مشخصات کتاب

فصل نامه علمی _ تخصصی

سال سوم، شماره 12، زمستان 1397

صاحب امتیاز و مدیرمسئول: دکتر محمدحسین مردانی نوکنده

سردبیر: دکتر سید محمدکاظم طباطبایی

مدیر داخلی: غفار عموزاده آرائی

مدیر اجرایی: دکتر حسین قلندری

ویراستار فارسی: سعید صناعتی

مترجم و ویراستار انگلیسی: دکتر محمدرضافخرروحانی

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

طراح جلد: حسن فرزانگان

صفحه آرا: علی قنبری

مدیر روابط عمومی: علیرضا شابدین

لیتوگرافی، چاپ و صحافی: مشهد، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی

هیئت تحریریه: دکتر نجف لک زایی استاد دانشگاه باقر العلوم(علیه السلام)

دکتر مجتبی رحماندوست دانشیار دانشگاه تهران

دکتر ناصر رفیعی محمدی دانشیار جامعة المصطفی العالمیه

دکتر علی بیات دانشیار دانشگاه تهران

دکتر علی حاجی خانی دانشیار دانشگاه تربیت مدرس

دکتر غلامرضا خوش فر دانشیار دانشگاه گلستان

دکتر محمدرضا سنگری استادیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی

دکتر مصطفی دلشاد تهرانی استادیار دانشگاه قرآن و حدیث

دکتر محمد رضا فخر روحانی استادیار دانشگاه قم

دکتر مهدی مردانی(گلستانی) استادیار دانشگاه قرآن و حدیث

نشانی پستی: گرگان _ صندوق پستی853-49175، فصل نامه پژوهش نامه معارف حسینی

کدپستی: 4916935379

نمابر: 32131590-017 همراه: 09113701235

ایمیل فصل نامه: ayate.boostan@gmail.com http://www.maarefehosseini.ir

شمارگان: 1200 نسخه بها: 000/125 ریال

این فصل نامه با همکاری اداره کل تبلیغات اسلامی گلستان منتشر می گردد.

اشاره

فصل نامه علمی _ تخصصی پژوهش نامه معارف حسینی نشریه ای با موضوع مطالعات اسلامی (با تمرکز بر معارف امام حسین(علیه السلام)) به زبان فارسی و گستره سراسری و نوع انتشار مجله ای به شماره ثبت75858 فعالیت خویش را با رویکرد علمی _ تخصصی آغاز نموده است.

فصل نامه علمی _ تخصصی پژوهش نامه معارف حسینی در پایگاه های زیر نمایه می شود:

مشاور عالی:

حجت الاسلام نورالله ولی نژاد

مشاوران علمی فصل نامه در عراق:

شیوه نگارش و چگونگی پذیرش مقاله در آیت بوستان- پژوهش نامه معارف حسینی

اگر از یک نویسنده در یک سال بیش از یک اثر منتشر شده باشد ، این آثار با ذکر حروف الف : ب ، و... ی ا b a و... پس از سال انتشار از هم متمایز شوند.

مقاله: نام خانوادگی، نام نویسنده / نویسندگان سال نشر عنوان مقاله». نام ویراستاریا گرد آورنده.

نام مجموعه مقالات محل نشر: نام ناشر. شماره صفحات مقاله.

فصلنامه آیت بوستان - پژوهش نامه معارف حسینی

فهرست عناوین

تبیین آموزه امامت در احادیث حسینی... 7

دکتر محمد رنجبر حسینی، عصمت عدل پیوست

تفسیر باطنی آیه (وَ فَدَیْناهُ بِذِبْحٍ عَظیمٍ). 25

سمیرا قلی یی، مرضیه محسن نژاد

انس بن حارث کاهلی، صحابی حاضر در لشکر امام حسین (علیه السلام). 41

دکتر سید ضیاء الدین علیانسب، سکینه علی محمدی ینگجه

از حریم کعبه تا حرم کربلا؛ واکاوی مبانی تاریخی رثای شهریار بر امام حسین (علیه السلام). 53

دکتر اکبر ساجدی، میرمحسن عرفانی راد، جواد نعمتی

شبهه شناسی «لعن» در زیارت عاشورا 77

دکتر فاطمه سادات علوی علی آبادی

بررسی تطبیقی سیمای حضرت زینب و حضرت عباس در شعر معاصر ایران و لبنان.. 99

دکتر سید مهدی نوری کیذقانی

نکته هایی از معارف حسینی... 119

دکتر محمد حسین مردانی نوکنده

معرفی کتاب.... 123

دکتر محمد رضا فخر روحانی

تبیین آموزه امامت در احادیث حسینی

دکتر محمد رنجبر حسینی⁽¹⁾عصمت عدل پیوست⁽²⁾

تاریخ دریافت: 2/6/97 تاریخ پذیرش: 15/9/97

چکیده

آموزه امامت، از جمله آموزه های اصیل شیعه امامیه به شمار می رود. از شاخص ترین مؤلفه های این آموزه، این است که امامت منصبی از سوی خداوند و شخص امام نیست دارای مقامات و ویژگی هایی خاص است.

امامان معصوم(علیهم السلام) به تبیین این آموزه امامت و ویژگی های آن پرداخته اند. امام حسین (علیه السلام) در دوران پس از امامت حضرت علی (علیه السلام) و برادرش امام حسن (علیه السلام) به امامت رسید. در آن دوره ویژه که بنی امیه ادعای امیر و ولیّ بودن بر مسلمانان را داشتند و همه را بر بیعت با خویش فرامی خواندند، امام حسین (علیه السلام) به تبیین آموزه امامت و ویژگی های امام و حاکم واقعی جامعه اسلامی پرداخت تا راه را بر فریب فکری و عقیدتی مردم آن زمان ببندد.

نوشتار پیش رو با روش توصیفی و شیوه کتابخانه ای و اسنادی، به تبیین آموزه امامت از منظر احادیث امام حسین (علیه السلام) پرداخته است تا امام شناسی از زبان امام معصوم (علیه السلام) صورت پذیرد.

کلیدواژگان: امام حسین (علیه السلام)، آموزه امامت، منصوص بودن امامت، شرایط امام.

مقدمه

مورخان اسلامی معتقدند نزاع برسر جانشینی پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) از نخستین مباحث کلامی است که پس از آن حضرت، نزد امت وی رواج یافت. به تعبیرشهرستانی در ملل و نحل، بزرگ ترین اختلاف درمیان امت اسلامی اختلاف در امامت بوده و درباره هیچ مسئله ای همچون امامت، شمشیرها برهنه نگشته و خون ریزی صورت نگرفته است (شهرستانی،1414: 1/24). نتیجه این اختلاف گسترده، پیدایش اندیشه های مختلف در این زمینه بود. در این میان، جامعه اسلامی به دو دسته تقسیم شد؛ اهل سنت که مقام امامت نزد آنان تنها یک منزلت اجتماعی و منصب عادی و غیر الهی است که توده مردم، به ویژه اهل حل و عقد، این مقام را انتخاب می کنند (جمعی از نویسندگان، زیر نظر یزدی مطلق، 1381: 65). در مقابل این اندیشه، مواجهه شیعه با مسئله جانشینی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) ارائه نظریه امامت به عنوان استمرار نبوت قرار دارد؛ یعنی همان عللی که ایجاب می کند خدا رسولی را برانگیزد و امام پس از پیامبر، از طرف خدا مبعوث شود. شیعه، امامت را جزو آموزه های دینی اسلام می داند. به این ترتیب امامت نه تنها به عنوان نظریه سیاسی، بلکه به عنوان دیدگاه کلامی و اعتقادی مطرح می شود (همو: 64).

با توجه به شرایط زمانی و مکانی، تبیین مسئله امامت از سوی ائمه(علیهم السلام) ظاهری متفاوت داشته است. بی تردید تبیین های ایشان که برخاسته از شرایط زمانی ومکانی در ادوار مختلف بوده، می تواند موضوعی برای پژوهش در این زمینهباشد.

در دوران پس از رحلت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و بخصوص در زمان حکومت امویان، با بهره گیری از جهل سیاسی مسلمانان، در سرزمین شام بنای حکومتی را نهادند که از بنیان با اسلام ناسازگار بود و با فتنه انگیزی و تفرقه افکنی، قدرت سیاسی را از امام علی (علیه السلام) و سپس از امام حسن (علیه السلام) ربودند و بر مسند خلافت جامعه اسلامی تکیه زدند. با روی کار آمدن یزید، ارزش های اسلامی از جامعه رخت بربست و دین اسلام گرفتار انحرافی سخت شد. در این دوران، امام حسین (علیه السلام) به دلیل تقابل گفتاری و عملی با چنین حکومتی، برای جلوگیری از انحراف عقیدتی مسلمانان از آموزه اصیل امامت، به روشن گری در مسئله امامت پرداخت.

پژوهش حاضر در پی کاوش در احادیث امام حسین (علیه السلام) در تبیین آموزه امامت است که می توان گفت نگاهی جدید به احادیث حسینی است و مقوله امامت را زبان امام معصوم معرفی می کند.

1. شرح مفاهیم

1 - 2. تعریف لغوی امام

از نظر لغت شناسان عرب، واژه «امام» عبارت از هر کسی یا هر چیزی است که در کارها به او اقتدا می شود.⁽¹⁾

متکلمان اسلامی تعریف های متعددی و تاحدی شبیه به یکدیگر از امامت ارائه داده اند و برای امام ریاست عام در امور مسلمانان قائل شده اند(جرجانی1403: 28؛ بحرانی، 1406: 174). در این جا به یک تعریف از شیخ مفید بسنده می نماییم:

الامام هو الذی له رئاسه العامة فی امور الدین و الدنیا نیابة عن النبی؛ (مفید، 1413: 53)

امام، کسی است که دارای رهبری عمومی در امور دین و دنیا به صورت نیابت از پیامبر است.

در این عبارت، امام با توجه به مقام امامت تعریف شده است که عبارت است از رهبری عمومی مسلمانان در امور دینی و دنیوی آنان، به عنوان نیابت از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم).

با نگاهی کلّی به دیدگاه مذاهب اسلامی نسبت به امر امامت چنین استنباط می شود که غالب آنها امامت را مقامی می دانند که صاحب آن ریاست امور مسلمانان را عهده دار است. باید توجه داشت که در این نگرش به بُعد سیاسی منصب امامت تأکید بیشتری شده است (مطهری، 1368: 2/280)؛ اما در نظر مکتب شیعه، امامت یک منصب و موهبت الهی است که منحصر به حکومت و مرجعیت نیست، بلکه امام حافظ و راهنمای سعادت و رستگاری دنیوی و اخروی انسان هاست.

