مشخصات کتاب
سرشناسه : ایزدپور ، محمدرضا
عنوان و نام پدیدآور : چشم اندازی به مکتب فلسفی قم/ محمدرضا ایزدپور، مهدی منفرد، حوریه عظیمی.
مشخصات نشر : قم: آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، 1383.
مشخصات ظاهری : دوازده، 244ص.
فروست : کنگره بزرگداشت شخصیت حضرت فاطمه معصومه و مکانت فرهنگی قم؛؛ مجموعه آثار شماره 45
شابک : 11000 ریال 964-60401-99-6:
یادداشت : کتابنامه: ص. [242] - 244؛ همچنین به صورت زیرنویس.
موضوع : فیلسوفان اسلامی
موضوع : فلسفه اسلامی
شناسه افزوده : منفرد، مهدی، 1346 -
شناسه افزوده : عظیمی، حوریه، 1355 -
شناسه افزوده : کنگره بزرگداشت شخصیت حضرت فاطمه معصومه علیها السلام و مکانت فرهنگی قم ( 1383 : قم )
شناسه افزوده : آستانه مقدسه قم. انتشارات زائر
رده بندی کنگره : BBR12/الف 9چ 5 1383
رده بندی دیویی : 189/1
شماره کتابشناسی ملی : م 83-38138
اشارة
چشم اندازی به
مکتب فلسفی قم
مکتب فلسفی قم - محمدرضا ایزدپور
فلاسفه بعد از ملاصدرا - مهدی منفرد
تاریخ حکمت در شهر قم - حوریه عظیمی
فهرست مطالب
فهرست مطالب
مقدمه کنگره... 1
مکتب فلسفی قم/ محمدرضا ایزدپور
89-5
تحقیقی درباره زندگی نامه برخی از فلاسفه قم... 7
عبدالرزاق لاهیجی قمی (مشهور به فیاض)... 9
اساتید... 13
شاگردان... 13
تألیفات... 13
ابتکارات... 14
محمد سعید بن محمد مفید قمی (قاضی سعید قمی)... 16
اساتید... 18
شاگردان... 18
تألیفات... 18
ابتکارات... 19
میرزا حسن لاهیجی قمی... 21
شاگردان... 22
اساتید... 23
تألیفات... 23
میرزا علی اکبر حکمی یزدی قمی... 25
شاگردان... 26
اساتید... 27
تألیفات... 28
میرزا محمدعلی شاه آبادی... 29
شاگردان... 31
اساتید... 32
تألیفات... 32
میرزا مهدی مدرّس آشتیانی... 33
اساتید... 35
شاگردان... 36
تألیفات... 38
سیدابوالحسن رفیعی قزوینی... 39
اساتید... 42
شاگردان... 43
تألیفات... 45
ابتکارات... 47
سید محمدحسین طباطبایی... 50
اساتید... 53
شاگردان... 53
تألیفات... 54
سید روح الله موسوی خمینی... 55
شاگردان... 58
اساتید... 59
تألیفات... 60
محمد محققی رشتی... 62
اساتید... 64
حسن حسن زاده آملی... 64
اساتید... 66
تألیفات... 67
عبدالله جوادی آملی... 73
اساتید... 74
تألیفات... 76
محمدتقی مصباح یزدی... 78
اساتید... 81
تألیفات... 82
منابع... 85
فلاسفه بعد از ملاصدرا در قم/ مهدی منفرد
184-89
مقدمه... 91
ملا محسن فیض کاشانی... 94
زندگی نامه... 94
استادان... 94
شاگردان... 95
آثار... 95
دیدگاه های فلسفی... 99
ملاعبدالرزاق لاهیجی... 101
زندگی نامه... 101
شاگردان... 103
آثار... 103
دیدگاه های فلسفی... 104
علی قلی بن قرچغای خان... 108
زندگی نامه... 108
استادان... 110
آثار... 110
عقاید فلسفی... 113
محمد سعیدبن محمد مفید قمی، معروف به قاضی سعید... 115
زندگی نامه... 115
استادان... 117
شاگردان... 117
آثار... 117
دیدگاه فلسفی... 119
محمد حسین قمی... 127
صدرالدین قمی... 128
زندگی نامه... 128
استادان... 128
شاگردان... 128
ملاعبدالله زنوزی ... 129
زندگی نامه... 129
علت مهاجرت به تهران... 130
استادان... 131
شاگردان... 131
آثار... 131
شیخ محمد حسن قمی... 132
زندگی نامه... 132
وفات... 133
میرزا سید حسین قمی، معروف به صدرالحفاظ... 134
زندگی نامه... 134
استادان... 134
شیخ علی بن محمد تقی قمی... 135
زندگی نامه... 135
استادان... 135
شاگردان... 135
آقا میرزا علی اکبر مدرس حکمی یزدی (قمی)... 136
زندگی نامه... 136
جامعیت حکیم یزدی... 137
استادان... 138
شاگردان... 139
آثار... 140
میرزا محمود قمی، متخلص به رضوان... 141
زندگی نامه... 141
استادان... 142
شاگردان... 143
آثار... 143
شیخ مهدی حکمی قمی... 144
زندگی نامه... 144
استادان... 145
آثار... 145
وفات... 146
سید حسین بن سید محمود طباطبایی قمی ... 146
زندگی نامه... 146
استادان... 147
آقامیرزا محمدعلی شاه آبادی... 148
زندگی نامه... 148
شخصیتِ علمی و عرفانی... 149
استادان... 151
شاگردان... 152
میرزا مهدی آشتیانی... 153
زندگی نامه... 153
استادان... 155
شاگردان... 155
آثار... 157
حاج سید محمد فاطمی قمی... 158
زندگی نامه... 158
استادان... 159
شاگردان... 160
آثار... 160
سید ابوالحسن رفیعی قزوینی... 161
زندگی نامه... 161
استادان... 162
شاگردان... 163
آثار... 164
علاّمه سید محمد حسین طباطبایی قدس سره،... 165
زندگی نامه... 165
استادان... 169
شاگردان... 170
آثار... 170
وفات... 172
امام خمینی قدس سره (1281 - 1368 ش)... 173
زندگی نامه و مختصری از فعالیتهای سیاسی و اجتماعی و علمی... 173
منابع... 182
تاریخ حکمت در شهر قم/ حوریه عظیمی
256-185
مقدمه... 187
صدرالمتألهین شیرازی... 187
زندگی و تحصیلات ملاصدرا... 187
اقامت در قم... 189
اهمیت ملاصدرا... 192
افکار ملاصدرا... 193
شاگردان و آثار ملاصدرا... 196
ملامحسن فیض کاشانی... 198
شرح حال... 198
اهمیت فیض... 199
شاگردان و آثار فیض... 201
ملاعبدالرزاق لاهیجی... 202
مختصری از زندگی محقق لاهیجی... 202
اهمیت فیاض در تاریخ فلسفه... 204
فیاض؛ فیلسوفی متکلم نما... 206
قاضی سعید قمی... 207
شرح حال قاضی سعید... 207
آشنایی قاضی سعید با علوم رسمی زمان خویش... 207
مشرب فکری و فلسفی قاضی سعید... 209
آثار قاضی سعید... 211
میرزا حسن لاهیجی... 211
زندگی نامه... 211
جایگاه... 212
آثار... 214
افول حکمت در قم... 215
انتقال حکمت از دیگر مراکز اسلامی به قم... 215
آیة الله میرزامحمد علی شاه آبادی... 217
زندگی نامه... 217
استادان... 218
آقامیرزا مهدی آشتیانی... 219
زندگی نامه... 219
جایگاه... 220
علامه رفیعی قزوینی... 222
زندگی نامه... 222
جایگاه... 222
امام خمینی قدس سره... 224
زندگی نامه... 224
جایگاه... 225
تدریس علوم عقلی... 229
مشرب فکری... 230
علامه سید محمد حسین طباطبایی... 231
زندگی نامه... 231
تحصیلات... 232
جامع معقول و منقول... 234
برخی دیگر از آثار علامه عبارتند از:... 235
مشکلات تدریس علوم عقلی در قم... 235
علامه حسن حسن زاده آملی... 238
زندگی نامه... 238
تحصیلات... 238
تألیفات و تدریس... 240
منابع... 242
مقدمه کنگره
مقدمه کنگره
حضرت امام صادق علیه السلام:
«حرم ما اهل بیت علیهم السلام ، شهر قم است. آنجا بانویی از فرزندانم به نام فاطمه دفن می شود، بهشت بر هر که اورا زیارت کند، واجب می گردد»(1).
قم که به لقب «حرم اهل بیت علیهم السلام» مفتخر گردید، نه تنها به جهت وجود مردمی است که در آن به حسنِ عبادت و توحید عبادی در قیام و رکوع و سجود شناخته شده اند(2)، و در آرمان شهر اسلامی گرد حضرت مهدی علیه السلام اجتماع کرده و به یاری آن حضرت قیام خواهند نمود، و نه صرفا به جهت وجود بزرگ ترین حوزه علمی و حدیثی و معرفتی شیعه در آن، بلکه این شهر مفتخر است که چونان صدفی زمینی، گوهر آسمانی و ملکوتی فرزند باب الحوائج الی الله را در بر گرفته و مسجد اولیای الهی گردیده است. اگر در گذشته شهر قم
محل محدّثان بزرگ و معبد و سجده گاه فاطمه معصومه علیها السلام
بوده، امروزه نیز پرچم دار فرهنگ ناب فقه جعفری علیه السلام و معنویت و عرفان بوده و ضمن تربیت و پرورش یاران امام عصر ارواحنا فداه، زائران حضرتش را با معارف بلند دینی میزبانی می کند. آری، «زیبد اگر خاک قم به عرش کند فخر(1)».
قم، شهری است که بر ولایت و مودّت اهل بیت علیهم السلام پایه گذاری شده و به همین جهت، پایگاهی برای علویان و شیعیان و دژ تسخیرناپذیری علیه ستمگران بوده است و ائمه علیهم السلام با تعبیراتی خاص و بلند از این شهر یاد کرده اند(2).
از هنگامی که شهر قم مسکن حضرت ستی، فاطمه معصومه علیها السلام گردید، بُعد فرهنگی و معنوی آن در کنار تحوّلات اجتماعی و سیاسی متحوّل و شکوفا شد، و از چنان موقعیتی برخوردار شد که جناب حسین بن روح رضوان الله علیه، از نوّاب اربعه، تأیید محتوای یک کتاب علمی و فقهی را مشروط به نظر مساعد علمای قم نمود(3). وجود حوزه غنی و بزرگ شیعه، در این شهر و دفاع علمی از اسلام راستین به وسیله تألیف کتابها، اعزام مبلّغان و زادگاه انقلاب اسلامی بودن و... همه و همه به برکت وجود فرزند رسول خدا، کریمه اهل بیت علیهم السلام در این شهر است.
از آنجا که سال 1384 ه .ش. با یک هزار و دویست و پنجاهمین سالگرد ولادت آن حضرت، و نیز با پایان تجدید طلاکاری گنبد مطهر -
که در زیبایی کم نظیر و بلکه بی نظیر است - مقارن شده، به منظور معرفی بیشتر آن حضرت و تبیین جایگاه ویژه شهر قم در ترویج فرهنگ تشیّع، به دستور تولیت عظمای آستانه مقدّسه، حضرت آیة الله مسعودی دام عزه «کنگره بزرگداشت شخصیت حضرت فاطمه معصومه علیها السلام و مکانت فرهنگی قم» شروع به فعالیت نمود. و در چهار موضوع ذیل:
الف. حضرت معصومه علیها السلام و آستانه مقدسه؛
ب. قم و فرهنگ تشیّع؛
ج. حوزه علمیه قم؛
د. انقلاب اسلامی در قم،
با محوریّت آستانه مقدّسه، دهها جلد کتاب در موضوعات فوق که اکثر آنها جنبه تألیف داشته و برخی دیگر جنبه تراثی دارد و توسط محققان تألیف و تصحیح شده، اهتمام ورزیده است.
آثاری که در محورهای فوق تدوین و نگارش یافته تنها قدم کوچکی است که می تواند نقطه شروعی برای تحقیقات گسترده و عمیقی باشد که سزاوار موضوعات یاد شده است.
عقل گرایی از مشخصات بارز مکتب قم و مکتب اهل بیت علیهم السلام است که گرچه از قدیم در این شهر مقدس سابقه داشته اما در قرن 11 و با ورود صدرالمتألهین به این شهر نقطه عطفی در حکمت
اسلامی پدید آمد.
جناب آقای محمدرضا ایزدپور و جناب آقای مهدی منفرد و سرکار خانم حوریه عظیمی به بررسی قم از این زاویه پرداخته و اثر حاضر را
که ضمن سه مقاله تنظیم شده است، پدید آورده اند که از آنان صمیمانه تشکر می کنیم.
