جلسه 1404/11/18

بسم الله الرحمن الرحیم



«آیَةُ الوضوء: الفَصْلُ الثّالث: إجْتهادات تجاه النّص: إجْتهاد إبْن تِیْمیّة، إلی إجْتهاد إبْن عَقیل»/شرائط الأصول /الأصول العمليّة



 
موضوع: الأصول العمليّة/شرائط الأصول /«آیَةُ الوضوء: الفَصْلُ الثّالث: إجْتهادات تجاه النّص: إجْتهاد إبْن تِیْمیّة، إلی إجْتهاد إبْن عَقیل»
 
در دو جلسه ی گذشته إجْتهاد پنج نفر از عُلمای أهْل سُنَّت در مقابل آیه ی شریفه ی وضوء در مورد حُکْم «أرْجُل» را همراه با نَقْد و بررّسی بیان نمودیم. در این جلسه به بررّسی إجْتهادات سایر عُلمای أهْل سُنَّت در این مقوله خواهیم پرداخت.
 
ادامه ی بحث «آیَةُ الوضوءـ»:
کلام «أبْن تِیْمیّة»: «أرْجُلکم» در آیه ی شریفه ی وضوء در صورت «مَجْرور» بودن، به معنای «مَسْح» نیست. «أرْجُلکم» نَصّ در «مَسْح» نیست! زیرا همه ی کسانی که «أرْجُلکم» را به صورت «مَجْرور» خوانده اند، پاهای خود را هنگام وضوء شُسْته اند! پس معلوم می شود حُکْم «أرْجُل» در وضوء، «مَسْح» نیست بلکه «غَسْل» است.
إشْکال به این کلام ایشان: این مطلب شما عُذْر بدتر از گناه است. کسانی که در وضوء پاهای خود را شُسْته اند، آمده اند نَصّ قرآن کریم را کنار گذاشته اند و و بدون دلیل طبق رأی خود عَمَل کرده اند. این عَمَل آن ها دالّ بر این نیست که معنای آیه حُکْم به «غَسْل» پاها در وضوء می باشد.
کلام «أبي حَیّان»: در این آیه ی شریفه، کلمه ی «وأغْسِلوا» قبل از کلمه ی «أرْجُلَکم»
در تَقْدیر است! در واقع عبارت آیه ی شریفه «فأمْسَحوا برُءوسکم وأغْسِلوا أرْجُلَکم» می باشد. در شعر عربی هم چنین چیزی هست.
إشْکال به این کلام ایشان: در آن شعر قرینه هست. امّا در این آیه ی شریفه قرینه ای نیست.
کلام «آلوسي»: ظاهر این است که در این آیه ی شریفه «تعارض» دیده می شود؛ زیرا «أرْجُلکم» هم به صورت «مَنْصوب» و هم به صورت «مَجْرور» خوانده شده. اگر «مَنْصوب» باشد، عَطْف به همان «وُجوهکم» می باشد امّا اگر «مَجْرور» باشد،«مُتعارض» می شود. و در عِلْم أصول ثابت شده که «تعارض در یک آیه»، به منزله ی «تعارض در دو آیه» است! نتیجه این می شود:
أوّلاً: باید تلاش کنیم بین این دو آیه «جَمْع» کنیم.
ثانیاً: در صورت جَمْع نشدن،«تَرْجیح» بدهیم یک طرف (نَصْب یا جَرّ) را.
ثالثاً: در صورت «عَدَم تَرْجیح»، آیه را کنار می گذاریم و به «سُنَّت» رجوع می کنیم!!
ما نحن فیه از قبیل مورد سوم است!
علاوه بر آن با توجّه به ذیل، این آیه شریفه در مقام بیان «تَیَمُّم» است!
إشْکال به این کلام ایشان:
أوّلاً: تعارض و تَناقضی در قرائات این آیه ی شریفه نیست. قبلاً عرض شد که «أرْجُلکم» در حالت «نَصْب»، عَطْف به محلّ «برءوسکم» است و این عَطْف مشکلی ندارد و در حالت «جَرّ» عَطْف به ظاهر است که این عَطْف نیز صحیح است. لذا تعارضی نیست و دیگر نوبت به ترجیح و کنار گذاشتن که مطرح کردید نمی رسد!
ثانیاً: از «صَدْر» آیه ی شریفه کاملاً واضح و صریح است که در مورد «وضوء» می باشد.
کلام «قاسِمي»: طبق این آیه ی شریفه، حُکْم «أرْجُل»، همان «مَسْح» است امّا پیامبر گرامی اسلام (صَلّیٰ الله عَلَیه و آله و سَلَّم) با إخْتیاری که از خداوند متعال دارد، «غَسْل» را جایگزین «مَسْح» کرده! نظیر آن را هم قبلاً داشتیم؛ نمازهایی که بر مکلّفین از سوی خدا واجب شده بود «بیش از هفده رَکْعت» بود امّا رسول گرامی إسْلام به «هفده رَکْعت» تقلیل دادند.
إشْکال به این کلام ایشان: قیاس شما «مع الفارق» است در بحث «تقلیل» تعداد رَکَعات نماز به هفده رَکْعت، «دلیل رِوایي صحیح» این تقلیل توسّط شیعه و سُنّي نَقْل و ثابت شده. امّا در ما نحن فیه این مطلب ثابت نشده.
کلام «إبْن عَقیل»: أصلاً قرار بود کلمه ی «أرْجُلکم» در أوّل آیه بیاید ولی به دلیل «حِفْظ ترتیب» در وضوء که «شُسْتن پاها» بعد از «سَر» است، بعداً آمده.
ضمن این که «أرْجُل» با سایر أعضای قبلی فرق دارد زیرا دارای أحْکام مختلفی است؛ گاهی باید بشوید؛ مثل جایی که مکلّف «مُحْدِث» باشد. گاهی باید بدون کفش «مَسْح» کند؛ مثل جایی که مکلّف «مُحْدِث» نیست و می خواهد «وضوء» بگیرد. و گاهی هم باید بر روی کفش «مَسْح» کند!
إشْکال به این کلام ایشان:
أوّلاً: اگر واقع این باشد، می بایست آیه این طور نازل شود: «فأغْسِلوا وُجوهَکم و أیْدیَکم إلی المَرافق و أمْسَحوا برُءوسکم و أغْسِلوا أرْجُلکم». در این فَرْض هم «ترتیب» و هم «بیان» حِفْظ می شد.
ثانیاً: این «أحُکام ثلاثَة» را شما از کجا آورده اید؟! در زمان رِسالت چنین أحْکامی صادر نشده.
با عَمَل أصْحاب، أهْل سُنَّت جَمْعاً سی روایت نقل کرده اند که دلالت بر «مَسْح أرْجُل» دارد.
 