2. امامت مقام الهی و فراتر از گزینش

امامت همانند نبوت یک مقام و منصب الهی است که با نصّ الهی محقق می شود. متکلمان شیعه برگزیده شدن امام را از سوی خداوند توسط رسولش را اساسی ترین راه تعین امام می دانند (فاضل مقداد، 1405: 337؛ بحرانی، 1406: 181).امام حسین (علیه السلام) در روایتی، از پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) منصوص بودن امامت را این گونه بیان می فرماید:

دَخَلتُ عَلی رَسولِ اللّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) و هُوَ مُتَفَکِّرٌ مَغمومٌ، فَقُلتُ: یا رَسولَ اللّهِ! مالی أراکَ مُتَفَکِّرا؟ قالَ: یا بُنَیَّ! إنَّ الرّوحَ الأَمینَ قَد أتانی، فَقالَ: یا رَسولَ اللّهِ! العَلِیُّ الأَعلی یُقرِئُکَ السَّلامَ ویَقولُ لَکَ: إنَّکَ قَد قَضَیتَ نُبُوَّتَکَ وَاستَکمَلتَ أیّامَکَ، فَاجعَلِ الاِسمَ الأَکبَرَ ومیراثَ العِلمِ وآثارَ عِلمِ النُّبُوَّةِ عِندَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ (علیه السلام) فَإِنّی لا أترُکُ الأَرضَ إلّا وفیها عالِمٌ یُعرَفُ بِهِ طاعَتی ویُعرَفُ بِهِ وِلایَتی، فَإِنّی لَم أقطَع عِلمَ النُّبُوَّةِ مِنَ الغَیبِ مِن ذُرِّیَّتِکَ کَما لَم أقطَعها مِن ذُرِّیّاتِ الأَنبیاءِ الَّذینَ کانوا بَینَکَ وبَینَ أبیکَ آدَمَ؛ (مجلسی،1403: 36 / 345)

امام حسین (علیه السلام) فرمود: بر رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) وارد شدم و ایشان در فکر و غم بود. سبب را پرسیدم. فرمود: فرزندم! جبرئیل بر من فرود آمد و گفت: ای رسول خدا! علیّ اعلی سلامت می رساند و می فرماید: پیامبری ات را به پایان بردی و روزگارت به پایان رسید. اسم اعظم و میراث علم الهی و آثار دانش پیامبری را به علی بن ابی طالب بسپار؛ زیرا من زمین را جز با عالمی که بندگی من با او دانسته شود و ولایت من با او شناخته شود نگذارم و من پیام رسانی از جهان غیب را از نسل تو نبریده ام، چنان که آن را از نسل پیامبرانی که میان تو و آدم بودند نیز قطع نکردم. پرسیدم: ای رسول خدا! بعد از شما چه کسی این مهم را بر عهده می گیرد؟ فرمود: پدرت علی بن ابی طالب، برادر و جانشین من _ و پس از علی، حسن سپس تو و نه نفر از نسل تو جمعاً دوازده امام _ عهده دار آن خواهید بود.

در این روایت امام حسین (علیه السلام) با تمسک به سخن پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) امامت را جانشینی پیامبر معرفی نموده که دارای ویژگی هایی همچون منصوب شدن از جانبخدا، داشتن مقام ولایت الهی بر مردم و تبلغ دین و برپا کننده حدود الهی است.

امام حسین (علیه السلام) در سخنانی که در سال بعد از مرگ معاویه در حج در جمع حجاج بیان فرمود، ضمن سخنانی بلیغ و شیوا به مسائل اساسی در رابطه با الهی بودن وغیر انتخابی بودن مقام امامت اشاره فرمود:

... أنشُدُکُمُ اللّهَ، أتَعلَمونَ أنَّ رَسولَ اللّه نَصَبَهُ یَومَ غَدیرِ خُمٍّ، فَنادی لَهُ بِالوِلایَةِ وقالَ: «لِیُبَلِّغِ الشّاهِدُ الغائِبَ»؟ (سلیم بن قیس، 1405: 788؛ مجلسی، 1403: 33/181)

فرمود: شما را به خدا سوگند می دهم، آیا می دانید که پیامبر خدا، او [علی (علیه السلام)]را روز غدیر خم، بر پا داشت و به ولایتِ او ندا داد و فرمود: «حاضر به غایب برساند»؟

و نیز فرمود:

قالَ: أتَعلَمونَ أنَّ رَسولَ اللّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) قالَ فی آخِرِ خُطبَةٍ خَطَبَها: «أیُّهَا النّاسُ: إنّی تَرَکتُ فیکُمُ الثَّقَلَینِ؛ کِتابَ اللّهِ وأهلَ بَیتی، فَتَمَسَّکوا بِهِما لَن تَضِلّوا»؛ (همو)

فرمود: آیا می دانید که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)، در آخرین سخنرانی اش فرمود: «ای مردم! من در میان شما، دو چیز گران سنگ به جا نهادم: کتاب خدا و خاندانم. پس بدان ها چنگ بزنید تا هرگز گمراه نشوید».

همچنین شیخ طوسی در کتاب امالی ازامام حسین (علیه السلام) حدیثی این گونه نقل می کند:

أخبَرَنی جَبرَئیلُ الرّوحُ الأَمینُ عَنِ اللّهِ تَقَدَّسَت أسماؤُهُ وجَلَّ وَجهُهُ، قالَ: أنَا اللّهُ لا إلهَ إلّا أنَا؛ عِبادی فَاعبُدونی، وَلیَعلَم مَن لَقِیَنی مِنکُم بِشَهادَةِ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ مُخلِصا بِها أنَّهُ قَد دَخَلَ حِصنی، ومَن دَخَلَ حِصنی أمِنَ عَذابی. قالوا: یَا بنَ رَسولِ اللّهِ، وما إخلاصُ الشَّهادَةِ للّهِ؟ قالَ: طاعَةُ اللّهِ ورَسولِهِ، ووِلایَةُ أهلِ بَیتِهِ؛ (طوسی، 1403: 589)پدرم امیر مؤمنان (علیه السلام) از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) از جبرئیل روح الأمین، از خداوند _ که نام هایش پاک و ذاتش باشکوه است _ چنین خبر داد [که می فرماید]: منم خداوند یکتایی که خدایی جز من نیست. بندگان من! مرا بپرستید و هریک از شما که مرا با گواهی خالصانه به یکتایی و یگانگی ام دیدار کند، باید بداند که به قلعه من درآمده است و هر کس به قلعه من درآید، از عذاب من، ایمن است. گفتند: ای فرزند پیامبر خدا! گواهی خالصانه برای خدا، یعنی چه؟ فرمود: اطاعت از خدا و پیامبرش و [پذیرفتن] ولایت خاندان پیامبر.

با توجه به این احادیث می توان نتیجه گرفت امام حسین (علیه السلام) امامت را یک مقام و منصب الهی معرفی می فرماید که همچون مقام نبوت انتصاب امام از جانب خداوند است و هرگز امکان ندارد که این مقام گزینشی باشد. پس انتخاب اهل حل و عقد، شورا یا تعیین خلیفه قبلی نمی تواند تعیین کننده مقام امامت در شخصی باشند.

3. عدم شناخت امام عامل گمراهی

اهمیت و ضرورت شناخت و معرفت نسبت به امام معصوم در حدی است که عدم این شناخت موجب مرگ جاهلیت برای انسان می شود. شیخ صدوق در کتاب عیون أخبار الرضا (علیه السلام) روایتی را ازامام حسین (علیه السلام) در باب ضرورت معرفت امام آورده است:

بإسناده عن الحسین بن علیّ:حَدَّثَنی أبی عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ قالَ: قالَ رَسولُ اللّهِ: مَن ماتَ ولَیسَ لَهُ إمامٌ مِن وُلدی ماتَ میتَةً جاهِلِیَّةً، ویُؤخَذُ بِما عَمِلَ فِی الجاهِلِیَّةِ وَالإِسلامِ؛ (صدوق، 1378: 2/58)

عیون أخبار الرضا به سندش، از امام حسین (علیه السلام)، پدرم علی بن ابی طالب (علیه السلام)برایم نقل کرد که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هر کس بمیرد، ولی امامی از فرزندان من نداشته باشد، به مرگ جاهلی مرده است و بدان چه در جاهلیت و اسلامْ عمل کرده است، مؤاخذه می شود.

وجه استدلال به حدیث، این است که معرفت امام به عنوان یک تکلیف دینی بر هر مسلمانی واجب است؛ تا آن جا که نشناختن او، اصل ایمان و اسلام را خدشه دار می سازد. روشن است که چنین حکم قطعی، مستلزم آن است که زمان، هیچ گاه، فاقد امام نباشد. از این حدیث، نکته دیگری نیز استفاده می شود و آن، این است که امامت، صرفاً، یک مقام عادی و در حد رهبری سیاسی نیست که عهده دار برقراری نظم و امنیت جامعه بشری باشد؛ بلکه مقام امامت، با ایمان و دین مردم ارتباط دارد، تا آن جا که نشناختن او، زندگی انسان را به زندگی جاهلیت پیش از اسلام مبدل می سازد. از این جا روشن می شود که جایگاه امامت در جهان بینی اسلامی، همان جایگاه نبوت است. همان گونه که نشناختن پیامبر و عدم اطاعت از او، ایمان و اسلام انسان را مخدوش

می سازد، نشناختن و اطاعت نکردن از امام نیز چنین است. در این صورت، شرایط و صفات امام نیز باید در مرتبه شرایط و صفات پیامبر باشد و این همان دیدگاه شیعه در مسئله امامت است (ربانی گلپایگانی،1386: 58).

امامت چنان از اهمیت و ارزش بالایی برخورداراست که می توان گفت بدون معرفت امام، شناخت خدای متعال میسور نیست. در حقیقت امام شناسی و معرفت ائمه پایه و اساس خداشناسی است. این حقیقت انکارناپذیر، از زبان سید الشهدا (علیه السلام) چنین نقل شده است:

عن أبی عبد اللّه [الصادق] خَرَجَ الحُسَینُ بنُ عَلِیٍّ عَلی أصحابِهِ فَقالَ: أیُّهَا النّاسُ! إنَّ اللّهَ جَلَّ ذِکرُهُ ما خَلَقَ العِبادَ إلّالِیَعرِفوهُ، فَإِذا عَرَفوهُ عَبَدوهُ، فَإِذا عَبَدوهُ استَغنَوا بِعِبادَتِهِ عَن عِبادَةِ مَن سِواهُ. فَقالَ لَهُ رَجُلٌ: یَابنَ رَسولِ اللّه ِ بِأَبی أنتَ واُمّی، فَما مَعرِفَةُ اللّه ِ؟ قالَ: مَعرِفَةُ أهلِ کُلِّ زَمانٍ إمامَهُمُ الَّذی یَجِبُ عَلَیهِم طاعَتُهُ؛ (کراجکی،1410: 1/ 328؛ مجلسی،1403: 5 / 312)

امام صادق (علیه السلام) می فرماید: حضرت امام حسین (علیه السلام) روزی بر یارانش وارد شد و فرمود: «ای مردم! خداوند بزرگِ بِشْکوه، بندگانش را نیافریده، جز برای آن که او را بشناسند و چون او را شناختند، عبادتش کنند و چون عبادتش کردند، با عبادت او، از عبادت جز او، بی نیاز شوند». مردی گفت: ای فرزند پیامبر خدا! پدر و مادرم فدای تو! معرفت خدا، یعنی چه؟ فرمود: شناخت مردم هر عصر نسبت به امامی که اطاعتش بر آنان، واجب است.

4. مفروض الطاعة بودن امام

در روایات، پیروی از امام در هر زمان و هر شرایط، واجب دانسته شده و امام رهبر مادی و معنوی جامعه در تمام شئون زندگی به شمار می رود (کشی، 1363: 1 /325؛ مجلسی، 1403: 44 /61).

