن یأمر بالتّمسّک بحبل مقطوع أو رکوب سفینة مخروقة أو بأخذ هوی مبتدع أو تقدیم ضالّ أو تعلّم من مخالف لسنّته].

و نیز عجیلی در «ذخیرة المآل» در ذکر اهل بیت علیهم السّلام گفته: [و قد عهد إلینا مشرّفهم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أن نحبّهم و نحترمهم و نعتقد طهارتهم و فضلهم و أنّ لهم عند اللّه عهدا أن لا یدخل واحدا منهم النّار، فهل تری الحکم علیهم بالهلاک و هم السّفینة؟! و تأخیرهم و هم المقدّمون، و تسمیة حبّهم رفضا و هو واجب، و ترک التّمسّک بهم و هم حبل اللّه و قرناء کتابه من الوفاء بالعهود؟! أم خفر ذمّة صاحب الحوض المورود؟!].

و نیز عجیلی در «ذخیرة المآل» در ذکر أهل بیت علیهم السّلام گفته: [و المقرّر أنّ مودّة القربی و موالاتهم من العقائد اللاّزمة و أنّ الاعتزاء إلیهم و الاقتداء بهم هو مذهب امامی [1] الّذی قلّدته فی شرائع دینه و بدائع فنونه، فاندراجی فی حلّة الاتّباع هو الشّاهد لصدق التّقلید عند النّزاع، و کیف و أنا اصلّی علیهم فی کلّ صلاة فرضا لازما و أسأل الهدایة إلی صراطهم المستقیم فی کلّ یوم خمس مرّات، و هم حبل الاعتصام و سفینة النّجاة، فهل یحسن أن اوثر بهم أحدا أو أستبدل بهم ملتحدا؟! کلاّ! و اللّه، بل المزاحمة علی هذا المورد العذب سبیلی، و العضّ بالنّواجذ علی تلک السّنن اعتقادی و قیلی].

و نیز عجیلی در «ذخیرة المآل» گفته:

[سفینة تجری و ترسی باسمه رکبت فیها طالبا لرسمه

ف اِرْکَبُوا فِیها بِسْمِ اللّهِ مَجْراها وَ مُرْساها إِنَّ رَبِّی لَغَفُورٌ رَحِیمٌ، وَ هِیَ تَجْرِی بِهِمْ فِی مَوْجٍ کَالْجِبالِ وَ نادی نُوحٌ ابْنَهُ وَ کانَ فِی مَعْزِلٍ یا بُنَیَّ ! و لم یکن أحد من أبناء الحسنین فی معزل لانّهم السفینة نفسها، و هم الألواح و الدّسر، فهی ناجیة منجیة، فَإِنْ یَکْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَکَّلْنا بِها قَوْماً لَیْسُوا بِها بِکافِرِینَ ! و من تأمّل قوله «إِنَّ رَبِّی لَغَفُورٌ رَحِیمٌ» ظهر کمال المغفرة و المرحمة لمن رکب السّفینة فکیف یقول بالهلاک من لیس له إدراک؟!].

و نیز عجیلی در «ذخیرة المآل» در ذکر دلائل صحیحه محفوظیّت أهل بیت علیهم السّلام گفته: [و منها

حدیث أهل بیتی کسفینة نوح، إلخ، فاذا کانت السفینة

منجیة لمن رکبها من الغرق لزم أن تکون هی ناجیة من باب أولی، و إذا حکمنا - و العیاذ باللّه - بالهلاک لزم أن یکون الصّادق الامین قد غشّ امّته حیث أمرهم برکوب سفینة مخروقة هالکة! حاشا للّه من ذلک! فقد قال: من غشّنا لیس منّا، و الدّین النّصیحة فقد نصح و أنصح و أوضح، صلّی اللّه علیه و سلّم].

و نیز عجیلی در «ذخیرة المآل» در قصیده خود گفته:

[و هم السّفینة للنّجاة و حبّهم فرض و حبل تمسّک و أمان

حاشاه یأمرنا برکب سفینة مخروقة أم زاغت البصران!]

و نیز در «ذخیرة المآل» در ضمن همین قصیده گفته:

[سمّاهم فلک النّجاة و قلت فی دعواک: قد غرقوا من الطّوفان!]

و نیز در «ذخیرة المآل» اشعار شافعی را که مشتمل بر نظم حدیث سفینه است آورده و بعد آن - کما سمعت سابقا - گفته: [فهذه شهادة الشّافعی کما تسمع مصرّحة برکوب تلک السّفینة النّاجیة].

و نیز عجیلی در «ذخیرة المآل» نقلا عن کتاب «الأثمار» گفته: [و أهل الحلّ و العقد من أهل البیت علیهم السّلام هم الجماعة المطهرة المعصومة و السفینة النّاجیة المرحومة بالأدلّة التّفصیلیّة و الإجمالیّة النّقلیّة و العقلیّة فیجب أن یکون لهم فی الفروع الاقتداء و إلیهم فی الاصول الاعتزاء].

و نیز عجیلی در «ذخیرة المآل» در شرح شعر:

فارکب علی اسم اللّه لا تخلّف تنجو من الطوفان یوم التّلف

گفته: [و وجه تشبیههم بالسفینة أنّ من أحبّهم و عظّمهم - شکرا لنعمة مشرّفیهم و أخذا بهدی علمائهم - نجا من ظلمات المخالفات و من تخلّف عن ذلک غرق فی بحر کفر النّعم و هلک فی مفاوز الطغیان].

و نیز عجیلی در «ذخیرة المآل» بعد ذکر بعض موضوعات شنیعه که وضّاعین أنکاس در باب أصحاب منحرفین منسوب بأهلبیت علیهم السّلام نموده اند، گفته:

[فهذه أقوال سفینة نوح و معتقداتهم فی أصحاب جدّهم و أنصاره و أصهاره و وزرائه

و لا یخفی من رکب السفینة نجا و من تخلّف عنها غرق].

و نیز عجیلی در «ذخیرة المآل» در ضمن قصیده بائیه خود گفته:

[فخلف المصطفی فینا و ترکته سفینة اللّه یا قوما لها رکبوا]

و نیز عجیلی در «ذخیرة المآل» گفته:

[سفینة ینجو بها من رکبا و هالک فی النّار من تجنّبا]

أخرج الطبرانیّ و أبو نعیم عن ابن عبّاس - رض - قال: قال رسول اللّه (صلی الله علیه و آله):

مثل أهل بیتی کسفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق. فثبت لهم بذلک النّجاة لأنّها إذا کانت منجیة لغیرها فهی أولی بأن تکون ناجیة. قال السّیّد السّمهودیّ و غیره: فمن حفظ الحرمات الثّلث - حرمة الإسلام و حرمة النّبی (صلی الله علیه و آله):

و حرمة رحمه - فقد رکب فی سفینة النّجاة و من لم یحفظهنّ فقد تخلّف عن سفینة النجاة.

و محصّل حدیث السّفینة و

«إنی تارک فیکم» الحثّ علی التّعلّق بحبلهم و حبّهم و علمهم و الأخذ بهدی علمائهم و محاسن أخلاقهم و شیمهم.

فمن أخذ بذلک نجا من ظلمات المخالفة و أدّی شکر النّعمة، و من تخلّف عنهم غرق فی بحار الکفر و تیار الطغیان فاستوجب النّیران، فقد ورد أنّ بغضهم یوجب دخول النّار، و کلّ عمل بدون ولائهم غیر مقبول، و کلّ مسلم عن حبّهم مسئول، و أذاهم علی کاهل الصّبر محمول].

و نیز عجیلی در «ذخیرة المآل» بعد ذکر حدیث ثقلین گفته: [و محصّله ما تقدّم فی محصّل حدیث السّفینة من الحثّ علی إعظامهم و التّعلّق بحبلهم و حبّهم و علمهم و الأخذ بهدی علمائهم و محاسن أخلاقهم - شکرا لنعمة مشرّفهم - صلوات اللّه علیه و علیهم].

و نیز عجیلی در «ذخیرة المآل» در شرح شعر

تعلّموا منهم و قدّموهمتجاوزوا عنهم و عظّموهم

گفته: [و لمّا أمرنا بتقدیمهم فتأخیرهم عن مقاماتهم الشّریفة مخالفة للمشروع، و من مقاماتهم مقارنة القرآن و دوام التّطهیر من المعاصی و البدع إمّا ابتداء و إمّا انتهاء.

و وجوب التّمسّک بهم و اعتقاد أنّهم سفینة ناجیة منجیة، و من قال خلاف ذلک فقد أخر من قدم اللّه و رسوله،

قال - ص -: إنّما جعل الإمام لیؤتم به و الماموم أسیر الإمام، و المتابعة واجبة و التقدّم علیه حرام، و من أخّرهم عن مقاماتهم فصلاته باطلة، و تأخیر من یستحقّ التّقدیم فی الموضع الّذی استحقّه من عکس الحقائق، فاعتبروا یا أولی الأبصار!].

اما مولوی محمد مبین لکهنوی، پس حدیث سفینه را در کتاب «وسیلة النّجاة» بنقل از أعاظم أئمّه ثقات و أکابر أثبات خود آورده، چنانچه گفته:

[و أخرج أحمد فی مسنده و ابن جریر و الحاکم فی مستدرکه عن أبی ذرّ الغفاری أنّه قال و هو آخذ بباب الکعبة: سمعت النبیّ یقول: ألا إنّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنها هلک. و هذا أیضا فی «المشکوة». «ترجمة»:

أحمد و ابن جریر و الحاکم در «مستدرک» از أبی ذرّ غفاری روایت کرده که گفت أبو ذرّ در حالی که گرفته بود دروازه کعبه را: شنیدم از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله که می فرمود:

آگاه باشید که مثل أهل بیت من میان شما مثل کشتی نوحست، کسی که سوار شد در کشتی نوح نجات یافت از عذاب دنیا و عقبی و کسی که باز ماند و تخلّف ورزید غرق شد و هلاک گشت و به نکال دنیا و عقبی گرفتار ماند، همین طور کسی که فرمانبرداری آل رسول خدا و أدای حقوق ایشان - کما هو أحری - کرد بدرجات أعلی و مقامات أقصی در دنیا و عقبی فائز گردید، و هر که - نعوذ باللّه منه - انحرافی ازین بزرگان شفیعان روز حشر ورزید گرفتار عذاب أبد گردید.

منکر این حرف این دم در نظر شد ممثّل سرنگون اندر سقر]

اما ثناء اللّه پانی پتی، پس این حدیث شریف را در «سیف مسلول» ثابت نموده، چنانچه در کتاب مذکور بجواب حدیث ثقلین گفته: [جواب این حدیث مثل

حدیث مثل أهل بیتی کسفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک (می باشد.

صح. ظ)، این هر دو حدیث دلالت بر امامت ندارند بلکه دلالت دارند بر آنکه فلاح موقوفست بر دوستی اهل بیت نبوّت و عترت پیغمبر صلّی اللّه علیه و سلّم. دین از آنها سند باید کرد

و هدایت از آنها باید گرفت].

أما محمد سالم دهلوی بخاری، پس حدیث سفینه را در «اصول الایمان» آورده، چنانچه گفته: [و نیز در حدیث شریف آمد:

«إنّ مثل أهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح فمن رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک». یعنی تحقیق أهل بیت من در دنیا مانند کشتی نوح اند علیه السّلام، کسی که سوار شد در آن نجات یافت و کسی که خلاف کرد از آن هلاک شد].

أما جمال الدین محمد بن عبد العلی القرشی الهاشمی، پس این حدیث شریف را در کتاب «تفریح الأحباب فی مناقب الآل و الاصحاب» آورده، چنانچه گفته:

[عن أبی ذرّ أنّه قال و هو آخذ بباب الکعبة: سمعت النّبیّ (صلی الله علیه و آله) یقول: ألا إنّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنها هلک. رواه أحمد].

أما ولی اللّه لکهنوی، پس حدیث سفینه را در «مرآت المؤمنین فی مناقب آل سیّد المرسلین» إثبات نموده، چنانچه در کتاب مذکور در بیان آیه خامسه از آیات فضائل اهل بیت علیهم السّلام گفته: [و جاء بطرق عدیدة یقوی بعضها بعضا:

انّما مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجا،

و فی روایة مسلم: و من تخلّف عنها غرق، و فی روایة: هلک.

و قال صلّی اللّه علیه و سلّم: إنّما مثل أهل بیتی فیکم مثل باب حطة فی بنی اسرائیل، من دخله غفر له الذّنوب، و وجه تشبیهه صلّی اللّه علیه و سلّم أهل بیته بالسّفینة أنّ من أحبّهم و عظّمهم شکرا لنعمة مشرّفهم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و أخذ بهذا نجا من ظلمة المخالفات و من تخلّف عن ذلک غرق فی بحر کفر النّعم و هلک فی مفاوز الطغیان].

أما رشید الدین خان دهلوی، پس این حدیث شریف را در رساله «الحقّ المبین فی فضائل اهل بیت سیّد المرسلین صلّی اللّه علیه و آله و سلّم» نقلا عن «نزل الابرار بما صحّ من مناقب أهل البیت الأطهار» آورده، چنانچه در رساله مذکوره گفته: [و صاحب «مفتاح النّجا» در «نزل الأبرار بما صحّ من مناقب أهل البیت الاطهار» می فرماید:

«أخرج مسلم عن زید بن أرقم - رض -: قام رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم یوما فینا خطیبا بماء یدعی خمّا بین مکّة و المدینة، فحمد اللّه و أثنی علیه و وعظ و ذکّر ثمّ قال: أمّا بعد! ألا یا

أیّها النّاس! إنّما أنا بشر یوشک أن یأتینی رسول ربّی فأجیب و إنّی تارک فیکم الثقلین أوّلهما کتاب اللّه فیه الهدی و النّور، فخذوا بکتاب اللّه و استمسکوا به. فحثّ علی کتاب اللّه و رغّب فیه ثمّ قال: و أهل بیتی].

و نیز می فرماید:

[أخرج أحمد و ابن جریر و الحاکم عن أبی ذرّ الغفاری - رض - أنه قال و هو آخذ بباب الکعبة: سمعت النّبیّ (صلی الله علیه و آله) یقول: ألا إنّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک].

و نیز رشید الدین خان در رساله «الحق المبین» حدیث سفینه را نقلا عن تفسیر «فتح العزیز» آورده، چنانچه گفته: [و لهذا در حدیث شریف وارد است:

مثل أهل بیتی کمثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق].

و نیز رشید الدین خان در «ایضاح لطافة المقال» حدیث سفینه را از «تحفه» استاد خود نقل کرده، چنانچه گفته: [و نیز در باب هفتم که در امامتست در مبحث

حدیث «إنّی تارک فیکم الثّقلین» می فرماید که

حدیث «مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلف عنها غرق» دلالت نمی کند مگر بر آنکه فلاح و هدایت مربوط بدوستی ایشان و منوط باتّباع ایشانست و تخلّف از دوستی و اتّباع ایشان موجب هلاک، و این معنی بفضل اللّه تعالی محض نصیب أهل سنّتست و بس از جمیع فرق اسلامیّه و خاصست بمذهب أهل سنّت، لا یوجد فی غیرهم، زیرا که ایشان متمسّک اند بحبل وداد جمیع اهلبیت، بخلاف شیعه که هیچ فرقه ایشان جمیع اهل بیت را دوست نمی دارند و بعضی یک طائفه را محبوب می سازند و بقیّه را مبغوض می دارند و بعضی طائفه دیگر را] انتهی مختصرا.

اما عاشق علی خان دهلوی، پس این حدیث شریف را در «ذخیرة العقبی فی ذکر فضائل أئمّة الهدی» ثابت نموده، چنانچه در کتاب مذکور گفته: [الحقّ چنین دلیری و جرأت خاصّه همین حضراتست که دروغ گویم بر روی تو و إلاّ مثل آفتاب روشن و هویداست که سرمایه نازش و افتخار فرقه حقّه همین رکوب سفینه اهل بیت و تمسّک بحدیث ثقلینست، و هو لا یوجد فی غیرهم].

و نیز در «ذخیرة العقبی» گفته: [چون بقدر ضرورت که مناسب وقت بود از رفع شبهات اختلاف در معاملات ظاهر نبذی تحریر یافت، اکنون وقت آن رسید که حقیقت امامت و ما یتعلّق بها که مراد کامل حدیث ثقلین و حدیث سفینه است از اقرار علمای متکلّمین اهل سنّت و از أقوال أصحاب طریقت و حقیقت که بزرگان دین و گل سر سبد این فرقه ناجیه اند مع شواهد عبارات کتب حقه زیب کلام گردد].

و نیز در «ذخیرة العقبی» حدیث سفینه را نقلا عن تفسیر «فتح العزیز» آورده چنانچه گفته: [و لهذا در حدیث شریف واردست

«مثل أهل بیتی فیکم کسفینة نوح من رکب نجا و من تخلّف عنها غرق»].

و نیز در «ذخیرة العقبی» حدیث سفینه را از رساله که موضوع آن «بیان عقیده شاه ولی اللّه» ست نقل کرده گفته:

[و حدیث «إنّی تارک فیکم الثّقلین»

و حدیث

أنا حرب لمن حاربهم و سلّم لمن سالمهم»

و حدیث «ألا إنّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک» و أحادیث دیگر در شأن این حضرات روایت کرده اند].

و نیز در «ذخیرة العقبی» حدیث سفینه را بواسطه فاضل رشید از صاحب «تحفه» نقل کرده، کما لا یخفی علی من راجع.

اما حسن عدوی حمزاوی معاصر، پس این حدیث شریف را در «مشارق الأنوار فی فوز أهل الاعتبار» آورده، چنانچه در کتاب مذکور گفته: [و أما بیان ما ورد فی أهل بیته علی العموم صلّی اللّه علیه و سلّم و ذریّتهم و بیان أنّ صلتهم تکون صلة لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم اعلم (فاعلم. ظ) وفقنا اللّه و إیّاک لخدمة أهل بیته - صلّی اللّه علیه - أنّ اللّه قد أمرنا علی لسان نبیّه بالمودّة لأهل بیته بقوله «قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی» و من أفراد المودّة و الصّلة زیارتهم مقدّما لهم علی غیرهم متوسّلا بهم إلی شفاعة جدّهم.

قال المحقّق ابن حجر: أخرج الدّیلمیّ مرفوعا: من أراد التّوسّل و أن یکون له عندی ید أشفع له بها یوم القیمة فلیصل أهل بیتی و یدخل السّرور علیهم.

قال: و أخرج الإمام أحمد فی مسنده عنه صلّی اللّه علیه و سلّم: إنّی أوشک أن ادعی فاجیب و إنّی تارک فیکم الثّقلین

کتاب اللّه عزّ و جلّ حبل ممدود من السّماء إلی الأرض و عترتی أهل بیتی و إنّ اللّطیف الخبیر أخبرنی أنّهما لن یتفرّقا حتّی یردا علیّ الحوض فانظروا بما ذا تخلفونی فیهما،

و فی روایة: انّما أهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح من رکب فیها نجا و من تخلّف عنها غرق.