همچنین از تولیت آستانه حضرت آیة الله مسعودی، مدیر عامل محترم انتشارات زائر، جناب آقای فقیه میرزایی و مدیریت فرهنگی حجة الاسلام و المسلمین عباسی که تلاش فراوانی در این امر داشته اند، نهایت امتنان و سپاس را داریم.
بر خود لازم می دانم که اذعان و اعتقاد قلبی خود را ابراز دارم که اگر توفیقات خدای متعال و عنایات کریمه اهل بیت علیهم السلام نبود، از برداشتن کوچک ترین قدمی در این راه عاجز و ناتوان بودیم.
و ما توفیقی الا بالله، علیه توکلت و الیه انیب.
احمد عاب-دی
دبیر کنگره
تحقیقی درباره زندگی نامه برخی از فلاسفه قم
مکتب فلسفی قم محمد رضا ایزدپور
اشاره
مکتب فلسفی قم
محمد رضا ایزدپور
اشاره
نوشتار حاضر که به بررسی اجمالی قسمت هایی از زندگی نامه برخی از چهره های فیلسوف خطّه دانش پرور و دانشمندخیز قم، ام القرآی جهان اسلام و پناهگاه عترت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می پردازد هدیه ای است ناچیز به کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه علیها السلام و مکانت فرهنگی قم جای بسی امید است که نگارنده حقیر آن از عنایات و توجّهات آن بانوی گرام و گوهر والامقام بی بهره نماند.
شکی نیست که از دیرباز تاکنون در تاریخ زرّین و پربار تشیع و ایران، شخصیت های بزرگی به بلندای آفتاب به درخشش نشسته و با پرتوافشانی معنوی خویش، خورشید عالم علم و معرفت گردیده اند، آنان علیرغم منوّر نمودن فضای عطرآگین عالم اسلام وجوامع اسلامی، جوامع بشری را نیز از حیات علمی و عملی خویش بهره مند ساخته و با تمام توان، ابعاد عظیم تفکر عمیق اسلامی و نورانیّت معارف سعادت آفرین اسلام را به جهانیان معرّفی کرده اند.
شهر قم به برکت و عنایت فاطمه معصومه علیها السلام از روزگاران
کهن، مأوی و پناهگاه شمار بسیاری از این ستارگان عالمتاب بوده است، چهره هایی که در این خاک مقدّس و مطهّر دارای جایگاه رفیع تدریس و تعلیم در رشته فلسفه اسلامی و صاحب نظر در این رشته بوده اند به جهت حسن هم جواری با کریمه اهل بیت علیها السلام از درخشش و تلألؤ خاصی برخوردار گشته اند تا بدانجا که قلم زدن در ابعاد علمی و شخصیتی برخی از آنان کاری بس دشوار و از توان نوشتار حاضر و نگارنده آن خارج می باشد لکن چنانکه گفته اند «آب دریا را اگر نتوان کشید، هم به قدر تشنگی باید چشید» این ناچیز نیز با مراعات اختصار، در این مجال شریف به ترسیم گوشه هایی از زندگی نامه تعدادی از فلاسفه شهر مقدس قم در دوره پس از مرحوم ملاصدرا پرداخته و در ابتدای مقاله این نکته را متذکر می شوم که در این نوشتار کوتاه احصاء تمامی این ستارگان پر فروغ از سویی و احراز ابعاد مختلف زندگی علمی و عملی ایشان از سوی دیگر و به دلیل محدودیّت این نوشتار، غیر ممکن خواهد بود.
الهی وفّقنا لما تحب و ترضی
محمدرضا ایزدپور
عبدالرزاق لاهیجی قمی (مشهور به فیاض)
اشارة
عبدالرزاق لاهیجی قمی (مشهور به فیاض)
از ستارگان پر درخشش آسمان معرفت، شخصیتی است که تاکنون قلم های فراوانی در رسای ابعاد مختلف علمی و پیرامون زندگی پر برکت او به رشته تحریر درآمده است هر چند از زمان تولّد ایشان اطلاع دقیقی در دست نمی باشد و تنها برخی از مورّخین، شهر لاهیجان را به عنوان مکان تولد وی معرفی کرده اند.
این شخصیّت کبیر یکی از پر فروغ ترین چهره های فیلسوف قرن یازدهم هجری پس از استاد بزرگ خویش، مرحوم صدرالمتالّهین محسوب می شود و در فرزانگان متأخر، پس از استاد از أحدی از فلاسفه و حکما کسری نداشته،(1)و گوی سبقت را در نظریّات نوین علمی از بسیاری از هم طرازان و هم فکران خود ربوده است، چنانکه از ظاهر برخی از کتب به دست می آید ایشان در سنّ میانسالی در شهر قم و در مدرسه معصومه آن شهر، فلسفه و کلام را تدریس می کرده است.(2)
در توصیف شخصیت کم نظیر او یکی از ارباب قلم می گوید «او فاضلی بود متکلّم، حکیم و متشرّع، ادیبی بود محقّق، پژوهشگری
اندیشمند، دارای انشائی لطیف و دلپذیر، صاحب طبعی بلند در شعر و منطق، اکثر صاحبان تراجم حق او را اداء نکرده و احوالات او را به صورت مبسوط تبیین ننموده اند»(1)دیوان شعر وی که مشتمل بر چندین هزار بیت است در کتابخانه آستان قدس نگه داری می شود.
ملا عبدالرزاق از بزرگترین محقّقان عصر خود در حکمت مشّاء و اشراق و از بزرگترین متکلمان در چهار قرن اخیر بلکه یکی از محقّق ترین متکلمان در دوره های اسلامی می باشد، او برای فرار از مصیبت ها و مشکلاتی که استاد اعظم وی مرحوم ملاصدار بدانها مبتلا بود در ارائه مشی علمی خویش با احتیاط گام بر می داشت و سعی می کرد که معتقدات خود را از دید نامحرمان و کوته نظران پنهان بدارد.
این فیلسوف گرانقدر که از عنوان دامادی ملاصدرا برخوردار بود در حکمت الهی نیز زانوی شاگردی را در مقابل ایشان زده و کتاب مبداء و معاد و قسمتی از أسفار و شواهد در رساله حرکت را در محضر آن استاد قرائت نموده و از روی نسخه اصلی کتاب مبدأ و معاد آن را با خط خود به رشته تحریر در آورده است.(2)
یکی از نکاتی که در بُعد علمی ایشان قابل توجه است این است که
ایشان در مباحث نظری از مرحوم فیض (داماد دیگر ملاصدرا) عمیق تر و دقیق تر بوده است و بر خلاف تصوّر بعضی که بر این باورند که ایشان در افکار فلسفی، تابع مسلک مشّأ است و از افکار
ملاصدرا منفعل و متأثر نشده است، در حقیقت مشی ایشان، مشی اشراق بوده و به مبانی استاد خویش اعتقاد داشته است، بهترین شاهد بر این مدعا، کلام خود ایشان است که در اواخر کتاب گوهر مراد می گوید: «ان طریقة الاشراق هی طریقة الانبیاء تدعو الخواص من العالم الی احدیّة الوجود و أن طریقة أهل الرأی هی طریقة القاصرین عن نیل سلوک الذات.» و دقیقاً در همین راستا بوده که مرحوم عبدالرزاق شواهد ربوبیّه و مبدأ و معاد ملاصدرا و شرح حکمت اشراق را تدریس می نموده است.(1)
او دارای مطالعات و اطلاعات وسیعی در آثار عرفاء و حکمای اشراق بوده و گاهی که به تناسب وارد مباحث عرفانی و ذوقی می شود با کمال مهارت، آن مباحث را تحریر می کند و آراء و تصرفات حکیمانه خویش را به نمایش می گذارد.(2)
استاد سید جلال الدین آشتیانی در ترسیم شخصیت این حکیم بزرگ می گوید «در بین متأخّران و متصدّیان بیان معرفت حقایق، حقیر کمتر کسی را سراغ دارد که نظیر ایشان، متعبّد به افکار عرفای صوفیّه و این نحو تسلیم عقاید اهل عرفان باشد با وجود آنکه شخصیّت او برای
همگان روشن است اما از جهاتی نیز قابل مطالعه است و به عقیده حقیر در بین متأخّران کم نظیر است و در دقت نظر و تحقیق از راسخان در حکمت و فلسفه است در فلسفه مشاء فیلسوفی راسخ و در کلمات اشراق حکیمی متضلّع و در احاطه بر اقوال متکلّمین از شخصیتهای
بارز شیعه است.(1)
حکیم لاهیجی بر قسمتی از مباحث طبیعی شرح اشارات علامه طوسی «ره» نیز شرح نوشته و اگر چه منظور ایشان بیان مقاصد شارح محقق اشارات و بر طرف نمودن اشکالات صاحب محاکمات بر خواجه است اما از شرح و توضیح کتاب اشارات دریغ نورزیده و تصمیم ایشان بر این بوده که تمام قسمت های طبیعی و الهی شرح اشارات را حاشیه بزند، هر چند توفیق این کار برای او حاصل نشده است و تنها حاشیه ایشان بر قسمت دوم شرح اشارات (جزء طبیعی کتاب) به رشته تحریر در آمده است این تعلیقات از تحقیقی ترین آثار در حکمت بحثی و فلسفه مشّایی می باشد، وی معتقد بود که امثال قطب رازی صاحب محاکمات، از توان درک نکات علمی و رموز کلمات خواجه نصیرالدین طوسی رحمه الله علیه (شارح اشارات) ناتوان است و در همین راستاست که خود تصریح می کند «محاکم از وراء أستار حجُب به تقریر مطالب خواجه پرداخته است»(2)
اساتید
اساتید
دو استاد گرانقدر این فیلسوف بزرگ عبارتند از:
الف: مرحوم صدرالمتألهین(1)
ب: مرحوم سید محمّد باقر شمس الدین محمد الحسینی استرآبادی
معروف به داماد.(2)
شاگردان
شاگردان
برخی از شاگردان ایشان عبارتند از:
الف: قاضی سعید قمی.
ب: میرزا حسن لاهیجی (پسر ایشان).
ج: ملا محمدباقر (پسر ایشان).(3)
تألیفات
تألیفات
از حکیم لاهیجی تألیفات و آثار بسیاری به جای مانده است اما آمار تمام آنها قابل دسترسی نمی باشد، ما در این مجال، برخی از آنها را بر می شمریم،
گوهر مراد
سرمایه ایمان
شرح تجرید (مشارق الالهام)(1)
شوارق الالهام
شرح الهیاکل فی حکمة الاشراق
حاشیه ای بر تعلیقات خفری بر الهیات شرح تجرید
حاشیه ای بر اشارات خواجه نصیرالدین طوسی
الکلمات الطیبه (داوری بین دو استاد خود درباره اصالت وجود و اصالت ماهیت)
ریاض العلماء
حاشیه بر تعلیقة ملا عبدالله یزدی بر تهذیب المنطق
حاشیه جواهر و أعراض شرح تجرید قوشجی
رساله ای در حدوث عالم
دیوان شعر (حاوی دوازده هزار بیت)(2)
ابتکارات
ابتکارات
محقق لاهیجی در مباحث عقلی و فلسفی و کلامی نوآوری هایی دارند، در این نوشتار ما دو نمونه از آن ها را بیان می کنیم:
الف: ایشان درباره نحوه علم واجب الوجود می گوید: چون
1) 3 . شوارق و مشارق، دو اثر متفاوت می باشند نه یک اثر با دو نام متفاوت، ر.ک: روضات الجنات، ج4، ص196 و اعیان الشیعه، ج7، ص470 و ریحانه الادب، ج4، ص62.
2) 1 . ر.ک: موسوی خوانساری، میرزا محمدباقر، روضات الجنات، ج4، ص197 - 196 و مدرس محمد علی، ریحانة الادب، ج4، ص362 و امین سید محسن، أعیان الشیعه، ج7، ص471 - 470 و قمی، حاج شیخ عباس، الکنی و الالقاب، ج3، ص30.
واجب الوجود، مجرّد است و هر مجرّدی عالم به ذات، بنابراین واجب الوجود به ذات خود عالم است، از طرف دیگر چون واجب الوجود به ذات خود علم دارد لازمه آن این است که به جمیع موجودات علم داشته باشد، زیرا همه آنها معلول و مخلوق او هستند و علم به علت مستلزم علم به معلول است.