امام حسین (علیه السلام) به این ویژگی امام این گونه تأکید می فرماید:

إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی أدَّبَ نَبِیَّهُ الآدابَ کُلَّها، فَلَمَّا استَحکَمَ الأَدَبُ فَوَّضَ الأَمرَ إلَیهِ فَقالَ: (مَآ ءَاتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مَا نَهَاکُمْ عَنْهُ فَانتَهُواْ) (الحشر: 7)، إنَّ رَسولَ

اللّه (صلی الله علیه و آله و سلم) أدَّبَ عَلِیّا بِتِلکَ الآدابِ الَّتی أدَّبَهُ بِها، فَلَمَّا استَحکَمَ الآدابُ کُلُّها فَوَّضَ الأَمرَ إلَیهِ، فَقالَ: مَن کُنتُ مَولاهُ فَعَلِیٌّ مَولاهُ؛ (کوفی، بی تا: 2/428)

فرمود: خداوند _ تبارک و تعالی _ همه آداب را به پیامبرش آموخت و چون آنها را استوار کرد، کار را به او وا نهاد و فرمود: «آنچه را پیامبر برایتان آورده، بگیرید و آنچه را از آن بازداشته، رها کنید». بی گمانپیامبر خدا همان آدابی را که آموخته بود، به علی یاد داد و چون علی آنها را استوار ساخت، کار (ولایت) را به او وا نهاد و فرمود: هر کس من مولای اویم، پس علی، مولای اوست.

در این روایت دو مدعا وجود دارد:

یکی این که خداوند همه آداب را به پیامبرش می آموزد و امر را به او می سپارد. سپس امام حسین (علیه السلام) به قرآن استناد می کند که خداوند امر فرموده هرچه را پیامبر برایتان آورده بگیرید و غیر آن را رهاکنید.

دیگر این که اشاره دارد پیامبر نیز آداب را به علی (علیه السلام) می دهد و ولایت را به اومی سپارد و می فرماید: «هرکس من مولای اویم علی مولای اوست». آنچه از این بیان برداشت می شود این است که ولایت علی (علیه السلام) مصداق آیه (مَآ ءَاتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ مَا نَهَاکُمْ عَنْهُ فَانتَهُواْ) است. پس طبق این روایت، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) شایستگی هایی که از جانب خدا دریافت کرده را به علی (علیه السلام) می بخشد و اینها در راستای یکدیگرند؛ زیرا شایسته نیست با وجود فرد برتری که رسول خدا امر به ولایت او کرده، مردم شخص دیگری را انتخاب کنند؛ چراکه امامت واقعیتی در وجود امام است که مردم توانایی شناخت آن را ندارند و تنها باید از طریق خدا به مردم معرفی شود.

در حدیثی دیگری امام حسین (علیه السلام) این چنین می فرماید:

نَحنُ حِزبُ اللّهِ الغالِبونَ، وعِترَةُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله الأَقرَبونَ، وأهلُ بَیتِهِ الطَّیِّبونَ، وأحَدُ الثَّقَلَینِ اللَّذَینِ جَعَلَنا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ثانِیَ کِتابِ اللّهِ تَبارَکَ وتَعالَی، الَّذی فیهِ تَفصیلُ کُلِّ شَیءٍ، لا یَأتیهِ الباطِلُ مِن بَینِ یَدَیهِ ولا مِن خَلفِهِ، وَالمُعَوَّلُ عَلَینا فی تَفسیرِهِ، لا یُبطِئُنا تَأویلُهُ، بَل نَتَّبِعُ حَقائِقَهُ. فَأَطیعونا فَإِنَّ طاعَتَنا مَفروضَةٌ إذ کانَت بِطاعَةِ اللّهِ ورَسولِهِ مَقرونَةً، قالَ اللّهُ عز و جل:(أَطِیعُواْ اللَّهَ وَأَطِیعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِی الْأَمْرِ مِنکُمْ فَإِن تَنَزَعْتُمْ فِی شَیْ ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللَّهِ وَالرَّسُولِ) (نساء:

ما حزب چیره خداییم و خاندان و نزدیکان پیامبر خدا و اهل بیت پاک او و یکی از دو چیز گران بهایی که پیامبر خدا، در کنار کتاب خدای متعال و پس از آن قرار داد؛ کتابی که بیان هر چیز در آن هست و باطل، از پس و پیش، به آن راه ندارد و در تفسیر آن، بر ما اعتماد می شود و در تأویلش درنمی مانیم؛ بلکه حقایقش را دنبال می کنیم. از ما اطاعت کنید که اطاعت از ما واجب است؛ زیرا با اطاعت خدا و پیامبرش همراه است. خداوند عز و جل فرموده است: «از خدا و پیامبر و اختیارداران خود، اطاعت کنید و اگر در چیزی اختلاف کردید، آن را به خدا و پیامبر بازگردانید» و فرمود: «و اگر به پیامبر و اختیارداران خود بازمی گرداندند، بی تردید، به حقیقت آن پی می بردند و اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود، همه شما، جز اندکی، از شیطان پیروی می کردید».

5. ویژگی های امام در احادیث امام حسین (علیه السلام)

1 - 5. عامل به دین خدا

امام، جانشین خدا و رسولش در زمین است که باید دارای اوصافی ممتاز نسبت به دیگران و از همه انسان های عصر خود کامل تر باشد؛ زیرا او مقتدا و الگوی عملی دیگران است. امام حسین (علیه السلام) در نامه ای به اهل کوفه، امام را این گونه توصیف می فرماید:

... فَلَعَمری مَا الإِمامُ إلَّا العامِلُ بِالکِتابِ، وَالآخِذُ بِالقِسطِ،وَالدّائِنُ بِالحَقِّ، وَالحابِسُ نَفسَهُ عَلی ذاتِ اللّهِ؛ (طبری، 1387: 5 /353؛ ابن اثیر، 1965: 2 /534؛ اخطب خوارزم، بی تا: 1، 284)

... کسی پیشوا (امام) نیست، مگر این که عامل به قرآن و پیش گیرنده [راه] عدالت و گردن نهنده به حق و وقف کننده خود در راه خدا باشد.

یعنی امام باید هم دارای حسن فعلی و هم حسن فاعلی باشد. امام کسی است که از یک سو باید در صراط مستقیم الهی گام بردارد و سخنانش مستدل و برهانی باشد و از

سوی دیگر دارای انگیزه صحیح و عاری از غرض های شخصی در دل باشد (جوادی آملی، 1381: 139).

2 - 5. طهارت و پاکیزگی از هرگونه پلیدی

از دیگر ویژگی های بیان شده برای امام توسط سیدالشهدا (علیه السلام)، عصمت از گناهان و پلیدی است؛ چراکه جانشین پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) باید همانند او دارای این صفت باشد تا مورد وثوق و اعتماد کامل قرار گیرد. ایشان در این باره می فرماید:

إنّا أهلُ بَیتِ الطَّهارَةِ الَّذینَ أنزَلَ اللّهُ عز و جل عَلی نَبِیِّهِ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله و سلم) فَقالَ: إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا؛ (الکوفی 1411: 5/ 17؛ الخوارزمی، بی تا: 1 /269)

ما اهل بیت طهارتیم که خدای عز و جل [در باره ما] بر پیامبرش محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم) چنین نازل کرد: «خداوند، اراده کرده که آلودگی را از شما اهل بیت، دور دارد و شما را در کمال پاکیزگی بدارد».

امام حسین (علیه السلام) درباره معنای طهارت امام به آیه تطهیر اسنتاد می نماید که خود این آیه دلیل بر عصمت ائمه است؛ زیرا طهارت در این آیه، طهارت در عرصه رفتار و طهارت قلبی است که این یعنی پاکیزگی قلب از هر گونه وابستگی به غیر خدا و چیزی جز عصمت نیست.علامه طباطبایی می نویسد:

لام در «لِیُذْهِبَ » لام جنس است و معنا این گونه می شود که «از بین بردن و نابود کردن تمام انواع پلیدی ها و هیئت های رذیله که اعتقاد حق و عمل حق را از انسان می گیرد» و این نابود کردن، عصمت الهی است که عبارت است از صورتی علمی در نفس که انسان را از هر باطلی چه در عقاید و چه در اعمال حفظ می کند. (علامه طباطبایی، 1374: 16/ 467)

3 - 5. برپایی نماز در زمین

پرپایی شعائرالله در زمین از دیگر ویژگی هایی است که امام واجد آن است. امام

حسین (علیه السلام) می فرماید:

فی قَولِهِ تَعالی: (الَّذِینَ إِن مَّکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقَامُواْ الصَّلَوةَ) (حج: 41) هذِهِ فینا أهلَ البَیتِ؛ (ابن شهرآشوب، بی تا: 4/ 47؛ استرآبادی، 1409: 338)

درباره سخن خدای متعال: «آنان که اگر در زمین قدرتشان بدهیم، نماز برپا می دارند» می فرماید: این [آیه]، درباره ما اهل بیت است.

علامه در تفسیر این آیه می گوید:

یکی از صفات ایشان این است که اگر در زمین تمکنی پیدا کنند و در اختیار هر قسم زندگی که بخواهند حریتی داده شوند. در میان همه انواع و انحای زندگی یک زندگی صالح را اختیار می کنند و جامعه ای صالح به وجود می آورند که در آن جامعه نماز به پا داشته و زکات داده می شود، امر به معروف و نهی از منکر انجام می گیرد. و اگر از میان همه جهات عبادی، نماز و از میان همه جهات مالی، زکات را نام برد، بدین جهت است که این دو در باب خود (عبادات) عمده هستند. (طباطبایی

1374: 14/ 546)

4 - 5. صاحب علم لدنّی

امامت ادامه نبوت و رسالت است. از این رو امام باید ویژگی های پیامبر را نیز داشته باشد. علم به دین و اخبار و امور غیبی توسط خداوند، از جمله ویژگی های مهم و برجسته امام به شمار می رود. منشأ علوم امام در روایات روح القدس، علم پیامبر، صحیفه های متعدد و عمود نور، قرآن و... دانسته شده است (کلینی، 1407: 1/ 398).

متکلمان امامیه معتقدند امام باید به جمیع احکام شریعت عالم باشد؛ زیرا او حافظ شریعت است وحفظ شریعت، بدون آگاهی کامل و جامع از آن ممکن نخواهد بود:

و ثانیتها العلم بما یحتاج الی العلم به فی امامته من العلوم الدینیة و الدنیاویة کالشرعیات و السیاسات و الاداب و دفع الخصوم و غیر ذلک لانه لایستطیع الاقیام بذلک مع عدمه؛ (طوسی، 1405: 430)

دومین صفت از صفات لازم برای امام، علم به اموری است که به آگاهی از آنها در امامت خویش نیاز دارند؛ اعم از آگاهی های دینی و دنیوی؛ مانند علم به

احکام شرعی، روش های سیاسی، آداب مدیریت، مبارزه با دشمنان و غیر آن؛ زیرا بدون داشتن چنین آگاهی هایی نخواهد توانست به امر امامت قیام کند.

استدلال دیگر، استدلال به سیره عقلای بشر است؛ زیرا از نظر عقلای بشر، روا نیست زمامدار، افرادی را به وزارت و سرپرستی امور مملکت برگزیند که به امور مربوط به وزارت و منصب خود علم کافی ندارند (سید مرتضی 1407: 1،163-165).