قال: و فی روایة صحّحها الحاکم علی شرط الشّیخین: النّجوم أمان لأهل الأرض من الغرق و أهل بیتی أمان لامّتی من الاختلاف فإذا خالفتها قبیلة من العرب اختلفوا فصاروا حزب ابلیس «آه». و لعلّ المراد من الغرق ما یلحقهم من العذاب لولا وجودهم کما یدلّ علیه ما فی بعض الرّوایات: فإذا ذهب أهل بیتی جاء أهل الأرض من العذاب ما کانوا یوعدون، و یحتمل أنّ المعنی أنّ من أحبّهم و عمل بمقتضی سنّة جدّهم نجا من ظلمة الاغیار (العثار. ظ) و الطغیان و من تخلّف عنها غرق فی بحر کفر النعمة و البهتان].

اما احمد بن زینی دحلان معاصر، پس این حدیث شریف را در کتاب «الفتح المبین» ذکر نموده و باعتراف صحّت آن از طرق کثیره در خبرت أرباب بصیرت افزوده، چنانچه در کتاب مذکور در ذکر فضائل اهل بیت علیهم السّلام گفته: [و صحّ

عنه صلّی اللّه علیه و سلّم من طرق کثیرة أنّه قال: إنّما مثل أهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق، و فی روایة هلک، و مثل أهل بیتی فیکم کمثل باب حطة فی بنی اسرائیل من دخله غفر له].

اما شبلنجی معاصر، پس این حدیث شریف را در «نور الأبصار» آورده، چنانچه در باب ثانی کتاب مذکور گفته:

[و روی جماعة من أصحاب السّنن عن عدّة من الصّحابة أنّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم قال: مثل أهل بیتی فیکم کسفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک، و فی روایة غرق، و فی اخری زجّ فی النّار].

اما سلیمان بلخی معاصر، پس این حدیث شریف را در «ینابیع المودّة» جابجا آورده و بذکر آن - مرّة بعد مرّة - قصب السّبق از أقران و أمثال خود برده، چنانچه در کتاب مذکور گفته: [الباب الرابع فی حدیث سفینة نوح و باب حطّة بنی اسرائیل و حدیث الثّقلین و حدیث یوم الغدیر.

فی «مشکاة المصابیح» عن أبی ذرّ - رضی اللّه

عنه - أنّه قال و هو آخذ بباب الکعبة: سمعت النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم یقول: إنّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک، رواه أحمد.

و فی «جمع الفوائد»: ابن الزبیر رفعه: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من ترکها غرق،

للبزّار، و زاد فی الأوسط: و إنّما مثل أهل بیتی فیکم مثل باب حطة فی بنی اسرائیل من دخله غفر له.

أبو الطفیل عن أبی ذرّ و هو آخذ بباب الکعبة، رفعه: انّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک و انّ مثل أهل بیتی فیکم مثل باب حطة فی بنی اسرائیل من دخله غفر له. أخرجه الطبرانیّ فی الأوسط و الصّغیر و أبو یعلی و أحمد بن حنبل عن أبی ذرّ، انتهی «جمع الفوائد». أیضا

أخرجه البزّار و ابن المغازلی عن سعید بن جبیر عن ابن عباس و عن سلمة بن الأکوع و عن ابن المعتمر عن أبی ذرّ و عن سعید بن المسیّب عن أبی ذرّ. و أیضا أخرجه الحموینیّ عن أبی سعید الخدری بزیادة «و إنّما مثل أهل بیتی فیکم مثل باب حطة فی بنی اسرائیل من دخله غفر له». أیضا

أخرجه أبو یعلی و البزّار و الطبرانی فی الأوسط و الصّغیر عن أبی سعید الخدری حدیث السّفینة و باب الحطة. أیضا ابن المغازلی أخرجه عن أبی ذرّ حدیث السّفینة و الحطة. أیضا الحموینی أخرجه عن جیش (حنش. ظ) بن المعتمر عن أبی ذرّ. و أخرجه المالکیّ فی «فصول (الفصول. ظ) المهمّة» عن رافع مولی أبی ذرّ. و أخرج أیضا حدیث السّفینة الثّعلبیّ و السّمعانیّ أیضا عن سلیم بن قیس الهلالی، قال: بینا أنا و جیش (حنش. ظ) بن معتمر بمکّة إذ قام أبو ذرّ و أخذ بحلقة باب الکعبة فقال: من عرفنی فقد عرفنی فمن لم یعرفنی فأنا جندب بن جنادة أبو ذرّ، فقال: أیّها النّاس! إنّی سمعت نبیّکم صلّی اللّه علیه و سلم یقول: مثل أهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح من رکبها نجا و من ترکها هلک و یقول: مثل أهل بیتی فیکم مثل باب حطة فی بنی اسرائیل من دخله غفر له، و یقول: إنّی تارک فیکم ما إن تمسّکتم به لن تضلّوا کتاب اللّه و عترتی و لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض.

الحموینی فی «فرائد السّمطین» بسنده عن سعید ابن جبیر عن ابن عبّاس رضی اللّه عنهما قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم: یا علی! أنا مدینة العلم و أنت بابها و لن تؤتی المدینة إلاّ من قبل الباب و کذب من زعم أنّه یحبّنی

و یبغضک لأنّک منّی و أنا منک لحمک لحمی و دمک دمی و روحک من روحی و سریرتک من سریرتی و علانیتک من علانیتی سعد من أطاعک و شقی من عصاک و ربح من تولاّک و خسر من عاداک فاز من لزمک و هلک من فارقک مثلک و مثل الأئمّة من ولدک بعدی مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق و مثلکم کمثل النّجوم، کلّما غاب نجم طلع نجم إلی یوم القیمة].

و نیز بلخی در «ینابیع المودّة» در باب رابع و أربعون گفته: [أیضا

أخرج الحموینیّ عن سعید بن جبیر عن ابن عبّاس، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: یا علی! أنا مدینة الحکمة و أنت بابها و لن تؤتی المدینة إلاّ من قبل الباب و کذّب من زعم أنّه یحبّنی و یبغضک لأنّک منّی و أنا منک لحمک من لحمی و دمک من دمی و روحک من روحی و سریرتک من سریرتی و علانیتک من علانیتی و أنت إمام امّتی و وصیّی، سعد من أطاعک و شقی من عصاک و ربح من تولاّک و خسر من عاداک، فاز من لزمک و هلک من فارقک و مثلک و مثل الأئمة من ولدک مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق، و مثلکم مثل النجوم کلما غاب نجم طلع نجم إلی یوم القیمة].

و نیز بلخی در «ینابیع المودّة» در باب سادس و خمسون نقلا عن «کنوز الحقائق» گفته:

[مثل عترتی کسفینة نوح من رکبها نجا. للثّعلبی].

و نیز در «ینابیع» در همین باب نقلا عن «الجامع الصّغیر» آورده:

[إنّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک. للحاکم عن أبی ذرّ].

و نیز نقلا عن «الجامع الصّغیر» آورده:

[مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق. للبزّار عن ابن عبّاس و عن ابن الزّبیر، و للحاکم عن أبی ذرّ].

و نیز در «ینابیع المودّة» نقلا عن «ذخائر العقبی» آورده:

[و عن علی مرفوعا:

مثل أهل بیتی کمثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تعلّق بها فاز و من تخلّف عنها زجّ فی النّار. أخرجه ابن السّری.

و عن ابن عبّاس مرفوعا: مثل أهل بیتی کمثل

سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق. أخرجه الملاّ فی سیرته].

و نیز در «ینابیع المودّة» نقلا عن «مودّة القربی» آورده:

[علی علیه السّلام، رفعه: مثل أهل بیتی کمثل سفینة نوح من تعلّق بها نجا و من تخلّف عنها أولج فی النّار].

و نیز در «ینابیع المودّة» نقلا عن «مودّة القربی» آورده:

[أبو ذرّ و هو آخذ باب الکعبة و یقول: أیّها النّاس! من عرفنی عرفنی و من لم یعرفنی فأنا أعرفهم: أنا أبو ذرّ، سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: مثل أهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح من رکبها نجی و من رغب عنها غرق].

و نیز در «ینابیع المودّة» نقلا عن «الصّواعق» آورده:

[و جاء من طرق عدیدة یقوّی بعضها بعضا: إنّما مثل أهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنها غرق،

و فی روایة: و إنّما مثل أهل بیتی فیکم مثل باب حطة فی بنی اسرائیل من دخله غفر له].

و نیز در «ینابیع المودّة» نقلا عن «الصّواقع» آورده: [و وجه تشبیههم بالسّفینة أنّ من أحبّهم و عظّمهم و أخذ بهدی علمائهم نجا من ظلمة المخالفات و من تخلّف عن ذلک غرق فی بحر کفران النّعم و هلک فی مفاوز الطغیان].

و نیز در «ینابیع المودّة» نقلا عن «الصّواعق» آورده: [الثّانی:

أخرج أحمد و الحاکم عن أبی ذرّ أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: انّ مثل أهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنها هلک،

و فی روایة للبزّار عن ابن عبّاس و عن ابن الزّبیر و للحاکم عن أبی ذرّ أیضا: مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق].

اما حسن الزمان معاصر، پس این حدیث شریف را در «قول مستحسن» بروایات عدیده آورده و بإثبات آن علی أحسن الوجوه طریق اذعان سپرده، چنانچه در کتاب مذکور بعد نقل بعض افادات أسلاف خود گفته: [و إلیه الإشارة فی الآیة الکریمة إِنّا لَمّا طَغَی الْماءُ حَمَلْناکُمْ فِی الْجارِیَةِ لِنَجْعَلَها لَکُمْ تَذْکِرَةً وَ تَعِیَها أُذُنٌ واعِیَةٌ » مع

حدیث «ألا إنّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف

عنها هلک» و فی لفظ «غرق» رواه أحمد و ابن جریر و الحاکم عن أبی ذرّ الغفاری، و الصّولیّ من جهة الرّشید عن آبائه عن ابن عبّاس، و البزّار عنه و عن ابن الزّبیر. و

حدیث «سألت اللّه أن یجعلها اذنک یا علی! فقال علیّ: ما سمعت من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم شیئا فنسیته»

و حدیث «یا علیّ! إنّ اللّه أمرنی أن ادنیک و اعلّمک لتعی انزلت هذه الآیة: وَ تَعِیَها أُذُنٌ واعِیَةٌ ، فأنت اذن واعیة لعلمی» و قد بیّن ذلک ولد صاحب القرّة فی «فتح العزیز»].

و مخفی نماند که بودن اهل بیت علیهم السّلام مثل سفینه نوح أمریست که برای آن شواهد عدیده و آثار عتیده در ارشادات خود أهل بیت علیهم السّلام و کلمات صحابه سرور أنام - صلّی اللّه علیه و آله ما همر غمام - و افادات تابعین أعلام موجود و مسرودست.

پس از آن جمله است ارشاد باسداد جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام

«إنّما مثلنا فی هذه الامّة کسفینة نوح و کباب حطة فی بنی إسرائیل» و این ارشاد آن جناب را جلال الدّین سیوطی در تفسیر «درّ منثور» آورده، چنانچه در تفسیر آیه وَ إِذْ قُلْنَا اُدْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَ قُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَکُمْ خَطایاکُمْ گفته:

[و أخرج ابن أبی شیبة عن علی ابن أبی طالب، قال: إنّما مثلنا فی هذه الامّة کسفینة نوح و کباب حطة فی بنی إسرائیل].

و از مطالعه «کنز العمّال» علی متّقی که تبویب «جمع الجوامع» سیوطیست واضح و لائح می گردد که این ارشاد باسداد جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام را بزیادت بعض ألفاظ مفیده أبو سهل قطّان و ابن مردویه نیز روایت کرده اند، چنانچه در «کنز العمّال» در تفسیر سوره هود مذکورست: [

عن عبّاد بن عبد اللّه الاسدی قال: بینا أنا عند علی بن أبی طالب رضی اللّه عنه فی الرّحبة إذ أتاه رجل فسأله عن هذه الآیة أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ فقال: ما من رجل من قریش جرت علیه المواسی إلاّ قد نزلت فیه طائفة من القرآن، و اللّه لأن یکونوا یعلموا ما سبق لنا

أهل البیت علی لسان النّبیّ الامّی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أحبّ إلیّ من أن یکون لی ملأ هذه الرّحبة ذهبا و فضة، و اللّه إنّ مثلنا فی هذه الامّة کمثل سفینة نوح فی قوم نوح و إنّ مثلنا فی هذه الامّة کمثل باب حطة فی بنی إسرائیل.(أبو سهل القطّان فی أمالیه و ابن مردویه)].

و از آن جمله است کلام بلاغت نظام آن جناب

«أنا من سنخ أصلاب أصحاب السّفینة و کما نجا فی هاتیک من نجا ینجو فی هذه من ینجو» چنانچه أحمد بن إسحاق بن جعفر بن وهب بن واضح الکاتب العبّاسی المعروف بالیعقوبی [1] در تاریخ خود آورده که جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام در ضمن خطبه بلیغه خود فرموده

«فأین یتاه بکم؟! بل أین تذهبون عن أهل بیت نبیّکم؟! أنا من سنخ أصلاب أصحاب السّفینة و کما نجا فی هاتیک من نجا ینجو فی هذه من ینجو، ویل رهین لمن مخلف (تخلّف. ظ) عنهم انّی فیکم کالکهف لأهل الکهف و إنّی فیکم باب حطة من دخل منه نجا و من تخلّف عنه هلک، حجّة من ذی الحجّة فی حجّة الوداع: إنّی قد ترکت بین أظهرکم ما إن تمسّکتم به لن تضلّوا بعدی أبدا: کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی].

و از آن جمله است کلام هدایت التیام آن جناب

«فنحن أنوار السّموات و الارض و سفن النّجاة»، و این کلام حقّ انضمام آن جناب در ضمن خطبه بلیغه واقعشده که مرآة جمال و کمال جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و أهل بیت آن جناب می باشد، و بکلمات حقائق آیات خود أنوار لامعه حقیّت مذهب أهل حقّ کرام بر سجاجل قلوب أرباب ألباب و أحلام می پاشد.

علامه شمس الدین ابو المظفّر یوسف بن قزغلی البغدادی الحنفی المعروف بسبط ابن الجوزی در «تذکره خواص الأمّة» در باب سادس که آن را باین عنوان بلیغ معنون نموده «الباب السّادس فی المختار من کلامه علیه السّلام. کان علیه - السّلام ینطق بکلام قد حفّ بالعصمة و یتکلّم بمیزان الحکمة، کلام ألقی اللّه علیه

المهابة، فکلّ من طرق سمعه راعه فهابه، و قد جمع اللّه له بین الحلاوة و الملاحة و الطلاوة و الفصاحة، لم یسقط منه کلمة و لا بارت له حجّة، أعجز النّاطقین و حاز قصب السّبق فی السّابقین، ألفاظ یشرق علیها نور النّبوّة و یحیّر الأفهام و الألباب، و قد اخترت منه ما أودعته فی هذا الکتاب من (فنون. صح خ) العلوم و الآداب» می فرماید:

[خطبة فی مدح النبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم:

أخبرنی أبو طاهر الخزیمی، أنبا أبو عبد اللّه الحسین ابن علی، أنبا عبد اللّه بن عطاء الهروی، أنبا عبد الرّحمن بن عبید الثّقفی، أنبا الحسین بن محمّد الدّینوری، أنبا عبد اللّه بن ابراهیم الجرجانی، نبّأنا محمّد بن علی بن الحسین العلوی، أنبا أحمد بن عبد اللّه الهاشمی، ثنا الحسن بن علی بن محمّد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمّد ابن علی بن الحسین بن علی (بسنده إلی الحسین بن علی. صح. ظ) قال: خطب أبی أمیر المؤمنین یوما بجامع الکوفة خطبة بلیغة فی مدح رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) فقال بعد حمد اللّه: لمّا أراد اللّه أن ینشئ المخلوقات و یبتدع الموجودات أقام الخلائق فی صورة قبل دحو الأرض و رفع السّموات ثمّ أفاض نورا من نور عزّه فلمع قبسا من ضیائه و سطع ثمّ اجتمع فی تلک الصّورة و فیها هیئة نبیّنا (صلی الله علیه و آله) فقال له اللّه تعالی: أنت المختار و عندک مستودع الأنوار و أنت المصطفی المنتخب الرّضا المنتجب المرتضی، من أجلک أضع البطحاء و أرفع السّماء و اجری الماء و أجعل الثّواب و العقاب و الجنّة و النّار، و أنصب أهل بیتک علما للهدایة و أودع أسرارهم من سرّی بحیث لا یشکل علیهم دقیق و لا یغیب عنهم خفیّ و أجعلهم حجّتی علی بریّتی و المنبّهین علی قدری و المطلعین علی أسرار خزائنی. ثمّ أخذ الحقّ سبحانه علیهم الشّهادة بالرّبوبیّة و الإقرار بالوحدانیّة فی مکنون علمه و نصب العوالم و موّج الماء و أثار الزّبد و أهاج الدّخان، فطفی عرشه علی الماء ثمّ أنشأ الملائکة من أنوار أبدعها و أنواع اخترعها، ثمّ خلق اللّه الأرض و ما فیها، ثمّ قرن بتوحیده نبوّة نبیّه محمّد (صلی الله علیه و آله) و صفیّه و شهدت السّموات و الأرض و الملائکة و العرش و الکرسیّ و الشّمس و القمر و النّجوم و ما فی الأرض له بالنّبوّة، فلمّا خلق آدم أبان للملائکة فضله و أراهم ما خصّه به من سابق العلم و جعله محرابا و قبلة لهم و سجدوا له، ثمّ بیّن لآدم حقیقة ذلک النّور و مکنون ذلک السّر، فلمّا حانت أیّامه أودعه

شیثا و لم یزل ینقل من الأصلاب الفاخرة إلی الأرحام الطاهرة إلی أن وصل إلی عبد المطّلب ثمّ إلی عبد اللّه ثمّ إلی نبیّه (صلی الله علیه و آله) فدعا النّاس ظاهرا و باطنا و ندبهم سرّا و علانیة و استدعی الفهوم إلی القیام بحقوق ذلک السّر المودع فی الذّرّ قبل النّسل، فمن وافقه قبس من لمحات ذلک النّور و اهتدی إلی السّر و انتهی إلی العهد المودع، و من غمرته الغفلة و شغلته المحنة فاستحقّ البعد. ثمّ لم یزل ذلک النّور ینتقل فینا و یتشعشع فی غرائزنا، فنحن أنوار السّموات و الأرض و سفن النجاة، و فینا مکنون العلم و إلینا مصیر الامور و بمهدیّنا تقطع الحجج خاتمة الأئمّة و منقذ الامّة و منتهی النّور، فلیهنّ من استمسک بعروتنا و حشر علی محبّتنا].

و از آن جمله است قول جناب امام زین العابدین علیه السّلام

«نحن الفلک الجاریة فی اللّجج الغامرة یأمن من رکبها و یغرق من ترکها» چنانچه سلیمان بن ابراهیم بلخی در «ینابیع المودّة» در باب ثالث آن گفته:

[و قال علیّ بن الحسین رضی اللّه عنهما:

نحن الفلک الجاریة فی اللّجج الغامرة، یأمن من رکبها و یغرق من ترکها].