توضیح آنکه، مراد از علم به علت، علم به وجهی است که علّت، به همان وجه، علت می باشد و آن وجه، مناسبت خاصی است که بین علت و
معلول موجود است و بخاطر همان مناسبت خاص، معلول از او صادر می شود و علم به مناسبت به ناچار مستلزم علم به طرفین است پس علم به علت، از وجهی که واجب الوجود بخاطر آن وجه، علت معلول خود است عین ذات واجب الوجود است وجهتی زاید بر ذات در واجب الوجود، متحقّق نیست، بنابراین وقتی واجب الوجود عالم باشد به ذات خود، و ذات او به ذات های دیگر به منزله علت باشد، این نکته صدق می کند که واجب الوجود عالم است به علت معلول و خود معلول.(1)
ب: وی در جلد اول و دوّم شوارق، اشتداد در حرکت جوهری را ابطال نموده و عمده استدلال ایشان در این زمینه «عدم بقاء موضوع در حرکت اشتدادی» می باشد.(2)
وی در کتاب «گوهر مراد» ابراز می کند که دلیل عدم امکان حرکت در مقوله جوهر این است که جوهر، ذاتی جسمیّت است و حرکت
در ذاتیات ناممکن است زیرا تمامیّت شی ء به ذاتیات آن است.(1)سرانجام این حکیم نامدار در تاریخ 1072 هجری قمری در شهر مقدس قم دنیا را بدرود گفت(2)و جنازه مطهر ایشان در قبرستان شیخان قم مدفون گردید.(3)
محمد سعید بن محمد مفید قمی (معروف به قاضی سعید قمی)
اشارة
محمد سعید بن محمد مفید قمی (معروف به قاضی سعید قمی)
قاضی سعید معروف به حکیم کوچک(4)در سال 1049 ه . ق در شهر قم دیده به دنیا گشود و بیشتر عمر با برکت خویش را در شهر قم به تدریس و تعلیم و تعلّم اشتغال داشت او در اوایل امر، حکمیّات را نزد مرحوم عبدالرزاق لاهیجی در شهر قم و مرحوم رجب علی تبریزی در اصفهان قرائت کرد.(5)پس از مراجعت از اصفهان تا پایان عمر شریف خود در شهر قم اقامت نمود، وی شخصیتی جامع و دارای دستی باز در مراتب ولایت و عرفان و از اعاظم فضلاء در حکمت، ادب، حدیث و تأویل، مورد تأیید خدای متعال در مسیر استنباط نکات علمی و دقیق و
1) 3 . گوهر مراد، چاپ بمبئی، ص52.
2) 4 . برخی از مورخین سال وفات را 1051 ه ق ثبت کرده اند به عنوان نمونه ر.ک: روضات الجنات، ج4، ص196، مفاخر اسلام، ج7، ص30.
3) 5 . ریحانة الادب، ج4، ص363.
4) 1 . ر.ک: منوچهر صدوقی سها، تاریخ حکما و عرفای متاخر، ص135/ انتشارات حکمت/ تهران 1381.
5) 2 . همان، ص135 و تاریخ فلسفه اسلامی، هانری کربن، ترجمه جواد طباطبایی، ص488.
اسرار علوم بود در برهه ای از عمر گرانبهای خود در شهر قم، متصدی منصب قضاوت شد که در دیدگاه برخی از مورخین، اعطای این منصب به ایشان شاهدی بر قوت علمی و فقهی ایشان می باشد.(1)
بنابر آنچه از متون تاریخی استفاده می شود قاضی سعید دارای اخلاقی نیکو و صفاتی پسندیده و بیشترین گرایش علمی او در مباحث عرفانی و ذوقی بوده است او احادیث اسلامی را ملاک مباحث قرار می داد و مباحث عرفانی را با آنها تطبیق می داد در اکثر علوم خصوصاً حکمت نظری دارای طبعی متین می باشد.(2)
در فلسفه مشّاء از شاگردان ملا رجب علی تبریزی بوده و برخی از آثار گران سنگ خویش را تقدیم آن استاد بزرگ نموده و یکی دو اثر از آثار استاد خود را نیز ترجمه کرده است.
رساله اثبات واجب که اندیشمند معاصر سید جلال الدین آشتیانی برای به تصویر کشاندن افکار ملا رجب علی در بُعد حکمت الهی انتخاب کرده است مشتمل بر چند مسئله مهم فلسفی می باشد، در آن رساله و سایر آثار ملا رجب علی نیز میل به مسلک مشّاء، نمایان است و شاگردان او نیز به سبک استاد خود، اشتراک معنوی وجود را تقریر و تبیین نموده اند.(3)
اساتید
اساتید
1 - ملا محسن فیض کاشانی
2 - ملا عبدالرزاق لاهیجی
3 - ملا رجب علی تبریزی
4 - محمد مفید قمی (محمدباقر)، پدر ایشان
5 - محمدحسین قمی (برادر بزرگ ایشان)
6 - سیّد ماجد بحرینی
شاگردان
شاگردان
1 - کاظم ابن آقاصادق
2 - محمدکریم
3 - ملاعباس
4 - محمدحسن قمی
تألیفات
تألیفات
از این حکیم وارسته آثار متعددی به جای مانده است که برخی از آنها عبارتند از:
1 - شرح توحید صدوق (3 جلد)
2 - شرح اربعین
3 - اربعینیّات (لکشف أنوار القدسیّات)
4 - حاشیه بر اثولوجیای ارسطو
5 - کلید بهشت (طرح نظریه تباین وجود استاد رجب علی تبریزی)
6 - اسرارالصنایع در صناعات خمسه منطق
7 - شرح حدیث بساط
8 - شرح حدیث غمام
9 - حقیقة الصلاة
10 - اسرار الصلاة
11 - حاشیه بر اشارات خواجه نصیرالدین طوسی
12 - شرح کافی(1)
ب، ریحانة الادب، ج4، ص413 - 412.
ج، روضات الجنات، ج4، ص10.
ابتکارات
ابتکارات
شاید به سختی بتوان از دیدگاه ها و نظریات قاضی سعید، نوآوری خاصی را ارائه کرد هر چند که وی، عالی ترین مباحث مربوط به نفس و عقل و نحوه ارتباط بین عقول و نفوس و نحوه تعلق نفوس و اجسام به انضمام نکات لطیفی از افکار صاحب نظران را، پیرامون شرح چهارم میمر اثولوجیا با کمال مهارت تبیین کرده است.(2)
ما در این مجال، برخی از دیدگاههای ایشان را به صورت اختصار بیان می کنیم:
الف: در نظر ایشان نفوس نباتی، حیوانی و انسانی از تجردّ برخوردار هستند زیرا خواص صور مادی در آنها وجود ندارد.(1)
ب: در دیدگاه این حکیم، نحوه ترکیب وجود و ماهیّت، انضمامی می باشد بدین سان که وجود در خارج، زاید بر ماهیّت محسوب گردیده و حمل وجود بر ماهیّت، نظیر حمل أعراض خارجی بر جوهر تلقّی می شود.(2)
ج: موضوع فلسفه در نظر ایشان، نه وجود است نه موجود بلکه شی ء است و شی ء نیز مشترک معنوی است.(3)
د: قاضی سعید نظیر برخی از چهره های متکلّم، تسلسل بدون شرط اجتماع در وجود و ترتّب را، امری باطل محسوب نموده و می گوید «غیر متناهی بودن سلسله اعداد، مطلقا محال است خواه مترتّب باشند
همانند سلسله علل فاعلیه خواه غیر مترتّب، چنانکه برخی آن را در نفوس انسانی پذیرفته اند.(4)
س: در دیدگاه قاضی سعید، چون خدای متعال دارای ماهیت نمی باشد تا با وجود مقایسه شود، نمی توان بر ذات او واجب الوجود را اطلاق نمود و اگر چنین اطلاقی صورت پذیرد تنها مجاز است نه حقیقت.(5)
سرانجام این فیلسوف گرانقدر در سال 1103 هجری قمری در شهر
مقدس قم به دیدار معبود خویش شتافت(1)و در کنار مرقد حکیم هیدجی در نزدیکی مقبره ابن بابویه رحمه الله علیه جنب مدرسه مرحوم آیت الله العظمی گلپایگانی (روبروی پارک سوم خرداد) به خاک سپرده شد.(2)
میرزا حسن لاهیجی قمی
اشارة
میرزا حسن لاهیجی قمی
شخصیت وارسته، عارف، متکلم و حکیم، میرزا حسن لاهیجی فرزند ملا عبدالرزاق لاهیجی قمی می باشد، سال تولد او به صورت قطعی مشخص نشده است اما بنابر احتمال 1045 ه . ق و بنابر نظر برخی از مورخین در شهر مقدس قم بوده است.(3)
حکیمی که بنابر شهادت تاریخ یکی از نوادر زمان و یکی از اعجوبه های روزگار خویش بوده(4)و با سیر در دریای علوم الهی نکات
ظریف و اسرار پنهان را استخراج و استنباط می کرد هنگامی که بر کرسی تدریس تکیه می زد اندیشمندان را به خاطر نکته سنجی های دقیق خویش خیره و مبهوت می ساخت(5)، این حکیم فرزانه در برهه ای از عمر شریف خود که مصادف با دوران پس از رحلت پدر بزرگوار ایشان بود به عتبات عالیات، مسافرت نمود و به محضر مشایخ و اعاظم عصر در فقه و حدیث شرفیاب شد تا بدانجا که در فروع فقهی و
حدیث شناسی به مراتب عالیه دست یافت و سپس به قم مراجعت کرده و به مطالعه، تدریس و تألیف پرداخت، رشد فزاینده علمی ایشان در دیدگاه برخی از اندیشمندان به گونه ای بوده است که از پدر گرانقدر خود نیز سبقت گرفته(1)و تدریس او در رشته حکمت و کلام بوده است.
از کتاب «زواهر الحکم» وی، تسلط فراگیر او بر دریای پهناور مباحث عقلی و فلسفی و مباحث الهی معلوم می شود میرزا حسن به حسب ظاهر دارای مشرب مشایی و همانند پدر از اتباع شیخ الرئیس و شارح افکار ابن سینا و قائل به اصالت و وحدت حقیقت وجود بوده است.(2)
شاگردان
شاگردان
شکی نیست که این حکیم فرزانه شاگردان متعدّدی را تربیت کرده و از این مسیر خدمات شایانی را به حوزه های علمیّه و جهان تشیع کرده است اما در کتب تراجم و تاریخ، اسامی همه آنها ضبط نشده است، ما
در این مجال، تنها نام برخی از آنها را بیان می کنیم:
1 - محمد بن صفی الدین
2 - محمدتقی شریف رضوی قمی
3 - میر عبدالرحمن بن کمال الدین
4 - مرتضی بن روح الامین حسینی(3)
اساتید
اساتید
1 - ملا عبدالرزاق لاهیجی قمی
2 - قاضی سعید قمی (احتمالاً)
3 - فیض کاشانی (احتمالاً)(1)
تألیفات
تألیفات
از این حکیم گران مایه، آثار متعدّدی در زمینه های کلام، فلسفه، حدیث، فقه و عرفان به یادگار مانده است که فهرست آنها عبارتست از:
1 - زواهر الحکم
2 - روایع الکلم و بدایع الحکم
3 - آئینه حکمت
4 - شمع الیقین
5 - اثبات الرجعة
6 - اصول دین
7 - ألفة الفرقة
8 - تالیف المحبّة و تزکیة الصحبة
9 - التقیّه
10 - مصابیح الهدی و مفاتیح المنی
11 - جمال الصالحین و السالکین
1) 2 . تتمیم أمل الآمل، ص108.
12 - شرح اشارات
13 - حاشیه وافی
14 - رسالة الزکیّة الزکاتیّه
15 - هدیّه المسافر
16 - تحفة المسافر
17 - رسالة فی الغیبة
18 - شرح صحیفه سجادیّه
19 - مجمع البحرین
20 - الشجرة المنهیّة
21 - درّ مکنون
22 - حاشیه بر شوارق الإلهام
23 - ابطال التناسخ
24 - فهرس ابواب قطعة من الوافی
25 - حقیقه النفس(1)
ب - مفاخر اسلام، علی دوانی، ج7، ص41 - 40، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی/ 1375.
ج - محمدعلی مدرس، ریحانه الادب، ج4، ص363.
س - افندی اصفهانی، عبدالله، ریاض العلماء، ج3، ص207.
ش - قزوینی، عبدالنبی، تتمیم امل الامل، ص110.
ص - جمعی از نویسندگان، ستارگان حرم، ج7، ص57 - 55.
سرانجام این حکیم جامع و متشرّع در سال 1121 ق دنیا را بدرود
1) 1 . ر.ک: الف - منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران، ج3، ص16.
گفت و در شهر قم،ابتدای خیابان ارم، روبروی قبرستان شیخان مدفون گردید، مرقد منور ایشان در طی دهه های اخیر در اثر اصلاحات و تعریض معابر، در ابتدای ورودی خیابان چهارمردان و جنب پاساژ کویتی ها واقع شده است.