در روایات امام حسین (علیه السلام) بر عالم بودن اهل بیت پیامبر(علیهم السلام) اشاره شده است:لَقِیَ رَجُلٌ الحُسَینَ بنَ عَلِیٍّ (علیه السلام) فی الثَّعلَبِیَّةِ وهُوَ یُریدُ کَربَلاءَ، فَدَخَلَ عَلَیهِ فَسَلَّمَ عَلَیهِ، فَقالَ لَهُ الحُسَینُ (علیه السلام): مِن أیِّ البِلادِ أنتَ؟ قالَ: مِن أهلِ الکوفَةِ. قالَ: أما وَاللّهِ یا أخا أهلِ الکوفَةِ، لَو لَقیتُکَ بِالمَدینَةِ لَأَرَیتُکَ أثَرَ جَبرَئیلَ (علیه السلام) مِن دارِنا ونُزولِهِ بِالوَحیِ عَلی جَدّی، یا أخا أهلِ الکوفَةِ، أفَمُستَقَی النّاسِ العِلمَ مِن عِندِنا؛ فَعَلِموا وجَهِلنا؟! هذا ما لا یَکونُ؛ (صفار، 1404: 2/ 12؛ کلینی، 1407: 1/ 398)

مردی امام حسین (علیه السلام) را که آهنگ کربلا داشت، در ثَعلَبیه دید. بر او در آمد و سلام کرد. امام حسین (علیه السلام) از او پرسید: کجایی هستی؟ گفت: اهل کوفه ام. امام فرمود: هان! به خدا سوگند، ای مرد کوفی! اگر تو را در مدینه می دیدم، جای پای جبرئیل (علیه السلام) را در خانه مان و جایگاه نزول او بر جدّمان را به تو نشان می دادم. ای مرد کوفی! آیا آبشخور علمِ مردم، نزد ما باشد و آن گاه، آنها بدانند و ما ندانیم؟! این، نشدنی است.

همچنین صاحب بصائر الدرجات از جعید همدانی نقل می کند:

وکانَ مِمَّن خَرَجَ مَعَ الحُسَین بِکَربَلاءَ، قالَ: قُلتُ لِلحُسَینِ: جُعِلتُ فِداکَ بِأَیِّ شَیءٍ تَحکُمونَ؟ قالَ: یا جُعَیدُ نَحکُمُ بِحُکمِ آلِ داوُدَ، فَإِذا عَیینا عَن شَیءٍتَلَقّانا بِهِ روحُ القُدُسِ؛ (صفار، 1404: 1/452)

بصائر الدرجات به نقل از جُعَید هَمْدانی _ که از کسانی بود که با امام حسین (علیه السلام) به سوی کربلا راهی شد _ به امام حسین (علیه السلام) گفتم: فدایت شوم! به چه چیز، حکم می کنید؟ فرمود: ای جُعَید! به حُکم خاندان داوود (علیه السلام) حکم می کنیم. پس چون در چیزی در ماندیم، روح القدس به ما یاد می دهد.

در روایت فوق، به مهم ترین منبع علم امام که روح القدس باشد اشاره شده است.

5 - 5. اهل حقّ بودن

امام حسین (علیه السلام) ضمن معرفی اهل بیت پیامبر(علیهم السلام) آنهارا نشانه حق معرفی می کند که خداوند حق را در دل و زبان آنها جاری ساخته است:

... عَلِمتَ أنّا أهلُ بَیتِ الکَرامَةِ ومَعدِنُ الرِّسالَةِ، وأعلامُ الحَقِّ الَّذینَ أودَعَهُ اللّهُ عز و جل قُلوبَنا وأنطَقَ بِهِ ألسِنَتَنا، فَنَطَقَت بِإِذنِ اللّهِ عز و جل؛ (مجلسی، 1403: 44 / 312)

... که ما، اهل بیتِ کرامت و معدن رسالتیم و نشانه های برافراشته حق؛ کسانی که خداوند عز و جل، حق را در دلمان به ودیعت نهاد و زبانمان را به آن، گویا کرد. پس به اذن خدای عز و جل به سخن درآمد.

در روایتی دیگر، امام حسین (علیه السلام) اهل بیت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را محور حق و حق گویان راستین معرفی می فرماید:

إنّا أهلُ بَیتِ رَسولِ اللّهِ، وَالحَقُّ فینا، وبِالحَقِّ تَنطِقُ ألسِنَتُنا؛ (الکوفی، 1411: 5 /17؛ الخوارزمی، بی تا: 1 /268)

ما خاندان پیامبر خدا هستیم. حق، در میان ماست و زبان ما به حق، گویاست.

استاد جوادی آملی در تبیین حق بودن امام می نویسد:

امام، میزان اعمال و شجره طوبی و حق است و عقاید و اوصاف و اعمال را با حق می سنجد. یعنی عقیده امام معصوم که حق است، میزان سنجش عقاید دیگران است و همچنین درباره اوصاف و اعمال، می توان میزان حق بودن آنها را باور داشت. از این رو رسول خدا درباره امیر المؤمنین (علیه السلام) فرمود: «المیزان میزانک؛ میزان تو میزان است» یعنی عقاید اخلاق افعال و اقوال مردم را با عقیده، خلق، فعل و قول علی و اولاد علی می سنجند. هر عقیده، خلق، فعل و قولی که مطابق عقیده و خلق و افعال و اقوال آنها بود، حق است، وگرنه باطل است. (جوادیآملی، 1381: 49)

نتیجه گیری

بر اساس فرمایش های امام حسین (علیه السلام) امامت، مقامی الهی و منصوص به شمار می رود. امامت در ادامه سلسله نبوت و رسالت است. از این رو مردم در تعیین و

مشروعیت امام نقشی ندارند. بر مردم هر عصر و زمان لازم است امام زمان خویش را بشناسند که بر مدار او حرکت کنند تا از گمراهی های فکری و عقیدتی محفوظ بمانند.

از احادیث سید الشهدا (علیه السلام) دریافتیم امام _ که عهده دار این مقام خطیر است _ ویژگی هایی همچون حافظ شریعت، علم لدنّی، طهارت و عصمت از گناهان و پلیدی ها، اقامه کننده نماز، اهل و ملاک حق و... است.

منابع

_ ابن الاثیر، عزالدین ابوالحسن علی ابن ابی الکرم (1965م)، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر_ دار بیروت.

_ ابن شهر آشوب، محمد بن علی (بی تا)، المناقب، تصحیح: هاشم رسولی، محمدحسن آشتیانی، قم، بی نا.

_ ابن فارس، احمد (1418ق)، معجم المقاییس فی اللغة، بیروت، دارالفکر.

_ ابن منظور، محمد بن مکرم (1414ق)، لسان العرب، بیروت، دارصادر.

_ اخطب خوارزم، موفق بن احمد (بی تا)، مقتل الحسین7 للخوارزمی، تحقیق: محمد. سماوی، قم، انتشارات، انوارالمهدی.

_ استرآبادی، علی (1409ق)، تأویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة، تحقیق: حسین استادولی، قم، مؤسسة النشرالاسلامی.

_ بحرانی، ابن میثم (1406ق)، قواعد المرام فی علم الکلام، تحقیق: سید احمد حسینی، قم، مکتبة آیة الله المرعشی.

_ جرجانی، میرسیدشریف (1403ق)، التعریفات، بیروت، دارالفکر.

_ جمعی از نویسندگان، زیر نظر محمود یزدی مطلق (1381ش)، امامت پژوهی (بررسی دیدگاه های امامیه معتزله اشاعره)، مشهد، انتشارات دانشگاه علوم اسلامی رضوی.

_ جوادی آملی، عبدالله (1381ش)، شکوفایی عقل در پرتو نهضت حسینی، قم، مرکز نشر اسرا.

_ خزاز قمی، علی بن محمد (1401ق)، کفایة الأثر، تحقیق: سیدعبداللطیف، قم، انتشارات بیدار._ دینوری، ابی حنیفه احمد بن داوود (1960م)، الاخبار الطوال، قاهره، منشورات شریف رضی.

_ ربانی گلپایگانی، علی (1386ش)، امامت در بینش اسلامی، قم، مؤسسه بوستان کتاب، انتشارات دفتر تبلیغات حوزه علمیه.

_ سلیم ابن قیس (1405ق)، کتاب سُلیم بن قیس، قم، انتشارات هادی.

_ سید مرتضی، علی بن الحسین (1407ق)، الشافی فی الامامة، تهران، مؤسسة الصادق.

_ سیوری، فاضل مقداد (1405ق)، ارشاد الطالبیین، قم المقدسة، مکتبة المرعشی.

_ شرتوتی لبنانی، سعیدالخوری (1430ق)، اقرب الموارد، قم، مکتبة المرعشی.

_ شهرستانی، ابی الفتح محمد بن عبدالکریم بن ابی بکر احمد (1996م)، الملل والنحل، تحقیق: سید محمد گیلانی، بیروت، دار الصعب.

_ شهرستانی، عبدالکریم (1973م)، المنجد فی اللغة و الاعلام، بیروت، دارالمشرق.

_ صدوق، محمد بن علی (1378ق)، عیون أخبار الرضا7، تحقیق: مهدی لاجوردی، تهران، نشر جهان.

_ صفار، محمد بن حسن (1404ق)، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد، تحقیق و تصحیح: محسن بن عباسعلی کوچه باغی، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی.

_ طبری، ابوجعفر محمد بن جریر (1387ق)، تاریخ الطبری، تحقیق: محمد بن ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث._ طوسی، محمد بن الحسن (1414ق)، الأمالی للطوسی، قم، دارالثقافه.

_ طوسی، نصیرالدین (1405ق)، تلخیص المحصل، بیروت، دار الاضواء.

_ فاضل مقداد، ابوعبدالله مقداد بن عبدالله (1405ق)، ارشاد الطالبیین، تحقیق: سیدمهدی رجایی، قم، انتشارات کتابخانه آیت الله مرعشی.

_ کراجکی، محمد بن علی (1405ق)، الاستنصار فی النص علی ائمة الاطهار، بیروت، دارالاضواء.

_ ___________________________ (1410ق)، کنز الفوائد، تحقیق: عبدالله نعمت، قم، دارالذخائر.

_ کسار، جواد علی (1382ش)، پژوهشی در پرسمان امامت، ترجمه: توفیق نور الهدی، بی جا، انتشارات دارفراقد.

_ کشی، محمد بن عمر، (1363ش)، رجال الکشی _ اختیار معرفة الرجال (مع تعلیقات میرداماد الأسترآبادی)، تصحیح: رجایی، قم، مؤسسة آل البیت(علیهم السلام).

_ کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق (1407ق)، الکافی، تحقیق و تصحیح: علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة.

_ کوفی، ابن اعثم ابی محمد احمد (1411ق)، الفتوح، تحقیق: علی شیری، بیروت، دارالاضوا.

_ کوفی، محمد بن سلیمان (1403ق)، مناقب الامام امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب7، تحقیق: محمدباقر محمودی، قم، مجمع احیاء الثقافه.

_ مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی (1403ق)، بحار الأنوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی.

مصطفی، ابراهیم و دیگران (بی تا)، المعجم الوسیط، استانبول، المکتبة_ الاسلامیة.

_ مطهری، مرتضی (1368ش)، مجموعه آثار، قم، انتشارات صدرا.

_ مفید، محمد بن محمد بن نعمان (1413 - الف)، الأمالی، تحقیق و تصحیح: حسین استاد ولی و علی اکبر غفاری، قم، کنگره شیخ مفید.

_ __________________________________ (1413 - ب)، النکت الاعتقادیه، قم، المجمع العالمی لاهل بیت.

_ موسوی همدانی، سید محمدباقر (1374ش)، ترجمه تفسیرالمیزان، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.