و نیز بلخی در «ینابیع المودّة» در باب تاسع و ثمانون گفته: [

أخرج الحافظ الجعابی أنّ الإمام زین العابدین رضی اللّه عنه قال: نحن الفلک الجاریة فی اللّجج الغامرة یأمن من رکبها و یغرق من ترکها و إنّ اللّه تبارک و تعالی أخذ میثاق من یحبّنا و هم فی أصلاب آبائهم فلا یقدرون علی ترک ولایتنا لأنّ اللّه عزّ و جلّ جعل جبلّتهم علی ذلک، انتهی].

و از آن جمله است قول عمرو بن العاص در باب جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام:

«هو النبأ العظیم و فلک نوح».

و این قول عمرو بن العاص در قصیده او واقعشده که أکابر علمای أهل سنّت آن را نقل نموده اند.

أبو محمّد حسن بن أحمد بن یعقوب الهمدانی الیمنی در کتاب «الإکلیل» علی ما نقل عنه گفته: [روی أنّ معاویة بن أبی سفیان قال یوما لجلسائه: من قال فی علیّ علی ما فیه فله هذه البدرة! فقال کلّ منهم کلاما غیر موافق من شتم أمیر المؤمنین علیه السّلام

إلاّ عمرو بن العاص فإنّه قال أبیاتا اعتقدها و خالفها بفعاله!

بآل محمّد عرف الصّوابو فی أبیاتهم نزل الکتاب

و هم حجج الإله علی البرایابهم و بجدّهم لا یستراب

و لا سیما أبی حسن علیله فی المجد مرتبة تهاب

إذا طلبت صوارمهم [1]

نفوسافلیس بها

[2] سوی «نعم» جواب

طعام حسامه مهج الأعادیو فیض دم الرّقاب لها شراب

و ضربته کبیعته بخمّ معاقدها من النّاس الرّقاب

إذا لم تبر من أعدا علیفما لک فی محبّته ثواب

هو البکّاء فی المحراب لیلاهو الضحّاک إن آن الضّراب

هو النّبأ العظیم و فلک نوحو باب اللّه و انقطع الجواب

[3] فأعطاه معاویة البدرة و حرّم الآخرین].

و جمال الدین محدث شیرازی در کتاب «تحفة الأحبّاء من مناقب آل العبا» گفته: [و آورده که روزی معاویة بن أبی سفیان با عمرو بن عاص در مجمعی از صنادید مملکت شام گفت علی را وصفی بگوی، و در بعضی از کتب تواریخ هست که چون خبر شهادت یافتن أمیر المؤمنین علی علیه السّلام بشام رسید معاویه گفت: «الآن انقطع العداوة»! و در مجلسی که خواص او و أشراف شام حاضر بودند یک بدره زر در پیش خود داشت گفت: هر که برخی از صفات و فضائل و چندی از خواص و مزایای علی ابن أبی طالب درین محفل بیان کند مر او راست این بدره زر! عمرو خود را از مرتبه مکابره و معانده گذرانیده بمقتضای «إنّ الکذوب قد یصدق» این أبیات را بدیهة بر منصّه عرض جلوه داد - یا خود - طمعا بالبدرة الموعودة المشار إلیها - زبان بحقّ و صدق و راستی گشاد که «شعر»:

بآل محمّد عرف الصّواب و فی أبیاتهم نزل الکتاب

هم حجج الإله علی البرایا بهم و بجدّهم لا یستراب

و لا سیما أبا حسن علیّا [1] * له فی العلم مرتبة نصاب [2]

إذا نادت صوارمه نفوسافلیس لها سوی نعم جواب

طعام سیوفه مهج الأعادیو فیض دم الرّقاب لها شراب

و من لم یبر من أعدا علیفلیس له النّجاة و لا ثواب

أمیر المؤمنین علی ذخریشفیع لی إذا قام الحساب

هو الفردوس لا یخفی علیکمهو السّاقی علی

[3] الحوض الشّراب

هو النّبأ العظیم و فلک نوحو باب اللّه و انقطع الخطاب

معاویه گفت:

و ملیحة شهدت لها ضرّاتها و الفضل ما شهدت به الأعداء!]

از آن جمله است نامه حسن بصری بنام جناب امام حسن علیه السّلام که در آن حسن بصری بمضمون حدیث سفینه مکرّر اعتراف نموده، و این نامه او را أکابر علمای سنّیّه در کتب و أسفار دینیّه خود نقل کرده اند.

أبو الحسن علی بن عثمان الغزنوی در کتاب «کشف المحجوب لأرباب القلوب» گفته: [و منهم: جگر بند مصطفی و ریحان دل مرتضی و قرّة العین زهراء أبو محمّد الحسن بن علی، کرّم اللّه وجهه، و ویرا اندرین طریقت نظر تمام بود و اندر دقائق عبارات این معنی حظّ وافر، تا حدّی که گفت اندر حال وصیتش:

«علیکم بحفظ السّرائر فانّ اللّه مطلع علی الضّمائر» بر شما باد بحفظ أسرار که خداوند عزّ و جلّ داننده ضمائرست. و حقیقت این معنی آن بود که بنده مخاطبست بحفظ أسرار همچنان که بحفظ إظهار، پس حفظ أسرار عدم التفات بأغیار بود و حفظ إظهار از مخالفت جبّار، و همی آرند که قدریان چون غلبه گرفتند و مذهب اعتزال اندر جهان پراکنده شد، حسن بصری - رحمه اللّه - بحسن بن علی - کرّم اللّه وجهه - نامه نوشت: «بسم الله الرحمن الرحیم. السّلام علیک یا بن رسول اللّه و قرّة عینه و رحمة اللّه و برکاته. أمّا بعد، فإنّکم معاشر بنی هاشم کالفلک الجاریة فی بحر لجّیّ و مصابیح الدّجی و أعلام

الهدی و الائمّة القادة الّذین من تبعهم نجا کسفینة نوح المشحونة الّتی یؤل إلیها المؤمنون و ینجو فیها المتمسّکون، فما قولک یا بن رسول اللّه عند حیرتنا فی القدر و اختلافنا فی الاستطاعة لتعلمنا بما تأکّد علیه رأیک فإنّکم ذریّة بعضها من بعض، بعلم اللّه علمتم و هو الشّاهد علیکم، و أنتم شهداء اللّه علی النّاس، و السلام». معنی این آن بود که سلام خدا بر تو باد أی پسر پیغمبر و روشنائی چشم او و رحمت خدا و برکات او بشما باد که شما جملگی بنی هاشم چون کشتیهای روانید اندر دریای ژرف و ستارگان تابنده و علامات هدایت و إمامان دین، هر که متابع شما بود نجات یابد چون متابعان کشتی نوح که بدان نجات یافتند مؤمنان، و تو چه گویی أی پسر پیغمبر اندر حیرت ما اندر قدر و اختلاف ما اندر استطاعت تا ما بدانیم که روش تو اندر آن چیست و شما ذرّیت پیغمبرید و هرگز منقطع نخواهد گشت، علمتان بتعلیم خدائیست عزّ و جلّ و او نگاه دارنده و حافظ شماست و شما از آن (شاهدان. ظ) خلق.

و ملک العلماء شهاب الدین دولت آبادی در «هدایة السّعدا» گفته: [فی «کشف المحجوب»: کتب الحسن البصریّ إلی أمیر المؤمنین حسن بن علی رضی اللّه عنه مکتوبا:

السّلام علیک یا بن رسول اللّه و رحمة اللّه و برکاته! و بعد فأنتم معاشر بنی هاشم الفلک الجاریة فی اللّجج - أی البحر - و مصابیح الدّجی و أعلام الهدی و الأئمّة القدوة الّذین من تبعهم نجی کسفینة نوح المشحونة الّتی یؤل إلیها المؤمنون و ینجو فیها المتمسّکون فأنتم ذریّة بعضها من بعض، بعلم اللّه علمتم و لهو الشّاهد علیکم و أنتم شهداء علی النّاس، أنتم شهداء علی النّاس، أنتم شهداء علی النّاس].

و عبد الرحمن بن عبد الرسول چشتی در «مرآة الاسرار» گفته: [و هم، وی در «کشف المحجوب» می آرد که چون قدریان غلبه گرفتند و مذهب اعتزال اندر جهان پراکنده شد حسن بصری رضی اللّه بحسن بن علی کرّم اللّه وجهه نامه عربی نوشت که آن این است: «بسم الله الرحمن الرحیم. السلام علیک یا بن رسول اللّه و قرّة عینه و رحمة اللّه و برکاته. أمّا بعد، فانّکم معاشر بنی هاشم کالفلک الجاریة فی بحر لجّیّ و مصابیح الدّجی و أعلام الهدی و الأئمّة القادة الّذین من یتبعهم نجا کسفینة نوح

المشحونة الّتی یؤل إلیها المؤمنون و ینجو فیها المستمسکون، فما قولک یا بن رسول اللّه عند حیرتنا فی القدر و اختلافنا فی الاستطاعة لتعلمنا بما تأکّد علیه رأیک فإنّکم ذریّة بعضها من بعض، بعلم اللّه علمتم فهو الشّاهد علیکم و أنتم شهداء اللّه علی النّاس و السلام». معنی آن بود که سلام خدای بر تو باد أی پسر پیغامبر و أی روشنائی چشم او و رحمت خدا و برکات او بشما باد، شما جملگی بنی هاشم چون کشتیهای روانید در دریای ژرف و ستارگان تابنده و علامات هدایت و إمامان دین، هر که متابع شما بود نجات یابد چون متابعان کشتی نوح که بر آن نجات یافتند مؤمنان، و تو چه گویی أی پسر پیغامبر! اندر حیرت ما اندر قدر و اندر اختلاف ما اندر استطاعت تا ما بدانیم که روش تو اندر آن چیست، و شما ذریّت پیغمبرید و هرگز منقطع نخواهد شد، علمتان بتعلیم خدائیست عزّ و جلّ و او نگاهدارنده و حافظ شماست و شما از آن (گواهان. صح. ظ) خلق، إلخ].

و محمد محبوب عالم بن صفی الدّین جعفر، بدر عالم، در «تفسیر شاهی» در تفسیر آیه «قُلْ فَلِلّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداکُمْ أَجْمَعِینَ» گفته: [فی «جواهر العلوم»]: قیل: إنّ الحسن البصریّ کتب إلی الإمام الحسن بن علی رضی اللّه تعالی عنهما: من الحسن البصری إلی الحسن بن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: أمّا بعد، فإنّکم معاشر بنی هاشم! الفلک الجاریة فی اللّجج الغامرة، مصابیح الدّجی و أعلام الهدی و الأئمّة القادة الّذین من تبعهم نجا و السّفینة الّتی یؤل إلیها المؤمنون و ینجو فیها المتمسکون.

قد کثر - یا بن رسول اللّه - عندنا الکلام فی القدر و اختلافنا فی الاستطاعة، فتعلمنا ما تری (تأکّد. ظ.) علیه رأیک و رأی آبائک فإنّکم ذریّة بعضها من بعض، من علم اللّه علمتم و هو الشاهد علیکم و أنتم الشّهداء علی النّاس، و السّلام.

فأجابه الحسن ابن علی رضی اللّه تعالی عنهما: من الحسن بن علی إلی الحسن البصری، أمّا بعد! فقد انتهی إلیّ کتابک عند حیرتک و حیرة من زعمت من امّتنا و کیف ترجعون إلینا و أنتم (تدینون. صح. ظ) بالقول دون العمل؟! و اعلم أنّه لو لا ما تناهی إلیّ من حیرتک و حیرة الامّة قبلک لأمسکت عن الجواب، و لکنّی النّاصح ابن النّاصح الامین،

و الّذی أنا علیه أنّه من لم یؤمن بالقدر خیره و شرّه فقد کفر، و من حمل المعاصی علی اللّه عزّ و جلّ فقد فجر، إنّ اللّه تعالی لا یطاع بإکراه و لا یعصی بغلبة و لا أهمل العباد من الملکة، و لکنّه عزّ و جلّ المالک لما ملّکهم و القادر علی ما علیه أقدرهم، فان ائتمروا بالطاعة لم یکن اللّه تعالی لهم صادّا و لا عنها مانعا، و ان ائتمروا بالمعصیة فشاء سبحانه أن یمنّ علیهم فیحول بینهم و بینها فعل، و إن لم یفعل فما هو حملهم علیها إجبارا و لا ألزمهم بها إکراها بل احتجاجه جلّ ذکره علیهم أن عرفهم و جعل لهم السبیل إلی فعل ما دعاهم إلیه و ترک ما نهاهم عنه، فَلِلّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ ، و السّلام].

وجوه دلالت حدیث سفینه بر امامت و خلافت اهل بیت علیهم السلام «21 وجه»

و هر گاه بر طرق حدیث سفینه و شواهد آن آگاهی یافتی، پس بدانکه این حدیث شریف بچند وجه دلالت بر امامت و خلافت أهل بیت علیهم السلام دارد.

وجه اول آنکه این حدیث شریف دلالت دارد بر وجوب اتّباع أهل بیت علیهم السلام علی الاطلاق، و وجوب اتّباع علی الإطلاق بعد خدا و رسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم برای احدی جز امام زمانه و خلیفه آن جناب ثابت نیست، کما دریت فیما سبق فی أدلّة دلالة حدیث الثقلین علی المطلوب، و اللّه الهادی لعباده إلی اللّقم الملحوب. و آنچه شهاب الدّین دولت آبادی در «هدایت السّعدا» از کتاب «تشریح» در شرح مطالب حدیث سفینه نقل کرده و سابقا آن را شنیدی، درین مقام قابل توجّه أرباب أفهام و لائق غور أصحاب احلامست، و همچنین آنچه عجیلی در «ذخیرة المآل» آورده و در آخر عبارات او عنقریب مذکور گشته موجب کمال انبساط خواطر ناظرین با ایقان و ممعنین با ایمان می باشد، لأنّ فیه إثبات الزّعامة و الامامة علی وجه بلیغ تهتزّ له طباع ذوی السّلامة و الاستقامة.

وجه دوم آنکه این حدیث شریف دلالت دارد بر آنکه اتّباع اهل بیت علیهم السّلام موجب نجاتست، و پر ظاهرست که این معنی نزد کسی که أدنی بصیرتی داشته باشد دلیل عصمت این حضرات می باشد، و عصمت این حضرات بلا شبهه موجب امامت و خلافتشانست، و مجوّز تقدّم غیر معصوم بر معصوم نزد أرباب عقول و حلوم نهایت

مدحور و ملوم می باشد. و اگر چه دلالت این حدیث بر موجب نجات بودن اتّباع اهل بیت علیهم السّلام أظهر من الشّمس و أبین من الأمسست و مخاطب ما هم طوعا و کرها اعتراف بآن دارد، لیکن بحمد اللّه تعالی این معنی را بغرض مزید إفحام خصام از کلمات دیگر علمای أعلام سنّیّه هم ظاهر و باهر می نمایم.

واحدی در «تفسیر» خود علی ما نقل عنه آورده: [انظر کیف دعا الخلق إلی النّسب الی ولائهم و السّیر تحت لوائهم بضرب مثلهم بسفینة نوح علیه السّلام جعل ما فی الآخرة من مخاوف الأخطار و أهوال النّار کالبحر الّذی لجّ براکبه فیورده مشارع المنیّة و یفیض علیه سجال البلیّة، و جعل أهل بیته علیه و علیهم السلام سبب الخلاص من مخاوفه و النّجاة من متألّفه، و کما لا یعبر البحر الهیّاج عند تلاطم الأمواج إلاّ بالسّفینة، کذلک لا یأمن نفخ الجحیم و لا یفوز بدار النّعیم إلاّ من تولّی اهل بیت الرسول صلوات اللّه علیه و علیهم و تخلّی لهم ودّه و نصیحته و أکّد فی موالاتهم عقیدته فإنّ الّذین تخلفوا عن تلک السفینة آلوا شرّ مآل و خرجوا من الدّنیا إلی أنکال و جحیم ذات أغلال، و کما ضرب مثلهم بسفینة نوح قرنهم بکتاب اللّه تعالی فجعلهم [1] ثانی الکتاب و شفع التزیل].

و عاصمی در «زین الفتی» بعد ذکر حدیث سفینه گفته: [و معنی الحدیث عندنا: من أحبّ أهل البیت بقلبه و أثنی علیهم بلسانه و اقتدی بهم فی أقوالهم و لا یزید علی ما ذکر من مقالهم فقد نجا من البدعة و التّغال و من زاد علی ما قالوه و نسبهم الی خلاف ما نسبوا إلیه أنفسهم فقد هلک إذ لم یرض بهم قدوة و إماما و لم یقتد بهم شرفا و احتراما کالرّافضة و النّاصبة!].

و بر ناظر خبیر پوشیده نیست که آنچه عاصمی درین کلام بعد اقرار بحق بسوی باطل طفره زده و در آخر آن متعلّق بأهل حقّ تفوّه نموده مصداق مثل «ذمّتنی بدائها و انسلّت» می باشد، زیرا که در حقیقت کار أهل سنّت است که بر اهل بیت علیهم السّلام افترا می نمایند و در نسبت ایشان مرتکب خلاف واقع می شوند. اما أهل حق پس ساحت علیایشان از وصمت این تهمت بالاترست، و ایشان بحمد اللّه هرگز سر مو از ارشادات

أهل بیت علیهم السّلام تجاوز نمی نمایند، و من ادّعی خلاف ذلک فلیأت علیه ببرهان و أنّی له ذلک و أین إلی آخر الزمان؟!.

و نور الدین سمهودی در «جواهر العقدین» در بیان تنبیهات ذکر خامس گفته:

[ثانیها،

قوله صلّی اللّه علیه و سلّم: مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح فی قومه، الحدیث. و وجهه أنّ النّجاة ثبتت لأهل السّفینة من قوم نوح علیه السّلام و قد سبق فی الذّکر قبله فی حثّه صلّی اللّه علیه و سلّم علی التّمسّک بالثّقلین کتاب اللّه و عترته

قوله صلّی اللّه علیه و سلّم: فإنّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض،

و قوله فی بعض الطرق: نبّأنی اللّطیف الخبیر، فأثبت لهم بذلک النّجاة و جعلهم وصلة إلیها، فتمّ التّمسّک المذکور، و محصّله الحثّ علی التّعلّق بحبلهم و و حبّهم و إعظامهم شکرا لنعمة مشرّفه صلّی اللّه و سلم علیه و علیهم و الأخذ بهدی علمائهم و محاسن أخلاقهم و شیمهم، فمن أخذ بذلک نجا من ظلمات المخالفة و أدّی شکر النّعمة الوافرة و من تخلّف عنه غرق فی بحار الکفران و تیار الطغیان فاستوجب النّیران].

و ابن حجر هیتمی مکی در «صواعق» بعد ذکر حدیث سفینه گفته: [و وجه تشبیههم بالسّفینة فیما مرّ أنّ من أحبّهم و عظّمهم شکرا لنعمة مشرّفهم صلّی اللّه علیه و سلّم و أخذ بهدی علمائهم نجا من ظلمة المخالفات و من تخلّف عن ذلک غرق فی بحر کفر النّعم و هلک فی مفاوز (تیار. ظ) الطغیان].