میرزا علی اکبر حکمی یزدی قمی
اشارة
میرزا علی اکبر حکمی یزدی قمی
فیلسوف عالی مقام، میرزا علی اکبر فرزند میرزا ابوالحسن تاجر اردکانی در سال 1264 ق در شهر یزد دیده به دنیا گشود و تحصیلات مقدماتی، نظیر صرف و نحو و ادبیات را نزد اساتید همان شهر فراگرفت سپس به اصفهان عزیمت کرده و برای مدت چهل سال تمام همه فکر و هم و غم او تحصیل علم بود تا بدانجا که در این مدت طولانی حتی به خود اجازه گردش و تفریح و بازدید از آن شهر را نداد بعد به تهران آمد و در مدرسه شیخ عبدالحسین اقامت کرد، مدت اقامت ایشان در تهران، مشخّص نیست در اثنای توقف در تهران از شهر قم همسر خود را انتخاب کرده(1)و همزمان با ورود مرحوم حاج شیخ عبدالکریم حائری به قم در مدرسه خان بر کرسی تدریس نشسته(2)و علوم عقلیه را به شاگردان خود تعلیم می دهد بنابر نظر
برخی از اندیشمندان، میرزا علی اکبر در علوم ریاضی دارای مهارت ویژه و زبانزدی بوده است هر چند که در برخی از علوم
دیگر نظیر فلسفه، فقه و اصول نیز صاحب نظری توانمند محسوب می شده است(1)
شاگردان
شاگردان
این حکیم بزرگ در حوزه مقدسه قم شاگردان بسیاری را تربیت نموده که هر کدام از آنها دارای شخصیتی بسیار والا و جایگاهی رفیع می باشند، در این مجال نام برخی از آنها را بیان می کنیم:
1 - سید محمدتقی خوانساری
2 - سید احمد خوانساری
3 - سید روح الله خمینی
4 - شیخ محمدعلی بن محمدجعفر قمی
5 - میرزا محمدتقی اشراقی
6 - سید علی یثربی
7 - میرزا خلیل کمره ای
8 - میرزا ابوالحسن شعرانی
9 - سید کاظم عصّار تهرانی
10 - حسن فرید گلپایگانی
11 - میر سیّدعلی برقعی
12 - سیّد ابوالحسن رفیعی قزوینی
1) 1 . آشتیانی، سید جلال الدین، مقدمه شواهد ربوبیه، ص105/ المرکز الجامعی للنشر/ مشهد، 1360.
13 - میرزا ابوالفضل زاهدی قمی
14 - میرزا محمدعلی شاه آبادی
15 - میرزا احمد آشتیانی
16 - حاج آقا حسین قمی طباطبایی
17 - سید علی اکبر برقعی
18 - سید شهاب الدین مرعشی نجفی(1)
ب. آینه دانشوران، ص211 - 209 و 718
ج. رسایل حکمیه، ص23 و 17 و 16.
د. در آسمان معرفت، ص337.
س. ستارگان حرم، ج2، ص108 - 107.
ش. مقدمه شواهد ربوبیه، ص110.
ص. طبقات اعلام الشیعه، قسم چهارم از جزء اول، ص1608.
اساتید
اساتید
1 - میرزا ابوالحسن جلوه
2 - میرزا حسین سبزواری
3 - سید علی حکیم
4 - سید محمدرضا
5 - میرزا ابوالقاسم کلانتری
6 - میرزا محمدحسن آشتیانی
7 - محمدرضا قمشه ای
1) 1 . ر.ک. الف - خدمات متقابل اسلام و ایران، ص547.
8 - آقا علی مدرس زنوری
9 - آخوند ملامحمد کاشی
10 - جهانگیر خان قشقایی
11 - میرزا محمدباقر اصطهباناتی(1)
ب. خدمات متقابل اسلام و ایران، ص546.
ج. مقدمه شواهد ربوبیه، ص129.
د. طبقات اعلام الشیعه، قسم چهارم از جزء اول، ص1608 - 1607.
تألیفات
تألیفات
1 - الرّضاعیات
2 - شرح شواهد ربوبیّه
3 - شرح مکاسب
4 - شرح رسائل
5 - بدایع الاصول
6 - رساله عمادیّه
7 - رسائل حکمیّة
8 - حاشیه بر أسفار
9 - حاشیه بر فصوص
10 - حاشیه بر قوانین(2)
سرانجام این فیلسوف فرزانه پس از 80 سال عمر پر تلاش و باعزت
در سال 1344 ق دار فانی را وداع و در قبرستان شیخان قم در جوار
مرقد منوّر زکریّا بن آدم مدفون گردید.
میرزا محمدعلی شاه آبادی
اشارة
میرزا محمدعلی شاه آبادی
عارف کامل و فیلسوف وارسته میرزا محمدعلی فرزند عالم بزرگوار مرحوم محمدجواد اصفهانی در سال 1292 ق در اصفهان دیده به دنیا گشود و نزد پدر خود و میرزا محمد هاشم چهارسوقی و برادر بزرگ خویش شیخ احمد مجتهد به تحصیل علم پرداخت و پس از آن به تهران عزیمت نمود و در حوزه درس میرزا ابوالحسن جلوه و میرزا حسن آشتیانی و میرزا هاشم گیلانی حاضر شد.
او در راستای تکامل علمی و معنوی خویش در برهه ای از عمر شریف خود، رهسپار نجف اشرف گردیده واز محضر آخوند خراسانی و شیخ الشریعه اصفهانی و اساتید بزرگ دیگر بهره ها برد در مرحله بعد به هم جواری با دو امام همام امام هادی و امام عسکری علیهما السلام در شهر سامرا نائل شد و در آنجا نیز به ادامه تحصیل و تهذیب پرداخت.
میرزا محمدعلی که در این مرحله از زندگی پربار خود، عالمی کامل محسوب می گشت از عراق به طرف ایران و شهر قم هجرت می کند و پس از مدتی اقامت در قم، مجدداً به تهران رفته و در محله شاه آباد سکنی گزیده و در مسجد سراج الملک که مسجد پدر ایشان بوده است اقامه جماعت کرده و به تبیین معارف نورانی اسلام و احکام سعادت
بخش آن می پردازد در سال 1347 ق برای بار دوم به مقصد قم حرکت نموده و در حوزه مقدسه قم بر کرسی تدریس تکیه می زند، در فاصله
هفت یا هشت سالی که در قم به تدریس و تعلیم علوم عقلی و نقلی می پردازد، تربیت نفوس بزرگی نظیر حضرت امام خمینی قدس سره را عهده دار می گردد(1)
ب. طبقات اعلام الشیعه، قسم چهارم از جزء اول، ص1370.
ج. در آسمان معرفت، ص337.
د. زندگانی حکیم جهانگیرخان قشقایی، ص136 - 135.
این استاد فرزانه و ماهر در فلسفه و عرفان علاوه بر أسفار و منظومه، شرح فصوص و مصباح الاُنس را نیز به شاگردان خود تعلیم می داد(2)در نهایت پس از سالها رنج و تلاش در قم، در سال 1354 ق برای بار سوم به تهران عزیمت کرد، و به مدت پانزده سال در آنجا به تبلیغ احکام و معارف نورانی دین و انجام وظائف دینی خود، مشغول می شوند و سرانجام در روز پنج شنبه سوم ماه صفر 1369 ق به دیدار حق شتافت و در مقبره شیخ ابوالفتوح در حرم عبدالعظیم حسنی مدفون گردید.(3)
شاگردان
شاگردان
1 - سید روح الله خمینی
2 - سید شهاب الدین مرعشی نجفی
3 - آخوند ملاعلی همدانی
4 - سید موسی مازندرانی
5 - شهاب الدین ملایری
6 - شیخ راضی
7 - میرزا حسن یزدی
8 - میرزا خلیل کمره ای
9 - میرسیدحسن احمدی
10 - میرزا هاشم آملی
11 - سیدعلی بهشتی
12 - سیدمصطفی صفایی خوانساری
13 - پروفسور عبدالجواد فلاطوری
14 - دکتر ابوالقاسم گرجی
15 - آیت الله حق شناس
16 - شیخ علی محدث زاده
17 - سیدرضا بهاءالدینی(1)
اساتید
اساتید
1 - میرزا محمدحسن آشتیانی
2 - آخوند ملامحمدکاظم خراسانی (صاحب کفایه)
3 - شیخ فضل الله نوری
1) 1 . ر.ک: فصلنامه تاریخ و فرهنگ معاصر، پاییز 1371، صص 190 - 189.
4 - میرزا عبدالرزاق سرتیپ
5 - شیخ الشریعه اصفهانی
6 - میرزا حسین خلیلی
7 - میرزا محمدتقی شیرازی (میرزای کوچک)
8 - میرزا محمدهاشم چهارسوقی
9 - میرزا ابوالحسن جلوه
10 - میرزا هاشم گیلانی اشکوری
11 - محمدجواد اصفهانی (پدر ایشان)
12 - شیخ احمد مجتهد بیدآبادی (برادر بزرگ ایشان)(1)
تألیفات
تألیفات
1 - القرآن و العترة
2 - الایمان و الرّجعة
3 - الانسان و الفطرة
4 - شذرات المعارف
5 - مرام الاسلام
6 - حاشیة الکفایه
7 - منازل السالکین
8 - العقل و الجهل
1) 1 . ر.ک: آینه دانشوران، ص184، و مقدمه شواهد ربوبیّه، ص111، و طبقات اعلام الشیعه، ص1370 و عارف کامل، مقدمه کتاب، قسمت اساتید مرحوم شاه آبادی.
9 - مفتاح السعادة فی احکام العبادة
10 - رساله ای در نبوّت خاصه
11 - رَشَحات البحار
12 - رساله شرکت مخمّس
13 - حاشیه ای بر رساله نجاة العباد صاحب جواهر رحمه الله
علیه.(1)
میرزا مهدی مدرّس آشتیانی
اشارة
میرزا مهدی مدرّس آشتیانی
میرزا مهدی فرزند مرحوم میرزا جعفر معروف به آقامیرزا کوچک(2)، در ذیقعده 1306 ق در تهران دیده به دنیا گشود او از حیث مادر به میرزا محمدحسن آشتیانی منسوب است، بدین سان که مادر گرامی او فرزند آن بزرگوار می باشد، او که در سنین طفولیت از هوش سرشاری برخوردار بود در پنج سالگی توفیق تلاوت آیات کلام الله مجید را پیدا نمود، با وجود آن که سنّ او بسیار کم بود به تحصیل علوم ادبی نقلی و عقلی پرداخته و در محدوده این علوم تا سن پانزده سالگی موفق به کسب اجازه از تعدادی اساتید می شود در سنین نوجوانی و ابتدای سنّ جوانی در محضر مرحوم میرزا ابوالحسن جلوه به تکمیل علوم عقلی می پردازد، با از دست دادن آن استاد و مونس بزرگ به محضر میرزا حسن کرمانشاهی و میرزا هاشم گیلانی شرفیاب
می شود با کسب پاره ای از فیوضات از آن دو بزرگوار راهی بخارا شده و برای مدت یک سال رحل اقامت را در آنجا افکنده و به تدریس اشتغال پیدا می کند.(1)
در سال 1327 ق در حالی که هنوز بیش از 21 سال نداشت به عتبات عالیات مشرّف می شود در آنجا نیز پس از بهره های معنوی و علمی
بسیاری که نصیب او می شود به ایران باز می گردد، این حکیم با شور و فعّال از همان دوران جوانی به عنوان مدرس رسمی مدرسه سپهسالار تهران در رشته فلسفه و عرفان(2)محسوب گردیده و برای سال های متمادی به تربیت شاگردان خویش مشغول می شود در سال 1365ق در حالی که با فوجی از دعوت ها از جانب طلاب و فضلای قم مواجه می شود به سوی قم حرکت نموده و بساط تدریس را در حوزه مقدسه قم پهن می کند(3)و از دریای معلومات و اندوخته های خود، بسیاری از دانش پژوهان را سیراب می کند.
سرانجام این فیلسوف پرتوان و پرکار در ساعت ده و پانزده دقیقه صبح روز پنج شنبه نهم شعبان 1372 ق مطابق با سوم اردیبهشت ماه 1322 در حالی که جسم خاکی او رو به قبله در حالت نشسته بود قفس تن را بشکست و روح بلند او به ملکوت اعلی پیوست.(4)
اساتید
اساتید
1 - محمدرضا حکیم قمشه ای
2 - میرزا حسن کرمانشاهی
3 - میرزا هاشم اشکوری
4 - میرزا ابوالحسن جلوه
5 - شیخ عبدالحسین سیبویه
6 - میرزا محمدحسین سلطان الفلاسفه
7 - میرزا ابوالقاسم نائینی (رئیس الاطباء در طب قدیم)
8 - میرزا ابوالحسن خان (رئیس الاطباء در طب جدید)
9 - سید الحکماء آقامیر شیرازی
10 - میرزا علی اکبر خان ناظم الاطباء
11 - میرزا جعفر (پدر ایشان)
12 - شیخ مسیح طالقانی
13 - آخوند ملاعبدالرسول
14 - آقا سید عبدالکریم
15 - نجم الدولة
16 - میرزا جهان بخش منجّم
17 - شیخ محمدحسین ریاضی(1)
ب. ریحانة الادب، ج3، ص508.