تفسیر باطنی آیه (وَ فَدَیْناهُ بِذِبْحٍ عَظیمٍ)

سمیرا قلی یی⁽¹⁾مرضیه محسن نژاد⁽²⁾

تاریخ دریافت: 1/3/97 تاریخ پذیرش: 15/6/97

چکیده

بسیاری از آیات قرآن کریم، افزون بر تفسیر ظاهری، معنای باطنی نیز دارند. برخی از این تفسیرهای باطنی برخاسته از روایات تفسیری معصومین(علیهم السلام) و صحابه است. آیه 107 سوره صافات که می فرماید: (وَ فَدَیْناهُ بِذِبْحٍ عَظیمٍ) نیز از جمله این آیات است. پرسش پژوهش حاضر این است که مقصود از تفسیر باطنی آیه 107 سوره صافات چیست؟ این پژوهش در صدد است با اتخاذ روش توصیفی- تحلیلی، با نگاهی بر تفسیر ظاهری آیه، به تفصیل پیرامون تفسیر باطنی آن بپردازد. دستاودهای پژوهش حاکی از این مطلب است که تفسیر باطنی آیه 107 سوره صافات بر امام حسین (علیه السلام) ناظر است. حضرت ذبح عظیمی است که از نسل حضرت ابراهیم (علیه السلام) متولد می شود. این تفسیر باطنی برخاسته از روایتی تفسیری نقل شده از امام رضا (علیه السلام) است که با سند صحیح در برخی کتاب های معتبر و متقدم شیعه نقل گردیده است و معیارهای یک تفسیر باطنی ضابطه مند را دارد.

کلیدواژگان: آیه 107 سوره صافات، امام حسین (علیه السلام)، تفسیر باطنی، ذبح عظیم.

1. مقدمه

سوره مبارکه صافات از جمله سوره های قرآن کریم است که به سرگذشت برخی انبیای الهی تأکید دارد. از جمله این انبیا حضرت ابراهیم (علیه السلام) است. در آیات 102 تا 108 این سوره فرمان الهی به حضرت ابراهیم (علیه السلام) پیرامون ذبح فرزندش اشاره گردیده است. خداوند این فرمان را این گونه به ابراهیم (علیه السلام) ابلاغ نمود:

(فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قالَ یا بُنَیَّ إِنِّی أَری فِی الْمَنامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ ما ذا تَری قالَ یا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنی إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرینَ* فَلَمَّا أَسْلَما وَ تَلَّهُ لِلْجَبینِ* وَ نادَیْناهُ أَنْ یا إِبْراهیمُ (104) قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیا إِنَّا کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنینَ* إنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبینُ* وَ فَدَیْناهُ بِذِبْحٍ عَظیمٍ)؛ (صافات/102-107)

هنگامی که با او به مقام سعی و کوشش رسید، گفت: «پسرم! من در خواب دیدم که تو را ذبح می کنم، نظر تو چیست؟» گفت «پدرم! هر چه دستور داری اجرا کن، به خواست خدا مرا از صابران خواهی یافت!* هنگامی که هر دو تسلیم شدند و ابراهیم جبین او را بر خاک نهاد... * او را ندا دادیم که: «ای ابراهیم! * آن رؤیا را تحقق بخشیدی (و به مأموریت خود عمل کردی)!» ما این گونه، نیکوکاران را جزا می دهیم! * این مسلّماً همان امتحان آشکار است!* ما ذبح عظیمی را فدای او کردیم.

طبق آیات کریمه، ابراهیم (علیه السلام) امتحان الهی را با موفقیت می گذراند و در نهایت،ذبحی عظیم فدای فرزند قربانی نشده می گردد. پیرامون مصداق ظاهری «ذبح عظیم» بحث های فراوانی در طول تاریخ تفسیر صورت گرفته است. امّا باید توجّه داشت که در طول تاریخ تفسیر، روش برخورد مفسران _ به خصوص مفسران امامیه _ چنین بوده که در کنار تفسیر ظاهری بسیاری از آیات، با استفاده از روایات معصومین(علیهم السلام) و صحابه مورد اعتماد، اشاره ای به بطن آیات نیز داشته باشند. آیه 107 سوره صافات نیز از جمله این آیات است. نوشتار حاضر در جهت معرفی تفسیر باطنی این آیه نگاشته شده است.

1-1. بیان مسئله

از مهم ترین حوزه های تفسیری، شناسایی آیاتی است که در شأن اهل بیت

عصمت(علیهم السلام) نازل شده است. برای شناسایی این آیات می توان به روایات تفسیری معتبر مراجعه نمود. در فضیلت امام حسین (علیه السلام) به عنوان یکی از مصادیق اهل بیت(علیهم السلام)، آیات بسیاری از قرآن کریم نازل شده است. گرچه به صراحت نامی از حضرت در قرآن کریم نیامده، امّا با مراجعه به روایات تفسیری که از ناحیه معصومین(علیهم السلام) و صحابه مورد اعتماد نقل شده، می توان ظاهر و باطن بسیاری از آیات قرآن کریم را ناظر به امام حسین (علیه السلام) دانست. این آیات یا به طور کلی بر ائمه اهل البیت(علیهم السلام) که امام حسین (علیه السلام) را نیز شامل می شود، دلالت دارند؛ یا به طور خاص، امام حسین (علیه السلام) را ناظرند. با توجه به آنچه بیان شد، این پرسش مطرح است که تفسیر باطنی آیه 107 سوره صافات چگونه با امام حسین (علیه السلام) ارتباط می یابد؟

این پژوهش در راستای پاسخ گویی به پرسش مذکور و توضیحاتی تفسیری پیرامون آیه 107 سوره صافات با روش توصیفی _ تحلیلی سامان یافته است.

1-2. پیشینه پژوهش

پیرامون بررسی آیاتی که در شأن امام حسین (علیه السلام) نازل شده اند و به فضیلت ایشان دلالت دارند، آثار مستقلی نگاشته شده است. برخی از این آثار عبارت اند از کتاب های محمدی ری شهری: دانش نامه امام حسین (علیه السلام) بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ (1380)؛ شریعت زاده: امام حسین (علیه السلام) شریک قرآن (1392)؛ مغنیه: شهادت، حسین، قرآن (1361)؛ محقق: قرآن و امام حسین (علیه السلام) (1364) و... مقالات: «وفا: امام حسین (علیه السلام) در قرآن» (1388)؛ سلمان پور: «تجلی امام حسین (علیه السلام) در قرآن» (1384). امّا تاکنون اثر مستقلی به صورت کتاب، پایان نامه یا مقاله که صرفاً به بررسی تفسیر آیه 107 سوره صافات بر فضیلت امام حسین (علیه السلام) پرداخته باشد، مشاهده نشده است.

این مقاله می کوشد با تمرکز بر یک آیه خاص (آیه 107صافات) دلالت این آیه را بر فضیلت امام حسین (علیه السلام) بررسی نماید تا تلاشی اثبات فضایل و مناقب قرآنی حضرت باشد.

1-3. ضرورت و اهمیت پژوهش

با توجّه به این که قرآن کریم معجزه جاویدان است و هیچ باطلی در آن راه ندارد

(فصلت: 42)، اثبات مبانی و مفاهیم امامت با استناد به آیات کلام وحی و هم چنین پرداختن به آیات خاص امامت که کم تر به این آیات توجّه شده است می تواند بُعد جدیدی از موضوعات امامت پژوهی را به اسلام پژوهان نشان دهد.

2. مروری کوتاه بر تفسیر ظاهری آیه «ذبح عظیم»

از دیدگاه مفسران، تفسیر ظاهری «ذبح عظیم» عبارت بود از قوچی که جبرئیل از سوی خدای تعالی آورد. و مراد از «ذبح عظیم» بزرگی جثه قوچنیست؛ بلکه چون از ناحیه خدا آمد و خدای تعالی آن را عوض اسماعیل قرار داد، عظمت داشت (طباطبایی، 1374: 17/23).

دیدگاه صاحب تفسیر مجمع البیان ذیل آیه شریفه در تفسیر ظاهری آیه به شرح زیر است:

«فداء» چیزی را گویند که به جای چیز دیگری قرار داده شود که از چیز اول، ضرر برطرف شود و «ذبح» به معنای مذبوح و آن که ذبح گردیده شود، است و مقصود این که ما ذبح را به جای آن قرار داده، مانند اسیری که مقابل چیزی فدیه و آزاد شود.

طبرسی در ادامه، دیدگاه های مختلف درباره «ذبح عظیم» را این گونه برمی شمرد:

ابن عباس گوید: مراد از ذبح، قوچی از گوسفند است. و این قول مجاهد و ضحاک و سعید بن جبیر است. ابن عباس نیز گوید: ذبح عبارت از قوچی بود که هابیل آن را به قربانگاه آورد.

ذبح عظیم درباره این که چرا ذبح را عظیم گفته است اختلاف است:

مجاهد گوید: از این جهت عظیم گفته شده که مورد قبول بود. و برخی گفته اند: به این جهت است که اندازه آن بزرگ تر از قوچ های دیگر بوده است.

و نیز گفته اند: به این جهت است که آن قوچ چهل پاییز در بهشت چریده بود. و این از سعید بن جبیر است.

و برخی گفته اند: به این جهت عظیم گفته شده که خداوند آن را بدون پدر و مادر به وجود آورده بود. و گفته اند: برای این که فداء عبد عظیمبود. (طبرسی،

1372: 21/ 29)

لذا از دیدگاه مفسران، ظاهر «ذبح عظیم» بر قربانی ناظر است که در عوض قربانی نشدن فرزند ابراهیم (علیه السلام) برای وی فرستاده شد.

در این که عظمت این ذبح از چه نظر بوده از نظر جسمانی و ظاهری؟ و یا از جهت این که فدای فرزند ابراهیم شد؟ و یا از نظر این که برای خدا و در راه خدا بود؟ و یا از این نظر که این قربانی از سوی خدا برای ابراهیم فرستاده شد؟ مفسران گفت وگوهای فراوانی دارند، ولی هیچ مانعی ندارد که تمام این جهات در ذبح عظیم جمع و از دیدگاه های مختلف دارای عظمت باشد.

یکی از نشانه های عظمت این ذبح آن است که با گذشت زمان سال به سال وسعت بیشتری یافته و اکنون در هر سال بیش از یک میلیون به یاد آن ذبح عظیم ذبح می کنند و خاطره اش را زنده نگه می دارد (مکارم شیرازی، 1371: 19/116).

3. توضیحاتی پیرامون تفسیر باطنی قرآن کریم

لغت شناسان، واژه «بطن» و «باطن» را به خلاف «ظهر» یا خلاف و مقابل «ظاهر» معنا کرده اند (ابن فارس، 1404: 1/259؛ طریحی، 1989: 6/ 214؛ مصطفوی، 1365: 1/ 292). راغب اصفهانی ذیل ماده «بطن» آورده است:

اصل بطن عضوی از بدن (شکم) و جمع آن بطون است. بطن نقطه مقابل «ظهر» است. به هر چیزی که با حواس درک شود، ظاهر و به آن چه از حواس پوشیده باشد، باطن گویند؛ مانند آیات (وَ ذَرُوا ظَهِرَ الْاثْمِ وَ بَاطِنَه) (انعام:120) و (مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَ مَا بَطَن) (انعام: 151). (راغب اصفهانی، 1381: 1/282)هم چنین وی در جای دیگری آورده است:

بطن زمانی به کار می رود که چیزی در عمق زمین باشد و مخفی بماند. (همو: 1/537)

یکی از گرایش های تفسیری، تفسیر باطنی قرآن کریم است که گاه از آن به تفسیر اشاری، رمزی و شهودی نیز یاد می شود (نصیری، 1386: 491).