وجه سوم آنکه این حدیث شریف دلالت دارد بر أفضلیّت اهل بیت علیهم السّلام بر قاطبه خلائق، زیرا که اگر سوای این حضرات کسی دیگر - معاذ اللّه - أفضل می بود لابدّ جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم همان کس را شبیه سفینه نوح قرار داده امّت را بر اتّباع و اطاعت او آماده می فرمودند. و دلالت این حدیث شریف بر أفضلیّت اهل بیت علیهم السّلام اگر چه کالنّور فی الظلام خود ظاهر و باهر است لیکن کلمات سابقه أکابر علمای سنیّه نیز مظهر و مبیّن آنست، کما لا یخفی علی النّاظر البصیر، وَ لا یُنَبِّئُکَ مِثْلُ خَبِیرٍ .

وجه چهارم آنکه این حدیث شریف دلالت دارد بر وجوب محبّت أهل بیت علیهم السلام علی الاطلاق، و وجوب محبّت علی الإطلاق - کما دریت فی مجلّد آیة المودّة - دلیل وجوب اطاعت و عصمت و أفضلیت این حضرات است و این همه مستلزم

امامت می باشد، کما مرّ غیر مرّة.

وجه پنجم آنکه این حدیث شریف دلالت دارد بر آنکه محبت أهل بیت علیهم السلام سبب نجاتست، و در کمال ظهورست که این معنی مستلزم عصمت این حضرات می باشد زیرا که اگر - معاذ اللّه - ازین حضرات أمری خلاف رضای ربّ الأرباب بظهور رسد هرگز محبّتشان جائز نخواهد شد چه جای آنکه سبب نجات در دنیا و آخرت شود! و هذا فی الوضوح و الظهور کالنّور علی شاهق الطور، و هر گاه عصمت این حضرات ثابت شد در امامتشان ریبی باقی نماند.

وجه ششم آنکه این حدیث شریف دلالت دارد بر کفر و ضلال متخلّفین از اهل بیت علیهم السّلام، و تخلّف حضرات خلفای ثلاثه و أحزابشان از أهل بیت علیهم السّلام أظهر من الشّمس و أبین من الامسست، و لقد أثبته علمائنا الأعلام - أحلّهم اللّه دار السّلام - فی کتب الکلام، بحیث لا یرتاب فیه أولو الأحلام، پس خلافتشان بسبب این تخلّف فاسد و باطل گردید و بعدشان ازین مرتبه علیا و منزلت کبری بحد تحقّق و ثبوت رسید، و بعد ازین کیست که در وضوح و ظهور خلافت بلا فصل جناب أمیر المؤمنین علیه السلام ازین حدیث شکّ و ارتیاب داشته باشد و از آفتاب امامت آن جناب مثل خفّاش إعراض نموده خاک مذلّت بر سر خود پاشد؟! وجه هفتم آنکه این حدیث شریف دلالت دارد بر آنکه نفوس قدسیّه اهل بیت علیهم السّلام مثل سفینه نوح ممیّز بین المؤمن و الکافر هستند. و این معنی هم بحمد اللّه تعالی موجب ریاست عامّه و امارت تامّه ایشانست، زیرا که تمییز بین المؤمن و الکافر بلا شبهه مرتبه عظماست که غیر معصوم دارای آن نمی تواند شد.

وجه هشتم آنکه این حدیث شریف دلالت دارد بر آنکه بقای إمام معصوم از نفوس قدسیّه حضرات أهل بیت علیهم السّلام إلی یوم القیامة لازم است تا همیشه برای امّت طبقة بعد طبقه رکوب سفینه منجیه متحقق شده باشد، و این معنی بنحوی که دلیل حقیّت مذهب أهل حق و بطلان مذهب مخالفین است محتاج به بیان نیست.

وجه نهم آنکه جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم حدیث سفینه را در ضمن سیاق طولانی

حدیث «إنّی تارک فیکم» که هر هر جمله بلکه هر هر کلمه آن نور بصیرت برای أهل ایمان می افزاید و روی شاهد حق را بأنواع زیب و زینت الی أقصی الغایه می آراید، بنحوی بیان فرموده که بعد ملاحظه آن در دلالت این حدیث شریف بر امامت اهلبیت علیهم السلام هرگز ریبی عارض خواطر عقلا نمی شود و أصلا تشکیکی در صحّت استدلال أهل حق بآن در قلوب ألبّا فرو نمی رود، الحال آن ارشاد هدایت بنیاد را بگوش دل باید شنید و وضوح امر حقّ را کالصّبح المسفر بچشم بصیرت باید دید.

أبو عبد اللّه محمّد بن مسلم بن أبی الفوارس الرّازی در صدر «أربعین» فضائل جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام - کما سمعت سابقا - گفته:

[و قال النبی صلّی اللّه علیه و سلّم: إنّی تارک فیکم کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی، فهما خلیفتان بعدی أحدهما أکبر من الآخر سبب موصول من السّماء إلی الارض فان استمسکتم بهما لن تضلّوا فإنّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض یوم القیامة فلا تسبقوا أهل بیتی بالقول فتهلکوا و لا تقصروا عنهم فتذهبوا فإنّ مثلهم فیکم کمثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنها هلک و مثلهم فیکم کمثل باب حطة فی بنی إسرائیل من دخله غفر له. ألا! و إنّ أهل بیتی أمان امّتی فاذا ذهب أهل بیتی جاء امّتی ما یوعدون. ألا و إنّ اللّه عصمهم من الضّلالة و طهّرهم من الفواحش و اصطفاهم علی العالمین. ألا و إنّ اللّه أوجب محبّتهم و أمر بمودّتهم. ألا و إنّهم الشّهداء علی العباد فی الدّنیا و یوم المعاد. ألا و إنّهم أهل الولایة الدّالّون علی طرق الهدایة.

ألا و إنّ اللّه فرض لهم الطّاعة علی الفرق و الجماعة، فمن تمسّک بهم سلک و من حادّ عنهم هلک. ألا و إنّ العترة الهادیة الطّیبین دعاة الدّین و أئمّة المتّقین و سادة المسلمین و قادة المؤمنین و أمناء ربّ العالمین علی البریّة أجمعین، الّذین فرّقوا بین الشک و الیقین و جاؤا بالحقّ المبین].

وجه دهم آنکه جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم الأطیاب حدیث سفینه را در بعض مواقع بخطاب أصحاب خود بسیاقی ارشاد نموده که امامت أئمه اثنی عشر علیهم السلام را کالشمس فی رابعة النّهار واضح و آشکار می گرداند و متبوع و مطاع واجب التّمسک و الاتّباع بودن این حضرات را بنص جلی که مشتمل بر أحسن کلمات بلاغت آیات

و أجمل جملات براعت سمات می باشد بمنصّه شهود می رساند.

أبو منصور شهردار بن شیرویه دیلمی که از أجلّه معاریف حفّاظ و أکابر مشاهیر أیقاظ سنیّه است، و جلالت شأن و رفعت مکان او بتصریح این حضرات در مجلّد حدیث ولایت بتفصیل جمیل شنیدی و بکمال استناد و اعتماد و اشتهار و اعتبار او نزدشان بخوبی وارسیدی، در کتاب «مسند الفردوس» که به «فردوس کبیر» نیز مسمّی می شود علی ما نقل عنه آورده:

[عن أبی سعید الخدری، قال: صلّی بنا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم صلاة الاولی ثمّ أقبل بوجهه الکریم علینا فقال: یا معاشر أصحابی! إنّ مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح و باب حطة فی بنی إسرائیل فتمسّکوا بأهلبیتی بعدی الأئمّة الرّاشدین من ذریّتی فإنّکم لن تضلّوا أبدا. فقیل: یا رسول اللّه! کم الائمّة بعدک؟ قال: اثنا - عشر من أهل بیتی، أو قال: من عترتی].

ازین روایت سراسر هدایت واضح و لائحست که جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بعد نماز جماعت که محل اجتماع مسلمین بود بخطاب أصحاب خود ارشاد فرمود که: أی گروه یاران من! بتحقیق که مثال أهل بیت من در میان شما مثال سفینه نوح است و مثال باب حطه است در بنی إسرائیل پس تمسّک بنمائید بأهل بیت من بعد از من که ایشان ائمّه راشدین از ذرّیّت من هستند، بتحقیق که شما در حال تمسک بایشان هرگز گمراه نخواهید شد تا بأبد. و هر گاه بعد استماع این ارشاد هدایت بنیاد بعض حاضرین عرض کردند که یا رسول اللّه! أئمّه بعد جناب شما چقدر خواهند شد؟ آن جناب در جواب ارشاد فرمود که دوازده نفر از اهل بیت من خواهند شد، یا آنکه فرمود که دوازده نفر از عترت من خواهند شد.

و این حدیث شریف أثیر بچند وجه ناظر بصیر را بسوی حق منیر رهنمائی می نماید:

اول آنکه درین حدیث مذکورست که جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بخطاب أصحاب خود بودن أهل بیت علیهم السّلام دریشان مثل سفینه حضرت نوح علیه السّلام مبیّن نموده.

دوم آنکه اهل بیت علیهم السلام را مثل باب حطه معین فرموده.

سوم آنکه أصحاب خود را بعد خود حکم تمسّک بأهل بیت علیهم السلام داده.

چهارم آنکه اهل بیت علیهم السلام را بوصف جلیل «أئمّه راشدین» ستوده.

پنجم آنکه در صورت تمسّک بأهلبیت علیهم السلام أصحاب خود را از ضلال و گمراهی مأمون فرموده.

ششم آنکه بعد سؤال بعض سائلین از عدد أئمّه علیهم السّلام که بعد آن جناب خواهند شد ارشاد کرده که ایشان دوازده نفر خواهند شد از أهل بیت من یا از عترت من.

و بعد ملاحظه این تصریحات صریحه و ارشادات نصیحه که هر یک از آن برای واجب الإطاعة بودن أهل بیت علیهم السلام کافی و وافی است هرگز کار عاقلی نیست که در دلالت حدیث سفینه بر امامت أئمّه اثنی عشر علیهم السلام شکّ و ریب آرد و همّت خود بر معاندت حق أبلج و موازرت باطل لجلج برگمارد.

وجه یازدهم آنکه جناب رسالت مآب - صلّی اللّه علیه و آله ما همر سحاب - حدیث سفینه را بمخاطبه جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام بأسلوب بدیع و سیاق رفیع که هر هر جمله آن دلیل ساطع و برهان قاطع امامت و خلافت آن جنابست بیان فرموده، و بر مخصوص بودن این حدیث شریف بآنجناب و أئمّه طاهرین از أولاد آن جناب سلام اللّه علیهم أجمعین نصّ صریح نموده. و بعد ملاحظه آن کار أحدی از أهل عقول و أحلام نیست که در دلالت این حدیث شریف بر امامت و خلافت أئمّه اثنی عشر علیهم السلام قیل و قال نماید، و هیچ مجادلی را تاب آن نیست که حرفی بمقابله أهل حقّ درین باب آراید.

علامه سلیمان بن ابراهیم القندوزی در «ینابیع المودّة» کما سمعت سابقا گفته: [

أخرج الحموینیّ عن سعید بن جبیر عن ابن عبّاس، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم:

یا علی! أنا مدینة الحکمة و أنت بابها و لن تؤتی المدینة إلاّ من قبل الباب و کذب من زعم أنّه یحبّنی و یبغضک لأنّک منّی و أنا منک، لحمک من لحمی و دمک من دمی و روحک من روحی و سریرتک من سریرتی و علانیتک من علانیتی، و أنت إمام امّتی و وصیی، سعد من أطاعک و شقی من عصاک و ربح من تولاّک و خسر من عاداک، فاز من لزمک و هلک من فارقک، و مثلک و مثل الأئمّة من ولدک مثل سفینة نوح

من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق و مثلکم مثل النّجوم کلّما غاب نجم طلع نجم الی یوم القیمة].

وجه دوازدهم آنکه جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مضمون بلاغت مشحون حدیث سفینه را در حدیث دیگر که بوجوه عدیده مصرّح بخلافت و امامت أئمّه طاهرین سلام اللّه علیهم أجمعین می باشد بعنوانی ذکر فرموده که اگر عاقل بصیر أدنی تأمّلی در آن نماید أصلا ریبی در دلالت حدیث سفینه بر مطلوب أهل حقّ دامن گیر او نخواهد گردید و امر حقّ را کالصّبح المسفر المنیر واضح و مستنیر دیده بصد جان و دل باعتقاد آن خواهد گروید.

حالا ألفاظ مبارکه آن حدیث شریف را شنیده آن را از آیات حق باید شمرد، و حظّ وافر از کمال بلاغت و تمام إبلاغ جناب بشیر نذیر - علیه و آله آلاف السّلام من الملک القدیر - باید برد.

سید علی همدانی در «مودّة القربی» کما علمت سابقا گفته: [

عن علی علیه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: من أحبّ أن یرکب سفینة النّجاة و یستمسک بالعروة الوثقی و یعتصم بحبل اللّه المتین فلیوال علیّا بعدی و لیعاد عدوّه و لیأتمّ بالأئمّة الهداة من ولده، فإنّهم خلفائی و أوصیائی و حجج اللّه علی خلقه بعدی و سادة امّتی و قادة الاتقیاء إلی الجنّة، حزبهم حزبی و حزبی حزب اللّه، و حزب أعدائهم حزب الشّیطان].

و این حدیث شریف را سلیمان بن إبراهیم بلخی نیز در «ینابیع المودّة» آورده، کما دریت فیما سبق.

وجه سیزدهم آنکه جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله الاطیاب، سفینه نجات بودن أهل - بیت علیهم السّلام را در حدیث أشباح خمسه به نهجی ارشاد فرموده که بعد ملاحظه آن در دلالت حدیث سفینه بر أفضلیّت این حضرات از تمامی کائنات شبهه باقی نمی ماند و اندک توجّه هم در مفاد آن امامت و خلافت این حضرات را بوجوه عدیده بمنصّه عالیه شهود می رساند.

صدر الدین أبو المجامع إبراهیم بن محمّد بن المؤیّد الحموئی در «فرائد السّمطین»

علی ما نقل عنه گفته:

[أخبرنا الشّیخ العدل بهاء الدّین محمّد بن یوسف البرزالیّ بقراءتی علیه بسفح جبل قاسیون ممّا یلی عقبة دمر، ظاهر مدینة دمشق المحروسة.

قلت له: أخبرک الشیخ أحمد بن الفرج الامویّ إجازة، فأقرّ به. «ح» و أخبرنی الشیخ الصّالح جمال الدّین احمد بن محمّد بن محمّد المعروف بدکّویه القزوینیّ و غیره إجازة بروایتهم عن الشیخ الإمام امام الدّین أبی القاسم عبد الکریم بن محمّد بن عبد الکریم الرافعی القزوینی إجازة، قالا: أنبأنا الشیخ العالم عبد القادر بن أبی صالح الجیلیّ، قال: أنبا أبو البرکات هبة اللّه بن موسی السّفطیّ، قال: أنبا القاضی أبو المظفّر هناد بن إبراهیم النّسفی، قال: أنبا أبو الحسن محمّد بن موسی بن کریب، قال: أنبأنا محمّد بن الفرحان، حدّثنا محمّد بن یزید القاضی، حدّثنا اللّبیب بن سعید، عن العلاء بن عبد الرّحمن، عن أبیه، عن أبی هریرة، عن النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم أنّه قال: لمّا خلق اللّه تعالی أبا البشر و نفخ فیه من روحه التفت آدم یمنة العرش فإذا نور خمسة أشباح، سجّدا و رکّعا، قال آدم: یا رب! هل خلقت أحدا من طین قبلی؟ قال: لا یا آدم! قال: فمن هؤلاء الخمسة الّذین أراهم فی هیئتی و صورتی؟ قال: هؤلاء خمسة من ولدک، لولاهم ما خلقتک و لولاهم ما خلقت الجنّة و لا النّار و لا العرش و لا الکرسی و لا السّماء و لا الأرض و لا الملئکة و لا الإنس و لا الجنّ، هؤلاء خمسة شققت لهم خمسة أسماء من أسمائی، فأنا المحمود و هذا محمّد، و أنا العالی و هذا علیّ، و أنا الفاطر و هذه فاطمة، و أنا الاحسان و هذا الحسن، و أنا المحسن و هذا الحسین آلیت بعزّتی أنّه لا یأتینی أحد بمثقال حبّة من خردل من بغض أحدهم إلاّ أدخلته ناری و لا ابالی، یا آدم! هؤلاء صفوتی من خلقی، بهم أنجیهم و أهلکهم، فإذا کان لک إلیّ حاجة فبهؤلاء توسّل. فقال النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم: نحن سفینة النّجاة من تعلّق بها نجی و من حاد عنها هلک، فمن کان له إلی اللّه حاجة فلیسأل بنا أهل البیت].

وجه چهاردهم آنکه در ما سبق از طرق عدیده حدیث سفینه دریافتی که جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله الأطیاب حدیث سفینه را با حدیث باب حطه یکجا ذکر فرموده، و پر ظاهرست که حدیث باب حطه دلیل قاطع لزوم انقیاد تامّ و وجوب اطاعت

مطلقه أهل بیت علیهم السّلام و مفید عصمت و طهارت این ذوات با برکات و مثبت کفر معرضین و مدبرین ازین حضرات می باشد. پس همچنین حدیث سفینه نیز دلیل این مطلب خواهد شد، و مطلوب و مقصود صاحب مقام محمود از ذکر این حدیث مسعود بعنوان طلح منضود، إثبات امامت و خلافت این أشباح مقدسه مطهره و إظهار عصمت و طهارت این نفوس مبارکه منوّره خواهد بود.

وجه پانزدهم آنکه جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام کما سمعت سابقا من «الدّر المنثور» ارشاد فرموده که مثل ما در این امّت مثل سفینه نوح و مثل باب حطه است، و این ارشاد باسداد وجوب اطاعت و لزوم انقیاد آن جناب و دیگر اهل بیت علیهم السلام را بکمال صراحت واضح می گرداند و فضیلت و أکرمیّت این حضرات را بأعلای مراتب وضوح و صراحت می رساند، و بعد از آن هرگز عاقلی در امامت و خلافت این نفوس قدسیّه شکّ نمی تواند کرد.

وجه شانزدهم آنکه جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام در خطبه بلیغه خود که سابقا از «تاریخ یعقوبی» نقل شده سفینه بودن أهل بیت علیهم السّلام را با واقعه روز غدیر یکجا ذکر فرموده در ایمان موقنین و ایقان مؤمنین إلی أقصی الغایة افزوده، و این معنی نزد أهل خبرت و اعتبار و نقد و استبصار، دلیل واضحست بر اینکه حدیث سفینه مثل حدیث غدیر از أدلّه واضحه و براهین لائحه امامت آن جناب می باشد.

وجه هفدهم آنکه جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام در خطبه مذکوره «سفینه» بودن اهلبیت علیهم السّلام را با حدیث ثقلین انضمام داده ابواب معرفت بر وجوه مستبصرین گشاده، و این معنی برای ألباب در إثبات امامت و خلافت آن جناب کافی و وافیست، و این انضمام بلاغت نظام شبهات مدغلین معاندین و تشکیکات مرتابین جاحدین را نافی و عافیست.