ج. تاریخ علمای معاصرین، ص258 - 257.
1) 1 . ر.ک: الف. تاریخ حکما و عرفای متاخر، ص483.
شاگردان
شاگردان
میرزا مهدی با نفس گرم خویش شاگردان بسیاری را تربیت نمود. ما در این مجال، نام برخی از آنها را بیان می کنیم:
1 - شهید مرتضی مطهری
2 - محمدرضا ربانی تربتی
3 - حسن حسن زاده آملی
4 - میرزا ابوالحسن شعرانی تهرانی
5 - شیخ ابراهیم صاحب الزمانی
6 - میرزا ابوالحسن خان فروغی
7 - سید ابوطالب موسوی زنجانی
8 - سید ابوالفضل کمالی سبزواری
9 - دکتر ابوالقاسم گرجی
10 - دکتر احمد عماد اصفهانی
11 - میرزا احمد بن محسن خوشنویس
12 - دکتر احمد مهدوی دامغانی
13 - سید اسماعیل شفیعی
14 - حاج اعتماد رشتی
15 - محمدحسن بشروی
16 - شیخ جعفر خندق آبادی کاشانی
17 - شیخ جعفر زاهدی
18 - سید جعفر شهیدی
19 - سید جلال الدین آشتیانی
20 - میرزا عبدالرحیم مدرس تبریزی
21 - شیخ عبدالکریم جزایری
22 - میرزا عبدالکریم روشن
23 - سید عزّالدین امام زنجانی
24 - شیخ علی محمد بن محمد جولستانی تویسرکانی
25 - غلام رضا کیوان سمیعی
26 - فاضل جندقی اردستانی
27 - فاضل کریمی
28 - میرزا کاظم زرندی
29 - سید جلال درّی
30 - سید جواد مدنی کرمانی
31 - جواد مصلح شیرازی
32 - حسن خندق آبادی
33 - سید حسین ابوترابی گیلانی
34 - میرزا حسین نوری همدانی
35 - شیخ حسین وحید خراسانی
36 - میرزا حسین تابنده
37 - سید شهاب الدین مرعشی نجفی
38 - شیخ عباسعلی شاهرودی
39 - پروفسور عبدالجواد فلاطوری اصفهانی
40 - علامه ترشیزی
41 - شیخ علی دبیری زرندی
42 - آخوند ملاعلی همدانی
43 - علی اکبر داناسرشت صیرفی زنجانی(1)
تألیفات
تألیفات
1 - حاشیه بر شرح منظومه (در منطق)
2 - حاشیه بر شرح منظومه (در فلسفه)
3 - اساس التوحید
4 - حاشیه بر شفاء
5 - ترجمه اسفار
6 - ترجمه اشارات
7 - تعلیقه بر أسفار
8 - تعلیقه بر اشارات
9 - تعلیقات فصوص الحکم
10 - تعلیقات لآلی المنتظمة
11 - تعلیقات مصباح الاُنس
12 - رساله ای در جبروتفویض
13 - رساله ای در حقیقت کتاب و میزان به مذاق عرفاء
14 - رساله ای در شق القمر
1) 1 . ر.ک: صدوقی سها، منوچهر، تاریخ حکما و عرفای متاخر، ص394 - 380.
15 - رساله ای در معاد جسمانی
16 - شرح تحفه حکیم کمپانی
17 - شرح حدیث عمران صابی
18 - شرح مشکلات دیوان حافظ(1)
سید ابوالحسن رفیعی قزوینی
اشارة
سید ابوالحسن رفیعی قزوینی
سید ابوالحسن فرزند سید ابراهیم متولد در شهرستان قزوین در سال 1315ق است، او در بیت علم و پرهیزکاری دیده به جهان گشود و با توجّهات و عنایات پدر بزرگوار خود در مدرسه صالحیة همان شهر به تحصیل کتب مقدماتی اعم از ادبی، منطقی، فقهی و اصولی پرداخت،
پس از تکمیل آن کتب به منظور تکامل علمی به طرف حوزه علمیّه تهران که در آن زمان یکی از حوزه های پررونق دنیا خصوصاً در علوم عقلی به حساب می آمد حرکت کرد و در سال 1333ق در حلقه درس آیت حق مرحوم حاج شیخ عبدالنبی نوری شرکت کرد همزمان علاوه بر محضر آن بزرگ مرد از محضر آیات، حاج میرزا مسیح طالقانی، سید محمد تنکابنی و شیخ محمدرضا نوری در قسمت فقه و اصول استفاده ها برد از آنجا که علاقه وافر به علوم عقلی را در وجود خود حس می کرد برای تدرّس در رشته حکمت، زانوی ادب را در برابر حکیم متالّه، مرحوم میرزا حسن کرمانشاهی و دیگر اساتید فن، فرود آورد.
در رشته ریاضی، علوم هیئت، اسطرلاب و هندسه نیز از محضر
1) 1 . همان، ص378 - 377 و خدمات متقابل اسلام و ایران، ص553.
میرزا ابراهیم زنجانی و شیخ علی رشتی بهره های بسیاری برد، در این برهه که سید، خود استادی ماهر و کامل محسوب می شد برای تدریس و هم چنین تدرّس بیشتر وارد حوزه علمیه قم می شود، ورود ایشان همزمان بود با سال تشکیل حوزه علمیه قم به دست با برکت حاج شیخ عبدالکریم (سال 1340 ق)، در همین راستا در حلقه درس فقه و اصول آن فقیه نامدار حاضر شده و از محضر ایشان استفاده شایانی می برد،(1)در جنب شرکت در درس مرحوم حاج شیخ، به تدریس شرح منظومه، أسفار، کفایه و مکاسب می پردازد در همین راستا در سال 1344 با عنایات حاج شیخ در مسجد بالاسر حضرت معصومه علیها السلام نیز بر کرسی تدریس تکیه زده و تشنگان معرفت
را با بیان شیوا و فصیح خویش سیراب می سازد.
در یک جمله می توان ادعا کرد که این عالم وارسته یکی از عوامل عمده و اساسی در ترویج علوم الهی، فلسفه و حکمت متعالیه(2)و یکی از نوابغ روزگار در علوم عقلی و نقلی محسوب می شد، سید ابوالحسن در هوش سرشار و قوت حافظه، تقریر لطیف و شیوا، فصاحت کلام و بیان روشن و بدون پیرایه زبانزد خواص بود در تعبیر و تفسیر آرای ملاصدرا و گشودن گره های علمی و معضلات أسفار، مهارت شگفت انگیزی داشته و همانند فارابی و مفید از قلمی موجز و پربار
برخوردار بود. در سال 1348 ق، مراجع بزرگ وقت در ایران و نجف اشرف نظیر حاج شیخ عبدالکریم حائری، سید ابوالحسن اصفهانی و شیخ محمدرضا مسجدشاهی، اجتهاد وی را امضا نموده و به او اجازه نقل روایت(1)می دهند، پس از اخذ درجه اجتهاد به قزوین بازگشته و برای مدت سه سال با تدریس سطوح عالی فقه و اصول و حکمت و اقامه نماز در مسجد سلطانی قزوین به جامعه خدمات شایانی را تقدیم می کند، در سال 1380 ق برای مدت کوتاهی به قم بازگشته و سپس در تهران به تدریس می پردازد.(2)
سرانجام این فیلسوف متالّه و فقیه توانمند در اول محرم 1396 ق ندای حق را در سن 81 سالگی در شهر تهران لبیک گفته و پیکر مطهر او به قم انتقال یافته در مسجد بالاسر حرم مطهر کریمه اهل بیت حضرت
معصومه علیها السلام به خاک سپرده شد.(3)
اساتید
اساتید
1 - میرزا حسن کرمانشاهی
2 - حاج فاضل تهرانی شمیرانی
3 - میرزا محمود رضوان قمی
4 - ملامحمد هیدجی زنجانی
5 - حاج شیخ عبدالکریم حائری
6 - میرزا ابراهیم زنجانی
7 - شیخ علی رشتی
8 - شیخ محمدرضا مسجد شاهی اصفهانی
9 - میرزا هاشم اشکوری
10 - سید میرشیرازی
11 - ملا علی اکبر تاکستانی
12 - شیخ عبدالنبی نوری مازندرانی
13 - سید محمد تنکابنی
14 - شیخ محمدرضا نوری
15 - شیخ ابوالقاسم کبیر قمی
16 - میرزا مسیح طالقانی
17 - ملا علی طارمی(1)
ب. در آسمان معرفت، ص288 - 279.
ج. آینه دانشوران، ص183.
شاگردان
شاگردان
این استاد کامل شاگردان بسیاری را تربیت کرده است که برخی از آنها عبارتند از:
1 - امام خمینی قدس سره
1) 2 . ر.ک: الف. مقدمه شواهد ربوبیه، ص111 و 105
2 - حسن حسن زاده آملی
3 - محی الدین انواری
4 - سیدرضی شیرازی
5 - مصطفی امام جمعه ای
6 - شاهچراغی
7 - حکیم ذهبی شیرازی
8 - مهدوی کنی
9 - سید مهدی کشفی
10 - شیخ شعبان لنگرودی
11 - سید جلال الدین آشتیانی
12 - سید محمد یزدی
13 - سید مصطفی خوانساری
14 - سید مرتضی مبرقعی
15 - سید احمد قمی
16 - میرزا محمد ثقفی تهرانی
17 - میرزا حسین نوری
18 - سید محمد رضایی
19 - محمدرضا تربتی
20 - محمدحسین اویسی
21 - میرزا ابوالقاسم خرمشاهی
22 - مهدی باقری کنی
23 - امامی کاشانی
24 - محمدتقی شریعتمداری
25 - غلامحسین دینانی
26 - نجم الدین عمادزاده
27 - نظام الدین قمشه ای
28 - سیدحسین نصر
29 - سید محمدمهدی تقوی
30 - شیخ هادی سلیمانی
31 - غلامرضا رضانژاد
32 - سید محسن رفیعی (فرزند ایشان)
33 - ذوالمجد طباطبایی
34 - احمد سیاح
35 - سید ابوتراب ابوترابی(1)
تألیفات
تألیفات
1 - مجموعه رسائل (مشتمل بر 22 رساله جداگانه در مسائل کلامی، فلسفی و عقلی)
2 - حواشی بر شرح منظومه ملاّ هادی سبزواری.
3 - حواشی بر اسرارالحکم سبزواری.
4 - حواشی بر شرح الاسماء الحسنی یا جوشن کبیر سبزواری.
1) 1 . ستارگان حرم، ج2، ص87 و مجموعه رسائل و مقالات فلسفی، ص8 و 22 و 21 و 20.
5 - حواشی بر کتاب اسفار ملاصدرا.
6 - حواشی بر کتاب مشاعر ملاصدرا.
7 - حواشی بر کتاب عرشیة ملاصدرا.
8 - حواشی بر تعلیقات ملاصدرا بر کتاب شفای بوعلی.
9 - حواشی بر شرح اصول کافی ملاصدرا.
10 - حواشی بر مفاتیح الغیب ملاصدرا.
11 - حواشی بر شفای بوعلی.
12 - حواشی بر شرح اشارات.
13 - حواشی بر شوارق الالهام ملاعبدالرزاق لاهیجی.
14 - حواشی بر کتاب گوهر مراد ملا عبدالرزاق.
15 - حواشی بر قبسات میرداماد.
16 - حواشی بر شرح حکمة الاشراق قطب الدین شیرازی.
17 - حواشی بر مقدمه کتاب شرح فصوص الحکم قیصری.
18 - حواشی بر شواهد ربوبیه ملاصدرا.
19 - حواشی بر اسرار الآیات ملاصدرا.
20 - حواشی بر شرح مطالع در منطق.
21 - حواشی بر شرح تجرید قوشجی در کلام.
22 - حواشی بر مصباح الانس ابن فناوری.
23 - کتاب الصلاة.
24 - کتاب الخمس.
25 - کتاب الحج.
26 - کتاب الارث.
27 - کتاب النکاح.
28 - کتاب الطلاق.
29 - قاعده لاضرر.
30 - کتاب المکاسب.
31 - عقائد الامامیه.