عبداالعظیم زرقانی در تعریف آن چنین آورده است:

تفسیر اشاری، تأویل غیر ظاهری قرآن است که به استناد اشاره پنهانی که برای اهل سلوک و تصوف آشکار می شود، می توان میان معنای باطن یا معنای ظاهر قرآن نیز جمع کرد. (زرقانی، 1988: 2/ 86)

آیت الله معرفت در این باره می نویسد:

اهل عرفان باطنی تفاسیری دارند که بر اساس تأویل ظواهر و عمل به باطن تعبیرات قرآن و نه دلالت ظاهری مبتنی است. چنین تفسیری بر دلالت رمز و اشاره در اصطلاح آنان تکیه دارد؛ که از باطن کلام برگرفته می شود و صراحت لفظ به شمار نمی آید. (معرفت، 1418: 2/ 526)

4-1. تفسیر باطنی در روایات

از آن جایی که دلیل وجود باطن برای قرآن، روایات است؛ برای پی بردن به این که «مراد از باطن قرآن چیست» نیز باید از روایات کمک گرفت؛ یعنی باید دید همان روایت هایی که از وجود باطن قرآن خبر داده اند، ماهیت باطن قرآن را چگونه معرفی کرده اند و صحت و سقم وجوه و اقوال یاد شده نیز با توجّه به ویژگی هایی که در روایات برای باطن قرآن بیان شده، روشن می شود. امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود:سمعتُ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) یقولُ: لیس مِنَ القرآنِ آیةٌ و لها ظهرٌ و بطنٌ. (بحرانی، 1416: 1/ 270)

در این روایت، وجود ظاهر و باطن برای قرآن مسلّم به شمار آمده و تردیدی نیست که منظور از ظاهر، معارفی است که از ظاهر آیات فهمیده می شود و منظور از باطن، معارف باطنی آیات است.

روایاتی نیز وجود دارد که ضمن خبر از وجود باطن برای قرآن، یا مسلّم دانستن آن، مشخّصاتی را نیز برای ظاهر و باطن بیان کرده اند. به عنوان نمونه:

فضیل گوید: از ابوجعفر (امام باقر (علیه السلام)) درباره روایت «هیچ آیه ای از قرآن نیست، مگر این که برای آن ظهری و بطنی است» سؤال کردم. فرمود: «ظهر آن تنزیل آن

است و بطن آن تأویل آن.» (صفار، 1404: 196)

هم چنین فضیل بن یسار می گوید:

از امام باقر (علیه السلام) درباره این روایت پرسیدم که می فرماید: «ومِنَ القرآن آیة إلّا و لها ظهرٌ و بطنٌ». امام (علیه السلام) فرمود: «ظَهره تنزیله و بَطنُهُ تأویلُه». (حر عاملی، 1409: 27/ 197)

ظهر آن همان تنزیل آن، و بطن آن تأویلش است.

از این روایت استفاده می شود که صدور روایت مورد سؤال و وجود ظهر و بطن برای آیات قرآن کریم در آن زمان قطعی بوده است. از این رو، امام (علیه السلام) در پاسخ سؤال فضیل، معنای ظهر و بطن را بیان نمود و درباره صدور آن و اصل وجود ظهر و بطن برای قرآن، سخنی نفرمود (بابایی، 1377: 10).

روایاتی نیز وجود دارد که درجات مختلفی را برای باطن قرآن معرفی می نماید. به عنوان نمونه، در ضمن روایتی، امام باقر (علیه السلام) به جابر بن یزید جعفیفرمود:

یا جابر! إنَّ للقرآن بطناً و لِلبَطنِ بطنٌ و له ظهرٌ و لِلظهر ظهرٌ؛ (مجلسی، 1384: 92/ 91)

ای جابر! برای قرآن، باطنی است؛ و برای باطن آن باطنی است؛ و برای قرآن ظاهری است؛ و برای ظاهر آن ظاهری است.

در روایتی دیگر، حسن بصری از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل نموده که ایشان فرمود:

لمّا أنزل الله عزّوجلّ آیةٌ إلّا و لها ظهرٌ و بطنٌ و لِکلِّ حرفٍ حَدٌّ و لِکلِّ حَدٍّ مَطلَعٌ؛ (متقی هندی، 1409: 1/ 550)

این روایت نیز وجود معنای ظاهری و باطنی را به همه آیات کلام وحی تعمیم داده است.

4-2. معیار حجیت تفسیر باطنی

صحت هر تفسیر باطنی و معنای اشاری که برای آیات قرآن کریم ذکر می شود، منوط به شرایط زیر است:

الف) توجّه به ظاهر و باطن قرآن هر دو؛ یعنی توجّه به بطن و اشارات قرآن، مفسّر را از توجّه به ظاهر آیات و تفسیر ظاهری آن غافل نکند و نگوید قرآن غیر از تفسیر اشاری باطنی، تفسیر دیگری ندارد. این ضابطه از کلام علامه طباطبایی و آیت الله معرفت استفاده می شود (طباطبایی، 1417: 1/7؛ معرفت، 1418: 2/527).

ب) باید در قالب یکی از دلالت های عرفی کلام (مانند دلالت اقتضا، تنبیه، ایما و اشاره، یا دلالت مفهومی کلام، چه موافق و چه مخالف) بگنجد و یا روایات معتبر و قابل اعتمادی از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) یا یکی از امامان معصوم(علیهم السلام) از مقصودبودن آن از آیه خبر داده باشد (بابایی،1386: 2/ 22-21).

ج) معنایی که برای آیه ذکر می شود، با عقل و هم چنین ضروری دین یا دلیل قطعی و یا ظاهر آیه یا روایات معتبری مخالفت آشکار نداشته باشد و قابل جمع عرفی باشد (همو).

د) تفسیر باطنی، قرینه معتبری داشته باشد. این قرینه، گاهی عقلی و گاهی نقلی هم چون آیات و روایات است؛ یعنی گاهی از روش تفسیر عقلی و اجتهادی و گاهی از روش تفسیر روایی برای به دست آوردن از بطن و پیام آیه استفاده می شود (رضایی اصفهانی، 1385: 42).

ه-) مفهوم عام و قاعده کلی که از آیه استخراج می شود، طوری باشد که مورد آیه، یکی از مصادیق آن باشد (همو).

بنابراین اگر شرایط مذکور محقّق شود، تفسیر باطنی ضابطه مند و معتبر خواهد بود.

5. روایات حاکی از مقصود باطنی آیه 107 صافات

مقصود باطنی آیه ذبح عظیم مصداقی خاص را ناظر است. تفسیر باطنی این آیه به امام حسین (علیه السلام) ارتباط می یابد. این تفسیر باطنی برخاسته از روایتی تفسیری نقل شده از امام رضا (علیه السلام) است که در برخی کتاب های روایی و حدیثی معتبر شیعه مندرج است. از جمله شیخ صدوق در دو کتاب مهم و معتبر خود؛ یعنی عیون اخبارالرضا (علیه السلام) و خصال این روایت را به سند کامل نقل نمودند. متن روایت در کتاب عیون اخبارالرضا (علیه السلام)

بدین شرح است:

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عُبْدُوسٍ النَّیْسَابُورِیُّ الْعَطَّارُ بِنَیْسَابُورَ فِی شَعْبَانَ سَنَةَ اثْنَتَیْنِ وَ خَمْسِینَ وَ ثَلَاثِمِائَةٍ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَیْبَةَ النَّیْسَابُورِیُّ عَنِ الْفَضْلِ بْنِشَاذَانَ قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا (علیه السلام) یَقُولُ لَمَّا أَمَرَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی إِبْرَاهِیمَ (علیه السلام) أَنْ یَذْبَحَ مَکَانَ ابْنِهِ إِسْمَاعِیلَ الْکَبْشَ الَّذِی أَنْزَلَهُ عَلَیْهِ تَمَنَّی إِبْرَاهِیمُ (علیه السلام) أَنْ یَکُونَ یَذْبَحُ ابْنَهُ إِسْمَاعِیلَ (علیه السلام) بِیَدِهِ وَ أَنَّهُ لَمْ یُؤْمَرْ بِذَبْحِ الْکَبْشِ مَکَانَهُ لِیَرْجِعَ إِلَی قَلْبِهِ مَا یَرْجِعُ إِلَی قَلْبِ الْوَالِدِ الَّذِی یَذْبَحُ أَعَزَّ وُلْدِهِ بِیَدِهِ فَیَسْتَحِقَّ بِذَلِکَ أَرْفَعَ دَرَجَاتِ أَهْلِ الثَّوَابِ عَلَی الْمَصَائِبِ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ یَا إِبْرَاهِیمُ مَنْ أَحَبُّ خَلْقِی إِلَیْکَ فَقَالَ یَا رَبِّ مَا خَلَقْتَ خَلْقاً هُوَ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ حَبِیبِکَ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله و سلم) فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ یَا إِبْرَاهِیمُ أَ فَهُوَ أَحَبُّ إِلَیْکَ أَوْ نَفْسُکَ قَالَ بَلْ هُوَ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ نَفْسِی قَالَ فَوَلَدُهُ أَحَبُّ إِلَیْکَ أَوْ وَلَدُکَ قَالَ بَلْ وَلَدُهُ قَالَ فَذَبْحُ وَلَدِهِ ظُلْماً عَلَی أَعْدَائِهِ أَوجَعُ لِقَلْبِکَ أَوْ ذَبْحُ وَلَدِکَ بِیَدِکَ فِی طَاعَتِی قَالَ یَا رَبِّ بَلْ ذَبْحُهُ عَلَی أَیْدِی أَعْدَائِهِ أَوْجَعُ لِقَلْبِی قَالَ یَا إِبْرَاهِیمُ فَإِنَّ طَائِفَةً تَزْعُمُ أَنَّهَا مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله و سلم) سَتَقْتُلُ الْحُسَیْنَ (علیه السلام) ابْنَهُ مِنْ بَعْدِهِ ظُلْماً وَ عُدْوَاناً کَمَا یُذْبَحُ الْکَبْشُ فَیَسْتَوْجِبُونَ بِذَلِکَ سَخَطِی فَجَزِعَ إِبْرَاهِیمُ (علیه السلام) لِذَلِکَ وَ تَوَجَّعَ قَلْبُهُ وَ أَقْبَلَ یَبْکِی فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ یَا إِبْرَاهِیمُ قَدْ فَدَیْتُ جَزَعَکَ عَلَی ابْنِکَ إِسْمَاعِیلَ لَوْ ذَبَحْتَهُ بِیَدِکَ بِجَزَعِکَ عَلَی الْحُسَیْنِ (علیه السلام) وَ قَتْلِهِ وَ أَوْجَبْتُ لَکَ أَرْفَعَ دَرَجَاتِ أَهْلِ الثَّوَابِ عَلَی الْمَصَائِبِ فَذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ (وَ فَدَیْناهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ).(صدوق، 1378ق: ج1/ 209؛ همو، 1362: ج1: 59)