وجه هیجدهم آنکه خاصّه ایزد باری حضرت أبی ذرّ غفاری - علیه آلاف التحیّات من اللّه ما هطلت الغوادی و السواری - بعد أخذ حلقه باب کعبه و تعریف نفس نفیس خود حدیث سفینه را از جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم روایت نموده در إثبات اهمیّت

آن بأحسن وجوه و أبلغ طرق افزوده، چنانچه سابقا در روایت «مسند أبو یعلی» و غیر آن دیدی، و تفصیل آن از عبارت طیبی در «کاشف - شرح مشکاة» و دیگر عبارات شنیدی. و پر ظاهرست که این اهتمام خاص ازین صحابی با اختصاص در نقل این حدیث طیّب المصاص نزد أهل ایمان و اخلاص کاشف از آنست که این حدیث رفیع المکان بلا شبهه نزد آن صحابی جلیل الشّأن دلیل وصول اهل بیت علیهم السّلام بمرتبه مطاعیّت خلائق و منصب متبوعیّت أنام می باشد، هذا هو الّذی یرغم آناف الأعداء اللّئام و یرفع رءوس الأولیاء الکرام.

وجه نوزدهم آنکه حضرت أبی ذرّ غفاری حدیث سفینه را با حدیث باب حطّه مقرونا روایت فرموده جلالت شان و رفعت مکان و طهارت کامله و عصمت فاضله و افضلیّت و اکرمیّت حضرات اهلبیت علیهم السّلام را باتّباع جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و جناب امیر - المؤمنین علیه السّلام بأحسن وجوه وانموده، کما دریت فیما سبق من روایة الطبرانی و غیره.

و بعد ملاحظه این مطلب کار خردمندی نیست که از دلالت حدیث سفینه بر خلافت و امامت این ذوات قدسیّه إنکار نماید و مسلک عدول و انحراف از سفینه منجیه و باب حطه بأقدام عناد و لداد پیماید.

وجه بستم آنکه در ما سبق از «فصول مهمّه» ابن الصّبّاغ مالکی و غیر آن دانستی که حضرت أبی ذرّ غفاری بر عتبه خانه کعبه رفته باهتمام تمام اوّلا حدیث سفینه را روایت فرموده، من بعد بغرض ایضاح معانی و تشیید مبانی آن

حدیث «اجعلوا أهل بیتی منکم مکان الرّأس من الجسد و مکان العینین من الرّأس» را که دلیل واضح و برهان لائح ریاست و امارت و امامت و خلافت و افضلیّت و اکرمیّت و عصمت و طهارت اهل بیت علیهم السّلامست بمعرض بیان آورده بإظهار حقّ أبلج، باطل لجلج را بأقدام إبطال فرسوده، و گمان ندارم که بعد ازین هیچ عاقلی در معنای حقیقی حدیث سفینه شک و ارتیاب آرد و از دلالت آن بر امامت و خلافت اهل بیت علیهم السّلام إنکار نموده دین و ایمان خود را بدست خدوع غرور بسپارد! وجه بست و یکم آنکه حضرت أبی ذرّ غفاری در بعض احوال هدایت اشتمال

خود بعد أخذ حلقه باب کعبه بکمال اهتمام و تمام احتفال حدیث سفینه و حدیث باب حطه و حدیث ثقلین را یکجا در معرض بیان آورده طریق فتح ابواب عرفان برای اهل ایمان و ایقان و سبیل ختم حجّت و برهان بر اصحاب عدوان و شنآن بأحسن بیان و أقهر سلطان سپرده، چنانچه سابقا از عبارت باب سابع، «ینابیع المودّة» سلیمان بلخی دانستی. و هرگز متوهّم نیست که بعد ازین کسی از اهل انصاف در دلالت حدیث سفینه بر امامت و خلافت ارتیابی خواهد داشت، یا آنکه در بودن آن دلیل حقیّت مذهب امامیّه اثنا عشریّه قیل و قال آغاز نهاده أعلام صفاقت و رقاعت خواهد افراشت، و للّه الحمد علی ذلک، و هو المنوّر المزحزح للظلم الحوالک.

و هر گاه بحمد اللّه المنعام از إثبات حدیث سفینه و بیان دلالت آن بر خلافت اهل بیت علیهم السّلام فراغ دست داد، پس اینک باید دانست که آنچه شاه صاحب متعلّق باین حدیث شریف در این جا تفوّه نموده اند سراسر موجب تأنیب و تثریب ایشان می باشد.

قوله:

[و همین قسم حدیث

«مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلف عنها غرق» دلالت نمی کند مگر بر آنکه فلاح و هدایت مربوط بدوستی ایشان و منوط باتباع ایشانست، و تخلف از دوستی و اتباع ایشان موجب هلاک].

اقول:

هر گاه حسب اعتراف شاه صاحب حدیث سفینه دلالت دارد بر آنکه فلاح و هدایت مربوط بدوستی اهل بیت علیهم السّلام و منوط باتّباع ایشانست، و تخلّف از دوستی و اتّباعشان موجب هلاکست، پس چرا حضرتش اعتراف بخلافت و امامت این حضرات نمی فرماید؟ و چگونه راه نکوص و عدول از قبول عقیده حقّه بودن ایشان خلفای رسول - علیه و آله آلاف السّلام ما هبّ القبول می پیماید؟! زیرا که در ما سبق بتفصیل جمیل دانستی که وجوب دوستی و اتّباع این نفوس قدسیّه بلا شبهه و ارتیاب بوجوه

عدیده مثبت خلافت و دلیل ظاهر ریاست و زعامت ایشانست، و هکذا موجب نجات بودن دوستی و اتّباعشان و موجب هلاک بودن تخلّف از دوستی و اتّباعشان برهان باهر ریاست عامه و خلافت تامه این ذوات مقدسه است، و خود مخاطب بحمد اللّه آینده معترف می شود که معنی امام همینست که اتّباع او موجب نجات آخرت باشد.

پس بعد از این از عقیده حقّه امامت و خلافت أئمّه اثنی عشر سلام اللّه علیهم أجمعین انحراف ورزیدن، و برای خلافت و ریاست، فلان و بهمان را برگزیدن یقینا باطل و ناصواب و سائق بسوی أقصای تبار و تباب است، و الحمد للّه علی ظهور نور الحقّ فی کلّ باب، و بوار متاع الباطل عند اولی الالباب.

قوله:

[و این معنی بفضل اللّه تعالی محض نصیب اهل سنت است و بس از جمیع فرق اسلامیه، و خاص است بمذهب اهل سنت، لا یوجد فی غیرهم!] أقول:

بر عاقل هوشیار و متدبّر نصفت شعار کالشمس فی رابعة النّهار واضح و آشکارست که اهل سنّت هرگز حظّی از ولا و اتّباع أهل بیت علیهم السّلام ندارند، چه جای آنکه این معنی محض نصیب ایشان باشد؟! سبحان اللّه! کسانی که ظالمین و غاصبین و محاربین و مقاتلین و سامّین و قاتلین و سابّین و شاتمین و منحرفین و مبغضین أهل بیت علیهم السّلام را دوست دارند بلکه مقتدا و پیشوای خود انگارند، بچه رو دعوی دوستی و ولای حضراتشان می توانند کرد؟! و آنانکه علی الإعلان نفی عصمت أهل بیت علیهم السّلام کنند و تخطیه و توهیم این حضرات در أقوال و أفعال و مذاهب و أعمالشان نمایند و إجماع أهل بیت علیهم السّلام را حجّت ندانند و در أدلّه آن قدح و جرح آغاز نهند - کما لا یخفی علی ناظر کتب کلامهم و أسفار اصولهم - چگونه خود را متّبع و مطیع این حضرات ثابت خواهند کرد؟! هل هذا إلاّ مصادمة العیان و مباهتة تتحیّر لها الأحلام و الأذهان؟! قوله:

[زیرا که ایشان متمسک اند بحبل و داد جمیع أهل بیت، و بر قیاس کتاب

اللّه که «أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ» و در رنک ایمان بالأنبیا که «لا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ» با بعض، محبت و ایمان و با بعض بغض و کفران نمی ورزند].

أقول:

ادّعایی که شاه صاحب درین کلام جالب الملام نموده اند ادّعائی است باطل و انتحالی است عاطل که برای تکذیب و توهینش بالتفصیل دفاتر طوال هم کفایت نمی کند، و بمطالعه آن بسیاری از آیات قرآن مجید و فرقان حمید بیاد می آید.

از آن جمله است قول خداوند عالم «إِذا جاءَکَ الْمُنافِقُونَ قالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّهِ وَ اللّهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِینَ لَکاذِبُونَ» .

و از آن جمله است قول خداوند عالم «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّا بِاللّهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِینَ، یُخادِعُونَ اللّهَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ ما یَخْدَعُونَ إِلاّ أَنْفُسَهُمْ وَ ما یَشْعُرُونَ» .

و از آن جمله است قول حق تعالی «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ یُشْهِدُ اللّهَ عَلی ما فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ» .

و از آن جمله است قول خداوند عالم «قُلْ إِنْ تُخْفُوا ما فِی صُدُورِکُمْ أَوْ تُبْدُوهُ یَعْلَمْهُ اللّهُ» .

و از آن جمله است قول حق جلّ و علا «وَ یَقُولُونَ طاعَةٌ فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِکَ بَیَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ غَیْرَ الَّذِی تَقُولُ وَ اللّهُ یَکْتُبُ ما یُبَیِّتُونَ» .

و از آن جمله است قول حقّ تعالی «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ لا یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قالُوا آمَنّا بِأَفْواهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ» .

و از آن جمله است قول خداوند عالم «وَ یَحْلِفُونَ بِاللّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ وَ ما هُمْ مِنْکُمْ وَ لکِنَّهُمْ قَوْمٌ یَفْرَقُونَ» .

و از آن جمله است قول حق تعالی «أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ تَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّهُ عَلَیْهِمْ ما هُمْ مِنْکُمْ وَ لا مِنْهُمْ وَ یَحْلِفُونَ عَلَی الْکَذِبِ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ» .

و از آن جمله است قول ایزد متعال «یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّهُ جَمِیعاً فَیَحْلِفُونَ لَهُ کَما یَحْلِفُونَ لَکُمْ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلی شَیْ ءٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْکاذِبُونَ» .

و از آن جمله است قول حق عزّ و جلّ «لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ» .

و از آن جمله است قول اللّه تبارک و تعالی «قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ وَ ما تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ» .

و از آن جمله است قول خلاّق عالم جلّ و علا «یَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّهُ أَعْلَمُ بِما یَکْتُمُونَ» .

و علاوه برین هم آیات بسیارست که درین مقام قابل تلاوتست، خصوصا قول خداوند عالم «قُلْ هاتُوا بُرْهانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ» و بالخصوص قول حقّ سبحانه و تعالی «فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّهِ عَلَی الْکاذِبِینَ» .

نقل عبارات شاه صاحب متعلق بحدیث سفینه و جوابهای مؤلف از آنها

و لنعم ما قال بعض علمائنا الأعلام فی جواب مخاطبنا فی هذا المقام: تمسّک بحبل وداد عترت بدون تبرّی از أعادی غیر مسلّم، کما قیل:

تودّ عدوّی ثمّ تزعم أنّنی صدیقک، إنّ الرّأی عنک العازب!

و إظهار وداد لسانی معنی تمسّک نیست، چنانچه تعلیق کتاب اللّه و قول «حسبنا کتاب اللّه» بدون عمل بر آن غیر مفید، و حال ثقلین أعنی أهل بیت و قرآن در تمسّک یکسانست، لقران العترة بالقرآن.

بالجمله، ادّعای سنّیّان موالات و اتّباع أهل بیت را با وجود موالات و اتّباع محاربین و أعادی ایشان مثل عائشه و طلحه و زبیر و معاویه و نظر ایشان اگر صحیح باشد، پس موالات و اتّباع شیعیان، شیخین و اخوان آنها را با وجود لعن و طعن بر آنها که استحقاق آن از أخبار سنّیان ظاهر می شود چرا صحیح نبوده باشد؟! انتهی کلامه، رفع فی الخلد مقامه.

و علاوه برین هر که قدری هم تتبع کتب سنّیه بنماید بخوبی می داند که ادّعای تمسّک اهل سنّت بحبل و داد جمیع أهل بیت علیهم السّلام مصداق «کسراب بقیعة یحسبه الظمآن ماء حتّی إذا جاءه لم یجده شیئا» می باشد، و کلمات ناصبیّت آیات و مضامین حروریّت سمات در کتب ایشان بحدّی موجودست که احصای آن در دفاتر کبار هم خیلی عسیر و دشوار می نماید، لیکن درین مقام برای تنبیه أولی الأحلام بعض عبارت خارجیّت صفات از مصنفات والد مخاطب نقل می نمائیم، تا واضح و آشکار گردد که دعوی شاه صاحب چه قدر از واقعیّت بعید افتاده است، و اگر چه قلم عرفان شیم از نقل این گونه عبارات کفرآمیز، آبی و مستنکفست لیکن بمفاد «الضّرورات تبیح المحظورات» و نظر بمقوله «نقل کفر کفر نباشد» اضطرارا بطور انموذج بعض آن را ذکر نمودن ضروری است.

پس بشنو که ولی اللّه در «إزالة الخفاء» در فصل پنجم مقصد أوّل گفته: [باید دانست که آن حضرت صلّی اللّه علیه و سلم در أحادیث متواتره بالمعنی افاده فرمودند که حضرت عثمان مقتول خواهد شد و نزدیک بقتل او فتنه عظیمه خواهد برخاست که تغیر اوضاع و رسوم مردم کند و بلای آن مستطیر باشد، زمانی که پیش از آن فتنه است آن را به أوصاف مدح ستودند و ما بعد آن را بأصناف ذمّ نکوهیدند، و استقصا نمودند در بیان آن فتنه تا آنکه مطابقت موصوف بر آنچه واقع شد بر هیچ فردی مخفی نماند، و به أبلغ بیان واضح ساختند که انتظام خلافت خاصّه بآن فتنه منقطع خواهد شد و بقیّه برکات ایّام نبوّت روی باختفا خواهد آورد، و این معنی را تا بحدّی ایضاح کردند که پرده از روی کار برخاست و حجّة اللّه به ثبوت آن قائم شد و آن خبر در خارج متحقّق گشت بآن وجه که حضرت مرتضی با وجود رسوخ قدم در سوابق اسلامیّه و وفور أوصاف خلافت خاصّه و انعقاد بیعت برای او و وجوب انقیاد رعیّت فی حکم اللّه به نسبت او، متمکّن نشد در خلافت، و در أقطار أرض حکم او نافذ نگشت، و تمامه مسلمین تحت حکم او سر فرود نیاوردند، و جهاد در زمان وی رضی اللّه عنه بالکلیّه منقطع شد، و افتراق کلمه مسلمین بظهور پیوست، و ایتلاف ایشان رخت بعدم کشید، و مردم

بحروب عظیمه با او پیش آمدند، و دست او را از تصرّف ملک کوتاه ساختند، و هر روز دائره سلطنت او - لا سیّما بعد تحکیم - تنگتر شدن گرفت، تا آنکه در آخر بجز کوفه و ما حول آن برای ایشان صافی نماند! و هر چند این خللها در صفات کامله نفسانیّه ایشان خللی نینداخت لیکن مقاصد خلافت - علی وجهها - متحقّق نگشت و بعد حضرت مرتضی چون معاویة بن أبی سفیان متمکّن شد اتّفاق ناس بر وی بحصول پیوست و فرقة جماعة مسلمین از میان برخاست].

و نیز ولی اللّه در «إزالة الخفا» در بیان فتور عظیم افتادن در أرکان اسلام گفته: [معلومست از تاریخ که اقامت حجّ بعد حضرت عثمان هیچ خلیفه بذات خود نکرده است بلکه نائبی را مقرّر می کردند، و حضرت مرتضی برای آن اقامت حجّ بذات خود نتوانست نمود بلکه در بعض سنین نائب هم نتوانست فرستاد، کما هو مذکور فی «المستدرک». و معاویة بن أبی سفیان، أبان بن عثمان را أمیر الحجّ ساخته بود در أیّام خلافت خود، حال آنکه خلفای سابق اقامت حجّ بنفس خود می کردند إلاّ بعذر و اقامت حجّ ضمیمه خلافت بود بلکه از خواص خلیفه، چنانکه بر تخت نشستن و تاج بر سر نهادن یا در کوشک پادشاهان پیشین اقامت نمودن در أکاسره و قیاصره علامت پادشاهی بود].