32 - حواشی بر رساله عملیه آیت الله العظمی بروجردی.
33 - هدایة الانام.
34 - حواشی بر عروة الوثقی.
35 - رساله مناسک حج.
36 - تقریرات درس اصول عقاید.
37 - اسرار الحج.
38 - حواشی بر جلدین کفایة الاصول.
39 - تعلیقات بر رسائل شیخ انصاری.
40 - حاشیه بر وسیلة النجاة سید ابوالحسن اصفهانی.
41 - تعلیقات بر تضاریس الارض شیخ بهایی.
42 - تعلیقات بر المعطیات اقلیدس.
43 - حواشی بر مقالات کتاب الاکر.
44 - حواشی بر سطوح دوایر، اقطاب، داویر متداخله، متساویه، متقاطعه و مماس در کره و مثلثات مندرج در آن.
45 - حواشی بر کتاب المناظر اقلیدس در کیفیت أبصار.
46 - حواشی بر کتاب الکرة المتحرّکة.
47 - حواشی بر بسیاری از مباحث کتاب المساکن ثاوذوسیوس.
48 - حواشی بر شرح چغمینی(1)
ابتکارات
ابتکارات
مرحوم علامه رفیعی قزوینی که تمامی متون عقلی، فلسفی، کلامی و عرفانی را با دقت بسیار زیاد به صورت سطر به سطر مطالعه کرده و به تار و پود تمامی مباحث تسلط کامل داشته است از ابتکارات و نوآوریهای قابل توجهی برخوردار است که بیان کلیه آن موارد و ورود در آنها مجال وسیعی را می طلبد اما در این نوشتار کوتاه ما برخی از آن نوآوریها را به صورت فهرست وار متذکر می شویم:
الف: این فیلسوف جامع درباره مسئله اتحاد عاقل و معقول بر این باور است که صور حقایق خارجی که در عالم نفس حاضر هستند معقول بالذات نامیده می شوند، این صور علمی نفس، مجرد بوده و از سنخ خود نفس محسوب می شوند وجود آنها عین ارتباط و اتصال به جوهر نفس بوده و به هیچ وجه اتصال آنها به نفس زائل نمی گردد این نحوه اتصال به گونه ای است که اگر از بین برود در همان لحظه خود آن صور نیز نابود می گردند، قضیه اتحاد عاقل و معقول نیز نه از سنخ اتحاد
معانی و مفاهیم گوناگون در هستی می باشد نظیر اتحاد جنس و فصل در وجود نوع و نه از قبیل اتحاد دو چیز هم عرض همانند اتحاد آب و
1) 1 . در آسمان معرفت، ص284 - 282.
آتش که محال است، بلکه از باب اتحاد دو امری می باشد که در طول یکدیگر واقع می شوند بدین سان که یکی از آنها در وجود ناقص، و دیگری صورت کمالی آن وجود ناقص به شمار می آید همانند دانا گردیدن شخص نادان که به معنای استکمال می باشد.(1)
ب: مرحوم علامه رفیعی قزوینی درباره مسئله «تصحیح معاد جسمانی با بدن دنیوی» به نظر صدرالمتالهین رحمه الله علیه اعتقاد نداشته و در رساله فارسی خود پس از نقل مسلک های مختلف در این زمینه به این باور رسیده است که روح پس از مفارقت از بدن به بدن برزخی و مثالی تعلق گرفته و ماده عنصری و دنیوی بدن پس از طی نمودن کمال و ارتقاء به درجه ای می رسد که شایستگی بدن اخروی را دارا شده و در واقع روح با همان بدن مثالی به بدن اخروی که نتیجه حرکت جوهری و ارتقاء اجزاء بدن دنیوی است تعلق می گیرد بدین سان که این دو بدن در طول یکدیگر محسوب می شوند نه در عرض یکدیگر تا اشکال «یک روح و دو بدن» لازم بیاید، لازم به ذکر است که این دیدگاه مرحوم علامه قزوینی که با مفاد آیات و احادیث اسلامی مربوط به معاد مطابقت و همخوانی دارد از حیث عقلی کمتر از نظریات دیگری که در این زمینه وارد شده است دارای اشکال و ایراد است و هیچ یک از فلاسفه و حکمای پیشین چنین دیدگاه جامع و کاملی را ارائه نداده است.(2)
ج: درباره مسئله مهم معراج پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم، ایشان معتقد است که این معراج با عظمت، هم جسمانی بوده است هم روحانی، زیرا پیروی بدن از احکام روح در همه اشخاص برابر نیست، در برخی از مردم عادی روح متوجه به امری است که ایجاد آن را می خواهد، اما بدن آنها به نافرمانی از روح پرداخته و از احکام آن تمکین نمی نماید، ولی در خصوص بدن مبارک و مطهر حضرت ختمی مرتبت صلی الله علیه و آله و سلم موضوع برعکس است، دلیل ما بر این مدّعا این است که جسم مبارک او در غایت لطافت بوده و نظیر آن را در اجسام دیگر نمی توان یافت و بنابر قاعده «اشتراک معنوی وجود» که از قواعد مهم عقلی به شمار می آید افق هر بدنی از حیث مرتبه وجود مرتبط و متّصل به افق وجودی روح بوده و تناسب مستقیمی در بین جسم و روح یک شخص حکمفرما می باشد، خصوصاً به خاطر بالا بودن روح پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و تسلط کامل او بر بدن خودشان به محض عروج روح به ملکوت و آسمانها، بدن مبارک او نیز با حرکت جسمانی به همان عوالم بالا عروج یافته است.(1)
سید محمدحسین طباطبایی
اشارة
سید محمدحسین طباطبایی
علامه طباطبایی در آخر ذی الحجه 1321 قمری در تبریز دیده به جهان مادی گشود و در همانجا به تحصیل علوم مقدماتی و سطوح حوزوی پرداخت پشتکار و سماجت در یادگیری و تحصیل علم به
1) 1 . همان، ص39.
گونه ای در وجود او نمایان بود که تمام عمر خود را صرف در این راستا نمود در همین مورد خود او می گوید «من همیشه انتظار بهار و تابستان را می کشیدم زیرا در آن دو فصل چون شبها کوتاه بود تا به صبح مشغول مطالعه و نوشتن می شدم و روزها به استراحت می پرداختم» در سال 1344 قمری در حالی که بیش از بیست و سه سال از عمر شریف او سپری نشده بود به نجف اشرف هجرت کرد برای مدت ده سال در آن دیار عالم پرور از محضر اساتید بزرگی همچون سیدعلی قاضی طباطبایی، سید حسین بادکوبه ای، سید ابوالحسن اصفهانی، محمدحسین کمپانی و میرزا حسین نائینی بهره های فراوانی برده و به مقالات علمی و عملی دست یافت.
در سال 1354 قمری به تبریز مراجعت کرد و پس از یک سال اشتغال به تدریس، تحقیق و تألیف به سوی قم حرکت نمود(1)در آن زمان که شهر قم مرکز تدریس علوم عقلی و نقلی محسوب شده و از بزرگترین حوزه های علمی جهان تشیّع به شمار می آید به گونه ای که شش هزار دانش پژوه و استاد را در خود جای داده بود این ستاره پر فروغ نیز بساط تدریس و افاضات علمی و معنوی خویش را در علوم نقلی و عقلی پهن نمود(2)و آماده پرورش نفوس پذیرا شد، او در تأسیس و گسترش معارف نورانی مکتب تشیّع در عصر اخیر نمونه یک لطف الهی بود که خداوند متعال او را برای حوزه های علمیه و کشور اسلامی
ایران ارزانی داشت.
در بدو ورود به قم مبحث صوم را تدریس می کرد اما به اعتراف خود ایشان به خاطر تنوّع وگرمی کرسی فقه و اصول در حوزه قم و خالی بودن کرسی تدریس برخی از علوم نظیر تفسیر و اصول اعتقادات، از تدریس فقه دست برداشته و در رشته های مورد نیاز خدمات خویش را به حوزه آغاز نمودند یکی از مواردی که خود ایشان از آن نام برده اند شرح چغمینی (در علم هیئت) است که گفته اند در اوائل که از تبریز به قم آمدم آن را تدریس می کردم.
این اندیشمند وارسته و فیلسوف کبیر که هم در علوم عقلی به درجه اجتهاد رسیده بود هم در علوم نقلی، در حکمت مشّاء و اشراق صاحب نظری توانمند بود و بر نکات دقیق و اسرار افکار مشّاء و اشراق تسلط و آگاهی داشت او در حین تحصیل با برادر بزرگوار خود مرحوم سید محمدحسن الهی هم درس و هم بحث بود در بُعد عرفان عملی، هر دو اهل تلاش و جدّیت بوده تا بدانجا که در مسیر، چشم برزخی هر دوی آنها باز و اشخاص را با صور حقیقی آنها مشاهده می کردند،(1)از افتخارات این عالم فرزانه همین بس که در مدت بیست سال، قرآن شریف را به صورت تفسیر قرآن به قرآن، مورد بررسی قرار داد و آن چنان اثری را از خود بر جای گذاشت که مایه فخر عالم علم و دانش و حوزه های علمیه محسوب گشته و از کتب نمونه قرن به شمار می آید. آنچه از قلم ایشان تراوش کرده
1) 1 . در آسمان معرفت، ص58 و 57 و 64 و 52 و 23.
سراپا علم، عشق، فکر، عقل، برهان و عرفان است، این استاد بزرگ اخلاق در تهذیب نفس خویش به گونه ای موفّق بوده است که علامه
حسن زاده آملی یکی از شاگردان بزرگوار ایشان در توصیف این جنبه او می گوید «هفده سال در محضر شریف او بودم و با او انس داشتم اما کار لغوی از او ندیدم، حرف لغوی از او نشنیدم او بسیار مراقب سخنان خویش بود.»
سرانجام این نفس مطمئنه و دریای موّاج علوم الهی در صبح یکشنبه هیجدهم محرم الحرام 1402 قمری (24 آبان 1360 شمسی) ندای خالق محبوب خویش را در شهر قم لبیک گفت و در ظهر روز دوشنبه نوزدهم محرم در مسجد بالاسر حضرت فاطمه معصومه علیها السلام در بستر خاک آرمید.(1)روحش شاد و راهش پر رهرو باد.
اساتید
اساتید
49 - سید علی قاضی طباطبایی
50 -سیدحسین بادکوبه ای
51 -سید ابوالحسن اصفهانی
52 - محمدحسین کمپانی
53 -میرزا حسین نائینی
54 - سید ابوالقاسم خوانساری(2)
شاگردان
شاگردان
این عالم کامل شاگردان بسیاری را تربیت کرده که همه آن ها از چهره های شاخص علم و معرفت محسوب می شوند، برخی از آن
ستارگان عبارتند از:
55 - سید جلال الدین آشتیانی
56 - حسن حسن زاده آملی
57 - عبدالله جوادی آملی
58 - حسین مظاهری
59 - محمدتقی مصباح یزدی
60 - عبدالحمید شربیانی
61 - سید عزّالدین زنجانی
62 - یحیی انصاری دینانی
63 - شهید محمد مفتح همدانی
64 - علامه طهرانی
65 - شهید مرتضی مطهری(1)
تألیفات
تألیفات
66 - تفسیرالمیزان (20 جلد)
67 - اصول فلسفه و روش رئالیسم
68 - حاشیه بر اسفار ملاصدرا
1) 1 . تاریخ حکما و عرفای متاخر، ص360 - 358.
69 - نهایة الحکمة
70 - بدایة الحکمة
71 - مصاحبات با استاد کربن
72 - رساله ای در حکومت اسلامی
73 - رساله ای در قوه و فعل
74 - حاشیه کفایة
75 - رساله ای در اثبات ذات
76 - رساله ای در صفات
77 - رساله ای در افعال
78 - رساله ای در وسائط
79 - رساله الانسان قبل الدنیا
80 - رساله الانسان فی الدنیا
81 - رساله الانسان بعد الدنیا
82 - رساله ای در نبوت
83 - رساله ای در ولایت
84 - رساله ای در مشتقّات
85 - رساله ای در برهان
86 - رساله ای در مغالطة
87 - رساله ای در تحلیل
88 - رساله ای در ترکیب
89 - رساله ای در اعتبارات
90 - رساله ای در نبوت و مقامات
91 - منظومه در رسم خط نستعلیق
92 - علی و الفلسفة الالهیة
93 - قرآن در اسلام
94 - شیعه در اسلام
95 - محاکمات بین دو مکاتبات
96 - بسیاری از مقالات علمی منتشرة در مجلات علمی.(1)
سید روح الله موسوی خمینی
اشارة
سید روح الله موسوی خمینی
سیدروح الله آخرین فرزندمرحوم آیت الله سیدمصطفی موسوی می باشد که در بیستم جمادی الثانی 1320 قمری برابر با سی ام شهریور 1281شمسی در شهرستان خمین، دیده به دنیا گشود هنوز بیش از پنج ماه از عمر او سپری نشده بود که سید مصطفی پدر گرامی ایشان که ریاست علمی منطقه خمین و محدوده آن را دارا بود توسط یکی از خوانین و اشرار پلید منطقه به شهادت رسید، سید روح الله دوران کودکی و نوجوانی را تحت تکفّل مادربزرگوارش بانو هاجر و عمه دلاور خویش صاحبه خانم گذرانید و در پانزده سالگی از نعمت وجود آن دو نیز محروم گشت.