هنگامی که حق تعالی حضرت ابراهیم (علیه السلام) را امر فرمود که جای فرزندش اسماعیل (علیه السلام) برّه که از برای او فرستاده بود قربانی کند، ابراهیم (علیه السلام) از خداوند آرزو کرد که کاش فرزند خود اسماعیل (علیه السلام) را به دست خود در راه خدا قربانی می کردم و کاش مأمور نشده بودم به قربانی کردن بره به جای اسماعیل (علیه السلام) تا این که قلب من رجوع کند و قلب پدری شود که عزیزترین فرزندان خود را به دست خود در راه دوست قربانی کند و به این سبب درجه های او بلندتر شود از کسانی را که حق تعالی به آن ها ثواب عطا فرموده به جهت نزول مصائب به آن ها حق تعالی وحی به سوی او فرستاد که: ای ابراهیم! از مخلوق من کیست دوست تربه سوی تو؟ عرض کرد: پروردگارا! این همه مخلوق را که آفریدی احدی را بیش از حبیب تو محمد مصطفی (صلی الله علیه و آله و سلم) دوست تر ندارم. حق تعالی به او وحی فرستاد که: آیا او را

بیشتر دوست می داری یا خود را؟ عرض کرد: بلکه او را. فرمود: فرزند او را بیشتر دوست می داری یا فرزند خودت را؟ عرض کرد: بلکه فرزند او را. فرمود: قربانی شدن فرزند او بر دست دشمنان او از روی ظلم بیشتر دل تو را به درد می آورد یا قربانی کردن فرزند خود را به دست خود در اطاعت من؟ عرض کرد: بلکه قربانی شدن فرزند او بر دست دشمنان او بیشتر دلم را به درد می آورد. فرمود: ای ابراهیم! طایفه را گمان برسد که از امت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) باشند و فرزند او حسین (علیه السلام) را بکشند، بعد از او به جور و ستم مانند آن که بره را ذبح کنند؛ یعنی قتل آن حضرت نزد آن ها عظمی ندارد و مستوجب شوند به این سبب سخط و غضب مرا. پس فریاد و فغان ابراهیم (علیه السلام) بلند شد و دل او به درد آمد و شروع کرد به گریه کردن. پس خطاب از مصدر جلال الهی رسید که: ای ابراهیم! جزع و فغان تو را فدای فرزندت اسماعیل (علیه السلام) قرار دادم مثل آن که اسماعیل (علیه السلام) را به دست خودت فدا کرده، چون بر حسین (علیه السلام) و قتل او گریه کردی و واجب گردانیدم از برای تو بلندترین درجات کسانی را که ثواب دادم به جهت مصائب و این است تفسیر قول حق تعالی که می فرماید: (وَ فَدَیْناهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ ).

گفتنی است این تفسیر باطنی علاوه بر منابع مذکور در کتاب های روایی و تفسیری هم چون تاویل الآیات الظاهرة (حسینی استرآبادی، 1409: 1/ 486)، تفسیر اثنی عشری (شاه عبدالعظیمی، 1384: 11/ 145)، تفسیر صافی (فیض کاشانی، 1415: 4/ 279) و... نیز این روایت از امام رضا (علیه السلام) نقل گردیده است.هم چنین صاحب تفسیر البرهان نیز طی نقل روایتی، مقصود از باطن آیه «ذبح عظیم» را امام حسین (علیه السلام) می داند (بحرانی، 1416: 4/ 619).

علامه مجلسی نیز با ذکر روایتی با سند کامل، تفسیر باطنی آیه را که ناظر به امام حسین (علیه السلام) است، نقل نموده است (مجلسی، 1384: 12/ 124).

هم چنین این معنا از آیه در تفسیر «نورالثقلین» نیز با ذکر سند از کتاب عیون اخبارالرضا (علیه السلام) نقل گردیده است (عروسی حویزی، 1415: 4/ 429).

صاحب کتاب عوالم العلوم نیز این روایت را نقل نموده است (بحرانی اصفهانی، 1413: 17/ 106).

این تأویل و تفسیر باطنی را با توجه به آثار فرازمانی به شکل دیگر می توان ترسیم نمود؛ به این معنا که خداوند شهادت حسین بن علی (علیه السلام) را به جای ذبح اسماعیل (علیه السلام) قرار می دهد که آثار و برکات تاریخی و اجتماعی آن بیشتر شود و اسوه عملی همه نسل ها و عصرها گردد. اگر اسماعیل (علیه السلام) آن روز قربانی می شد، قطعاً وجود مبارک پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله و سلم) نیز هم زمان در صلب اسماعیل قربانی می گردید. از این روی خداوند تقدیر می کند که در آینده، در راه خدا فدیه عظیم تر از اسماعیل قربانی شود تا آثار و برکات آن از محدوده شخصی و انفرادی و خانوادگی و از محدوده زمان و مکان بگذرد و فراگیر شود و به نسل های آینده و دورتر تاریخ نیز تعمیم یابد؛ ولی اگر حضرت اسماعیل (علیه السلام) در آن روز قربانی می شد، به یقین آثار آن در حد شهادت امام حسین (علیه السلام) نبود و از مکه و محدوده خانوادگی حضرت ابراهیم (علیه السلام) فراتر نمی رفت (نقی پور، 1380: 239).

قیام امام حسین (علیه السلام) و قربانی شدن در راه عقیده و جهاد دینی، در حقیقت،تفسیر و شرحی بود بر حرکت رازآمیز و نمادین حضرت ابراهیم (علیه السلام) که اسماعیل (علیه السلام) را به فرمان حق به قربانگاه برد تا آن ذبح عظیم صورت گیرد. در واقعه کربلا، امام حسین (علیه السلام) خود مصداق کامل ذبح عظیم و ذبیح اعظم است (اکبری، 1385: 29).

در ترجمه و شرحی که استاد غفاری بر کتاب عیون اخبارالرضا (علیه السلام) نگاشته، به شبهه ای پیرامون این روایت، این گونه پاسخ داده شده است:

گفتنی است ممکن است اشکال شود: اگر مراد از «ذبح عظیم» قتل حضرت سیدالشهداء (علیه السلام) باشد، لازم می آید کسی که رتبه اش بالاتر و شریف تر است جایگزین و فدای پایین تر از خود شده باشد و حال آن که فداء در جایی به کار می رود که پایین تر، فداء و جایگزین بالاتر شود و آیه شریفه به لفظ ماضی است؛ یعنی این کار در گذشته اتّفاق افتاد، نه این که در آینده (در زمان حضرت حسین بن علیّ) این فداء و جایگزینی انجام خواهد شد.

در پاسخ می گوییم: این اشکال نتیجه این توهّم غلط است که خداوند حضرت سید الشهداء (علیه السلام) را فداء و جایگزین حضرت اسماعیل (علیه السلام) قرار داد، حال آن که این توهّم خلاف صریح متن روایت است؛ زیرا در روایت چنین آمده: بعد از آن که

خداوند گوسفند را فرستاد تا جایگزین اسماعیل (علیه السلام) گردد، حضرت ابراهیم (علیه السلام) آرزو می کرد که ای کاش فرزندش را ذبح می کرد تا به بالاترین ثواب ها نایل می گردید، خداوند هم شهادت مظلومانه امام حسین (علیه السلام) را به او اطّلاع داد و ابراهیم گریه و زاری و بی تابی نمود و خداوند نیز وحی فرمود که این جزع و بی تابی تو را جایگزین ناراحتی و جزع و فزعت در قتل فرزندت کرده به جای آنپذیرفتم. به عبارت دیگر ذبح عظیم همان گوسفند بوده است، کما این که در حدیث بعدی به آن تصریح گردیده و این مطالب بعد از ذبح، اتّفاق افتاده است. (غفاری، 1372: 1/428)

6. بررسی سندی روایات

سند روایت مذکور پیرامون تفسیر باطنی آیه 107 سوره صافات به شرح زیر است:

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عُبْدُوسٍ النَّیْسَابُورِیُّ الْعَطَّارُ بِنَیْسَابُورَ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَیْبَةَ النَّیْسَابُورِیُّ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ.

با بررسی تک تک رجال سلسله سند می توان به ارزیابی سندی روایت پرداخت.

الف) حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عُبْدُوسٍ النَّیْسَابُورِیُّ الْعَطَّارُ بِنَیْسَابُورَ

وی از شاگردان ملازم، سخت کوش و ثقه ابن قتیبه بوده است. شیخ صدوق در سال 352 هجری در نیشابور او را ملاقات کرده و به واسطه وی، روایات منقول از ابن قتیبه را دریافت کرده است. بی تردید ترضی فراوان صدوق پس از نام وی حاوی وثاقت و ارجمندی اوست (صدوق، 1413: 4/ 457؛ همو، 1385: 1/ 8 و 59 و 158).

ب) عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَیْبَةَ النَّیْسَابُورِیُّ

کشی و نجاشی از وی با عنوان ثقه یاد نموده اند (کشی، 1404: 979؛ نجاشی، 1416: 678).

ج) الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ

تمجیدها و ستایش ها درباره شخصیت ایشان بسیار است. به عنوان نمونه شیخ

طوسی در فهرست خود او را فقیه و متکلمی جلیل القدر معرفی می کند (طوسی، بی تا: 124). نجاشی نیز در کتاب خود وی را چنین می ستاید:

کان ثقة، احد اصحابنا الفقها و المتکلمین و له جلاله فی هذه الطائفة. (نجاشی، 1416: 1/ 307)

بنابراین، بررسی سندی روایت حکی از صحت سند روایت است؛ چرا که از تک تک رجال سلسله سند به نیکی یاد شده است.

نتیجه گیری

آیه 107 سوره صافات (وَ فَدَیْناهُ بِذِبْحٍ عَظیمٍ) علاوه بر تفسیر ظاهری که با توجّه به تفاسیر، قربانی است که از سوی خداوند برای حضرت ابراهیم (علیه السلام) فرستاده شد، دارای تفسیر باطنی نیز هستند. معنای باطنی «ذبح عظیم» در این آیه، به امام حسین (علیه السلام) ناظر است. این تفسیر باطنی که برخاسته از روایتی تفسیری از امام رضا (علیه السلام) با سندی صحیح است با شروط و معیارهایی که برای حجیت تفسیر باطنی ذکر شده سازگار است؛ زیرا منافاتی با معنای ظاهری آیات ندارد. یعنی می توان گفت که معنای ظاهری «ذبح عظیم» قربانی ظاهری است که از سوی خدا در قبال قربانی نشدن فرزند ابراهیم (علیه السلام) فرستاده شده و معنای باطن آن، ناظر به فردی است که از صلب ابراهیم (علیه السلام) است و «ذبح عظیمی» است که از لحاظ عظمت و رتبه بسیار والاتر از فرزند ابراهیم (علیه السلام) به شمار می رود.

منابع

_ ابن فارس، ابوالحسین احمد (1404ق)، معجم مقایس اللغة، قم، مکتبة أعلام الإسلامی.

_ اکبری، فریدون (1385ش)، «اقبال و کربلا»، رشد و آموزش زبان وادب فارسی، ش80.

_ بابایی، علی اکبر (1386)، مکاتب تفسیری، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها (سمت).

_ بحرانی اصفهانی، عبدالله بن نورالله (1413ق)، عوالم العلوم، قم، مؤسسه امام مهدی4.

_ بحرانی، هاشم بن سلیمان (1416ق)، البرهان فی تفسیرالقرآن، تهران، بنیاد بعثت.

_ حر عاملی، محمّد بن حسن (1409ق)، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم، مؤسسة آل البیت.