و نیز ولی اللّه در «إزالة الخفا» در فصل پنجم مقصد أوّل گفته: [بنقل متواتر - که در شرعیّات نقلی معتمدتر از آن یافته نمی شود - به ثبوت پیوسته که آن حضرت صلّی اللّه علیه و سلّم فتنه را که نزدیک مقتل حضرت عثمان پیدا شد مطمح اشاره ساخته اند، و آن را بتفصیلی که زیاده از آن در شرایع یافته نشود بیان فرموده اند، و آن را حدّ فاصل نهاده اند در میان زمان خیر و زمان شرّ، و گواهی داده اند که درین وقت «خلافت علی منهاج النّبوّة» منقطع شود و ملک عضوض پدید آید، و معنی لفظ عضوض دلالت می کند بر حروب و مقاتلات و جهیدن یکی بر دیگری و منازعت یکی با دیگری در ملک، و لهذا در أحادیث بسیار خلفای ثلاثه را در یک حکم جمع کردند تا آنکه ظنّ قوی بهمرسید که هر سه بزرگ فی مرتبة من المراتب متّفق اند و غیر

ایشان در آن مرتبه شریک ایشان نیست! و در بعض أحادیث لفظی که مشعر بانقطاع خلافت باشد ارشاد فرمودند، در حدیث «تحرّک جبل» بروایت حضرت عثمان و أنس ذکر هر سه بزرگ رفت، و در «قصّه حائط» بروایت أبو موسی مذکور هر سه فقط، و در حدیث «وزن با امّت» بروایت جمعی ذکر هر سه، و در بعض ألفاظ «ثمّ رفع المیزان» و در «رؤیای ظلّه» هم چنان، و در حدیث ابن عمر «کنّا نخیّر الحدیث» بیان همین سه بزرگ، بعد از آن ابن عمر گفته است: «نسکت» و در رؤیای «نوط بعضهم ببعض» ذکر همین هر سه، و در رؤیاء «دلو دلی من السّماء» مذکور هر سه، و در مرتبه چهارم «انتشاط عرقوه» ظاهر گردید، و در قصّه سؤال بنی مصطلق بعد ذکر هر سه «فتبّا لکم» و در قصّه تأسیس مسجد و وضع أحجار لفظ حصر که «هم الخلفاء» وارد شد، و در قصّه اشترای قلائص بعد ذکر هر سه عزیز گفته شد «فتبّا لک»، و در قصّه تسبیح حصی بر همین سه کس اکتفا رفت، و در قصّه «تزول رحی الاسلام» زمانی معیّن گشت که بأبلغ وجه برین فتنه دلالت نمودند، بعد از آن فرمودند «فإن یهلکوا فسبیل من هلک و إن یقم لهم دینهم یقم لهم سبعین عاما. قال البغویّ: أراد بالدّین الملک. قال أبو سلیمان:

و یشبه أن یکون ارید بهذا ملک بنی أمیّة و انتقاله عنهم إلی بنی العبّاس و کان ما بین أن استقرّ الملک لبنی أمیّة إلی أن ظهرت الدّعاة بخراسان و ضعف أمر بنی أمیّة و دخل الوهن فیه نحو من سبعین سنة، و در

حدیث «الخلافة بالمدینة و الملک بالشّام»

تعیّن ملک واقعشد، الی غیر ذلک مما لا یحصی. باقی ماند آنکه در حدیث أبی بکره ثقفی وارد شده

«الخلافة بعدی ثلثون سنة» حقیقت معنی آن نیز باید دانست که خلافت خاصّه منتظمه مرکّبست از دو وصف: وصف اوّل، وجود خلیفه خاص و وصف ثانی نفاذ تصرّف و اجتماع کلمه مسلمین، و انتفای مجموع حاصل می شود بنفی یکی ازین دو وصف، و بنفی هر دو معا، و حکمت إلهی مقتضی تدریجست بین کلّ ضدّین، پس در حالت أولی این مجموع مفقود شد بفقد وصف اجتماع کلمه مسلمین و عدم انتظام ملک. پس حضرت مرتضی بصفات کامله خلافت خاصه اتّصاف داشتند و خلافت ایشان شرعا منعقد شد لیکن فرقت مسلمین پدیدار گشت و تصرّف ایشان در

أقطار أرض نفاذ نیافت، چنانکه پادشاهی عادل مدرّسی را در مدرسه نصب می فرماید و طلبه علم را أمر کند که از جناب او استفاده کنند لیکن طلبه علم را باتّفاقات بسیار که بعض آن باختیار ایشان باشد و بعض بغیر اختیار وجود استفاده بالفعل صورت نگرفت، در این وقت هر دو استعمال صحیح باشد، می توان گفت درین مدرسه مدرّسی هست امّا مردم بر وی نمی خوانند و جمع نمی شوند، و نیز می توان گفت که درین مدرسه مدرّسی نیست یعنی متّصف بدرس بالفعل، فیما نحن فیه، همچنان خلیفه خاص متّصف بأوصاف کامله موجودست و خلافت او بالفعل نیست]! و نیز در «إزالة الخفا» در آخر مقصد اول گفته: [و سه کس را نام برده اند که در زمان خیر متولّی خلافت خواهند بود: صدّیق أکبر، و عمر فاروق، و ذی النّورین، و در زمان فتنه بحضرت مرتضی بیعت کنند لیکن خلافت او منتظم نشود و قوم بر وی مجتمع نشوند، الی غیر ذلک تا آنکه برأی العین دانستیم که مراد همین حالتست که بعد قتل حضرت عثمان بظهور آمد از اختلاف ناس در حرب جمل و صفّین، بعد این همه بضرورت عقل دریافته شد که هر چند برای مرتضی بیعت کرده اند و خلافت منعقد ساختند و در حکم شرع که بنای آن مظنّاتست لازم شد اطاعت او، لیکن مراد حقّ اصلاح عالمست که خلافت وسیله آنست که برای تقریب آن مقصود مشروع ساخته ، و اگر مراد حق می بود از وجود متخلّف نمی شد، و مرتضی درین خلافت مانند «نی» در دهان نائی نبود و نه مانند جارحه برای إتمام مراد حقّ و قوم مأمور نشدند که تحت رایت او قتال کنند چنانکه مأمور شدند بقتال تحت رایت مشایخ ثلاثه، و مطابق آنچه ازین احادیث مفهوم شد به معاینه در خارج دیدیم که در زمان حضرت مرتضی عنایت إلهی که سابق فوج فوج نازل می شد مستتر گشت، کوشش بسیار فائده اندکی هم نداد و خیریّت که عبارت از الفت مسلمین فیما بینهم و ترک منازعه است و اتّفاق بر جهاد کفّار و روز بروز شکست بر کفّار افتادن رو باستتار نهاد و معنی «وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضی لَهُمْ» یعنی لیمکّننّ بسعیهم دینهم، صورت نه بست، و تمکین فی الأرض که برای دفع کفّار و إعلاء کلمة الاسلام مقرّر بود واقع نشد،«وَ اجْعَلْ لِی مِنْ لَدُنْکَ سُلْطاناً نَصِیراً» درین زمان متحقّق نگشت، و در تمام مسلمین حکم او نافذ نشد، و مسلمین - کلّهم - تحت حکم او در نیامدند، و هیچ عاقلی برین معنی إنکار نمی تواند کرد، چنانکه نمی تواند إنکار نمود که آفتاب امروز از مشرق ظاهر شده است، لیکن نکته دیگرست که غیر أهل بصیرت نمی شناسد،

بهر نظر مه من جلوه می کند لیکنکس آن کرشمه نبیند که من همی نگرم

«الخلافة بعدی ثلثون سنة» حقیقت معنی آن نیز باید دانست که خلافت خاصّه منتظمه مرکّبست از دو وصف: وصف اوّل، وجود خلیفه خاص و وصف ثانی نفاذ تصرّف و اجتماع کلمه مسلمین، و انتفای مجموع حاصل می شود بنفی یکی ازین دو وصف، و بنفی هر دو معا، و حکمت إلهی مقتضی تدریجست بین کلّ ضدّین، پس در حالت أولی این مجموع مفقود شد بفقد وصف اجتماع کلمه مسلمین و عدم انتظام ملک. پس حضرت مرتضی بصفات کامله خلافت خاصه اتّصاف داشتند و خلافت ایشان شرعا منعقد شد لیکن فرقت مسلمین پدیدار گشت و تصرّف ایشان در عنیفه مفضی بخیر نشدند بلکه ساعت بساعت اختلاف مسلمین و فقد جمعیّت ایشان بر روی کار آمد، لیکن در حرب نهروان جارحه فیض إلهی بوده است زیرا که آن حضرت صلّی اللّه علیه و سلّم در حقّ آن جماعت فرموده اند

«لئن أدرکتهم لأقتلنّهم قتل عاد».

گوییم: اینجا تحقیقی است شریف: فرق است در آنکه شیوع اسلام و ایتلاف مسلمین - فیما بینهم - و کبت کفّار و شکست ایشان روز بروز متزاید شود، و در آنکه از میان مسلمین فرقه مارقه بسبب شبهه که از بعض أحکام خلیفه ناشی شده است سر بر آرند و با مسلمانان به پیچند و خلیفه سعی در کبت آن جماعة فرماید، مثل أوّل آنست که طفل را پرورش دهند تا از مرتبه طفلی بسنّ ترعرع برسد و از آن مرتبه بحدّ جوانی ترقی نماید، و مثل ثانی مثل آنکه استاد نجّار برای مصلحتی مهمّه تیشه بر چوب می زد اتّفاقا خطا کرد تیشه بر پای خودش رسید درین حالت واجب شد بر وی که ترک شغل نجّاری کند و بإصلاح پای خود مشغول گردد. درین مبحث غلط نکنی و این نکته دقیقه را بر غیر محمل آن فرود نیاری، غرض من آن نیست که حضرت مرتضی خلیفه نبود یا در حکم شرع خلافت او منعقد نگشت یا سعی او در حروبی که پیش آمدند للّه فی اللّه نبود، أعوذ باللّه من جمیع ما کره اللّه، بلکه مقصود من اینست که فضیلت جارحه فیض إلهی بودن ظاهر نشد درین مقاتلات و إلاّ خیریّت و إصلاح خلق فوج فوج ظهور می نمود، و این دقیقه زبان فقهاء و متکلّمین از تقریر آن کوتاه است إثباتا و نفیا از آن گفتگو ندارند، و فقهای صحابه ببرکت صحبت آن حضرت صلّی اللّه علیه و سلّم این نکته را شناخته اند و در أحادیث صحیحه بآن نکته اشاره رفته].

و نیز ولی اللّه در «قرّة العینین» گفته: [بالجمله در زمان خلافت مرتضی مردم چهار گروه گشتند، جمعی با حضرت مرتضی رفیق شدند، و دلیل ایشان آنست که مرتضی بهترین مردم است درین عصر و أحقّ است بخلافت و جمعی که مخالفت - می کنند راه بفساد دارند و اخمال فساد و سعی در انتظام خلافت مطلوبست، و جمعی دیگر مخالف شدند و بجنگ برآمدند، و شبهه ایشان آنکه خلافت مرتضی منعقد نشده است و بیعت أهل مدینه بکره بود یا بسبب أغراض نه باجتهاد و بیعت أهل

کوفه هم همچنان، و در قتل حضرت عثمان شرکت داشت و با قاتلان ایشان آشتی و این معنی را مسقط عدالت می دانستند، و در قضیّه تحکیم خود را خلع کرد، و بحقیقت مرتضی از لوث قتل مبرّا بود و أمّا بظاهر شبهه گونه می آید، ازین جهت آن مخالفان در مقابله مرتضی «مجتهد مخطی!» بودند].

و نیز در «قرّة العینین» گفته: [جمعی دیگر از فقهاء صحابه مثل سعد بن أبی وقّاص و عبد اللّه بن عمر و أسامة بن زید و أبو موسی و أبو مسعود تقاعد کردند، و دلیل ایشان آن بود که آن حضرت «صلعم» أمر کردند بقعود در أیّام فتنه، و این حدیث متواترست و از جنگ در میان مسلمانان نهی فرمود، ایشان با این همه ثنای حضرت مرتضی می کردند و ذکر مناقب او می نمودند و او را أحقّ بالخلافه می دانستند، از کلام بعضی شبهه در عقد خلافت معلوم می شود و از کلام بعضی نه. «تنبیه»: گمان أکثر ناس آن است که مستمسک این جماعة عمومات نهی است از قتال مسلمین و آن بحقیقت مخصوص است بقتال همراه امام حقّ، اگر چه ایشان این قسم نفهمیدند و این از بعض الظنّ است بلکه مستند ایشان أحادیث متواتره در نهی ازین قتال به أوصافی و علاماتی که بر آن منطبق یافتند، و متون این أحادیث از دو صد زیاده در کتب متداوله مذکورست و حساب طرق منشعبه او از حدّ احصا بیرون، بلکه از تتبّع احوال چنان متبادر می شود که مستند قومی که قتال نمودند قیاس است اگر نصرت خلیفه نکنند فساد عالم لازم می آید و سعی در اخمال فساد مأمور به است در شرع و عمومات جواز قتال با ظالمان و استحقاق مرتضی خلافت را بسوابق و خصائص خود و مستند این فریق نصوص که ردّ آن قیاس در این مسئله کند و مخصوص عمومات باشد، و اللّه أعلم].

و نیز در «قرّة العینین» گفته: [أمّا أفضلیّت شیخین باعتبار تشبّه بإراده بعثت پس بدو وجه می باید دانست: یکی بشارات صریحه که در منامات واقع شد مصرّح اند بحال شیخین نه بحال مرتضی. دوم آنچه واقع شد در خارج، زیرا که وجوه خارجی مبیّن و مفسّر بشارات صادق مصدوقست، پس آن حضرت صلّی اللّه علیه و سلّم در

حقّ شیخین بشارت دادند که خلیفه خواهند شد و کار دین از دست ایشان منتظم خواهد شد و فتوح بسیار بر دست ایشان از مکمن غیب بظهور خواهد رسید، و واقعشد آنچه بشارت دادند، بخلاف مرتضی! که فتوح اسلام در ایّام خلافت وی متحقّق نشد، و خود چه إمکان دارد که آن حضرت بشارت دهند به چیزی که واقع نشود].

و نیز در «قرّة العینین» گفته: [و در زمان حضرت مرتضی اجماعی منعقد نگشت و مشاورتی با علما در میان نیامده و علمی که در همه اهل اسلام شائع گردد ظاهر نشد! و این معنی بر شخصی که أدنی معرفتی بآثار سلف داشته باشد واضح غیر محتاج به بیان است].

و نیز در «قرّة العینین» گفته: [و دین عبارتست از چیزیکه مردمان بر وی جمع شوند و از صاحب ملّت نقل کنند، و أصحاب مرتضی مختلف شدند در فهم کلام او و بمذاهب شتّی رو نهادند. مثلا جمعی از وی روایت کردند تبرئه خود از شرکت در دم عثمان رضی اللّه عنه، و جمعی از کلام وی رضای قتل وی فهم کردند که

«قتله اللّه و أنا معه! قال ابن سیرین: رواه ابن أبی شیبة». همچنین در هر حادثه مشکله از فقه و غیر آن مثل تحریم متعه و غسل رجلین کلمه ای دقیقه از حضرت مرتضی شنیدند در تطبیق آن متحیّر ماندند و فتح باب اختلاف واقعشد].

و نیز در «قرّة العینین» گفته: [أمّا أفضلیّت شیخین باعتبار تشبّه در جزء عملی نفس ناطقه بنسبت سیاست مدن و ترتیب جیوش پس امریست ظاهر کالشّمس فی رابعة النّهار، در وقت شیخین عالم مجتمع بود بر رأی واحد و اختلاف در میان ایشان نی، با هم همه متفق مشغول بجهاد کفّار بودند، أَشِدّاءُ عَلَی الْکُفّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ

صفت حال ایشان بود!، و در أیّام حضرت مرتضی اختلاف در اختلاف واقع شد و مردمان أحزاب متحزّبه گشتند، سیوف مسلمین از کفّار مغمود گشت و در میان خودها مسلول و هر تدبیری که برای ردّ این بی انتظامی واقع شد خرق را متّسع ساخت و عائد بأمنی و اطمینانی نشد تا آنکه همه أمر از دست مرتضی رضی اللّه عنه بر آمد و بجز حوالی کوفه در تصرّف نماند آن نیز با هزاران منازعت و مزاحمت! موافق و مخالف

بر اصل این حکایت متّفق اند هر چند در تصدیق و تخطیه و معذور داشتن و عکس آن مختلف باشند]!.

و نیز در «قرّة العینین» گفته: [مصاحبان شیخین همه متأدّب ماندند بشریعت و راغب بإحسان و از کسی حرکت شنیعه ظاهر نشد، و مصاحبان حضرت مرتضی اکثر ایشان سپاهی منشان بودند أهل طمع و حرص و حسد و حقد و با حضرت مرتضی خلوص محبّت نداشته و نه رسوخ انقیاد، جناب مرتضی رضی اللّه عنه مکرّر ازیشان بر سر منبر شکایتها می کرد که کاشکی أهل کوفه را صرف کنم با أهل شام مانند صرف دراهم و دنانیر، ده کس را دهم و یکی را بستانم! و بی وفائیها ازیشان ظاهر شده چنانکه تا حال «الکوفیّ لا یوفی» مثل سائرست، و با حسن مجتبی و حسین شهید کربلا رضی اللّه عنهما آنچه از بی وفائیها کردند محتاج بیان نیست، و جمعی که خلوص محبّت و رسوخ انقیاد داشتند در اعتقاد خود شتر و گربه افتادند، جمعی افراط کردند در اعتقاد و تعظیم تا آنجا رسانیدند که حدّ غیر نبی نباشد و حضرت مرتضی ایشان را از آن افراط مکرّر باز می داشت و ایشان منزجر نشدند، چنانکه قصّهای بسیار بنسبت آن جماعت که در صحابه طعن می کردند منقولست، و جمعی تفریط کردند دون آنچه در حقّ او می بایست، و جمعی متوسط الحال بودند و ایشان أصحاب عبد اللّه ابن مسعوداند، و در حمل کلام او بر معنی مناسب نیز مختلف شدند، جمعی این همه مبالغها و تأکیدها که بر سر منبرها می فرمودند إصغا نمی کردند و می گفتند مرد محارب است می گوید خلاف آنچه در خاطر دارد! و همین عقیده فاسده تخم مذاهب فاسده شد از تقیّه و اختیار آنچه مخالف جمهور باشد چنانکه شیعه می گویند، و جمعی حمل کردند کلام او را بر آنچه موافق جماعت باشد و ایشان أصحاب عبد اللّه بن مسعود بودند و روایات ایشان همانست عمده نزدیک أهل سنّت و جماعة، پس اگر تأثیر حضرت مرتضی ایشان را در می گرفت این اختلافها پیدا نمی شد چنانکه در زمان آن حضرت صلّی اللّه علیه و سلّم و شیخین پیدا نشد].

و نیز در «قرّة العینین» در مقام ادّعای انحطاط أمیر المؤمنین علیه السّلام از «مرّ

الحقّ» گفته: [و این سخنی است که بر سبیل تنزّل گفته می شود و إلاّ اگر مرّ الحقّ را برشگافیم به نسبت تجوّز در مآکل و ملابس و تقلیل معاش و مانند آن مسلّمست و با مبحث ما تعلّقی ندارد و اختصاص آن مسلّم نیست، و اگر به نسبت اموری که بخلافت و ریاست تعلّق دارد و بنسبت ترک مقاتلات مسلمین که خطر أعظم است نگریم

«مرّ الحقّ»

بجانب شیخین است، و نهایت أمر مرتضی آن باشد که «لا له» و «لا علیه»! و اگر به نسبت قلّت اعتنا بتألیف جمعی که همراه او بود اعتبار کنم، پس مرّ الحق تألیف ایشانست، چنانکه آن حضرت صلّی اللّه علیه و سلّم کردند، زیرا که انتظام مسلمین چون بغیر این معنی متحقّق نمی شود این معنی یکی از امور مهمّه باشد، و همچنین اگر غموض سخن را برشگافیم به نسبت علوم دقیقه محلّ بحث نیست بلکه واقع هم نیست چنانکه به تفصیل بیان کردیم، و اگر بنسبت توریه در سخن و دور دور رفتن در مقتضای

«الحرب خدعه» اعتبار کنیم موجب مدحی نمی باشد، و همچنین دعوی مائل بودن بتجرّد با وجود آن همه مداخلات و منازعات و کشش و کوشش که سابقا از هیچ خلیفه مثل آن ظاهر نشد اگر چه منتج ثمرات نگردید گنجایش تسلیم ندارد!].

و نیز در «قرّة العینین» گفته: [و حضرت مرتضی در أیّام خلافت خود در شغل مناقشه ها و منازعه ها افتاد و در أیّام او هیچ بلد مفتوح نشد و هیچ فتحی ظاهر نگردید بلکه جهاد بالکلّیّه مسدود ماند، پس باعتبار تحمّل أعباء جهاد، شیخین أفضل و أرجح شدند].