چند نمونه از روایات «مَسْحُ الأرْجُل»:
۱. «أَتَىٰ عُثْمان المَقاعِدَ فَدَعاء بوضوءٍ فتَمَضْمَضَ و إسْتَنْشَقَ ثُمَّ غَسَلَ وَجْهَهُ ثالثاً و يَدَيْهِ ثالثاً و مَسَحَ بِرَأْسِه و رِجْليهِ ثَلاثاً ثَلاثاً ثُمّ قال رأيتُ رسولَ اللهِ (صَلّىٰ الله عَلَيه وَ آله سَلَّم) هكذا تَوَضَّأ يا هؤلاءِ أكذلک؟ قالوا نَعَم لنَفَرٍ مِن أصْحابِ رَسولِ اللهِ (صَلّىٰ الله عَلَيه وَ آله سَلَّم) عِنْدَه»[1]
.
۲. «عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آله سَلَّمَ) عِنْدَنَا فِي الْبَيْتِ فَدَعَا بِوَضُوءٍ، فَأَتَيْنَاهُ بِتَوْرٍ مِنْ صُفْرٍ فِيهِ مَاءٌ، فَتَوَضَّأَ وَغَسَلَ وَجْهَهُ ثَلَاثًا، وَغَسَلَ يَدَيْهِ مَرَّتَيْنِ، وَمَسَحَ رَأْسَهُ، فَأَقْبَلَ بِيَدَيْهِ وَأَدْبَرَ، وَغَسَلَ رِجْلَيْهِ»[2]
.
۳. «رأیتِ رَسولُ الله (صَلّىٰ الله عَلَيه وَ آله سَلَّم) تَوَضُّأ و مَسَحَ بالماء عَلَیٰ لِحْیَتِه و رِجْلَیه».
 

[1] مسند أحمد - ط الرسالة، أحمد بن حنبل، ج1، ص523.

[2] صحيح ابن حبان - مخرجا، ابن حبان، ج3، ص373.