_ حسینی استرآبادی، علی (1409ق)، تأویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم.

_ راغب اصفهانی، حسین بن محمّد (1381ش)، المفردات فی غریب القرآن، تهران، مرتضوی.

_ زرقانی، عبدالعظیم (1988م)، مناهل العرفان، بیروت، دارالکتب العلمیة.

_ شاه عبدالعظیمی، حسین (1363ش)، تفسیراثنی عشری، تهران، میقات.

_ صدوق، محمد بن علی (1362ش)، الخصال، قم، جامعه مدرسین.

________________________ (1378ق)، عیون أخبار الرضا7،_ تحقیق: مهدی لاجوردی، تهران، نشر جهان.

_ ________________________ (1385ش)، علل الشرایع،قم، کتاب فروشی داوری.

_ ________________________ (1403ق)، معانی الأخبار، تحقیق: علی اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.

_ صفار، محمّد بن الحسن (1404ق)، بصائرالدرجات، قم، بی نا.

_ طباطبایی، سیدمحمدحسین (1374ش)، ترجمه تفسیر المیزان، ترجمه: محمّدباقر

موسوی، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.

_ طبرسی، فضل بن حسن (1372ش)، مجمع البیان فی تفسیرالقرآن، تصحیح: فضل الله یزدی، تهران، ناصرخسرو.

_ طریحی، فخرالدین (1989م)، مجمع البحرین، بیروت، دار و مکتبة الهلال.

_ طوسی، محمد بن الحسن (1404ق)، اختیار معرفة الرجال، قم، موسسه آل البیت:.

_ عروسی حویزی، عبدعلی بن جمعه (1415ق)، تفسیر نورالثقلین، قم، اسماعیلیان.

_ فیض کاشانی، محمدبن شاه مرتضی (1415ق)، تفسیر الصافی، تهران، مکتبة الصدر.

_ متقی هندی، علاءالدین علی بن حسام (1409ق)، کنزالعمال فی سنن و الأقوال و الأفعال، بیروت، مؤسسة الرسالة.

مجلسی، محمّدباقر (1384ش)، بحارالأنوار الجامعة لدرر الأخبار الأئمة الأطهار،_ تهران، مکتبة الإسلامیه.

_ مصطفوی، حسن (1365ش)، التحقیق فی کلمات القرآن، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

_ معرفت، محمّدهادی (1418ق)، التفسیر و المفسرون فی ثوبة القشیب، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی.

_ مکارم شیرازی، ناصر (1371ش)، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیة.

_ نجاشی، احمدبن علی (1416ق)، رجال النجاشی، قم، مؤسسه نشر الاسلامی.

_ نصیری، علی (1386ش)، رابطه متقابل کتاب و سنت، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

_ نقی پور، ولی الله (1380ش)، اهل بیت: در قرآن، بی جا، بی نا.

انس بن حارث کاهلی، صحابی حاضر در لشکر امام حسین (علیه السلام)

دکتر سید ضیاء الدین علیانسب⁽¹⁾سکینه علی محمدی ینگجه⁽²⁾

تاریخ دریافت: 12/4/97 تاریخ پذیرش: 15/8/97

چکیده

نوشتار حاضر یکی از صحابیان شرکت کننده در لشکر امام حسین (علیه السلام) را مورد بررسی قرار داده است. انَس بنٍ حارث کاهلی در روز عاشورا حضور داشت و به این ندای امام حسین (علیه السلام) پاسخ داده است. از پیامبر در حالی که امام حسین (علیه السلام) در دامن رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نشسته بود، شنیده بود: «این فرزندم در سرزمین عراق به شهادت خواهد رسید. آگاه باشید هرکه او را دید باید او را یاری کند» وی که در کوفه زندگی می کرد، به گفتة برخی در مکه و به گفته برخی دیگر شبانه در کربلا به امام (علیه السلام) پیوست. امام حسین (علیه السلام) به وی نوید هدایت و امنیت داد. او را با خود همراه ساخت و در رکاب امام حسین (علیه السلام) کشته شد. پس از کارزاری سخت و کشتن چهارده یا هجده تن از سپاهیان دشمن به درجه رفیع شهادت نایل آمد و مقبره وی در بارگاه دسته جمعی شهدا پایین پای امام حسین (علیه السلام) واقع است.

کلیدواژگان: صحابه، انس بن حارث، شهدای کربلا، شهدای غیر هاشمی، عاشورا.

مقدمه

با نگاهی به کتب تاریخی و هم چنین شرق شناسان که در حوزه تاریخ اسلام تحقیق و تتبع نموده اند به زوایای آشکاری از نگاه عمیق در اعصار مختلف دست خواهیم یافت که عمده این نگاه ارزشمند به دوران رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و حوزه فعالیت های اجتماعی ایشان بوده است. از معاشرات و تدابیر اجتماعی گرفته تا مباحث عرفانی عمیقی که بینش های صریح و ژرفی از اسلام روان و جاری در اندیشه آدمی قوت می دهد. نگاهی که ما بیشترین تعمق را از صفحات قطور تاریخ اسلام بیرون آوردیم، نگرش سیستمی به صحابه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و حضور آن ها در کنار حضرت و تدبیر و بلوغ فهم دین در محضر ایشان است.

تعدادی از صحابه پیامبر در کربلا حضور داشتند که از میان آن ها انس بن حارث در نخستین منابع شیعی و سنی مورد بررسی قرار گرفته است. هدف از این نوشتار بررسی شناسنامه و شخصیتی یکی از صحابیان حاضر در کربلا به نام انس بن حارث است. لذا در این نوشتار به دنبال پاسخ برای این سؤال هستیم که انس از صحابیان حاضر در لشکر امام حسین (علیه السلام) در منابع اسلامی چگونه معرفی شده است؟ و به دنبال پاسخ به این سؤال به اسامی قبیله های مختلف اشاره خواهیم کرد که از میان آن ها توانستیم به قبیله بنی اسد و از میان شهدای این قبیله به انس بن حارث بپردازیم و آن ها را از منظر یاری،اندیشمندی و وفادار به دین مبین و رسالت پیامبر مکرم می نگریم.

به نظر می رسد دست کم شش نفر از شهدای کربلا از اصحاب رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)

بودند: انس بن حارث، حبیبب بن مظاهر و مسلم بن عوسجه و عمرو بن خالد صیداوی از قبیله بنی اسد و هانی بن عروه مرادی از شهدای مَذحِجی و عبدالله بن بقطر عمیری از شهدای کلبی.

ضرورت و اهمیت این نوشتار برای تبیین جایگاه صحابه در عصر حاضر، عشق، فداکاری، شیوه و سبک زندگی ایشان در لشکر امام حسین (علیه السلام) است و نیز پیامی در شهادت این صحابه وجود دارد که می تواند الگویی برای تمام آزادی خواهان باشد تا در رسیدن به مقصود از ایثار جان و مال دریغ نکرده و خود را محو اهداف مثبتشان کنند.

روش این اثر به صورت کتابخانه ای و مستند به منابع معتبر شیعی و سنی... درصدد بررسی حضور انس بن حارث به عنوان صحابه ی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) حاضر در لشکر امام حسین (علیه السلام) است.

با توجه به مطالعاتی که در این زمینه صورت گرفت، نتیجه این شد که در عموم کتاب های مربوطه (صحابه در قرآن، علیانسب _ الصحاح، الجوهری _ المنجد، معلوف _ العین، فراهیدی _ معجم مقاییس الغه، ابن فارس _ الاصابه، ابن حجر _ الرعایه فی علم الدرایه، الشهید الثانی _ ابصارالعین فی انصارالحسین (علیه السلام)، السماوی_ تنقیح المقال فی علم الرجال، مامقانی _ مثیر الاحزان، شیخ حلی _ تاریخ الکبیر، بخاری _ الخلاصه للعلّامه، دریاب نجفی _ رجال، الطوسی _ الفتوح، ابن اعثم کوفی _ الاقبال، سید بن طاووس _ بحارالانوار، مجلسی _ اعیان الشیعه، عاملی _ اسدالغابة، ابن اثیر _ ثقات، ابن حبان _ الاستیعاب، ابنعبدالبر _ تاریخ مدینه دمشق، ابن عساکر _ الوافی بالوفیات، صفدی _ حیاه الامام الحسین (علیه السلام)، القریشی _ انساب الاشراف، البلاذری _ فرسان الهیجاء، محلاتی _ مقتل الحسین، مقرّم _ الامالی، شیخ صدوق _ مناقب آل ابی طالب (علیه السلام)، ابن شهر آشوب _ عاشورا ریشه ها انگیزه ها، رویدادها پیامدها، آیت الله العظمی مکارم شیرازی _ پژوهشی پیرامون شهدای کربلا، جمعی از نویسندگان پژوهشکده تحقیقات اسلامی و استفاده از نرم افزارها...) به بررسی و شرح حال تمام صحابه حاضر در کربلا پرداخته شده است ولی در این مقاله سعی بر تحقیق در مورد یکی از صحابه به نام انس بن حارث است.

صحابه در لغت

واژه صحابه، در اصل مصدر باب صحب، یصحَب، صُحبه بوده است که به معنای اصحاب به کار می رود. اصحاب جمع صَحب (با سکون حاء) است که خود صحب، جمع صاحب است (جوهری، 1368: 1، 161، ماده صحب) که صاحب، در اصل صفت است، ولی در کلام جانشین اسم نیز می شود. صاحب به معنای ملازم، دوست، همراه، رفیق، هم صحبت، معاشرت کننده است (معلوف، 1387: 1/ ماده صحب) که بدین طرق صحابه در لغت به معنای یاران، ملازمان، همراهان، تبعیت، معاشران و... است.

مانند: صاحب مال، هر چیزی که ملازم چیز دیگری باشد مصاحب آن است (فراهیدی، 1410: 3/ 124).

ابن فارس می گوید:

صاحب به مقارن و مقارب هر چیزی گفته می شود. (ابن فارس، 1429: 563)

صحابه در اصطلاح

محمد بخاری می گوید:

من صَحِبَ النبی او رآه من المسلمین فهو من اصحابه؛

مسلمانی که با پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) مصاحبت داشته باشد و یا او را ببیند، چنین کسی از اصحاب خواهد بود.

ابن صلاح نیز می گوید:

کل مسلم رأی رسول الله؛

به هر مسلمانی که رسول خدا را ببیند، صحابی گفته می شود.

بدین ترتیب صرف دیدن رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) یا مصاحبت ایشان، موجب آن می شود که فردی جزو صحابه به شمار می رود. در بعضی از نقل ها نیز آمده است:

هر یک سال یا یک ماه یا ساعتی و یا هم نشین پیامبر باشد صحابه محسوب می شود و به این امر معروف باشد.

صحابه در اصطلاح از دیدگاه شیعه

صحابی کسی است که با پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) مصاحبت داشته و یا او را ملاقات کرده باشد، در حالی که بدو ایمان داشته است و مسلمان از دنیا رفته باشد (ابن حجر، 1415: 1/ 158)، گرچه در این میان (یعنی در فاصله زمانی ملاقات تا مرگ در مسلمانی) مرتد شده باشد. منظور از ملاقات، اعم از هم نشینی، همراهی، و رسیدن یکی به دیگری است هرچند با هم سخن نگفته باشند و مثلأ به واسطه نابینایی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را ندیده باشد (شهید ثانی، 1408: 339).