و نیز در «قرّة العینین» گفته: [أمّا فضیلت شیخین باعتبار صفات قلبیه که آن را بعرف أهل زمان بطریقه تعبیر کنند پس بدو وجه بیان کنیم: أوّل آنکه زهد مرتضی از قسم زهد اولیاء بود و زهد شیخین مانند زهد أنبیا! و ورع مرتضی از قسم ورع اولیا بود و ورع شیخین مانند ورع أنبیا! و دلیل واضح برین مدّعا آنست که اتّفاق جمیع أهل تاریخست بر آنکه ورع مرتضی و زهد او سبب عدم انتظام خلافت او شد، و ورع شیخین و زهد ایشان سبب انتظام خلافت ایشان گشت! و معلومست که أوصاف کامله أنبیا بوجهی واقع است که مانع ریاست عالم نمی شود بخلاف زهد اولیا! وجه

ثانی آنکه، اعظم انواع زهد آنست که بی رغبتی کند در خلافت که صورت جاه ست بلکه اگر بحقیقت رجوع کنیم زهد ترک مقتضای نفس خود است هر چه باشد، پس اگر شخصی که مقتضای نفس او مال است نه جاه، زهد او ترک مال باشد از خوف خدا یا بجهت تفرّغ برای ذکر او نه ترک جاه، و شخصی که مقتضای نفس او جاه باشد نه مال، زهد او ترک جاه باشد نه ترک مال. پس حضرت مرتضی سعیها کرد برای خلافت و جنگها بعمل آورد و تدبیرها نمود هر چند این همه بر حسب اجتهاد وی باشد و برخصت شرع بود، لیکن کسی که اصل این حادثه ها از وی واقع نشد حال او أصفاست از کسی که باین حادثه ها افتاد!، و أعظم أنواع ورع آنست که ترک کند مقاتلات را بین المسلمین زیرا که قتل خطر او أعظم است، و إثم او أشدّ، پس اگر چه در شرع وجه إباحت یافته شود بأدنی شبهه ترک نماید، و این مقاتلات در شیخین واقع نشد بخلاف حال مرتضی، و همچنین تواضع أعظم انواع او تواضع با أقران خود است در فنّی که با ایشان در آن فن همعنان باشند، و شیخین با أهل علم و با مستحقّین خلافت در زمان خود بغایت تواضع داشتند زیاده از حضرت مرتضی، و همچنین هر صفتی ازین صفات چون برشگافیم أنواع بسیار دارد و أعظم أنواع آن در شیخین می یابیم! و اگر زهد و ورع بمعنی تقلّل در معاش بگیریم فضل حضرت مرتضی بحسب آن نیز محلّ تأمّلست!

«عن محمّد بن کعب القرظی أنّ علیّا قال: لقد رأیتنی مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم و إنی لأربط الحجر علی بطنی من الجوع و إنّ صدقتی الیوم لأربعون ألفا، و فی روایة: و انّ صدقة مالی لتبلغ أربعین ألف دینار. أخرجه أحمد». و اگر بمعنی احتیاط در تصرّف بیت المال اعتبار کنم همه در آن مساوی الأقدام اند، از قصص، اختصاص حضرت مرتضی بآن ظاهر نمی شود!].

و نیز در «قرّة العینین» در مقام تنقیص علم جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام گفته:

[بلکه غلط از حضرت مرتضی واقع شد!!! و آن غلط در نفس مسئله فقهیّه بود در قصّه احراق مرتدّ و عبد اللّه بن عبّاس بر آن متنبّه ساخت

«عن عکرمة أنّ علیّا حرّق قوما ارتدّوا عن الإسلام، فبلغ ذلک ابن عبّاس فقال: لو کنت أنا لقتلتهم بقول رسول اللّه

صلّی اللّه علیه و سلّم، قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم: من بدّل دینه فاقتلوه، و لم أکن لاحرّقهم لأنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم قال: لا تعذّبوا بعذاب اللّه. فبلغ ذلک علیّا فقال: صدق ابن عبّاس! أخرجه التّرمذی». بلکه قضایای فاروق بمحضر جمّ غفیر از فقهای صحابه می بود، اگر فی الجمله انحرافی در قضا واقع می شد در معرض مباحثه می آمد، معهذا انگشت ننهادند مگر بر قدری یسیر، و در آن مسائل جای تفتیش باقیست، و قضایای حضرت مرتضی بمحضر صحابه واقع نمی شد، و ممکن که غلطهای بسیار در آن مستور می ماند، چون عبد اللّه بن عباس بر سجلاّت مرتضی مطلع شد اعتراض نمود. «عن أبی ملیکة، قال: کتبت إلی ابن عبّاس أسأله أن یکتب لی کتابا و یحفی عنّی، فقال: ولد ناصح أنا أختار له الامور اختیارا و احفی عنه، قال: فدعا بقضاء علی فجعل یکتب منه أشیاء و یمرّ به الشیء فیقول: و اللّه ما قضی بهذا علیّ إلا أن یکون ضلّ! أخرجه مسلم فی مقدّمة صحیحه». پس عدم ذکر غلطات حضرت مرتضی در کتب متداوله بجهت اختفاء علم او و اختلاط قضایای اوست چون رواة او مستور الحال غیر حفّاظ بوده]!.

و نیز در «قرّة العینین» در مقام تنقیص زهد جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام گفته:

[باید دانست که حضرت مرتضی - لا محاله - نصیب أوفی داشت از زهد و أخبار زهد وی بسیار صحیح شده و رجحان او بر بسیاری از صحابه نیز متحقّقست، أمّا به نسبت شیخین محلّ تأمّلست، زیرا که بی رغبتی بدنیا أعظم آن بی رغبتی است در خلافت و این معنی در صدّیق و فاروق بوجه اتمّ ظاهر شد، قال أبو بکر: و اللّه ما طلبتها فی لیل و لا نهار! بخلاف حضرت مرتضی که سعیها در طلب إنشاء خلافت و استمرار آن بکار برد]! و نیز در «قرّة العینین» در مقام تنقیص عبادت جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام گفته:

[باید دانست که در کثرت عبادت حضرت مرتضی و رجحان او بر بسیاری از صحابه در آن فضیلت هیچ شبهه نیست، امّا فضیلت او به نسبت شیخین غیر مسلّم هست.

«عن الزّهری، قال: أخبرنی علیّ بن الحسین أنّ حسین بن علی أخبره أنّ علیّ بن أبی طالب أخبره أنّ رسول اللّه طرقه و فاطمة بنت النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم فقال: أ لا تصلّیان؟ فقلت:

یا رسول! أنفسنا بید اللّه فإذا شاء أن یبعثنا بعثنا! فانصرف حین قلت ذلک و لم یرجع

إلی شیء ثمّ سمعته و هو مولّ یضرب فخذه و هو یقول: و کان الإنسان أکثر شیء جدلا! أخرجه البخاریّ، و

فی روایة لأحمد: دخل علیّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم و علی فاطمة من اللّیل فأیقظنا للصّلوة، قال: ثمّ رجع الی بیته فصلّی هویّا من اللّیل، قال: فلم یسمع لنا حسّا، قال: فرجع إلینا فأیقظنا و قال: قوما فصلّیا! قال: فجلست و أنا أعرک عینی و أقول إنّا و اللّه ما نصلّی إلاّ ما کتب لنا! إنّما أنفسنا بید اللّه فإذا شاء أن یبعثنا بعثنا! قال: فولّی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم و هو یقول و یضرب بیده علی فخذه: ما نصلّی إلاّ ما کتب لنا! ما نصلّی إلاّ ما کتب لنا! و کان الإنسان أکثر شیء جدلا! و عن سریّة لعلی، قالت:

قال علیّ: کنت رجلا نئوما و کنت إذا صلّیت المغرب و علیّ ثیابی نمت. ثمّ قال یحیی بن سعید: فأنام قبل العشاء فسألت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم عن ذلک فرخّص لی.

أخرجه أحمد»].

و نیز در «قرّة العینین» در مقام تنقیص حسن خلق جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام گفته: [باید دانست که حسن خلق و طلاقت وجه نه همین مزاحست فقط بلکه مرتبه هر کسی شناختن است، کلمه مرتضویه «لا خمسین إلا رضف الجنادل و أخطأت استک الحفرة و أضراطه، عند ذکر أبی هریرة» با کلمه فاروق «لو لا علیّ لهلک عمر» باید سنجید، و معامله که حضرت مرتضی در باب عقیل مرعی داشت و عقیل بآن سبب از وی جدا شده بشام رفت با خلق حضرت محمّد مصطفی صلّی اللّه علیه و سلّم که عبّاس را بمال کثیر تألیف فرمود باید سنجید! و بحقیقت طلاقت وجه را با خلافت ربطی نیست الاّ بالعرض و آن آنست که این طلاقت سبب تألیف قلوب و ترک اختلاف بر خلیفه می شود و تألیف و ترک اختلاف سبب أمن عام و اطمینان مسلمین می گردد و چون آن مطلب از دست شیخین خوبتر از حضرت مرتضی متحقّق شد طلاقت وجه را کجا گنجایش مباحثه است! لا عبرة بالمظنّة بعد حصول المئنّة! و بعد ازین همه رجحان مرتضی در اصل طلاقت که خالی از دعابه باشد غیر مسلمست].

و نیز در «قرّة العینین» در مقام تنقیص فصاحت جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام گفته:

[و بعد ازین همه باید دانست که فصاحت لسان باعتبار ذات خود با خلافت نبوّت ربطی

ندارد و إلاّ شعرا گوی مسابقت از علما و اولیا ربوده اند، بلکه اینجا مطلوب بالعرض است بسبب آنکه خلافت نبوّت موقوفست بر إظهار علوم حقّه و آن بفصاحت بوجه اتمّ متحقّق می گردد، و واقع آنست که هر معضله که پیش آمد در زمان شیخین شیخین آن را بر وجهی تقریر کردند که مخالفت و منازعت برخاست و مخالفان و منازعان را طاقت دم زدن نماند، منصف را باید تأمّل کرد که فاروق در تقریر مطالب خود خصوصا قضیّه مرتضی و عباس را بچه نوع بأقصی مراتب بلاغت أدا نمود و در قضیّه وقف أرض شام و عراق بچه آئین داد بیان داد! بخلافت مرتضی که در أیّام او معضلات بسیار پیش آمدند و یکی از آن معضلات حلّ نشد! تا حال فقیر را معلوم نیست که صحابی از اجتهاد خود بحسن تقریر مرتضی رجوع کرده باشد!].

و نیز در «قرّة العینین» در مقام تنقیص سداد رأی جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام گفته: [امّا در حلّ و عقد امور خلافت رجحان مرتضی باعتبار این خصلت بر شیخین غیر مسلّمست، زیرا که صدّیق در وقت ارتداد عرب تدبیرها اندیشید و همه مثمر فوائد خویش گشتند، و فاروق از فتح قادسیّه و یرموک و بناء بصره و کوفه مصلحتها بخاطر بست و همه آن مثمر خیرات بسیار و منافع بیشمار گشتند، بخلاف حضرت مرتضی که در ایّام خلافت خود هر تدبیری که اندیشید منعکس گشت و مثمر خلاف مطلوب شد و اهل رأی در هر حادثه مشوره دادند و مشوره ایشان پیش مرتضی درجه پذیرائی نیافت. ابن عباس این همه ماجرا را إجمالا تقریر کرد، «قال: کان و اللّه قد ملئ علما و حلما من رجل غرّته سابقته و قرابته، فقلّ ما أشرف علی شیء من الدّنیا إلاّ فاته، أخرجه أبو عمرو». و إمام حسن مجتبی رضی اللّه عنه تفصیلا

«عن طارق بن شهاب قال:

جاءنا قتل عثمان، فذکر القصّة حتی إذا کنت بالرّبذة إذا علیّ بها فصلّی بهم العصر فلمّا سلّم أسند ظهره فی مسجدها و استقبل القوم قال: فقام إلیه الحسن بن علی یکلّمه و هو یبکی، قال: فقال له علی: تکلّم و لا تحنّ حنین الجاریة! قال: أمرتک حین حصر النّاس هذا الرجل أن تأتی مکّة فتقیم بها فعصیتنی ثمّ أمرتک حین قتل أن تلزم بیتک حتّی ترجع إلی العرب عواذب أحلامها فلو کنت فی جحر ضبّ لضربوا إلیک آباط

الإبل حتّی یستخرجوک من جحرک فعصیتنی و أنا أنشدک باللّه أن تأتی العراق فنقتل بحال مضیعة، قال: فقال علی: أمّا قولک آتی مکّة فلم أکن بالرّجل الّذی تستحلّ بی (به. ظ) مکّة، و أمّا قولک قتل النّاس عثمان فما ذنبی إن کان النّاس قتلوه، الحدیث. أخرجه ابن أبی شیبة». پس سداد رأی نتوان شناخت إلاّ بآنکه هر تدبیری که اندیشد مثمر برکات گردد، چون تزاحم واقع شود در آرا و وی رأی زند خارج مصدّق رأی او گردد، و این معنی در شیخین بوجه اتمّ ظهور نمود بخلاف مرتضی].

و نیز در «قرّة العینین» در مقام تنقیص خوارق عادات جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام گفته: [باید دانست که خوارق عادات از شیخین و مرتضی همه ایشان منقول است، لیکن اینجا سخنی باقیست و آن آنست که کرامات شیخین بما رسیده اند بطریق نقل صحیح بخلاف کرامات مرتضی!].

و نیز در «قرّة العینین» در مقام تنقیص اخوّت جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام گفته:

[معهذا قضیّه مواخاة مشعر بآنست که آن حضرت صلّی اللّه علیه و سلّم باعتبار حاجت خود هیچ کس را برادر خود نساخت زیرا که آن حضرت را رفقا و خدم بسیار بودند از مهاجرین و أنصار، و چون رقّتی و بکائی در حضرت مرتضی مشاهده فرموده بود بجهت حاجت او را تشریف اخوّت داد!].

و نیز در «قرّة العینین» در مقام إنکار کثرت انتفاع از جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام گفته: [بباید دانست که فی الحقیقة کثرة انتفاع در اسلام بشیخین واقع شده است زیرا که جمع قرآن و حمل ناس بر روایت حدیث و تنقیح مسائل شرعیّه و فتح عرب و عجم بر وقت شیخین واقع شده، و اکثر اهل اسلام حنفیان و مالکیان و شافعیان اند، و أصل مذاهب ایشان معتمدست بر مسائل اجماعیّه شیخین بجز در مسائلی چند بر آثار مرتضی اعتماد ندارند، و بر دست مرتضی فتح اسلام واقع نشد، و در هیچ فنّی از فنون شرع اعتماد کلّی بر آثار مرتضی بظهور نیامد، و بر دست ایشان خلافت منتظم نگشت، پس انتفاع امّت بشیخین أعظم است از انتفاع ایشان بمرتضی، بلکه مقرّرست که بکثرت أتباع ثواب بمتبوع می رسد و أتباع شیخین اهل سنّت اند که غالب و فاش در

بلدان اسلام ایشان اند، و از ذرّیّه حضرت مرتضی سه فرقه ضالّه برآمدند که هیچ تقصیر نکردند در بر هم زدن دین محمّدی اگر حفظ او تعالی شامل حال این ملّت نبودی! از آن جمله شیعه امامیّه که نزدیک ایشان قرآن بنقل ثقات ثابت نیست زیرا که نقل صحابه و قرّاء سبعه پیش ایشان حجّت نیست و روایت از ائمّه ایشان منقطع است و همچنین أحادیث مرفوعه روایت ندارند و استفاضه أحادیث پیش ایشان متصوّر نیست و در ختم نبوّة زندقه پیش گرفته اند، و زیدیّه اکثر عقائد اسلامیّه که بأحادیث ثابت شده منکراند و سبب جنگها و جدلها شدند، و اسماعیلیّه خود أخبث اند از همه، بحقیقت مذهب ایشان سست کردن اسلامست و بدعات بیشمار در عقیده و عمل اهل اسلام ازین سه فریق پیدا شده که تفصیل آن طولی تمام می طلبد، اگر چه حضرت مرتضی از لوث ایشان بریست، و بال ایشان راجع نیست مگر بریشان، لکن ثواب هم از جهت ایشان بحضرت مرتضی راجع نشد، پس بشیخین انتفاع بیشتر شد و انتفاع از ایشان غیر مشوبست بضرر، و ثوابی که بشیخین راجع ست باعتبار تابعان اکثرست از ثوابی که بحضرت مرتضی راجع شود، پس شیخین افضل اند باعتبار کثرة ثواب!].

و نیز در «قرّة العینین» در جائی که تنقیص کمالات نفسانیّة و بدنیّه و خارجیّه جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام نموده گفته: [و اگر در اولاد حضرت مرتضی أخیار أعلام پیدا شده غیر ایشان نیز پیدا شده اند که مصدر إضلال عالم گشته و منشأ اسماعیلیّه و زیدیّه و امامیّه بوده، در تاریخ قریب صد علوی را توان یافت که خروج کرده عالمی را بباد داده اند! آخر همه خود نیز بباد رفتند و از أولاد شیخین هیچ کس پیدا نشده إلاّ ائمّه هدی مثل عبد اللّه ابن عمر و حضرت عائشه و سالم و قاسم و عبد اللّه بن عمر عمری و غیر ایشان، و بعد از آن ائمّه طریقة مانند شیخ شهاب الدین سهروردی و اصحاب تصنیف مانند امام رازی و صاحب «مشکاة» و غیر ایشان، و جماعات بسیار بسبب ایشان مهتدی شده اند، یا عوام لا للنّاس و لا علیهم، و هیچ کس ازیشان خروج نکرده و سبب تقاتل مسلمین نگشت!].

و از جمله عجائب دهر و غرائب عصر اینست که این عدوّ اللّه را برین همه مزخرفات واهیه که مشتمل بر خزعبلات نامتناهیه است و از جانب خود آن را بر صفحه قرطاس ناصبیّت اساس ریخته است سیری حاصل نگردید تا آنکه در همین کتاب پر کذب و مین أعنی «قرّة العینین» از جانب نواصب شام و حروریّه لئام وکالت فضولی اختیار نموده - نعوذ باللّه من ذلک - بذکر مطاعن جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام بإطناب و اسهاب تمام صراحة مسلک مهلک نصب و خروج بأقدام جسارت سراسر خسارت پیموده و چنان بی باکانه مهملات باطله و ترهات عاطله مرقوم ساخته و بنحوی سوی تسطیر اکاذیب صریحه و مفتریات فضیحه تاخته که اگر أرواح خبیثه آن أشقیا بر آن مطلع شوند یقینا اعتراف تفوّق این وکیل پر تسویل و تضلیل بر خود نمایند و بمفاد «کم ترک الأوّل للآخر» اذعان نموده در ترویح روح آن شموس جموح إلی أقصی الغایة بیفزایند، و چون نقل آن کلام ضلالت التیام بعد عبارات مذکوره آنفا چندان ضروری نبود لهذا از ذکر آن إعراض ورزیدیم، لیکن ناظر بصیر اگر خواهد رجوع بکتاب مذکور نماید و دریابد که چگونه این وکیل فضولی نواصب و خوارج از جانبشان هنگام تقریر علم تزویر بر افراخته و در مقام تحریر جواب از راه قلّت حیا سپر انداخته، و لیس هذا بأوّل قارورة کسرت فی الاسلام، کما لا یخفی علی اولی الألباب و الأحلام.

قوله:

بخلاف شیعه که هیچ فرقه ایشان جمیع اهلبیت را دوست ندارد، بعضی یک طائفه را محبوب می سازند و بقیه را مبغوض می دارند، و بعضی طائفه دیگر را].