او در خمین قسمتی از علوم ادبی و مقدّماتی را فرا گرفت، در سال 1298 شمسی به حوزه علمیه اراک هجرت کرده و در آنجا به ادامه تحصیل پرداخت تا آن که اندکی پس از هجرت پر برکت مرحوم حاج
1) 1 . در آسمان معرفت، ص45 - 44 و یادنامه علامه طباطبایی، ص115 - 113.
شیخ عبدالکریم حائری یعنی در ماه رجب 1340 قمری در حالی که طلبه ای جوان و بانشاط بود به حوزه مقدسه قم پا نهاد و ضمن تکمیل مراحل تحصیلات علوم حوزوی در نزد اساتید آنجا، بیشترین فرصت خویش را در تعلیم و تعلم کتب مرحوم صدرالمتالهین صرف نمود(1)چنانکه خود ایشان می گوید: «این جانب در زمانی که ساکن مدرسه
دارالشفای قم بودم مدتها فلسفه را تدریس می کردم و در سال 1348 قمری (1308 شمسی) به خاطر تأهّل از مدرسه خارج شدم.»(2)
روح بزرگ و جستجوگر این فیلسوف جوان باعث شد که تنها به یادگیری دروس فقه و اصول و فلسفه اکتفاء نکرده و همزمان با فراگیری آنها، به فراگیری ریاضیات، هیئت، علوم عرفانی، اخلاق، عروض و قوافی و فلسفه غرب در نزد اساتید بزرگ وقت بپردازد.(3)
موفقیت ایشان در امر تدریس فلسفه و عرفان به گونه ای بود که تا قبل از سال 1348 قمری در حالی که 28 سال از عمر با برکت خویش را سپری نکرده بود یک دوره اسفار (به غیر از مباحث اعراض و جواهر) و بخش هایی از آن را به صورت مکرّر و بیش از سه دوره شرح منظومه را تدریس نموده و در حوزه عرفان نظری و عملی نیز، شرح فصوص و مصباح الانس و منازل السائرین را سالها به صورت خصوصی یاد داده و جمع محدودی را از أنفاس قدسی خویش بهره مند ساخته است تا
بدانجا که بسیاری از شاگردان بزرگ ایشان نیز از کیفیّت و وضعیّت آن جلسات اُنس اطلاعی نداشته اند.(1)
یکی از صاحبان قلم در راستای توصیف این بزرگمرد می نویسد: «از متخصّصین علوم فلسفه و عرفان و... در روزگار تألیف این کتاب، دانشمند عالی مقام حاج آقا روح الله خمینی بودند ولی اکنون که قریب سی سال از آن دوره می گذرد (1340 شمسی) شهرت فقاهت حضرت
معظم له عالمگیر شده و از جمله مراجع تقلید به شمار می آیند.(2)
امام خمینی با ذوق فقهی، اصول و اخلاقی فراوانی که داشته است در برهه ای از عمر شریف خود از تدریس فلسفه و حکمت دست برداشته، حوزه عظیمی را از فقه و اصول تشکیل می دهد و فضلای بسیاری را از بیان شیوا و پر حرارت خویش بهره مند می سازد او که از تربیت یافتگان استاد بزرگ اخلاق و عارف کامل میرزا جواد آقای ملکی تبریزی بود توانست جمع کثیری از تشنگان اخلاق الهی و معرفت را برای اداره حوزه های علمیه و خدمت به جامعه اسلامی مهیا ساخته و بدین سان نیز خدمات شایانی را به حوزه های علمیه ارائه دهد.(3)
سرانجام این فرزانه دهر و فیلسوف جامع در سیزدهم خرداد 1368 به لقای معبود خویش شتافت و جسم مطهراو با تشییع میلیونی در بهشت زهرای تهران به خاک سپرده شد.
شاگردان
شاگردان
شکی نیست که ذکر اسامی تمام شاگردان حضرت امام خمینی با وجود حلقه های بزرگ تدریس ایشان امری مشکل و غیر لازم می باشد، ما در این مجال تنها نام برخی از آنها را بیان می کنیم:
97 - سید جلال الدین آشتیانی
98 - سید رضا صدر
99 - شهید مرتضی مطهری
100 - شهید دکتر بهشتی
101 - دکتر مهدی حائری یزدی
102 - عبدالله جوادی آملی
103 - محمدتقی مصباح یزدی
104 - حسین مظاهری
105 - سید عبدالغنی اردبیلی
106 - محمد یزدی
107 - محمد فاضل لنکرانی
108 - ناصر مکارم شیرازی
109 - میرزا حسین نوری
110 - یوسف صانعی(1)
1) 1 . تاریخ حکما و عرفای متاخر، ص364 - 362 و تقریرات فلسفه امام خمینی، ج1، ص16 - 15 و حدیث بیداری ص20.
اساتید
اساتید
111 - میرزا محمود افتخارالعلماء
112 - میرزا رضا نجفی خمینی
113 - شیخ علی محمد بروجردی
114 - شیخ محمد گلپایگانی
115 - آقا عباس اراکی
116 - سید مرتضی پسندیده
117 - میرزا محمدعلی ادیب
118 - سید محمدتقی خوانساری
119 - سید علی یثربی کاشانی
120 - شیخ عبدالکریم حائری
121 - سید ابوالحسن رفیعی قزوینی
122 - میرزا علی اکبر حکمی یزدی
123 - شیخ محمدرضا مسجدشاهی اصفهانی
124 - حاج میرزا جواد ملکی تبریزی
125 - میرزا محمدعلی شاه آبادی(1)
1) 1 . ر.ک: الف. مقدمه شواهد ربوبیه، ص111؛ ب. خدمات متقابل اسلام و ایران، ص612 . ج. در آسمان معرفت، ص327؛ د. تقریرات فلسفه امام خمینی، ج1، ص10؛ س. حدیث بیداری، ص18 - 16.
تألیفات
تألیفات
126 - شرح دعای سحر
127 - حاشیه بر شرح تعلیقه بر فوائد رضویه قاضی سعید قمی
128 - شرح حدیث جنود عقل و جهل
129 - مصباح الهدایه الی الخلافة و الولایة
130 - حاشیه بر شرح فصوص الحکم
131 - حاشیه بر مصباح الاُنس
132 - شرح چهل حدیث
133 - سرّ الصلوة
134 - آداب الصلوة
135 - رساله لقاءالله
136 - حاشیه بر أسفار
137 - کشف الاسرار
138 - انوارالهدایه فی التعلیقه علی الکفایة (دو جلد)
139 - بدایع الدرر فی قاعدة نفی الضرر
140 - رسالة الاستصحاب
141 - رسالة فی التعادل و التراجیح
142 - رسالة الاجتهاد و التقلید
143 - مناهج الوصول الی علم الاصول (2 جلد)
144 - رسالة فی الطلب و الارادة
145 - رسالة فی التقیة
146 - رسالة فی قاعدة من ملک
147 - رسالة فی تعیین الفجر فی اللیالی المقمرة
148 - فروع علم اجمالی
149 - موضوع علم اصول
150 - تنزیل العلل التشریعیة علی التکوینیة
151 - تقریرات مسائل مستحدثه
152 - کتاب الطهاره (4 جلد)
153 - تعلیقة علی العروة الوثقی
154 - مکاسب محرّمه (2 جلد)
155 - تعلیقة علی وسیلة النجاة
156 - رساله نجاة العباد
157 - حاشیه بر رساله ارث
158 - تقریرات درس اصول آیت الله العظمی بروجردی
159 - کتاب الخلل فی الصلوة
160 - حکومت اسلامی (ولایت فقیه)
161 - جهاد اکبر
162 - تفسیر سوره حمد
163 - دیوان شعر
164 - نامه های عرفانی
165 - استفتاءات
166 - شرح حدیث رأس الجالوت(1)
1) 1 . حدیث بیداری، ص242 - 216 و تاریخ حکما و عرفای متاخر، ص364 - 362 و طبقات اعلام الشیعه قسم دوم از جزء اول، ص789.
محمد محققی رشتی
اشارة
محمد محققی رشتی
وی فرزند آقا میرزا کاظم لاهیجانی از مردان متّقی و پرهیزکار عصر خویش در سال 1328 قمری در شهر لاهیجان متولد گردید.
پس از اخذ مدرک دیپلم و تحصیل قسمتی از علوم قدیم و جدید در خطّه رشت، تهران و خراسان در سال 1351 قمری به حوزه مقدسه قم هجرت کرد. از اسامی اساتید محترم دوران سطح ایشان نام و نشانی در بین نمی باشد اما مسلّم است که پس از ورود به قم از محضر مرحوم سید شهاب الدین نجفی وادیب تهرانی بهره های شایانی برده(1)و برای گذرانیدن دوره خارج به محضر آیت الله العظمی شیخ عبدالکریم حائری شرفیاب گردید. پس از رحلت حاج شیخ توقف کوتاهی در
همدان و یزد نموده و خود را برای تدریس فلسفه و علوم طبیعی نظیر فیزیک، هیئت و ریاضی در حوزه علمیه قم مهیا نمود(2)و از این راستا خدمات شایانی را به جامعه و حوزه علمیه روا داشت، سبک تدریس وی که نظر مرحوم آیت الله العظمی بروجردی را جلب کرد(3)به نحوی بود که فضلای بسیاری در برابر این فیلسوف گرانقدر زانوی ادب فرو نهاده و از او استفاده کردند.
او که از جذابیّت خاصی برخوردار بود در سال 1375 قمری از طرف مرجع وقت مرحوم آقای بروجردی ایران را به مقصد هامبورگ
آلمان ترک نمود این هجرت به خاطر جامعیّت شخصیت والای ایشان و تسلط او بر مکالمه زبان خارجی، بازتاب گسترده ای در روزنامه های وقت داشت در سال 1338 شمسی (1379 قمری) بوسیله ایشان کلنگ احداث مسجد بزرگ هامبورگ به زمین زده شد، او پس از هشت سال تلاش پیگیر و تبلیغ معارف دین مبین اسلام در سال 1383 قمری از آلمان مراجعت نموده و تا آخر عمر شریف خود در قم به زندگی ادامه داد.(1)
متأسفانه از شاگردان او، آماری در دست نمی باشد و تنها نام آیت الله مصباح یزدی به عنوان شاگرد ایشان مشاهده می شود.(2)
سرانجام این فیلسوف گرانمایه در حالی که بیش از 61 سال از عمر
بابرکت او سپری نشده بود در اثر سکته قلبی چشم از جهان فرو بست و در قبرستان ابوحسین قم مدفون گردید.
اساتید
اساتید
167 - میرزا محمد همدانی
168 - سید محمدتقی خوانساری
169 - شیخ عبدالکریم حائری
170 - سید شهاب الدین مرعشی نجفی
171 - ادیب تهرانی
172 - شیخ عباس تهرانی
حسن حسن زاده آملی
اشارة
حسن حسن زاده آملی
وی در سال 1307 شمسی در شهرستان آمل و در بیتی با ایمان و تقوی متولد گردید و در خردسالی تمامی قرآن را به خوبی فرا گرفت در مهرماه 1323 شمسی (برابر با 1363 قمری) به مدرسه علمیه روحانی در همان شهر راه یافته و برای مدت شش سال در آنجا به تحصیلات علمی پرداخت، همت والا و هوش سرشار او باعث شد که در دوران تحصیلات اولیه و مقدماتی به تدریس کتبی را که چندی قبل آنها را نزد اساتید خویش فرا گرفته بود بپردازد، در شهریور ماه سال 1329 به تهران آمده و در مدرسه حاج ابوالفتح اقامت گزیده و در آنجا به فراگیری باقیمانده از شرح لمعه و تمامی کتاب قوانین الاصول می پردازد.
پس از آن با اصرار فراوان به استاد میرزا مهدی الهی قمشه ای و پذیرش آن استاد، برای مدت ده سال در نزد ایشان به یادگیری حکمت منظومه، تفسیر قرآن، شرح محقق طوسی بر اشارات شیخ از نمط چهارم تا آخر و جلد سوم اسفار ملاصدرا اشتغال می ورزد. در همین اثناء و در کنار بهره گیری از محضر مرحوم الهی قمشه ای برای تکمیل اندوخته های علمی و تحصیلات دینی خویش برای مدت سیزده سال زانوی ادب را در برابر اساتید بزرگ دیگر نظیر میرزا ابوالحسن
شعرانی و... فرود آورده و برای یادگیری تمام کتاب رسائل، کفایه، تعدادی از کتب جواهرالکلام، اکثر اسفار، چند کتاب از شفای شیخ الرئیس و برخی از کتب دیگر در رشته های مختلف علوم عقلی به محضر ایشان شرفیاب می شود.
در مهرماه سال 1342 شمسی (جمادی الاولی 1382 قمری) تهران را به مقصد حوزه مقدسه قم ترک کرده و به مدت هفده سال توفیق درک محضر علامه طباطبایی را پیدا می کند و از آن دریای علم، کتاب تمهید القواعد، برهان منطق شفای شیخ الرئیس، جلد نهم اسفار و قسمت هایی از بحارالانوار علامه مجلسی را فرا می گیرد.
علامه حسن زاده آملی از تاریخ ورود به حوزه علمیه قم تاکنون که چهل سال می گذرد در جوار کریمه اهل بیت حضرت فاطمه معصومه علیها السلام اسکان گزیده و سالهای بسیاری را صرف یاد دادن کتب مختلف فلسفی و عرفانی همانند اسفار ملاصدرا، شفاء، فصوص، تمهیدالقواعد، فنون ریاضی و هیئت، و... پرداخته است.(1)
اساتید
اساتید
173 - محمد غروی
174 - عزیزالله طبرسی
175 - ابوالقاسم رجایی
176 - احمد اعتمادی
1) 1 . ر.ک: در آسمان معرفت، ص436 - 405.
177 - عبدالله اشراقی
178 - سید احمد لواسانی
179 - میرزا مهدی الهی قمشه ای
180 - میرزا ابوالحسن شعرانی
181 - شیخ محمدحسین فاضل تونی
182 - علی محمد جولستانی
183 - میرزا ابوالحسن رفیعی قزوینی
184 - میرزا احمد آشتیانی
185 - محمدتقی آملی
186 - علامه سید محمدحسین طباطبایی
187 - سید مهدی قاضی تبریزی
188 - علامه سید محمدحسن الهی طباطبایی(1)
تألیفات
تألیفات
189 - تصحیح نصاب الصبیان
190 - تصحیح خزاین نراقی
191 - تصحیح کتاب کلیله و دمنه
192 - تصحیح و تعلیق کتاب شریف اصول کافی (دو جلد)
193 - تکملة منهاج الراعة فی شرح نهج البلاغه (پنج جلد)
194 - تصحیح خلاصه المنهج مولی فتح الله کاشانی در تفسیر قرآن
1) 1 . همان، ص436 و 426 و 425 و 415.
(شش جلد)
195 - استخراج جداول تقویم در نه سال
196 - هزار و یک نکته
197 - انسان کامل از دیدگاه نهج البلاغه
198 - معرفت نفس
199 - دیوان اشعار
200 - الهی نامه
201 - مجموعه مقالات
202 - انسان و قرآن
203 - وحدت از دیدگاه عارف و حکیم
204 - نهج الولایة
205 - انّه الحق
206 - سی فصل در دائره هندیة
207 - مقدمه، تعلیق، تصحیح رساله قضا و قدر علامه محمود بن محمد دهدار
208 - تعیین سمت قبله مدینه به اعجاز رسول الله صلی الله علیه و آله
209 - میل کلی (از امّهات مسایل دنیوی)
210 - ظلّ ریاضی (تانژانت به زبان فرانسوی)
211 - تکسیر دائرة (از امهات مسائل هندسی)
212 - مطالب ریاضی
213 - پیرامون فنون ریاضی (یازده رساله)
214 - ولایت تکوینی
215 - عرفان و حکمت متعالیه
216 - شرح رساله استاد علامه قزوینی در اتحاد عاقل و معقول
217 - تعلیقات بر مصباح الانس ابن فنّاوری
218 - نورعلی نور در ذکر و ذاکر و مذکور
219 - خیرالاثر در ردّ جبر و قدر
220 - تصحیح طبیعیّات شفاء
221 - دروس معرفة الوقت و القبلة
222 - رسالة فی لقاء الله
223 - رسالة حول الرّویة
224 - فصل الخطاب فی عدم تحریف کتاب ربّ الارباب
225 - رسالة فی الامامة
226 - أضبط المقال فی ضبط أسماء الرجال
227 - رساله فی تعیین البُعد بین المرکزین
228 - رسالة فی الصبح و الشفق
229 - رسالة فی نفس الامر
230 - نصوص الحکم علی فصوص الحکم
231 - دروس اتحاد عاقل به معقول
232 - تصحیح و تعلیق کشف المراد فی شرح تجریدالاعتقاد
233 - تصحیح مکاتبات سیداحمد کربلایی و شیخ محمدحسین غروی اصفهانی
234 - وجیزه ای در شرح حال استاد علامه طباطبایی
235 - وجیزه ای در تصحیح گلستان سعدی
236 - صد کلمه در خودشناسی
237 - تصحیح نهج البلاغه
238 - تصحیح و تعلیق الهیّات شفاء
239 - تعلیق کتاب نفس شفاء
240 - تصحیح اسفار اربعه صدر المتالهین
241 - تصحیح و تعلیق شرح محقق طوسی بر اشارات شیخ
242 - تصحیح و تعلیق تمهیدالقواعد فی شرح قواعدالتوحید
243 - تصحیح و تعلیق شرح علامه قیصری بر فصوص الحکم شیخ اکبر
244 - شرح فصوص الحکم شیخ اکبر
245 - شرح عربی و تصحیح اکرمانالاووس در مثلّثات کروی
246 - تصحیح و تعلیق اصول اقلیدس در حساب و هندسه
247 - تصحیح و تعلیق اکروثاوذوسیوس در اشکال کری به تحریر خواجه طوسی.
248 - شرح فارسی باب توحید حدیقة الحقایق شاعر سنایی غزنوی
249 - تعلیقات عربی بر عروة الوثقی
250 - نثرالدراری علی نظم اللّئالی
251 - رساله ای در رؤیا
252 - شرح ذیج بهادری
253 - تصحیح و تعلیق عربی کتاب مساکن ثاذوسیوس به تحریر خواجه طوسی
254 - رساله ای در مُثُل الهیّه
255 - تصحیح و تعلیق شرح مولی عبدالعلی بیرجندی بر زیغ اُلغ بیگی.
256 - رساله ای در جعل
257 - تعلیقه بر رساله «تحفة الاجلة فی معرفة القبله»
258 - رساله ای در مناسک حج
259 - تصحیح و تعلیق شرح ملاعبدالعلی بیرجندی بر بیت باب در اسطرلاب محقق طوسی
260 - رساله ای در اثبات عالم مثال
261 - تعلیقات عربی بر هشت باب از مطوّل در علم معانی
262 - رساله ای در سیر و سلوک
263 - تصحیح و تعلیق کتاب «الدر المکنون و الجواهر المصون فی علم الحروف»
264 - رساله ای در تفسیر آیه عرض
265 - مصدر اشعار منسوب به امیرالمؤمنین علی علیه السلام
266 - تصحیح تذکرة خواجه نصیرالدین طوسی در مبدأ و معاد
267 - رساله ای در علم
268 - تصحیح و تعلیق مجسطی بطلیموس و تصحیح و تعلیق شرح
نظام الدین نیشابوری برمجسطی و تصحیح و تعلیق شرح محمدعلی
برمجسطی.
269 - رساله ای در بعضی از شعب ارثماطیقی
270 - کشیکل
271 - کلمه علیا در توقیفیّت اسماء
272 - دروس علم هیئت و سایر رشته های ریاضی
273 - مصادر ادعیه مفاتیح الجنان
274 - گنجینه گوهر روان
275 - تعلیقات بر رساله قبله ملا مظفّر گنابادی
276 - شرح برخی از اشعار خواجه حافظ شیرازی
277 - تعلیقات بر شرح چغمینی در هیئت
278 - تصحیح و تعلیق شرح عارف خوارزمی بر فصوص
279 - دروس معرفت اوفاق در علم اوفاق
280 - عیون مسائل النفس
281 - شرح فارسی سه نمط پایانی اشارات
282 - مفاتیح المخازن
283 - رساله ای در تضادّ معنای «لولا التّضاد لما صحّ دوام الفیض من المبداء الجواد»
284 - من کیستم؟
285 - رساله ای در اربعین
286 - ترجمه و تعلیق الجمع بین الرأیین فارابی
287 - العمل الضابط فی الرّابطی و الرّابط
288 - الحجج البالغه علی تجرّد النفس الناطقة
289 - النور المتجلّی فی الظهور الظلّی
290 - قرآن و عرفان و برهان
291 - تصحیح سه کتاب ابی الجعد و نثر اللئالی و طب الائمه
292 - تصحیح و تعلیق رساله تحفه الملوک فی السیر و السلوک
293 - درر القلائد علی غرر الفوائد
294 - ده رساله فارسی
295 - هزار و یک کلمه
296 - نامه ها برنامه ها
297 - شرح چهل حدیث در معرفت نفس
298 - گشتی در حرکت
299 - رساله اعتقادات
300 - الاصول الحکمیة
301 - امثال طبری(1)
عبدالله جوادی آملی
اشارة
عبدالله جوادی آملی
وی فرزند میرزا ابوالحسن آملی از چهره های زاهد و متقی و از وعاظ مشهور شهرستان آمل می باشد، در سال 1312 شمسی در آمل دیده به دنیا گشود، پس از گذراندن تحصیلات ابتدایی در سال 1325 با پیشنهاد پدر بزرگوار خویش وارد حوزه علمیه مسجد جامع همان شهر
1) 1 . ر.ک: در آسمان معرفت، ص446 - 439.
شد برای مدت چهار سال تا شهریور 1329 از محضر اساتید محترم و
توانمند آن حوزه بهره مند گردید و مدت کوتاهی نیز در مدرسه مسجد هاشمی به ادامه تحصیل پرداخت، در سال 1330 به تهران آمده و با وساطت مرحوم شیخ محمدتقی آملی وارد مدرسه مروی شد در آنجا نیز پنج سال رحل اقامت افکنده و کتاب های منظومه، اشارات و بخشی از أسفار را از محضر شریف آیات عظام الهی قمشه ای و شعرانی فرا گرفت در همان اثناء برای فراگیری قسمتی از خارج فقه و اصول نزد استاد شیخ محمدتقی آملی رحمهم الله شرفیاب شد.
در شهریور سال 1334 تهران را به مقصد قم و جوار کریمه اهل بیت عصمت، حضرت فاطمه معصومه علیها السلام ترک نمود و در دیار علم و فقاهت سکنی گزید(1)در آنجا سالهای طولانی از محضر با برکت بزرگانی همچون آیات علامه طباطبایی، بروجردی، داماد، امام خمینی و میرزا هاشم آملی رضوان الله تعالی علیهم بهره مند گردید، این فیلسوف وارسته و مفسر کبیر قرآن حدود 36 سال است که در امر تدریس و تربیت شاگرد مداومت کرده و از این راستا خدمات قابل توجهی را به حوزه علمیه قم نموده است، خود ایشان درباره کمیّت و کیفیت تدریس برخی از علوم می گوید «غالب کتاب ها نظیر شرح منظومه و شرح تجرید را یک بار تدریس کردم مگر این که ضرورتی تدریس مجدّد را ایجاب می کرد، اما در سطوح عالی به ویژه برخی از کتاب های مرجع را چندین بار تدریس کردم، شرح اشارات را چندین
1) 1 . ر.ک: مهر استاد، ص95 - 18.
بار، أسفار را سه بار که هر دوره آن حدود ده دوازده سال به طول انجامیده است، شفای بوعلی را سه دوره، التحصیل بهمنیار را یک
دوره، شواهد ربوبیه را یک بار تدریس کردم»(1)
وی هم اکنون نیز در حوزه مقدسه قم به تدریس تفسیر قرآن و خارج فقه اشتغال دارد.
اساتید
اساتید
302 - سید محمدحسین بروجردی
303 - سید محمدحسین طباطبایی
304 - محقق داماد
305 - امام خمینی
306 - حسین فاضل تونی
307 - ابوالقاسم فرسیو
308 - آیت الله غروی
309 - میرزا ابوالحسن جوادی (پدر ایشان)
310 - میرزا رضا روحی (پدر خانم ایشان)
311 - عبدالله اشراقی
312 - احمد اعتمادی
313 - ابوالقاسم رجایی
314 - عزیزالله طبرسی
1) 1 . همان، ص45 - 44.