أقول:

در ما سبق بحمد اللّه المنان المنعام بتفصیل تمام واضح و مبرهن و معلوم و متیقّن گردیده که در حدیث ثقلین و حدیث سفینه مراد از اهل بیت صاحبان عصمت و طهارت علیهم السّلام هستند و بلا ریب فرقه حقّه شیعه اثنا عشریّة جمیع أهل بیت عصمت و

طهارت علیهم السّلام را از صمیم قلب دوست می دارند و ایشان را مفترض الطاعة و واجب الاتّباع دانسته همّت خود را بر اطاعت و انقیاد و تمسّک و اتّباعشان برمی گمارند، أمّا فرق ضالّه زیدیه و اسماعیلیه و غیرهم که خود را متسمّی بشیعه ساخته اند و بسبب عداوت با بعض أئمّه اثنا عشر سلام اللّه علیهم أجمعین و إعراض از اتّباعشان و نصب غیر معصومین بجای معصومین یقینا تارک عمل بر حدیث ثقلین و متخلّف از سفینه نجات می باشند، پس هرگز در حقیقت شیعه نیستند بلکه مثل نواصب و خوارج هستند و ادّعای ایشان تشیّع را مثل ادّعای باطل اهل سنّتست که خود را شیعه أولی می گویند و آیات و أحادیث مدح شیعه را بر خود فرود آوردن می خواهند، و ذلک عند اولی الألباب باطل و محال، و هم یجادلون اللّه و هو شدید المحال.

کلام شاه صاحب در باب تمسک اهل سنت بجمیع اهل بیت و جواب مؤلف از این ادعا و اثبات اینکه حضرات نسبت بأهل بیت علیهم السلام حق کشی های فراوان دارند

اشاره

قوله:

[و همین است حال اتباع که اهل سنت یک طائفه را خاص نمی کنند از هر همه روایات دین خود می آرند بدان تمسک می جویند چنانچه کتب تفسیر و حدیث و فئه برایشان گواه است].

أقول:

بر اولی الألباب در حیّز خفا و احتجاب نیست که حال اتّباع اهل سنّت اهل بیت علیهم السّلام را مثل حال اتّباع منافقینست برای جناب خاتم النّبیّین صلوات اللّه علیه و آله أجمعین، بلکه بدتر از آن می باشد زیرا که ادّعای اتّباع اهل بیت علیهم السّلام آغاز نهادن و باز خود را در اصول دین اشعری و ماتریدی و کرّامی گفتن و در فروع دین خویش را حنفی و مالکی و شافعی و حنبلی وانمودن، طرفه ماجراست و چیزیست که منافقین هم جسارت بر آن نداشتند، زیرا که منافقین در انحراف از اتّباع نبوی اگر چه هر گونه مشاقّت و معاندت و مخالفت و معادات آن جناب را ارتکاب می کردند لیکن خود را بأعادی آن جناب نمی بستند و خویشتن را یهودی و نصرانی و صابی و مجوسی نمی گفتند، و این حضرات با وصف دعوای اتّباع اهل بیت علیهم السّلام بأعدا و مخالفین اهل بیت سلام اللّه علیهم أجمعین بلا تستّر و احتجاب اعتزا و انتساب می نمایند و مسالک

پر مهالک ایشان را در اصول و فروع بلا خوف و خطر می پیمایند.

أما آنچه شاه صاحب درین کلام جالب ملام ادّعا نموده اند که اهل سنّت یک طائفه را خاص نمی کنند، از همه روایات دین خود می آرند و بدان تمسّک می جویند، پس مردود و منقوضست به اینکه نقل روایات از أهل بیت صلی اللّه علیه و سلّم مثل دیگر آحاد ناس دلیل تمسّک و اتّباع این نفوس مقدّسه نیست تا وقتی که ایشان را مثل قرآن معصوم ندانند و حکم ایشان را مثل حکم خدا و رسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم واجب الاتّباع نگردانند و لنعم ما قال بعض الأعلام لإفحام مخاطبنا فی هذا المقام:

[اگر مجرّد نقل روایات از شخصی دلیل محبّت و اتّباع او باشد پس بخاری که از خوارج روایات را نقل کرده تابع و راکب سفینه خوارج باشد، فلا یکون من راکبی سفینة أهل البیت علیهم السّلام و إلاّ لزم اجتماع النّقیضین]. انتهی ملخّص کلامه زاد اللّه فی اکرامه.

و علاوه برین هرگز ثابت نیست که اهل سنّت از جمیع أهل بیت علیهم السّلام روایات دین خود می آرند و بدان تمسّک می جویند، مگر نمی دانی که أکابر و أجلّه سنّیّه در حقّ مرویّات و أقوال أئمّه طاهرین سلام اللّه علیهم أجمعین بلکه در باب ذوات قدسیه این حضرات من حیث النقل و الرّوایة و المذهب و العلم و غیر ذلک چه خیالات فاسده و مزعومات کاسده دارند، و در شأن ایشان کدامین کلمات ردیّه موبقه و جملات مردیه مزهقه بر زبان خلاعت ترجمان می آرند، و اگر چه برای ذکر این چنین کلمات باطله و هفوات عاطله تفصیلا دفاتر طوال هم کفایت نمی کند، لیکن إجمالا مطالعه «منهاج» ابن تیمیه - خذله اللّه - و «إزالة الخفا» و «قرّة العینین» شاه ولی اللّه و ملاحظه همین کتاب «تحفه» مخاطب برای این مطلب کافی و وافی است، و ما در این مقام بنهایت اختصار بعض عبارات از کتب علمای سنّیه متعلّق بأئمّه اثنی عشر علیهم السّلام نقل می نمائیم تا ناظر بصیر از آن حسن اعتقاد کبرای اهل سنّت نسبت بأهلبیت علیهم السّلام دریافت نماید و حال کمال اتّباع و اقتدایشان بذریّه طاهره سلام اللّه علیهم أجمعین برأی العین مشاهده نموده در تثریب و ملام شاه صاحب و أسلافشان إلی أقصی الغایة بیفزاید.

«اما جناب أمیر المؤمنین علیه السلام»

پس متعلّق بآنجناب عبارات عدیده آنفا مذکور شده و در این جا نیز بعض عبارات باید دید تا انحراف حضرات أهل سنّت از اتّباع آن جناب أظهر من الشّمس گردد.

ابن تیمیه در «منهاج» در ذکر کتب مشتمله بر أحکام زکاة گفته: [و أمّا الکتاب المنقول من علیّ ففیه أشیاء لم یأخذ بها أحد من العلماء، مثل قوله فی خمس و عشرین: خمس شاة].

و نیز ابن تیمیه در «منهاج» گفته: [و قد جمع الشّافعیّ و محمّد بن نصر المروزی کتابا کبیرا فیما لم یأخذ به المسلمون من قول علیّ لکون قول غیره من الصّحابة أتبع للکتاب و السّنة!!!].

و نیز ابن تیمیه در «منهاج» گفته: [و لم یعرف لابی بکر فتیا و لا حکم خالف نصّا و قد عرف لعمر و عثمان و علی من ذلک أشیاء و الّذی عرف لعلی أکثر مما عرف لهما مثل قوله فی الحامل المتوفی عنها زوجها إنّها تعتدّ أبعد الأجلین، و

قد ثبت فی «الصّحیحین» عن النّبی - ص - أنّه قال لسبیعة لمّا وضعت بعد وفاة زوجها بلیال:

فانکحی من شئت، و لمّا قالت له: إنّ أبا السّنابل قال: ما أنت بناکحة حتّی یمضی علیک آخر الأجلین، قال: کذب أبو السّنابل، و قد جمع الشّافعی فی کتاب خلاف علی و عبد اللّه من أقوال علی الّتی ترکها النّاس لمخالفتها النّص أو معنی النصّ جزوا کثیرا و جمع بعده محمّد بن نصر المروزیّ أکثر من ذلک].

و سبکی در «طبقات شافعیه» در ترجمه محمّد بن نصر المروزی گفته: [و قال الشّیخ أبو اسحاق الشّیرازی: صنّف محمّد هذا کتبا ضمّنها الآثار و الفقه و کان من أعلم النّاس باختلاف الصّحابة و من بعدهم فی الاحکام و صنّف کتابا فیما خالف فیه أبو - حنیفة علیا و عبد اللّه رضی اللّه عنهما].

و ولی اللّه در «قرّة العینین» گفته: [أمّا أفضلیّت شیخین باعتبار نشر علوم دین. بیان آن آنست که أفضل علوم قرآن عظیم است و جمع کننده قرآن و نصب کننده قاریان در آفاق شیخین اند، و حضرت مرتضی هر چند روایت قرآن کرده است أمّا

روایت آن نکرده اند إلا أصحاب عبد اللّه بن مسعود از أهل کوفه مثل زرّ بن جیش [1] و أبو عبد الرّحمن السّلمی، و ایشان اوّل بار قرآن را بر عبد اللّه بن مسعود خوانده بودند و بر مرتضی دوباره گذرانیدند و اگر نمی گذرانیدند هم روایت ایشان صحیح می بود.

«عن سعد [2] بن أبی عبیدة عن أبی عبد الرّحمن السّلمی عن عثمان عن النّبی صلی اللّه علیه و سلّم قال: خیرکم من تعلّم القرآن و علّمه، قال: و أقرأنی [3] أبو عبد الرّحمن فی امرة عثمان حتّی کان الحجّاج، قال: و ذلک الّذی أقعدنی مقعدی هذا. أخرجه البخاری». و بعد از قرآن عظیم حدیث آن حضرت است صلی اللّه علیه و سلم، و فاروق محدّثین را در آفاق فرستاد و أصل علم حدیث همانست، از جمله ایشان عبد اللّه بن مسعود بود در کوفه و روایت او در کوفه ثابت است، و از جمله ایشان أبو موسی و جمعی دیگر در بصره، و همچنان در شام جمعی از صحابه. أمّا مرتضی در بلاد کسی را نصب نکرد، وی در حدیث مثل عبد اللّه بن مسعود است لیکن اینجا فرقی هست که أهل حدیث آن را می دانند و آن آنست که أصحاب عبد اللّه بن مسعود ثقات و فقهااند و رواة حضرت مرتضی لشگریان مستور الحال! و حدیث مرتضی بدرجه صحّت نرسیده إلاّ آنچه أصحاب عبد اللّه بن مسعود روایت کرده اند. «عن أبی ملیکة، قال: کتبت إلی ابن عبّاس أسأله أن یکتب لی کتابا و یحفی عنّی، فقال: ولد ناصح أنا أختار له الامور اختیارا و احفی عنه.

و قال: فدعا بقضاء علی فجعل یکتب منه أشیاء و یمرّ به الشیء فیقول: و اللّه ما قضی بهذا علی إلاّ أن یکون ضلّ! و عن أبی إسحاق، قال: لمّا أحدثوا تلک الأشیاء بعد علی قال رجل من أصحاب علیّ: قاتلهم اللّه! أیّ علم أفسدوا. و عن ابن عبّاس، قال: سمعت المغیرة. أقول: لم یکن یصدق علی علی فی الحدیث عنه إلاّ من أصحاب عبد اللّه بن مسعود. روی الأحادیث الثّلثة مسلم فی مقدّمة صحیحه».

و أمّا أهل مدینه و أهل شام از حضرت مرتضی حدیث ندارند إلاّ قلیلی. و بعد از قرآن و حدیث مدار اسلام بر فقه است و أمّهات فقه مسائل اجماعیّه عمر فاروقست!!! و اگر أکثر أهل اسلام را بنظر امتحان نگاه کنی حنفیان و مالکیان و شافعیان اند.

أمّا مذهب مالک پس مبنی (مبنای. ظ) آن «موطّأ» است و در موطّأ از روایت مرتضی بجز چند حدیث مرفوعه (مرفوع. ظ) و چند أثر شمرده منقول نیست، و همچنین در «مسند أبی حنیفه» و «آثار إمام محمّد» که مبنای فقه حنفیه است از روایت مرتضی بجز چند حدیث مرفوع و چند اثر شمرده شده زیاده از آنچه در «موطأ» است بقلیلی منقول نیست، و همچنین در «مسند شافعی» که مبنای مذهب شافعیّه است از روایت مرتضی بجز چند حدیث مرفوع و چند اثر موقوف که به نسبت أحادیث مرویّه آخر دیگران در نهایت قلّت است منقول نیست. و کسی که بر اصول و امّهات این مذاهب اطلاع دارد شک نمی کند در آن که اصل این مسائل اجماعیّه فاروق است و آن مانند امر مشترک است در میان همه آنها، بعد از آن اعتماد بر فقهای صحابه از أهل مدینه مانند ابن عمر و عائشه و فقهاء سبعه از کبار تابعین و زهری و مانند آن از صغار تابعین مدینه اصل مذهب مالک است که صورت خاص مذهب او از آن پیدا شده، همچنین اعتماد بر فتاوی عبد اللّه بن مسعود در غالب حال و بر قضا با مرتضی در بعض أحوال بآن شرط که اصحاب عبد اللّه بن مسعود روایت کرده باشند و إثبات نموده، و بعد از آن بر تحقیقات إبراهیم نخعی و شعبی و تخریجات ایشان أصل مذهب أبی حنیفه است که بسبب آن صورت خاص مذهب او پیدا شده، همچنین تفتیش معتمد فقهای مکّه و مدینه و عرض أقوال ایشان بر أحادیث مرفوعه و تثقیف آنها بر قواعد اصول و بر تطبیق مختلفات از آنها و مأخذ آن سبب صورت خاص مذهب شافعی شده است، و جمع و تنقیح احادیث مرتضی و آثار مرویّه وی بعد تقریر این مذاهب و تأسیس مبانی آن واقع شده است، پس اعتماد کلّی در فقه و بر مذاهب مشهوره بر آثار مرتضی نیست، أمّا این معنی را بجز ماهر در اصول و امّهات این مذاهب نمی تواند شناخت].

و نیز ولی اللّه در «قرّة العینین» گفته: [باید دانست که حضرت مرتضی یکی

از کاملان و مکمّلانست و حقیقست بآنکه جمیع فضلا باو استناد کنند، لیکن در خارج اگر کسی را دیده حق شناس باشد بضرورت عقل می داند که استناد جمیع فضلا به شیخین أکثر است از استناد ایشان بحضرت مرتضی. تفصیل این اجمال آنکه فضلاء را چون برشگافیم چند جماعتند: قرّا و فقهاء و مفسّرین و اصولیین و صوفیّه و متکلّمین و أهل عربیّت.

أمّا قرّا، پس أشهر ایشان هفت کس اند و أصل مذهب ایشان اختیار موافقت روایت است با رسم مصحف عثمانی، و مصحف عثمانی مأخوذ از شیخینست، و روایت قرائت بأنواع مختلفه بود و فیصل کننده این اختلاف رجوع است بقرارداد شیخین لا غیر، و سلسله این قرّا نمی رسد إلاّ بجمعی که فاروق ایشان را بجهت تعلیم قرآن نصب فرمود مگر زرّ بن حبیش و أبو عبد الرّحمن السّلمی که بعد از آنکه قرآن را بر عبد اللّه بن مسعود گذرانیده بودند بر مرتضی دوباره گذرانیدند، و آنچه امروز از روایت مرتضی پیش قرّا باقیست روایت این دو کس است فقط و أکثر روایت ایشان از عبد اللّه بن مسعود است.

أمّا فقها، پس أشهر ایشان حنفیان و شافعیان و مالکیان اند و بنای مذهب ایشان اجماعیات فاروقست و أمّهات کتب ایشان از مرتضی روایت ندارند إلاّ اندکی، و کسی که در این جا شبهه دارد گو «موطّأ» و «مسند شافعی» و «آثار امام محمّد» و «مسند ابی حنیفه» ببین.

و امّا محدّثین، پس أقوی حدیث و اکثر آن پیش ایشان روایت أبو هریره و ابن عمرو عائشه و عبد اللّه بن مسعود و عبد اللّه بن عباس و أنس و ابو سعید خدری و جابرست، و ایشان مسمّی بمکثرین اند، و بعد از ایشان جمعی که فاروق ایشان را در آفاق نصب کرده بود چون ابو موسی ببصره و أبو دردا بشام و عبد اللّه بن عمرو بن العاص، و علی هذا القیاس. و چون به تحقیق در می نگریم علم همه ایشان مستمدّست از شیخین، یا آنست که از شیخین روایت کرده اند و ارسال نموده یا آنست که اصل حدیث ایشان را مسموع بود از آن حضرت صلی اللّه علیه و سلّم امّا تحقیق و تثبیت کرده اند آنرا بر شیخین. و اهل مدینه و اهل شام و اهل یمن و اهل مصر از مرتضی روایت ندارند الاّ در غایت قلّت و اهل کوفه روایت

دارند امّا پیش محدّثین اکثر رواة حضرت مرتضی مستور الحال اند غیر حفّاظ در روایت از مرتضی، پیش ایشان صحیح نشده است الاّ از قبل اصحاب عبد اللّه بن مسعود. «عن ابن عبّاس قال: سمعت المغیرة یقول: لم یکن یصدق علی علیّ فی الحدیث عنه الاّ من اصحاب عبد اللّه بن مسعود. أخرجه مسلم فی مقدمة صحیحه». و چون حضرت مرتضی در خطب و مجالس شیخین حاضر می شد و در مشاوره مسائل فقه مشارکت می کرد در امّهات علم حدیث استمدادها نموده است از شیخین!!! چنانکه از تتبّع قرائن احوال ظاهر می شود، معهذا از مکثرین نیست و از حدیث او صحیح نشده الاّ اندکی، بلکه یکی از عجائب این ست که مثل ابو هریره که صحبت او بآنحضرت صلّی اللّه علیه و سلّم قلیلست و در فقه به پایهای بسیار فرودتر از مرتضی پنجهزار حدیث روایت کرده باشد!!! و ثقات از وی آن را یاد کرده باشند، و حضرت مرتضی با وجود صحبت دائمه و کمال فقاهت و تمام حفظ و انضمام استماع حدیث از صدیق و فاروق بسیاری را از حدیث با مسموعات خویش و عدم مانع از روایت که عبارت از قلّت بقاست بعد آن حضرت صلّی اللّه علیه و سلّم چنانچه در صدّیق اکبر بوده است یا اشتغال بامور ناس در تمام عمر خود چنانکه در فاروق بود یا قلّت اشتغال بمشاورت در مسائل فقهیّه چنانکه در طلحه و زبیر بود، مدّتهای دراز بمدینه باشد و روایت نکند و مردمان از وی حدیث یاد نگیرند! باز در کوفه چون روایت کند حدیث او تا پانصد برسد و آن نیز مختلّ گردد و بشرط صحّت نرسد الاّ قلیلی! وَ لکِنَّ اللّهَ یَفْعَلُ ما یُرِیدُ ].

و در ما سبق دانستی که ولی اللّه در «قرّة العینین» در مقام إنکار کثرت انتفاع از جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام گفته: [و اکثر اهل اسلام حنفیان و مالکیان و شافعیان و اصل مذاهب ایشان معتمدست بر مسائل اجماعیّه شیخین، بجز در مسائلی چند بر آثار مرتضی اعتماد ندارند، و بر دست مرتضی فتح اسلام واقع نشد، و در هیچ فنّی از فنون شرع اعتماد کلی بر آثار مرتضی بظهور نیامد و بر دست ایشان خلافت منتظم نگشت!] انتهی.

و از جمله طامات موبقه ولی اللّه ست آنچه در اواخر «قرّة العینین» گفته: