مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : روشنای علم: مروری بر بیانات حضرت آیت الله خامنه ای رهبر معظم انقلاب اسلامی پیرامون دانش و تولید علم/ به کوشش موسسه فرهنگی حدیث لوح و قلم؛ [برای] دفتر حفظ و نشر آثار آیت الله العظمی خامنه ای (مدظله العالی).

مشخصات نشر : تهران: موسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، 1390.

مشخصات ظاهری : [832] ص.

شابک : 130000ریال: 978-964-2951-24-6

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه: ص. [832].

موضوع : خامنه ای، علی، رهبر جمهوری اسلامی ایران ، 1318 - -- دیدگاه درباره علوم

موضوع : خامنه ای، سیدعلی، رهبر جمهوری اسلامی ایران، 1318 - -- دیدگاه درباره سیاست علمی

موضوع : سیاست علمی -- ایران

شناسه افزوده : موسسه فرهنگی حدیث لوح و قلم

شناسه افزوده : موسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی

رده بندی کنگره : DSR1692 /ع76 ر9 1390

رده بندی دیویی : 955/0844

شماره کتابشناسی ملی : 2 3 0 4 8 3 1

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

روشنای دل

مروری بر بیانات

حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (مدّظلّه العالی)

رهبر معظّم انقلاب اسلامی

پیرامون دانش و تولید علم

عنوان و نام پدیدآورنده: روشنای علم: مروری بر بیانات حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (مدّظلّه العالی) رهبر معظم انقلاب پیرامون دانش و تولید علم / به کوشش مؤسّسه ی فرهنگی حدیث لوح و قلم.

مشخصات ناشر: تهران: انتشارات انقلاب اسلامی (وابسته به مؤسّسه ی پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی)، 1390.

مشخصات ظاهری: 832 ص

ISBN : 978-964-2951-24-6 وضعیت فهرستنویسی: فیپا

موضوع: خامنه ای، علی، رهبر جمهوری اسلامی ایران، 1318 -. - نظریه دربارة ة ة علوم

موضوع: خامنه ای، علی، رهبر جمهوری اسلامی ایران، 1318 -. - نظریه دربارة ة ة سیاست علمی

موضوع: سیاست علمی -- ایران.

شناسه افزوده: مؤسّسه ی فرهنگی حدیث لوح و قلم.

رده بندی کنگره: 1390 ر الف 76 ع / 1692 DSR

رده بندی دیویی: 955/0842

شماره کتابشناسی ملی: 1384032

مروری بر بیانات حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (مدّظلّه العالی)

رهبر معظّم انقلاب اسلامی

پیرامون دانش و تولید علم

به کوشش: مؤسّسه ی فرهنگی حدیث لوح و قلم

ناشر: انتشارات انقلاب اسلامی

(وابسته به مؤسّسه ی پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی)

شمارگان: 1000 نسخه

نوبت چاپ: پنجم - زمستان 1396

بها: 540000 ریال

شابک: 6-24-2951-964-978

نشانی: تهران، خیابان جمهوری اسلامی، خیابان فلسطین جنوبی، کوچه ی هلالی، شماره 26

تلفن: 66977268-66410649 - تلفن مرکز پخش: 09195593732-66483695

پست الکترونیکی: Info@Book-Khamenei.ir - سامانه پیامکی: 1000 20 120 - http : // Book-Khamenei.ir

فهرست اجمالی

مقدمه 9

بخش اول: اسلام و علم

فصل اول: اهمیت علم در اسلام 13

فصل دوم: رابطه ی علم و دین 29

فصل سوم: سابقه ی شکوهمند علم در میان مسلمین 53

فصل چهارم: وضعیت تأسف بار امروز و ضرورت تحرک علمی مسلمین 63

فصل پنجم: جامعه ی مطلوب اسلامی 67

بخش دوم: غرب و علم

فصل اول: تقابل دین تحریف شده با علم در قرون وسطا 81

فصل دوم: جدایی علم از دین پس از رنسانس 85

فصل سوم: علم بدون اخلاق و نتایج آن 89

فصل چهارم: علم، پایه ی اقتدار غرب 113

فصل پنجم: انحصار طلبی و سوء استفاده از علم 119

فصل ششم: استفاده ی غرب از علوم مسلمین برای پیشرفت 139

فصل هفتم: برخی صفات خوب منجر به پیشرفت علمی 143

فصل هشتم: فرهنگ سازی غلط در ارزش گذاری علم 147

فصل نهم: تبلیغات و اقدام علیه پیشرفت علمی مسلمین و ایران 151

فصل دهم: لزوم تفکیک فرهنگ غلط غرب از علم غربی 169

بخش سوم: ایران و علم

فصل اول: سابقه ی شکوهمند علمی در ایران 177

فصل دوم: خیانت قاجار و پهلوی به پیشرفت علمی کشور 187

فصل سوم: جدا کردن علم از دین در گذشته 211

فصل چهارم: تزریق نومیدی و خودباختگی علمی در گذشته 215

فصل پنجم: ترسیم وضعیت کنونی، فرصتها و پیشرفتهای پس از انقلاب 231

فصل ششم: علم، عامل اقتدار کشور 293

فصل هفتم: همت و تلاش برای پیشرفت علمی ایران 311

فصل هشتم: فرهنگ و استعداد ایرانی؛ زمینه های پیشتازی علمی 349

فصل نهم: اهمیت کتاب و کتاب خوانی 367

بخش چهارم: دانشگاه و مراکز تحقیقاتی

فصل اول: دانشجویان 371

فصل دوم: اساتید و محققان 411

فصل سوم: مسؤولان و مدیران 435

فصل چهارم: نخبگان 499

فصل پنجم: پایه گذاری و سابقه ی دانشگاه 513

فصل ششم: آموزش 519

فصل هفتم: پژوهش 521

فصل هشتم: دین و اخلاق 539

بخش پنجم: حوزه ها

فصل اول: سابقه 561

فصل دوم: نخبگان 567

فصل سوم: طلاب و روحانیون 581

فصل چهارم: آموزش 599

فصل پنجم: پژوهش 609

فصل ششم: زمان شناسی و نیازسنجی 629

فصل هفتم: وحدت با دانشگاه 643

فصل هشتم: مدیریت و زعمای حوزه 651

فصل نهم: شخصیت های علمی 675

بخش ششم: جنبش نرم افزاری

فصل اول: مفاهیم 685

فصل دوم: ضرورت برنامه ریزی برای تحقیق عملی 689

فصل سوم: استقرار روح علم گرایی و فرهنگ سازی در جامعه 695

فصل چهارم: امکانات و زمینه های موجود و ضرورت اقدام 703

فصل پنجم: آموزش و تمهیدات لازم 717

فصل ششم: پیگیری راههای میانبُر برای پیشتازی در علم 735

فصل هفتم: تولید بومی و درون زایی علمی و... 745

بخش هفتم: متفرقه

فصل اول: زنان و علم 763

فصل دوم: دانش پزشکی 773

فهرست ها

فهرست آیات و روایات 775

فهرست اعلام 777

فهرست اماکن 779

فهرست زمان ها و دوران ها 781

فهرست علوم 782

فهرست کتب 783

فهرست تفصیلی مطالب 785

کتابنامه 831

مقدمه

قال رسول الله (صلی الله علیه وآله وسلم): «أُطْلُبوا العِلْمَ وَ لَو بِالصّینْ»⁽¹⁾

علم را طلب نمایید حتّی اگر در چین باشد.

توصیه به فراگیری علم و دانش در جای جای آموزه های دین اسلام به چشم میخورد. پیامبر اسلام و حضرات معصومین (علیهم السلام) همانند قرآن کریم، همواره بر اهمّیّت تعلیم و تعلّم تأکید کرده و آن را از اصلی ترین برنامه های خویش قرار داده اند. ثمره ی تحریص و تأکید اسلام در این مقوله، چند قرن ایستادن بر بلندای علم و دانش و پر کردن سفره ی بشریت از فواید علوم دانشمندان امّت اسلام بود، که نه تنها مسلمانان، بلکه اندیشمندان شرق و غرب نیز بر این برتری خارق العاده اذعان دارند و هیچ گاه نمی توانند این حقیقت را کتمان نمایند؛ اگر چه دست به دامن تحریف هایی در منابع خویش بشوند.

امّا هم اکنون باید پرسید که جایگاه کنونی امّت اسلام کجاست؟ آیا هنوز جوامع بشری از علم و دانش آن بهره میبرند؟ پیشرفت دیگران چگونه بوده و از کجا نشأت گرفته است؟ ثمرات پیشرفت علمی دیگران در مقایسه با پیشرفت علمی مسلمانان چگونه است؟ دلایل عقب ماندگی جوامع اسلامی در عرصه های علمی روز دنیا چیست؟ وضعیت ایران اسلامی در این مسابقه ی علمی همیشگی چگونه است؟ مراکز علمی چه نقشی در این میان ایفا میکنند و چه وظایفی بر عهده دارند؟ آیا با شرایط کنونی، قادر به رسیدن به جایگاه علمی و عزّت پیشین خود هستیم؟ جنبش نرم افزاری و نهضت تولید علم چیست و طرح و اجرای آن چه فوایدی در بردارد؟ و سؤالات فراوان دیگری که دست یافتن به پاسخ آنها و عمل کردن به توصیه های سازنده در این زمینه، میتواند موجب تغییرات عظیمی در فضای علمی جامعه شود و ما را به یک جهش بزرگ در مسیر دانش و فناوری رهنمون سازد.

مجموعه ی حاضر شامل بیانات حضرت آیت الله خامنه ای (مدّظله العالی) در مقوله ی علم، تولید علم، تحقیق و پژوهش از ابتدای رهبری معظّم له است، که با همکاری جمعی از طلّاب و محقّقان حوزه ی علمیه ی قم و طی حدود سه سال کار مستمر به ثمر رسیده است. بدون تردید این اثر میتواند علاوه بر پاسخگویی به سؤالات مذکور و تبیین موضوعات مختلف مربوط به علم و تولید علم، به عنوان یک منبع و مرجع علمی تأثیرگذار و هماهنگ کننده ی علوم و مراکز علمی در فضای رو به پیشرفت علم و دانش جامعه ی اسلامی ایران ایفای نقش نماید.

در این مجموعه تلاش گردیده است ضمن فراهم نمودن زمینه ی استفاده ی حدّاکثری مخاطبان از مطالب مربوط به این موضوع، مجموعه ی بیانات رهبر معظّم انقلاب در این زمینه به طور کامل پوشش داده شود.

مراحل مختلف تدوین این کتاب بدین شرح است:

در پایان، لازم است از زحمات تمامی دوستانی که در این زمینه ما را یاری کردند، به خصوص جناب حجت الاسلام محمدمهدی حقانی که مقدمات اصلی این کار را فراهم نمودند و جناب حجت الاسلام مهدی همازاده که در امر تدوین زحمت فراوانی را متحمل شدند؛ تشکر و قدردانی شود.

ومن الله التوفیق

بخش اول اسلام و علم

اشاره

فصل اول: اهمیت علم در اسلام

مبارزه با بی سوادی، جهاد است

برادران و خواهران نهضت سوادآموزی بدانند که در حال جهادند. به شهرها و روستاهای دورافتاده رفتن و درِ خانه ها را زدن و در مساجد کلاس تشکیل دادن و بدون چشم داشتِ احسنت و تشکری، علم و سواد را - که ارزنده ترین هدیه هاست - به مردم دادن، یک جهاد است. بی سوادی، برای همه ی جوامع انسانی یک لکه ی ننگ است؛ اما برای یک جامعه ی مسلمان انقلابی، در این دوران و عصر پُرزحمت که قدرتهای بزرگ از بی سوادی و ناآگاهی مردم استفاده میکنند، بیشتر مایه ی ننگ است. نمیخواهم به بی سوادان اهانت بکنم؛ اما بی سوادی واقعاً لکه ی ننگی است. خود بی سوادان و در کنار آنان باسوادان، تلاش کنند که این لکه ی ننگ را بشویند.⁽¹⁾

سفارش پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) در تعلّم

پیامبر ما در چهارده قرن پیش فرمود: «اطلبوا العلم ولو بالصّین» ⁽²⁾اگر علم در نقطه ی دوردستی هم باشد، بروید آن را یاد بگیرید. باید از علمای آنها هم استفاده کنید و آنها را در علم و صنعت، مورد استفاده قرار بدهید. بنابراین، باید از علم و اندوخته های صنعتی دیگران استفاده کرد؛ اما خود ما هم باید برای یاد گرفتن و برای ساختن، همت کنیم.⁽³⁾

اولین پرچمداران علم در اروپا

شما میدانید که در اروپا - در همان قرونی که اشاره شد [حدود سه قرن از فارابی تا خواجه نصیر] - ضدیت با دین بود. البته تا برهه یی از زمان، به خاطر آن دین کذایی،

ضدیت با علم بود. حتّی در اروپا هم اولین مشعل داران علم، افراد دینی اند. خود این «راجر بیکن» معروف [1214-1294. م] - که فرانسوی ها به او «رژه بیکن» می گویند - کشیش است؛ که در قرن سیزدهم میلادی، از اولین پرچمداران علم در اروپاست. به عبارت دیگر، اولین جلوه های علم که به رنسانس اروپا منتهی شد و آن تحول علمی را پدید آورد، باز از طرف مذهبی ها بود؛ منتها مذهبی های روشن، نه مذهبی های تاریک ذهن.⁽¹⁾

مأموریتی علمی از طرف دین برای بشر

شما باید روح علمی و علم گرایی را و اینکه این کَون عظیم قاعده یی دارد و بر تمام اجزایش قانونی حکم فرماست و ما از طرف دین مأموریم که این قانون را کشف کنیم، تا بتوانیم این کَون را اداره کنیم، در جامعه گسترش دهید. بشر برای اداره ی این کَون آمده است. بشر آمده که بر سنگ و چوب و درخت و روی زمین و زیر زمین حکومت کند؛ نیامده که محکوم اینها باشد. این حاکمیتِ بر روی زمین - که فلسفه ی وجودی و وظیفه ی اصلی بشر است - محقق نمیشود، مگر آن وقتی که شما قوانین زمین - یعنی قوانین آب و باد و هوا - را بشناسید. تا این قوانین را نشناسید، نمی شود. پس، این قوانین را با علم میشود شناخت. بنابراین، روح علمی یک هدف مهم است.⁽²⁾

ارزش تعلیم و تربیت در جامعه ی اسلامی

در روایتی دیگر، این گونه آمده است: سه نفرند که اگر کسی به آنها اهانت کند، منافق است - یعنی به این تعبیر که «هیچ کس به آنها اهانت نمی کند مگر منافق.» - اوّلی یک امر تشریفی است و به عنوان یک ارزش تشریفی در اسلام است: «ذوشیبة فی الاسلام»؛ کسی که در اسلام و در راه اسلام، عمرش را به سر آورده و محاسنش را سفید کرده است. دومی که مسأله ی مهمی است، «امام مُقسط»؛ رهبر و پیشوای عادل. و سومی «معلّم الخیر» ⁽³⁾معلّمِ آموزنده ی نیکی ها؛ یعنی همان که درس و سواد و دین و دانش را به مردم می آموزد. اهانت به او، عملی است که هیچ کس آن را مرتکب نمیشود، مگر منافق. این قدر ارزش تعلیم و تربیت و معلم در جامعه بالا رفته است. این، نکته ی بسیار مهمی است.⁽⁴⁾

پایان ناپذیری علم آموزی

همه ی شما باید احساس کنید که در جامعه ی اسلامی، در حال تعلّم؛ یعنی یاد گرفتن هستید. هر کس در هر مرحله ای که هست، میتواند یاد بگیرد. یاد گرفتن که حد ندارد. ولو علّامه ی دهر باشد، باید یاد بگیرد. اتّفاقاً کسانی که معلومات بیشتری دارند و مزه ی معلومات را چشیده اند، بیشتر در فکر یاد گرفتن اند. شما کدام عالم را پیدا می کنید که چند جلد کتاب کنار دستش نباشد و شب و روز و وقت و بی وقت آنها را مطالعه نکند؟ اهل علم، اهل معرفت، اهل دانش و کسانی را که طعم علم چشیده اند، نمیشود از دانش جدا کرد.⁽¹⁾

پیوند انسان اهل معرفت با علم

فرض کنید به یک آدم اهل علم بگویند: «شما اگر روزها مطالعه کنید، مثلاً ده تومان بهتان می دهیم؛ اما اگر مطالعه نکنید، پانزده تومان میدهیم!» فرضاً اگر چنین قراردادی را با عالمی بگذارند و بگویند شرط این است که به شما پنج تومان بیشتر بدهیم که مطالعه نکنید؛ به نظر شما، او حاضر است این پنج تومان را بگیرد و مطالعه نکند؟! چنین چیزی تصوّر میشود؟! خیلی بعید است! مگر اینکه عالم شکمیِ بیچاره ای باشد؛ و الّا خیلی بعید است اهل علمی که با معلومات و معارف سروکار دارد، حاضر باشد پنج تومان بگیرد که مطالعه نکند. میگوید: «نه آقا. از همان ده تومان، اگر میخواهید چیزی هم بردارید؛ اما من بتوانم مطالعه کنم.» این برای چیست؟ برای این است که یک پیوند و یک جوش خوردگی بین دل انسان اهل معرفت، با علم و معلومات به وجود آمده است. ما باید معلومات را برای تأثیر خارجی اش بخواهیم. البته نباید از آن طرف هم افراط شود، و معلومات در نظر مردم بی ارزش جلوه کند. نه؛ واقعاً علم، چیز باارزشی است. از حرف من آن طور استنباط نشود؛ آن را نمیخواهیم بگوییم. اما به هر حال، علم باید به جهت تأثیر خارجی اش باشد. اثر مثبتی که این علم خواهد بخشید، مهم است. علم باید برای عمل باشد.⁽²⁾

رابطه ی سه مقوله ی علم، روشنفکری و دین

سه مقوله وجود دارد که باید درست این سه مقوله را در کنار هم شناسایی کرد و

نسبت آنها را با یکدیگر سنجید. این سه مقوله عبارت است از: علم، روشنفکری و ایمان مذهبی یا دین. باید این سه مقوله را درست بشناسیم و کاربردهایشان را بدانیم. اگر تحلیل و برداشت درستی از نسبتِ میان این سه مقوله داشته باشیم، بسیاری از سؤالاتْ پاسخ داده خواهد شد و بسیاری از نارسایی های فکری در بخش های مختلف برطرف خواهد گردید. علم، ابزار زندگی و شناختن جایگاهِ اشیای عالم و چگونگی استفاده و بهره برداری از پدیده های آن است.⁽¹⁾

شناخت مقوله ی علم

علم، یک نوع معرفت است و برای جامعه ی بشری، یک ضرورت محسوب می شود. اگر علم نباشد، انسان در تاریکی قرار خواهد گرفت و نخواهد توانست اشیای پیرامون خود را بشناسد و از آنها بهره برداری کند.⁽²⁾

علم مادّی هم شریف است

در فناوری پیشرفته ای که دنیا امروز لحظه به لحظه قدم های بلندی را در آن راه برمیدارد، ما باید مرتّب به عنوان مشتری و مصرف کننده دنبال آنها بدویم؛ از آنها استفاده کنیم و احیاناً کپی بردار و مقلّد باشیم! ما در همه ی این امور احتیاج داریم که ارتقای علمی پیدا کنیم؛ باید ارتقای علمی پیدا کنیم. اگر ما ارتقای علمی در جامعه پیدا نکردیم، بلاشک فردای کشور دچار مشکلات بزرگی است. بدیهی است آنچه را که دنیای مادّی به دست آورده است، به کمک علم به دست آورده است. علم که دیگر مادّی و معنوی ندارد؛ علم، علم است. علم، معرفت است؛ علم، عزیز و شریف است، گوهر است. علم آن چیزی است که انسان باید دنبال آن باشد؛ چشم باز انسان در حرکت است. همه جا باید دنبالش برویم. شما ملاحظه میکنید و میبینید که دیگران رفتند!⁽³⁾

علم؛ مانع تزلزل

به هیچ قیمتی از علم نگذرید؛ علم را قدر بدانید. علم، خیلی مهم است. هرجا که هستید، در صورتی خواهید توانست بهترین کار را بکنید که عالم باشید. اگر عارف هم

باشید، در صورتی که عالم باشید، گمراه نمیشوید. عارفی که عالم نباشد - آدمِ عارف و سالکِ در راه خدا رفته، حرکت کرده و قدم زده - ممکن است منحرف شود. بسته به شانس اوست؛ اگر وضعی برایش پیدا شد که خطر او را تهدید کرد، لغزش او حتمی است! اما اگر عارف، عالم باشد، مثل امام میشود؛ در وسط آتش سوزان مسایل دنیوی - رهمین انقلاب، تشکیل حکومت و این همه کارهای سنگینی که حکومت دارد - مثل ابراهیم خلیل در آتش حرکت میکند و آتش بر او بَرد و سلام میشود؛ دنیا نمیتواند او را متزلزل کند؛ بر اثر علم!⁽¹⁾

ارزش های ثابت دینی با وجود پیشرفت علم و فناوری

امروز بشریت به همین خصلت هایی که امیرالمؤمنین پرچمدارش بود، احتیاج دارد. این خصلت ها، با پیشرفت علم، با پیشرفت فناوری، با پدید آمدن روش جدید زندگی در دنیا کهنه نمی شود. عدالت کهنه نمی شود؛ انصاف و حق طلبی کهنه نمی شود؛ دشمنی با زورگو کهنه نمی شود؛ پیوند دل با خدا کهنه نمی شود. اینها رنگ ثابت وجود انسان در همه ی تاریخ است.⁽²⁾

توصیه ی دین به علم آموزی

ما همه اصلاً آمده ایم که برای دین کار کنیم. هدف هر انسان متدیّن این است که برای دین کار کند. پس علم چه میشود؟! دین میگوید که علم را دنبال کنید. ساختن دنیا چه میشود؟! دین گفته است که باید دنیا را آباد کنید. همه ی اینها دین است؛ همه در دل دین است. پس ارشاد فکری و سیاسی و ذهنی انسانها چه میشود؟! این هم مال دین است؛ چون دین که مربوط به محوطه ی خاصّی از زندگی انسان نیست.⁽³⁾

ارزش گذاری برای علم و معلّم

اینکه در کشور از معلمان تجلیل میشود، صرفاً لفّاظی و تعارف نیست. معنای این حرفها و این گفتنها این است که فضای عمومی کشور قدر علم و تعلیم و آدم شدن و عالم شدن را بدانند. این حرفها برای این است که کلاس درس، معلم درس و پدید

آورنده ی علم و درس، گرامی داشته شود. ملتی که قدر علم و آموزش و معلم و اهمیت فرهنگ را نداند، به هر کجا هم برسد، آسیب پذیر است. از لحاظ مادّی هر رشدی هم بکند، قابل سرنگون شدن و شکست خوردن است.⁽¹⁾

تشویق اسلام به گسترش علم و شکوفایی استعدادها

یک عدّه نیز همین را تقویت کردند که بله، اسلام با دنیا مخالف است! ببینید مخالفان اسلام چگونه دنیا را متحوّل کردند و چگونه علم را پیش بردند. دنیایی که در اسلام میگویند، این نیست. دنیایی که در اسلام مذمّت شده، دنیایی است که تو برای شخصِ خودت میخواهی جمع کنی. این دنیا بد است. اینکه بنده به فکر خودم و زن و فرزندم و آینده ام و تجارتم و فلان سودی که در فلان جا هست و - به تعبیری که این روزها به کار میرود - به دنبال رانت اقتصادی در جامعه باشم، این بد است؛ والّا آباد کردن روی زمین، علم را گسترش دادن، استعدادهای بشری و طبیعی را روزبه روز آشکار کردن و شکوفاتر کردن، در اسلام بیش از همه جا به آن تحریض شده است.⁽²⁾

مبعث؛ برافراشتن پرچم علم و حکمت

مبعث در حقیقت روز برافراشته شدن پرچم رسالتی است که خصوصیات آن برای بشریّت، ممتاز و بی نظیر است. مبعث در حقیقت پرچم علم و معرفت را برافراشت. بعثت با «اِقْرَأْ» شروع شد: «اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ اَلَّذِی خَلَقَ »⁽³⁾و با «اُدْعُ إِلیٰ سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ اَلْمَوْعِظَةِ اَلْحَسَنَةِ »⁽⁴⁾ادامه یافت؛ یعنی دعوت همراه با حکمت. دعوت اسلامی در حقیقت گسترش و پراکندن حکمت در سراسر عالم و در طول تاریخ است.⁽⁵⁾

علم آموزی و تزکیه؛ آموزه های پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم)

آنچه پیغمبر به آن دعوت کرد، همان چیزهایی است که بشر در همه ی دوره های تاریخِ زندگی به آن نیازمند است. پیغمبر، انسان را به علم دعوت کرد. اوّلین آیاتِ قرآن، تجلیل از علم است: «اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ اَلَّذِی خَلَقَ * خَلَقَ اَلْإِنْسٰانَ مِنْ عَلَقٍ * اِقْرَأْ وَ رَبُّکَ اَلْأَکْرَمُ *

اَلَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ ».⁽¹⁾ابتدا تعلیم را مطرح کرد. دانش، وسیله ی نجات و رستگاری انسان است که به زمان و مکانی خاص بستگی ندارد و مربوط به همه ی دوره های زندگی بشر است.

پیغمبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) انسانها را به تزکیه و تصفیه و تربیت نفس دعوت کرد: «هُوَ اَلَّذِی بَعَثَ فِی اَلْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ اَلْکِتٰابَ وَ اَلْحِکْمَةَ ».⁽²⁾تزکیه، شرطِ اوّل است.⁽³⁾

توصیه ی پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) به علم و خرد قبل از هر کار

من روایتی را از نبیّ اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) یادداشت کرده بودم که میخواستم اوایل صحبتم بخوانم؛ ولی الان آن را میخوانم. حضرت خطاب به «عبدالله بن مسعود» - صحابی معروف - میفرمایند: «یابن مسعود!» اذا عملت عملاً فعمل بعلم و عقل» ؛ ای پسرِ مسعود! هر کاری که میخواهی انجام بدهی، با دانش و خرد انجام بده. این، استثنا ندارد و شامل همه ی کارها میشود. اینها شعارهای اسلامی است. حالا عدّه ای میخواهند به مسلمانان - که این مطالب هزار و چهار صد سال جزو فرهنگشان بوده است - یاد بدهند که دنبال علم و خرد بروند!

این حرفها کهنه بشو هم نیست؛ همیشه تازه است. «وایّاک و ان تعمل عملا بغیر تدبیر و علم» ؛ مبادا هیچ کاری را بدون تدبیر و دانش انجام دهی؛ همه ی کارها باید سنجیده و علمی صورت گیرد. «فأنّه جلّ جلاله یقول: وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّتِی نَقَضَتْ غَزْلَهٰا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْکٰاثاً»⁽⁴⁾چون خداوند میفرماید: مثل آن پیرزنی نباشید که پشم را نخ میکرد، بعد نخها را دوباره پشم میکرد. اگر کار را بی منطق و بی دانش و بی تدبیر انجام دهید، قوّتی را که خدا به شما داده، واژگون کرده اید و ذخیره ی علم و عقل را به زمین ریخته اید و به عقب برگشته اید. ما نباید به عقب برگردیم.⁽⁵⁾

پیامبر اعظم (صلی الله علیه وآله وسلم): خردمندی؛ باارزش ترین نعمت

حدیث دیگر از نبی مکرّم اسلام، حضرت پیغمبر (صلی الله علیه وآله وسلم) است: «ما قسّم الله للعباد شیئاً

افضل من العقل» ؛ خداوند متعال میان بندگان خود هیچ چیزی را باارزش تر از خردمندی تقسیم نکرده است. خدا ارزاق را بین بندگان خود تقسیم کرد؛ هوا، آب، عمر و لذّتها را. «ما بنا من نعمته فمن الله» ؛ همه مال خداست. در میان این همه نعمت گوناگون و رنگارنگ، به شهادت نبیّ اسلام، میان بندگان هیچ نعمتی به ارزش خردمندی تقسیم نشده است. بعد جمله هایی دارند که چون طولانی میشود، آن جمله ها را نمیخوانم. در آخر میفرمایند: «و لا بعث الله رسولا و لا نبیا حتی یستکمل العقل» ⁽¹⁾خدای متعال هیچ پیغمبری را در طول تاریخ به میان مردم نفرستاد، مگر بدین هدف و مقصود که خرد را در میان مردم کامل کند. در خطبه ی نهج البلاغه هم هست که خدای متعال پیغمبر را فرستاد «ویثیروا لهم دفائن العقول»⁽²⁾تا گنجینه های خرد را در میان انسانها برشورانند؛ برانگیزانند. این خرد برای چیست؟ این خرد برای پیدا کردن راه زندگی است. باید فکر کرد؛ باید با تحلیل و سنجش، راه زندگی را پیدا کرد. مهم ترین توصیه ی من به شما جوانان عزیزم همین است.⁽³⁾

اوج گیری علمی مسلمین، حاصل اهمیت داشتن علم در اسلام

در اسلام، وضعیت به کلی متفاوت است. در اسلام، ضدیت دین با علم و ضدیت دین با عقل، اصلاً معنا ندارد. در اسلام، یکی از منابع حجت برای یافتن اصول و فروع دینی، عقل است؛ اصول اعتقادات را با عقل بایستی به دست آورد؛ در احکام فرعی هم عقل یکی از حجتهاست. اگر شما به کتب احادیث ما نگاه کنید - مثل کتاب «کافی» که هزار سال پیش نوشته شده - اولین فصل آن، «کتاب العقل والجهل» است، که اصلاً فصلی است در باب عقل و ارزش و اهمیت آن و اهمیت دانایی و خردمندی. اسلام همچنین نسبت به علم، مهم ترین حرکت و مهم ترین تحریک و تحریص را داشته است.

تمدن اسلامی به برکت حرکت علمی که از روز اول در اسلام شروع شد، به وجود آمد. هنوز دو قرن به طور کامل از طلوع اسلام نگذشته بود که حرکت علمی جهش وار اسلامی به وجود آمد؛ آن هم در آن محیط. اگر شما بخواهید آن حرکت علمی را با امروز مقایسه کنید، باید قطبهای علمی امروز دنیا را در نظر بگیرید، بعد فرض کنید که کشوری در نقطه ی دوردستی از دنیا قرار دارد که دور از هر گونه مدنیتی است؛ این کشور وارد

میدان تمدن میشود و به فاصله ی مثلاً صد یا صدوپنجاه سال، از لحاظ علمی بر همه ی آن تمدنها فایق می آید. این یک حرکت معجزه آساست؛ اصلاً قابل تصور نیست. این نبود مگر اینکه اسلام به علم، فراگیری آن و تعلیم دادن علم و زندگی عالمانه، تحریص داشت.

اصلاً ببینید در احادیثی که در زبانهاست و گاهی مورد تعمق قرار نمیگیرد، چقدر بعضی از نکات مهم هست: «النّاس ثلاثة: عالم و متعلم علی سبیل نجاة و همج رعاع» ⁽¹⁾اصولاً ما سه دسته انسان داریم: انسانهایی دانشمندند؛ انسانهایی در طریق دانستن هستند؛ بقیه، همج رعاع هستند. همج رعاع یعنی انسانهای سرگردان، بی ارزش و بی وزن. میبینید که اسلام اصلاً نسبت به علم، در درجه ی اول، ارزش را روی علم میبرد؛ چه داشتن علم و آموختن آن به دیگران و چه فراگیری علم. محیط اسلامی، چنین محیطی است.⁽²⁾

ارزش ذاتی علم

نخبگان، سرمایه های معنوی کشورند. در دنیا، نگاه مادی به سرمایه ها و ثروت معنوی موجب شده است که ثروتهای معنوی را با محاسبه ی امکان تبادل به پول بسنجند؛ این دانش چقدر میتواند تبدیل به پول بشود؛ این هنر چقدر میتواند تبدیل به پول بشود. اما در اسلام این معیار وجود ندارد. نه اینکه از تبدیل علم و هنر و سایر سرمایه های معنوی به پول، ابایی وجود داشته باشد؛ نه، علم وسیله ی رفاه زندگی است؛ هنر وسیله ی رونق و بهای زندگی است؛ اشکالی ندارد؛ اما با قطع نظر از این نگاه، خودِ این ثروت معنوی هم یک ارزش والایی از نظر اسلام دارد. یعنی این هنرمند، حتّی اگر هنر او را کسی نشناسد و از هنر او هیچ کس بهره نبرد، نفس دارا بودنِ این هنر، با نگاه اسلامی و نگاه معنوی، خود یک ارزش است. این عالم ولو مورد انکار قرار بگیرد و علم او را کسی نشناسد، نفس دارا بودنِ این علم، یک ارزش است. درست است که علم، مقدمه ی عمل است؛ درست است که دانایی وسیله ی توانایی است؛ اما این توانایی، این عمل، لزوماً همیشه آن چیزی نیست که قابل تبدیل به ثروت مادی باشد؛ باید ما این نگاه را تقویت کنیم.

ممکن است در یک جامعه یی به خاطر فقر امکانات یا کمبود تجربه، نتوان مابه ازای مادی را در مقابل دانش یا تحقیق یا هنر یا این گونه سرمایه های معنوی ارایه کرد. در جامعه ی ما هم حتماً این گونه است و در بسیاری از نقاط دنیا این گونه است. این نباید

موجب بشود که جوشش چشمه های علم و هنر متوقف بشود. من وقتی به تاریخ علم و ادب نگاه میکنم، میبینم اتفاقاً بخشی از مهم ترین پیشرفتهای علمی بشر و همچنین پیشرفتهای هنری بشر، آن چیزهایی است که مابه ازای مادی که نداشته، هیچ؛ گاه مورد تحقیر و انکار هم قرار گرفته؛ انگیزه ی آنها شوق، عشق و انگیزش معنوی بوده است؛ این را نبایستی انکار کرد، نبایست جلوی این را گرفت. همه جا دانش و تحقیق و هنر با پول مبادله نمیشود؛ با پول سنجیده نمیشود.⁽¹⁾

توصیه ی اسلام به طلب علم از هر جا

ما علم را از همه کس میگیریم؛ حرفی نداریم. اسلام به ما گفته: «اطلبوا العلم ولو بالصّین» .⁽²⁾صین یعنی چین. چینِ آن روز وارث یک تمدن کهن و پیشرفته بود، با آن فاصله؛ و مطلقاً هم بویی از اسلام به مشامشان نرسیده بود؛ در عین حال پیغمبر فرمود: علم و دانش و تجربه و - به زبان امروزی ما - فناوری را هرجا بود، بروید طلب کنید؛ یعنی شاگرد عالم بشوید، در مقابل عالم زانوی ادب بزنید و از او یاد بگیرید.⁽³⁾

علم و حکمت؛ از رؤوس برنامه های دعوت اسلامی

در رأس برنامه های دعوت اسلامی، سه چیز از همه مهم تر است که در آیات کریمه ی قرآن به آنها تصریح شده است: علم و حکمت، تزکیه و اخلاق، و عدالت و انصاف. اگر درست نگاه کنیم، امروز هم بشر محتاج همین سه چیز است.⁽⁴⁾

دعوت همه جانبه ی اسلام به علم

علم بشر، امروز پیشرفتهای زیادی داشته است؛ منتها در یک بُعد خاص. علوم مادی و طبیعی - علوم مربوط به زندگی مادی - در بین بشریت پیشرفت کرده است؛ اما بشر در علوم معنوی - چیزهایی که ذهن بشر را نسبت به مبدأ آفرینش و به توحید الهی روشن میکند؛ دل او را هدایت میکند به آن سمتی که بشر برای آن آفریده شده است - محتاج آموختن و فرا گرفتن است. دعوت اسلام به علم، یک دعوت همه جانبه است.⁽⁵⁾

ارزش تعلیم در اسلام

مسأله ی تعلیم و تربیت، مسأله ی زندگی بخشیدن و ولادت بخشیدن به یک مخاطب و یک انسان است. اسلام با این چشم نگاه میکند. شما تلاش کنید، سعی کنید یک بخشی از زمینی را که خشک به نظر میرسد، بکاوید و از آنجا چشمه ای جاری شود؛ شما یک بذری را که خیلی ناچیز به نظر میرسد، در زمین مستعدی بکارید و آن را آبیاری کنید، تا نهال سرسبزی از آن متولد شود؛ مسأله این است. حالا چه قابلِ تبدیل به پول باشد، چه نباشد. اسلام با این چشم به تعلیم و تربیت و به معلم نگاه میکند.⁽¹⁾

آداب عالم و متعلم در فرهنگ اصیل اسلامی

در گذشته، قبل از آنی که دست اندازیهای فرهنگ غربی در کشور ما این قدر توسعه پیدا کند - یعنی هزار و صد سال، دویست سال از بعد از اسلام که بساط علم و تحصیل و تدریس به فراخور زمانهای مختلف در کشور ما فراهم بود - چرا، معلم از لحاظ معنوی ارزش والایی داشت. روش تعلیم و تربیت در حوزه ی تعلیم و تربیت اسلامی این جوری بود که دیده نشد که متعلمی در مقابل معلم خود پایش را دراز کند. ماها هم این جور بودیم، متعلمین ما هم آن وقتی که تعلیم میکردیم، با ما همین طور رفتار میکردند.

معلم در مقابل متعلم، یک حرمت و کرامت حقیقی داشت که هنوز نشانه ی آن در حوزه های علمیه ی ما باقی است؛ چون حوزه های علمیه کمتر از روشهای غربی در حوزه ی فرهنگ متأثر شده اند. بنابراین، هنوز آن شیوه ها در حوزه های علمیه هست و معلم از یک حرمت، از یک کرامت و ارزش در نظر متعلم برخوردار است. هیبت او - رهیبتی نه ناشی از ترس، ناشی از عظمت - در دل متعلم هست. حالا این متعلم در درس اشکال هم میکند.

در درسهای طلبگی ما، آن قدری که طلبه ی شاگرد به استاد اشکال میکند، در کلاسهای دانشگاههای ما آن قدر معمول نیست. اجازه هم لازم نیست بگیرند که: استاد! اجازه میفرمایید. نه، معلم دارد حرف میزند، استاد مشغول حرف زدن است، از آن طرف یک طلبه ای بنا میکند اشکال کردن، استاد هم اشکال او را گوش میکند. گاهی تندی هم میکند؛ یعنی متعلم با جرأت، با گستاخی با معلم حرف میزند، بر سرِ مسأله ی علمی؛ اما همین متعلم در مقابل این معلم خاضع و خاشع است، دست او را میبوسد، در مقابل او پایش را دراز نمیکند، به او «تو» نمیگوید.

هزار و دویست، سیصد سال ما رابطه ی معلم و متعلم را این جوری در کشورمان پیگیری میکردیم، تا فرهنگ غربی و ارزش گذاری غربی داخل کشور ما میشود. شما ببینید در این مدت چقدر معلم از دست شاگرد کتک خورده است! چقدر معلم در کلاس به وسیله ی شاگرد مسخره شده! چقدر حرف درشت شنیده! چه تعداد معلم به دست شاگرد کشته شدند؛ چون معلم نمره کم داده. این را داشتیم. حالا در کشور ما و با آن سابقه ی تاریخی، این معضل ضعیف بوده است. یک جاهایی بسیار شدیدتر و وقیح تر و خشن تر هست؛ آنجاهایی که مراکز فرهنگ غربی است.⁽¹⁾

تکریم معلم؛ نیاز جامعه ی اسلامی

من همتم این است که ارزش گذاری معلم، همان ارزش گذاری اسلامی باشد. جامعه ی ما نیاز دارد که به معلم احترام کند و معلم را تکریم کند. اگر ولیّ دانش آموز برای معلم به معنای واقعی کلمه احترام قایل شد، آن دانش آموز هم سر کلاس و بعد از کلاس نسبت به معلم همین احساس را خواهد داشت. ما این را لازم داریم. این برای شما از همه ی امتیازات مادی بالاتر است.⁽²⁾

معلمی؛ شغل انبیاء

امام بزرگوار ما حکیم بود. امام یک حکیم به معنای قرآنی بود. حکیم یعنی آن کسی که حقایقی را مشاهده میکند که از چشمهای دیگران مغفولٌ عنه است؛ پوشیده است. کلمات او، کلماتی ممکن است ساده به نظر بیاید، اما هر چه میشکافید، میبینید لایه ها و عمقهای بیشتری دارد. امام این جوری بود. و شما نگاه کنید به قرآن، آنجاهایی که حکمت به کار رفته است: «ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ اَلْحِکْمَةِ »،⁽³⁾ببینید اینها چه است. میبینید به حسب ظاهر، توصیه های معمولی است. همین است که ما به همدیگر دایم میگوییم؛ اما هر چه میشکافید، میبینید عمقش زیادتر است.

فرض کنید احترام به پدر و مادر یکی از حکمتهاست. نمیشود برای احترام به پدر و مادر از لحاظ منافع و برکاتی که احترام به پدر و مادر دارد، برایش آخر پیدا کرد. هرچه آدم تعمق میکند در این مسأله، میبیند این مسأله هنوز عمیق تر است؛ حکمت این است. امام که یک حکیم بود، گفتند: «معلمی شغل انبیاست.» این، خیلی حرف

بزرگی است.⁽¹⁾

حدیثی در شأن معلّم

حدیثی از پیغمبر اکرم - غیر از آیات قرآن که: «یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ اَلْکِتٰابَ وَ اَلْحِکْمَةَ » که چند جای قرآن تکرار شده - است که تعلیم را به پیامبر نسبت میدهد. آن حدیث این است که: «انّ اللَّه لم یبعثنی معنّتا و لا متعنّتا ولکن بعثنی معلماً میسّراً» ؛ خدا من را معلم مبعوث کرده است؛ معلم میسّر، یعنی آسان ساز. زندگی را برای متعلمین خودم با آموزشهای خودم آسان میسازم و کار را بر آنها آسان میکنم. این آسان سازی، غیر از آسان گیری است؛ یعنی سهل انگاری نیست. من معنّت و متعنّت نیستم. نه خودم را دچار پیچ و خمهای دشوار زندگی میکنم، نه مردم را؛ بلکه با تعلیم خود، مردم را به راه راست، راه صحیح، راه آسفالته، صراط مستقیم هدایت میکنم. آسان سازی یعنی این.

انسان گاهی به یک هدفی میخواهد دست پیدا کند، راه را بلد نیست. سنگ و خاک و خاشاک و بلندیهای نفسگیر؛ دایم برو بالا، دایم بیا پایین، آخرش هم یا میرسد، یا نمیرسد؛ این تعنّت است. یک وقت نه، یک آدم آشنا و واردی همراهش میرود و آن انسان وارد میگوید: آقا! از اینجا برو، هم راه هموار است، هم نزدیک است، هم حتماً شما را به هدفت میرساند. «معلماً میسّرا» یعنی این. شأن معلم این است. این مطلب اصلی ماست.⁽²⁾

احترام و تکریم متعلم در اسلام

نکته ی دیگری در اینجا وجود دارد که آن هم باز جنبه ی ارزشی دارد. این را هم من عرض بکنم - این دیگر خطاب به شما معلمین است - که از نظر اسلام همان طور که معلم احترام دارد و باید تکریم شود، متعلم هم باید تکریم شود؛ شاگرد را هم باید تکریم کرد، به شاگرد اهانت نباید کرد. این یک جنبه ی پرورشی بسیار عمیقی دارد. اینجا هم یک روایتی است که این طور نقل شده: «تواضعوا لمن تعلمون منه و تواضعوا لمن تعلمونه»؛ از کسی که فرا میگیرید، تواضع کنید و به کسی هم که از شما فرا میگیرد، تواضع کنید. «ولا تکونوا جبابرة العلماء» .

جبار دو نوع است: جبار سیاسی، جبار علمی. جبار علمی نباشید؛ جباران عالم نباشید؛ مثل فرعون. بنده این جور استادی را در یکی از دانشگاههای کشور، سالها پیش

معلم ممکن است درشتی هم بکند، اما درشتی غیر از تحقیر است؛ غیر از اهانت است. شاگرد را باید تکریم کرد. شما هر کدام یقیناً تجربه های زیادی دارید از شاگردانی که شما تکریمشان کرده اید و این کار جواب داده است؛ تربیت او را آسان تر کرده است. دشنام دادن، تحقیر کردن، حتی زدن، خوب نیست - که حالا «الضرب لتأدیب» جزو حرفهایی است که از قدیم معروف و معمول هم بوده، بعدها نشان دادند که نه، ضرب خوب نیست - بنده هم عقیده ام همین است. باید شاگرد را مثل مومی در دست چرخاند و شکل داد؛ منتها با ملایمت. هنر معلمی این است. این هم یک بخش دیگر از این قضیه ی ارزشی در باب معلم.⁽¹⁾

جایگاه علوم دنیوی در اسلام

علم برای یک جامعه ی انسانی، یک موهبت الهی است: هم علوم ارزشی و علوم معرفتی، و هم علومی که به انسان کمک میکند تا در این طبیعت عظیم و در این خلقت شگفت آور خدای بزرگ، از گنجینه هایی که خدا برای انسان در این طبیعت قرار داده، بیشتر و بهتر استفاده کند. از اول پیدایش انسان، حرکت انسان به سمت پیدا کردن رموز طبیعت و کشف کردن کوچه پس کوچه های تو در توی این ساخت عظیم و بافت بزرگ به کار گرفته شده و اسلام و همه ی ادیان این را تأیید میکنند.

شما نمیتوانید در هیچ دینی - به خصوص دین اسلام - یک تعبیر و جمله ای پیدا کنید که نشان دهنده ی این باشد که این علوم دنیوی فایده ای ندارد یا مضر است یا نباید دنبالش رفت؛ به عکس، همه ی این دانشهایی که تا امروز بشر به آنها دست پیدا کرده - که وسیله ای است برای اینکه انسان بتواند از این حقیقتی که وجود دارد و این طبیعتی که خدا برای ما آفریده، بهتر استفاده کند - و همچنین دانشهایی که تا امروز بشر به آنها دست پیدا نکرده - شاید دانشهای بیشتری در آینده پیدا خواهد شد که حجم و کمیت آنها از همه ی دانشهای بشری از اول تا حالا بیشتر است و بشر در آینده به آنها دست پیدا خواهد کرد - همه ی این دانشها از نظر اسلام باارزش است.⁽²⁾

فراگیری همه ی دانشها

این دنیایی که در اختیار ماست، این زمینی که در اختیار ماست، این موادی که در

اختیار ماست، ای بسا میلیونها برابر بهره ای که امروز بشر از آنها استفاده میکند، قابل بهره برداری باشد. از همین آب، از همین خاک، از همین مواد، از همین هوا، از همین موادی که در زیر زمین هست و از همین چیزهایی که در اختیار ماست و ما ارزش اینها را نمیدانیم، ای بسا بشر در آینده بهره های خیلی فراوانی ببرد. ما امروز نفت را میسوزانیم؛ ممکن است در آینده، بهره مندیهایی از نفت برای بشر به دست بیاید و به قدری ارزشمند بشود که هیچ عاقلی حاضر نباشد یک قطره ی نفت را بسوزاند؛ به جای آن از انرژیهای دیگر استفاده کنند. شما ببینید، امروز از زباله ی شما، بازیافتِ مواد باارزش میکنند. خب، زباله زباله است؛ این یک مثال خیلی کوچک است. خیلی از چیزها هست که ممکن است از آنها استفاده بشود؛ به چه وسیله میشود آنها را فهمید؟ به چه وسیله میشود به راههای دَه توی طبیعت پی برد و راه برد و از آنها استفاده کرد؟ به وسیله ی علم.

اینی که پیغمبر میفرماید: «اطلبوا العلم و لو بالصّین» ، نمیخواهد بگوید بروید فلسفه یا فقه را از چین یاد بگیرید؛ بروید دانش را - هر دانشی؛ علم و آنچه که بر علم مترتب میشود؛ یعنی فناوری و تواناییهای فراوان سرپنجه ی بشری - یاد بگیرید؛ اینها چیزهای لازمی است.⁽¹⁾

فصل دوم: رابطه ی علم و دین

یگانگی علم دینی و غیردینی در گذشته

علم و دین چندین قرن با هم توأم بودند؛ یعنی علما غالباً کسانی بودند که اهل دین بودند و علم دین و علم غیر علوم دینی، با هم مخلوط بود و دست یک دسته از افراد بود. «محمّد بن زکریای رازی یا ابن سینا»، یک فقیه هم بودند؛ ضمن اینکه مثلاً یک دانشمند بزرگ هم بودند. دیگران هم همین طور.⁽¹⁾

پیشرفت علمی در کنار رشد اخلاقی

علم باید در کنار اخلاق، و پیشرفت صنعتی و علمی و مادّی در کنار رشد اخلاقی باشد. توجه به خدا هم مایه ی اصلی رشد اخلاقی به حساب می آید.⁽²⁾

دین، عامل اصلی مشعل داری علمی مسلمانان

البته بعضی به غلط خیال میکنند که «علم گرایی» با «دین گرایی» نمیسازد. من دیده ام که در این چند سال اخیر، بعضیها که اغراض خاص سیاسی دارند و ما آنها را میشناسیم - رشاید عموم مردم ندانند که این افراد چه غرضی دارند، لیکن ما چون افراد را از روی سوابقشان بیشتر میشناسیم، زودتر برایمان قابل حدس است - و بعضیها هم که ممکن است غرض سیاسی نداشته باشند، اما همین طوری تشویق میکنند؛ برای القای این معنا میکوشند که دین گرایی مردم - که امروز در جامعه ی ما رواج دارد - با علم گرایی منافات دارد و با علم گرایی میشود به دین گرایی مردم صدمه زد!

اینها کور خوانده اند و اشتباه میکنند؛ این دو با هم هیچ منافاتی ندارند؛ زیرا دین اگر دین اسلام است، که ما امروز طرفدار آن هستیم، دینی، است که انقلاب میکند؛ دینی

است که برای میدانها سرباز درست میکند؛ دینی است که به علم دعوت میکند. اصلاً علت اینکه مسلمانان توانستند برای مدت چند قرن مشعل علم را در دنیا به دست بگیرند، همین توجه اسلام به علم و دانش بود. از فارابی تا خواجه نصیر، حدود سه قرن این مشعل داری ادامه داشت؛ آن هم در سطح بالا، نه در سطح پایین. امروز نظرات خوارزمی در ریاضیات، یا نظرات ابن سینا در طب، نظرات منسوخ شده یی نیست؛ نظراتی است که بر اساس آنها نظراتی آمده، لیکن نسخ نشده است؛ نظرات باطل شده یی نیست؛ نظرات صحیحی است که البته تکمیل شده است. همه ی اینها از کجا ناشی شدند؟ از دین اسلام ناشی شدند؛ یعنی آن عامل اصلی که توانست مسلمین را به این اوج علمی برساند، دین اسلام بود.⁽¹⁾

روح دینی پشتیبان روح علمی

«ابن سینا» ی ما هم همین طور بود. خود «ابن سینا» یک عالم دینی است؛ او به یک معنا اصلاً یک عارف است. «بیرونی» هم یک عالم دینی است، که آن «تحقیق ماللهند» را نوشت. او در زمان خود، در ریاضی و در نجوم و در علوم متفرق، تبحر داشت. «شیخ بهایی» هم که یک آخوند به تمام معنای کامل است، همین طور بود. در زمان «شیخ بهایی»، رشته های دینی در آن مسیر و جریان صنفیِ آخوندی افتاده بود. در گذشته، صنفی به این شکل که نبوده است؛ یک روحانی بوده که در همه ی علوم عالم بوده؛ مثل خود «ابن سینا» که شاگرد فلسفه هم داشته، شاگرد طب هم داشته؛ اما «شیخ بهایی» مربوط به آن دورانی است که روحانیت جنبه ی صنفی پیدا کرده بود؛ یعنی یک آخوند حرفه ییِ منبر و محرابی، با آن گونه دانشهای کذایی. پس، آن روح دینی، با روح علمی اصلاً منافاتی ندارد؛ بلکه روح دینی، کمک و پشتیبان روح علمی است.⁽²⁾

اسلام؛ پرچمدار علم و معنویت

در صدر اسلام، اسلام آمد و چراغ علم و معنویّت را در دنیا روشن کرد.⁽³⁾

دین؛ زمینه ی لازم برای علم

دین، یک زمینه است؛ یک فضاست. اخلاق دینی یک محیط تنفّس است که اگر این محیط تنفّس وجود داشته باشد، هر موجود و پدیده ای، برحسب گنجایش، ظرفیتِ وجودی و اقتضای خودش، معنایِ درستِ خودش را خواهد داد. اگر این محیطِ تنفّس وجود نداشته باشد، نه علم، نه سیاست، نه کسب و کار، نه هیچ چیزی از پدیده های جمعی زندگی بشر، معنای خودش را نخواهد داد.

این طور نیست که علم، قسیمِ دین باشد؛ دو چیز باشند در کنار یکدیگر که یا این باشد یا آن باشد. بلکه اصلاً نسبتِ اینها با وجود انسان، نسبتهای متفاوتی است. دین، عبارت است از فضای مطلوب زندگی بشری که اگر بشر بخواهد زندگی مطلوب داشته باشد، باید در این فضا قرار گیرد. ساختن این فضا، طبعاً قوانین و مقرّراتی دارد که باید با رعایت آنها، آن فضا به وجود آید و ساخته شود. وقتی این فضا ساخته شد، در درون این فضا، عالم به هر علم خاصی، سیاستمداری، پیشه وری، جاهلی، هر کسی، طوری زندگی خواهد کرد. لذاست که اینها کاملاً میتوانند بر هم منطبق شوند؛ یعنی یک متدیّنِ کامل و یک دانشمند کامل که دین او مؤثّر در علم او باشد و علم او متأثّر از دین او باشد، پدید آید. این، آن شکل درست است. و امروز شما ترتیبِ مقدّمات فراهم میکنید. لذاست که این، قدم مبارکی است و بنده بسیار خرسندم که در جمهوری اسلامی، در این باره فکر میشود.⁽¹⁾

همراهی با روح دینی؛ شرط فایده مندی دانش

عزیزان من! سعی کنید روح و ایمانِ دینی را در خودتان تقویت نمایید. دانش، آن وقتی به کار خواهد آمد که با دین همراه باشد. خوب دینی در اختیار شماست؛ خوب معنویّت و صفایی در این دین هست. دینِ منطقی، همراه با مبانیِ اعتقادیِ مستدل، قابل قبول و روشنفکر پسند. آن وقت دانش شما، هم برای خودتان و هم برای بشریّت مفید خواهد بود.

بعضی افراد خیال میکنند دانشجو به مجرّد اینکه وارد دانشگاه شد، دیگر باید دین را ببوسد و کنار بگذارد. خیر! این طرزِ فکر، مربوط به دورانِ طاغوت بود. آنها اساساً محیط دانشگاهها را محیطی ضدّدینی و غیردینی کردند و بر این کار اصرار و تعمّد داشتند.⁽²⁾

ورود تفکر جدایی علم و دین و مقابله ی مؤمنین با آن

البته این فکر [جدایی علم از دین]، در دوران ورود دانشهای جدید به ایران، آن هم از بلادی که با اسلام میانه ی خوبی نداشتند، وارد کشور شد. آن گاه در دوران «پهلوی» ها شدّت پیدا کرد و خواستند آن را عرف رایج کنند. اما عدّه ای از مؤمنینِ بااخلاص و حقیقتاً مجاهد فی سبیل الله، از قبل از انقلاب - همان طور که آقای دکتر ولایتی گفتند، و درست هم هست - قرص و محکم ایستادند تا ثابت کنند که ورود در میدان دانشهای جدید، نه فقط با دین معارضه ای ندارد، بلکه میتواند در خدمت دین هم قرار گیرد. این عدّه، در طول انقلاب هم، چنین حقیقتی را ثابت کردند و هنوز هم در دانشگاهها آن را به اثبات میرسانند. چه بسا دختران جوانی که عالی ترین مراحل تخصّص پزشکی را گذراندند و به اینکه چادر سرشان است، افتخار کردند. به عکس، بعضی از خانمهای پزشک هم بودند که من یک وقت میگفتم: «اینها برای زنان بیمار و مراجعه کننده ی ما، از پزشک مرد هم نامحرم ترند. پس خوب است زنان به پزشک مرد مراجعه کنند، اما پیش اینها نروند!» واقعاً چنین پزشکانِ زنی بودند.⁽¹⁾

ثواب الهی متناسب با فایده ی علم

علمی که یاد میدهید، هر چه مفیدتر باشد، ثواب آن بیشتر است. این طور نیست که اگر قرآن و علوم دینی را یاد دادید، ثواب داشته باشد، امّا یاد دادن جبر، مثلثات، فیزیک و هندسه، ثواب نداشته باشد. شما سرِکلاس، درس میدهید و بچه های مردم را عالم میکنید. هر درسی که میتواند یک انسان را عالم، دانشمند و مفید برای جامعه کند، یاد دادن آن ثواب دارد. این، منطق اسلام است.⁽²⁾

کارآمدی ایمان در تحقیقات علمی

همچنان که در بعضی از میدانها - مثل جنگ یا سازندگی کشور، که میدانهای عملی است - دیدیم، نقش ایمان و عقیده ی دینی و روحیه ی انقلابی چقدر کارآمد است، عیناً در زمینه ی تحقیقات و علوم و کارهای فکری و فرهنگی هم همین طور است. یکی از عوامل عمده ی پیشرفت، همت و اراده و اعتماد به نفس است؛ و این روحیه در نیروهای مؤمن و انقلابی بیشتر است؛ لذاست که کار پیش میرود. شماها که الحمدالله با این روحیه های خوب و ایمانی و جبهه یی و جهادی در دانشگاه مشغول کار و فعالیت

هستید، مایه ی خوشحالی است.⁽¹⁾

ایمان، برتر از علم

در بعضی جاها که پای علم لنگ است، ایمان کارساز است. اگر شما تاریخ و تنگناهای زندگی بشر را نگاه کنید، خواهید دید این تنگناها بیشتر با سرانگشت ایمان باز شده است تا با مشت علم. جایی که علم در آنجا پیاده و ناتوان است؛ ایمان، کشورها را نجات داده و ملتها را از اسارت خارج کرده است. ایمان، تسلّطِ بدیها و زشتیها و ستمها را زایل کرده است. چیزی که از اهمیت زیادی برخوردار است، پیدا کردن نقش و رابطه ی سه مقوله ی دانش، روشنفکری و ایمان با هم است.⁽²⁾

همراهی علم، دین و روشنفکری

خواهران، برادران و فرزندان عزیز من! بدانید در نظام اسلامی، علم و روشنفکری و ایمان با هم همپا و همراهند. حکومت اسلامی نه فقط میان علم و دین به تعارض و جنگ قایل نیست، بلکه معتقد است ایمان و علم و روشنفکری دست در دست هم دارند و میتوانند نیروی عظیمی به وجود آورند. ایمانِ بدون علم بی فایده است؛ زیرا که ایمانِ بدون علم مثل انسانی است که دست نداشته باشد. فرض کنیم این انسان به نیروی خِرَد، غریزه یا تلاش خود، بتواند به گنجینه ای از طلا برسد؛ امّا دست ندارد که آن گنجینه را بردارد. علم، ابزار است؛ در حکم دست و انگشتان است و برای زندگی انسان ضرورت دارد. به همین دلیل است که بالاترین مؤمنین عالم، یعنی وجود مقدس نبیّ اکرم محمّدبن عبدالله (صلی الله علیه وآله وسلم) دستور داد که به دنبال علم بروید و به این دستور عمل شد.⁽³⁾

ایمان و معرفت دینی؛ عامل پیشرفت علمی

در همه ی کارها، پیشرفت خواهید کرد. از دشمن نترسید، در راه خدا سُست نشوید و اندوهگین نباشید. اگر مؤمن باشید، پیشرفت خواهید کرد. بر اساس تعالیم فرهنگ قرآنی، ملت ایران در زمینه ی علم، تحقیقات، اقتصاد، تولید، دانش صنعتی، فناوری و اداره ی زندگی به صورتی که شایسته ی آن است، پیش خواهد رفت. فردای این کشور به مراتب

از امروز بهتر و روشن تر و شیرین تر خواهد بود؛ به این شرط که ایمانتان را حفظ کنید، اسلام را عزیز بشمارید و تعالیم اسلامی را بیاموزید.⁽¹⁾

اهمیت جهت گیری و روح علم آموزی

امروز در بعضی از مناطق دنیا، برای نابودی ارزشهای انسانی تعلیم علم داده میشود. امروز کسانی هستند که علم را فرا میگیرند، برای اینکه در پشت مرزهای کشورهای بیگانه - که برای اهداف شیطانی کمین گرفته اند - به آنها کمک کنند. این، ارزش نیست. یک روز، در همین آب و خاک مقدّس خود ما، کسانی علم را آموختند، برای اینکه جامعه ی ایرانی و کشور ایران را به سمت فساد، بیشتر و بهتر سوق دهند. این، ارزش و اعتباری ندارد. جهت و روح، مهم است.⁽²⁾

فراگیری و توسعه ی علم برای خدا

همان اسلامی که میگوید «به سراغ کشف منابع طبیعی و ساختن این دنیا بروید؛ ابزار مادّی را به دست بگیرید؛ ذهن را مجهّز به علم کنید؛ دنیا را، طبیعت را، مادّه را و منابع را بشناسید و کشف کنید و پرورش دهید، چون از آنِ شماست»؛ یادآور میشود که «این همه را برای خدا بکنید؛ به یاد خدا باشید؛ ذکر خدا را از دل بیرون نکنید و همه ی این حرکات را به صورت عبادت انجام دهید.»⁽³⁾

تسلط بر علوم جدید با قوّت ایمانی

اگر ما بتوانیم انسانهایی را پیدا کنیم که حالا - فرضاً - از علوم جدید هم چندان چیزی نمیدانند، اما انسانهای قوی و بزرگی هستند، اینها خواهند توانست همان علوم را هم در قبضه ی اقتدار خودشان درآورند، و خود را از آسیب کسانی که مجهّز به آنها هستند، در امان نگه دارند، یا حتّی سیاستهای آنها را باطل کنند.⁽⁴⁾

حزب اللّهی؛ استفاده از اندیشه و دانش در کنار ارزشهای الهی

حزب اللّهی جلو بروید. حزب الله، یعنی کسی که هم از امکانات خداداد بهترین

استفاده را میکند - از دانش استفاده میکند، از خرد و اندیشه استفاده میکند، از نیروهای انسانی استفاده میکند، از ابتکار و تجربه استفاده میکند، از تجربه ی هشت سال دوران دفاع مقدس بیشترین استفاده ها را میکند - و هم ارزشهای انسانی و الهی را که اسلام به او آموخته است، گرامی میدارد و آن را مایه ی پیشرفت خود به حساب می آورد و به آن تکیه میکند و با آن سرافراز است.⁽¹⁾

سازگاری تمدّن با تدیّن

تدیّن و تمدّن، چرا باید با هم منافاتی داشته باشند؟ تمدّن، یعنی زندگی توأم با نظم علمی، با تجربیات خوب زندگی، استفاده از پیشرفتهای زندگی؛ و تدیّن یعنی جهت درست در زندگی داشتن؛ جهت عدل، انصاف، صفا، صداقت و رو به طرف خدا. اینها با هم چه منافاتی دارند؟! انسان میتواند با این جهت گیری، آن طور زندگی کند؛ کما اینکه خیلی از دانشمندان و متفکران ما متدیّن بودند؛ خیلی از پیشروان همین تمدّن کنونی اروپا هم - البته عمدتاً در دوره های بعدی - متدیّن بودند.

تمدّن اسلامی در زمان خودش جزو تمدنهای درخشان تاریخ بود که امروز هم نشانه هایش وجود دارد. امروز هم بحمدالله خیلی از ملتهای مسلمان - به خصوص ملت ما - از مدنیّت روز بهره مند میشوند، از دانش روز استفاده و در تحصیل آن کوشش میکنند. در هر جایی که کوشش کنند، پیشرفتهای بسیاری هم به دست می آورند؛ متدیّن هم هستند، منافاتی هم ندارد.⁽²⁾

تحول روحانی مسلمین، مبدأ پیشتازی در علم و تفکر

اگر شما ملاحظه میکنید که مسلمانان به برکت برهه ی کوتاهِ حاکمیتِ خدا در صدر اسلام - به برکت همان چند سال معدود - توانستند قرنهای متمادی دنیا را متحوّل کنند؛ به دنیا علم و مدنیّت و تفکر و عقل و روح و معنا و منطق و همه چیز ببخشند؛ آن مدنیّت عظیم اسلامی را پدید آورند و زمینه ی پیشرفتهای بشر را در سالها و قرنهای بعد از آن ایجاد کنند، به خاطر آن تحوّلی است که در انسان مُسلمِ صدر اسلام به وقوع پیوست.

امروز هم مسلمانِ حقیقی که به برکت ارتباط با خدا، تحوّل واقعی یافته و به انسان روحانی تبدیل شده باشد - نه به معنای اینکه نیازهای جسمانی و مادّی را فراموش کند؛ نه: «وَ لاٰ تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ اَلدُّنْیٰا »⁽¹⁾دنیا را هم باید آباد کند، مادّیات را هم بایستی کیفیت ببخشد، علم را هم باید پیش ببرد، زندگی را هم باید سامان دهد؛ اما در اینها منحصر نشود و این تحوّل را پیدا کند که به آرمانهای معنوی و آرزوهای بزرگ الهی دلباخته گردد - خواهد توانست نه فقط جامعه ی خود را کیفیت و برتری دهد، بلکه روی دنیا اثر بگذارد، روی تاریخ اثر بگذارد و انسانیت را متحوّل کند و به فضل الهی این اتّفاق خواهد افتاد. قاعده و پایه ی اساسی این کار آن است که امروز در نظام اسلامی ما، مردم رابطه ی قلبی و معنوی خودشان را با خدا قوی تر کنند و با خدا انس بیشتری بگیرند و این فرصت ماه رجب و فرصتهای متبرّک، فرصتهای مغتنمی است.⁽²⁾

دین، عامل پیشرفت علم در تاریخ ایران

دین، طرفدار و مشوّق علم است. آن کسانی که علمای بزرگ هستند - به جز موارد بسیار معدودی - همه جزو علمای بالله اند. مثلاً ابن سینای پزشکی که کتاب «قانون» اش تا اندکی پیش - یعنی بعد از هزار سال - در اروپا به عنوان یک منبع در دانشگاهها مورد مراجعه بود، یک عالم دینی است؛ آدمی است که در عرفان مینویسد، در فلسفه هم مینویسد. فارابی و دیگران هم همین طور بودند. البته، موارد بسیار معدودی هم وجود دارد که از این قبیل نبودند؛ یعنی عالم علوم طبیعی، عالم دین به حساب نمی آمده است. از این قبیل هم داریم؛ اما کم. بنابراین، علم و دین با هم پیش رفتند و دین به علم کمک کرده است. این یک حقیقت بسیار مهمّ است که امروز خوشبختانه در کشور ما وجود دارد.⁽³⁾

نمونه ی عینی از سازگاری علم و دین

دانشگاه شما و شما دانشجویان عزیز در این دانشگاه و اساتیدتان، یک نمونه ی زنده و برجسته و عملی از به هم تنیدگی دین و علم هستید. حالا بعضیها بنشینند سخنرانی کنند و داد بکشند که علم و دین با هم نمیسازند! صد ساعت سخنرانی، به قدر یک ساعت

حضور شما بُرد علمی ندارد؛ چون شما هستید و حضور دارید. آن سابقه ی روباتهایتان است؛ آن مسابقه ی ریاضی است که در دنیا اوّل شدید؛ آن جذب سرمایه هایتان است؛ آن عناصر بسیار برجسته ی علمی تان است؛ این هم مایه های دینی تان است. الان در این دانشگاه، کانونهای قرآن و دین و کارهای هنری دینی، از بسیاری از دانشگاههای کشور، برجسته تر، زنده تر و فعّال تر مشغولند؛ من هم از بعضی از آنها مطّلعم. پس، به قول بعضیها: «ادلّ الدلیل علی امکان شیء وقوعه»؛ بهترین و رساترین دلیل بر امکان چیزی، این است که خود آن چیز اتّفاق بیفتد.

وقتی ما بحث میکنیم که آیا این فلان چیز ممکن است یا ممکن نیست، بعد میبینیم همین شیئی که درباره ی امکان وقوعش بحث میکنیم، الان در خارج وجود دارد، دیگر بحثها تمام میشود. البته باز هم عدّه ای به بحث ادامه خواهند داد؛ آدمهای بی کار و دنبال بحثهای صرفاً ذهنی، در دنیا کم نیستند. اینجا و آنجا بنشینند و حرف بزنند: «بحث کنیم ببینیم آیا گرایش انقلابی، گرایش دینی و عمل دینی، با پیشرفت علمی سازگار است یا نیست!» خیلی خوب؛ بنشینند تا شب بحث کنند! وجود این دانشگاه و وجود این مجموعه ی علمی در اینجا و وجود شما دانشجویانِ بسیار خوب و عزیز من و آن اساتید بسیار خوبتان، این بحثها را بی فایده و مهمل و بی جا محسوب میکند.⁽¹⁾

تأثیر مثبت دینداری در جامعه ی علمی

اگر ملاحظه کنیم، دینداری برای هرکسی، در هر شهری - در مدیریّتهای کشور و در کارهای اساسی - عامل بسیار مثبتی است؛ عامل بسیار مفید برای نتیجه ی آن کار است. دین که باشد؛ امانت، پرهیزکاری و تقوا هست. دین که باشد، خیانت و کم کاری نیست. دین که باشد، احساس تعهّد و مسؤولیت در همه ی مراحل هست. دین، اینهاست. دین که باشد، کار علمی حتی خالص تر، جانانه تر و بدون چشمداشت به پاداش انجام میگیرد. اتّفاقاً در تاریخ علم هم هر جا کار علمی و تحقیقی، پیشرفتی داشته است، غالباً - رنمیخواهم بگویم عموماً - این طور است؛ مربوط به آن جاهایی است که علم از روی شوق دنبال شده است، نه از روی وظیفه و مزد و پول و اینها. آن دانشمندانی که از روی شوقِ به علم به دنبال تحقیق رفته اند، بیشترین و بزرگ ترین کارها را کرده اند. دین که باشد، احساس مسؤولیت علمی، مسؤولیت تحقیقی و چشمداشت مادّی نداشتن از کار علمی، در انسان بیشتر خواهد بود. دینداری برای جامعه ی علمی یک کشور، چیز خیلی

باارزشی است و بی دینی برای جامعه ی علمی، حقیقتاً ضرر مضاعف است و خیلی بیشتر از بی دینی در عوام مردم، ضرر دارد. خوب؛ اینها چیزهایی است که خیلی هم احتیاج به استدلال ندارد - «قیاساتها معها» ست - لذا از آقایان محترم و خانمها و اساتیدی که هستند، این انتظار و توقّع است که در محیط علم و کلاس درس، این تقیّد وجود داشته باشد. امیدواریم که خداوند متعال، همه ی شما را موفّق و مؤیّد بدارد.⁽¹⁾

فقدان تربیت؛ خسارت عظیم تر در مقایسه با فقدان علم

اما همه ی این ضررهایی که از ندانستن میبریم، در مقابل ضررهایی که از عدم تربیتِ درست میبریم، باز کم و کوچک است. در همان نواحی و زمینه هایی که علم داریم، وقتی که تربیت انسانی و تربیت صحیح نیست، همان برای ما ضربه است. ببینید چه خسارت بزرگی است! انسان زحمت بکشد، یک دانش پیدا کند و این دانش، موجب سقوطش شود! این خسارت خیلی بزرگی است. اینجاست که تربیت، اهمیت پیدا میکند.⁽²⁾

خسارت ناشی از جهالتها

بشر در دورانهای زندگی خود، از جهل خودش خیلی ضرر دیده است؛ هنوز هم همین طور است، چون این مقداری که بشر علم پیدا کرده است، در مقابل آن چیزهایی که نمیداند، خیلی کم و ناچیز است. این را دانشمندان بزرگ گفته اند؛ ما هم از آنها یاد گرفته ایم. دانشمندان معروف دنیا میگویند: دانسته های ما از این عالم وجود و این ساحت عظیم هستی، به اندازه ی یک حلقه است و ما خیلی چیزها را نمیدانیم. واقعِ مطلب هم همین است؛ یعنی آدم که حرفهای آنها را در مورد مناطق نزدیک به ذهن میشنود، میبیند همین طور است، خیلی چیزها را نمیدانند. علم هنوز پیش نرفته است. بشر، چوب جهل را خورده، الان هم میخورد؛ ولیکن آن مقداری که بشر، چوب عدم تربیت را خورده، به مراتب بیشتر از آن مقداری است که چوب جهل را خورده است!

این یک مقایسه ی خیلی روشنی در اختیار ما میگذارد. ببینید انسانها بر اثر ندانستن، جهالت و عدم معرفت، چقدر ضرر کرده اند! همین الان، ما در رفتارهای شخصی، در رفتارهای گروهی و سیاسی مان، بر اثر ندانستنها چقدر اشتباه و چقدر ضرر میکنیم! قرآن

میگوید: «وَ لَوْ کُنْتُ أَعْلَمُ اَلْغَیْبَ لاَسْتَکْثَرْتُ مِنَ اَلْخَیْرِ وَ مٰا مَسَّنِیَ اَلسُّوءُ »⁽¹⁾چقدر غیب در مقابل ما وجود دارد و شهادت ما چقدر کوچک است! غیب در مقابل شهادت است (شهود).⁽²⁾

علم و برنامه ریزی؛ معنای حزب اللّهی بودن

وقتی من کلمه ی حزب اللّهی را بر زبان جاری میکنم، منظورم این است که چنین انسانی میتواند هدفهای بزرگ را ترسیم کند؛ برای آن برنامه ریزی کند و عالمانه پیش برود؛ چون «أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ اَللّٰهِ هُمُ اَلْمُفْلِحُونَ ».⁽³⁾چه کسی مفلح و کامیاب میشود؟ مگر بدون علم و دقت و برنامه ریزی و همّت و بدون خصوصیات والای یک انسان، میشود کامیاب شد؟ مگر دستگاه خدا همین طور بی حساب است؟⁽⁴⁾

تأثیر ملاکهای معنوی در به کارگیری علم و تخصص

به نظر من این حرف (ملاکهای معنوی)، به معنای نفی علم و تجربه و تخصص و فن و این حرفها نیست که بعضی افراد شلوغش میکنند و تا گفته میشود ملاکهای معنوی، ملاکهای ارزشی و ملاکهای خدایی را بیاورید، میگویند اینها با علم مخالفند! نه، اگر این نباشد، علم هم به کار گرفته نمیشود؛ تخصص و تجربه هم به کار گرفته نمیشود. شما که متخصص، عالم، فنی و درس خوانده و باابتکار هستید، اینها را در راهی که برای شخص خودتان منافع محسوسی ندارد، کِی به کار میبرید؟ آن وقت باید یک دلسوزی و اخلاصی در شما باشد. اگر خدای ناکرده این اخلاص و دلسوزی در من و شما نباشد، چرا این تجربه را اینجا به کار ببریم؟ میرویم جایی به کار میبریم که برای خودمان سودی داشته باشد! نتیجه این میشود که چیزی عاید این بخش نمیشود؛ یعنی چیزی عاید دولت و عاید کشور نمیشود. این، اساس قضیه است.⁽⁵⁾

پیشرفت علم بر ایمان دینی می افزاید

هرچه علم پیشرفت کند، پایه های ایمان دینی مستحکمتر خواهد شد. آن روزی که شما به یک ذرّه خاک یا ذرّه سنگ به صورت یک جسم بسیط نگاه میکنید و میگویید خدا

این را خلق کرده، یک نوع ایمان دارید؛ اما آن وقتی که تمام ملکولها و تمام ذرّات و عناصر اتمی موجود در این جسم را مشاهده کردید - نظم آن را، حرکت آن را، مهندسی پیچیده ی آن را، تأثیرات آن را، خواص آن را - و گفتید خدا خالق این است، معرفت و ایمان شما نوع دیگری خواهد بود.

هرچه علم بیشتر پیشرفت کند، هرچه کهکشانها بیشتر شناخته شود، هرچه دریاها و صحراها و ذرّات، بیشتر در زیر دقّت علم قرار گیرد، هرچه نیروهای فشرده در وجود انسان بیشتر شناخته شود؛ ایمان به خدایی که آفریننده و فراهم کننده ی این دستگاه عظیم و پیچیده است، پایگاه مستحکمتری پیدا خواهد کرد. ممکن است بعضی به یک کاغذ فشرده و مچاله شده به صورت یک زایده ی کوچک نگاه کنند؛ اما یکی ممکن است این کاغذ را باز کند، چینهای این کاغذ را برطرف کند، به صورت صفحه ی بزرگی در بیاید؛ بعد خطوطی را که در آن هست، دانه دانه بخواند و کلمات آن را بفهمد. امروز قوای عظیمی را که در وجود محدود انسان هست، علم کشف میکند؛ در سلسله اعصاب، در ذرّات وجود، در تمام ملکولهای سرتاپای اعضا و در مغز؛ که اعتراف میکنند هنوز مغز انسان را به درستی نشناخته اند؛ قوای انسان را نشناخته اند و قدرت تمرکز انسان را به درستی نشناخته اند و ندانسته اند. وقتی انسان اینها را نگاه میکند، ایمانش قوی تر میشود.⁽¹⁾

تأثیر ایمان در پیشرفت علمی

بعضی کسان نگویند که شما همیشه روی ایمان تکیه میکنید و از علم و تجربه غافل میشوید؛ نه، علم و تجربه و پیشرفت علمی را با نیروی ایمان، بیشتر میشود به دست آورد و کسب کرد و بعد آن را به بهترین و نیکوترین وجهی در جای خود به کار برد.⁽²⁾

استفاده از روشهای علمی؛ نشانه ی تدین

مواظب باشید؛ این طور نباشد که ما چون متدیّنیم، دیگر لازم نیست کار علمی و دقیق و حساب شده و بر اساس موازین انجام دهیم؛ نخیر. اگر کسی متدیّن است، یکی از نشانه های تدیّن در محیط کار، همین است که باید از روشهای علمی، دقیق، متین و ریزبینانه استفاده کند، تا ان شاءالله اشتباهات هرچه کمتر شود.⁽³⁾

به کارگیری همه ی استعدادهای انسان و علم آفرینی، نتیجه ی تکیه بر ایمان

بعضی خیال میکنند وقتی گفته میشود تکیه به ایمان و ایثار، معنایش این است که خود را برای فدا شدن آماده کنید؛ نه. تکیه به ایمان و ایثار، معنایش این است که با ایمانی که در دل انسان وجود دارد و با اتّکال و اتّکایی که به خدا هست، همه ی نیروهای انسان به کار بیفتد. این نیروها میتوانند علم بیافرینند، تجربه بیافرینند، تولید کنند و پیچیده ترین صنعتها را به وجود آورند؛ همچنان که به وجود آوردند.⁽¹⁾

لزوم تربیت در کنار تعلیم

فقط علم نیست؛ تربیت کنار علم حتماً هست؛ لذا شما آموزش و پرورشید. امور تربیتیها که از اوّل انقلاب مطرح بود و بنده هم به وزیر محترم سفارش کردم و حالا هم عرض میکنم، باید جدّی گرفته شود. خدا رحمت کند شهید رجایی و شهید باهنر را که عالمانه این بخش را فعّال کردند. نمیشود در همه ی سطوح این بخش را از آموزش و پرورش حذف کرد؛ باید به آن توجّه نمود. حدّاقل نیمی از کار آموزش و پرورش، پرورش و تربیت است. لذا شما میبینید در قرآن وظیفه ی انبیا، تزکیه و تعلیم است. بعضیها از جلو قرار گرفتن «یُزَکِّیهِمْ » در دو آیه ی قرآن بر «یُعَلِّمُهُمُ »، استفاده کرده اند که تزکیه از تعلیم هم بالاتر است. میتواند این طور باشد. حدّاقل این است که تزکیه در کنار تعلیم است؛ «یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ اَلْکِتٰابَ وَ اَلْحِکْمَةَ »؛⁽²⁾آن هم تعلیم کتاب و حکمت، نه تعلیم چیزهای پیش پا افتاده. این در کنار تزکیه است؛ بنابراین تزکیه خیلی والاست. تزکیه، یعنی تربیت.⁽³⁾

ضرورت تعلیم و تزکیه

گنجینه های ملت - یعنی کودکان و نوجوانان و جوانان - در دست شماست؛ هیچ گنجی از این بالاتر نیست. اگر از استعداد اینها در راه پرورش فکری و رشد علمی استفاده نشود؛ یا رشد علمی پیدا کنند، اما از لحاظ انسانی و اخلاقی و تربیتی، انسانهای منحرف و معوجی بار بیایند؛ انسانی بی اعتقاد و بی اعتنای به همه ی موازین اخلاقی باشند؛ نه به ملت، نه به کشور، نه به مردم، نه به اسلام و انقلاب، نه به خدمت گزاران و

مسؤولان کشور و نه به سرنوشت و تاریخشان هیچ اعتنایی نداشته باشند؛ اینها هر چه هم عالم باشند، این علم ارزش منفی دارد؛ یعنی میزان علم هر چه بیشتر شد، ضربه و ضررش هم بیشتر خواهد بود؛ مصداق همان شعر معروف خواهند بود:

چو دزدی با چراغ آید *** گُزیده تر برد کالا

بنابراین، باید برای تربیت دانش آموزان هم خیلی اهمیت قایل شد.⁽¹⁾

پیشرفت علم در گرو حفظ ارزشهای اسلامی از سوی جوانان ایرانی

مناطق فتح نشده در علم و گستره ی داناییهایی که بشر باید به دست بیاورد، هنوز خیلی زیاد است. خیلی چیزها هست که بشر هنوز نمیداند؛ اینها را باید کشف کرد و شما میتوانید همان پیشروانی باشید که اینها را کشف میکنید. البته همان طور که عرض کردم، این روحیه وقتی به وجود خواهد آمد که جوانان ما برای ارزشها و هویّت ملی خودشان - که عنصر اصلی آن، اسلام ناب است - ارزش قایل شوند، والّا از خود تهی شدن و مثل یک ظرف خالی در اختیار دیگران قرار گرفتن، هیچ چیز را حل نمیکند. انجمنهای اسلامی، این مسؤولیت را برعهده دارند که این هویّت ارزشی را برای جوانان حفظ کنند. شما که به عنوان انجمن اسلامی در خارج از کشور تلاش میکنید، در واقع یک خدمت مضاعف انجام میدهید: هم خودتان تحصیل علم میکنید، هم کسانی را که تحصیل علم میکنند، در راه درست و صراط مستقیم حفظ میکنید. این چیز خیلی باارزشی است.⁽²⁾

تأثیر روحیه ی اسلامی بر فراگیری علم

تفکر اسلامی، یک ملت را زنده، بانشاط، پُرامید و پُرتحرّک میکند. به خاطر همین روحیه بود که یک روز دنیای اسلام در قلّه ی علم قرار گرفت. میدانید، در قرنهای سوم و چهارم بعد از ظهور اسلام که به تدریج حرکت علمی در دنیای اسلام شروع شده بود، دنیای اسلام در اوج علم قرار گرفت. آن روز در اروپا و سایر نقاط دنیا در آسیا - شرق آسیا، چین و غیره - در حدّ دنیای اسلام از علم خبری نبود. دنیای اسلام در قلّه ی علم قرار گرفت و این به خاطر همان روحیه ای است که اسلام به انسانها می آموزد.⁽³⁾

بسیج پزشکان؛ اثبات عملی سازگاری علم و دین

حال به سراغ بسیج آمدیم. وقتی بسیج در سطح پزشکان و دارندگان تخصصهای عالی و فوق تخصص آمد، دو معنای برجسته پیدا میکند. یکی از این دو معنا این است که این مجموعه، مجموعه ای متدیّن و پایبند به ایمان و تعهّد دینی هستند، خدا و قیامت و وظیفه ی دینی را در مقابل مسلمانان و مؤمنان و مردم قبول دارند، و علم با این باورهای عمیق و مثمر و کارساز سازگار است. خوب؛ این را دستِکم نمیشود گرفت؛ خیلی مهمّ است. دهها سال و شاید قرنهاست - از قرن هجدهم و نوزدهم میلادی - که تلاش میشود اثبات کنند که علم با دین سازگار نیست؛ هرجا علم هست، دین نیست؛ هرجا دین هست، علم نیست!

شما در ردِّ این مقوله هیچ کار نکرده اید؛ نه کتاب نوشته اید، نه بحث فلسفی کرده اید؛ اما وجود و عمل خودتان نشان داد که نخیر، این فلسفه باطل است. بنابراین، این کار خیلی باارزش است. اینکه در روایت میفرماید: «کونوا دعاة النّاس بغیر السنتکم» ⁽¹⁾حقایق را به وسیله یی غیر از زبان اثبات کنید، این همین کاری است که شما کردید؛ یعنی با وجود خودتان نشان دادید که این کارسازتر و مفیدتر از هر کتاب قطور و بحث فلسفی یی است و نیز نشان دادید که علم و دین نه تنها ناسازگار نیستند، بلکه به هم کمک هم میکنند.⁽²⁾

پیشرفتهای علمی مرهون جوانان مؤمن

پیشرفتها در بخشهای مختلف، غالباً - اگر نگوییم عموماً - مربوط به همین بچه های مؤمن و حزب اللّهی است. در قضیه ی انرژی هسته ای و دیگر قضایای علمی هم همین طور است؛ آن جاهایی که انسان یک برجستگی مشاهده میکند، کار، کار بچه های مؤمن و متوسّل و متوکّل به خدای متعال است.⁽³⁾

وضعیت متفاوت تعامل علم و دین در اروپا و مناطق اسلامی

جنگِ بین دین و علم، ماجرای منطقه ی اسلامی نیست؛ مسأله ی اروپاست. آنها هستند که قرنها به نام دین، با علم مخالفت کردند و به نام علم، با دین مخالفت کردند. معرفت ناقص و ضعیف دینی که در مسیحیّت بود، باید به همین سرنوشت هم دچار میشد. با آن

معرفت دینیِ ضعیف و ناقص، سالها با علم جنگیدند؛ بعد هم علم آمد و ریشه ی بساط معرفت دینی را زد. این ربطی به اسلام ندارد. در منطقه ی اسلامی، علم را اسلام بر پا داشت. شما ببینید شخصیتهای علمی در تاریخ اسلام چه کسانی هستند. اینها، هم عالم بودند - به معنای خاص امروزیِ خود - هم فقیه و حکیم و متکلّم و محدّث بودند. ابن سینا، فارابی، بزرگان فراوان و برجسته های علمی که امروز هم نام آنها در صحیفه ی دانش جدید دنیا ثبت شده، عالم دین هم بودند. در اسلام، دین به علم دعوت کرد و علم به دین.

مفاهیمی که امروز مستکبران دنیا به عنوان پرچمی مزوّرانه و منافقانه در دست گرفته اند - مثل حقوق انسان - حرفهای اسلام است. اسلام است که به حقوق انسان دعوت میکند؛ اسلام است که به حقوق زن در جامعه دعوت میکند؛ اسلام است که به علم و فهم طبیعت و فهم قوانین طبیعت دعوت میکند؛ اسلام است که به ما دستور میدهد اسرار طبیعت را کشف کنیم، آنها را استحصال و در زندگی خود از آنها استفاده نماییم. ایمان دینی است که در همه ی این میدانها به ما روحیه و نشاط میدهد و ما را خستگی ناپذیر میکند.⁽¹⁾

هدف از ترویج علوم طبیعی در اسلام

اسلام میخواهد ملت مسلمان، عمران و استفاده از زمین و طیّبات زمین را به حدّ اعلی و اکثر برساند؛ لذا علم و پیشرفت علمی و کشف زوایا و خبایای عالم طبیعت را ترویج میکند؛ بدون این هم نمیشود.

شما میدانید تا قبل از انقلابِ صنعتی و رنسانس اروپا، اسلام بزرگ ترین قلّه ی علمی را در سطح دنیا به وجود آورد.⁽²⁾

امیرالمومنین (علیه السلام): حفظ دین به وسیله ی دانش

امیرالمومنین (علیه السلام) این دو جمله را خطاب به جوانان فرمود: «یا معشر الفتیان حصّنوا اعراضکم بالادب و دینکم بالعلم» ⁽³⁾شرف و حیثیّت انسانی خود را با ادب، و دین خود را با دانش حفظ کنید. خیلی حرف مهمّی است. دانش، دین را حفظ میکند؛ این منطق اسلام است. حال بگذار یاوه گوهای معاندِ با اسلام دایماً درباره ی اینکه اسلام با علم کنار

نمی آید، حرف بزنند.⁽¹⁾

فرهنگ و دانش ایرانی سرچشمه در دین دارد

البته ملیت ما از اول با اسلام آمیخته بود؛ زبانمان، آدابمان، دانشمان و دانشمندانمان با اسلام آمیخته بودند. در تاریخ میبینید که دانشمندان برجسته و نام آور و ماندگار ما کسانی هستند که دانش دین را در کنار دانشهای معمولی زندگی دارا بودند؛ یعنی همه ی دانشها از مجموعه ی دین برآمده است. البته این به آن معنا نیست که طلاب مدرسه ی دینی این خصوصیت را داشتند؛ نه، جامعه، جامعه ی دینی بود. فرهنگ ما، دانش ما، رفتار ما و سنتهای ما با دین آمیخته است و بسیاری از آنها از دین سرچشمه گرفته است.⁽²⁾

دین؛ سازگار و جهت دهنده ی صحیح علم

در دنیا برای اینکه ثابت کنند که علم ذات سکولار دارد و دانش با ارزشها کاری ندارد، خیلی سعی شد و برایش فلسفه درست کردند؛ استدلال کردند و بحث کردند برای اینکه مفهوم دانش را یک مفهوم مجردِ از ارزشها معرفی کنند؛ درست نقطه ی مقابل کاری که الان شما کرده اید. شما میگویید جهاد دانشگاهی؛ جهاد، یک ارزش است. حقیقت مطلب هم این است که علم و عقل ابزار دو جنبه یی است؛ میتواند در خدمت ارزشها قرار بگیرد، میتواند در خدمت حیوانیت و سَبُعیت قرار بگیرد؛ بستگی به این دارد که مدیریت علم با چه کسی است.

اگر مدیریت علم به دست انسانهای دنیاطلب و قدرت طلب و زراندوز و سلطه طلب بود، همین میشود که امروز شما در دنیا مشاهده میکنید؛ یعنی علم ابزاری برای استعمار، استثمار، تحقیر ملتها، اشغالگری و برای ترویج فحشا، سکس و هروئین خواهد شد. اگر علم نبود، استعمار هم نبود. اروپاییها به برکت علمشان توانستند در دنیا راه بیفتند و ملتها را زیر سلطه ی استعمار بگیرند و به اختلاف مناطق، صد، صدوپنجاه و دویست سال ملتها را عقب نگه دارند و آنها را از سرمایه های مادی خودشان محروم کنند؛ استعدادهای انسانی شان را سرکوب کنند و کشتار به راه بیندازند. وقتی علم در مدیریت انسانهایی قرار گرفت که جز به جنبه های حیوانی زندگی نمی اندیشند، همین خواهد شد.

اما اگر علم به وسیله ی بندگان صالح مدیریت شد، آن وقت خدمت میکند و زیان

نمیرساند. اگر آن کسانی که انرژی هسته ای را کشف کردند، اهل فضیلت و تقوا بودند، اگر آن کسانی که آن را به کار گرفتند، اهل فضیلت بودند و بندگان صالح، هرگز حادثه ی هیروشیما پیش نمی آمد. تا امروز هم که شما نگاه میکنید، میبینید که اینها تا آنجایی که میتوانند، همچنان از این نیروی مخرب استفاده میکنند. این قدرتها توان هسته ایِ ضعیف شده را در جنگ ده، دوازده سال پیش که با عراق داشتند، به کار بردند، در همین حوادث هم از آن استفاده کردند، و در بعضی از مناطق دیگر دنیا هم این سلاح را به کار بردند، که مایه ی قطع نسل و حرث شد؛ «یُهْلِکَ اَلْحَرْثَ وَ اَلنَّسْلَ وَ اَللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ اَلْفَسٰادَ »،⁽¹⁾که منطبق بر آیه ی قرآنی است. انسانها را مقطوع النسل و زمینها را ضایع کردند. سالهای متمادی - خدا میداند - آثار مخرب آن اشعه ی مسموم کننده و نابودکننده را برای ملتها و برای نسلهای آینده باقی گذاشتند. اگر مدیریت علم دست انسانهای صالح باشد، این مسایل پیش نمی آید و علم در خدمت بشریت قرار خواهد گرفت؛ چون این ظرفیت را دارد و میتواند این طور باشد.

بنابراین، اینکه ما بیاییم علم را سکولاریزه کنیم؛ ثابت کنیم که علم نمیتواند با ارزش همراه باشد، یک مغالطه ی بسیار بزرگ و فریب بزرگ برای ذهن انسانهاست؛ نخیر، علم میتواند با ارزش همراه باشد. معنویت اسلامی؛ با حیوانیت، با فساد و با سوءاستفاده ی از علم مشکل دارد، نه با دانش و فناوری و تحقیق. میتواند معنویت همراه با علم باشد و میتواند نتایج دانش و پژوهش در جهت معنویت حرکت کند.⁽²⁾

از نتایج توجه به پیشرفت علم در اسلام

گرچه اسلام، نهضت و حرکت معنوی و اخلاقی بود و هدف اعلای اسلام عبارت است از ساخت انسان متکامل و منطبق با طراز اسلامی، لکن بدون شک، پیشرفت علم و پیشرفت و اعتلای اقتصادی جزو هدفهای اسلامی است؛ لذا شما ملاحظه میکنید که در تمدن اسلامی، اسلام در یکی از فقیرترین و عقب مانده ترین نقاط دنیا ظهور کرد؛ اما هنوز پنجاه سال از عمر آن نگذشته بود که بیش از پنجاه درصد از دنیای متمدن آن روز در زیر پرچم اسلام قرار گرفت و هنوز بیش از دو قرن از عمر این تمدن نگذشته بود که دنیای بزرگ اسلامی در آن روز، قله ی تمدن بشری از لحاظ علم و انواع دانش و پیشرفتهای مدنی و اقتصادی شد؛ این نبود مگر به برکت تعالیم اسلام.⁽³⁾

جهان بینی اسلام؛ مشوّق علم و مخالف مبانی نامعتبر علوم انسانی غرب

در جهان بینی ما، علم از دل دین میجوشد و بهترین مشوق علم، دین است. دینی که ما میشناسیم، جهان بینی دینی یی که ما از قرآن میگیریم، تصویری که ما از آفرینش و از انسان و از ماوراءالطبیعه و از توحید و از مشیت الهی و از تقدیر و قضا و قدر داریم، با علم سازگار است؛ لذا تولیدکننده و تشویق کننده ی علم است. نمونه اش را شما در تاریخ نگاه کنید؛ ببینید حرکت علمی در قرون اولیه ی اسلام بر اثر تشویق اسلام آنچنان اوج گرفت که تا آن روز در دنیا بی سابقه بود - در همه ی زمینه ها - و علم و دین با هم آمیخته و ممزوج بود و دانش و تحقیق و فن در حد خود پیشرفت کرد. پایه و مبنای علوم انسانی یی که امروز در غرب مطرح است، از اقتصاد و جامعه شناسی و مدیریت و انواع و اقسام رشته های علوم انسانی، بر مبنای یک معرفت ضددینی و غیردینی و نامعتبر از نظر کسانی است که به معرفت والا و توحیدیِ اسلامی رسیده باشند. ما در این زمینه ها باید کار کنیم.⁽¹⁾

شاخص معنویت در پیشرفتهای علمی و فناوری

در همین کارهای فنیِ بسیار مهم و فناوریهای بسیار دقیق و حساس، در شمار بهترین عناصر، بچه های متدین و مذهبی و حزب اللّهی هستند؛ بچه هایی که وقتی به پیشرفتی دست پیدا میکنند، در همان کارگاه به سجده می افتند و خدا را شکر میکنند؛ اینها مهم است. با شاخص معنویت و با انگشت اشاره ی اسلام، میتوان به این هدف بزرگ امیدوار بود و آن را دنبال کرد و به آن رسید. یک ملت مایه یی از عزم را برای این کار دارد؛ اما یک مجموعه ی دانشجویی مایه ی غلیظتری از عزم را میتواند داشته باشد.⁽²⁾

ایمان؛ جهت دهنده ی علم

اینکه گفتند علم با دین میسازد یا نمیسازد، این ندیدن منطقه ی نفوذ علم و دین است؛ اینها هر کدام یک منطقه ی نفوذی دارند؛ تلفیق اینها، این است که علم - یعنی این سلاح - را ایمان - یعنی آن به کار برنده - میگیرد و جهتش را مشخص میکند؛ با این سلاح میشود بهترین و بدترین آدمها را هدف قرار داد؛ منتها تا این سلاح دست که باشد؟ این سلاح «علم» است و «ایمان» جهت آن را مشخص میکند.⁽³⁾

ایمان؛ پشتوانه حرکت علمی تحول ساز در ملت

کننده ی کار شماها هستید؛ الحمدلله هم همت دارید، هم استعداد دارید، هم شوق و ذوق دارید؛ پشتوانه ی این حرکت شما هم «ایمان» است. این را بدانید که کلید علمی که گفتم میتواند یک ملت را متحول کند، با ایمان به دست می آید؛ با ایمان نگه داشته میشود؛ با ایمان به کار می افتد. ایمان قوی، یک چنین نقشی میتواند داشته باشد. با ایمان، همه ی کارها آسان تر انجام میشود تا بدون ایمان. الحمدلله هم ایمان دارید، هم انگیزه و همت و تصمیم و عزم راسخ دارید، هم توانایی استعداد و فکر دارید. شما باید این کار را بکنید؛ باید این کار پیش برود.⁽¹⁾

فتح قله های علم به برکت اسلام

ما ارزشهای اسلامی را مایه ی عزت ملی خودمان میدانیم؛ ما این ارزشها را موجب رشد استعدادها در ملتمان میدانیم. ما به برکت اسلام، به حول و قوه ی الهی خواهیم توانست با سرعتی بیش از سرعت متعارف و معمول، قله های علم را بالا برویم و این قله ها را فتح کنیم. ما بر ضعفی که در سالیان متمادی بر ما تحمیل شده است، فایق خواهیم آمد و خودمان را قوی خواهیم کرد.⁽²⁾

پیشرفت علمی کشور؛ مرهون روحیه و معرفت اسلامی

اگر میبینید جوانهای ما در میدانهای علمی و عرصه های علمی به پیش میتازند و با یک تصاعد هندسی همین طور جلو و پیش میروند - خوشبختانه روزبه روز دامنه ی پیشرفت علمی در کشور ما گسترده تر میشود - این به برکت همین اقلّ قلیل اسلامی است که ما در جامعه مان داریم. هر چه ما بتوانیم دامنه ی معرفت اسلامی، روحیه ی اسلامی و فهم اسلامی را توسعه بدهیم، این دستاوردها بیشتر و بیشتر و بیشتر خواهد شد و برای کشورهای دیگر هم الگو خواهد شد.⁽³⁾

اصرار بر دینداری توأم با کار علمی

و من اصرارم بر این است که هر وقت ما برای پیشرفت علم کار میکنیم، این را فراموش نکنید که علم و دین توأمان اند. علم مجرد از دین و دور از دین، ولو در گام اول

در کوتاه مدت کشوری را به یک نقطه ای از افتخار هم برساند، اما در بلندمدت برای بشریت زیانبار است؛ کما اینکه دارید میبینید که زیانبار است.⁽¹⁾

اثرات علمِ در راه خدا

علم را باید با دین همراه دانست. علم را برای خدا و در راه خدا باید تحصیل کرد و به کار گرفت. این، جزو تعالیمِ اولیه ی ما باید باشد؛ در همه جا.

و توفیقات این علم هم بیشتر است؛ این را به شما عرض بکنم. نگویند اگر علم را مقدس کردیم و با دین همراه کردیم و مؤمن کاری درآوردیم، دیگر پیشرفت نمیکند؛ نخیر، الان همین خود جهاد دانشگاهی شما، همین مجموعه کارهای شما - که به وسیله ی عناصر مؤمن این همه کار بزرگ انجام گرفته - نشان دهنده ی این است که علم وقتی با ایمان همراه باشد، توفیقاتش هم بیشتر خواهد بود.⁽²⁾

نیاز دنیای فکر و اندیشه به علم و حکمت اسلامی

امروز حقاً و انصافاً در دنیای فکر و اندیشه - حالا آنهایی که با فکر و اندیشه سر و کار ندارند، با آنها کاری نداریم - یک خلأ و سؤال در دنیای غرب وجود دارد؛ این خلأ را دیگر پاسخهای لیبرال دموکراسی نمیتواند پر کند، کما اینکه سوسیالیزم نتوانست پر کند. این خلأ را یک منطق انسانی و معنوی میتواند پر کند، که این در اختیار اسلام است.

از مرحوم دکتر زریاب که هم دانشگاهیِ مسلطِ خوبی بود، هم طلبه ی خوبی بود - ایشان دوره ی طلبگی خوبی را گذرانده بود و با علوم اسلامی آشنا بود و شاگرد امام بود - یکی از دوستانمان نقل میکرد - من خودم از ایشان نشنیدم - که یک فرصت مطالعاتی در اواخر عمرش گرفته بود و رفته بود اروپا، بعد که برگشته بود، گفته بود امروز آن چیزی که من در محیطهای عملیِ دانشگاههای اروپا مشاهده کردم، نیاز به ملاصدرا و شیخ انصاری است. شیخ انصاری کارش در حقوق است، فقه است؛ ملاصدرا حکمت الهی است. میگوید من میبینم امروز اینها تشنه ی ملاصدرا و شیخ انصاری اند.

این برداشتِ یک استاد غرب شناسِ زبان دانِ مسلط به چند زبان اروپایی است که سالها هم در آنجاها زندگی کرده و درس خوانده بود و با علوم اسلامی هم آشنا بود. این، برداشت اوست، که برداشت درستی است.⁽³⁾

مواجهه ی معنویت و مادیت در عرصه های اجتماعی

بحث عظیم مواجهه ی نیروهای مردمیِ متکی به معنویت با نیروهای مادیِ متکی به زور و تهدید، یک بحث بسیار مهم و جدیدی است که باید در مباحث علوم اجتماعی و روان شناسی ملتها و روان شناسی اجتماعی مورد توجه قرار بگیرد؛ این کاملاً مغفولٌ عنه است.

ملتی مثل ملت ما که نه بمب اتم دارد، نه از لحاظ علمی به او فرصت داده شده در طول صد سال که همپای پیشروان قافله ی علمی حرکت کند و مواقع زیادی عقب مانده، هم از لحاظ ثروتها به پای آن کشورهای ثروتمند نمیرسد؛ اما در عین حال این کشور و این ملت توانسته است توطئه های مجموعه ی کشورهای قدرتمندِ برخوردار از سلاح و تکنولوژی و ثروت مادی و رسانه ای را در مهم ترین میدانها به عقب نشینی وادار کند و شکست بدهد. این علتش چیست؟ این در خور تأمل و تدقیق است. این را باید دانشمندان علوم سیاسی و علوم اجتماعی تحلیل کنند؛ ببینند نقش این معنویتها چگونه خود را نشان میدهد، که امروز در ایران نشان داده. لذا نگاه به این صحنه، نگاه عبرت آموز و درس آموزی است.⁽¹⁾

تدین؛ مایه ی پیشرفت و مدد الهی

یک عنصر دیگری که باز با جوانها باید در میان گذاشت، مسأله ی تدین است. جوانهای عزیز! تدین، رعایت دینی، در حد وسع و امکان، این مایه ی توجهات الهی است؛ مایه ی توفیقات انسانی است؛ مایه ی پیشرفت است؛ این را دست کم نگیرید. من میخواهم بگویم شما اگر فلان فرمول ریاضی، یا فلان عنصر شیمیایی، یا فلان اختراع را به وجود می آورید یا کشف میکنید و پیدا میکنید و حل میکنید، در همان حال توجه تان به خدا، به شما کمک خواهد کرد. اولاً، خدای متعال مدد میکند شما را؛ کارها دست خداست.

شاید گفته باشم من، آن روزی که همین مسأله ی سلولهای بنیادی را جوانهای ما داشتند دنبال میکردند و کشف میکردند، خدا رحمت کند مرحوم مهندس کاظمی، رییس این مؤسسه ی رویان، آمده بود با همان جمع پیش من گزارش میداد. گفت من تلفن کردم که ببینم مهندس جوانی که مشغول تعقیب این قضیه بود، کار را به کجا رسانده - چون مثلاً دیروز گفته بود که فردا کار را تمام میکنیم - خانمش بود، گوشی را برداشت و گفت آقای مهندس آن نقطه ی آخر را توانسته پیدا کند و افتاده به سجده، دارد گریه

میکند. وقتی مرحوم مهندس کاظمی این قضیه را میگفت، هم خودش گریه اش گرفت، هم آن جوان که در مجلس بود، گریه اش گرفت. بنا کردند گریه کردن. نقش معنویت را دست کم نباید گرفت.⁽¹⁾

نقش علمیِ بسیج

نقش بسیج، منحصر به معرکه ی جنگ و عرصه ی نبرد نیست؛... در هر جایی که اسلام به آن نیازمند است و جمهوری اسلامی نسبت به آن احساس نیاز میکند، نیروی بسیج میتواند در آنجا حضور پیدا کند؛ همچنانی که خوشبختانه در عرصه ی علم و تحصیل دانش، جوانان بسیجی، میبینیم و میشنویم که رتبه های بسیار خوب و برجستگیهایی را کسب کردند و از خودشان نشان دادند.⁽²⁾

پیشرفتِ علمی جوانان بسیجی

جوانان پر شورِ ما هم در عرصه های مختلف رشد پیدا کرده اند. امروز در میان مردم ما، جوانان بسیجیِ ما در میدانهای علم، در میدانهای تجربه، در میدانهای فناوریهای دشوار پیشرفت کرده اند.⁽³⁾

اهمیت پرورش در کنار آموزش

نکته ی بعدی که او هم اهمیت دارد، اهمیت دادن به نظام پرورش در مجموعه ی آموزش و پرورش است. عده یی بر اثر بی توجهی به نظام پرورش، آن بنایی را که اول انقلاب گذاشته شده بود، از مجموعه ی آموزش و پرورش کنار زدند، به تدریج کمرنگ کردند و تقریباً میشود گفت حذف کردند. شما حالا به این مسأله معتقدید. این را اجرایی کنید؛ عملیاتی کنید. پرورش اگر از آموزش مهم تر نباشد، کمتر نیست. آن لوح سفید و آماده یی که ذهن کودک ما و دانش آموز ماست، فقط با خطخط کردن و عدد و رقم روی او نوشتن، درست نمیشود؛ ساختن لازم دارد. این ساختن، پرورش است. باید به مسأله ی پرورش و جریان پرورش - به هر شکلی که آن را بتوانند انجام بدهند؛ در مورد شکلش ما اظهار نظری نمیکنیم - اهمیت داده شود؛ در کتاب درسی، در انتخاب معلم، در تربیت معلم، در خود سازماندهی.

و هر چه آموزش و پرورش بتواند از گسترش کمّی پرهیز کند - چه در سازمان، چه در نیروی انسانی - بهتر است؛ چون گسترش کمّی آموزش و پرورش، امروز در درجه ی اولِ اولویت نیست؛ گسترش کیفی مهم است. نیازها برآورده شود؛ آن مقداری که نیاز به معلم و به مدرسه هست، تأمین شود. درجه ی اول، گسترش کیفی باشد؛ بالا بردن ارتقای رتبه ی معلمان از لحاظ آمادگی، تجربه، دانش، فرهنگ؛ این چیزهایی است که در آموزش و پرورش مهم است.⁽¹⁾

تربیت اخلاقی؛ زمینه ساز آموختن دانش

در حدیثی نبی مکرم اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود: «انّ العقل عقال من الجهل» ؛... بعد میفرماید: «والنّفس کمثل اخبث الدّواب، فان لم تعقل حارت» ؛⁽²⁾

... - بعد که عقل را بیان میکند - میفرماید که آن وقت از عقل، حلم به وجود آمد؛ از حلم، علم به وجود آمد. ترتیب این مسایل را انسان توجه کند: عقل، اول حلم را به وجود می آورد؛ حالت بردباری را، حالت تحمل را. این حالت بردباری وقتی بود، زمینه برای آموختن دانش، افزودن بر معلومات خود - شخص و جامعه - فراهم خواهد آمد؛ یعنی علم در مرتبه ی بعد از حلم است. حلم، اخلاق است. در آیه ی قرآن هم «یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ اَلْکِتٰابَ وَ اَلْحِکْمَةَ »، تزکیه را جلوتر می آورد. این، تربیت اخلاقی است.⁽³⁾

یک عنصر اصلی در پژوهشهای علمی

اینکه گفته شد: «عنصر معنویت دینی را، نه معنویت فارغ از دین و جدای از دین - که اساساً معنویت نیست، توهم است - را یک عنصر اصلی در حرکت علمی و پژوهش علمی قرار بدهیم» - که یکی از خانمها اینجا بیان کردند - کاملاً درست است. این یکی از آن نقاط اساسی است که باید به آن توجه کرد. اگر این شد، آن اخلاقی شدن جامعه هم - که این جوان عزیزِ اخیر طرح توقع کردند که این توقع ماست و بارها این توقع را تکرار میکنیم - تحقق پیدا خواهد کرد؛ چون با شعار که نمیشود پیش رفت؛ باید حرکت کرد؛ باید رفت در جهت آن هدفی که ترسیم شده.⁽⁴⁾

فصل سوم: سابقه ی شکوهمند علم در میان مسلمین

قرون وسطا؛ اروپا در تاریکی، اسلام بر قله ی علم

بعد از آنکه راه معلومات و علوم روز غربی در ایران باز شد، دستهای خیانتکار و غافل، کاری کردند که این ملت عقب بماند و پیشرفت نکند. سالها و بلکه قرنهای متمادی، ملت ما در اوج قله ی علم بود و در هیچ جای دنیا در آن دوران، این قدر علوم درخشش نداشت. شما شنیده اید که قرون وسطا، قرون تاریکی و ظلمات است. امروز هم اروپاییها وقتی میخواهند مردمی را تخطئه کنند، میگویند اینها قرون وسطایی هستند! قرون وسطا، یعنی قرنهای جهالت و ظلمات ملتهای اروپایی. درست همزمان با این قرون، قرون درخشش دانش در ایران و کشورهای اسلامی است. ابن سینا و ابوریحان بیرونی» و محمّدبن زکریای رازی و عمرخیام - منجم و ریاضیدان بزرگ - و بزرگ ترین ادبا و بزرگ ترین علمای ما در علوم طبیعی و بزرگ ترین ریاضیدانها و منجمان و پزشکهای ما که امروز آثار علمی آنها در دنیا مطرح است، همزمان با قرون وسطا زندگی میکرده اند.

بله، قرون وسطا، قرون ظلمات و تاریکی برای اروپاییهاست و قرون درخشش دانش برای ما مسلمانها میباشد. اروپاییها، این حقیقت را کتمان میکنند و مورخان غربی، آن را به زبان نمی آورند و ما هم عادت و باور کرده ایم!⁽¹⁾

ثمرات مبارزه با بی سوادی در صدر اسلام

آن وقتی که در دنیا خبری از علم و سواد و درس و مشق و نشانه های تعلیم و تعلّم وجود نداشت، اسلام و قرآن ما با «اقرأ» شروع کرد و به قلم و نوشته سوگند خورد و اسیر جنگی را در مقابل یاد دادن چند کلمه آزاد کرد. این، متعلق به چهارده قرن پیش است. همان کارهای اسلام و نبیّمکرم ما (صلی الله علیه وآله وسلم) موجب شد که جامعه ی امّیِ عرب - امّی،

یعنی بی سواد؛ «هُوَ اَلَّذِی بَعَثَ فِی اَلْأُمِّیِّینَ »⁽¹⁾- در زمانی که اروپای امروز هیچ خبری از علم و دانش نداشتند، دارنده ی بزرگ ترین دانشگاهها و بزرگ ترین دانشمندان و فارابی ها و ابن سیناها و محمّدبن زکریاها و ابوریحان ها و دیگران و دیگران شود. یعنی در صدر اسلام، مبارزه ی با بی سوادی و تحریص و تحریض به علم و دانش، جامعه ی اسلامی را حدود هفت، هشت قرن از همه ی دنیای متمدنِ آن روز جلوتر برد. البته بعد ما رجعت کردیم، مسلمانان تنبلی کردند و کار ما به اینجا رسید؛ ولی حالا میتوانیم دوباره شروع کنیم. دوباره انقلاب شد، دوباره اسلام سر کار آمد و حالا دیگر بی سوادی معنی ندارد.⁽²⁾

پایگاه عظیم دانش بشری در صدر اسلام

اکنون اینجا - مکه و مدینه - پایگاه وحی و محل نزول برکات الهی است بر جماعتی مؤمن و مقاوم، که به برکت ایمان و عمل به آیات الهی، توانستند از خاک مذلتی که بر آن آرامیده بودند، برخاسته و قد علم کرده و آزادی شایسته ی انسان را برای خود تدارک دیده و پرچم آزادی بشریت و نجات انسان از سلطه ی امپراتوریهای زر و زور آن دوران را برافرازند و با نور معرفتی که از قرآن سرچشمه میگرفت، پایگاه عظیم دانش بشری را پدید آورند و خود، قرنها بر منبر بلند علم و معرفت بشری قرار گیرند و سخاوتمندانه به همه ی بشریت بیاموزند و گرانبهاترین آثار علمی را طی قرنهای متمادی پدید آورند و سرنوشت جهان بشریت را با علم و سیاست و فرهنگ خود رقم بزنند.

اینها همه از برکات تعالیم خالص اسلام و حکومت الهی در عهد پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) و برهه یی از صدر اسلام بود، که علی رغم تسلط و رشد شجره ی خبیثه ی حکومتهای سلطنتی و رجعت از دوران توحیدی، باز تا قرنها ثمرات خود را به مسلمین میچشانید و آنان و همه ی بشریت را کامیاب میکرد.⁽³⁾

مقایسه ی زمامداری علم توسط مسلمین و غیر مسلمین

مسلمانها در قرون وسطا و قبل از قرون وسطا و بعد از قرون وسطا، در علم و فلسفه و فقه و آداب زندگی، فرهنگ مترقّی و پیشرفته ای داشتند. بسیاری از عواملی که دنیا را به فرهنگ کنونی و دانش کنونی اش رسانده، به مسلمانها مربوط است. نکته ی مهم این است که مسلمین، در دورانی که از لحاظ علمی جلو بودند، دیگران را تحقیر نکردند و

مانع از دسترسی آنها به علم نشدند و علم را در انحصار خودشان قرار ندادند. این سفره ی گسترده ی علمی مسلمانها در تاریخ بود که شرق و غرب عالم از آن استفاده میکردند.

مسلمانها دنیا را به دو بخش کاملاً متمایز تقسیم نکرده بودند. لکن میبینیم که غیر مسلمین، وقتی زمام علم را به دست گرفتند، همه ی این کارها را انجام دادند: دیگران را تحقیر کردند؛ دیگران را نسبت به گذشته های خودشان دچار فراموشی کردند؛ به طوری که امروز، در بسیاری از کشورهای اسلامی، مسلمین از گذشته ی خودشان خبر ندارند. نتیجه این کار، این شده است که امید به دست یافتن به مدارج بالای علمی را هم از آنها سلب کرده اند. گویا کشورهای اسلامی و جوامع مسلمین، استعداد و توانایی دستیابی به مدارج علمی را ندارند!⁽¹⁾

اهتمام اسلام به علم و فلسفه ی آن

یک وسیله لازم است که ما از آن استفاده کنیم و راه بیفتیم؛ یک بینش لازم است که ما بدانیم به کجا باید راه بیفتیم. از کجا و به کجا، از کدام طرف؟ از کدام راه و به کدام هدف؟ این هر دو، برای زندگی انسانها لازم است. آن، دنیاست؛ این، آخرت است. این دو اگر با هم جمع شدند، «سَعَدالدّنیا والاخرة؛ حَصَل الدّنیا والاخرة» میشود؛ یعنی کسی که هم دنیا دارد؛ هم آخرت دارد. یعنی یک انسان خوشبخت؛ یعنی یک زندگی سعادتمند؛ یعنی همانی که انبیا آن را خواسته اند. لذا میبینید پیغمبر اکرم دین آورد، همان جهت گیری را آورد، بر معنویّات تکیه کرد؛ اما پی درپی، ابزار مادّی را هم به دست مردم داد. جاهایی را خودش، مباشرتاً علم را - یعنی علم زندگی و علم مربوط به اداره ی امور زندگی را - به دست مردم داد. یک جا هم که کار پیچیده تر میشد و محتاج تخصّص بود، آنها را امر کرد که بروید علم یاد بگیرید، بروید بینش پیدا کنید، بروید به اشیا نگاه کنید.

در قرآن و سنّت نبیّ اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم)، راه کشف کردن، دیدن و پیدا کردن یاد داده شده است. لذا شما میبینید که هر کدام از این دو قسمت، در جوامع اسلامیِ صدر اوّل، یک اوج و شکوه دارد. در بخش دنیایی هم، به برکت اسلام، آنها قلّه ی دانش بشری شدند. این را که دیگر بنا نیست امروز غربیها سلب کنند. خاطره ی تاریخی از ملل مسلمان، که دیگر جای انکار نیست. اگر این دوتا، یعنی دنیا و آخرت، با هم جمع شوند، این خواهد شد که گفتیم. اما اگر هر کدام از این دو گرفته شود، اشکالی به وجود می آید.⁽²⁾

اسلام؛ تمدن ساز برتر

مگر یک تمدّن عظیم، همین طوری از یک کویر میجوشد؟! مگر چنین چیزی ممکن است؟! اما در مورد اسلام، چنین شد. عدّه ای که حتّی سوادِ خواندن نداشتند؛ چه رسد به اینکه سواد داشتن، به خواندن کتابهای گوناگون و به پیدا کردن نظر علمی منتهی شود و بعد این نظر علمی در مسابقه بین نظرات علمیِ بشر رتبه ی بالاتر را پیدا کند، تمدّنی عظیم را پی ریزی کردند.

چطور ممکن است که ملت و جامعه ای این راهها را طی کند و بعد از آنکه نظرات علمی او در همه ی مسایل بر نظرات علمی مدرن درجه ی یک دنیا تسلّط پیدا کرد، به سودِ خود، تمدنهای دیگر را حذف کند و تمدّن منحصر گردد؟! ملت عربستان، نه تنها نظرات علمی برجسته تری نداشت، بلکه اصلاً نظر علمی نداشت؛ اصلاً علم و سواد نداشت. آن گاه، چنین جمعیتی، در طول ده سال حیات مبارک پیغمبر، بعد از هجرت و در دوران حکومت، پایه های مدنیّتی را چید که آن مدنیّت چند صد سال دنیا را اداره کرد و تمام مدنیّتهای دنیا را تحت تأثیر قرار داد.

در آن قرون - قرون سوم و چهارم و پنجم و ششم میلادی - تمدّن غربی تمدّن برتر بود؛ تمدّن شرقی منقرض شده بود و تمدّن ایرانی هم در واقع چیزی نبود. ولی میبینیم که تمدّن اسلامی، آن تمدّن برترِ غربی را از بین برد. بدین معنا که تمدّن غربی در مقابل این تمدّن منقرض شد؛ مثل ستاره که با آمدن خورشید دیگر نور ندارد، یا مثل یک طبیب ابتداییِ تجربی که با آمدن یک متخصّص درجه ی اوّل با چند عنوان دکترای فوق تخصّص، اصلاً پُررویی است که بگوید: «کسی به من مراجعه کند.» وقتی که تمدّن اسلامی آمد، چنین شد.⁽¹⁾

مجاهدت خالصانه؛ عامل غلبه ی تمدن اسلامی

جوهر تمدّن اسلامی، از درون خودش بود. البته تمدّن زنده، از دیگران هم استفاده میکند. سؤال این است که این دنیای آباد؛ این به کار گرفتن علم؛ این کشف حقایق درجه یک عالم وجود - همین عالم مادّه - که به وسیله ی مسلمین به وجود آمد؛ این استخدام اندیشه ها و فکرها و ذهنها و فعّالیتهای عظیم علمی و به وجود آوردن دانشگاههای عظیم آن روز در مقیاس جهانی؛ پدید آوردن دهها کشور ثروتمند و مقتدر در آن روزگار و یک قدرت سیاسی بی نظیر در طول تاریخ، از کجا به وجود آمد؟ شما در طول تاریخ، قدرتی را جز قدرت سیاسی اسلام سراغ ندارید که از قلب اروپا تا قلب شبه قارّه، یک کشور واحد شده باشد و قدرت ماندگاری بر آن حکومت کند!

دوران قرون وسطای اروپا، دوران جهالت و بدبختی برای اروپاست. اروپاییها قرون وسطا را «دوران سیاهی و تاریکی» مینامند. همان قرون وسطایی که در اروپا تاریکی و سیاهی بود، دوران تشعشع علم در کشورهای اسلامی، از جمله ایران است. اصلاً درباره ی قرن چهارم هجری - که دوران تشعشع علم است - کتابها نوشته و تحقیقها کرده اند. چنان قدرت سیاسی، چنان قدرت علمی، چنان دنیاآرایی، چنان کشورداری و چنان استخدام تمام نیروهای زنده و سازنده و فعّال بشری، بر اثر چه چیز به وجود آمد؟ بر اثر تعالیم اسلام. مسأله، فقط این است.

اسلام یک درس را به مسلمین تعلیم کرد و آن درس، هر روز که در بین مسلمین باشد، نتیجه اش درخشش و تلألؤ و علوّ معنوی و مادّی است. آن درس، درس مجاهدتِ خالصانه و مخلصانه است. هرجا که مجاهدت خالصانه و مخلصانه باشد، نتیجه اش درخشش و تلألؤ خواهد بود. منتها مجاهدت خالصانه و مخلصانه، ممکن است برای خدا انجام گیرد، ممکن هم هست برای غیرِ خدا انجام گیرد. اگر برای خدا انجام گرفت؛ همیشگی، ماندگار و زایل ناشدنی است؛ اما اگر برای غیرِ خدا انجام گرفت، ماندگار نیست. ممکن است یکی عاشق کسی باشد، خالص و مخلص برای او حرکتی را انجام دهد؛ یا عاشق میهنِ خود باشد، خالص و مخلص برای میهنش حرکتی را انجام دهد. اینها ماندگار نیست و تا وقتی است که این هیجان و احساس در او باشد. به مجرّد اینکه احساس او یک ذرّه سرد شد، چشمش باز میشود و به خود میگوید که آیا من بروم بمیرم، تا فلان کس بخورد، گردنش کلفت شود؟! اما اگر برای خدا باشد، این طور نیست. هرقدر دقّت عقلانی انسان بیشتر شد، مجاهدتش بیشتر خواهد شد. برای اینکه میداند «مٰا عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَ مٰا عِنْدَ اَللّٰهِ بٰاقٍ »⁽¹⁾آنچه که برای خدا دادیم، میماند.⁽²⁾

تاریخ پرچمداری مسلمین در علم

هنوز بیش از دو قرن از رحلت پیغمبر نگذشته بود که پرچم علم در دنیای اسلام با مرکزیّت منطقه ی عربی برافراشته شد. علم از آنِ آنها نبود. مسلمانان خبری از علم نداشتند، اما علم را جذب کردند؛ زیرا پیغمبر فرموده بود: «اطلبوا العلم ولو بالصّین» ⁽³⁾اگر لازم بود، آن طرف دنیا هم برای فراگیری علم بروید. مسلمانان، علم را کسب کردند و

آن را در میان خود پرورش دادند. در قرنهای چهارم و پنجم هجری، زمانی که حکومت اسلامی در جنوب اروپا - اسپانیای امروز - تشکیل شده بود، برترین دانشگاهها در اروپا - در اندلس آن روز - واقع بود. «پیر روسو» در کتاب «تاریخ علوم» مینویسد: تاجری به قصد آنکه پسرش را برای تحصیل به دانشگاهی بفرستد، با استادی مشورت کرد. استاد گفت: اگر میخواهی پسرت، چهار عمل اصلی را یاد بگیرد، همه ی دانشگاههای فرانسه و منطقه ی میانی اروپا به خوبی به او یاد خواهند داد؛ اما اگر میخواهی دانشی بالاتر از چهار عمل اصلی کسب کند، باید او را به دانشگاههای اسلامی اندلس بفرستی! غربیها این مطلب را نوشته اند. کتابِ «تاریخ علوم» نوشته ی «پیر روسو» به تاریخ علوم منهای گرایشهای مذهبی میپردازد. بنابراین، پرچم علم توسّط مسلمانان برافراشته شد. پس ایمانِ بدون علم مفید نیست.⁽¹⁾

سانسور درخشش علمی تاریخی مسلمانان توسط مورّخان غربی

قرنهای سوم و چهارم هجری و پس از آن، مزیّن به تمدّنی آنچنان مشعشع است که پس از هزار سال، هنوز برکات علمی و فرهنگی آن را در مدنیّت کنونی جهان، میتوان به وضوح دید. اگر چه مورّخان غربی به هنگام حکایت تاریخ علم و تمدّن، این رستاخیز عظیم و بی سابقه ی علم و فرهنگ و تمدّن را یکسره در بوته ی اجمال و اهمال مینهند و سرگذشت علم را از یونان و رم باستان، یکسره به رنسانس متصل میکنند! گویی علم و تمدّن، هزار سال مرده بود و یکباره در رنسانس تولّد یافت! لیکن حقیقت آن است که قرون وسطا، فقط برای غرب و اروپا دوران تاریکی و جهالت و وحشت بود، ولی برای دنیای اسلام با گستره ای چندین برابر اروپا - یعنی از اندلس تا چین - دوران تشعشع و بیداری و عروج علمی شمرده میشد.⁽²⁾

معرفت شفاف و بی ابهام از خطوط اصلی نظام نبوی

پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) نظامی را به وجود آورد که خطوط اصلی آن چند چیز بود. من در میان این خطوط اصلی، چهار چیز را عمده یافتم: اوّل، معرفت شفّاف و بی ابهام؛ معرفت نسبت به دین، معرفت نسبت به احکام، معرفت نسبت به جامعه، معرفت نسبت به تکلیف، معرفت نسبت به خدا، معرفت نسبت به پیامبر، معرفت نسبت به طبیعت. همین معرفت بود که به علم و علم اندوزی منتهی شد و جامعه ی اسلامی را در قرن چهارم

هجری به اوج تمدّن علمی رساند. پیامبر نمیگذاشت ابهام باشد. در این زمینه، آیات عجیبی از قرآن هست که مجال نیست الان عرض کنم. در هر جایی که ابهامی به وجود می آمد، یک آیه نازل میشد تا ابهام را برطرف کند.

خطّ اصلی دوم، عدالت مطلق و بی اغماض بود. سوم، عبودیّت کامل و بی شریک در مقابل پروردگار؛ چهارم، عشق و عاطفه ی جوشان.⁽¹⁾

منشأ پیشرفت علمی و مدنی مسلمین

مسلمانان صدر اسلام توانستند از مفهوم بعثت و حقیقتِ بعثت استفاده کنند و این نور درخشنده را به سراسر دنیای آن روز بپراکنند و انسانهای زیادی را به راه راست هدایت نمایند و به حقیقت عبودیّت بکشانند. بعد از آن، در برهه ای از تاریخ توانستند آنچنان مدنیّت و عظمت و دانشی در عالم پدید آورند که هنوز هم از ورای دیوارهای بلند تاریخ و فواصل طولانی تاریخ، تلألوی آن دیده میشود و دنیا متنعّم به نعم آن پیشرفت علمی و صنعتی و فکری و معرفتی و مدنی است. در همه ی اعصار هم هر وقت مسلمانان توانستند از اسلام بهره ی مناسب خودشان را بگیرند، خوشبخت شدند. هر انسانی که توانست به قدر ظرفیت خود بهره ببرد، خود را سعادتمند کرده است.⁽²⁾

شکوفایی علم و تمدن، در قرون اولیه ی اسلام

روزگاری مسلمانان در جنوب اروپا و در اسپانیا تا جنوب فرانسه، کشوری اسلامی به وجود آوردند. این کشور مهد تمدّن شد و علم در اروپا از همان تمدّن اندلسیِ قرون اوّلیه ی اسلام شکوفا گردید. شکوفایی علم در آن سرزمین، داستانهایی دارد و خودِ غربیها نیز به آن معترفند. البته اکنون سعی میکنند این ورق را از تاریخ علم حذف و نام مسلمانان را به کلّی پاک کنند؛ اما خودِ آنها، این تاریخ را ثبت کرده اند و البته در تواریخ ما هم ثبت شده است.⁽³⁾

درک حکمتهای عمیق الهی

این حکمتهای عمیقی که در نهج البلاغه است، در کلمات قصار امیرالمؤمنین هست، همه ی ما نمیتوانیم درک کنیم؛ فرزانگان بزرگ و صاحبان عقل و علم ژرف هستند که

اینها را درک میکنند.⁽¹⁾

هنر اسلام در ایجاد جهان علمی

اسلام ظرفیتش خیلی زیاد است. قله هایی که اسلام جلو ما قرار میدهد، خیلی برتر از اینهاست. باید این قله ها را طی کنیم؛ باید به این قله ها برسیم. اسلام توانست یک ملت را که از تمدن بویی نبرده بودند و با علوم و دانشهای بشری هیچ رابطه یی نداشتند، اینها را در رأس قله ی دانش جهانی قرار دهد، که همه ی دنیای بشری از دانش اینها، از معرفت اینها، از نوشته های اینها، از تفکرات و اندیشه های اینها بهره مند شوند. این هنر اسلام است. ما مسلمانها بودیم که خودمان را از این قله پرتاب کردیم پایین؛ ما بودیم که اشتباه کردیم، تن دادیم به ضعفها و ذلتها، که امروز دنیای اسلام عقب مانده است.

ما میتوانیم دوباره این راه را پیش بگیریم و پیش برویم. «ذٰلِکَ بِأَنَّ اَللّٰهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَهٰا عَلیٰ قَوْمٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ ».⁽²⁾همان اندازه که ما در خودمان تغییر ایجاد کردیم، پیش رفتیم؛ خدای متعال ما را جلو برد باز هم بایستی این حرکت ادامه پیدا کند.⁽³⁾

اسلام؛ دینی جامع

اسلام که دین معنویت است، دین علم هم هست. جامعه ی اسلامی در قرنهای چهارم و پنجم هجری پیشرفته ترین جوامع بشری در زمان خودشان بودند. مفاخر علمی ما در آن دوران، همچنان مثل ستاره در آسمان دانش، بعد از گذشت هزار سال میدرخشند؛ اما به دلایل خاص خود، ما رکود داشتیم؛ تنزل داشتیم.⁽⁴⁾

انتشار علم و حکمت در خطبه ی فدک

آنچه در زندگی ظاهری آن بزرگوار وجود دارد، از یک سو علم و حکمت و معرفت است، که حتّی در خطبه ای مثل خطبه ی فدکیه ی معروفِ آن بزرگوار که هم شیعه آن را نقل کرده است، هم اهل سنت لااقل بعضی از فقرات آن را نقل کرده اند - بعضی هم همه ی آن خطبه را نقل کرده اند - وقتی نگاه میکنید در حمد و ثنای این خطبه، در مقدمات این خطبه، میبینید یکپارچه حکمت و معرفت از زبان درربار آن بزرگوار در

فضا منتشر شده و امروز بحمداللَّه برای ما باقی مانده - در آنچنان موقعیتی که بحث تعلیم نبود، خطابِ مربوط به علم و معرفت نبود؛ در واقع یک محاجه ی سیاسی بود - در عالی ترین سطحی که برای ما قابل درک است، در این خطبه ی مبارکه، معارف الهی و معارف اسلامی ذکر شده است.⁽¹⁾

فصل چهارم: وضعیت تأسف بار امروز و ضرورت تحرک علمی مسلمین

خسران عظیم کشورهای اسلامی

امروزه غالب کشورهای اسلامی، پس از دهها سال که جیب کمپانیها و دولتهای غربی از منابع آنها پُر شده، هنوز در وادی عقب ماندگی سرگردانند و هنوز محتاج صنعت و علم و کالای غربی و هنوز در عالم سیاست، طفیلی و پیرو ناگزیر آنان. این، همان خسران عظیمی است که از روز اول بر اثر عدم توجه به اصل بنیادین اسلام - یعنی توحید اسلامی - پیش آمده و هرچه زمان پیش تر رفته و علم کامل تر شده و دولتها و کشورهایی را مجهزتر کرده، کشورهای اسلامی ناتوان تر، وابسته تر، کم جرأت تر و بی ابتکارتر شده اند.⁽¹⁾

تجهیز دنیای اسلام، مد نظر مراکز علمی و صنعتی باشد

این جوانان ما که امروز در مراکز فنی و صنعتی و علمی حضور دارند، باید بدانند که ایران را آنها باید بسازند. در یک دید وسیع تر، دنیای اسلام را مورد نظر قرار بدهید. چرا دنیای اسلام باید این قدر ضعیف و محتاج باشد؟ چرا باید همه چیزش، گدایی شده ی از در خانه ی دشمنانش باشد؟ امروز بعضی از کشورهای پولدار اسلامی پول میدهند و میوه و سبزیِ خوردنشان را هم با هواپیما از کشورهای اروپایی می آورند! ماشین آلات که به جای خود، بندرسازی که به جای خود، اکتشافات که به جای خود؛ چرا باید این طور باشد؟! مگر ملت اسلام چه چیزی کم دارد؟

امروز بیش از یک میلیارد نفوس مسلمان در دنیا هست؛ آن هم در این کشورهای حساسی که ما مسلمانان داریم. امروز بخش عظیمی از دنیا، زیر پای فرزندان اسلام است. با این همه منابع غنی، و با این موقعیت جغرافیایی، آیا باز هم بایستی امریکا و انگلیس و

این گونه دولتها بر این کشورها حکومت کنند؟! مسلمانان باید بیدار بشوند؛ بین خودشان مثل یک خانواده، از علم و صنعت و منابع و پول یکدیگر استفاده کنند و در مقابل دشمن جهانی، یک جبهه ی قوی تشکیل بدهند.⁽¹⁾

ایجاد حرکت علمی در جهان اسلام با تکیه بر ذخایر علمی گذشته

اگر مسلمین بخواهند خودشان را نجات دهند، باید به گذشته ی علمی خودشان تکیه کنند. ما مسلمانها استعداد علمی داریم. گذشته ی ما این را نشان میدهد. ما میگوییم که باید یک حرکت خوش بینانه و امیدوارانه ی علمی در دنیای اسلام به وجود آید. باید یک حرکت علمی در داخل کشورهای اسلامی به وجود آوریم، و اینکه بزرگداشت شخصیتهایی مانند شیخ مفید و بزرگانی از این قبیل در دستور کارمان قرار میگیرد، برای احیای همین روحیه در بین مسلمین است.

ما در دنیای اسلام، شخصیتهای بزرگ فراوانی را داریم. شرق تا غرب اسلام پُر است از این گونه شخصیتها. اسم ابن سینا و ابن رشد، روزگاری فضای فلسفه ی غرب را فرا گرفته بود. ابن سینا کجاست؟ ابن رشد کجاست؟ منتهای شرق و منتهای غرب؛ اما هر دو اسلامی، و هر دو ذخیره ی اسلامند. البته ما بعد از ابن سینا و ابن رشد و امثال اینها هم شخصیتهای بسیار برجسته ای داریم؛ اما غربیها آنها را کتمان کردند.⁽²⁾

ضرورت تفهیم وجوب تحصیل علم

اگر میبینید مسلمین از کاروان علم و دانش عقب مانده اند، علّت این است که به آنها تفهیم نشده است که تحصیل علم و آنچه برای زندگی انسان لازم است، برای آنها واجب است.⁽³⁾

حرکت به سمت اوج علمی؛ یک وظیفه ی اسلامی

کار شما پیشرفت علمی و پیگیری عقلانیت علمی است؛ این کاری است مطلوب اسلام و مورد نظر و مورد تحریص و تحریض اسلام. ما به عنوان مسلمان و مؤمنِ به این آیین، وظیفه داریم کار علمی و رسیدن به اوج علمی را، هم در حرکت فردی خودمان و هم در برنامه ریزی جمعی کشور دنبال کنیم؛ این وظیفه است. نگاه به این قضیه، باید به

این شکل باشد.⁽¹⁾

علت عقب ماندگی مسلمانان از کاروان علم

اگر جوامع مسلمان از کاروان علم و سازندگی و ابتکار عقب ماندند، به خاطر این است که به دستور اسلامی عمل نکردند.⁽²⁾

عقب ماندگی علمی و فناوری مسلمانان، نتیجه ی بی تقوایی

واقع قضیه هم همین طور است. امروز ملتهای مسلمان در مقابل زورگویی قدرتهای جهانی حرفی برای گفتن ندارند؛ نه علم لازمی، نه فناوری پیشرفته یی، نه در زمینه های گوناگون سیاسی مهارتی؛ چرا؟ چرا ما عقب ماندیم؟ چون تقوا را از دست دادیم. این همان شدتهایی است که با تقوا برطرف میشود.⁽³⁾

اتحاد جهان اسلام؛ مقدمه ی پیشرفت علمی

امروز به نظر ما مهم ترین مسأله ی دنیای اسلام، مسأله ی اتحاد است. اگر این اتحاد انجام شد، ما پیشرفت علمی هم میتوانیم پیدا کنیم؛ پیشرفت سیاسی هم میتوانیم پیدا کنیم.⁽⁴⁾

تمسک دنیای اسلام به معارف دینی برای پیشرفت علمی و معنوی

دنیای اسلام، امروز میتواند با تمسک به شریعت اسلامی و معارف اسلامی، پیشتاز بشریت به سوی تعالی و کمال باشد. دنیا، امروز آماده ی تحرک امت اسلامی است. پیشرفتهای علمی بشر - در عمده ترین بخشِ آن، اخلاق و معنویت و روح دینی به زاویه و به حاشیه رانده شده است - و دانش بشری و نگاه نوِ انسان به حقایق طبیعی عالم، میتواند دستمایه ای برای حرکت امت اسلامی باشد. معارف اسلامی در اختیار دنیای اسلام است؛ سیره ی پیغمبر، کلام پیغمبر، از همه بالاتر، «قرآن کریم» در اختیار دنیای اسلام است و دنیای اسلام میتواند حرکت کند.

امروز دنیای اسلامی باید برای عزت خود تلاش کند؛ برای استقلال خود تلاش کند؛ برای پیشرفت علمی و قدرت معنوی خود، یعنی تمسک به دین و توکل به

خدا و یقین به کمک خدا تلاش کند. «و عداتک لعبادک منجزّه» .⁽¹⁾این وعده ی الهی است؛ وعده ی منجزّ الهی است که «وَ لَیَنْصُرَنَّ اَللّٰهُ مَنْ یَنْصُرُهُ ».⁽²⁾با اعتماد به این وعده، وارد میدان تحرک و عمل بشوند. این عمل، فقط تفنگ دست گرفتن نیست؛ این عمل، عمل فکری است، عمل عقلانی است، عمل علمی است، عمل اجتماعی است، عمل سیاسی است؛ همه برای خدا و همه در راه اتحاد دنیای اسلام.⁽³⁾

عقب ماندگی در علم و فناوری

ما خیلی عقب ماندگی داریم. دنیای اسلام خیلی عقب ماندگی دارد. در میدان علم و فناوری باید جلو برویم.⁽⁴⁾

حقوق اسلامی در عصر کنونی

ما امروز در دنیای اسلام مواجهیم با ضربات متوالی که از سوی قدرتها بر پیکره ی نه یک کشور و یک ملت، بلکه بر پیکره ی امت اسلامی دارد وارد میشود. یک مورد همین قضای اسلامی و حقوق اسلامی است. اسلام قوانین قضاییِ پیشرفته و متعالی یی دارد؛ حقوق اسلام جزو راقی ترین و پیشرفته ترین حقوق دنیاست؛ این را همه کس میتوانند ببینند. نگاه کنیم به آنچه که علمای اسلام در بلاد مختلف در طول این قرنها درباره ی مسایل حقوقی اسلام، مسایل جزایی اسلام در مجموعه ی مسایل قضایی، در مسایل مربوط به آیین دادرسی تدوین کردند.

اینها را وقتی نگاه کنیم، میبینیم یک مجموعه ی بسیار ارزشمند است. ما اگر در دنیای اسلام بر این مجموعه در طول این سالهای متمادی متمرکز میشدیم، میتوانستیم با توجه به قانون تحول و پیشرفت، آنها را روز به روز راقی تر کنیم؛ ولی این اتفاق در دنیای اسلام نیفتاد. قدرت و قهر استعماری همچنان که در مسایل سیاسی و اقتصادی بر امت اسلامی غلبه کرد، در مسایل فرهنگی و در مسایل حقوقی هم سلطه و غلبه ی خودش را بر کشورهای اسلامی و ملتهای اسلامی اعمال کرد و قضای ما شد یک قضای فرنگی، غربی؛ بدون دلیل. اینها دردها و مشکلات دنیای اسلام است.⁽⁵⁾

فصل پنجم: جامعه ی مطلوب اسلامی

پرچمداری جامعه ی اسلامی

مسؤولان کشور حرکت بکنند. جامعه ی اسلامی، ان شاءالله باید پرچمدار علم و صنعت و پیشرفت و آزادی و معنویت و عبودیت الهی و دین و باورهای دینی در همه ی دنیا باشد.⁽¹⁾

مشخصات جامعه ی مطلوب اسلامی

سازندگی کشور و آبادسازی این سرزمین پُربرکت و مستعد و جبران عقب ماندگیهای تأسف باری که در دوران حکومت طواغیت، بر این ملت بااستعداد تحمیل شده است، یکی از هدفهای اصلی جمهوری اسلامی است.

گسترش دانش و تحقیق و رشد علمی و شکوفایی استعدادهای انسانی و گسترش آگاهی و معرفت عمومی، یکی دیگر از نقاط اساسی انقلاب است. جامعه ی مطلوب اسلام، جامعه یی است که در آن، گنجینه های فکر و ذهن انسانها - که گرانبهاترین ثروت ملی هرجامعه یی است - استخراج و به کار گرفته شود؛ بی سوادی ریشه کن گردد؛ مدارس، دربرگیرنده ی همه ی کودکان و نونهالان؛ دانشگاهها و حوزه های علمیه، پُررونق؛ مراکز تحقیق، فعال و پیشرو؛ کتاب، همه جا و نزد همه کس رایج؛ مطبوعات، پُرمغز و آگاهی بخش؛ دانشمندان و اساتید، بانشاط و پُرانگیزه؛ مبتکران و نوآوران و نویسندگان و هنرمندان، دلگرم و فیض بخش باشند.

فاصله ی امروزین ما با وضعی که مطلوب و مقبول اسلام میباشد، فاصله یی زیاد، اما پیمودنی است. ایران اسلامی باید ثابت کند که امروز هم پرورشگاه نبوغها و استعدادهای علمی منحصربه فرد است و دو قرن سلطه ی استبداد و استعمار، نتوانسته است جوهر ذاتی این ملت را نابود کند. اگر در دو قرن گذشته، تسلط استعمار و استبداد، مانع

شکوفایی استعدادها شده، امروز در دوران آزادی و بیداری ملت و به برکت انقلاب اسلامی، باید عقب ماندگی جبران شود.⁽¹⁾

مسلمانان رو به پیشرفت علمی، دیگران رو به گذشته

ببینید قرآن چقدر به علم و نظر کردن و تدبر کردن و از گذشته درس گرفتن تکیه میکند؛ ما که مسلمان و انقلابی هستیم، ما که پیشاهنگ حرکت نوین عالم هستیم، باید بهتر از دیگران این دانش را بلد باشیم. دیگران مرتجع اند، دیگران عقب افتاده اند، دیگران رو به گذشته دارند؛ به ظاهر و به زرق وبرقشان نگاه نکنید. دیگران اسیر شهوتند، اسیر کوچک ترین انگیزه های بشری اند؛ پیشرو شمایید، پیشقراول شمایید، نوآور شمایید، پیام جدید را شما برای دنیا دارید. در عرصه ی هر دانشی که بشود و بتوان - از جمله، دانش نظامی و فنون نظامی گری و روشهای نوین سازماندهی نظامی - شما باید بهترین را داشته باشید.⁽²⁾

نکوهش کتمان و انحصار علم

در روایات در باب تعلیم، این معنا زیاد تکرار شده است. عالمی که علم خود را کتمان میکند، لعنت شده است! این فقط مخصوص علم دین نیست، که البته حساب جداگانه و اهمیت ویژه ای دارد. پزشکی که علم خود را کتمان کند و به شاگردانش تعلیم ندهد؛ مهندسی که علم خود را کتمان کند؛ کارگر خبره ای که تجربه و علم خود را کتمان کند و در انحصار خویش قرار دهد؛ و هر کس دیگر که علم خود را کتمان کند، لعنت شده است؛ مگر وقتی که ارایه ی علم و افشای مطلب علمی، به طور عام مفسده ای داشته باشد. به هر حال باید محیط جامعه، محیط تعلیم و تعلّم و یاد گرفتن و یاد دادن شود. مسأله این است.⁽³⁾

معنویت بدون پیشرفت علمی؛ انحرافی بزرگ

آن طرف قضیه هم همین طور است؛ یعنی اگر جامعه ای، فقط به جنبه های معنوی بپردازد و از علوم غافل بماند؛ از پیشرفت علمی، از کشفیّات علمی، از نوآوریهای علمی، از تحصیل علم میان فرزندان میهن، از ساختن انسانهایی که بتوانند زندگی را به شکل

متناسب با نیازهای بشر درآورند - با سهولت و سرعتی که امروز دنیا طلب میکند و نیازمند آن است - غافل بماند، باز یک بال دیگرش شکسته است. خیال نکنید که اسلام طرفدار این است که همه چیز منحصر بشود در مسایل روحی و معنوی و نظر به مادیّات نباشد! نه! این انحراف، همان اندازه بزرگ است که آن انحرافِ اوّل. اسلام، انزوا از دنیا و زندگی را، به صورتی بسیار روشن رد کرده است.⁽¹⁾

علم و کار؛ لازمه ی یکدیگر

علم بی کار، همان علم بی عمل است. «العالم بلاعمل، کالشّجر بلا ثمر» درختی روییده است؛ مظهر قدرت الهی است؛ امّا میوه ندارد. از آن طرف هم «المتعبِّد بغیر علم کحمار الطاحونة» .⁽²⁾وقتی کسی بدون علم کار کند، اگر چه آن کار عبادت خدا باشد، باز هم فایده ای ندارد؛ مثل حرکت دَوَرانی، کسی بدون پیشرفت، دور خودش چرخ میخورد. کشور، هم به علم و هم به کار احتیاج دارد. خدای متعال هم، هر دو اینها را حسنه قرار داده و برای آنها اجر و ثواب معیّن کرده است.⁽³⁾

وابستگی کمال بشر به علم و تلاش

پراکندن علم و فراهم کردن کار هم مثلِ نماز و خواندن قرآن، عبادت است. این، چیز کمی نیست. چرا خدای متعال یاد دادن و کار کردن را برای بشر موجب ثواب قرار داده است؟ العیاذبالله، کارهای خدا که گزاف نیست! این، بدین خاطر است که آن کمالی که خدای متعال میخواهد بشر در دوران زندگی به آن نایل شود، از جمله به علم و کار بستگی دارد. جامعه و مردم بی کار، یا کم کار، بد کار، بی علم و بی سواد، نمیتوانند آنچنان که باید، خودشان را به مراحل کمال بشری برسانند. زندگی دنیایشان هدر خواهد رفت. در علم کامل و شاملِ حقِ متعال عزّوجل، این معنا روشن است.⁽⁴⁾

تمدن قرآنی؛ پیشرفت علمی در کنار تعالی معنوی

دنیایی که با تعلیمات ارزشمند پیامبران الهی و با آیات نورانی خدای متعال، برای بشر آراسته و منوّر شده است، دنیای شایسته ی انسان است؛ دنیایی که در آن، هم آبادی و رفاه

و پیشرفت علمی و پیشرفت صنعتی هست و هم اقتدار سیاسی و تعالی معنوی وجود دارد؛ دنیایی که در آن، انسانها کنار یکدیگر احساس آرامش و امنیت و اطمینان میکنند و انسانیت در آن شکوفاست؛ چیزی که در دنیای ساخته ی تمدن مادّی وجود ندارد؛ چون در دنیای مادّیگری، انسانها مثل گرگها باید از هم بترسند. ملت ایران مصمّم است که چنین دنیایی را هم از جنبه ی مادّی و هم از جنبه ی معنوی، برای خود به وجود آوَرد و بسازد. این، یک مبارزه ی طولانی و بلند مدّت است.

امروز بحمدالله کاروان علم و تمدّن اسلامی - تمدّنی که میتواند به دنیا خدمت کند - در این کشور به راه افتاده است.⁽¹⁾

پیشرفت در دو رکن «تعلیم و تربیت» و «کار و ابتکار»

معلّم، مظهر علم است؛ کارگر، مظهر عمل است. بنابراین، روز معلّم و روز کارگر، یعنی روز علم و عمل. قوام جامعه هم به علم و عمل است. اگر ما بتوانیم در میان خودمان، این دو رکن - یعنی علم و عمل، تعلیم و تربیت و کار و ابتکار - را توسعه دهیم و در این دو زمینه، پیشرفتی محسوس در کشور به وجود آوریم - که بحمدالله امروز تا حدود زیادی هم شده است - حرکت کشور به سمت هدفها سریع خواهد شد، مشکلات برطرف خواهد گردید و آن چیزی که انقلاب عظیم ما برای ایران اسلامی ترسیم کرده است، نزدیک خواهد شد. لذا این دو رکن، مهم است. کسانی که نماینده ی این دو رکن هستند - یعنی جامعه ی معلم کشور و مجموعه ی تعلیم و تربیت از یک طرف، و جامعه ی کارگری کشور و مجموعه ی مربوط به کار و ابتکار و تولید و حرکت صنعتی و کشاورزی و غیره از جانب دیگر - برای کشور بسیار حایز اهمیت اند.⁽²⁾

ارتقای علمی و استخراج امکانات طبیعت؛ خواسته ی اسلام

اسلام نمیگوید دنیا را آباد نکنید، دنبال علم نروید، دنبال شناختن سنتهای الهی در طبیعت نروید؛ نه. اسلام به عکس، راهنمایِ به دانش و تعقّل است.

اسلام سطح جامعه را از لحاظ فکری و علمی بالا میبرد. از انسان میخواهد که زمین را بسازد، آباد کند و امکانها و استعدادهایی را که خداوند متعال در این عالم گذاشته است - در باد و خاک و خورشید و آب و سایر امکاناتی که خدای متعال در

مجموعه ی کائنات به ودیعت نهاده - استخراج کند و در اختیار خویش و همنوع خویش قرار دهد.⁽¹⁾

ضرورت ارایه ی الگوی علم و ایمان

ما میخواهیم نسل نمونه ای را به دنیا ارایه دهیم که عملاً ثابت کند میتوان دنبال دانش رفت و دانش را کسب کرد و از ودایع الهی در عالم وجود و در وجود خود انسان حداکثر بهره برداری را کرد و متدیّن و پایبند به ارزشهای اخلاقی و معنوی هم بود.

اگر جمهوری اسلامی و نظام اسلامی بتواند - ولو با گذشت سی سال، چهل سال، پنجاه سال - به دنیا نشان دهد که دانشمند و معتقد به دانش و طالب علم و به کار برنده ی علم، چنانکه متدیّن و معتقد به ارزشهای دینی و اخلاقی باشد، میتواند این برکات را برای بشر به وجود آورد، میدانید چه تبلیغ بزرگی برای اسلام خواهد بود؛ چه دریچه ی فَرَجی به روی بشر باز خواهد شد و بشریت چطور احساس امنیت خواهد کرد؟ اگر نظام اسلامی بر این کار همّت گماشته باشد، چه کسانی باید این را در میدان و صحنه ی عمل تحقّق بخشند؟ شما جوانان.⁽²⁾

نیاز به معنویت و اخلاق در کنار پیشرفتهای علمی

ما میخواهیم دنیایی داشته باشیم که هم از علم و معرفت و دانش و فناوری و پیشرفتهای علمی و اکتشافات و کشف کردن دنیاهای جدید در دل این طبیعت برخوردار باشد، هم فقر معنوی و اخلاقی نداشته باشد. امروز متأسفانه کشور ما از لحاظ علمی، عقب است. بر اثر بد عمل کردن حکومتها در طول دویست سال گذشته - تا دوران انقلاب - ما دچار عقب ماندگی هستیم. حال بر فرض که این عقب ماندگی برطرف شد و مثل کشورهای پیشرفته ی علمیِ امروز دنیا شدیم؛ آن مقوله و آن کمبود دیگر، اهمیت و خسارتش از این کمتر نیست. چنانکه جامعه ای داشته باشیم از لحاظ علمی پیشرفته، اما دچار تبعیض و فساد اخلاق، دچار حیرت و فقر اخلاقی شدید، دچار فراموشی معنویت و چسبیدن به شهوات زندگی - همین حالتی که امروز غرب دچار آن است - این بسیار خسارت بزرگ و ضرر عمده ای است.⁽³⁾

اگر جوانها بخواهند در این راه، خوب حرکت کنند، این قرآنی که شما دارید، میشود

«مشعل». اینجاست که میشود نقش قرآنی بودن را فهمید. شما تیزهوشها، شما بااستعدادها و شما جوانهای پیشرفته، باید این مشعل را در دستتان نگه دارید. در واقع باید مشعل قرآن را در دلتان نگه دارید و درس بخوانید، فکر کنید، کار کنید، به فکر راههای جدید باشید، به فکر گشودن سرزمینهای ناگشوده در علم، در معرفت، در پیشرفت، در صنعت و در همه چیز باشید. فقر علمی کشور را با تلاش خودتان برطرف کنید؛ فقر تحقیقات را برطرف کنید و همه اینها را همراه با قرآن طی کنید. این میشود آن ایده آل. این است که من به جوانها بسیار امیدوارم و به جوانهایی که با قرآن و معارف اسلامی آشنا هستند، به مراتب امیدوارترم.⁽¹⁾

سه رکن اساسی اسلام، در پرورش جوان

«موجود مطلوب اسلام»، عالم بی عمل نیست؛ عالم بی دین و دیندارِ بی اخلاق نیست. بعضی کسان هستند که ظواهر دینی هم دارند، ولی هیچ اخلاق اسلامی ندارند! به ظواهر اسلامی هم عمل میکنند، نماز هم میخوانند، روزه هم میگیرند؛ اما یک ذرّه خیرخواهی، گذشت، احسان، همدردی و همکاری در آنها نیست!

دینداری هم که با اخلاق باشد، اما با علم و ابتکار و جوشش و اینها سروکار نداشته باشد، فایده ای ندارد. بایستی شما علم، عمل و اخلاق - این سه رکن اساسی - را در این جوان، پرورش دهید. البته مقداری مربوط است به برنامه ریزان که آنها چه برنامه ای، چه کتابی، چه درسی و چه بحثی را فراهم کنند؛ اما بخشی هم مربوط به شما - مدیر آموزش و پرورش - است. در این بخش، شما هستید که اشراف دارید؛ نگاه میکنید، معلم را میشناسید، رییس دبیرستان را میشناسید، مسؤول پرورشی را میشناسید، دانش آموز را میشناسید و کارهایی از شما برمی آید.⁽²⁾

ضرورت ایمان در کنار کار علمی

البته در مقابله با تهدیدهای امنیت ملی، با روشهای علمی و الکترونیکی و ارتباطات و غیره، بدون شک باید کار علمی بکنید. بدون کار علمی و بدون تلاش علمی نمیشود ایستاد. اما آن چیزی که مثل یک کمربند، دور این مجموعه را گرفته؛ مثل یک حصار امنیت، این ملت را حفظ کرده؛ ایمان این ملت است. این کمربند را هرچه ممکن است،

باید محکمتر کرد.⁽¹⁾

استفاده ی بهینه از دانش در زمان ظهور

دوره ی ظهور، دوره ای است که بشریّت میتواند نفس راحتی بکشد؛ میتواند راه خدا را طی کند؛ میتواند از همه ی استعدادهای موجود در عالم طبیعت و در وجود انسان به شکل بهینه استفاده کند. امروز از امکانات بشر استفاده ی بهینه نمیشود؛ استعدادها ضایع و نابود میشود؛ استعدادهای طبیعی هم همین طور. همه ی این پدیده هایی که شما میبینید علیه محیط زیست و در آلوده سازی محیط زیست وجود دارد، ناشی از بد استفاده کردن از امکانات طبیعی است. بشر در این راه افتاده است و پیش میرود؛ اما این راه درستی نیست؛ راه منحصری نیست. راه دانش، راههای فراوانی است. بشر میتواند در سایه ی نظام الهی آن راه را بیابد و طی کند.⁽²⁾

پیشرفت علمی و صنعتی در کنار تعالی روحی و معنوی

تعالیِ یک کشور با فقر و احتیاج او نمیسازد؛ به همین دلیل است که ما میگوییم باید به صنعت و پژوهش بپردازیم؛ اما مردم تنها به این احتیاج ندارند؛ به معنویت و هدایت الهی و باقی ماندن در صراط مستقیم الهی هم احتیاج دارند؛ والّا اگر این نشد، خیلی حدّت و هنر بکنیم، مثل آن کشوری خواهیم شد که از لحاظ صنعتی یک قدم جلوتر از ماست، اما باز دنباله رو کشورهای صنعتی پیشرفته است.

ما که دنبال این نیستیم؛ هدف ما این است که نظامی به وجود آوریم، همان طوری که اسلام برای ما ترسیم کرده است؛ یعنی نظامی که انسان در آن سعادتمند است و سعادت انسان متوقّف به تعالی معنوی و روحی اوست؛ همچنان که متوقف بر تعالی علمی و گشایش دست او از لحاظ زندگی مادی - فقیر نبودن، محتاج نبودن و دنباله رو دیگران نبودن - نیز هست. ما که نمیخواهیم خودمان را در نظام ظالمانه ی امروز سلطه ی جهانی غرق کنیم. بنابراین، اگر این را به معنای حقیقی کلمه و از بن دندان قبول داریم، باید در همه ی کارهایی که در بخش شما - چه بخش مجلس و چه بخش دولتی آن - اتفاق می افتد، به این جنبه ی معنوی و ارزشی حتماً توجه شود و مطلقاً نباید اجازه دهید که در این زمینه بی توجهی صورت بگیرد.⁽³⁾

دنیای مطلوب اسلام، در گرو پیشرفت علمی

ما امروز احتیاج داریم روحیه ای را که بحمدالله در کشور ما به وجود آمده، حفظ کنیم؛ با مفاهیم اسلامی درست آشنا شویم؛ ارزشهای اسلامی را پاسداری کنیم و علم را برای ساختن دنیایی که اسلام برای ما تصویر کرده، به کار گیریم. دنیایی را که اسلام برای مسلمین پیش بینی کرده، بدون علم نمیشود به دست آورد. آیه ی «لِیُظْهِرَهُ عَلَی اَلدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ اَلْمُشْرِکُونَ »⁽¹⁾که دو جا در قرآن تکرار شده، یعنی غلبه ی فرهنگی بر همه ی دنیا و به دست گرفتن زمام هدایت همه ی مردم عالم و هدایت آنها به سمت نور و معنویّت و تکامل الهی. رسیدن به این هدف بزرگ، جز با کسب علم امکان پذیر نیست؛ یعنی با جاهل ماندن و بی سواد ماندن و درجا زدن از لحاظ علمی و همیشه محتاج و نیازمند و سائل به کفِ تولید کنندگان علم بودن، امکان ندارد به آن هدفها رسید؛ بنابراین باید تولید علم کرد.⁽²⁾

پایه گذاری تمدن معنوی در مقابل تمدن غرب

اگر این کشور توانست در میدانهای تحرک و پیشرفت مادی به موفقیتهایی دست پیدا کند؛ اگر توانست علم و فناوری و صنعت پیدا کند؛ اگر توانست یک سیاست بین المللی و یک دیپلماسی قوی پیدا کند؛ اگر توانست اقتصاد جامعه را سر و سامان دهد؛ اگر توانست از منابع عظیم ثروت در زیر زمین و روی زمین، اعم از معدن و کشاورزی و امثال اینها استفاده کند؛ اگر توانست از سرزمین وسیع و متنوع ایران و موقعیت مهم سوق الجیشی آن استفاده کند؛ و خلاصه، اگر توانست با معیارهای پیشرفت جهانی و مدنی، خودش را همراه کند؛ این اولین کشور و دولتی خواهد بود که توانسته است پیشرفت مادی را در زیر روشنیِ چراغ برافروخته ی فضیلت و معنویت به دست آورد. این میشود یک تمدن جدید؛ این در تاریخ کم سابقه است و در مقابل تمدن غربی یک پدیده ی به شدت هشدار دهنده است.⁽³⁾

مغز و عمق حرکت یک ملّت

شمایی که اینجا نشسته اید، میتوانید یک روز پُر سر و صداترین و مهم ترین اختراعات دنیا را به بشریت ارایه کنید و ملتِ خود را جلو ببرید. یک ملت فقط با های وهوی و سر

و صدا نمیتواند کارش را پیش ببرد. البته سر و صدا و های وهوی هم لازم است، اما باید مغز و عمق داشته باشد؛ مغز و عمقش هم دو چیز بیشتر نیست؛ یکی ایمان، یکی علم؛ این دو را باید داشته باشد. علم بی ایمان کار را پیش نمیبرد - یعنی مشکلات فراوان جنبی درست میکند - ایمانِ بی علم هم همین طور.⁽¹⁾

تشویق اسلام به تشکیل جامعه ی پیشرفته ی علمی

جامعه یی که در آن، پیشرفت علمی و عملی، پیشرفت فناوری و پیشرفت دنیاییِ مردم وجود داشته باشد؛ اسلام این را برای پیروان خود میپسندد. تشویق اسلام به علم و عمل و تلاش و فعالیت، از همین جهت است. سنت الهی بر این قرار گرفته است که هر ملتی تلاش و کار کند، بدون تردید نتیجه ی آن را خواهد دید.⁽²⁾

جامعه ی مطلوب اسلام

اسلام جامعه یی را میخواهد که در آن علم بجوشد و بر پایه ی علم، همه ی بنیانهای اجتماعی نوسازی شود و پیش برود.⁽³⁾

تمدن علمی؛ نتیجه ی عمل به اسلام واقعی

کشور اسلامی یعنی کشوری که اسلامِ حیات بخش، اسلامِ نشاطآور، اسلامِ تحرک آفرین، اسلامِ بدون کج اندیشی و تحجر و انحراف، اسلامِ بدون التقاط، اسلامِ شجاعت بخش به انسانها، و اسلامِ هدایت کننده ی انسانها به سوی علم و دانش بر آن حاکم است؛ اسلامی که با همان شکلی که در قرن اولِ اسلامی به آن عمل شد، توانست یک مجموعه ی پراکنده را به اوج تمدن تاریخی و جهانی برساند و تمدن و دانش او بر دنیا سیطره پیدا کند. سیطره و تسلط علمی، به دنبال خود عزت سیاسی هم می آورد؛ رفاه اقتصادی هم می آورد، فضایل اخلاقی؛ هم می آورد، اگر کشور به معنای واقعی کلمه اسلامی شود.⁽⁴⁾

علم؛ یکی از اصول مبنایی جامعه ی اسلامی

انقلاب اسلامی برای قدرت طلبیِ یک گروه یا یک حزب یا یک جمعیت به وجود نیامد. انقلاب اسلامی را مردم مسلمان ایران به راه انداختند؛ هدف از این انقلاب هم تشکیل جامعه ی اسلامی است و معیارها و شاخصهای عمده ی جامعه ی اسلامی هم اینهاست: جامعه ی برخوردار از علم، برخوردار از اخلاق و برخوردار از عدالت. همه باید برای این تلاش کنند. اصولی که به آن پای بندیم، اینهاست. ارزشهایی که جامعه ی اسلامی برای آنها تشکیل شده است، اینهاست. آن چیزی هم که میتواند زندگی مادی ما را، رفاه ما را، عزت سیاسی و بین المللی ما را، امنیت ما را به طور کامل تأمین کند، اینهاست. همه باید تلاش کنند جامعه یی برخوردار از علم، برخوردار از اخلاق، برخوردار از عدالت به وجود بیاورند. وظیفه ی دولتها هم این است، وظیفه ی آحاد مسؤولان هم این است، وظیفه ی مدیران بخشهای مختلف هم همین است؛ آحاد مردم هم آرزویشان این است؛ آن چیزی را که طلب میکنند و مطالبه ی از مسؤولان میکنند، این است: یک جامعه ی برخوردار از علم و اخلاق و عدالت.⁽¹⁾

امت اسلامی؛ محتاج دانش و معارف اهل بیت (علیهم السلام)

اشتباه است اگر کسی خیال کند همه ی آن هزاران نفری که از امام صادق درس آموختند، شیعیان و معتقدان به امامت آن بزرگوار بودند؛ نه، بسیاری بودند که به امامت امام صادق - آنچنانی که شیعه معتقد است - معتقد نبودند؛ اما از دانش امام صادق و از معارف اسلامی که در اختیار آن بزرگوار بود، استفاده میکردند. در روایات ما بسیار است روایاتی که راویان آنها از اهل سنّت اند - از غیر شیعه هستند - اما از حضرت ابی عبدالله الصّادق نقل میکنند و روایت میکنند.

معنای این حرف این است که امروز هم دنیای اسلام و امت اسلامی نیازمند معارف امام صادق و اهل بیت است. دنیای اسلام محتاج دانستن معارف اهل بیت و تعالیم امام صادق و سایر ائمه است؛ باید استفاده کنند. قشرهای مختلف و اقسام مختلف امت اسلامی، به این وسیله باید با یکدیگر هم افزایی کنند، تا سطح معارف اسلامی بالا برود.⁽²⁾

حفظ شأن تعلیم و تربیت

من میخواهم هم به شما که معلمید، این را عرض کنم، تا شأن خود، قدر خود و جایگاه خود را خوب بشناسید، هم به مردم. البته بیشتر به مردم میخواهم بگویم؛ چون

معلم غالباً قدر خودش را میداند. معلم آگاه، معلمی که واقعاً علم دارد و آن را به کسی میدهد، میفهمد چه کار دارد میکند. یک قفل بسته ای است، یک کلیدی دارد. معلم این کلید را به متعلم میدهد و میگوید: آقاجان! این کلید را این جوری در این قفل می اندازی. این کار تعلیم است. این یک معادله است که به هیچ قیمتی قابل حل نیست و راه حلش همین است. معلم راه حل را نشان میدهد. در هر بخشی، معلم کارش این است؛ لذا معلم - حالا با مراتب مختلف - خودش میداند چه کار دارد میکند، لکن آحاد مردم، مخاطبین بیشتر من هستند.

من میخواهم در جامعه ی ما شأن تعلیم و تربیت همان شأنی بشود که اسلام قرار داده است. اینی که نقل شده است که فرمود: «من علّمنی حرفاً فقد صیّرنی عبداً» - البته من نمیدانم سند این روایت چه هست و چگونه است و چقدر متقن است؛ اما حرف، حرف درستی است - همین است که انسان با آموختنِ از کسی، در واقع یک مرحله ای را پشت سر میگذارد که جا دارد به خاطر آن مرحله خود را بنده و خدمتگزار آن هدایت کننده و راهنما بداند و قرار بدهد. حرف اصلی این است.⁽¹⁾

نقطه ی مطلوب شغل معلمی

اینکه روز معلم را با مناسبت یاد شهادت یک معلم بزرگ قرار داده اند، برای ما درس آموز است؛ این یک حرکت نمادین است؛ یعنی عظمت کار تعلیم و تربیت در آن حدی است که آمیخته ای از کار فکری و علمی و حضور در میدانهای اساسی زندگی - رآنچنانی که در حیات شهید مطهری (رحمه الله) مشهود بود - نقطه ی مطلوب این شغل شریف و این کار بزرگ است.⁽²⁾

بخش دوم غرب و علم

اشاره

فصل اول: تقابل دین تحریف شده با علم در قرون وسطی

اندیشه ی تعارض علم و دین؛ نتیجه ی تعصّب و عقب ماندگی کلیسا

اندیشه ی قرن نوزدهم اروپا، اندیشه ی جدایی علم و دین و تعارضِ ایمان و دانش بود. البته عوامل تاریخی هم در شکل گیری این اندیشه دخیل بودند. گناه از آنِ کلیسای آن روز بود. کلیسای متعصّب، متحجّر، عقب مانده از زمان و خشنی که عواطف انسانی و بشری را مراعات نمیکرد، باعث پیدایش چنین اندیشه ای شد. وقتی که متولّیان دین در هر نقطه ای از دنیا، نخواهند حقایق، پیشرفتها، جریانها و جلوه های زیبای طبیعت انسانی را ببینند و به آن ترتیب اثر دهند و ارج بگذارند، نتیجه همین میشود.⁽¹⁾

همزمانی عقب ماندگی غرب با دوران شکوفایی علمی تمدن اسلامی

اروپاییها هرچه از لحاظ علمی خوب و جلو هستند، از لحاظ اخلاقی - چه اخلاق فردی، چه اخلاق اجتماعی و تاریخی - آدمهای ناباب در بینشان خیلی زیاد است. نمیخواهم مطلق بگویم که بدند؛ اما خیلی چیزهای بد در بین آنها هست؛ از جمله همین تحریفهای تاریخی و این دروغهای ملی بزرگ. این طور منعکس کردند - البته از همان افکار قرن نوزدهمی است - که تا وقتی علم و دین هر دو میخواستند در جامعه حضور داشته باشند، دین جا را برای علم تنگ میکرد و اجازه نمیداد؛ لذا علم متوقّف میماند! دلیلش چیست؟ دلیلش قرون وسطا! در قرون وسطا، در بین مردم دین بود و زیاد هم بود، تعصّب آمیز هم بود؛ با این همه علم پیشرفتی نکرد؛ اما به تدریج از لابلای این صخره های دشوارِ تعصّب و اعتقاد دینی، رگه های علمی بیرون آمد و جا را برای دین تنگ کرد؛ خودش بیرون آمد و صحنه گردان شد و دین را به انزوا راند.

این تحلیلی است که آنها میکنند. این تحلیل، تحلیل غلطی است؛ یعنی ناشی از حقایق و واقعیّات نیست. اوّلاً، قرون وسطایی که آنها میگویند، قرون وسطای دوران

جهالت و بدبختی اروپاست، نه دوران عقب ماندگی علمی همه جای دنیا؛ اینها اروپا را تعمیم میدهند. حالا فرض بفرمایید اوج قرون وسطا و تاریکی قرون وسطا چه زمانی است؟ قرنهای دهم و یازدهم و دوازدهم میلادی است؛ یعنی قرنهای چهارم و پنجم و ششم هجری؛ یعنی اوج شکوفایی علمیِ کشورهای اسلامی و در رأس همه ایران؛ یعنی قرن ولادت و زندگی ابن سینا و رازی و فارابی و دیگران. همه ی این شخصیتهای بزرگ، آفتابهایی هستند که از این طرف دنیا تابیدند.

قرن چهارم هجری، قرن اوج شکوفایی تمدّن اسلامی است. اگر کتاب «تمدّن اسلامی در قرن چهارم» را مطالعه کنید، خواهید دید که در قرن چهارم هجری - یعنی همان قرن یازدهم میلادی؛ یعنی اوج ظلمت جهل در اروپا که هیچ چیز نبوده - اوج شکوفایی اسلامی مربوط به ایران است. دانشمندانی هم که هستند - جز تعداد خیلی معدودی - تقریباً همه ایرانی اند؛ در حالی که دین و دینداری در همان اوقات در ایران از اروپا کمتر که نبود، خیلی بیشتر هم بود.⁽¹⁾

خرافات مسیحی؛ مانع پیشرفت علمی در قرون وسطا

پس، این دین نیست که مانع علم است؛ یک چیز دیگر و یک هویّت دیگری است که مانع از پیشرفت علمی میشود. آن چیست؟ آن، جهالتهای گوناگون مردم است؛ خرافات مسیحیتِ آن روز است. هرگز در دوره ی اسلامی دیده نشد که یک عالم به جرم علم، مورد اهانت قرار گیرد؛ در حالی که در اروپا به جرم علم یکی را کشتند، یکی را سنگسار کردند، یکی را به دار زدند، تعداد زیادی را آتش زدند! یعنی آنها آنچه را که در آنجا اتّفاق افتاده و ناشی از دینِ خرافیِ آمیخته به شدّت جهالت زده ی مسیحیتِ تحریف شده بود، به همه ی دنیا تعمیم دادند. گناه اسلام چیست؟ گناه مسلمانان چیست؟ گناه ملتهای اسلامی چیست؟⁽²⁾

نتیجه ی مخالفت مسیحیت متعصب با پیشرفت علمی در اروپا

البته این سرنوشت غرب بود که به این ورطه دچار شود. روحانیتی که غرب قبل از رنسانس اروپا به آن دچار بود - آن کج فکریها، آن واپسگراییها، آن تعصبهای عنادآمیز و به کلی دور از عقل و منطق - واکنش اش همینها هم بود. وقتی با علم و پیشرفت مخالفت میکردند و انسانها را به جرایم موهوم، زنده زنده در آتش میسوزاندند - این مربوط به

همین دو سه قرن پیش اروپاست؛ مال خیلی قدیم نیست - وقتی خرافات زشت بر همه ی شؤون فکری و معنوی اروپا و کلیسای آن روز حاکم بود، نتیجه اش میشود همین چیزی که در اروپا پیش آمد و اروپا را در این سراشیب انداخت.

شما جوانها آن روز را خواهید دید که این دنیای متمدن غربی از نبود معنویت، دچار هلاکت و نابودی خواهد شد؛ از اوج تواناییها و اقتداری که امروز از آن برخوردار است، به حضیض ذلت و ناتوانی خواهد افتاد. نتایج فعل و انفعالات تاریخی، سریع و زودرس نیست. روزی این نتایج دیده خواهد شد که دیگر علاج پذیر نیست؛ و آن روز برای تمدن غربی فراخواهد رسید؛ هشدارش را هم همین امروز خود روشن بینان غربی دارند میدهند. این حرفی نیست که منِ طلبه اینجا بنشینم و از دور بگویم؛ نه، این حرف و فهم خود آنهاست؛ ما هم البته همین را میفهمیم.⁽¹⁾

تضاد علم و دین در اروپا حاصل برخورد تعصب آمیز کلیسا

البته در غرب و اروپا وضع فرق میکرد. در اروپای مسیحی، آغاز تحرک معرفت علمی با پایان معرفت دینی همزمان و همراه بود؛ یعنی شروع این مرحله به معنای ختم آن مرحله تلقی شد. شاید حق هم همین بود؛ چون معرفت دینی در محیط مسیحی، معرفتی خرافی، تعصب آلود و کاملاً ضد علم بود. آن زمانی که در اروپا یک دانشمند را به جرم کشف علمی یا زندانی میکردند یا شلاق و آتش میزدند، زمان خیلی دوری از زمان ماست. قرنهای متوالی دانشمند را به عنوان جادوگر آتش میزدند، که شما در آثار ادبیات غرب و در تاریخ علم غرب، کاملاً این موضوع را مشاهده میکنید. وقتی فضا و محیط دینی جامعه و متولیان و متصدیان دینی آن با علم این جور برخوردی دارند، بدیهی و طبیعی است که در چنین شرایط اجتماعی، اگر علم بتواند قد علم کند، دین و معرفت دینی را به خاک سیاه مینشاند و آن دوره به کلی تمام میشود؛ این چیزِ روشنی است.⁽²⁾

لزوم توجه به تاریخ مبارزات کلیسا با دانش

اروپا در دوران قرون وسطا، سابقه ی تاریخی مبارزات کلیسا با دانش را دارد؛ انگیزه های عکس العملی و واکنشی رنسانس علمیِ اروپا در مقابل آن گذشته را نباید از نظر دور داشت.⁽³⁾

فصل دوم: جدایی علم از دین پس از رنسانس

القای بی ربطی علم با دین

از اوّلی که علم از دین جدا گردید - یعنی در رشد جدید علم در این دو قرن اخیر - این گونه وانمود شد که دنیای علم از دنیای دین و اخلاق و معنویّت، جداست! علم و دین را در دو منطقه و صحنه ی جداگانه وارد کردند. این طور تلقّی شد که ممکن است یک فرد عالم، متدیّن هم باشد؛ اما دینِ او ربطی به علمش ندارد! علمش برای کار و برای حلّ یک مشکل است؛ دین او برای حلّ مشکل دیگری است و اینها با هم ارتباطی ندارد! بدیهی است که وقتی این طور برداشت و تلقّی یی از علم و دین و نسبت و رابطه ی این دو با هم وجود داشته باشد، به تدریج دین در منطقه ی علم، حضور ضعیفی خواهد داشت و در نهایت، مفقود خواهد شد. کما اینکه دیدیم در بسیاری از جاهای دنیا، مفقود شد؛ در حالی که این تلقّی از رابطه ی علم و دین، اصلاً غلط است.⁽¹⁾

ناسازگاری علم و دین؛ اندیشه ای نسخ شده و قدیمی

مخاطب مطلبی که میخواهم عرض کنم، شما جوانان امروز ایرانید. شاید جوان امروزی اروپا، مخاطب این سخن نباشد. جوان دیروز ایران هم شاید مخاطب این حرف نباشد. در حقیقت بیش از همه، نسل جوان امروز ایران میتواند آن را به درستی درک کند. عزیزان من! روزی بود که صدای رسا و گوشخراش فضای زندگی انسان؛ یعنی صدای تبلیغاتچیهای بانفوذ دنیا - سیاستمداران، دانشمندان معروف و بزرگ، مؤلّفان، روزنامه نگاران، رهبران احزاب سیاسی و غیره - این مطلب را تبلیغ میکرد که میان علم و ایمان سازگاری وجود ندارد. قضیه مربوط به چه وقت است؟ قرن نوزدهم میلادی. بعضی حرفهایی که گاهی از زبان بعضی آدمهای ناآشنا به حکمت دین و طبیعت فطرت

انسان شنیده میشود، باعث نشود تا شما دین را رها کنید و به سراغ علم بروید. خیال نکنید اینها حرفهای امروز است؛ اینها حرفهای قرن نوزدهم اروپاست.

گاهی روزنامه ای در مرکز منتشر میشود که خبرهای تازه ای در آن درج شده است. روزنامه در تهران و شهرهای دیگر منتشر میشود. ده روز بعد یک روستایی که در نقطه ای دورافتاده زندگی میکند و به روزنامه دسترسی ندارد، این روزنامه را همراه با مسافر یا کالایی - به صورت پاکتی که در آن مثلاً جنسی را ریخته اند - دریافت میکند. او خبر روزنامه را ده یا پانزده روز بعد، در فلان روستا میخواند و خیال میکند خبر تازه ای است. لذا آن را برای دوستانش نقل میکند.

عدّه ای به عمد، سخن نسخ شده ی قرن نوزدهم میلادی اروپا را - که بعد از آن حرفهای قابل استماع زیادی از برترین انسانها صادر و شنیده شده است - امروز می آورند و در محیطی به عنوان سخن روز مطرح میکنند. این سخن روز نیست.

بنابراین صدای جدایی علم و ایمان که در قرن نوزدهم در اروپا بلند شد، دنیا را در نهایت به آن روز نشاند. حال این روزنامه ی تاریخ گذشته اخبار منسوخ، به دست یک روشنفکر یا غیر روشنفکر میرسد و او به خیال آنکه خبر تازه ای است، شروع به خواندن میکند و امروز آن را مطرح میسازد. این قضیه، قضیه ی امروز نیست؛ قضیه ی دیروز است؛ متعلّق به قرن نوزدهم است. ما در آستانه ی قرن بیست و یکم میلادی هستیم. دنیا از آن روز تا به امروز ده بار چرخ خورده است.⁽¹⁾

علت مخالفت دانشمندان اروپایی با مذهب

چرا باید کسی که با تفکر خودش کار میکند، لزوماً به سنتهای زادگاه و کشور و میهن و تاریخ خودش بیگانه باشد، حتّی با آنها دشمن باشد، یا بایستی با مذهب مخالف باشد؟ علّت این است که آن روزی که مقوله ی روشنفکری - مقوله ی «انتلکتوئل» - اوّل بار در فرانسه به وجود آمد، اوقاتی بود که ملت فرانسه و اروپا از قرون وسطا خارج شده بودند؛ مذهب کلیساییِ سیاهِ خشنِ خرافیِ مسیحیّت را پشت سر انداخته و طرد کرده بودند. دانشمند را میکشد؛ مکتشف و مخترع را محاکمه میکند، تبعید میکند، نابود میکند؛ کتاب علمی را از بین میبرد. این بدیهی است که یک عدّه انسانهای فرزانه پیدا شوند و آن مذهبی که این خصوصیت را داشت و از خرافات و حرفهایی که هیچ انسان خردپسندی آن را قبول نمیکند، پُر بود، به کناری بیندازند و به کارهای جدید رو بیاورند و

دایرة المعارف جدیدِ فرانسه را بنویسند و کارهای بزرگ علمی را شروع کنند. بدیهی است که اینها طبیعت کارشان پشت کردن به آن مذهب بود.⁽¹⁾

تخیّل حذف دین پس از رنسانس

یک روز در دو قرنِ اوّلِ این تجدید حیات صنعتی اروپا که به علم روی آورده بودند، تصوّر این شد که دین از دنیا رفت. این تفکراتی که شما امروز میبیند بعضی از تازه رسیده های به میدان فکر و اندیشه و سیاست بر زبان جاری میکنند، اینها حرفهای قرن نوزدهمی فیلسوفان و سیاستمداران اروپاست. آنها خیال میکردند که دین تمام شد! تجربه ی آنها این را نشان میداد که دینِ آلوده به خرافات و آمیخته به تاریکیها، در مقابل هجوم علم نتوانست طاقت بیاورد؛ ذوب شد و از بین رفت. اینها تصوّر کردند که دین در میان بشر هر جا هست، مثل همان چیزی است که آنها نمونه اش را در اروپا و در غرب داشتند.⁽²⁾

شکاکیت و انکار اصول عقلی، اخلاقی و علمی؛ ره آورد رنسانس

روزی که غرب در دوره ی رنسانس، علم و سیاست و روش زندگی را از دین جدا کرد، میخواستند به جای بهشتی که ادیان به انسانها وعده میدهند، در دنیا برایشان بهشت بسازند. این بهشت، امروز به جهنم تبدیل شده؛ خودشان هم این را میگویند. یک روز اینها با دین مخالفت کردند. البته دینی که روشنفکریِ اروپا با آن مخالفت کرد، لایق زندگی بشری نبود؛ دین پُر از خرافات بود؛ همان دینی که گالیله را به اعدام محکوم میکند و یکی دیگر را زیر شکنجه میکشد؛ به خاطر اینکه یک کشف علمی کرده! دین مسیحیتِ تحریف شده، نه مسیحیت واقعی. ایرادی به جدا شدن از آن دین نیست؛ ایراد به جدا کردن معنویت و اخلاق از علم و سیاست و نظام زندگی و روابط فردی و اجتماعی است. علم و عقل را مطلق کردند و گفتند دین کنار برود و علم و عقل بیاید. قرن نوزدهم و بیستم این طوری گذشته. حدود چهل، پنجاه سال است که در عقل هم دارند خدشه میکنند؛ با صدای بلند محکمات عقلی را انکار میکنند و به نسبی گرایی و شکاکیت در همه ی اصول - اصول اخلاقی، اصول عقلانی و حتّی اصول علمی - کشانده شده اند. این تجربه، تجربه یی نیست که کسی از آن تقلید کند. خطاست که ما راه طی شده ی به منزل نرسیده ی غرب را دنبال کنیم.⁽³⁾

فصل سوم: علم بدون اخلاق و نتایج آن

انواع انحطاط در لابلای فراورده های علمی

امریکا و اروپا و کشورهای غربی، در لابلای فراورده های خوب تمدن خود - مثل صنعت و علم و تحقیق، که متعلق به همه ی بشریت است و برای گروه خاصی نیست - انواع و اقسام بدیها و فسادها و انحطاطها را وارد کشورهای جهان سوم کردند و مردم و جوانها و دولتها و ملتها را مبتلا و ذلیل نمودند و به خاک سیاه نشاندند.⁽¹⁾

جهالت واقعی بشر چیست؟

جهالت بشر، آن چیزی نیست که نقطه ی مقابلش اختراعات و اکتشافات است؛ بلکه اگر بشر به دانشهای مختلفی دست پیدا کند، اما روابط صحیح انسانی را نشناسد، دچار جهالت است. اگر بشر به اوج علم هم برسد، اما از لحاظ حقوق و احکام، قایل به دو گونه انسان و دو طبقه ی بشر باشد، این بشر جاهل است. اگر بشریت به پیشرفتهای مادّی هم برسد، اما بنای زندگی، بنای ظالمانه یی باشد؛ زورگویی بر زندگی مردم حاکم باشد؛ قدرتهای قوی، ضعفا را پایمال کنند؛ در دنیا نور معرفت و انسانیت نباشد؛ در دنیا فریب رایج باشد، باز هم همان جاهلیت است؛ اینهاست آن بلاهایی که بشر را دچار بدبختی و تیره روزی میکند.⁽²⁾

قدرت علمی، مساوی با کمال نیست

اما تکاملی که از آن یاد میکنیم، به چه معناست؟ اینکه انسان کامل شود، یعنی چه؟ آیا وقتی که انسان با اختراعات و دانشها و پیشرفتهای علمی گوناگون مجهّز شد، کامل

است؟ آیا یک ملت، وقتی ثروتمند شد، کامل است؟ آیا وقتی زندگی یک ملت با رایانه و موشکهای فضایی و ارتباطات از راه دور مجهّز شد، میتوان گفت آن ملت کامل شده است؟ نه. کمال در منطق ادیان الهی و دید انسانهای فرزانه، اینها نیست. امکاناتی که امروز کشورهای پیشرفته ی عالم از آن برخوردارند، مایه ی قدرت آنهاست؛ اما لزوماً باعث کمالشان نیست. درست است که پول و سلاح و اختراعات و دانش و فناوری و پیشرفت علمی، برای یک ملت قدرت می آورد؛ اما هر قدرتمندی کامل نیست.⁽¹⁾

سرانجام در اختیار داشتن علم توسط قدرتهای مستکبر دنیا

غلط است اگر کسی خیال کند «ما باید تلاش کنیم تا به آنجا برسیم که مثلاً امروز ملتهای غربی رسیده اند»! البته علم آنها را باید به دست آوریم. علم شکوفا و پیشرفته، اگر در اختیار یک ملت سالم و کامل باشد، مایه ی خیر و برکت است. سلاح مدرن، اگر در اختیار یک ملت عاقل و کامل باشد، بی خطر است. انرژی اتمی اگر در اختیار فرزانگان عالم و انسانهای سالم دنیا باشد، مایه ی رشد انسانهاست؛ اما اتم، در دست ملتی که از کمال برخوردار نیست، تهدید کننده ی حیات بشری است. موشکهای قارّه پیما، کلاهکهای اتمی، زرّادخانه های پیشرفته، فناوری فضایی و ارتباطات شگفت آور، وقتی در اختیار قدرتهای امروز مستکبر دنیا باشد، نتیجه اش چه میشود؟ نتیجه اش ظلمی میشود که امروز امریکا یا قدرتهای دیگر - و دیروز شوروی سابق - در حق ملتها و میلیونها انسان روا میداشتند و میدارند.

یعنی در داخل جامعه ی ثروتمند و پیشرفته و برخوردار از ترقّی و تکامل مادّی امریکا، اختلاف طبقاتی، بسیار زیاد است. آنجا به سیاهان، فقرا و کارگران ظلم میشود. انسانهای بسیاری در آن مرکز علم و ثروت و فناوری، شب، کنار سگهای ولگرد در خیابانها میخوابند. انسانهایی، انسانهای دیگر را به ناحق میکشند. آمار قتل و آدم کشی و جنایت در امریکا - به نسبت - از همه جای دنیا بیشتراست؛ با اینکه آنها علم، فناوری، ثروت و پیشرفتهای مادّی دارند.⁽²⁾

فناوری و دانش، قدرت ابدی و بی چون و چرا برای یک ملت نمی آورد

صرفه و صلاح قدرتهای بزرگ این است که وانمود کنند این قدرت، ابدی است؛

تغییر ناپذیر است؛ چاره ای ندارید و باید با این وضع بسازید. چه کار میتوانید بکنید؟! اتم دارد، فناوری دارد، علم دارد، دانشمند دارد؛ حال شما تلاش کنید، مثلاً چه کار میتوانید بکنید!؟ صرفه ی آنها در این است که این را به ما وانمود کنند. امّا واقعیت قضیه، این نیست. اتم داشت، علم داشت، فناوری داشت، اوّل فاتحِ فضا بود، آخرش هم چنین شد؛ ساقط شد.⁽¹⁾

بی فایدگی خارج رفته های بی دین

گیرم که رفتیم دانش را از اروپاییها یاد گرفتیم و برگشتیم؛ امّا وقتی شدیم یک آدم شهوتران، یک آدم بی وجدان، یک آدم بی اراده و یک آدم بی دین؛ این علم چه فایده ای به حال مردممان خواهد داشت؟ کما اینکه دیدیم آن کسانی که علم هم تحصیل کردند و برگشتند - خارج رفته ها - به حال کشورشان نافع نشدند؛ کاری برای این مملکت نکردند و مملکت همین طور عقب ماند. این سیّئه ی آنهاست؛ سیّئه ی سلاطینی که حداقل در این دو قرن اخیر - قبلش را نمیدانیم - هیچ نمیفهمیدند و هیچ سرشان نمیشد، جز منافع خودشان.⁽²⁾

علم؛ ابزار سرکوب ملتها

این، نتیجه ی علم جدای از دین است. علم اگر با دین همراه باشد، برای بشریّت خیر میزاید. اما اگر دین از علم جدا شود - کما اینکه در غرب این طور شد - همان علم، برای بشریّت، عامل شر خواهد شد. علم، نور است؛ اما امروز فضای زندگی بسیاری از انسانها را ظلمانی کرده است. امروز علم در دست سیاستمداران و قدرتمندان دنیا، ابزاری برای سرکوب ملتهاست.

شما ببینید که ملتها امروز به وسیله و واسطه ی علم، چقدر چوب سیاستهای غربی و استکباری را میخورند! ببینید امروز امریکا و بعضی کشورهای دیگر در دنیا، با ملتها چه میکنند! دیدید در عراق چه کردند؟ دیدید در بعضی از کشورهای آفریقایی چه کردند؟ میبینید با فلسطینیها چه میکنند؟⁽³⁾

وضعیت متضادّ علم و اخلاق در زمان تولد پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم)

ولادت نبیّ اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم)، از چند نظر برای ما مسلمانان حایز اهمیّت است. یعنی سالگرد بسیار بامعنا و پرمضمونی است. جهت اوّل این است که ولادت آن بزرگوار، در دنیا و در تاریخ، در زمانی واقع شد که بشریّت بر روی هم - نه یک ملت خاص یا اهل کشور خاصّی را عرض کنیم؛ بلکه مجموعه ی بشریّت - دو خصوصیت بارز داشت. یکی از این دو خصوصیت این بود که از لحاظ علمی و عقلانی و فکری، نسبت به آحاد بشر در ادوار گذشته ی خودش، بسیار پیشرفته بود. در میان آنها، فلاسفه ای پدید آمده و دانشمندانی پیدا شده بودند - ریاضیدانها، پزشکان، مهندسین بزرگ - و تمدنهایی سرِ پا شده بود. این تمدنها، بدون علم که نمیشد! آکادمیها در غرب، هگمتانه ها در شرق، تمدّن چین، تمدّن مصر و تمدنهای بزرگ تاریخی، همه ظهور کرده بودند. یعنی بشر، کامل شده بود. این، یک خصوصیت.

خصوصیت دوم - که جمع این دو خصوصیت با هم، خیلی عجیب است - این است که بشر در آن روز از لحاظ اخلاقی، از همیشه ی گذشته، منحطتر، یا اگر نخواهیم این نسبت را بیان کنیم، باید بگوییم: در اوجِ انحطاط بود. همین بشرِ برخوردار از علم و دانش، به شدّت اسیر تعصّبات، اسیر خرافات، اسیر خودخواهیها، اسیر ظلم و ستم و اسیر دستگاههای حکومتهای مردم کُش و ضدّبشری بود. چنین وضعی در دنیا حاکم بود.⁽¹⁾

صِرف پیشرفت علمی، دلیل رستگاری نیست

البته علم، پیش رفته است. یک عدّه مینشینند به پیشرفتهای علمی امریکا و بقیه ی جاها نگاه میکنند و حسرت میخورند. پیشرفت علمی، مسلّماً ستایش دارد. عقب ماندگی علمیِ کشورهای عقب افتاده، مسلماً یک نکبت است و خدا کسانی را که این نکبتها را بر سر ملتهای مسلمان آوردند، مورد عذاب متزاید خودش قرار دهد و لعنت خدا بر دودمان مشؤوم و ننگین پهلوی و قاجار که این بدبختی را اینها بر سر ملت ما در طول دویست سال گذشته آوردند. والّا ما از لحاظ علمی، از امریکا بسیار جلوتر بودیم؛ ما از لحاظ علمی، در روزگاری از اروپا بسیار جلوتر بودیم. همین سلاطین، همین حکومتهای جائر، همین فرعونها و طاغوتها؛ همینهایی که حالا پس مانده ها و تفاله هایشان در اینجا و آنجا مجلّه و روزنامه منتشر میکنند و دم از همه چیز میزنند، نگذاشتند این ملت پا به پای ملل عالم، بلکه جلوتر از آنها، پیش برود. بله؛ عقب ماندگی علمی تأسّف دارد. راهش هم

این است که جوانان، بزرگها، پیرها، دانشمندان و مسؤولان، همه و همه بکوشند و این خلأ را پر کنند.

اما اینکه فلان کشور پیشرفت علمی دارد، دلیل رستگاری آن کشور و آن ملت نیست. این را بدانید. ای بسا ملتهایی که از لحاظ علمی، امروز در اوجند، اما تا خرخره در لجن و فساد غوطه میخورند. همین الان در دنیا، با نامهای بزرگ و زیر چتر ابرقدرتی، چنین ملتهایی زندگی میکنند. این را بدانید. در آن کشورها، زن، سیه روز است؛ مرد، بیچاره است؛ جوان، نابود شده است. دستهای فساد و فحشا و اعتیاد و جنایت و همه ی فنون بدبختی بشر، در آنجا قتل عام و بیداد میکند. منتها پوشش تبلیغاتی نمیگذارد این فجایع و مفاسد برملا شود. وقتی یک بلندگوی قوی دست یک جاهل و یک ظالم باشد، در بین هزاران نفری که بلندگو ندارند - ولو میان آن هزاران نفر، از علما و فضلا و آدمهای حسابی باشند - صدای این، بر صدای همه ی آنها غالب خواهد شد. امروز، دنیا این گونه است.⁽¹⁾

دانش برای اشاعه ی معنویت در دنیا

وظیفه ی دولت و مسؤولان و از جمله این حقیر است که هر کاری میتوانیم، برای پیشرفت این اقدام (ایجاد فرهنگستان) بکنیم. وظیفه ی دانشمندان است که هر خدمتی میتوانند، به این کار بکنند و دانش را واقعاً ارزش دهند. ما میتوانیم دانش را - که امروز ان شاءالله امیدوارم بتوانیم پرچمش را بلند کنیم - علامتی برای اشاعه ی معنویّت در دنیا قرار دهیم. درست برخلاف آنچه که در دنیا متأسّفانه پیش آمده است و دانش، علم مادیّت و فردگرایی شده است؛ حتّی علم فساد شده است! شما ببینید امروز آنجا که دانش بیش از همه جاست - یعنی کشور امریکا که امروز از لحاظ دانش از همه جا جلوتر است - از لحاظ فساد هم، از همه جای دنیا جلوتر است؛ از لحاظ ناامنی و قتل و جنایت و کارهای زشت هم، از همه جا جلوتر است؛ از لحاظ ارتکاب حریم شکنی انسانی و همین چیزهایی که امروز میبینید، پیشتاز است؛ به طوری که بعضی از روحانیون مسیحی و بعضی از آدمهای با وجدان، وقتی که اینها را میشنوند، موی بدنشان راست می ایستد. میبینیم که پرچمدار و مروّجش، همانها هستند.⁽²⁾

مذمت پیشرفتی که انسانیت را مبتذل میکند!

این چه دانشی است؟! این چه پیشرفتی است؟! این چه تحقیقی است که بشر را فاسد و همجنس بازی را ترویج میکند؟! انسانیت را مبتذل میکند، شخصیتها را پست میکند و انسان را فقط در تلاش معاش و پرکردن شکم و بهره وری، در این جاده می اندازد و معنویّات را از یاد او میبرد؟! این، نشانه ی بسیار بدی در دنیاست. البته دانشمندان خوب، زیادند. ما اشخاص را کار نداریم. متأسفانه کسانی که دانش را در بلاد غرب زنده کردند، اوّلین قربانیان و اولین اهانت شدگان این وضعیّت اند. امروز به آنها اهانت میشود؛ به خاطر اینکه سیاستمدارانِ مادّی گرا، یا سرمایه داران، یا پولداران و کمپانی داران، در این ماجراها، علم را یک دستمایه ی مادّی کرده اند. ما میتوانیم عکس این را عمل کنیم. میتوانیم ان شاءالله، پیشرفت علم را با رشد معنویّت و گسترش فضیلت، همراه کنیم. امیدوارم که ان شاءالله شما پیشقراولان این راه باشید.⁽¹⁾

ابزار علمی بدون بینش معنوی مضرّ است

امروز، در نظامهای ساخته و پرداخته ی فرهنگ غرب - چه در خود منطقه ی جغرافیایی غرب، چه در جاهای دیگر دنیا - در بخش ابزار و وسایل زندگی تا آنجا پیشرفت کرده اند که به کرات آسمانی رسیده اند. این از لحاظ علمی، انصافاً فوق العاده است. این را که دیگر نمیشود منکر شد. فرض بفرمایید به آسمانها بروند و دوربینهای تلسکوپ را در آنجا تعمیر کنند. این، پیشرفت عظیمی برای بشر است. اما اگر از نظر جهت گیری زندگی، بینشی که انسان به آن احتیاج دارد، نباشد، اصلاً این ابزار برای بشر هم لازم نیست؛ بلکه مضرّ است. انسانِ امروز، از این نظر عقب مانده است؛ دستش خالی است. معنویّت در دنیا نیست. جهت گیری درست، نیست. برای همین است که دنیا پر از ظلم و جور است. افسوس که بعضی، مطلبی به این وضوح را نمیفهمند!

مگر این دنیا مال بشر نیست؟! مگر این علم و پیشرفت برای این نیست که انسان از آنها استفاده کند؟! وقتی ما میبینیم در دنیا وضعی است که اکثر انسانها، روزبه روز بدبخت تر میشوند و عدّه ای با همان ابزار پیشرفتهای علمی که مال انسان است، بر انسانیّت این گونه فشار می آورند، این کافی نیست که کسی بفهمد یک بال انسانیّت شکسته و افتاده است؟! این، بال معنویّت است.

اگر ما هم در جامعه ی خودمان، جنبه ی معنوی را ندیده بگیریم؛ آن را حذف نماییم،

یا کوشش کنیم از صحنه خارجش کنیم، همین خواهد شد. منزوی کردن علمای دین، منزوی کردن دین، سعی در استخدام نیروهایی برای مقاصد خبیث که شروع شود؛ جامعه، جامعه ای خواهد شد که از لحاظ وسایل و ابزار زندگی - که ما به آن میگوییم: دنیا؛ یعنی همان که در علوم امروز، علوم دانشگاهی نامیده میشود - پیشرفت میکند. اما آن جامعه، یک جهتش ناقص است و آن، جنبه ی معنوی است.⁽¹⁾

پیشرفت علم؛ شمشیر دولبه

خیال نکنید موفّقیت، یعنی بمب اتم. بمب اتم، موفّقیت نیست. پیشرفت علم، شمشیر دو دَم است. ممکن است موفّقیت باشد، ممکن است ناکامی باشد. امروز، علی العجاله، برای دنیای غرب، علم وسیله ی ناکامی است.

در همان دنیای علم، رییس جمهور و وزیر و وکیل و کمپانی دارهایش، دایم در جهنم سوزانی که حرص و آز و افزون طلبی و مبارزه و درگیری پیش پای آنها گذاشته است، میسوزند. آرامش کجا بود؟! این طور نیست که خیال کنید علم، خوشبختی می آورد! لذا میبینید در همان کشورها، بسیاری هستند که از این شهرها و جوامع فاصله میگیرند؛ میروند گوشه ی جنگل یا روستایی، به تنهایی زندگی میکنند و سال به سال، آدم نمیبینند و خوشحالند! از بس محیط زندگی شان جهنّمی و آلوده به انواع عذابها و ناراحتیهاست. اینها، آسایش نیست. اینها، راحتی نیست. اینها، پیشرفت نیست.⁽²⁾

عقب افتادگی انسانی در غرب علیرغم پیشرفتهای علمی

اگر چه اروپاییها از لحاظ علمی پیشرفت کردند، اما از لحاظ انسانی هیچ پیشرفتی نکردند. متأسفانه آداب و روحیات انسانی در آنها؛ ابتدایی، عقب افتاده، به شدّت انحصارطلبانه و به شدت مبنی بر تبعیض بین ملیتهاست و از نظر آنان، همیشه غربی بر غیرغربی مقدّم است.⁽³⁾

علم بی ایمان؛ عامل پیدایش استکبار جدید

در دنیای جدید، علم، وسیله ی پیشرفت بشر شد؛ اما همین علم، وسیله ی پیدا شدن

نوعی از استکبار بی سابقه هم گردید؛ استکباری که به موجب آن، فرمانروایان نقطه ای از دنیا به خودشان حق میدهند در هر نقطه از نقاط عالم به خاطر حفظ منافعشان، یا به خاطر آنچه که آن را حفظ منافع مینامند، حضور قدرتمندانه پیدا کنند!

شما نگاه کنید کجا تنگه ی حسّاسی وجود دارد - تنگه ی هرمز، تنگه ی جبل الطّارق، تنگه ی داردانل، و... - کجا یک گذرگاه آبیِ حسّاسی وجود دارد که نیروهای استکبار جهانی - و امروز امریکا - در آنجا به بهانه ای حضور پیدا نکرده باشند! خوب؛ اینها را چه عاملی به وجود آورد؟ این از نتایج گسترشِ علم است. علم بدون ایمان، همین میشود.

اگر پیشرفت علم نبود، اگر فناوری نبود، اگر سلاحهای پیشرفته نبود، اگر زیردریاییها و موشکهای قارّه پیما و هواپیمای کذایی و هزاران دستگاه مهلک و خطرناک، در اختیار کسانی نبود که برخوردار از فناوری و دانش جدید هستند، مگر ممکن بود دولت و حکومتی این طور روحیه ی استکباری خود را در دنیا گسترش دهد و به همه ی دنیا دست اندازی کند؟! این در طول تاریخ، بی سابقه است. این مربوط به زمان ماست.⁽¹⁾

تبعات اندیشه ی جدایی علم و دین

اروپا، بیش از یک قرن که پیشتاز میدان اکتشافات علمی و دانش بشری بود، چوب اندیشه ی غلط جدایی دین از علم را خورد. مسایلی است که امروز وقوع می یابد؛ اما اثر آن فردا دیده میشود. دزدی در کوچه ی خلوتی از دیوار خانه ی مردم بالا میرفت. کسی به او رسید و گفت: چه کار میکنی؟ گفت: دُهل میزنم. گفت: اگر دُهل میزنی، چرا صدایش را نمیشنوم؟ گفت: صدای دُهل مرا فردا خواهی شنید!

دنیا، صدای دُهل نابجایی را که در قرن نوزدهم میلادی کوبیدند، شنید. روزی که بیتلیسم و بقیه ی روشهای انحرافیِ زندگی جوانان در اروپا، گریبان جوامع بشری را فشرد، معنای جدایی دین از علم را فهمیدند. روزی که خانواده ها در مهد دانش بشری - ردر کشورهای غربی، اروپا و امریکا - متلاشی شدند، نوجوانان اسلحه به کمر بستند و در خیابانها گروه ترور تشکیل دادند و در شهرها و کشورهای مختلف شروع به کشتن انسانها کردند، فهمیدند که جدایی دین از علم چه تبعاتی دارد. قبل از اینها، روزی که یک بمب اتمی کوچک، در یک لحظه جان دهها هزار انسان را گرفت، فهمیدند که معنای جدایی علم از دین چیست. البته باز هم چوبش را خواهند خورد.⁽²⁾

از پیامدهای علم بدون ایمان

عزیزان من! اروپا همواره در طول تاریخ مرکز جنگهای خونین و نسل برانداز بوده است. این قارّه مرکز چند قوم معروف «ژرمن» و «انگلوساکسون» و اقوام دیگر بوده است. روزی که اروپا به علم مجّهز شد، جنگهای بزرگ و بی نظیری در دنیا رخ داد. دو مورد آن، جنگ اوّل و دوم جهانی بوده است. در هیچ جای دیگر چنین جنگهایی در این فاصله ی زمانی رخ نداده است. این حوادث، پیامدهای علم بدون ایمان است.⁽¹⁾

تمدنهای برخوردار از علم اما ضد دین

در قرآن کریم به آیه ای برخوردم که برایم بسیار جالب بود. به تصوّر ما، جدا کردن علم از دین، مختّصِ قرنهای اخیر بود؛ امّا این آیه نشان میدهد که در گذشته نیز همین طور بوده است. آیه ی شریفه از سوره ی غافر است:

«بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی اَلْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کٰانُوا أَکْثَرَ مِنْهُمْ وَ أَشَدَّ قُوَّةً وَ آثٰاراً فِی اَلْأَرْضِ فَمٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ * فَلَمّٰا جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَرِحُوا بِمٰا عِنْدَهُمْ مِنَ اَلْعِلْمِ ».⁽²⁾تمدنهای ایران باستان، رم قدیم، یونان و تمدّن هلنیِ معروفِ قرنها پیش از میلاد، تا حدّی از دانش برخوردار بوده اند. این دانش، بیش از آنکه در اختیار آحاد مردم باشد، در اختیار پادشاهان و قدرتمندان و حکّام بوده است و آنها هم بدترین دشمنان پیغمبران محسوب میشدند. وقتی پیغمبران، دین را بر آنها عرضه میکردند - فَرِحُوا بِمٰا عِنْدَهُمْ مِنَ اَلْعِلْمِ⁽³⁾- دانش آنها مانعی در برابر چشم و گوششان میشد و به دعوت پیغمبر اهمیتی نمیدادند. میگفتند: دانش برای ما کافی است و نیازی به دین شما نداریم. داستان قارون هم از همین مضمون برخوردار است. در بخشهایِ دیگر قرآن هم مضامینی در این خصوص وجود دارد؛ اما همین یک آیه بسیار گویاست.⁽⁴⁾

عاقبت پیشرفت علمی بدون عدالت طلبی

نظامهای سرمایه داری در دنیا، دنبال آبادی، عمران و پیشرفت علم و صنعت در کشورهایشان رفتند؛ بدون اینکه به اصل عدالت اجتماعی، اهتمام قابل اعتنایی داشته باشند. البته خیلی از آن هدفها را توانستند کسب کنند؛ مانند کسب علم، زندگی راحت،

فناوری پیشرفته، زندگی لوکس و کسب قدرت نظامی. اینها به دست آمد و این هم وعده ی الهی است. خداوند متعال وعده فرموده است که هر ملتی، چنانکه به طور جدّی به دنبال هر هدفی حرکت کند، به آن هدف خواهد رسید. در این، شک نیست. آنهایی هم که به طور جدّی حرکت کردند، به همان مقدار، به این ظواهر زندگی - یعنی به ثروت جامعه، قدرت نظامی و قدرت و پیشرفت علمی - رسیدند؛ اما در زندگی شان، سعادتمند نشدند. در آن کشورها، دردهای بشریّت، تمام نشده است. ثروتی که در آن جامعه هست، عدّه ای از افراد جامعه را برخوردار کرده است؛ اما نتوانسته اند تبعیض را برطرف و عدالت اجتماعی را برقرار کنند.⁽¹⁾

روی دیگر مکتب سرمایه داری

اغلب مکاتب بشری، از جمله مکتب سرمایه داری غرب هم، همین طور است. یک طرفش را دیده اند. آن طرفی که انسانها را به کار و تلاش و پیشرفت و رشد مادّی و ثروت و علم میکشاند، دیده اند و درست هم بوده است. اما طرف دیگرش را ندیده اند، که در این جامعه ای که آسمانخراشها وجود دارد و ثروتها و تجملاّت هست؛ فقر و بیچارگی افراد زیادی از انسانها هم هست، از گرسنگی مردن هم هست، ظلم هم هست؛ بدتر از همه، فساد همه گیری هست که به داخل خانه ی همه ی کسانی که از این وضع لذّت میبرند، نفوذ میکند و زندگی را بر آنها تلخ خواهد کرد. خوب؛ این معضل، گریبانگیر شد و کار را خراب کرد.⁽²⁾

دانش بدون اخلاق، نجات بخش نیست

ترکیبِ میان دانش و عواطف انسانی، چیز مهمی است و در همه جا لازم است. امروز علّت اینکه دانش پیشرفته ی فوقِ مدرنِ تمدّن و دنیای غرب، قادر نیست بشریّت را نجات دهد، همین است که با انسانیت همراه نیست. هر جایی که دانش باشد، اما وجدان و معنویّت و اخلاق و عاطفه و احساسات بشری در آنجا غایب باشد، بشر از آن دانش سودی نخواهد برد. دانش بدون معنویّت و اخلاق، بمب اتم میشود، به جان بی گناهان می افتد؛ اسلحه میشود، غیر نظامیان را در لبنان و فلسطین اشغالی و دیگر مناطق عالم هدف قرار میدهد؛ مواد کشنده ی شیمیایی میشود، در حلبچه و بقیه ی نقاط عالم، زن و

کودک و مرد جوان و انسان و حیوان را به نابودی میکشد! اینها از کجا آمد؟ این مواد کشنده، از همین مراکز علم و از همین کشورهای اروپایی خارج شد! آنها بودند که این مواد را ساختند و در اختیار رژیمی که ملاحظات لازم را نداشت، گذاشتند. نتیجه این شد که مشاهده کردید.

سلاحها و انواع و اقسام فراورده های علم، امروز نتوانسته است و نمیتواند بشر را خوشبخت کند، خانواده ها را سعادتمند نماید، فرزندان و کودکان و زنان و مردان را لذّت زندگی بچشاند؛ به خاطر اینکه با اخلاق و معنویّت همراه نیست.⁽¹⁾

دردهای کهنه ی بشر با وجود پیشرفتهای علمی

جهان از لحاظ دانش و فناوری و ابزار و سرعت و سهولت، به کلّی با گذشته تفاوت کرده، ولی دردهای مزمن و کهنه ی بشر، همچنان پابرجاست و گرفتاریهای عمده، همان است که بود. لیبرالیسم غربی و کمونیسم و سوسیالیسم و غیره، همه امتحان خود را داده و ناتوانی خود را ثابت کرده اند. امروز هم مانند گذشته، اسلام تنها نسخه ی شفابخش و فرشته ی نجات است.⁽²⁾

نادیده گرفتن ارزشهای زندگی بشر؛ نتیجه ی جدایی علم از معنویت

نکته ی دوم، توجه به معنویت است. بدون ایمان و دلبستگی و جاذبه معنوی و عشق به معنویّت، هیچ تلاشی به توفیقات نهایی خود نمیرسد. اگر هم از جهتی موفق شود، از جهت دیگری اشکال به وجود خواهد آمد. پیشرفت علمی در دنیای غرب، در همه ی عمر بشر سابقه ندارد. از لحاظ علمی خیلی جلو رفته اند؛ اما چون از لحاظ ریشه، از معنویت و ایمان جدا شده اند، زندگی آنها میلنگد. البته نه اینکه در میان دانشمندان، افراد متدیّن وجود ندارد؛ چرا، در پنجاه سال اخیر و قبل از پنجاه سال اخیر، در سراسر قرن بیستم - رقرن نوزدهم طور دیگری بود - در میان اندیشمندان اروپایی، عناصر متدیّن و مذهبی خیلی بودند؛ اما مبنای پیشرفت علمی در دنیای غرب، از اوّل بر اساس انفکاک از معنویت پایه گذاری شد؛ لذاست که در هیچ کشف علمی، در هیچ اختراع علمی و در هیچ استفاده ی علمی از یک پیشرفت، جنبه ی معنوی رعایت نمیشود.

جنبه ی معنوی یعنی چه؟ یعنی اینکه اعتقادات و ایمان و صفا و معنویت و صفات

خوب بشری و مذهب و دین بشر، چه سرنوشتی پیدا خواهد کرد. در اختراعات و اکتشافات، این مقوله مطلقاً ملاحظه نمیشود؛ لذاست که در موارد زیادی، همه ی چیزهایی که ارزشهای زندگی بشر است، نادیده گرفته میشود و نتیجه، چیزی شده است که امروز آن را میبینیم. در غرب، تقریباً خانواده نیست یا خیلی ضعیف است و امنیت و صفا و معنویت و دینداری عاقلانه وجود ندارد. عجیب این است که در غرب - به خصوص در کشورهایی مثل امریکا - دینداری و دین باوری و تدیّن وجود دارد؛ اما باورِ صد در صد عوامانه. وقتی پای علم در میان است، آدم میبیند سطح تفکر در آنجا بالاست؛ اما وقتی پای دین در میان است، سطح تفکر به شدّت نازل است و اصلاً یک برخورد منطقی با دین دیده نمیشود.⁽¹⁾

علم و پیشرفت بی برکت

امروز در کشور ما بسیار دشمن - یعنی کسی که با این ارزشها و با هویت این ملت و این انقلاب دشمن است - مرتّب کار علمی میکند؛ پیشرفتهایی هم داشته است؛ در بسیاری از جاها بسیار هم جلو است؛ منتها کارش بی برکت است. دستگاه استکبار این همه قدرت و پول و علم و پیشرفت دانش دارد؛ اما شما میبینید که در مسایل بزرگ جهانی غالباً پایش در گل است. مثل آن است که یک نفر سرمایه ی هزار میلیاردی داشته باشد، اما درآمد او از این پول ماهی یک میلیون تومان باشد. امروز وضع دنیای استکبار این است. کارشان برکت ندارد.⁽²⁾

پیشرفتهای علمی بدون آرامش و سعادت

شما امروز ملاحظه کنید؛ در پیشرفته ترین کشورها با اینکه علم زیاد است، ثروت زیاد است و فناوری پیشرفته ی محیّرالعقول در همه ی بخشها حاکم است؛ در عین حال آرامش، آسایش و سعادتِ فرد انسانی وجود ندارد. اینکه ادّعا و افسانه نیست. این واقعیتی مشهود برای همه ی کسانی است که در آن کشورها میبینند، مینویسند و میگویند. دنیا هم این را میداند. این را بشر میخواهد در سایه ی ایمان برطرف کند.⁽³⁾

مسیر غلط پیشرفتهای علمی در دویست سال اخیر

دانش در همه ی بخشها پیش رفته است - در همان ویرانیهایی که گفته شد - اما ملاک سعادت بشر و پیشرفت بشر، دانش نیست. ملاک پیشرفت بشر، تسلّط بر ابزارهایی که چند صباحی انسان را راضی نگه میدارند، نیست. ملاک پیشرفت بشر، صراط مستقیمی است که بشر در لابلای این حرکت دویست ساله آن را گم کرده است. آن روزی را شما در نظر مجسّم کنید که دانشمندان برجسته ی بشری بنشینند محاسبه کنند و با نتایج قطعی به این نقطه برسند که اگر بشر، پیشرفتهای علمی را نه از راه پیموده شده ی این دویست سال پی میگرفت - که راههایی وجود داشت - فرضاً اگر بشر به جای استفاده ی بی رویّه از انرژی نفت و راه اندازی این کارخانه های عجیب و غریب در دنیا، از انرژیهایی که باز آنها هم در دسترس بشر است، منتها رویش کار نکردند، استفاده میکرد؛ در این دویست سال، هم دانش بشری این پیشرفتها را میداشت، هم این همه ضایعه ی بشری وجود نمیداشت؛ این محیط زیستِ نابود شده، این انسانِ از اخلاق تهی شده، این فحشای گسترده شده، این اختلاف طبقاتی روزبه روز افزوده شده در دنیا، این استعمار کشورهای ضعیف و لزوم حتمی تسلّط قدرتهای سلطه گر جهانی بر کشورهای دیگر هم وجود نمیداشت.

روزی بشر به همین جا خواهد رسید. روزی دانش بشری این را کشف خواهد کرد که در این دویست، سیصد سال، بیراهه و کجراهه ای را پیموده است؛ دستاوردهایی را هم به دست آورده که به نظرش بسیار برجسته آمده؛ غافل از اینکه اگر به انگشت اشاره ی هدایت الهی توجه میشد، میتوانست همین دستاوردها و بیشتر از آنها را بدون این ضایعه ها، با این حجم از کوشش و تلاش به دست آورد.⁽¹⁾

مسیر غلط علوم فنی

امروز از علم سوء استفاده شده است؛ بلکه باید یک قدم بالاتر گذاشت و گفت علم به راه غلطی کشانده شده است. امروز شما ببینید همه ی صنعت دنیا متوقّف بر تخریب محیط زیست است و اصلاً بنای صنعت دنیا بر تخریب محیط زیست گذاشته شده است؛ چرا؟ زیرا امروز حرکت چرخ صنعت دنیا متوقّف بر این است که نفت از اعماق زمین بیرون کشیده شود و آتش زده شود. این کار، زمین را خراب میکند؛ منابع نفتی را نابود میکند - چون نفت دوباره به وجود نمی آید - هوا را خراب میکند و آثار مرگبار فراوانی را

نیز در دنیا به وجود می آورد. امروز از علم، این گونه استفاده میشود. آیا نباید نتیجه گرفت که امروز مسیر علم، مسیر صحیحی نیست؟ حقیقت این است که در این زمینه، بیشترین فشار و تحمیل، به ملتهای عقب نگه داشته شده و جهان سوم وارد میشود؛ اگرچه کسانی هم که خودشان عامل این کارها هستند، از نتایج سوء آن در امان نخواهند بود.⁽¹⁾

رقابت علمی؛ باطنِ جنگهای امریکا در منطقه

یکی از دوستان اسم ژاپن را آوردند. میدانید ژاپن در چه شرایطی به دنبال علم رفت و دانشمندان و صنعتگران ژاپنی در چه شرایط سختی کار کردند؟ امروز ژاپن در دنیا در قلّه ی علمی قرار دارد. الان خیلی از کارهایی که شما میبینید امریکا در این منطقه میکند - رمسأله ی عراق و امثال آن - و ظاهر صددرصد سیاسی دارد، باطنش در جهت رقابت با امثال ژاپن و چین است که مثل یک غول جلو می آیند؛ برای اینکه بتوانند عقب ماندگیهای علمیِ نسبیِ خود را در مقابل رقبای بالقوّه و تازه نفس جبران کنند!⁽²⁾

سرانجام علم بدون ایمان به غیب

همان طور که میدانید، بدون شک، علم پایه ی تمدّن است؛ اما شرط کافی برای یک مدنیّتِ درست نیست. نتیجه ی علم منهای ایمان به غیب، همین میشود که امروز در دنیا میبینید. ببینید امروز علم با همه ی شرافت و ارزشش، در دست جهان خواران و دیوانه های زنجیریِ بین المللی به چه تبدیل شده است! نه حقّی برای انسان، نه حقّی برای ملتها، نه حقّی برای حقیقت و نه ارزشی برای راستگویی و صدق قایل نیستند.⁽³⁾

سرانجام علم بدون تزکیه

بدون تزکیه، علم هم ابزاری برای فساد و انحطاط و گمراهی و سقوط بشر خواهد شد؛ همچنانکه میبینید، امروز در دنیا علم وسیله ی سقوط بشر است و از علم برای به زنجیر کشیدن ملتها و دگرگون جلوه دادن حقایق و گرسنگی دادن به انسانها استفاده کرده اند. چقدر انسانها در اطراف عالم به خاطر سلطه ی استعمارگرانی که با ابزار علم بر آنها تاختند و سلطه پیدا کردند، امروز از منابع حیاتیِ متعلّق به خود محرومند و در فقر و

مسکنت و محرومیت و بیچارگی زندگی میکنند! امروز هم همین طور است. امروز استکبار جهانی - استعمار به شکل نوین در دنیا - با تکیه به علم و با ابزار علم؛ انسانها را بیچاره میکند، آنها را به زنجیر میکشد و دچار مرگ و نیستی و نابودی میکند. نتیجه ی علم بدون تزکیه، اینهاست.⁽¹⁾

غرب و هدایت فناوری در مسیرهای غیر انسانی

امروز اِشکال بزرگی که بر پیشرفتهای فناوری غربی وارد است، این است که اینها فناوری را در میدانهایی که برای بشریت مضرّ است، وارد کردند. بمب اتمی و بمب شیمیایی را اینها ساختند؛ مواد مرگبار برای بشر را اینها به وجود آوردند و خودشان هم استفاده کردند. تولید بمب اتمی هیچ حُسنی ندارد؛ چون تولید وسیله یی است که میتواند میلیونها نفر را در آنِ واحد از بین ببرد؛ بنابراین تولید و تکثیرش نادرست است و به کار بردنش از همه نادرست تر است. فناوری در دنیا راه کج و غلطی را در زمینه های مختلف طی کرده است. البته در راههای مثبت و خوب هم به کار افتاده که آنها یقیناً مورد سپاس خدا و خلق خداست؛ لیکن در راههای کجی هم حرکت کرده است. ما از همین آغازِ کار باید مشخّص کنیم که در چه رشته هایی و در چه مسیری میخواهیم فناوری کشور را اعتلا دهیم و رو به پیشرفت ببریم.⁽²⁾

میوه های زهرآگین تفکیک علم از معنویت در غرب

تمدن غربی بر پایه ی ستیز با معنویت و طرد معنویت بنا شد؛ این خطای بزرگ کسانی بود که تمدن و حرکت علمی و صنعتی را در اروپا شروع کردند. به علم اهمیت دادند - این خوب بود - اما با معنویت به جنگ برخاستند؛ این بد و انحراف بود. لذا این تمدن مادی و دور از معنویت هرچه پیشرفت کند، انحرافش بیشتر میشود؛ هم خود آنها و هم همه ی بشریت را با میوه های زهرآگین خود تلخکام میکند؛ همچنانکه تا امروز کرده است.

پدیده ی استعمار - که دهها کشور و میلیونها انسان را سالهای متمادی غرق در سخت ترین و شدیدترین محنتها کرد - یکی از چیزهایی است که در نتیجه ی تفکیک علم از معنویت، سیاست از معنویت و دولت از اخلاق در اروپا اتفاق افتاد. دو جنگ جهانی اول و دوم هم از همان میوه های تلخ بود. کمونیزم و حکومتهای اختناق مارکسیستی هم

جزو نتیجه ها و میوه های تلخ جدایی حرکت علمی و صنعتی از معنویت بود. ویران شدن کانون خانواده، سیلاب فساد جنسی و طغیان سرمایه داریِ افراطی، همه نتایج همان تفکیک است. معنویت از دستگاه سیاست حذف شده است.

در گذشته هم حکام و مستبدین و دیکتاتورهای دنیا در شرق و غرب عالم از این کارها میکردند؛ اما وقتی نامها و شعارهای زیبایی مثل حقوق بشر، حقوق انسان و رأی انسان برای اروپاییها شناخته شد، و وقتی پا در جاده ی علم گذاشتند، دوری از معنویت نگذاشت این شعارها آن طور که توقع بود و معنا میشد، برای بشریت خیر به بار آورد؛ همانها برای بشریت مایه ی شر و فساد شد.⁽¹⁾

نتیجه حذف فرهنگ الهی از تمدن علمی و دنیایی

در یک جامعه ی روبه رشد و دارای آرمانهای والای علمی و اجتماعی و دنیایی، اگر یک جریان متنفذ فرهنگی وجود داشته باشد که تلاشها و حرکت این جامعه را هدایت کند، این جامعه به خیر و صلاح و فلاح خواهد رسید؛ اما اگر یک چنین جریان فرهنگیِ دینیِ الهی و معنوی در جامعه ی در حال رشد و توسعه ی علمی وجود نداشته باشد، نتیجه همان چیزی میشود که شما امروز در جوامع پیشرفته ی غربی دارید مشاهده میکنید. هرچه پیشرفت بیشتر است، دوری از صلاح و انسانیت و عدالت هم بیشتر است.

اوج تمدن مادی از لحاظ علم و ثروت و قدرت نظامی و تلاش سیاسی و دیپلماسی را امروز شما در امریکا میبینید. امریکا کشوری است دارای ثروت و قدرت افسانه ییِ نظامی و تحرک سیاسی فوق العاده؛ اما اوج دوری از انسانیت و معنویت و اخلاق و فضیلت را هم شما در همین جامعه ی امریکایی میبینید، که قبل از این در هیچ جامعه ی دیگری دیده نشده است. امروز مستنکرترین کارهای بشری، اخلاقی، جنسی و اجتماعی در همین جامعه ی پیشرفته و جوامع نظیر آن به شکل قانون و عرفِ مقبول درآمده است. گناه در همه ی جوامع بشری هست؛ اما گناهی که عرف و قانون بشود و برای آن سرمایه گذاری و از آن دفاع شود، انحرافی بی نظیر است. امروز این انحراف، در جامعه ی امریکایی به عنوان پیشرفته ترین جامعه ی علمی، صنعتی، مالی، اقتصادی و سیاسی به روشنی و وضوح مشاهده میشود.

شما میبینید یک مرد یا یک زن، با ظاهر آراسته و با شکل کاملاً مطلوب، که اگر کسی این مرد را در خیابان یا این زن را در یک فروشگاه ببیند، هیچ گونه احساس بدبینی یی

نسبت به روش اخلاقی آنها ندارد؛ اما همین مرد و همین زن در زندان ابوغریب بغداد به یک گرگ درنده تبدیل میشوند. زیر این ظاهر انسانیِ تمیز، مرتب، ادکلن زده و کراوات و پاپیون بسته، یک سگ وحشی خوابیده است! و جامعه یی که این جنایت را مرتکب شده است، یک جامعه ی پیشرفته ی علمی، صنعتی، مدنی، پُرادعا و مدعی رهبری بشریت! وقتی رگه ی هدایت معنوی و جریان متنفذ فرهنگیِ سالم در جامعه یی غایب بود، نتیجه این میشود؛ گناه بزرگ تمدن غربی همین بود.⁽¹⁾

سرنگونی تمدن غرب به دلیل تفکیک علم از معنویت

از طریق این علم، ثروت بی اندازه هم کشف کردند و به دست آوردند؛ از ثروتهای زیرزمینی و منابع خدادادی هم حداکثر استفاده را کردند؛ به فضا هم رفتند، به اعماق اجسام هم پی بردند، در پیشرفت علمی کار زیادی کردند و از این علم هم برای به دست آوردن ثروت و قدرت و سیاست و همه چیز، حداکثرِ استفاده های مشروع و نامشروع را کردند؛ با همین علم استعمار کردند، کشتارهای گوناگون جهانی کردند، میلیونها انسان را اروپاییها در قرن اخیر و در جنگهای مختلف و حوادث گوناگون کشتند. بنابراین، اینها در علم مشکلی نداشتند، اما علم بدون هدایت و فضیلت و معنویت و انسانیت، و علم ناظرِ فقط به دنیا و غمض عین از آخرت، نتیجه اش همین است. اول، جلوه یی به زندگی میبخشد و قدرت و ثروت و زیبایی میدهد - «للباطل جوله» - اما آخر قضیه این است؛ و این ادامه پیدا خواهد کرد. شما بدانید وحشیگری اخلاقی جوامع مترقی و متمدنی که از معنویت بویی نبرده اند، روزبه روز بیشتر خواهد شد و همین وحشیگری، لغزشگاه بزرگ تمدن غربیِ امروز است و آنها را سرنگون خواهد کرد.⁽²⁾

معرفت غیر دینی؛ مبنای علم غربی

ما میبینیم که در زمینه های مختلف، تحقیق و پژوهش و رسیدن به نظریه در دنیای مادی و دنیای غرب، مبنای قابل قبول و مورد اعتمادی نبوده؛ به خصوص در زمینه ی علوم انسانی، که در علوم تجربی و در فناوری هم اثر خودش را نشان میدهد. نگاه اسلام به انسان، به علم، به زندگی بشر، به عالم طبیعت و به عالم وجود، نگاهی است که معرفت نوینی را در اختیار انسان میگذارد. این نگاه، زیربنا و قاعده و مبنای تحقیقات علمی در غرب نبوده. تحقیقات علمی در غرب، در ستیز با آنچه آن را دین میپنداشتند،

آغاز شده. البته آنها حق داشتند؛ دینی که رنسانس علیه آن قیام کرد و خط فکری و علمی دنیا را در جهت مقابل و مخالف آن ترسیم کرد، دین نبود؛ توهمات و خرافاتی بود با عنوان دین. دینِ کلیساییِ قرون وسطایی، دین و معرفت دینی نبود. بدیهی بود که عقده ها و گره ها در ذهن دانشمندان و نخبگان و زبدگان فکری باقی بماند و برایش راه علاجهای ضددینی و غیردینی پیدا کنند. لذا هنوز چگونگی کنار آمدن علم و دین برای آنها مسأله است؛ لیکن مسأله ی ما این نیست.⁽¹⁾

علم امروز در خدمت سرمایه داری

امروز علم دست کسانی است که از بشریت بویی نبرده اند. علم و فناوری در خدمت اهدافی است که صددرصد به زیان جامعه ی بشری و به نفع سرمایه داران و ثروت اندوزان و قدرتمندان است.⁽²⁾

هدف تمدن غرب؛ پیشرفت علمی منهای معنویت

در مقابل، آن تمدنی که از دویست، سیصد سال پیش پایه ریزی شده، هدف خودش را پیشرفت علمی و مادی و پیشرفت در وضع زندگی و فناوری، اما منهای معنویت قرار داده. آنها معنویت را گاهی با عناد، گاهی با بی اعتنایی و گاهی با تزویر از مجموعه ی زندگی بشر حذف کردند؛ لذا شما وقتی به دنیای امروز نگاه میکنید، پیشرفتهای شگفت آور و بی نظیر مادی امروزِ دنیا را میبینید. این پیشرفتها در حالی بر زندگی مردم تطبیق شده و زندگی مردم را قالب گرفته که نقش محوری، اساسی و واقعی برای معنویت، در آن مطلقاً وجود ندارد. حالا گیرم یک جا لعابی هم از دین یا از مسایل دینی و معنوی به دلایل مختلفی رویش بریزند؛ اما مطلقاً در آن قالب بندی اساسیِ هویت انسان و جوامع انسانی و زندگی کنونی بشر، معنویت وجود ندارد.⁽³⁾

پیشرفت علمی بدون معنویت در غرب و ضرورت پیمودن راه اسلام

ملتها و دولتهای غرب، پیشرفت علمی دارند؛ جلوه های براقی در زندگی آنها مشاهده میشود؛ اما این، فقط بخشی از وجود انسان است و اخلاق و معنویت، رحم و انصاف، دلبستگی به آرمانهای والای الهی، ارتباط با خدا و پرداختن به دل، در زندگی آنها نیست

و روزبه روز کم رنگ تر شده است و باز هم دایم کم رنگ تر میشود. اگر یک روز معابد و کلیساهای آنها یک مَسحه یی از معنویت داشت، آن هم به تدریج تحت تأثیر هیمنه ی مادیت دنیا ضعیف تر و ضعیف تر و ضعیف تر میشود. اما ما در طول این قرنهای متمادی، یک مجموعه ی عظیم انسانی را در دنیا نداشتیم که هم بتواند دنیای خود را از لحاظ بهره مندی از مواهب طبیعت و پیشرفتهای علمی دنیایی آباد بکند، هم توجه به معنویت، توجه به اخلاق، جزء اصلی زندگی آنها باشد و آنها با خدا ارتباط خودشان را قطع نکنند و برای ارتباطات مهم زندگی هم از تعلیم و هدایت الهی، خودشان را محروم نکنند. دنیای اسلام میتوانست چنین وضعیتی را داشته باشد؛ اما متأسفانه پیش نیامده.⁽¹⁾

نتایج خلأ ایمان در دانش غرب و وظیفه ی دانشگاه اسلامی در قبال آن

اگر ایمان بر دانش غربی تسلط داشت، دانش غربی به بمب اتم نمیرسید، تا بعد این قدر تویش گیر کنند که چه کارش کنیم؛ محدودش کنیم؛ نگذاریم تا دنیا ویران نشود. کارشان اصلاً به اینجا نمیرسید. اگر ایمان با دانش همراه بود، اصلاً استعمار و استعمار نو - که استعمار نو مخلوق دانش بود - به وجود نمی آمد. تسلط بر کشورها، تصرف کشورها، تسلط قهرآمیز بر ملتها و بردن ثروت ملتها - که این بلای این دویست سال گذشته ی دنیا و ملتهاست - اینها اصلاً به وجود نمی آمد. علم جدا از ایمان، این است و شما در دانشگاه اسلامی، میخواهید این خلأ را پُر و علم را با ایمان آمیخته کنید؛ یعنی دانش را چه در بافت درونی خودش، چه در استنتاجش و چه در جهت گیریهایی که در آن به کار خواهد رفت، از ایمان سیراب کنید.⁽²⁾

علم بدون اخلاق؛ ابزار انحراف و گمراه گری

علم را باید به دست آورد. البته این را میدانیم که علم به تنهایی کافی نیست. علم باید با اخلاق و ایمان همراه شود، تا ما به همان چاله ای نیفتیم که غرب در آن افتاد؛ یعنی علم برای آن وسیله ی ظلم شد، وسیله ی انحراف اخلاقی شد و وسیله ی گسترش فرهنگهای گمراه کننده و هلاک کننده شد. ما باید دچار آن نشویم. آن به جای خود محفوظ، اما حالا نقطه ی اساسی این است که علم برای ما یک امر حیاتی است.⁽³⁾

نتایج علم بدون ایمان و اخلاق

یک نکته ی دیگر که به شما عرض میکنم، این است که علم با دین و اخلاق هست که برای بشریت مفید خواهد بود. این را به طور قاطع بدانید، علم هر چه هم پیشرفت کند، اگر از اخلاق و دین فاصله بگیرد، به حال بشریت مفید نخواهد بود. آن کسانی که میگویند ما دانش را برای ارتقای بشریت میخواهیم، باید به این نکته توجه کنند. حالا مثالهای واضحی که همه شنیدید، من نمیخواهم اینها را تکرار کنم که حالا کسانی که مثلاً در علم شیمی پیشرفت کرده اند، به بمبهای شیمیایی و وسایل کشتار جمعی رسیدند؛ کسانی که در علوم هسته ای پیشرفت کردند، به بمب اتمی و کشتار فاجعه آمیز ملتها رسیدند؛ اینها حالا مثالهای واضحی است.

شما در ملتها نگاه کنید. یک ملت پیشرفته ی از لحاظ علمی را که در دنیا در اوج پیشرفت علمی قرار دارد، در نظر بگیرید، ببینید آیا مردم این کشور حقیقتاً به سعادت رسیده اند؟ آیا در آن کشور عدالت وجود دارد؟ آیا در آن کشور فقر و تبعیض و بی عدالتی از بین رفته است؟ آیا آنچنان که ادعا میکنند، مردم با آرامش و دور از خشونت و تجاوز و تعدی زندگی میکنند؟ با اینکه علم در آنجا هست، این واقعیات هم در آنجا هست! آیا بر زندگی خانواده ها، یک حس اعتماد و آرامشی حکم فرماست؟ فرزندان در آغوش پدر و مادرها با عواطفِ خوب تربیت میشوند؟ قتل و ترور و جنایت و اینها در آنجا نیست؟

میبینید درست به عکس است. امروز بیشترین ناامنی در آن کشوری است که از لحاظ علمی، بالاترین رتبه را دارد؛ یعنی امریکا. هیچ کشوری در دنیا به ناامنی امریکا نیست؛ نه در اروپا، نه در آسیا. بیشترین ناآرامی روانی در آنجاست؛ بیشترین قتل و خشونت از ناحیه ی شهروندان نسبت به یکدیگر در آنجاست؛ بیشترین تبعیض و فاصله ی طبقاتی در آنجاست؛ ثروتهایی به بلندی کوه هیمالیا و فقرهای غیر قابل توصیف - یعنی مردن از گرسنگیِ به معنای واقعی - در آنجاست. فاصله ها این است.

مهم ترین آرمانهای بشری که از اول تاریخ تا حالا با تغییرات زمانه، تغییر نکرده، اینهاست. آرمان مهم بشر، «عدالت» و «امنیت» است؛ «آسان زندگی کردن در کنار دیگران» است - بهشت آنجاست کازاری نباشد - «آزار ندیدن از دیگران» است؛ احساس آرامش کردن در روان است؛ راحت بودن در خانواده است؛ لذت بردن از زندگی خانوادگی و از دیدن فرزندان است؛ از بودن در آغوش پدر و مادر است. اینها اساسی ترین نیازهای بشر است؛ اینها چیزهایی است که بشر از اول تا امروز میخواسته؛ دیروز هم میخواسته و امروز هم میخواسته است. این چیزها در آن جامعه یی که از

لحاظ علمی پیشرفته ترین است، مطلقاً وجود ندارد. پس ببینید وقتی که علم با ایمان و اخلاق همراه پیش نرفتند، دوش به دوش پیش نرفتند، نتیجه این میشود.

عالم اگر متدین باشد، از علم او جامعه بهره ی حقیقی میگیرد. دین جلوی پیشرفت علم را نمیگیرد؛ بلکه حتّی به پیشرفت علم، کمک هم میکند. اما جلوی تعدی علم و تخطی از حدود انسانیت را که ممکن است علم به آن دچار شود، میگیرد.⁽¹⁾

علم نامطلوبِ ما

این در منطق ما درست نیست [که یک ملت] علم خودش را به کار بگیرد برای ایجاد سلاحی مثل بمب اتم، که وقتی یک جایی فرود افتاد، دیگر با گناه و بی گناه و مسلح و بچه ی کوچک و شیرخوار و انسانهای مظلوم را نگاه نمیکند و فرقی نمیگذارد و همه را نابود میکند. علمی که در این راه به کار بیفتد و کشوری که این را داشته باشد و تحولی که بخواهد به اینجا منتهی شود، مورد تأیید ما نیست و ما چنین تحولی را دوست نمیداریم.⁽²⁾

سرانجام پیشرفتِ علمی بدون معنویت در غرب

تمدن مادیِ غرب در علم و تکنولوژی پیشرفت کرد. در روشهای پیچیده ی مادی، توفیقات بزرگی به دست آورد؛ اما در کفه ی معنوی روزبه روز بیشتر خسارت کرد. نتیجه این شد که علم و پیشرفت تمدن مادیِ غرب، به ضرر بشریت تمام شد. علم باید به سود بشریت تمام شود. سرعت و سهولت و ارتباطات زود دسترس، باید در خدمت آرامش و امنیت و راحتی مردم باشد. آن علمی که از ترس دستاورد آن - یعنی از ترس بمب اتم و موشک دوربُرد و انفجار نادانسته - مردم شب و روز نداشته باشند، آن علم برای بشریت مفید نیست. دنیای غرب با پیشرفت علمیِ خود، در این دام خطرناک افتاد.⁽³⁾

نتیجه و محصول علم جدای از دین

علمی که از دین جدا شد و خودش را متعهد به دین ندانست، نتیجه اش همین میشود که امروز در دنیا رایج است؛ علم وسیله ی زورگویی است، وسیله ی استثمار است، وسیله ی تخریب حرث و نسل است، و محصول علم، بمب اتم است از یک طرف؛ از

طرف دیگر، محصول علم، این مواد مخدر کذایی است؛ محصول علم، روی کار آمدن سیاستمدارانِ دور از همه ی احساسات انسانی است در خیلی از کشورهای دنیا.⁽¹⁾

علم و دانش؛ ابزار سعادتمندی اند، نه تمام سعادت

امروز خلأ بزرگ دنیای لیبرال دموکراسی غرب همین است. کارخانه ها را زیاد کردند، چرخهای گردنده را زیاد کردند، دامنه ی علم را گسترش دادند؛ اما عدالت اجتماعی را نتوانستند تأمین کنند؛ اخلاق انسانی به انحطاط کشیده شده. این حرفی نیست که من اینجا بگویم. مگر میشود در یک تریبون و منبر جهانی، که امروز این حرفها در دنیا منعکس میشود، چیزی برخلاف آنچه که احساس مردم آن کشورهاست، بر زبان آورد؛ حرفی است که خودشان میزنند.

امروز بحران اخلاقی گریبانگیر لیبرال دموکراسی غرب است. امروز بحران جنسی، بحران اقتصادی، بحران اخلاقی، بحران خانوادگی، گرفتاریهای همان کشورهایی است که از لحاظ علمی، چشم تاریخ را خیره کردند از پیشرفتهای خودشان.

بشر، سعادتمندی اش به این نیست که دانش او پیشرفت کند - دانش، ابزار سعادت است - سعادت بشر به آسایش فکر است، به آسایش روح است، به زندگی بی دغدغه است، به زندگی همراه با امنیت اخلاقی و معنوی و مادی است، به احساس عدالت در جامعه است. این را غرب ندارد؛ نه اینکه ندارد، روزبه روز هم از او دارد دورتر میشود. ما این را برای نشان دادن به دنیا به عنوان آرمان خودمان ترسیم کردیم؛ ما نکردیم، خدا کرد. ملت ایران به اقتضای ایمان خود به این راه، دنبال این راه افتاد.⁽²⁾

نتیجه ی علم فاقد تربیت

آموزش بدون پرورش راه به جایی نخواهد برد؛ آموزش بدون پرورش همان بلایی را بر سر جوامع انسانی خواهد آورد که امروز بعد از گذشت صد سال، صدوپنجاه سال یا بیشتر، جوامع غربی دارند آن را احساس میکنند. اینها از آن چیزهایی است که آثار آن ده ساله و بیست ساله ظاهر نمیشود؛ یک وقت چشم باز میکنید، میبینید یک نسل ضایع شده است و کاریش نمیشود کرد. یک نسل، مأیوس کننده است. من در این زمینه اطلاعات زیاد و آمارهای تکان دهنده ای در اختیار دارم - حالا مجال نیست بگویم؛ البته گاهی در

بعضی از جاها گفته ام - اعترافهای صریح و قاطع.

خیال نشود این حرفی است که ما اینجا نشسته ایم و داریم از دور میزنیم؛ نه، حرف خودِ آنهاست؛ هشداری است که خود آنها به خودشان میدهند. این اتفاق در غرب افتاده و این همان سیلی است که خانه را از بیخ و بُن ویران میکند. علم بدون تربیت این جور است. وقتی در یک جامعه یی علم پیش میرود و تربیت نیست، حالا بمب اتمی اش به جای خود، بی صفاییهای گوناگون سیاسی به جای خود، دروغگویهای گوناگون به جای خود، نفع طلبیهای اقتصادی کارتلها و تراستها به جای خود؛ آنها داستان جداگانه یی دارد که آن هم ناشی از همین است. نکته ی اساسی، ضایع شدن نسل انسانی است. بنابراین، مسأله ی امور پرورشی بسیار مهم است؛ حالا به صورت معاونت و سازماندهی خوب و قوی و کارآمد، نه فقط شکلی.⁽¹⁾

فصل چهارم: علم، پایه ی اقتدار غرب

با علم، انسانهای معمولی و غیر برجسته بر دنیا تسلط دارند

علم، امروز نقش خیلی زیادی در دنیا ایفا میکند. این کسانی که امروز بر دولتها و دستگاههای سیاسی دنیا در کشورهای بزرگ مسلطند، انسانهای معمولی هستند و از متوسطِ برجستگان، پایین ترند. کارها و حرفهایشان، این را نشان میدهد. آنها یا از لحاظ فکری و یا از لحاظ انسانی و اخلاقی پایین ترند. ببینید دیگر، این امریکا و این هم غرب است. اینها در عین حال، بر دنیا حکومت میکنند. چرا؟ به خاطر علم.

تا کی باید ملتهای مسلمان، از آن چیزی که در تحرک و شخصیت یک نظام، در وصول به حقوق یک ملت، در تأثیر برای سازندگی دنیا، مایه ی اصلی است، تهیدست بمانند؟ بدون علم که در دنیا هم نمیشود اثر گذاشت. شما بهترین آدمهای دنیا باشید، ما بهترین و شریف ترین و عزیزترین ملتها باشیم؛ وقتی نتوانیم روی بشریت اثر بگذاریم، وقتی نتوانیم این گرداب مهلک را مهار بکنیم، چه فایده یی دارد؟ رسالت یک انسان که یک رسالت فردی و خانوادگی و یک رسالت ملی به معنای محدود نیست؛ بلکه یک رسالت انسانی است. انسان، اصلاً در محدوده ی انسانیت زندگی میکند. مگر میشود این همه کارهای بزرگ را بدون علم انجام داد؟⁽¹⁾

سه پایه ی اقتدار امروز در دنیا

واقعاً اگر بگوییم که امروز نفوذ و اقتدار سیاسی در دنیا، روی سه پایه استوار است: اول، ثروت و امکانات پولی و مالی؛ دوم، تواناییهای علمی و تکنولوژیکی؛ سومی، قطعاً تواناییهای خبری و سلطه ی خبری است. اگر امریکا همین ثروت و پیشرفت علمی فعلی را داشته باشد؛ اما ایستگاههای خبری از او گرفته بشود، نفوذش چقدر خواهد شد؟

یک سوم کم خواهد شد؟ یقیناً بیشتر از یک سوم در دنیا کم خواهد شد.⁽¹⁾

تأثیر قدرت علمی در تسلط سیاسی

امروز ابزار قدرت، با سابق فرق میکند. علم هم امروز قطعاً از ابزار قدرت سیاسی است! فرض بفرمایید که به وسیله ی ماهواره، به وسیله ی ابزارهای رایانه ای، به وسیله همین شبکه های عظیم اطّلاع رسانی در دنیا - مثل اینترنت و دیگر چیزها - میتوانند خواسته های خودشان را به هر جایی از اعماق این عالم بزرگ که بخواهند، برسانند! این، از ابزار سلطه ی سیاسی است. در سابق این گونه نبود؛ نه چنین علمی وجود داشت و نه علم، این چنین در خدمت سلطه ی سیاسی بود؛ ولی امروز هست! کشوری که دارای ابزارهای سلطه ی سیاسی است و کشوری که ضعیف است و دارای این امکانات نیست - ررادیوی آن، آن صدا را ندارد، قدرت علمی اش آنچنان نیست و نمیتواند ماهواره به فضا بفرستد و تهدید نظامی آنچنانی هم ندارد - اگر بخواهند با همدیگر تعامل دوستانه داشته باشند، قطعاً این تعامل دوستانه، به تأثیر و نفوذ آن قوی در این ضعیف خواهد انجامید؛ شکّی نیست!⁽²⁾

زورمداری اروپاییها توسط علم

اگر کسی تاریخ اروپا را خوانده باشد، شک نمیکند که در ذات اروپاییها خشونت است! با این ظاهر اتوکشیده و کراوات بسته و ادکلن زده، یک باطن بسیار خشن و سختی در آنها وجود دارد که در ادبیات و فرهنگشان آشکار میشود! برای کسی که آنجاها نرفته و از نزدیک ندیده است، روشن نیست؛ ولی کسانی که رفته اند، دیده اند! آنها داستانها دارند و انسان میفهمد که چه هست! ملتی با این خصوصیات، امروز به همه ی دنیا حرف زور میگوید و دنیا هم حرفش را قبول میکند! این، به برکت علم است؛ ببینید علم چقدر مهم است!

طبیعی است که وقتی آنها علم داشته باشند، شما با اینکه مادّه ی حیاتی نفت را دارید که به آن احتیاج دارند، مجبورید محتاجشان باشید! آنها در واقع امروز محتاج شمایند؛ چرا که اگر نفت شما نباشد، کارخانه ها نمیچرخد، چراغها روشن نمیشود و این هوای سرد، گرم نخواهد شد! همه چیزشان از نفت شماست؛ اما در عین حال شما محتاج

آنهایید. آنها برای شما تکلیف معین میکنند، حتّی برای نفتتان!!⁽¹⁾

علم، رمز قدرت جامعه ی غربی

علم، سلاح اصلی انسان برای رسیدن به کمال است؛ بدون علم نمیشود. کسانی که میبینید امروز با همه ی فسادشان، دنیا را در اختیار دارند - در حالی که فسادی که امروز در جامعه ی امریکایی، در جامعه ی اروپایی و کلاً در جامعه ی غربی هست، کافی بود که آنها را به کلّی از بین ببرد - علت اینکه با وجود این فساد، مانده اند، به خاطر برخی از خصوصیات مثبتشان از جمله علمشان است؛ دنبال علم رفتند.⁽²⁾

پیشرفت علمی؛ عامل تسلط سیاسی و فرهنگی

در هر برهه ای از تاریخ، پیشرفتهای علمی در گوشه ای از دنیا اتفاق افتاده است. یک روز چین مظهر پیشرفت علمی دنیا بوده، یک روز شرق، یک روز غرب، یک روز هم اروپا. گروهی بر اثر پیشرفت علمی توانستند اقتدار نظامی پیدا کنند؛ یعنی پیشرفت علمی، آنها را به اقتدار نظامی، و اقتدار نظامی، آنها را به اقتدار سیاسی رساند. اینها در سایه ی این پیشرفت، فرهنگی را درست میکنند - یعنی همان چیزهایی که خودشان آن را باور دارند و به آن عادت کرده اند - و آن را به صورت آیات مُنزل آفرینش و طبیعت بر سر مردم نازل میکنند. هر چه در مقابل این فرهنگ باشد، غلط و بد و زشت و غیر قابل قبول است.⁽³⁾

استفاده ی امریکا از دانش برای تسلّط

امریکاییها انصافاً روشهای مؤثّری هم دارند و در راه ایجاد نفوذ در کشورهای دنیا حداکثر استفاده را از علم میکنند و کار ارتباطاتی و تبلیغاتی آنها در اوج است. کار تبلیغاتی یی که امروز امریکاییها میکنند، هیچ کس در دنیا نمیکند؛ چون آنها دانش را صد درصد در جهت همین هدفها به کار گرفتند؛ لذا توانستند بر همه جا مسلّط شوند.⁽⁴⁾

سه موضوع لازم برای حفظ رابطه ی سلطه گری

درباره ی مسأله ی علم و تحقیق، باید بگویم که عمده ی موضوع هایی که قدرتهای سلطه گر در نظام سلطه ی جهانی برای حفظ این رابطه ی سلطه گر و سلطه پذیر رویش تکیه میکنند، سه موضوع است: سلطه ی فرهنگی، سلطه ی اقتصادی، سلطه ی علمی. لازمه اش هم این است که نگذارند آن طرف سلطه پذیر یا آن کسی که سلطه بر او تحمیل شده، در این سه زمینه به استقلال و به خودباوری و به پیشرفت برسد.⁽¹⁾

علم؛ به هم زننده ی بافت سلطه گری و سلطه پذیری دنیا

امروز نظام سلطه در دنیا بنایش بر گرفتن و دادن نیست؛ بنایش بر گرفتنِ حداکثری و دادنِ حداقلی است؛ ثروت را میمکند، امکانات را میمکند، اختیارات سیاسی و اقتصادی و اجتماعی را در کشورها میمکند و در اختیار میگیرند و در مقابل، گاهی هیچ چیز نمیدهند، گاهی چیز مضری میدهند، گاهی هم یک چیزکی به آن کشورِ نقطه ی مقابل میدهند. الان بافت سیاسی دنیا این است: سلطه گر و سلطه پذیر.

اگر بناست این بافت به هم بخورد و کشورها بتوانند به قدر ظرفیت ملتهایشان و استعداد ملتهایشان در روابط عالم جایگاهی داشته باشند، عمده ترین چیزی که در این کار تأثیر دارد، علم است. بنابراین، علم را باید جدی گرفت؛ باید پیش رفت.⁽²⁾

تسلط مستکبرین بر دنیا به دلیل تجهیز به علم

این وحشیهایی که امروز دنیا را در قبضه ی خودشان گرفته اند و حقیقتاً بویی از انسانیت و معنویت نبرده اند، به برکت علم است که توانسته اند این تسلط را پیدا کنند؛ علم را یاد گرفتند. من مکرر گفته ام: مثل یک آدم چاقوکشی که عاقل است؛ قداره بند و چاقوکش است؛ میرود یک علمی را یاد میگیرد و به برکت این علم، همان چاقوکشی را هم از دست نمیدهد! اینها همین طورند. آدم میبیند، اینها حقیقتاً چاقوکشهای دنیایند؛ این مستکبرین، قداره بندها و عربده کشهای دنیایند؛ منتها به علم مجهزند. حالا شما خیلی نجیب، خیلی متدین، خیلی شریف، خیلی اصیل، خیلی خانواده دار؛ او بی اصل و نسب، بی ریشه، بی خانواده؛ اما او مجهز است، شما مجهز نیستید؛ شما بی سوادید، او باسواد است؛ می آید بر شما تسلط پیدا میکند؛ بروبرگرد ندارد.⁽³⁾

پیشرفت علم؛ تسهیل کننده ی زورگویی

قدرتهای سلطه گر و زورگوی جهانی البته در طول تاریخ همیشه بوده اند، اما با پیشرفت علم و صنعت و با امکانات ارتباطاتی مدرن، این سلطه گری برای آنها آسان تر شده است. لذا میبینید امریکاییها نسبت به همه ی جهان ابراز طمع ورزی میکنند و با این بهانه که منافع ما در فلان جا به خطر افتاده است، وارد میشوند. گویا منافع آنها بر منافع همه ی دنیا ترجیح دارد؛ بر منافع ملتها ترجیح دارد.⁽¹⁾

فصل پنجم: انحصار طلبی و سوء استفاده از علم

علم، متعلق به همه ی بشریت است

علم، متعلق به یک شخص و یک ملت نیست؛ علم، متعلق به بشریت است و بین ملتها دست به دست میگردد. یک روز بود که اروپای متمدن امروز، در نهایت جهل و بی خبری بود؛ مسلمین دانشمندان بزرگ آن روز بودند و علم را به اروپاییها یاد دادند. این حرفی است که خود آنها گفتند و میگویند؛ نوشتند و مینویسند؛ چیز مجهولی نیست که ما آن را ادعا بکنیم. یک روز علم در آسیا بود، یک روز هم در اروپاست، یک روز هم در یک نقطه ی دیگر است. علم، متعلق به همه ی بشریت است. علم چیزی نیست که ملتی بگوید مال من است و مال بشریت نیست؛ نه، علم متعلق به بشریت است. ما هرجا علم را پیدا کردیم، آن را به دست می آوریم.⁽¹⁾

نیاز به کشورهای شرور به سبب علم

امروز گرفتاری ملتهای عقب افتاده، در درجه ی اوّل همین است. شما یک کشور را در نظر بگیرید که از لحاظ اخلاقی عقب مانده است، از لحاظ انسانیت نمره اش صفر است، از لحاظ برخورد با کشورهای دنیا، یک موجود شریر است. امّا همین که دارای علم است، هر ملت و هر انسان باانصافی را وادار میکند که اذعان کند به او نیازمند است. چاره ای ندارد. او هم علمش را با شرارتهایش مخلوط میکند و میدهد! خوب؛ چه میشود کرد؟ چاره ی ملتها چیست؟ جز اینکه به گنجینه های درونی بپردازند، چاره ای دارند؟! چاره ای جز این دارند که منابع سرشار انسانی موجود در آن کشور را استخراج کنند؟!⁽²⁾

اروپا و انحصارطلبی در پیشرفت علم

نکته ی دوم این است که اروپا بر اثر حوادث و عواملی، از لحاظ علمی پیشرفتی پیدا کرد. این پیشرفت را هم اروپاییها سعی کردند در محدوده ی خودشان نگه دارند. در این زمینه، شما جوانان اگر مطالعه کنید و کتابهای گوناگون را بخوانید، به همین نتیجه میرسید. این هم یک واقعیت است.

در دوران اسلامی که مسلمانها پرچم علم را در دنیا در دست داشتند، همچنانکه تحصیل علم را لازم و واجب میدانستند، تعلیم علم را هم لازم میدانستند. میگفتند: «زکوة العلم تعلیمه» .⁽¹⁾لذا در دانشگاههای اسلامی، از همه ی کشورها، دانشجویانی حضور داشتند که می آمدند و به طور رایگان از مسلمین علم می آموختند. آن دانشگاهها، علم را منتشر میکردند و کتابهای علمی را در اختیار این و آن میگذاشتند. این مربوط به چه زمانی است؟ مربوط به زمانی است که علم هر جا بود، جزو اسرار بود. هر که علم داشت، برای خودش داشت و به دیگران نمیداد. اما مسلمانان - چه ایرانی شان، چه اندلسی شان و چه عربشان - علم را به دیگران میدادند.⁽²⁾

غربیها و ارایه ی دانش منسوخ به دیگران

درست است که دانشگاههای فراوانی در کشورهای اروپایی هست که دانشجویان کشورهای دیگر در آن دانشگاهها درس میخوانند، اما شما اگر تاریخ علم را در اروپا نگاه کنید، به این نتیجه خواهید رسید که اروپاییها همیشه دانش خودشان را وقتی به دیگران سپردند و دادند که به آن دانش احتیاج نداشتند، یعنی دانش منسوخ شده، یا به تعبیر اروپایی، دِمُدِه شده بود. آنها همیشه بهترین پیشرفتهای علمی و برترین کارهای علمی را در محدوده ی خودشان نگه میداشتند.

امروز نیز همین طور است. امروز هم هیچ یک از دانشجویان کشورهای دیگر، به مراکزِ اساسیِ علمیِ مدرن و جدید که از آن اروپاییها باشد، راه ندارند؛ مگر آنکه چنان مراکزی را خودشان به وجود بیاورند. پس، مراکز تحقیقاتی در اروپا، به دست ملیّتهای غیر اروپایی است. مثلاً یک دانشمند ایرانی، در اروپا یک پیشرفت جدید را در علم به وجود آورده و یا یک کشف تازه کرده است. این هست، و خودِ آن فرد کرده است؛ اما آنی را که در اختیار صاحبان علم است، تا جایی که بتوانند و امکانات اجازه دهد، نمیگذارند به دیگری برسد.⁽³⁾

توسل اروپا به علم برای استعمارگری

از هنگامی که علم در اختیار اروپاییها قرار گرفت، آن را وسیله یی برای تسلّط بر ملتها قرار دادند. گناه بزرگ، این است. علم، وسیله یی برای قبضه کردن دولتها و حکومتها و گرفتن کشورها، چه با به وجود آوردن سلاحهای جدید و چه با روشهای گوناگونِ اقتصادی و سیاسی و امثال اینها، که اسمش «استعمار» است، شد. به تعبیری دیگر، علم پشتوانه ی استعمار شد؛ چنانکه امروز هم پشتوانه ی استکبار است.⁽¹⁾

القای ضعف تفکر شرقی توسط مغرب زمین

عزیزان من! سالیان دراز، به شیوه های گوناگون، به ملتهای مشرق زمین تفهیم کردند که «شما از جهات مختلف، انسانهای درجه دو هستید.» اصولاً فلسفه ی استعمار همین بود. متأسفانه درباره ی فلسفه ی استعمار، خیلی کار نشده است. من قبلاً مدّتی در این زمینه ها مطالعه کردم تا دریابم که این پدیده ی شومِ استعمار چگونه و بر چه پایه هایی به وجود آمد. معلوم شد که یکی از ترفندهای استعمارگران - که خیلی هم تأسّف انگیز است - این بوده است که تا میتوانسته اند، در کشورهای آسیا (در همین چینی که در این المپیادها، در سه دوره اوّل شده است؛ در همین ایران ما و در جاهای دیگر)، تلقینِ بد کرده اند و به زور میخواسته اند به مردم مشرق زمین بقبولانند که انسانهایِ درجه دو و ضعیفی هستند و قدرت اداره و تفکر ندارند. به عکس، القا میکرده اند که علم مال آنهاست؛ پیشرفت مال آنهاست و اصلاً حقّ همه چیز، برای آنهاست. آنها به زور تحمیل میکردند که «این ما هستیم که به شما چیزی میدهیم و یا چیزی میستانیم.» آنها به زعم خودشان، تمدّن و پیشرفت میدادند؛ و مزد این را استثمار ملتها و گرفتن ثروت و آزادی و زندگی آنها میدانستند. این از نظر آنها یک معامله ی پایاپای بود. این گونه رفتار میکردند!⁽²⁾

جلوگیری غرب از انتقال علم و فناوری

شما ببینید؛ از اوّل انقلاب، پانزده، شانزده سال است غرب در حدّ توان میکوشد که از همه جهت ملت ما را در فشار بگذارد؛ حتّی در انتقال علم و فناوری. این، چیزی است که امروز خودشان آن را تصریح میکنند؛ در حالی که چند سال قبل، به این صراحت

نمیگفتند. ملت ما با دست خالی و تنها و غریب شروع کرده است و امروز نشانه های یک پیشرفت ان شاءالله چشمگیر را که در سالهای آینده عاید خواهد شد، در چهره اش مشاهده میکنیم، که جوانه هایش شما هستید.⁽¹⁾

خسّت غربیها در گسترش علم

زادگاه علم و منطقه ی انحصاریِ خسّت بار آن، اروپا و امریکاست. برای تعلیم علم، خسّت میورزند. اگر ظاهراً درِ دانشگاههایشان به روی افراد باز است، به این دلیل است که چاره ای ندارند. پیشرفتها، اختراعات و کشفیّات علمی، روزی مُجاز است به دست ملتهای دیگر - به خصوص ملتهای شرقی و مسلمان - برسد که این ملتها، یا بدل آن فنون را به وجود آورده باشند و یا آن علم نزد خودشان از مُد افتاده باشد!⁽²⁾

دانش؛ ابزار استکبار علیه تفکر اسلامی

امروز استکبار جهانی، نیروی علمی و خیل رجل خود را بسیج کرده، تا بلکه بتواند با تفکر و فرهنگ و ابزار دانش، تفکر اسلامی را متزلزل کند. اما با این ترفند هم نخواهد توانست کاری از پیش ببرد.⁽³⁾

صدور فرهنگ اباحی گری در کنار دانش غربی

قدرتهای غربی در این تهاجم مؤثّر، از پیشرفت علم و تکنولوژی و از برخی خصال ملی و بومی خود بهره برده اند. ما دشمن را ملامت نمیکنیم. کسانی سزاوار ملامت اند که با کوته بینی و راحت طلبی و خودخواهی، زمینه ی پیروزی دشمن و زوال خویش را فراهم ساختند. غرب در تهاجم همه جانبه ی خود، ایمان و خصال اسلامی ما را نیز هدف قرار داد و در سایه ی متاع دانش خود که همه بدان احساس نیاز میکردند، فرهنگ اباحی گری و بی مبالاتی در دین و اخلاق را - که خود دچار آن است - مصرّانه به جوامع ما صادر کرد. بی شک این لجنزار اخلاقی، روزی که چندان دور نیست، تمدّن کنونی غرب را در خود فرو خواهد برد و محو خواهد کرد.⁽⁴⁾

حفظ سلطه ی علمی؛ مانع انتقال فناوری

در غرب، حدّ آزادی را منافع مادّی تشکیل میدهد. ابتدا برای آزادی های اجتماعی و فردی، محدودیتهایی را معیّن کردند؛ این یکی از آنهاست. آن وقتی که منافع مادّی به خطر بیفتد، آزادی را محدود میکنند. منافع مادّی، مثل عظمت این کشورها و سلطه ی علمی این کشورها. تعلیم و تربیت، یکی از مقولاتی است که آزادی در آن، جزو مسلّم ترین حقوق انسانهاست. انسانها حق دارند یاد بگیرند؛ اما همین «آزادی»، در دانشگاههای بزرگ دنیای غربی محدود میشود! دانش و فناوری والا - به قول خودشان HIGH TEC - قابل انتقال نیست! انتقال فناوری به کشورهای معیّنی ممنوع است! چرا؟ چون اگر این دانش و این علم انتقال داده شد، از انحصار این قدرت خارج شده است و این قدرت مادّی و این سلطه، به حال خود باقی نخواهد ماند. آزادی مرز پیدا میکند؛ یعنی استاد حق ندارد که فرضاً به شاگرد کشور جهان سومی - شاگرد ایرانی، یا دانش پژوه چینی - فلان راز علمی را بیاموزد!⁽¹⁾

طبقه بندی علم در غرب

ما به خاطر حکومتهای فاسد، به خاطر سلطنتهای پلید و حکّام خودخواه و افزون خواه، دیکتاتور و خودپرست و بی اعتنای به مردم، دویست و پنجاه سال عقب ماندیم. به فضل پروردگار، تلاش خواهیم کرد از آن دانشی که مال بشریت است، استفاده کنیم. دانش، در انحصار هیچ ملتی نیست. دانش ما هم مال بشریت بود؛ همه ی دنیا در قرنهای سوم، چهارم، پنجم و ششم هجری، از دانش ما استفاده کردند. امروز هم اروپا، امریکا و دیگران، دانشی دارند؛ آن هم مال بشریت است. البته آنها پنهان کاری میکنند؛ این را شما بدانید. شاید از بعضی اساتید خودتان که خارج رفته اند، شنیده باشید که آنها نمیگذارند. علم، طبقه بندی است؛ حتّی نمیگذارند دیگران که از نظر آنها بیگانه اند، از بخشهایی به بالا دسترسی پیدا کنند؛ مگر وقتی که باز خودشان به چیزهای بالاتری دست پیدا کرده باشند.⁽²⁾

داد و ستد علمی باید دو طرفه باشد

علم چیزی نیست که هر کشوری بگوید من از مردم دیگر بی نیازم؛ نه. علم، داد و

ستدی است. اگر درهای علم مدّتی در یک کشور بسته شد و از دیگران استفاده ای نکرد، آنچه هم که در درون خودش از استعداد هست، از بین خواهد رفت؛ یعنی سرکوب خواهد شد. علم از جمله مقولاتی است که با تبادل و داد و ستد رشد پیدا میکند. بنابراین، اگر میگویم بی نیاز شویم، مقصودم این نیست که دیگر با هیچ کسی داد و ستد علمی نداشته باشیم؛ نه. انسان در اوج علم هم باید بدهد و بستاند - در این شکّی نیست - منتها وضع کنونی کشورهای عقب مانده ی علمی، متأسفانه به گونه ای است که از لحاظ علمی حرکتشان دو طرفه نیست؛ یک طرفه است. فقط باید از آنها التماس کنند و بخواهند؛ آنها هم مقداری میدهند و مقدار زیادی نمیدهند!

امروز دانش ممتاز و برجسته و برتر و همچنین صنعت برجسته و برتر، از جمله امکاناتی است که در اختیار خیلی از کشورها گذاشته نمیشود. اصلاً از محیطهای اختصاصی خودشان بیرون نمیرود و به این کشورها اجازه ی استفاده داده نمیشود.⁽¹⁾

قدرت علمی و فناوری ملتها؛ ضامن مقاومت در برابر استکبار

یک ملت، با ارتباط با دولتی که اهداف استکباری دارد، هیچ خیر و سودی نمیبرد. الان ببینید؛ کشورهایی که با امریکا ارتباط دارند - کشورهای گوناگونی که در آسیا و آفریقا و سایر جاها هستند - بسته به قدرت خودشان؛ اگر قدرت علمی بالایی داشتند، اگر در آنها قدرت پیشرفت دانش و فناوری و استقلال وجود داشته باشد، به همان اندازه میتوانند مقاومت کنند. اگر در درون خودشان نتوانسته باشند یک بنای شامخ به وجود آورند، آن قدرت استکباریِ امریکا، نه فقط به آنها سودی نمیرساند، بلکه از آنها بهره میبرد، به آنها ضربه هم میزند؛ آنها را به بازار فروش محصولات خود - چه محصولات نظامی و چه محصولات بی ارزش دیگر - بدل میکند؛ به غارت منابع آنها میپردازد و در همه ی امور آنها هم دخالت میکند. این، هدف استکبار است.⁽²⁾

پیشرفتهای علمی؛ ابزار استثمار غرب

پیشرفتهای علمی در غرب بود، اما این پیشرفتهای علمی وسیله یی برای استثمار ملتهای دیگر شده بود. غربیها به مجرّد اینکه یک قدرت علمی پیدا کردند، آن را به قدرت سیاسی و اقتصادی تبدیل نمودند و به طرف شرق و غرب دنیا راه افتادند. هرجا

کشوری ممکن بود رویش دست بگذارند و آن را استثمار کنند، بی دریغ کردند. هر جا نکردند، ممکنشان نشد!⁽¹⁾

علوم جدید و تخریب منابع طبیعی

امروز شکوفایی زندگی، با تخریب طبیعت است! امروز کسانی که در دنیا سردمداران و طبّالهای علم اند و بوق و کرنای علم را میزنند، خوب میبینید به قیمت علم چه کار کرده اند! نفت را از زیر زمین در آوردند و آتش زدند! هم آن ذخیره را و هم فضا را از بین بردند، هم سروصدا در محیط زندگی درست کردند! آدم گرما میخواهد، با سروصدا؛ سرما میخواهد، با سروصدا؛ آب و نان میخواهد، با سروصدا! این کاری است که امروز علم ما کرده است.

آیا این مطلوب است؟ آیا زندگی همین است؟ نمیشد از نفت و از هزاران منبع دیگر، طور دیگری استفاده کرد؟ امروز خوشبختانه دارند نشان میدهند که این نفت، در واقع برای سوختن نیست. از نفت، انواع و اقسام و هزارها ماده تولید میشود که همه ی آنها برای زندگی انسان، لازم است.

خوب؛ این یک نمونه از غلطهایی است که ما کردیم؛ خاک را خراب میکنیم، آب و هوا و نفت و گاز را خراب میکنیم؛ وجود خودمان را، جسم و فکر و استعدادهای بشری را خراب میکنیم!⁽²⁾

عیب غرب در قله نشینی چرخشی در علم

علم متعلّق به اروپا و غرب نیست؛ علم متعلّق به بشر و استعداد انسانی است. علم، یک روز در گوشه ای از دنیا سر بلند میکند و دیگران از آنجا استفاده میکنند؛ یک روز هم در آنجا افول میکند و در یک گوشه ی دیگر دنیا سر بلند میکند. شرق، چند هزار سال قلّه و سرچشمه ی علم بود. یک دوران هم غرب سرچشمه ی علم شده است. علم متعلّق به همه است؛ شرقی و غربی ندارد؛ باید آن را آموخت. عیب کار غربیها این است که از علم، بد استفاده کردند و آن را در بد مجرایی انداختند. این را شما اصلاح کنید؛ اما شرطش این است که علم را بیاموزید.⁽³⁾

استناد امریکا به پیشرفت علمی برای رهبری دنیا

واقعاً امریکا به دنیا چه میخواهد بدهد؟ فقط به استناد صنعت برتر، فناوری پیچیده و بالا، پیشرفت علمی و ثروت - که قدرت نظامی و دیپلماتیک هم دنبالش هست - میخواهد رهبری دنیا را به عهده بگیرد؟ بسیاری از کشورهای دنیا تصدیق کرده اند، قبول کرده اند و به زبان میگویند نه؛ اما در واقع خیلیها در دنیا زیر بار رفته اند. ما این را هم قبول نداریم.⁽¹⁾

تلاش و اراده ی قوی برای پیشرفت مادی و معنوی

تمدّن مادّی غرب، پیشرفتهای علمی و دیگر مزایایی را که با خود به همراه آورد، در خدمت تبعیض و ظلم و دوری از معنویّت قرار داد. انقلاب اسلامی میخواهد این نباشد. ما دنبال جامعه ای هستیم که در آن، دنیا و آخرت، مادّه و معنا، علم و دین، عدالت و بروز و رشد استعدادهای انسان در کنار یکدیگر مورد توجّه باشد. البته برای رسیدن به چنین جامعه ای، تلاش و مجاهدت لازم است. این کارِ بزرگی است که جز با اراده ی قوی یک ملت و به طور مستمر و در طول زمان به دست نمی آید.

آنها در این مناطق، چنین ملتهایی را میخواهند. آنها حتّی زندگی اجتماعیِ کاملاً مخدوشی را هم که ملتهای خودشان دچار آن هستند، برای ملتهای این مناطق روا نمیدانند. آنها میگویند شما باید زیردست زندگی کنید. علم خوب است، ولی برای آنها؛ پیشرفت خوب است، ولی برای آنها. این ملتها - همان طور که من تعبیر کردم - باید فاضلاب تمدّن غرب و مدرنیته را مصرف کنند. آنها این را میخواهند.⁽²⁾

دانش و فناوری پیشرفته در اختیار اهداف پلید

فناوری پیشرفته و دانش پیچیده ی بشری، همان قدر که سهولت و سرعت را در اختیار مردم عادی گذاشته، به همان اندازه و بیشتر، امکانات و سهولت و سرعت را در اختیار انگیزه های ناپاک قرار داده است. امروز قدرتهای طاغوتی دنیا میتوانند هدف خودشان را سلطه بر جهان، همه ی بشریت و بر همه ی ثروتهای بشری قرار دهند؛ میتوانند هدف خودشان را کوبیدن همه ی موانعی که آنها را از این راه باز میدارد، قرار دهند؛ و متأسفانه در مواردی طغیانهای بزرگ که نشانگر چنین اهداف پلید و خبیثی

است، در دنیا مشاهده میشود. امروز وظیفه، خیلی سنگین است.⁽¹⁾

استفاده های جهنمی از علم

گاهی هم هست که وقتی چنین کشوری به قلّه ی علم رسید، همان را در راه جلوگیری از عالم شدن و تصرّف منابع حیاتی دیگران به کار میبرد؛ مثل اینکه دیده اید در طول دوره ی استعمارِ پیچیده ی نوِ قدرتهای بین المللی - و بعد از آن تا امروز - این اتّفاق افتاده است. قدرتهای بزرگ، دانش را به کار بردند برای اینکه از منابع دیگران استفاده و دیگران را سرکوب کنند و مانع از پیشرفت ملتهای دیگر شوند. به هر حال برنامه ریزی کردند، پشتکار خوب نشان دادند، مدیریّت خوب کردند و به اینجا رسیدند. البته استفاده ی جهنّمی و غلط میکنند.⁽²⁾

قدرت استعمارگری غرب با تکیه بر پیشرفتهای علمی

اروپاییها کار خود را با علم آغاز کردند و از همان اندک علمی که داشتند، به استفاده ی سیاسی و کشورگشایی و جهانداری پرداختند؛ یعنی در همان قدمهای اوّل، شروع به استعمار کردند! فرق است بین حمله ی صلیبی ها در دوره ی خودش با حمله ی استعمار. حمله ی صلیبی ها، حمله ی بی حساب و کتابی بود که برای کشورگشایی رفتند؛ پشتوانه اش هم نگاه علمی و درک علمی و حرکت علمی نبود. لذا دویست سال اینجا معطّل شدند؛ مرتّب شکست خوردند و آخرش هم به کل رفتند؛ حتّی تحت تأثیر هم قرار گرفتند و رفتند.

اما حرکت استعمار این طور نبود؛ از اوّل که شروع شد، متّکی به علم بود؛ علمی که در منطقه ی استعماری در تفنگ جلوه کرده بود. در مقابل شمشیر، تفنگ یک پدیده ی علمی است و اینها از این استفاده کردند. یا فرض کنید استفاده از کشتی بخار در مقابل کشتی بادی. وقتی کسی بخواهد از پرتغال یا اسپانیا یا انگلیس برخیزد و به شبه قارّه ی هند برود، تأثیر وجود وسیله ی آبیِ بخاری - که یک پدیده ی علمی است - به مراتب بیشتر است تا یک کشتی بادی. بنابراین، از همان قدمهای اوّلِ علم، برای مقاصد سیاسی و جهان خواری و مادّی و سلطنت استفاده نمودند و به هیچ چیز رحم نکردند.

در مناطق استعمار شده، حدّاکثر وحشیگری یی که ممکن است از یک انسان بروز کند، این اروپاییها نشان دادند. حدّاکثر که میگویم، با تمام معنای این کلمه میگویم؛ یعنی

واقعاً بدتر از این را در تاریخ نداریم. یعنی در استفاده از سلطنتِ خودشان برای تحکیم آن، هیچ کوتاهی نکردند. از جمله کارهایی که کردند، جمع آوری ثروت بوده و با استفاده از آن، مجدّداً تولید علم را افزایش داده اند؛ یعنی علم و قدرت طلبی همین طور گردش کرده، دست به دست هم داده و هر دو قوی شده اند. غربی که امروز میبینید - که محصول نهایی اش هم فعلاً امریکاست - نتیجه ی چنین گردشی است.⁽¹⁾

سلطه جویی سیاسی غرب با استفاده از اولین تولیدات علمی

غربیها با بهره گیری از پیشرفتهای علمیِ آغاز کار، اوّلین استفاده هایی که از این پیشرفتها کردند، استفاده های سیاسی بود، نه استفاده های انسانی. غربیها اوّلین بهره را از علم در زمینه ی استعمار بردند؛ یعنی از همان قرنهای هفدهم و هجدهم که آغاز حرکت علمی اروپا بود، شروع به استعمار کردند. آغاز حرکت استعماری غربیها در مناطق پُرثروت آسیا و آفریقا هم در همان سالهاست. توانستند از همان علم محدود برای سلطه ی بیشتر بر انسانهایی که در کشورها و سرزمینهای دیگر زندگی میکردند، استفاده کنند؛ بالاخره تفنگ در مقابل شمشیر و نیزه، یک قدرت به حساب می آید.

اینها با همان مراحل اوّلیه ی دانش و فناوری یی که به دست آورده بودند، اوّل استفاده کننده از تفنگ و کشتی بخار و وسایل سلطه ی هر چه بیشتر بر کشورهای دورافتاده بودند، که بعضی از آنها تمدنهای بسیار قدیمی هم داشتند؛ مثل هند و آفریقا و برخی مناطق دیگر. از ثروت آن مردم استفاده کردند، به تقویت مایه های علمیِ خودشان پرداختند و باز از علم برای تثبیت و تحکیم قدرتِ خودشان در مناطق گوناگون دنیا استفاده نمودند؛ یعنی از علم استفاده کردند برای قدرت، از قدرت استفاده کردند برای علم؛ و نتیجه این شد که بر کشورهای اسلامی، هم سلطه ی سیاسی و هم سلطه ی فرهنگی و علمی پیدا کردند.⁽²⁾

پیشرفت علم و استعمارگری غرب؛ در خدمت یکدیگر

بر اثر شرایط سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و مسأله ی استعمار - که نقش استعمار در مطلبی که مورد نظر من است، بسیار زیاد است - بخشی از دنیا زودتر از یک بخش دیگر و به کمک وسیله ی شتابنده ای به سمت قلّه های علمی حرکت کرد. این بخش از این وسیله ی شتابنده استفاده کرد و به جلو رفت و این وسیله را روزبه روز شتابنده تر و تواناتر کرد و با بالا بردن

کاربری آن، به دستاوردهای علم رسید؛ در حالی که ما با همه ی پیشرفت علمی، محاط به جهالتهای فراوانیم. ساکنان آن بخش از دنیا، پیشرفتهای علمیِ شگفت آوری کردند و بعد هم سیاست کلّی شان این شد که علم را در اختیار خودشان بگیرند و اجازه ندهند که کشورهایی که عقب مانده اند، به آنها برسند و یا از آنها جلو بزنند! حتماً شما از محدودیتهایی که برای برخی از فناوریهای پیشرفته وجود دارد، که مطلقاً نبایستی به هیچ نقطه ای از نقاط دنیا درز پیدا کند، مطالب زیادی شنیده اید.

استعمار، هم در پیشرفت علمیِ یک بخش از دنیا نقش داشت و هم توانایی اش بر استعمار، ناشی از میزان پیشرفت علمی اش بود که از آن پیشرفت، استفاده ی سیاسی کرد؛ مانند انگلیس که از کشتی بخار برای استعمار هند استفاده نمود و استعمار هند کمک کرد که کشتی بخار به کشتی های پیشرفته تری تبدیل شود و تسلّط بر هند و نقاط دیگر را نیز بیشتر کند. به این ترتیب، علمی که محدود و محصور به خودشان بود، در خدمت استعمار قرار گرفت و استعمار در خدمت علم!⁽¹⁾

نقش مدیریت مراکز علمی در تولید علم

نکته ی سوم، این است که همه ی این کارها [نهضت نرم افزاری و تولید علم] فقط احتیاج به پول و استعداد ندارد، بلکه احتیاج به مدیریت شایسته دارد که این برمیگردد به بخشهای مدیریّتی دانشگاه؛ چه رؤسای دانشگاهها و دانشکده ها و مراکز تحقیقاتی، چه مدیران دستگاههای دولتی که مربوط به علم اند؛ مثل وزارتخانه های علوم، بهداشت و آموزش و پرورش. اینها وظایف سنگینی دارند. چون ظاهراً وزرای محترم اینجا تشریف دارند، این نکته را بگویم که آنها بشنوند و دنبال کنند: کسانی که در وزارتخانه ها و دانشگاهها مسؤولیت مدیریّتی دارند، با تشخیص درست و اهمیت دادن به موضوع، میتوانند نقشی بسیار مهمّ و تعیین کننده در این هدفی که مورد علاقه ی همه ی ماست، ایفا کنند.

ما امروز استعدادهای زیادی در کشور داریم که بایستی شناسایی، جمع و هدایت شوند و باید به آنها عملاً تفهیم شود که برای استعدادشان ارزش قایلیم. همین مسایل مادّی و پول و پاداش - که در خلال فرمایشات بعضی از دوستان بود - عملی است؛ لکن بر مدیریّتِ این کار متوقّف است. البته شورای عالی انقلاب فرهنگی هم در این زمینه مسؤولیت و نقش دارد. اعضای این شورا هم بایستی به این مسایل توجّه کنند، تا این آرزوها تحقّق پیدا کند.⁽²⁾

ضرورت توزیع عادلانه ی علم و مقابله با انحصار فناوری

حرف من به طور کلّی همین است که اگر علم به یک دلیل تاریخی - که آن دلیل تاریخی را هم فکر میکنیم کاملاً میشناسیم - در انحصار مجموعه ای از ملتها و بخشی از مردم دنیا قرار گیرد و اینها علم را انحصاری نگه دارند و تبعیض قایل شوند و علم را به ملتهای دیگر بفروشند و آن را وسیله یی برای تحمیل سیاستهای خودشان قرار دهند - که استعمار اصلاً از همین نقطه به وجود آمد - این، ظلم بزرگ به بشریت است. علم باید مثل ثروت، عادلانه توزیع شود. نظر اسلام هم همین است که علم باید بین همه ی کشورها و ملتها توزیع شود. اینکه ما این فناوری را نبایستی به مردم آسیا یا جاهای دیگر بدهیم، همان طلبیدنِ انحصار فناوری است که وقتی در اقتصاد پیش می آید، کارتلهای عظیم اقتصادی به وجود می آید و آنها به انسانها ظلم میکنند؛ وقتی در سیاست پیش می آید، انحصارگری های جهانی پیش می آید و این جنگها را پیش می آورد.⁽¹⁾

انحصار علم؛ استراتژی غرب برای حفظ روابط سلطه

یکی از موضوع هایی که نمیگذارند در کشورهای زیر سلطه رشد کند و به شدت مانع آن میشوند، مسأله ی علم است؛ چون میدانند علم ابزار قدرت است. خود غربیها با علم به قدرت رسیدند؛ این یکی از پدیده های تاریخ بود. البته علم بین شرق و غرب دست به دست گشته و برای مدتی هم آنها در جهالت بودند. در همان دوره ی قرون وسطا، که خودشان توصیف میکنند، در این طرف دنیا وقت شکوفایی علم بوده است؛ اما به مجردی که آنها به علم رسیدند، از علم به صورت یک ابزار برای اقتدار و کسب ثروت و گسترش سلطه ی سیاسی و جذب ثروت ملتها و تولید ثروت برای خودشان استفاده کردند و از آن ثروت باز تولید علم کردند و علم را بالا بردند و دانش خودشان را رشد دادند.

آنها میدانند که علم چقدر در قدرت بخشیدن به یک ملت و به یک کشور، تأثیر دارد، لذاست که اگر بخواهند نظام سلطه - یعنی رابطه ی سلطه گر و سلطه پذیر - باقی بماند و حاکمِ بر نظم جهانی باشد، باید نگذارند آن بخشی که آنها مایلند سلطه پذیر باشند، دارای علم شوند؛ این یک استراتژی است که بروبرگرد ندارد و الان رفتارشان هم در دنیا بر همین منوال است؛ لذا باید برای کسب علم و تحقیق جهاد کرد؛ باید کار کرد.⁽²⁾

رواج فرهنگ سرمایه پرستی غرب به کمک پیشرفت علمی

از وقتی که تحولات فکری اروپا در زمینه ی فلسفه و ادبیات و هنر و غیره شروع شده - یعنی از اواسط قرن هجدهم - و تفکر نفع پرستیِ شخصی و سرمایه سالاری به عنوان ایدئولوژی حاکم بر رفتار اروپا و غرب پیدا شده، آنچه آنها خواستند و توانستند بکنند، این بوده که دنیا را با فرهنگِ خودشان فتح کردند. ما باید این واقعیت را ببینیم. آنها توانستند با کمک علم و تحول علمی و پیشرفت علمی، فرهنگ خودشان را تقریباً در همه ی دنیا گسترش دهند. در واقع، ایدئولوژی حاکم بر زندگی غربیِ امروز - اروپا و امریکا و ژاپن و آنچه ما به آن «غرب» میگوییم - تحت سیطره ی آن فرهنگ است؛ یعنی سرمایه سالاری و نفع پرستیِ شخصی با حواشی آن - که لذت طلبی و این طور چیزهاست - ایدئولوژی اصلی حاکم بر رفتار دنیاست؛ یعنی اصالت سود، اصالت نفع فردی و تقویم و ارزیابی و سنجش همه چیز با پول؛ یعنی علم هم با پول سنجیده میشود و برای پول، دنبال علم میروند؛ ادبیات و فکر هم همین طور؛ ارزشها حول و حوش پول میچرخد.

این، حاصل و عصاره ی ایدئولوژی حاکم بر دنیاست. آنها با ابزار علم و تبلیغات مدرن، که روزبه روز هم مدرن تر شد - تا آنجا که امروز را «عصر ارتباطات» میگویند - توانستند کار خودشان را خوب پیش ببرند. امروز شما نگاه کنید؛ در واقع آقای دنیا غرب است؛ به کمک علمشان دارند همه چیز دنیا را میبرند؛ هرجا هم به مشکلی برخورد کنند، با فشار سیاسی، با فشار اقتصادی و با فشار نظامی مشکل را حل میکنند و کار خود را پیش میبرند.⁽¹⁾

اروپا و انحصاری کردن پیشرفت علم برای آقایی کردن

در غوغای جنگها و اختلافهای جغرافیایی و سیاسی عالم، این طور پیش آمد که در برهه ی اخیر، غرب - یعنی اروپا - زودتر به علم جدید رسید. این، دلیلِ این هم نبود و نیست که اروپاییها ذهنشان از شرقی ها بهتر کار میکند؛ دلیلِ این هم نیست که قابلیتهایی در آن ملتها و آن کشورها وجود دارد که در این طرف از لحاظ اقلیمی و دیگر زمینه ها وجود ندارد؛ نه، هیچ چنین چیزهایی را نشان نمیدهد؛ این یک اتفاق بود که افتاد. یک روز هم شرق از لحاظ علمی جلوتر بود و غرب در تاریکی جهل غوطه ور بود؛ این دوره ها را هم در تاریخ داشتیم. کاری که در این برهه ی از زمان، یعنی از دوران حرکت جدید علمی بشریت که در غرب انجام شد، اتفاق افتاد - که شاید در گذشته احتمالاً سابقه نداشته - این است که اینها سعی کردند علم را انحصاری کنند؛ سعی کردند این

وسیله ی پیشرفت و سیادت را برای خودشان نگه دارند و از آن حداکثر استفاده را برای به دست آوردن سیادت سیاسی و اقتصادی ببرند. در طول تاریخ بشریت که علم و تمدن دست به دست گشته، ما چنین چیزی را سراغ نداریم.⁽¹⁾

پیشرفتهای فناوری در خدمت رسانه های اسلام ستیز

امروز جاده ی رسانه ای و ارتباطات، یک جاده ی دوجانبه و چندجانبه نیست؛ یک جاده ی یک طرفه است؛ یعنی باید گفت آنچه را که صاحبان قدرت رسانه ای و امپراطوری رسانه ای میپسندند، با استفاده از علم و فناوری پیشرفته، به زوایای دنیا منتشر و منعکس میکنند. آنچه آنها میپسندند، چیست؟ آن مفاهیمی که آنها میخواهند منتشر کنند، چیست؟ آیا مفاهیم انسانی است؟ آیا برخاسته از حس فضیلت طلبی است؟ آیا واقعاً در آن، عدالت انسانی وجود دارد؟ چنین چیزی را ما مطلقاً احساس نمیکنیم.

امروز شما سیاستهای رسانه ای مسلط دنیا را ملاحظه کنید. مصلحت آنها اقتضا میکند که اسلام را با تروریست مساوی بدانند. این کار، با سرعت هر چه بیشتر و با استفاده ی هر چه بیشتر از فناوریهای پیشرفته انجام میگیرد. مصلحت آنها اقتضا میکند که متقابلاً امریکا را مظهر حقوق بشر و دموکراسی به حساب آورند. این کار، به راحتی و با شیوه های پیچیده و بسیار پیشرفته ی رسانه ای در دنیا انجام میگیرد.⁽²⁾

استفاده ی غرب از علم برای سلطه گری

اما در این برهه ی اخیر - یعنی بعد از رنسانس به این طرف که علم به دست یک مجموعه ی اروپایی و غربی افتاد - از علم استفاده ی معمولی و طبیعی نشد. علم در دست آنها ابزاری برای تسلط شد؛ سلطه ی بر کشورها، و به تدریج مسأله ی استعمار پیش آمد. دویست، سیصد سال شرق - یعنی اغلب مناطق آسیا و اروپا - زیر چکمه ی استعمار له شد و غربیها از علم، نه فقط برای سلطه ی سیاسی و استعماری، که برای فشردن ملتها و گرفتن شیره ی آنها و امکانات و ثروتهایشان استفاده کردند. همچنان که برای تحمیل فرهنگ خودشان بر ملتهای عقب افتاده ی از لحاظ علمی هم استفاده کردند و این آخری - ریعنی تحمیل فرهنگ - موجب شد که آنها در پیشرفت علمی مطلقاً سهمی پیدا نکنند و به آنها اجازه داده نشود، و تشویق که نمیشوند هیچ، بلکه موانعی هم جلوِ آنها گذاشته شود. این وضعی بوده که پیش آمده است.⁽³⁾

نحوه ی پیشرفت علمی برخی کشورها بر خلاف میل غرب

من به شما عرض بکنم: غربیها هیچ مایل نبودند و نیستند که غیر غربی وارد باشگاه علمی غرب شود. این کشورهای آسیایی که الان پیشرفت کرده اند - مثل ژاپن، مثل چین، مثل تا حدودی هند - غرب به هیچ کدام از اینها کمکی نکرد. چین در کشمکشهای شدید شرق و غرب - کمونیسم و دنیای سرمایه داری - از طرف شورویِ آن روز سخاوتمندانه مورد حمایت قرار گرفت؛ حتّی انرژی هسته ای اش را روسها دادند. چین هیچ چیز نداشت؛ شوروی ها چون میخواستند یک جبهه ی آسیایی بزرگی در مقابل امریکا و اروپا تشکیل بدهند، چین را تجهیز کردند؛ چون چین کمونیستی بود، تجهیزش کردند. هند هم در درجه ی بعد همین طور؛ یعنی در جبهه بندی های شرق و غرب، هند گرایش به چپ داشت، شوروی ها - چپ ها - کمکش کردند. امریکایی ها متقابلاً پاکستان را تقویت میکردند. البته پاکستان هم انرژی هسته ای را خودش به وجود نیاورد، آنها از چین گرفتند؛ اما امریکا چشمش را بست و در موازنه های سیاسی منطقه ای به رو نیاورد. ژاپن، پیشرفت علمی خودش را به کمک امریکا و غرب به دست نیاورد؛ ژاپنی ها توانستند نفوذ علمی کنند - شاید تعبیر سرقت، تعبیر خوبی نباشد - و توانستند علم را به شکلی که طرف راضی نیست، از او بقاپند؛ منتها ملت سختکوشی بودند و خودشان را پیش بردند؛ غرب به آنها کمکی نکرد.⁽¹⁾

علت مخالفت مستکبران با مسأله ی هسته ای ایران

امروز مسأله ی عمده ی سیاست خارجی کشوری مثل امریکا، شده است مسأله ی هسته ای ایران؛ چرا؟ برای خاطر اینکه این، نشانه ی پیشرفت ملتی است که آنها نمیخواهند پیشرفت کند؛ نمیخواهند قدرت پیدا کند؛ نمیخواهند قدرت علمی پیدا کند؛ نمیخواهند قدرت روحی و اعتماد به نفس پیدا کند، تا بتوانند تسلط را برگردانند. به این جهت، مخالفت میکنند.⁽²⁾

از بلاهای کشورهای توسعه نیافته و راه درمان آن

غربیها، اروپاییها، یکی از شیرین کارترین کارهایشان که به نفع خودشان تمام شد، این بود که آمدند نخبگان کشورهای دیگر را در مشت گرفتند، افکار خودشان را به اینها تلقین کردند؛ بعد اینها را رها کردند توی کشورهای خودشان، گفتند بروید. کشورهای

غربی - یعنی انگلیس، فرانسه و بقیه ی کشورها - به جای اینکه پول خرج کنند تا افکار سیاسی خودشان را در آن کشورها پیاده کنند، تربیت شدههای آنها رفتند بدون مزد و منت، کارهای آنها را برایشان انجام دادند. جزو بلاهای کشورهای عقب مانده و توسعه نیافته، یکی این بود. هنوز هم دنباله هایشان هستند و دارند کار خودشان را میکنند. این باید شکسته شود. اهمیت اعتماد به نفس این است که اگر ما اعتماد به نفس ملی پیدا کردیم، این استعدادها خواهد جوشید؛ آن وقت خواهیم دید که میتوانیم؛ برای ما اثبات خواهد شد که میتوانیم.⁽¹⁾

علت تهدیدآمیز بودن پیشرفت علمی برای استکبار

چرا پیشرفت علمی یک ملت و یک کشور، از نظر یک جماعتی در دنیا تهدیدآمیز است؟ چرا؟! چون انحصارطلب اند؛ چون سلطه طلب اند؛ چون ایران را طعمه فرض کرده اند. خواستند این کشور را با ذخایر و با موقعیت جغرافیایی ممتاز و برجسته اش، یک جا ببلعند. بیداری ملت ایران، بیداری جوان ایرانی و استعداد و درخشندگی پیشرفت علمی جوان ایرانی، نمیگذارد. لذا پیشرفت فناوری شما، انرژی هسته ای شما و پیشرفتهای علمی دیگرِ شما، آنها را عصبانی میکند.

بله، اگر ملت ایران بی خیال و جوان ایرانی بی فکر باشد - دنبال علم و دنبال کار و دنبال تولید و دنبال نوآوری نرود و همین طور به عیش و عشرت بگذراند - آنها خوشحال میشوند. آنها این را میخواهند؛ آنها نمیخواهند شهر شیراز، یک مرکزی باشد که در آن پیشرفت علمی هست - که من گفتم شیرازِ شما، از لحاظ پیشرفت صنعتی در خط مقدم شهرها و استانهای کشور قرار دارد و در بعضی از رشته های علمی، جوانها و مردان و زنان شما در دنیا آوازه پیدا کرده اند - آنها این را نمیخواهند. آنها نمیخواهند که دانشگاه ما، حوزه ی علمیه ی ما، آزمایشگاه ما و محیط تولید ما، پر رونق باشد. آنها دلشان میخواهد اختلاط دختر و پسر و آمیزشهای شهوانی و غفلت و عشرت و اینها، بر زندگی مردم غلبه پیدا کند؛ آنها این را میخواهند. شما عکس این را عمل کردید؛ علت عصبانیت امریکا و صهیونیستها و این همه تبلیغات این است.⁽²⁾

علم؛ ارزش یا ضد ارزش؟

خودِ علم ارزش است. این ارزش را کسانی میتوانند به ضد ارزش تبدیل کنند که از

او علیه منافع بشریت استفاده کنند؛ اما خودِ دانش یک ارزش است. به برکت دانش، معرفت خدا هم آسان میشود. کسانی که دارای علم اند، بیشتر میتوانند حقانیت پیام پیغمبران و حقانیت پیام راستین اسلام را بفهمند. علم را با شهوات، با غرضها و با چیزهایی که در عالم مادی و گرایشهای مادی وجود دارد، مخلوط نباید کرد. آنی که آنجا بد است، او ضد ارزش حرکت کردنِ آنها و شهوانی و نفسانی بهره گیری کردن از علم است، نه خود علم. بنابراین، علم یک ارزش است؛ در این شک نکنید. هم علوم معرفتی، علوم ارزشی، علوم حقیقی یا اعتباری یی مثل فلسفه یا فقه یا امثال اینها خیلی باارزش است و هم علومی که وسیله ی کشف دنیای موجودِ در اختیار بشر و کشف رازهای آن و توانا شدن بر استفاده ی بهتر از این گنجینه ی عظیم است.⁽¹⁾

جهتهای متفاوت در استفاده ی از علوم

قالبها اشکالی ندارند. تکنولوژی هسته ای هیچ گناهی نکرده؛ گناه مال آن کسی است که جهت او را جهت تخریب انسانها قرار میدهد. یا مثلاً فناوریهای پیشرفته ی نانو، یا صنایع الکترونیک بسیار پیشرفته و آیرودینامیک و امثال اینها گناهی ندارند؛ اینها خیلی خوبند و ابزارهایی هستند برای اینکه انسان بتواند در دنیا از منابع و فرصتهایی که خدا در این طبیعت قرار داده، به بهترین وجهی استفاده کند. گناه مال آن کسانی است که از این نعمت خدادادی و از این گنجینه ی الهی، برای زورگویی به بشر، تسلط به دیگران و پامال کردن حقوق دیگران استفاده میکنند.

شما که مبنای خوبی دارید، شما که به خدا معتقدید، شما که به کرامت انسان معتقدید، شما که با ظلم و غصب و تعدی و تجاوز مخالفید، شما که استکبار و جامعه ها یا حکومتهای برآمده ی از شهوات شخصی و جمعی را تقبیح میکنید، شما این علوم را یاد بگیرید تا ارزشهای خودتان را در دنیا ترویج کنید و معارف خودتان را در دنیا حاکم کنید. این چیز بدی است؟! یک نفر سوار هواپیما میشود و برای عیاشی و هرزگی، به فلان شهرِ فلان کشور میرود؛ یک نفر هم سوار همین هواپیما میشود، میرود برای زیارت خانه ی خدا؛ این هواپیما که گناهی ندارد؛ جهتها فرق میکند.

شما دانش و فناوری را فرا بگیرید و از هوش ویژه ای که در شما هست - که من حالا اشاره خواهم کرد و بعضی از دوستان هم گفتند - استفاده کنید، برای اینکه در این جهت، قله را فتح کنید. آن وقت از این موقعیت و از این فرصت، برای نشر ارزشهای حقیقی - به جای ارزشهای دروغین، به جای نفسانیات، به جای هرزگی، به جای سلطه ی

زر و زور بر سرنوشت بشر - استفاده کنید.⁽¹⁾

سوء استفاده ی غرب از پیشرفت دانش

امروز بیش از دو میلیارد انسان در دنیا گرسنه اند! این شوخی است؟ امروز ملتهایی بر روی طلا راه میروند، ولی شکمشان گرسنه است. نظام جهانی، نظام سلطه است، نظام استکبار است، نظام ظلم است. به چه وسیله امریکا به اینجا رسید؟ چطور توانست این جور به دنیا زورگویی کند؟ چون دانش داشت و از دانش استفاده کرد. غربیها در این مسابقه ی جهانی یی که در طول تاریخ وجود داشته، سوء استفاده کردند.⁽²⁾

ایجاد استعمار؛ سرانجام جلو افتادن غربیها در علم و فناوری

از زمانی که غربیها جلو افتادند، از این برتریِ علمی، برای مقاصد سیاسی و اقتصادیِ سلطه گرانه استفاده کردند؛ استعمار به وجود آمد. استعمار قبلاً وجود نداشت. معنای استعمار این است که یک کشوری با هزارها کیلومتر فاصله، دست اندازی کند به یک کشوری که منبع ثروت است - مثلاً شبه قاره ی هند - و آنجا را به قدرت شمشیر و به قدرت سلاح پیشرفته، در اختیار خودش بگیرد.

خب میدانید، انگلیس هم محاط به دریاست. انگلیسیها چون در کار کشتیرانی و دریانوردی یک مهارتی پیدا کرده بودند؛ این دریانوردی را توسعه دادند، خطرپذیری کردند، ریسک پذیری کردند، آمدند هندوستان را پیدا کردند و بر آن تسلط پیدا کردند؛ اینجا از برتری علمیِ خودشان استفاده ی سیاسی کردند! کاری که تا آن زمان هیچ کدام از کشورهای گوناگونی که دارای برتری علمی بودند، نکرده بودند. هم انگلیسیها، هم بلژیکیها، هم هلندیها، اینهایی که طرف منطقه ی شرق و منطقه ی شبه قاره ی هند رفتند و اول بار استعمار را راه انداختند، و هم آن کسانی که بعد رفتند آفریقا را گرفتند - گروهی از کشورهای اروپایی مثل پرتغال - اینها از قدرت پیشرفت علمی و توانایی علمی شان، استفاده ی سیاسی کردند؛ یعنی استعمار را به وجود آوردند.

وقتی استعمار به وجود آمد، سرنوشت آن ملت استعمارزده در دست آن ملت استعمارگر قرار گرفت؛ از این استفاده کردند برای اینکه آنها را در جهالت نگه دارند و تا آنجایی که البته میتوانستند، مسابقه ی علمی را متوقف کردند! این اتفاقی است که افتاده

و کاری است که شده. خب، این سوء استفاده ی از علم بود.⁽¹⁾

تحدید و انحصار علم توسط غرب

دنیا تحولات دارد؛ انسانها در یک حدی محدود نمیمانند و انسان را نمیشود زندانی کرد. بالاخره جوشش استعداد انسانی - چه در زمینه ی علمی، چه در زمینه ی سیاسی - کار خودش را میکند، و کرد. حرکتهای فراوانی از طرف مردم در جاهای مختلف دنیا به وجود آمد.

وضع امروز دنیا این است که قدرتهایی که دارای پیشرفت علمی هستند، سعی میکنند این پیشرفت را به صورت انحصاری نگه دارند. شماها خوب میدانید، بخشهایی از دانش در کشورهای پیشرفته ی غربی هست که مطلقاً اجازه ی دسترسی به آنها به کسانی خارج از محدوده ی خودشان داده نمیشود؛ یعنی اختصاصی است. مثل این سندهایی که وقتی کهنه شد، منتشرش میکنند؛ دانشی هم که در اختیار آنهاست، وقتی از آن مرحله ی اهمیت و درجه ی اوّلی افتاد، آن وقت اجازه میدهند دیگری دست پیدا کند؛ آن وقتی که خودشان به یک مرحله ی بالاتری رسیده باشند. این جوری اند و در زمینه ی علم، انحصارطلب اند.⁽²⁾

مشکل اصلی دنیای دوران علم

مشکل اصلی دنیای دوران علم، دنیای متجدد و مدرن، این بود که علم در این دنیا در خدمت فساد، در خدمت طغیان، در خدمت تجاوز قرار گرفت. دانش، یک موهبت خدایی است. بزرگ ترین ناسپاسی در قبال این موهبت بزرگ این است که دانش را یک نسلی، یک ملتی، یک مجموعه ای در برهه یی از زمان در خدمت ظلم و طغیان و تعدی و سرکوب کردن ارزشهای انسانی قرار بدهند. و این اتفاق در دو سه قرن اخیر به خصوص و در دهها سال گذشته در دنیا افتاد.

ملتهایی به دانش دست پیدا کردند؛ این طبیعی است. دانش در طول تاریخ در میان ملتها دست به دست میگردد. یک وقتی مرکز دانش، مناطق شرقی جهان بود، یک وقتی هم مرکز دانش، مناطق غربی جهان شد. این ملتها وقتی به دانش دست پیدا کردند، دانش را در خدمت استعمار به کار بردند، در خدمت سرکوب ملتها به کار بردند.

کشورهای زیادی با ملتهای بسیار انبوهی در شرق و غرب عالم - در آفریقا، در آسیار -

به واسطه ی دانش کشورهای غربی سرکوب شدند؛ به استعمار کشیده شدند؛ نسلهای انسانی به اسارت گرفته شدند. سیاهانِ امروز امریکا، فرزندان همان مستمندانی هستند که به وسیله ی استعمارگران غربی از کشورهای آفریقایی به اسارت گرفته شدند؛ از میان خانه و زندگی و مزرعه و زیستگاه خودشان اینها را مثل حیوانات صید کردند و به کار سخت گماشتند و آواره کردند. این کار در سرتاسر دنیا، در شبه قاره ی هند، در منتهی الیه آسیا، در دورانهای سیاه هم اتفاق افتاد.

با علم خود، با دانشی که به دست آورده بودند و موهبت الهی بود، بندگان خدا و خلق خدا را به ذلت کشیدند؛ به ستم دچار کردند؛ زندگیهای آنها را برای دورانهای طولانی تباه کردند.

بعد هم از همین دانشهایی که در اختیار گرفتند - و هر دانشی مثل پله ای است از یک مجموعه ی پلکان؛ وقتی انسان یک پله بالا رفت، فرصت و امکان پیدا میکند که به پله ی بعد و پله های بعد هم دست پیدا کند؛ این هم طبیعی است - با بالا رفتن از پلکان علم، بمب اتم ساخته شد؛ سلاحهای شیمیایی ساخته شد؛ نسلهایی نابود شدند؛ انسانهایی به ماتم عزیزان خود نشستند؛ و دنیا آن چیزی شد که شما در جغرافیای سیاسی عالم مشاهده میکنید: تقسیم عالم به دو جناحِ زورگو و زورپذیر؛ ستمگر و ستم پذیر؛ آن هم با فاصله ی بسیار زیاد. این جغرافیای سیاسی عالم، جغرافیای فرهنگی عالم در دورانهای اخیرِ این قرنهای سیاه به این شکل رسید.⁽¹⁾

فصل ششم: استفاده ی غرب از علوم مسلمین برای پیشرفت

اوج گیری تمدن غرب با تغذیه از آثار اسلامی

این یک واقعیت است که همه چیز اروپا در مقابل تمدّن اسلامی رنگ باخت و این تا قرنهای چهارم و پنجم و ششم هجری هم ادامه داشت. البته بعد از این، تمدّن اسلامی سالها تنزّل کرد تا به دوران رنسانس رسید. بعد از این، تمدّن غربی دوباره شروع به اوج گرفتن کرد. منتها تمدّن غرب، در تمام آن سالهای بعد از غلبه ی تمدّن اسلامی، مشغول تغذیه از این تمدّن بوده است. به کتابها و منابع آن زمان نگاه کنید! برجسته ترین دانشمندان، دانشمندانی بودند که میتوانستند با آثار اسلامی سروکار داشته باشند و از آنها چیزی بفهمند و آنها را ترجمه کنند.⁽¹⁾

استفاده از پیشرفتهای علمی و صنعتی دیگران

البته امروز ژاپن، آلمان و بعضی کشورهای اروپایی، از لحاظ پیشرفت علمی، پیشرفت تکنولوژیک و صنعت و پیشرفت بعضی از شاخه های گوناگون علوم انسانی - مدیریّت و امثال آن - برجستگی هایی دارند؛ هر کس هم باید از این برجستگی ها استفاده کند. ما هم به کوری چشم کسانی که نمیخواهند ما استفاده کنیم، از همه ی اینها استفاده خواهیم کرد. یک روز غرب و اروپا از دانش ما مسلمانان، از پیشرفت علمی ما، از کتاب و نوشته و از فرهنگ ما، حدّاکثر استفاده را کردند و خودشان را جلو کشیدند.⁽²⁾

علوم و معارف بشری؛ برگرفته از تعالیم نبوی

فقط هم مسلمانان نیستند که از تعالیم نبوی بهره گرفته اند. دانش امروزِ دنیا، تمدّن

امروزِ دنیا، معرفتی که امروز در این دنیا هست و پیشرفت کاروان بشر، مرهون وجود اوست. این معنا، ادّعای ما مسلمانان نیست. همه ی مورّخان و افراد باانصاف، قبول دارند که پیدایش بیداری علمی در دنیای اسلام، موجب شد که این بیداری از طریق رفت و آمدها، حتّی با کشورگشایی ها و با جنگهایی که آنها کردند، به نقاط دیگر جهان هم منتقل شود. معارف و تفکرات بشری و این چیزهایی که امروز انسانها به آن توجّه دارند - مثل حقوق انسان، مثل آزادی انسان، مثل مساوات افراد بشر، مثل برادری انسانها - همه، هدیه های این انسان والاست.⁽¹⁾

پیشرفت غرب با استفاده از دانش مسلمین

غربیها علم را از ما یاد گرفتند. شما به کتاب پیر روسو - «تاریخ علوم» - نگاه کنید؛ آنجا میگوید: چهار، پنج قرن قبل تاجری در یکی از کشورهای اروپایی به استادی مراجعه میکند و میگوید میخواهم فرزندم درس بخواند؛ او را به کدام مدرسه بفرستم؟ استاد در جواب میگوید اگر به همین چهار عمل اصلی - جمع و ضرب و تفریق و تقسیم - قانع هستی، میتوانی او را به هر کدام از مدارس کشور ما یا دیگر کشورهای اروپایی بفرستی؛ امّا اگر بالاتر از آن را لازم داری، باید او را به کشور اندلس یا به مناطق مسلمان نشین بفرستی. این را پیر روسو مینویسد؛ این حرف من نیست. جنگهای صلیبی به آنها کمک کرد تا از ما بیاموزند. هجرت دانشمندان آنها به این مناطق، کمک کرد تا از ما بیاموزند. هجرت دانشمندان ما به مناطق آنها و منتقل شدن کتابهای ما به آنها، کمک کرد تا از ما بیاموزند.⁽²⁾

گسترش علم توسط مسلمانان بدون استفاده ی ابزاری

یک روزی مرکز پیدایش علم دنیا، اسلام بود؛ بدون اینکه دنیای اسلام با داشتن ابزار علم، برود مثلاً اروپا، آفریقا یا هر نقطه ی دیگری را استعمار بکند. این علم گسترش پیدا کرد، به همه جا رسید و همه از آن استفاده کردند و بهره مند شدند.⁽³⁾

نقش دنیای اسلام در پیشرفت علمی غرب

در کدام کتاب آسمانی در اولین خطاب، به علم، به قلم، به تعلیم، توجه شده و اهمیت داده شده است؟ و امروز اگر دنیای غرب در کار علم و پیشرفت علمی موفقیتی دارد، کدام مورخ و مطلعِ باانصافی است که تصدیق نکند که این را از دنیای اسلام گرفته است. قرون وسطا که قرون تاریکی و ظلمت و سیاهی دنیای غرب و اروپا بود، دوران شکوفایی علم و تعقل و اندیشه و فلسفه و ابن سیناها و فارابی ها و افرادی این چنین، در دنیای اسلام است.⁽¹⁾

فصل هفتم: برخی صفات خوب منجر به پیشرفت علمی

پیشرفت، تابع تلاش است

اگر مشاهده میکنید که ملتهایی پیشرفتهای علمی و تکنولوژیکی یا سیادت سیاسی و اقتصادی پیدا کرده اند - ثروتمند شده اند و عزتی پیدا کرده اند - هرچه هست، تابع تلاش است. این یکی از اصول اسلامی است.⁽¹⁾

پیشرفت علمی غرب، نتیجه ی برخی صفات خوب آنهاست

من مکرّر عرض کرده ام: اگر برخی از صفات خوب و پسندیده در این کشورهای غربی، که علم را در دنیا پیشرفت دادند، نبود، آن پیشرفتها پیدا نمیشد و همین ظلمی که به دیگران روا میدارند، نابودشان میکرد. صفات خوب، باعث ماندگاری و پیشرفت آنهاست. ما آن صفات را رها کرده ایم. آنها کارها را دنبال میکنند؛ برای وقت، ارزش قایلند؛ و به محصولی که میخواهند تولید کنند، اهمیت میدهند.⁽²⁾

پیشرفت علمی در گرو عشق به علم

حال شما فکر میکنید دانشمندی که چنین عقیده ای دارد، آیا یک لحظه از کار دست خواهد کشید و به بهانه ی نداشتن حقوق و خانه و سایر امکانات، کوتاهی خواهد کرد؟ همه ی دانشمندان معروف غربی که در این چهارصد سال اخیر غرب توانسته اند کارهای بزرگی بکنند، با چنین روحیه ای توانسته اند به این پیشرفتهای علمی نایل شوند؛ یعنی با روحیه ی عشق به کاری که میخواهند انجام دهند.⁽³⁾

از جمله جهات مثبت فرهنگ غرب

فرض بفرمایید مظهر این جوامع مجذوب، جامعه ی امریکایی است. خوب؛ در آنجا، برای این فرهنگ، اسم داشتند. دیگر به طور کامل، این فرهنگ، مشهود است و خصوصیات خوبی هم دارد. یعنی این فرهنگ و تمدّن - به قول خودشان این ایدئولوژی - مردم را به کار و تلاش دعوت میکند و به وقت شناسی و رعایت دقایق و ذرّه های سرمایه های انسانی فرا میخواند. نتیجه ی این فرهنگ، با همه ی خصوصیاتی که دارد، چیست؟ این است که جامعه ای دارای ثروت و پیشرفت و علم و فناوری به وجود می آید. همین جاذبه ها، چشم آحاد مردم و متفکرین غرب را در دو، سه قرن پیش، که این افکار در امریکا و اروپا مطرح بود، گرفت و همه از این روش زندگی و از این مکتب و فرهنگ و مجموعه خوششان آمد و آن را پذیرفتند.⁽¹⁾

ریسک پذیری در علم و صنعت

اروپاییها اهل ریسک اند و آن را دوست میدارند. البته ریسک کردن، در جاهایی صفت خوبی است. حقّاً در وادی علم و صنعت، صفت خوبی است. در جای خودش به درد میخورد. من هم به کسانی که اهل علم و صنعت اند، این را بارها میگویم که آن را یاد بگیرید؛ تیمهایی را برگزیده کنید و آنها را پرورش دهید. شما میتوانید. اینها اموری نیست که نشود؛ راه و کار دارد؛ همّت، پشتکار و ابتکار میخواهد.⁽²⁾

منشأ پیشرفت غرب

کشورهای غربی از لحاظ تمدّن و پیشرفت مادّی به جاهای خوبی رسیده اند - ثروتهای زیاد، پیشرفت دانش، اختراعات گوناگون - و یقیناً این ناشی از جنبه های مثبتی است که در تفکر آنها وجود داشته است؛ یا ناشی از خصوصیاتی است که از لحاظ بومی، متعلّق به آنها بوده است.⁽³⁾

دو عنصر تأثیرگذار در پیشرفت

من در سرنوشت و تاریخ ملتها یک قدری مطالعه میکنم - نه فقط در گذشته، در زمان خود ما هم همین طور است - میبینم که دو عنصر از مهم ترین عناصر تأثیرگذار در

پیشرفتهای ملی برای کشورها، عبارت است از: یکی «خطرپذیری» و یکی هم «کار سخت و پیگیر و پشتکار» است. من میخواهم امروز این دو خصوصیت را به شماها توصیه کنم.⁽¹⁾

معنا و مفهوم خطرپذیری و جرأت علمی

خطرپذیری؛ نقطه ی مقابل آن، ترس است. ترس از چه؟ ترس از عدم موفقیت؛ وارد نشویم که مبادا موفق نشویم؛ حرکت نکنیم که مبادا نرسیم؛ اقدام نکنیم که مبادا مورد قبول قرار نگیرد؛ اقدام نکنیم که مبادا برای ما مشکلات ایجاد کند. اینها همه اش نقطه ی مقابل خطرپذیری است. یکی از خصوصیات خوب غربیها - که ما خصوصیات بد و خوب، هر دو را در کنار هم میبینیم و انکار نمیکنیم - خطرپذیری است. غربیها این خصوصیت مثبت را و به تبع آنها امریکاییها - که فرهنگ اروپاییها را اول بار گرفتند - خطرپذیرند. خطرپذیری میتواند جامعه را موفق کند.

شما جوانها باید آماده باشید؛ ترس از اینکه شاید نشود، این خیلی چیز بدی است. گاهی اوقات تصورات انسان، یک آینده ای را برای انسان تصویر میکند که به کلی او را مأیوس میکند؛ این به نظر من، یکی از ایرادهاست. حالا اگر وارد دانشگاه شدیم، اگر درس خواندیم، اگر این تحقیق را کردیم، اگر وارد رشته ی تحقیق و پژوهش شدیم، آیا قبول میشود؟ آیا دست ما را به جایی بند میکنند؟ آیا نمیکنند؟ باید وارد شوید! به قول شاعر عرب «از بلا بدتر، ترس از بلاست»، ترس از فرود آمدن بلاست؛ این از خود بلا سخت تر است. مبادا نشود؛ خوب، به این «مبادا» نباید اعتنا کرد. وارد شوید، خواهید دید که میشود. در همه ی میدانهای مادی و معنوی که انسان موفقیتی مشاهده میکند، این جرأت و گستاخی و نترسیدن از احتمال موفق نشدن، عامل بسیار مهمی است که ما را پیش میبرد.⁽²⁾

تنبلی و راحت طلبی؛ مانع کشفیات مهم علمی

یکی هم مسأله ی «کار سخت» نقطه ی مقابل تنبلی است. نگذارید تنبلی و راحت طلبی و تن دادن به زندگیِ دور از مشکل، شما را وسوسه کند. اگر این حالت تنبلی وجود داشت، هیچ کدام از این کشفیات مهم علمی به وجود نمیآمد. شرح حال این کاشفان و مخترعان بزرگ را ببینید؛ چطور خواب را بر خودشان حرام کردند، سختیها را برای

خودشان هموار کردند، با مشکلات ساختند و رفتند تا به آن نقطه ی اساسی رسیدند. البته این موفقیتها در بسیاری از موارد - شاید بتوان گفت در اغلب موارد - در نهایت هم برایشان فایده داشته؛ فایده ی مادی و زندگی و عنوان و پول و این چیزها را هم داشته است. لیکن اینها از اول هدفشان این چیزها نبوده است؛ میخواستند بروند تا عمق یک مسأله و یک کار را به دست آورند و به آنجا برسند. این را به عنوان یک توصیه ی قطعی عرض میکنم.⁽¹⁾

تلاش؛ دلیل قله نشینی امریکا در علم

آنهایی که امروز در قله ی دانش اند، همیشه این طور نبوده اند. همین امریکا که امروز از لحاظ علمی از همه ی مراکز علمی و کشورهای دنیا جلوتر است، صد سال پیش برای ابزارهای عادی جنگیِ خودش، محتاج انگلیس و فرانسه و ایتالیا بود. تاریخ را بخوانید! در جنگهای داخلی امریکا - به جنگهای انفصال معروف است؛ جنگ بین شمال و جنوب امریکا. جنوبیها میخواستند جدا شوند؛ اما شمالیها میجنگیدند و نمیگذاشتند که آنها جدا شوند؛ جنگ چهار ساله که در حدود سالهای هزار و هشتصد و شصت تقریباً، صد و پنجاه سال پیش، اتفاق افتاد - دو طرف موفقیت خودشان را در این میدانستند که بتوانند مثلاً یک کشتی جنگی یا یک توپِ از فلان نوع را از انگلیس بخرند، از اقیانوس اطلس عبور بدهند و برسانند به این طرف. آن زمان، امکانات نداشتند؛ اما امروز در قله ی علم اند؛ چون تلاش کردند.

تلاش به دین و ایمان و کفر و اسلام، ارتباطی ندارد؛ قرآن این را میگوید. من بارها این آیه را گفته و خوانده ام: «کُلاًّ نُمِدُّ هٰؤُلاٰءِ وَ هَؤُلاٰءِ »⁽²⁾ما به همه کمک میکنیم؛ این سنت الهی است. هر کس در راه یک مقصودی تلاش کرد، خدای متعال این سنت را قرار داده است که این تلاش به نتیجه خواهد رسید.⁽³⁾

فصل هشتم: فرهنگ سازی غلط در ارزش گذاری علم

کاهش ارزش علم، نتیجه ی تخریب فرهنگ علم آموزی

نمیگویم در گذشته های دور، همه ی مردم عالم بودند؛ نه. بی سوادی زیاد بود، علم کم بود؛ اما در محیط اهل معرفت، شوق به علم، روزافزون بود. علم را برای خودِ علم میخواستند. سالهای متمادی سعی کردند این فرهنگ را در جامعه ی ما عوض کنند. علم، تبدیل به یک وسیله شد و علم آموزی وسیله یی برای پرکردن شکم! این، ارزش علم را کم میکند.⁽¹⁾

ترویج یک رویه ی بد علمی توسط اروپاییها

یک رویّه را اروپاییها - متأسّفانه - در کشور ما باب کردند و آن کسب علم برای پول است. این، رویّه ی بسیار بدی است. این در حالی است که در پیشرفتهای علمی اروپا، کسانی که این پیشرفتها را به وجود آوردند، کسب علم برای علم کردند، نه برای پول. من یک وقت، با عدّه ای از آقایانِ محققین و دانشمندان خودمان در چند سال پیش - وقتی که در ساختمان ریاست جمهوری بودیم - اتّفاقاً برخورد کردم و این نکته را به آنها گفتم که چرا وقتی امروز صحبت تحقیق میشود، صحبت کار عملی میشود، به مجرّد اینکه مطرح میگردد، میگویند «ای آقا! به ما پول ندادید، به ما آزمایشگاه ندادید، به ما امکانات ندادید!» امّا نگاه کنید ببینید کسانی که این کشفیّات عظیم دنیا را صورت دادند، آیا چنین پیش شرطهایی را کردند؟ یا نه؛ رفتند درها را به روی خودشان بستند؛ از زندگی معمولی خودشان، از جوانی شان، از زن و فرزندشان، از آسایش و زندگی شان گذشتند؛ بعد توانستند این کشفیّات عظیم را بکنند. البته بعدها به ثروت رسیدند، به جایزه ی بین المللی رسیدند، به امکانات رسیدند. لکن برای اینها، کار نکردند. ما این روح را باید در مردم و

در دانشمندان خودمان زنده کنیم که برای علم کار کنند؛ برای بالا بردن روحیه ی علمی کار کنند.⁽¹⁾

برابری با پول؛ ارزش گذاری علم در غرب

اینها به مسأله ی زندگی و عیش و مادّی گری اهمیت اصلی را میبخشند؛ اما به مسأله ی معنویت و روان و توجهات معنوی انسان، کمترین بها را میدهند. برای اینها ارزش برابریِ همه چیزهای دنیا با پول مقایسه میشود: علمی خوب است که ارزش برابریِ آن با پول بیشتر شود! صنعتی خوب است که این طور باشد! سیاستی خوب است که این گونه باشد! معامله ای خوب است که این گونه باشد! این فرهنگِ غالب امروز است.⁽²⁾

برابرسازی علم و برنامه ریزی، با پول در غرب

خیلی جاها علم و برنامه ریزی وجود دارد، اما برنامه ریزی یی که قابل مبادله با پول است. امروز اشکال دنیای مادّی این است که همه چیز را در برابری آن با پول میسنجد: این کشف چقدر قیمت دارد؟ این کار و این درس دادن و این درس خواندن چقدر پول ساز است؟ وقتی ما جماعتی را پیدا کردیم که ارزش کارش در ارزش برابری با پول نیست، در این صورت آن کار قیمت واقعی پیدا میکند و ارزش آن اوج میگیرد. عمل صالح است که بالا میرود و عروج پیدا میکند و خدای متعال آن را قبول میکند و برکت هم دنبال همین کار است؛ «وَ اَلْعَمَلُ اَلصّٰالِحُ یَرْفَعُهُ »⁽³⁾.⁽⁴⁾

معادل پولی؛ ارزش علم نزد غربیها

امروز بیشترین چیزی که برای غربیها مطرح است، پول است. در اسلام این طور نیست. در اسلام، علم شرافت ذاتی دارد. از نظر آنها علم به عنوان قابل تبدیل بودن به پول ارزش دارد. علمی قیمت دارد که بشود با آن دلار یا پوند به دست آورد. ما از همین حالتِ آنها استفاده میکنیم و علمشان را از آنها میخریم؛ هزینه اش را میپردازیم؛ اما از کسی تقلید نمیکنیم و نباید هم بکنیم. این حرفِ من با شما جوانان است. البته گفتن این حرفها آسان است، اما عمل کردنش به این آسانی نیست؛ دشواری کار ما این است.⁽⁵⁾

هویت دیگر معلم که فرهنگ غرب آن را نمی بیند

معلم، غیر از هویت شخصی خود، یک هویت معلمی دارد که متعلق به همه ی کسانی است که میتوانند از او بیاموزند و فرا بگیرند. معلم، هویت جمعی دارد. ارزش معلم هم به خاطر همین هویت معلمیِ اوست که ما باید اقرار کنیم که روی این مسأله کم کار کردیم و عملاً تسلیم آن فرهنگ و جوی شدیم که برای معلم غیر از جنبه ی مادی قضیه - یعنی قابلیت ارزش درس به پول - ارزش دیگری قایل نبودند. فرهنگ تمدن مادی این است؛ معیار ارزش گذاری عبارت است از قابلیت تبدیل هر چیزی به پول. معلم هم به همان اندازه یی که میتواند مستقیم یا غیرمستقیم پول ساز باشد، در آن فرهنگ به همان اندازه محترم است. ما - مجموعه ی فرهنگی ملت ایران - تسلیم این فرهنگ غلط شدیم؛ در حالی که در منطق اسلام، مسأله فراتر از این حرفهاست.⁽¹⁾

معیار تقسیم بندی غربیها در توسعه

غربیها یک تاکتیک زیرکانه ی تبلیغاتی را در طول سالهای متمادی اجرا کردند و آن این است که کشورهای جهان را تقسیم کردند به توسعه یافته، در حال توسعه و توسعه نیافته. خب، در وهله ی اول انسان خیال میکند توسعه یافته یعنی آن کشوری که از فناوری و دانش پیشرفته ای برخوردار است، توسعه نیافته و در حال توسعه هم به همین نسبت؛ در حالی که قضیه این نیست. عنوان توسعه یافته - و آن دو عنوان دیگری که پشت سرش می آید، یعنی در حال توسعه و توسعه نیافته - یک بارِ ارزشی و یک جنبه ی ارزش گذاری همراه خودش دارد.

در حقیقت وقتی میگویند کشور توسعه یافته، یعنی کشور غربی! با همه ی خصوصیاتش: فرهنگش، آدابش، رفتارش و جهت گیری سیاسی اش؛ این توسعه یافته است. در حال توسعه یعنی کشوری که در حال غربی شدن است؛ توسعه نیافته یعنی کشوری که غربی نشده و در حال غربی شدن هم نیست. این جوری میخواهند معنا کنند. در واقع در فرهنگ امروز غربی، تشویق کشورها به توسعه، تشویق کشورها به غربی شدن است! این را باید توجه داشته باشید.⁽²⁾

فصل نهم: تبلیغات و اقدام علیه پیشرفت علمی مسلمین و ایران

اسلام شناسانی در مراکز تحقیقاتی غرب

اینها، راجع به اسلام کارشناس و متفکر دارند که مینشینند بررسی میکنند و درباره ی ملتها و اندیشه ها و روحیات و مذاهب گوناگون، پرونده هایی درست میکنند و در مراکز تحقیقاتی و فرهنگی و جاسوسی و سیاسی خود، تمام آن پرونده های آرشیو شده را دو مرتبه مطرح میکنند و کارهای تحقیقاتی جدید انجام میدهند. اینکه میشنویم در اسرائیل، سمیناری تحت عنوان «شناخت اسلام و تشیع در ایران» برگزار میشود، به همین معنا و در همین جهت است. در بسیاری از جاهای دنیا، سمینارها و جلساتِ تحقیقاتی یی توسط دنیای غرب و سرمایه داری و استکبار تشکیل میشود و تزهای گوناگونی برای بازنگری به اسلام مطرح میگردد.⁽¹⁾

جوشش علم از درون خودمان

امروز، یکی از حساسیتهای استعمار و استکبار و امریکا و صهیونیستهای طراحِ فساد در عالم، عبارت است از اینکه نگذارند کشورهای برخوردار از نظام انقلابی، از لحاظ علمی پیشرفت کنند. این حساسیت، نسبت به کشور ما مضاعف است؛ چون حساسیتی که آنها نسبت به اسلام و انقلاب اسلامی دارند، نسبت به هیچ انقلاب دیگری نداشته و ندارند و نخواهند داشت. البته اگر در آینده، انقلاب غیر اسلامی یی تحقق پیدا کند، این حساسیت را نخواهند داشت.

امروز، کسانی که میتوانند دانش را در این کشور رشد بدهند، باید احساس وظیفه ی مضاعف کنند؛ چون دشمن نمیخواهد بگذارد ما روی پای خودمان بایستیم. روی پای

خود ایستادن، آن وقتی تحقق پیدا خواهد کرد که علم از درون خود ما بجوشد و ما دست گدایی به سمت دشمنانمان دراز نکنیم. استعدادهای خوب و برجسته، دانش آموزان تیزهوش و کسانی که میتوانند برای آینده ی کشور مفید باشند، بایستی خیلی احساس وظیفه و مسؤولیت کنند. البته خیلی هم باید خوشحال باشند که علی رغم میل دشمنان، میتوانند برای کشور و ملتشان مفید و مؤثر باشند.⁽¹⁾

ربودن مغزها؛ درد ملتها

امروز متأسفانه بسیاری از ملتها نمیتوانند از استعدادهای خودشان استفاده کنند؛ تحصیل کرده های معدودی هم که پیدا میکنند، پول قدرتهای بزرگ آنها را به سمت خود جذب میکند! جوانی در کشوری درس خوانده و به مقامات علمی رسیده است؛ اما وقتی که هنگام استفاده ی از دانش اوست، دست دشمن می آید، او را برمیدارد و میبرد و از ملتِ خودش دور میکند؛ این یعنی فرار مغزها؛ یا در حقیقت ربودن مغزها؛ این هم از دردهای ملتهاست.⁽²⁾

تبلیغات منفی علیه فعالیتهای علمی انقلاب

امروز، دشمن، یکی از کارهایش این است که وانمود کند جبهه ی انقلابی و اسلامی، یک جبهه ی عاری از علم و تخصّص و استعداد و این طور چیزهاست. این، یکی از آن شاخه های تهاجم فرهنگی است که من بر آن تأکید میکنم. این یک تهاجم است با ابزار فرهنگی. میخواهند در چشمها این طور وانمود کنند؛ در حالی که درست عکس این است. در کشور ما بعد از انقلاب، اگر تعداد پیشرفتهای صنعتی و تکنولوژیکی را حساب کنید، شاید بشود گفت اکثر قاطعش مربوط به همین مؤمنین و بچه های جبهه و حزب اللّهی هایی است که غالباً در خدمت جنگ بودند و برای جنگ کار کردند. یا مستقیم مال خود آنهاست، یا با یک واسطه، مربوط به آنهاست. من البته در این اواخر، آمار درستی ندارم. آنچه که در ذهنم هست، از آمارهای سه، چهار سال قبل است که فهرست اختراعات و پیشرفتهای علمی بعد از انقلاب را دیده بودم. این یک چیز تقریبی مسلّم است که در ذهن من است.

در هر کاری که بچه های حزب اللّهی وارد میشوند، میبینیم بهتر از دیگران حرکت میکنند. البته در زمینه هایی، وارد نمیشوند. اما در هر کاری که وارد میشوند، میبینیم بهتر از

غیر حزب اللّهی ها عمل میکنند. در کار علمی همین طورند؛ در کار تحقیقات نیز همین طورند.⁽¹⁾

مقایسه ی رفتارهای علمی غرب و مسلمین در دوران پیشرفت علمی شان

امروز مراکز علمی دنیا، حقیقتاً به کشورهای عقب افتاده از لحاظ علمی، نمیپردازند؛ حتی برای تعلیم به آنها هم سرمایه گذاری نمیکنند. در امریکا و اروپا، علم شکوفاست؛ لکن آن را برای خودشان میخواهند. من آن مکتبهای اشرافی را که در قدیم برای آقازاده ها و اشراف زاده ها و خودیهایشان درست میکردند، این طور در ذهن خودم تصویر میکنم. حالا یک وقت اگر یک میرزا تقی خانِ بچه آشپزی هم استعدادی داشت و از پشت در چیزی میشنید، حرفی نبود! آن بزرگواریِ قائم مقامی در آنها نبود که وقتی میبینند این فرد استعداد دارد، بگویند: «بیا تو هم در اینجا استفاده کن.»

امروز با کشورهای جهان سوم، این طور رفتار میشود. اگر چیزی یاد گرفتند، خودشان یاد گرفته اند؛ مگر وقتی که استعداد درخشانی را کشف کنند، که در آن صورت هم، سعی میکنند او را صید کنند! آنجا سرمایه گذاری میکنند که باز، در مآل، سرمایه گذاری برای خودشان است! اما آن روحیه ی گسترش علمی را، که روزی مسلمانان داشتند و با دست باز، دانش را در اعماق و زوایای جهالت دنیا میبردند و تعلیم علم را یک فریضه میدانستند - همچنان که تعلّم علم را فریضه میدانستند - و عقیده داشتند که زکات علم این است که دیگران را تعلیم دهند، در این صاحبانِ تنگ نظرِ دانش امروز، نمیبینیم.⁽²⁾

دزدیدن مغزها توسط غرب

از این بالاتر، مغزهای برجسته ی بقیه ی مناطق جهان را هم میدزدند و میبرند. مسأله ی مغز دزدی اروپاییها یکی از بلاهایی است که کشورهای جهان سوم، سالهای متمادی است دچار آنند؛ و روشنفکران و نویسندگان زیادی هم راجع به این قضیه مطلبها نوشته اند، اعتراضها کرده اند و حرفها زده اند که آن اعتراضات، امروز هم ادامه دارد. تا بفهمند در جایی مغز درخشانی هست، سعی میکنند با امکانات، با پول و با ایجاد جاذبه های گوناگون، آن را از دست ملت خودش بگیرند و ببرند در اختیار خودشان قرار دهند، و از آن استفاده کنند. امروز مغز دزدی، کاری معمولی است که در دنیا وجود دارد.⁽³⁾

پیشرفتهای تکنولوژیکی؛ از برکات دفاع مقدس

دشمن تبلیغات میکند که اینها بمب اتم درست میکنند! خودش میداند دروغ میگوید و همه هم میدانند این ادّعا دروغ است. دشمن نمیخواهد پیشرفتهای ما را باور کند. یکی از برکات دفاع هشت ساله ی ما، همین پیشرفتهای علمی و تکنولوژیکی و ساخت دقیق ترین ابزارهاست، که با دست خالی و بدون هیچ سابقه ای آنها را به دست آوردیم و جزو موجودی ملت ایران شده است. این مجموعه، باارزش است و باید برای اسلام و مسلمین حفظ شود.⁽¹⁾

مقابله ی غرب با فناوری نوین در ایران

ملاحظه کردید که درباره ی نیروگاه اتمی و تشکیل کوره ی اتمی، چه جنجالی در دنیا به وجود آوردند و گفتند که ایران میخواهد بمب اتم درست کند! میدانند که این طور نیست. آنها میخواهند صنعت اتمی، وارد کشور نشود؛ میخواهند روشهای نوین و فناوری جدید، به این ملت نرسد؛ زیرا اگر این ملت، با این استعدادی که دارد، دستش به دانش و فناوری جدید رسید، دیگر به هیچ وجه نمیتوانند با او مقابله کنند. این، جزو همان روشهاست.

استکبار میخواهد در داخل کشور، تنبلی و بیکارگی باشد، سازندگی و ابتکار و اصلاح امور اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی مردم نباشد. استکبار میخواهد پیشرفت علم و دانش در کشور نباشد، تحقیقات نباشد، کلاسِ درس نباشد.⁽²⁾

پیشبرد دانش و معنویت؛ دلیل اتهامات غربیها

ما در تمدّن اسلامی و در نظام مقدّس جمهوری اسلامی که به سمت آن تمدّن حرکت میکند، این را هدف گرفته ایم که دانش را همراه با معنویّت پیش ببریم. اینکه میبینید دنیای غرب نسبت به پایبندی ما به معنویّت، حسّاس است؛ بر دینداری ما اسم تعصّب و تحجّر میگذارد و علاقه مندی ما به مبانی اخلاقی و انسانیت را مخالفت با حقوق بشر قلمداد میکند، به خاطر آن است که این روش، ضدّ روش آنهاست. آنها علم را پیش بردند - البته کار مهمّ و بزرگی بود - اما جدای از اخلاق و معنویّت بود و شد آنچه که شد. ما میخواهیم علم با اخلاق پیش برود. دانشگاه همچنان که مرکز علم است، مرکز دین و معنویّت هم باشد؛ متخرّجِ دانشگاههای کشور، مثل متخرّجِ حوزه های علمیه،

دیندار بیرون بیاید. این، آن چیزی است که آنها نمیپسندند و نمیخواهند.⁽¹⁾

علت جنجال «بمب هسته ای»

بله؛ بچه های ما، مردان و جوانان ما باید کار کنند، ما را از لحاظ علمی به آن اوج برسانند، تا ما کشور را از لحاظ تبلیغاتی، از لحاظ ابزار روز و امکانات نظامی مجهّز کنیم. آن چیزهایی که الان آنها جنجال میکنند که شما نیروگاه اتمی دارید، همه برای این است که آن روز پیش نیاید!⁽²⁾

تحرکات دشمن برای توقف رشد علمی دانشگاهها

من پشتِ سرِ این تحرّکات خباثت آمیز دشمن که متأسفانه به فجایعی در محوطه ی دانشگاههای کشور منتهی شد و بعد از دانشگاه، به بیرون هم کشیده شد، انگیزه ی خباثت آمیزی را نسبت به رشد و پیشرفت علمی و تحقیقی کشور مشاهده میکنم. نمیخواهند بگذارند محیط دانشگاه ما محیط علم و محیط درس باشد و شما عالم شوید و آینده ی کشور را عالمانه اداره کنید. نمیخواهند بگذارند نظام اسلامی، افتخار رشد علمی دانشگاهها و رشد کمّی و کیفی تحصیلات عالیه را - که امروز بحمدالله از آن برخوردار است - برای خودش حفظ کند.⁽³⁾

سمینارهای علمی جهانی برای بررسی اسلام و جمهوری اسلامی

ما امروز تقریباً در مرکز این توجهات جهانی قرار داریم. میشود این طور گفت که اسلام و به طور ویژه جمهوری اسلامی، در مرکز این توجهات قرار دارد. شاید میشنوید و یا اطّلاع دارید که سمینارهای تخصصی و علمیِ جهانی با گرایشهای مختلف در اطراف دنیا - به خصوص در کشورهایی که با اسلام و با جمهوری اسلامی برخورد دوستانه ای ندارند - برای بررسی این پدیده تشکیل میشود. این، اهمیت چنین قضیه ای را نشان میدهد.⁽⁴⁾

نقشه های دشمن برای جلوگیری از تحرک علمی جوانان

دشمنان اسلام و دشمنان ایران و دشمنان سربلندی این کشور، همیشه میخواستند مانع

شوند از اینکه نسل جوان این کشور در میدان تحرّک علمی، همراه با تعهّد ایمانی حرکت کند و به جایی برسد و کشور خودش را به جایی برساند. اینها همیشه در مقابل نسل جوان، لجنزار ایجاد میکردند و لغزشگاه به وجود می آوردند. البته پشتوانه ی غرایز هم وجود دارد. گاهی پیرها هم در مقابل بعضی از وسوسه ها دچار لغزش میشوند؛ جوان که جای خود دارد.

همیشه هم از این چیزها بوده است. لذا قبل از انقلاب، بعد از انقلاب، در اوایل انقلاب، همه ی گروههایی که با اسلام و انقلاب و نظام اسلامی مخالف بودند، بر روی دانشگاه متمرکز شدند؛ بلکه بتوانند محیط دانشگاه را تصرف کنند؛ بلکه بتوانند جوانها را به سمتی بکشانند؛ بلکه بتوانند انقلاب اسلامی و نظام اسلامی و این حرکت عظیمِ پُرجاذبه ی اسلامی را از طرفدارانِ جوانِ فرزانه ی اهل فکر دارای آینده ی علمی محروم کنند. از این رو در دانشگاه کارهای زیادی کردند؛ البته اکثر شما یقیناً آن را به یاد ندارید؛ اما برای من مثل همین دیروز است که آن را میدیدم. آن زمان هم دانشجویان مؤمن، دانشجویان خوب، دانشجویان اصیل و قشر فعّال دانشجو، در مقابل آن فریب خورده ها، مهم ترین نقش را بر عهده گرفتند. در همین خیابان غربی دانشگاه تهران، قدم به قدم تابلو زده بودند و گروهکهای گوناگون - تعبیر گروهک هم آن وقت پیدا شد - با نامهای مختلف هر کدام ستادی داشتند! در داخل دانشگاه هم اتاقهای مشخّصی را از دانشکده های گوناگون به خودشان اختصاص داده بودند و آنجا را اوّل مرکز مباحثات سیاسی و کارهای حزبی خودشان قرار داده بودند، بعد هم به اسلحه خانه تبدیل کرده بودند.⁽¹⁾

ممانعت دشمن از اعتلای دانشگاهها

دانشگاه را مشغول چه کاری کنند که دانشجو و استاد را از این راه باز بدارند؟ یقین بدانید یکی از چیزهایی که امروز مورد توجّه سرویسهای اطّلاعاتی است، این نکته است که ببینند چگونه میتوانند دانشجوی بیدار و دانشگاه آگاه ایرانی را از آن راهی که میتواند به اعتلای کشور بینجامد، منصرف کنند و مانعش بشوند.⁽²⁾

مانع تراشی دشمن علیه حرکت علمی دانشگاهها

هر وقت حرکت سازنده ای در کشور به وجود می آید، از آن طرف دشمن برای اینکه

جمهوری اسلامی نتواند حرکات سازنده را انجام دهد، تحریکاتی در کنارش به راه می اندازد. الان چندی است که راجع به علم و تحقیق و اهمیت آن، حرفهایی جدّی وجود دارد. در ملاقات با بنده - چه استاد، چه دانشجو، چه رؤسای مراکز علمی و دانشگاهی - هر کدام که درباره ی مسایل دانشگاه حرف میزنند - که مکرّر هم اتفاق می افتد - راجع به اهمیت علم صحبت میکنند و از عقب ماندگیهای ما در مسایل مربوط به علم و تحقیق و پژوهش و امثال اینها گله و شکوه میکنند. بنده هم به مسؤولان بارها تذکّر داده ام و تصمیمهای خوبی هم گرفته اند و کارهایی را هم کرده اند.

بنابراین، حرکت به سمت رونق دادن به بازار علم و تحقیق و زبده پروری و ذهنها را در دانشگاهها و مراکز علمی پرورش دادن، چندی است که جدّی تر از گذشته شروع شده است؛ اما یک وقت شما میبینید در دانشگاه بهانه ای پیدا میشود برای اینکه نه تنها علم و تحقیق، بلکه اصل جریان و روال معمول دانشگاهها هم به خطر بیفتد و دچار وقفه و تعطیل شود! این کارِ کیست؟ این کارِ دشمن نیست؟ همان وقتی که کشور نهایت احتیاج را دارد به اینکه جوانان دنبال علم و تحقیق و پرورش نیروی فکری خود باشند و نظام هم برای این کار برنامه ریزی میکند و جدّی تر از گذشته آن را دنبال مینماید، و این یک نیاز طبیعی است و همه آن را احساس میکنند، ناگهان عدّه ای پیدا شوند و دانشگاه و دانشجو و استاد و محقق را از کار معمولی خود باز بدارند یا مزاحمت ایجاد کنند.⁽¹⁾

علت دشمنی با دانش بومی هسته ای در ایران

میبینید راجع به مسایل هسته ای در ایران چه جنجالی به راه انداخته اند! میگویند ایران دنبال دانش هسته ای برای ساختن سلاح هسته ای است. قسمت دوم را دروغ میگویند، امّا قسمت اوّل حقیقت دارد و حقیقتاً مایه ی دغدغه آنهاست. کدام ملت با وضعیّت صنعتی و علمیِ ملت ایران در دوران بعد از پیروزی انقلاب - یعنی با بازمانده ی میراث بسیار ناچیز علمی و صنعتیِ دوران طاغوت - توانسته بدون کمک دیگران به این فناوری بسیار پیشرفته و پیچیده دست پیدا کند؟! آنها این حقیقت را میدانند و باعث عصبانیتشان شده است. در حقیقت از اینکه ملت ایران به این فناوری بسیار پیچیده و سطح بالا دست پیدا کرده است، ناراحتند؛ اما این ناراحتی از آنجا بیشتر شده است که فهمیده اند ملت ایران فناوری مذکور را خودش خلق کرده و آن را از کسی وام نگرفته است. اگر ما این پیشرفت در صنعت هسته ای را در داخل کشورمان به وسیله ی مهندسین و خبرگان فلان

کشور بیگانه داشتیم، آن قدر عصبانی نمیشدند، امّا میدانند جوان ایرانی و دانش پژوه و دانشمند ایرانی به یاری مغز و فکر خود توانسته است این راه دشوار را طی کند. آنها از این ناراحتند. میدانند هم که این دیگر قابل مبارزه کردن نیست. چه کار میتوانند بکنند؟

آنها با یک دانش بومی مواجهند. با دانش بومی در یک کشور، نمیتوان مبارزه و مجادله کرد و آن را از بین برد؛ چون مالِ این ملت است؛ جوشیده از درونِ این ملت است. این را میدانند و از این جهت عصبانی اند. لذا تنها راهی که پیدا میکنند این است که جنجال بیافرینند و بگویند ایران در صدد ساختن بمب اتمی است. خودشان هم میدانند که این حرف دروغ است؛ خودشان هم میدانند که ما در صدد ساخت سلاح هسته ای نیستیم؛ در عین حال از فناوری هسته ای که مایه ی افتخار ملت ایران است و تولید اوست، ناراحتند و جنجال تبلیغاتی در دنیا به راه می اندازند.⁽¹⁾

مخالفت دشمن با پیشرفت علم در کشور

در بخشهای مختلف ما توانسته ایم پیش برویم. البته مخالفان جمهوری اسلامی - کسانی که اصل وجود جمهوری اسلامی را قبول ندارند و نمیپسندند - با پیشرفت علم در کشور ما به شدّت مخالفند؛ چون میدانند یکی از عوامل استحکام جمهوری اسلامی است.⁽²⁾

حذف فناوری هسته ای؛ درخواستی ظالمانه

البته هدف ما استفاده ی صلح آمیز از این فناوری است. چند سال قبل از این - نه الان - وقتی بحث الحاق به کنوانسیون منع سلاحهای شیمیایی مطرح بود، بنده نظر فقهی خود را به مسؤولان کشور گفتم. نظر فقهی من، مخالفت با به کارگیری سلاحهای کشتار جمعی است. ما به صورت فقهی اصلاً با این قضیه مخالفیم و آن را حرام میدانیم؛ بنابراین ما اهل سلاح کشتار جمعی و سلاح اتمی نیستیم و دنبال آن هم نمیرویم؛ لیکن این فناوری را هم از دست نمیدهیم. این فناوری، چیز بسیار مهمّی است؛ حق و دستاورد ملت ماست. امریکاییها صریحاً گفتند، بعضی از اروپاییها هم مطرح کردند که ایران باید چرخه ی سوخت هسته ای را متوقّف کند! نه؛ این یک درخواست بی جا و نابحق و ظالمانه است و به هیچ وجه ما زیر بار این نمیرویم.⁽³⁾

دنیای غرب؛ نگران و متوحّش از پیشرفت علمی ایران

از لحاظ علمی، تحقیقاتی و فناوری پیشرفت کرده ایم و کارهای بزرگی انجام شده است. اینها همان چیزهایی است که امروز دنیا را نگران و متوحّش کرده است. البته آنها وقتی اسم سلاح هسته ای را می آورند، خودشان هم میدانند ما سلاح هسته ای نداریم. آنها از سلاح هسته ای نگران نیستند؛ از دانش هسته ای نگرانند، که میدانند این را داریم. فقط این یک مورد را ذکر میکنند، اما تنها این نیست؛ ما پیشرفتهای علمی و تحقیقاتی دیگری هم داریم و ذهنهای جوان و پویا و پُرنشاط ما کار میکنند. آنها این پیشرفتها را میفهمند؛ لذا نگران و متوحّش میشوند.

کشوری در نقطه ای از دنیا - که اروپا از دویست سال پیش تصمیم گرفته سیادت علمی خود را برای ابد نسبت به آن حفظ کند - در جاده ی رشد علمی قدم بگذارد؛ آن هم کشوری که علیه ظلم و استکبار و سیاست کلّیِ دستگاههای غربی - یعنی تقسیم دنیا به مستکبر و مستضعف، ظالم و مظلوم، سلطه گر و سلطه پذیر - پرچم برافراشته است. این، دنیا را متوحّش میکند.⁽¹⁾

تلاش قدرتهای علمی برای تولید یکطرفه ی علم

ما به نوبه ی خود فکر میکنیم که بیشترین سرمایه گذاریِ کشور باید در بخش توسعه ی علمی بشود. اینکه من مطرح کردم باید دانشگاهها و دستگاههای علمیِ کشور به سمت تولید علم بروند و یک جنبش نرم افزاری به معنای حقیقی کلمه در این کشور به وجود آید، برای این است؛ زیرا در معادلات فعلی دنیا، طرفی که فعلاً دست قوی را از لحاظ علمی دارد، به هیچ وجه راضی نیست معادله ی کنونی به ضرر او به هم بخورد. چون میداند به زیان او خواهد بود؛ بنابراین مایل است همین وضعیت حفظ شود؛ یعنی او تولید کند و به اندازه ی مورد رضایت خودش در اختیار دیگران بگذارد و دیگران هم آنها را ترجمه و از محصول علمی او استفاده کنند؛ بدون اینکه خودشان در زمینه ی تولید و ساختن حقیقت علمی و مفهوم علمی هیچ میدانی داشته باشند و فعّالیتی بکنند!

آنها میخواهند ملتها را وابسته نگه دارند؛ لذا میبینید از پیشرفتهای علمی ما عصبانی میشوند. امروز در بخش انرژی هسته ای که کارِ بسیار زیاد و خوب و باارزشی صورت گرفته، شعار آنها این است که ایران سلاح هسته ای نداشته باشد؛ لیکن حقیقت مطلب چیز دیگری است؛ آنها میخواهند ایران دانش و فناوری هسته ای نداشته باشد. آنها

میگویند اگر شما انرژی هسته ای میخواهید، ما برایتان نیروگاه میسازیم؛ خودمان هم سوخت آن را به شما میفروشیم، تا نیازی نباشد شما نیروگاه بسازید و برای آن، سوخت تولید کنید. الان چالش حقیقی بین مسؤولانی که در این زمینه تلاش میکنند و آنهایی که از بیرون فشار می آورند، این است. این به خاطر آن است که آنها میخواهند این دانش در اینجا وجود نداشته باشد. در مقابل، هرچه هم به آنها میگویند ما دنبال سلاح هسته ای نیستیم، آنها روی موضع و شعار خود پافشاری میکنند؛ در حالی که شعار واقعی آنها این نیست.⁽¹⁾

عصبانیت غرب از پیشرفتِ تحقیقات در ایران

تحقیقاتی درباره ی تولید و تکثیر سلّولهای بنیادی صورت گرفت - که امروز یکی از برادران محقق در آن کار هم در این جلسه حضور دارند - و گردهمایی علمیِ سطح بالایی در این خصوص تشکیل شد و افراد از کشورهای مختلف دعوت شدند و پیشرفتهای ایران را در این زمینه دیدند و همه تصدیق و تحسین کردند. در گزارشی که به تازگی در این باره به من داده شد، آمده است که بعضیها به شدّت خشمگین و عصبانی شده و اظهار نگرانی کرده اند که چرا ایران به این دانش - که دانش بسیار پیشرفته و بالایی است - دسترسی پیدا کرده است!⁽²⁾

نوع مبارزه ی امروز با امریکا

امروز مبارزه با امریکا اینجاهاست. مبارزه با امریکا در میدان علم هم صدق میکند. آنجا هم از اینکه پیشرفت علمی داشته باشیم، ناراحتند. از پیشرفت علمیِ مردم ما ناراحتند؛ از پیشرفت اقتصادی مردم ما ناراحتند؛ از اینکه دولت بتواند خدمتی به مردم بکند و گرهی از مشکلات مردم باز شود، ناراحتند. هر کس به عقب ماندگی علمی کمک کند، به نفع امریکا کار کرده است.⁽³⁾

غربیها: ما نمیخواهیم ژاپن اسلامی به وجود آید

دانشگاههای ما امروز کار علمی میکنند؛ جوانان ما پیشرفتهای علمی میکنند؛ در

بخشهایی پیشرفتهای علمی ما دنیا را نگران کرده است؛ این به برکت انقلاب است. نمیخواهند ملت و کشور ایران از لحاظ علمی پیشرفت کند؛ این را صریحاً گفته اند. یک کشور تا پیشرفت علمی و پیشرفت اقتصادی نداشته باشد، همیشه قدرتمندان به او زور میگویند. کشور ژاپن که تحت سلطه و تحت اشغال بود، خود را جمع وجور کرد و از لحاظ علمی پیشرفت نمود. غربیها که هیچ مایل نیستند به منطقه ی شرق نگاهی بیفکنند و به غیر نژاد اروپایی توجّهی بکنند، به خاطر پیشرفت علمی مجبورند آن را جدّی بگیرند. در بعضی از مراکز سیاسی یا سیاسی - علمیِ امریکا گفته اند ما نمیخواهیم یک ژاپن اسلامی به وجود آید! ژاپن اسلامی یعنی شما. گفته اند نمیخواهیم بگذاریم ملت ایران از خود پیشرفت علمی نشان دهد. اینها حرکت ملت ایران را میبینند؛ این خودباوری را میبینند؛ این هم از برکات انقلاب و نظام اسلامی بود.⁽¹⁾

رشد دانش بومی در ایران؛ از بین برنده ی استکبار و سلطه ی غرب

نگرانی آنها این است که از این ناراحتند که این دانش در داخل رشد کرده و روییده است؛ یعنی در واقع بومی است. البته این به معنای آن نیست که ما این دستگاه را اختراع کردیم؛ نه، بلکه به این معناست که ما برای فراگیری این کار درِ خانه ی آنها نرفتیم. محققان جوان خودمان - همین جوانهایی مثل شما - و صدها مغز متفکر و خوشفکر، توانسته اند این دستگاه عظیم را راه اندازی کنند و به نتیجه برسانند؛ دانش را در میان خودشان بارور کنند؛ فناوری را به وجود بیاورند و درِ خانه ی این و آن نروند؛ این یکی از نگرانیهای آنهاست؛ چرا؟ چون میبینید این درست بر خلاف آن فلسفه ی استکباری است که کشورهایی که میخواهند تحت سلطه باشند، نباید در دانش و فناوری استقلال داشته باشند؛ باید دستشان دراز باشد؛ محتاج آنها باشند.

آنها میدانند که اگر امروز کشور و ملت ایران توانست بر قله ی این فناوری بنشیند، سخن حق او در دنیا که همان استقلال امت اسلامی و عزت اسلامی است، بیشتر در بین مسلمانها و در جوامع اسلامی جایگزین خواهد شد و ذهنها بیشتر آن را قبول خواهند کرد؛ از این ناراحتند؛ لذا جنجال میکنند. بنابراین، حقیقتِ قضیه غیر از آن چیزی است که آنها میگویند.

وظیفه ی ملی ما امروز این است که دنبال این فناوری و فناوریهای مشابه، هر چه که ما را به اوج قله ی علم نزدیک کند، برویم و امروز دنبال کردن آن برای ملت ما واجب

است و برای کسانی که میتوانند، وظیفه ی آنهاست، تا بتوانند ملت را به عزت برسانند و از وابستگی رها کنند.⁽¹⁾

پیشرفتهای حساس کشور علیرغم محاصره ی هدفمند دشمنان

قدرتهای مسلط دنیا در آن روز میفهمیدند که نظام جمهوری اسلامی برای مقاصد قدرت طلبانه ی آنها یک تهدید است؛ این را درک میکردند، لذا از اول با او مخالفت کردند؛ اما این تهدید به خاطر خودِ کشور ایران نبود، بلکه به خاطر این بود که جمهوری اسلامی حرف نو و حرف تازه یی است؛ در دنیای اسلام و در عرصه ی سیاست بین الملل، حرف و ایده های نُوِ جمهوری اسلامی، جزو ایده های جذاب است و خیلی از مبانی آنها را متزلزل میکند.

آنها این مسایل را میدانستند، لیکن به خودشان تسلی میدادند که جمهوری اسلامی قادر بر ماندن نیست؛ چون در دنیایی که علم و فناوری حرف اول را میزند و ثروت هم از راه علم و فناوری به دست می آید، وقتی کشوری از لحاظ علمی و فناوری توانایی نداشت و محاصره هم شد - نگذاشتند به آن برسد - به خودیِ خود خواهد خشکید؛ مرتب به خودشان وعده میدادند. هم محاصره ی اقتصادی کردند، هم محاصره ی علمی کردند، هم محاصره ی فناوری و تکنولوژیک کردند، هم جنگ را تحمیل کردند، هم از طرف مقابل ما در جنگ، هرچه توانستند حمایت کردند و کمکش کردند که بلکه بتوانند این مشکلات را آوار کنند روی سر جمهوری اسلامی و آن را از بین ببرند؛ اما حالا میبینند که بعد از بیست وپنج سال، جمهوری اسلامی از زیر آوارها قد کشیده و بیرون آمده؛ روی پای خودش ایستاده و به خود متکی و امیدوار است و به آینده خوش بین و در زمینه ی علمی و فناوری هم پیشرفت کرده است. اینها واقعیاتی است؛ این واقعیات را آنها میفهمند و میدانند که در بعضی از زمینه های بسیار مهم و حساس، رتبه های اول را در دنیا به دست آورده است.⁽²⁾

عصبانیت امریکا از سلاح اتمی نیست، از ایرانِ پیشرفته است

چه کسی خیال میکرد که در مسابقه ی اختراعات جوانها، ایران در دنیا اول شود؟ جوانهای ما رفتند و اختراعاتشان را عرضه کردند. شما میبینید که ما در المپیادهای گوناگون ریاضی و فیزیک و شیمی و رایانه و بقیه ی علوم، در دنیا رتبه می آوریم؛ این معنایش این

است که ما این توان را داریم. ما در زمینه ی فناوری هسته ای، دشمن خود را - به قول شطرنج بازها - مات کردیم؛ جنجالها و عصبانیتهای بعدی به خاطر این است. من گفتم مسأله ی امریکا سلاح اتمی ایران نیست؛ مسأله اش یک ایرانِ پیشرفته است. پس ببینید پیشرفت علمی، مسأله ی بسیار اساسی و مهمی است. پیشرفت علمی هم درس خواندن و میل به تحقیق لازم دارد.⁽¹⁾

علت مخالفت امریکا با جمهوری اسلامی

دشمنیِ نظام مستکبر امریکایی و هر مستکبری در دنیا با نظام اسلامی، به خاطر این است که میبیند با نام اسلام و با تعالیم والای اسلام، کشوری دارد به سمت رشد و توسعه و پیشرفت علمی و عملی حرکت میکند؛ میداند که این، جلوی نفوذ آنها را خواهد گرفت. آنها با هر کشوری که خارج از قلمرو قدرت آنها به توسعه و پیشرفت علمی دست پیدا کند، مخالفند. آنها با هر کشوری که در میدان علم و توسعه، به سمت رقابت با آنها حرکت کند، مخالفند. آنها در مناطق مختلف عالم، منافع خودشان را دنبال میکنند.⁽²⁾

عکس العملهای تند در مقابل حرکت علمی ما

حرکت علمی ما گرچه یک حرکت اسلامی، دینی، عقلانی، اعتقادی و فرهنگی است، اما نباید انتظار داشت که سیاستمدارانی که امروز زمام و سررشته ی کار را در دنیا در دست دارند، سراسیمه نشوند و عکس العمل نشان ندهند؛ نه، ممکن است عکس العمل هم نشان دهند؛ کما اینکه امروز در مورد ایران - که مرکز و محور این حرکت است - و در مورد انقلاب دارند عکس العملهای تند نشان میدهند و رفتارشان حتّی در میدان سیاسی بسیار خشن است.⁽³⁾

رشد تصاعدی حرکت کشور و مقابله ی امریکا

کسانی که چالش عمده ی نظام با آنهاست، مصلحت خودشان را در چه میبینند؟ امریکا مصلحت خودش را در ایران، با سر پا بودن نظام جمهوری اسلامی، در چه وضعیتی میبیند؟ او، مصلحت خودش را در ایجاد اختلاف و از بین بردن این یکپارچگی یی که امروز شما در مردم مشاهده میکنید و در متوقف کردن حرکت علمی

کشور میبیند؛ چون علم و دست برتر علمی، راز پیشرفت هر کشوری در اقتدار اقتصادی، سیاسی، نظامی و روحیه ای است. ما این حرکت را سالهاست که شروع کرده ایم و خوب پیش میرویم و حرکت با روند تصاعدی قابل قبول و با تضاعف بالا میرود؛ اگر چه که آنها دلشان میخواهد این حرکت متوقف شود؛ زیرا مصلحت آنها در متوقف کردن موج خدمت رسانی است.⁽¹⁾

ممانعت دشمنان از تجهیز کشورهای اسلامی به علم و فناوری

شما میبینید دشمنان دنیای اسلام چه فشاری بر روی مسأله ی انرژی هسته ای در ایران دارند. آنها میدانند که ما دنبال بمب اتم نیستیم. آنها از پیشرفت علم در این کشور، از پیشرفت فناوری در یک کشور اسلامی ناراحتند. یک کشور اسلامی یی که نشان داده که تسلیم سیاستهای امریکا نیست؛ نشان داده که از امریکا نمیترسد، این کشور اسلامی باید به پیشرفت مهم ترین تکنولوژی امروز دنیا - یعنی تکنولوژی هسته ای - مجهز نباشد. آنها به خاطر این، فشار را وارد میکنند. البته ما تصمیم خودمان را گرفته ایم.⁽²⁾

عقب ماندگی علمی مسلمانان در اثر تسلط استعمار

ما ملتهای اسلامی که در قرن نوزدهم و در قرن بیستم میلادی دچار استعمار و دچار تسلط دشمنان شدیم، از قافله ی علم عقب ماندیم، دشمنان ما قوی شدند و روزبه روز ما ضعیف شدیم - آنها خون ما را مکیدند و تقویت شدند، ما خونمان از دست رفت و ضعیف شدیم - و کار به جایی رسید که سرنوشت امت اسلامی، سرنوشت ملتهای مسلمان در منطقه ی خاورمیانه به خصوص، افتاد به دست حکام ظالم و بی انصاف؛ انگلیس در یک دوره ای، بعد هم او میراث خودش را تحویل داد به شیطان بزرگ معاصر؛ یعنی رژیم ایالات متحده ی امریکا. به هر حال، از ضعف دنیای اسلام استفاده کردند.⁽³⁾

سه میدان مبارزه ی استکبار علیه ایران

من برنامه های استکبار جهانی علیه ملت ایران را در سه جمله خلاصه میکنم: اول، جنگ روانی؛ دوم، جنگ اقتصادی؛ و سوم، مقابله با پیشرفت و اقتدار علمی. دشمنیهای

استکبار با ملت ما در این سه قلم عمده خلاصه میشود.⁽¹⁾

نمونه ای از مقابله ی غرب با پیشرفت علمی کشور

در مورد مقابله با پیشرفت علمی هم یک نمونه ی مهمش همین مسأله ی انرژی هسته ای است. در گفته ها، در گفتگوهای سیاسی و غیره میگویند دولتهای غربی با دارا بودن قدرت هسته ای در ایران موافق نیستند؛ خب نباشند. مگر ما برای به دست آوردن قدرت هسته ای از کسی اجازه خواستیم؟ مگر ملت ایران با اجازه ی دیگران وارد این میدان شده است که بگویند ما موافق نیستیم؟ خب موافق نباشید. ملت ایران موافق است و مایل است این انرژی را داشته باشد.

من سال گذشته هم در اجتماع روز اول فروردین در اینجا گفتم که انرژی هسته ای برای کشور ما یک ضرورت است، یک نیاز بلندمدت است. امروز اگر مسؤولان کشور در به دست آوردن انرژی هسته ای کوتاهی کنند، نسلهای بعد آنها را مؤاخذه خواهند کرد. ملت ایران و کشور ایران به انرژی هسته ای و این توانایی برای زندگی - نه برای سلاح - احتیاج دارد.⁽²⁾

معلمان؛ یکی از آماجهای مهم حملات دشمن علیه کشور

من اول امسال عرض کردم که دشمن، سه هدفِ عقب ماندگی علمی، عقب ماندگی اقتصادی و شکستن یکپارچگی ملی را به جدّ تعقیب میکند؛ دلار خرج میکند، مزدور میگیرد و ورزیده ترین کارشناسهای سرویسهای امنیتی را به کار می اندازد، تا این سه کار در کشور انجام بگیرد؛ یعنی از لحاظ اقتصادی عقب بمانیم و شکست بخوریم؛ از لحاظ علمی، پیشرفتی را که شروع شده است، متوقف کنیم؛ از لحاظ یکپارچگی ملی هم این وحدتی را که وجود دارد، بشکنیم و به جان هم بیفتیم. دشمن دارد این سه هدف را دنبال میکند.

در دو بخش از این سه هدف، یکی از آماجهای مهم، معلمانند؛ هم در بخش پیشرفت علمی، هم در بخش وحدت اجتماعی. البته امروز اوج فعالیتهای دشمن است؛ اما از بیست سال، بیست و پنج سال قبل هم این توطئه ها وجود داشته است که بنده از نزدیک شاهدش بوده ام. در مقابل این موج توطئه و فشار توطئه، جامعه ی معلمین مثل کوه ایستاده اند.⁽³⁾

عزم راسخ برای پیشرفت علم، علیرغم کارشکنیها

اگر این ملت بتواند خودش را به قله های پیشرفت و علم و ترقی برساند، یک دروازه ی عظیمی جلوی راه ملتها برای رفتن به سمت معنویت باز میشود. لذا کارشکنی میکنند، مخالفت میکنند، تبلیغات سوء میکنند، تحقیر میکنند، از فشارهای سیاسی و اقتصادی استفاده میکنند؛ برای اینکه این ملت نتواند به این مقصود برسد؛ اما عزم ما و عزم این ملت، عزم راسخی است و راه را ادامه میدهد؛ اینجاست که نقش نیروی جوان، خودش را نشان میدهد.⁽¹⁾

روش صهیونیستیِ حذف رقبای علمی و ضرورت مبارزه با آن

امروز یکی از سیاستهای رایج و متداول در دست و بال شبکه ی خطرناک صهیونیستی دنیا و عوامل دولتی شان در کشورهای مختلف، این است که جوانها را - به خصوص در کشورهای اسلامی و به خصوص در کشورهایی که ممکن است در مقابل آنها به عنوان یک رقیب علمی یا رقیب سیاسی قد علم کنند و منافع آنها را به خطر بیندازند - از نگاه جدی به زندگی باز بدارند. آنها میخواهند این جوانها را ضایع کنند؛ آنها برای این کار برنامه ریزی کرده اند. مقابله ی با این برنامه ریزی، علاوه بر اینکه یک وظیفه است، یک حرکت شجاعانه ی سیاسی است؛ لذا بخشهای مربوط به امور دینی، وزارت ارشاد، کارهای علمی، بخشهای وزارت آموزش و پرورش و آموزش عالی و آموزش پزشکی، جزو بخشهای بسیار حساس در برنامه ریزیهای کلان دولت محسوب میشوند و وظایف بزرگی را بر دوش دارند.⁽²⁾

حقیقتِ ناراحتی غربیها از رسیدن به اوج یک فناوری

ببینید همین چند روز قبل از این رییس جمهور امریکا گفت: ما روی ایران فشار می آوریم تا مردم ایران به این نتیجه برسند که دنبال انرژی هسته ای رفتن برایشان صرفه ندارد. معنای این حرف این است که رسیدن ملت ایران به یک اوج فناوری یی که حالا مظهرش از نظر آنها مسأله ی انرژی هسته ای است، به قدری ملتهای دیگر را سر شوق می آورد، تواناییهای ملتهای مسلمان را به آنها میباوراند که دیگر آنها نمیتوانند این را کنترل کنند؛ نمیتوانند مهار کنند. میخواهند نرسد.

البته اسم دیگری رویش میگذارند؛ میگویند: ما از بمب اتم میترسیم! اما خوب،

خودشان هم میدانند، خیلیها هم در دنیا میدانند که دروغ میگویند؛ مسأله ی آنها مسأله ی بمب اتم نیست. میدانند که ایران به دنبال سلاح هسته ای نیست؛ به دنبال دانش هسته ای است، به دنبال فناوری هسته ای است؛ آنها از همین ناراحت اند. یک ملت بدون اینکه از آنها اجازه گرفته باشد، بدون اینکه از آنها کمک گرفته باشد - دست گدایی به سوی آنها دراز کرده باشد - از درون خود بتواند یک چنین فورانی بکند و اوجی بگیرد. این است که آنها را عصبانی میکند.

«ما از فلان جناح، فلان گروه حمایت میکنیم»؛ چرا؟ چون آن جناح گفته یا وعده کرده که با پیمودن این گونه راهها موافق نیست؛ با ایستادگی موافق نیست؛ موافق این است که برویم پیش امریکا عرض بکنیم خدمتشان که شما اجازه بدهید ما پیشرفت کنیم (!) از دهان گرگ طعمه را با مذاکره نمیشود گرفت؛ با قدرت باید گرفت.⁽¹⁾

دستپاچگی اردوگاه استعماری در برابر پیشرفت علمی ایران

اردوگاه سرمایه داری و استعماری با همه ی توان سیاسی خود، با همه ی قدرت مالی و اقتصادی خود و با همه ی شبکه های تبلیغاتی خود، دارد فشار می آورد تا شاید بتواند ملت ایران را وادار به عقب نشینی و تسلیم بکند؛ نه فقط از حق هسته ای - حق هسته ای یکی از حقوق ملت ایران است - بلکه میخواهند ملت ایران را از حق عزتش، از حق استقلالش، از حق قدرت تصمیم گیری اش و از حق پیشرفت علمی اش، وادار به عقب نشینی کنند. ملت ایران امروز در جاده ی پیشرفت علمی و پیشرفت فناوری افتاده و میخواهد دو قرن عقب افتادگی خود را در دوران طاغوتها، جبران کند. اینها دستپاچه شده اند و نمیخواهند ملت ایران - که در این نقطه ی حساس دنیا قرار گرفته است و به عنوان پرچمدار اسلام شناخته شده - به این توفیقات دست پیدا کند؛ لذا فشار می آورند. اما ملت ایران ایستاده است.⁽²⁾

ممانعت دشمن از نشاط در محیط علمی کشور

اینها نمیخواهند جوان ایرانی در کارگاه، در آزمایشگاه، در دانشگاه، در محیط علمی، در محیط کار و تلاش صنعتی و کشاورزی بانشاط باشد. آن جوانی که سرگرم مسایل شهوانی جنسی باشد یا اسیر مواد مخدر باشد، نه حال کار کردن دارد، نه حوصله ی فکر کردن دارد، نه نیروی کار کردن دارد، نه ابتکار دارد، نه عزم و اراده ی راسخ و لازم را

دارد. امروز توطئه های سازمان یافته برای کشاندن جوان ایرانی به شهوات، به مواد مخدر، به سرگرمیهای گوناگون جنسی، یک توطئه ی بسیار خطرناکی است. مبارزه ی با آن در درجه ی اول بر عهده ی خودِ آحاد ملت، به خصوص جوانهاست.⁽¹⁾

فصل دهم: لزوم تفکیک فرهنگ غلط غرب از علم غربی

نسبی بودن ارزش علم و صنعت

الان علم در خدمت سلاحهای اتمی و در دست اسرائیل است. آیا این ارزشمند است؟ نخیر، هیچ ارزشی ندارد. ارزش این چیزها نسبی است. ارزش مطلق، متعلق به اینها نیست. البته چیزهای ارزشمند مطلق وجود دارد. اصلاً مبانی ادیان، مطلق کردن ارزشهای صحیح و راستین است؛ منتها علم و صنعت و تکنولوژی، از آن ارزشهای مطلق نیست؛ تا در کجا به کار برود، تا در دست چه کسی باشد، تا از آن چگونه استفاده بشود؛ هنر هم از این قبیل است.⁽¹⁾

اشکال تأثیر از جنبه های غیر علمی دشمن

این وابستگی را نباید با اشتیاق به فراگیری علم - که هرجا انسان آن را بیابد، دنبال آن خواهد رفت - اشتباه کرد. گاهی علم در دست دشمن ماست؛ پیش دشمن میرویم، زانو میزنیم و از او علم را فرا میگیریم؛ این اشکالی ندارد. ارزش علم فراتر از این است که انسان به خاطر آن، حتّی سراغ کسی که با او مخالف است، نرود. این یک بحث است؛ تحت تأثیر آن دشمن قرار گرفتن از غیر جنبه ی علم - یعنی جنبه ی سیاست، فرهنگ و چیزهای دیگر - یک بحث دیگر است. آنچه که برای ما درست کردند، این دومی است. آنچه که برای - به اصطلاح رایج - جهان سوم خواستند و برنامه ریزی کردند، این دومی است. اتفاقاً کاری کردند که اولی انجام نگیرد.⁽²⁾

در استفاده از محصولات تمدن غرب، باید گزینشی عمل کنیم

ما در استفاده از محصول فکر و عقل و تجربه ی بیگانگان، معتقد به گزینشیم؛ یعنی هر چه را که لازم داشتیم و برای ما خوب بود، گزینش میکنیم و برمیداریم. ما با چه مخالفیم؟ با این مخالفیم که خارجیها هر روشی را که خودشان میخواهند، به ملّت ما تزریق کنند؛ یعنی آنها گزینش کنند و به ما بدهند. ما با این مخالفیم. ما هم امروز میخواهیم هر چه را لازم داریم و برایمان مفید است، خودمان از تمدّن و فرهنگ غربی انتخاب کنیم و برای خودمان برداریم. شما غربیها چرا برخلاف میل ما، چیزهایی را که برایمان لازم است، نمیدهید؟! بهترین پیشرفتهای علمی ممنوع است؛ فناوری پیشرفته ممنوع است؛ علوم دقیق ممنوع است؛ نسخه های کمیاب ممنوع است. اما، بی حجابی آزاد است؛ مشروبات الکلی آزاد است؛ فیلمهای آموزش بدترین روشهای جنسی، آزاد و فراوان و زورکی است و اگر دمِ مرزها بند و بستی باشد - مثل اینجا - باید قاچاقی وارد کشور کنند! حرف ما این است.⁽¹⁾

استفاده از علوم غربی

ما ابایی نداریم که آنچه خوب و زیبا و معقول و منطقی و با اصولمان سازگار است، از هر کسی در دنیا بگیریم؛ حتی اگر آن کس دشمن خودمان باشد. ما که «اُطْلُبُوا الْعلم وَلَوْ بِالصِّینِ» ⁽²⁾را هزاروچهارصد سال است مرتّب تکرار میکنیم؛ ما که در دانشگاههای خودمان علومی را که مبتکر و مروّج آن غربیها بودند، آورده ایم و تبلیغ و ترویج میکنیم؛ ما که حتّی جایزه میدهیم و دانشجویانمان را به خواندن آن علوم وا میداریم، سزاوار این تهمت نیستیم که گفته شود هر چیزی را از بیگانگان، هرچند خوب هم باشد، رد میکنیم. خیر؛ اصلاً چنین نیست. چنانکه بیگانگان فرهنگ خوبی داشته باشند، ما آن فرهنگ را هم میگیریم.⁽³⁾

استفاده از علوم و محسّنات تمدن غرب

اسلام در آن روز میگفت که برای علم اگر لازم است، به چین بروید. پیداست که اسلام چیزی را به نام «تمدّن چین» و «علم چین» و «فرهنگ چین» قبول دارد و هیچ وقت آن را انکار نمیکند. برای همین هم بود که مسلمانان ترجمه و استفاده از متون

دیگران را به راه انداختند.

امروز هم ما صریحاً اعلام میکنیم و بارها هم گفته ایم که مدنیّت غربی، عیوب بسیار بزرگی دارد؛ البته محسّناتی هم دارد که باید از آنها استفاده کرد. ما هیچ وقت کسی را تحقیر نمیکنیم؛ اما آنها تحقیر میکنند.⁽¹⁾

قانون شکنی شبهه افکنان در حوزه ی اندیشه

در حوزه ی اندیشه، قانون شکنی میکنند. حوزه ی اندیشه و فکر هم قوانینی دارد و باید از آن قوانین پیروی کرد. اگر کسی درباره ی یک مبنای فکری شبهه ای دارد، قانونش این است که آن را در مراکز تخصصی و محافل علمی مطرح کند. یا باید شبهه را برطرف کرد و از ذهن خود زدود، یا اگر شبهه اشکال واقعی است، آن را به یک نظریّه تبدیل کرد و ذهنهای اهل علم و اهل نظر را نسبت به آن منقاد نمود. این حضرات از این قانون پیروی نمیکنند. شبهه ای به ذهن آنها می آید، خودشان دچار بی اعتقادی میشوند و بر اثر هزار گونه ابتلا و گرفتاری، پایه های ایمان عمیق قلبی شان را موریانه ی هوی و هوس و رفاه زدگی و دنیاطلبی میجود و میخورد و شبهه دار میشوند؛ آن گاه می آیند شبهه را در افکار عمومی مطرح میکنند و اسمش را هم تجدیدنظر میگذارند! این خیانت به افکار عمومی است.⁽²⁾

لزوم تفکیک بین علم و فرهنگهای غلط غرب

نکته ی آخر این است که پیشرفت علمی و اقتباس علمی - که من به اقتباس معتقدم؛ اما به ترجمه ی محض و اکتفای به ترجمه، معتقد نیستم - کاری لازم است و اسلام هم ما را به این، امر میکند. به هرحال، گرفتن علم از دیگران، با گرفتن فرهنگِ دیگران اشتباه نشود. این مغالطه ی بزرگی است که کسی بگوید علم غربیها خوب است، پس فرهنگ و سیستم زندگی و اخلاقشان هم خوب است؛ نه، اینها با هم ملازمه ای ندارد. علمشان خوب است؛ اما این علم، پروریده و ساخته ی این فرهنگ نیست؛ حتّی این فرهنگ به این علم ضرر هم میزند. علم، مولّدها و عناصر به وجود آورنده ی خاص خود را دارد؛ باید آنها را پیدا کرد.

فرهنگ بی بندوباری، بی دینی، خودپرستی، گرایش به پول و مادّه و اصیل دانستن مادّی گری و ارزشهای مادّی، فرهنگهای غلطی است که امروز غرب دچار اینهاست. اگر

آن مردم، پارسا و صالح و نیکوکار و کم اعتنا به زخارف دنیا بودند، این دانش برای دنیا مفید میشد؛ همچنان که در دوره ی شکوفایی اسلامی در قرن چهارم و پنجم و ششم هجری، برجستگان علمی یی به وجود آمدند و دانش را به اوج قلّه ی آن روز رساندند و به هیچ وجه فرهنگی که امروز در غرب رایج است - فرهنگ بی بندوباری و بی دینی و امثال اینها - بر آنها حاکم نبود؛ مثل ابن سیناها، محمّدبن زکریّای رازیها، خوارزمیها و دیگران. اینها در فرهنگی مثل فرهنگ غرب رشد نکردند؛ همچنان که دانشمندان بزرگ غرب و کسانی که دانش غرب را پایه گذاری کردند، هرگز در چنین فرهنگی رشد نکردند. بنابراین، پیشروی و برتری علمی غرب را به هیچ وجه به معنای برتری فرهنگ غرب ندانید.⁽¹⁾

خلأ معنویت؛ دلیل مخالفت مسلمانان روشن بین با تمدن غرب

اینکه گفته میشود اسلام گرایانِ روشنفکر و روشن بین با تمدن غربی مخالفند، خود معاندان غربی نعل واژگونه میزنند؛ وانمود میکنند اینها با علم و پیشرفت مخالفند؛ در حالی که مخالفت مؤمنِ به اسلام با تمدن غربی، به خاطر پیشرفت علمی و مبارزه با خرافات و علمی کردن همه ی روابط اجتماعی نیست؛ به خاطر خلأ معنویت و فضیلت در این مجموعه ی دنیایی است.⁽²⁾

علم آموزی بدون تقلید فرهنگی از غرب

پس شاگردی کردن اولاً، به معنای شاگرد ماندن نیست، که خیال کنیم همیشه ما باید شاگرد آنها بمانیم؛ نخیر، همت کنید؛ خواهید دید آنها مجبور میشوند از شما یاد بگیرند. ثانیاً، شاگردی کردن در علم، به معنای تقلید کردن در فرهنگ نیست؛ این نکته ی بسیار مهمی است. در زمان قاجاریه اولین بار نشانه ها و نمونه های فرهنگ غربی وارد کشور شد. ایرانیهای اعیانِ درباریِ آن روز که اولین قشرهایی بودند که با اروپاییها ارتباط برقرار کردند، نخستین چیزی که یاد گرفتند، دانش نبود؛ عادات و رفتار و نحوه ی معاشرت آنها را یاد گرفتند. این خطِ اشتباه و خطا از همانجا ترسیم شد.

عده یی فکر میکنند چون غربیها از لحاظ علمی بر ما برتری دارند، پس ما باید فرهنگ و عقاید و آداب معاشرت و آداب زندگی و روابط اجتماعی و سیاسی مان را از آنها یاد

بگیریم؛ این اشتباه است. اگر استادی در کلاس به شما درس بدهد و خیلی هم استاد خوبی باشد و به او علاقه هم داشته باشید، آیا حتماً باید رنگ لباس خود را همان رنگی انتخاب کنید که او میپسندد؟ اگر این استاد عادت بدی هم داشت، شما باید این عادت بد را از او یاد بگیرید؟ فرض کنید استاد وسط درس گفتن، دستش را در دماغش میکند؛ شما علم را از او یاد بگیرید، چرا این کار را از او یاد میگیرید؟ اروپاییها کارهای غلط و خطا و رفتارهای زشت الی ماشاءالله دارند؛ چرا باید این کارها را از آنها یاد بگیریم؟ آن مردِ مجذوبِ مفتونِ دانش غربیها میگفت: ما باید از فرق سر تا نوک پا غربی شویم. چرا؟

ما ایرانی هستیم و باید ایرانی بمانیم. ما مسلمانیم و باید مسلمان باشیم. آنها بیشتر از ما علم دارند؛ خوب، ما میرویم علمشان را یاد میگیریم؛ چرا باید عادات و فرهنگ و رفتار و آداب معاشرت آنها را یاد بگیریم؛ این چه منطق غلطی است؟ چون آنها به دلیلی باید چیزی به نام کراوات دور گردنشان ببندند - که البته ما نمیگوییم شما چرا کراوات میبندید؛ کراوات مال آنهاست - آیا ما هم باید از آنها تقلید کنیم؟ منطق ما برای این کار چیست؟ چرا ما لباس و رفتار و آداب معاشرت و حرف زدن و حتّی لهجه ی آنها را تقلید کنیم؟ من گاهی میبینم در تلویزیون گزارشگر ما از فلان نقطه ی دنیا دارد به زبان فارسی گزارش میدهد و مطلب مربوط به ایران است؛ اما زبان فارسی را طوری حرف میزند، مثل اینکه یک انگلیسی دارد به زبان فارسی حرف میزند! این، ضعف نفس و احساس حقارت است؛ چرا من باید به خاطر ایرانی بودنم احساس حقارت کنم؟ من به زبانِ خودم افتخار میکنم؛ من به فرهنگِ خودم افتخار میکنم؛ من به وطن و کشور و گذشته ی خودم افتخار میکنم؛ چرا باید از آنها تقلید کنم؟ برای تقلید از آنها دلیلی ندارم. علم آنها بیشتر است؛ خیلی خوب، ما علمشان را یاد میگیریم و اگر هزینه یی هم داشته باشد، میپردازیم. اینها هم اتفاقاً یاد گرفته اند که علم را باید با پول عوض کرد.⁽¹⁾

تأکید بر استفاده از دانش روز

من به استفاده ی علمی - یعنی استفاده ی از دانش جدیدی که غرب در اختیار دنیا گذاشته و در آن پیشرفت پیدا کرده - تأکید میکنم. حتماً بایستی از دانش روز استفاده کنیم؛ و این میتواند به ما کمک کند؛ ابزاری است که متعلق به بشریت است؛ باید از این بهره ببرید و استفاده کنید و به نصرت الهی مطمئن باشید.⁽²⁾

بخش سوم ایران و علم

اشاره

فصل اول: سابقه ی شکوهمند علمی در ایران

سابقه ی همزیستی علم و دین در ایران

در کشور ما، هزار سال علم و دین در کنار یکدیگر بودند. علما و پزشکان و منجمان و ریاضیدانهای بزرگ تاریخ ما - آن کسانی که امروز نامشان و اکتشافاتشان هنوز در دنیا مطرح است - جزو علمای بالله و صاحبان دین و متفکران دینی بودند. ابن سینایی که هنوز کتاب طب او در دنیا به عنوان یک کتاب زنده ی علمی مطرح است و در شؤون مختلف به عنوان یک چهره ی برجسته ی تاریخ بشر، در همه ی صحنه های علمی دنیا در این هزار سال مطرح بوده و هنوز هم مطرح است و بعضی کارها در تاریخچه ی علم به نام او ثبت شده، یک عالم دینی هم بوده است. محمّدبن زکریای رازی و ابوریحان بیرونی» و دیگر علما و دانشمندان و متفکران و مکتشفان و مخترعان دنیای اسلام نیز همین طور بوده اند. این، وضع کشور ما و دنیای اسلام بود.⁽¹⁾

ناباوری نسل امروز نسبت به گذشته ی پرافتخار علمی

یک نکته ی دیگر این است که با آن سابقه ی علمی که ما در گذشته داشتیم، متأسفانه نسل امروز از آن بی خبر است. میدانید که گذشته ی علمی ایران، واقعاً چه گذشته ی پُرافتخاری بوده است. گاهی میگویند که فلان چیز قرون وسطایی است؛ غافل از اینکه قرون وسطا برای اروپا روزگار ننگ است، اما برای ما روزگار نور است.

شما قرن چهارم هجری را نگاه کنید. کتاب «تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری»، نوشته ی «آدام متز»، نشان میدهد که تمام محیط اسلامی، اصلاً بازار علم دنیاست، و آن نقطه ی اصلی اش هم ایران است؛ یعنی همین اصفهان و ری و فارس و خراسان و هرات و مرو و.... این شهرها مرکز و قله ی علم دنیا بوده است؛ اما متأسفانه نسل امروز اینها را

نمیداند. این ندانستن، نه به معنای این است که همین مطالبی را که من گفتم، نمیداند؛ چرا، این مطالب را صد بار شنیده است؛ همه در کتابها هم گفته اند؛ همه جا هم گفته اند؛ اما باورش نیست! بی آنکه به زبان انکار کند، یک حالت ناباوری در همه ی نسل امروز و نسل قبل، نسبت به گذشته ی ایران وجود دارد؛ علتش هم این است که تمدن غرب و این تکنولوژی پُرسروصدا، آنچنان آمده فضا را پُر کرده، که حتّی کسی جرأت نمیکند به شجره نامه ی خودش نگاه کند!

امروز علم در دست آنهاست - در اینکه شکی نیست - اما میخواهند گذشته ی علمی ملتها را هم نفی کنند؛ البته در جاهایی کل تمدنها را نفی میکنند! این غربیها و اروپاییها که به نقاطی از دنیا - مثل مناطقی از امریکای لاتین - رفتند، کل تمدن را نفی کردند!⁽¹⁾

تأثیر یادآوری گذشته ی علمی بر پیشرفت ما

البته در مورد ایران نمیشده این کارها را بکنند؛ چون این همه کتاب و این همه اثر علمی و این تاریخ مشعشع وجود دارد و نمیتوانستند کاری بکنند؛ اما اثرش را از ذهنها زدوده اند؛ شما باید کاری کنید و این را برگردانید. در پیشرفت علمی ما، واقعاً این یادآوری اثر دارد. این نسل اگر بداند که استعداد و گذشته ی آنچنانی دارد، یک طور به آینده خواهد نگریست؛ اما اگر تصور بکند که هرچه هست و نیست، دست اروپاییهاست و همیشه ما باید دنبال آنها باشیم، این در پیشرفت علمی ما طور دیگری اثر خواهد گذاشت.⁽²⁾

علم و فرهنگ، دو مقوله ی مختلف

کشور ما، نه فقط در گذشته ی هزار و چند صد ساله، بلکه در گذشته های نزدیک هم، از لحاظ فرهنگی یک کشور برجسته بوده است. فرق است بین علم و فناوری و تبعات آن، و فرهنگ. این دو، دو مقوله است. اگر چه خود علم هم جزو شاخه های فرهنگ است؛ اما فرهنگ به معنای خاص که عبارت باشد از ذهنیّات و اندیشه ها و ایمآنها و باورها و سنتها و آداب و ذخیره های فکری و ذهنی یک ملت، اینها را میتوانیم به عنوان «فرهنگ به معنای خاص» نام گذاری کنیم. از این جهات، ما نه فقط از دنیای پیشرفته در علم و فناوری عقب نیستیم، بلکه در بسیاری از جهات از آنها جلوتر هم هستیم.⁽³⁾

اعتزاز به ایرانی بودن با آثار علمی گذشته

آثار گذشته، حتماً باید منعکس شود. یکی از چیزهایی که ما الان کمبود داریم، این حسّ اعتزاز به خود است. آن قدیمیهای ما هم، در آن دوره ی قبل که میخواستند آن اعتزاز به ایرانی بودن را زنده کنند، چسبیدند به آثار غیر قابل انتقال و غیر قابل استفاده! یک چیزهایی؛ مثلاً فرض کنید آثار تخت جمشید. البته تخت جمشید چیز مهمّی است، اما چیزی که یک ملت باید خودش را به آن متّکی کند، علم است؛ حتی در تخت جمشید هم که بنده رفتم آنجا، دیدم اگر نسبت به تخت جمشید خوب کار کنند، این هم نشانه ی پیشرفت علمی است؛ یعنی چیزهایی در این بنا وجود دارد که حاکی از این است که دستگاهی که اینجا را ساخته، از علم برخوردار بوده و صِرف یک هنر نیست. چون هنر با علم، بینشان عموم و خصوصِ مِن وجه است. میتواند جایی علم باشد و هنر نباشد، یا هنر باشد و علم نباشد. لکن در آنجا علم وجود دارد.⁽¹⁾

احیای گذشته ی علمی برای ایجاد روحیه ی علمی

منظورم این است که احیای آثار علمی گذشته، این حالت اعتزاز به نفس را در ملت ما به وجود می آورد. این طور نباشد که مردم خیال کنند «ما که استعداد نداریم!» باید معلوم شود که این ملت، ملت بااستعدادی است. بنده مکرّر، در بحثهای مختلف مقیّد هستم که این معنا را تکرار کنم. من از کسانی که در دانشگاههای درجه یک امریکا و اروپا بودند، این مطلب و این معنا را شنیدم که «ایرانیها استعدادشان از متوسّط استعدادهای دنیا، بالاتر است.» این، مال معمول ایرانیهاست. اما در بین اینها، کسانی هستند که از برجستگانند؛ و شاید این هم در آن گزارشها بوده است که برجستگانشان، از برجستگان بسیاری از ملتها، بیشتر است. این، چیز خیلی مهمی است. این را واقعاً باید باور کنیم. اگر جوانان ما این را باور کنند، ببینید برای تحصیل علم و کمالات چه روحیه ای پیدا خواهند کرد! اینهاست آن چیزهایی که لازم است.⁽²⁾

سابقه ی علمی و فرهنگی درخشان در ایران

دیگر نقطه ی قوّت ملت ایران، عبارت است از سابقه ی کهن و ریشه دار تاریخی، فرهنگی، علمی و غیره که در وجود آن تردیدی نیست. ملتی را که تازه امروز از زیر بوته

بیرون آمده و تبدیل به یک ملت شده و فاقد گذشته و سابقه و علم و فرهنگ و بزرگان است، نمیتوان با ملتی مقایسه کرد که روزی بزرگ ترین دانشمندان دنیا از آنِ او بودند و این امتیاز هم نه یک بار و دوبار، که قرنهای متمادی مربوط به او بود. در قرنهای بعد از اسلام، یعنی از قرن چهارم هجری به بعد، تا چند قرن - نمیخواهم به طور دقیق مرزبندی کنم؛ چون مرزهای قرون، محلّ اختلاف و خدشه است. اما اصلش مسلّم است - بزرگ ترین دانشمندان دنیا در رشته های مختلف علوم - چه در رشته ی طبیعی، چه در رشته ی انسانی، چه در رشته ی نجوم و چه در ادبیات و فلسفه و ریاضی - ایرانی بودند و از میان آنها «فارابی» ها، «ابن سینا» ها، «فخر رازی» ها، محمّدبن زکرّیای رازی» ها، «خوارزمی» ها و «خیّام» ها و «فردوسی» ها و «سعدی» ها برخاستند. اینها گذشته ی ملت ماست.⁽¹⁾

نیرنگ پهلویها در نادیده گرفتن پرچمداری ایران در علم پس از اسلام

در زمان رضاخان و پسرش، اگر در این کشور میخواستند از گذشته ی تاریخی و فرهنگی یاد کنند، ناگهان پا را از سال 1330، 1340 و 1350 هجری برمیداشتند و به قبل از هجرت میگذاشتند! به یکباره هزاروسیصد، چهارصد سال را حذف میکردند! در حالی که پیشرو بودنِ ملت ایران در فرهنگ و معرفت، و پرچمداری اش در علم، مربوط به همین هزاروسیصد، چهارصد سال؛ یعنی مربوط به اسلام است. آنها این سالهای حقیقی را حذف میکردند و به سراغ سالهای قبل از ظهور اسلام که تاریخی مبهم و گنگ دارد، میرفتند. به سراغ گذشته ای میرفتند که در آن، غیر از کاخهای تخت جمشید، سرستونها و برخی نقّاشیها، چیز دیگری نبود. از آن گذشته ی گنگ و مبهم که کتاب و علم و دانش و ادبیات و فرهنگی باقی نیست! ببینید چه کلاهی میخواستند برسر ملّت ایران بگذارند!⁽²⁾

ایرانیها؛ مولف بیشترین کتاب دینی و عربی

همین ملت، همین دودمان و سلسله ی بشری که در این منطقه زندگی میکنند، روزگاری برترین پرچمهای دانش را در علوم طبیعی، علوم انسانی، علوم نظری، علوم دینی و علوم محض در اختیار داشتند. در حالی که اسلام از کشورهای عربی به ایران

آمد؛ اما بیشترین کتاب دینی، بیشترین تفسیر، بیشترین حدیث، بیشترین کتاب فقه و حتی بهترین کتابهای لغت عربی را ایرانیها نوشتند. این یک واقعیت است. بهترین کتابهای عربی را ایرانیها نوشته اند. معروف ترین کتاب لغت عربی، «قاموس فیروزآبادی» است. کسانی که خواستند کتاب لغت خوبی در عربی بنویسند، مثلاً شرح این قاموس را نوشتند و از این قبیل. پس، این یک نکته که ملت ایران از لحاظ استعداد، دارای چنین سابقه ای است.⁽¹⁾

استعداد بالای ایرانیان در علوم مختلف

آقایان! ایرانی دارای یک استعداد برتر از متوسط بشری در سطح جهان است؛ این را، هم تاریخ اثبات کرده، هم مطالعاتی که روی آدمهای گوناگون در مناطق مختلف شده، نشان داده است. البته همه ی ملتها آدم برجسته دارند؛ بحث سر متوسط است. متوسط استعداد در این مرز و بوم، از متوسط استعداد در سطح جهان بالاتر است؛ قاعدتاً هم باید همین طور باشد. شما به گذشته ی این کشور نگاه کنید؛ آن وقتی که هنوز سیاستهای مخرب استعماری روی خاندانهای پلید سلطنتی در این کشور چنگ نینداخته بود، همه جا نشانه های این برجستگی را میبینید. اگر در دانشهای عقلی محض است - مثل فلسفه و عرفان - اگر در پیشرفتهای علمی است، اگر در گسترش دانشهای بشری و کشف مناطق جدید در محیط دانش انسانی است، اگر در علوم انسانی است - مثل ادبیات و هنر - اگر در علوم دینی است - مثل فقه و حدیث و تفسیر - میبینید ایرانیها نه تنها در دنیای اسلام - که بلاشک از همه جلوترند - بلکه در سطح جهان هم یکی از برجسته هایند؛ این دلیل بر آن است که اینجا زمینه ی استعداد و تواناییهای ذهنی را دارد. امروز آن روزی است که باید این زمینه ی خوب، بدون هیچ مانع و رادعی رشد کند.⁽²⁾

یکه تازی استعداد ایرانی در ادوار تاریخ

ما امروز خوشبختانه به برکت انقلاب، از لحاظ مواد لازم، مشکلی نداریم؛ مواد انسانی - یعنی استادان خوب در رشته های مختلف - داریم؛ فضا تا حدود قابل قبولی داریم؛ طالب و دانشجو، ده برابر، یا بیش از ده برابر قبل از انقلاب داریم. دانشجویان بااستعداد! استعداد هم که طبیعی و بومی سرزمین ماست. در طول تاریخ، کِی بوده که

ایرانی، استعداد خودش را نشان نداده باشد؟

در همه ی ادوار تاریخ که شما نگاه میکنید - از بعد از اسلام به این طرف که ما تاریخ مدوّنش را داریم؛ قبل از آن متأسّفانه تاریخ مدوّنی نداریم. من نمیخواهم آن را نفی کنم؛ گاهی انسان اشاره ها و نشانه هایی مشاهده میکند که همین جلوه ها در آنجا هم نشان داده میشود. البته در آن نظامهای طبقاتی کذایی، خیلی هم انتظار نبوده است که این چیزها پیشرفت کند - بعد از اسلام که آن آزادی و آن تساوی اسلامی وجود داشته است، در طول این هزار و مثلاً دویست سال، در دنیای اسلام که از اقیانوس هند تا اقیانوس اطلس است، ببینید چه کسانی یکّه تاز میدان دانشهایی بودند که در دنیای اسلام مطرح بوده است. در هر قسمتی که وارد میشوید، میبینید ایرانیها بوده اند! خوب؛ این تصادفی است؟! چرا بقیه ی ملتهای مسلمان، این همه افتخارات که در اینجا جمع شده است، ندارند؟ این حاکی از آن است که اینجا یک چیزی هست و آن چیز، چیز خیلی عجیبِ افسانه ای نیست، بلکه بحمدالله استعدادی وجود دارد.

امروز هم شما میبینید، بچه هایتان را به مسابقات جهانی میفرستید، اینها از آن کسانی که خشتهای پاشکسته ی این مسابقات اند و هزارگونه پارتی و پشتوانه هم دارند، به اندک زمانی جلو می افتند؛ اول، دوم، یا سوم میشوند و صفهای طولانی نامداران را پشت سر خودشان نگه میدارند!⁽¹⁾

رونق علم و فرهنگ در ایران همزمان با قرون وسطای اروپا

من از دوره ی اسلامیِ شهر همدان خبر دارم؛ از دوره ی قبل از اسلام خبر درستی ندارم؛ یعنی هیچ کس خبر ندارد. در دوره ی اسلامی، همان وقتی که ابن سینا در این شهر برترین نظریات را در فلسفه و پزشکی و هندسه و ریاضیات و سایر علوم و فنون خلق میکرد و مینوشت و تعلیم میداد - من آن روز در جمع طلاب و فضلا و علمای همدانی این نکته را گفتم - در کتابهای فلسفی و اصولیِ ما از شخصی به نام «رجل همدانی» یاد میشود. این رجل همدانی نظریه ی ردشده یی دارد در باب کلیِ طبیعی؛ بحثی است در منطق و فلسفه، و در اصول هم به مناسبتی بحث میشود. ابن سینا وقتی به همدان می آید و با این مرد برخورد میکند، درباره ی او میگوید: «مردی بود بسیار مسن و دارای محسّنات بسیار». از سخنی که درباره ی او میگوید، معلوم میشود این مرد هزار سال پیش در هندسه و فلسفه و منطق وارد بوده و اطلاعاتی داشته. هزار سال پیش، یعنی قرن چهارم هجری؛ یعنی قرن دهم میلادی. قرن دهم چه زمانی است؟ قلب قرون

وسطای معروف دنیا. قرون وسطایی که شنیده اید، مربوط به اروپاست، نه ایران. روزی که در اروپا قرون وسطا مظهر سیاهی و تاریکی و هیچ ندانی بود، در همدان، ابن سینا و رجل همدانی بود؛ بعد از مدتی رشیدالدین فضل الله بود؛ باباطاهر بود؛ علما و دانشمندانِ بزرگ بودند. این، سابقه و قباله نامه ی علمی و فرهنگی ماست.⁽¹⁾

اهمیت کار در تاریخ علمی ایران

ما متأسفانه از گذشته هم منقطع ایم. جوانهای ما تاریخ علمی ما را نمیشناسند. این یکی از ضعفهای ماست که البته سفارش شده، گفته شده که در این زمینه - در زمینه ی تاریخ علم در ایران - کار شود؛ و دارند کار میکنند و کارهای خوبی هم انجام گرفته، که ان شاءاللَّه بعد از این بیشتر هم خواهد شد.⁽²⁾

برخی برجستگان تاریخِ علمی ایران

در همه ی این قرنها ما برجستگان علمی در کشورمان داشته ایم که البته به این قرون آخر که رسیده، ضعیف شده. پادشاهان نالایق، جنگهای داخلی گوناگون نگذاشته؛ والّا در دوره های مختلف و در زمینه های گوناگونِ علوم روزِ دنیا، ما نخبه پرور بوده ایم.

در قرنهای چهارم و پنجم هجری - یعنی قرنهای دهم و یازدهم میلادی که دوران قرون وسطای اروپاست؛ یعنی دوران جهالت محض - ما ابن سینا را داشتیم، محمدبن زکریای رازی را داشتیم. اروپاییها وقتی به گذشته نگاه میکنند، خیال میکنند همه ی دنیا در قرون وسطا بوده! تاریخ را هم آنها نوشته اند! متأسفانه تاریخهای آنها هم در کشور ما ترجمه و ترویج شده. دوران قرون وسطای اروپا، یعنی دوران نهایت ظلمت و تاریکی و بی خبری؛ دورانی است که ما فارابی را داشتیم، ابن سینا را داشتیم، خوارزمی را داشتیم. ببینید فاصله چقدر است!⁽³⁾

سابقه ی علمی شهر یزد

شهر یزد، همان طوری که اشاره کردم، شهر علم است. نام آوردن از علمای یزد در رشته های مختلف علوم، به خصوص علوم دینی، ساعتها وقت میبرد که انسان فقط اسم اینها را بیاورد و یاد مختصری از آنها بکند. این فقط مربوط به گذشته نیست. زمان خود

ما، در دوران تحصیلات دینی خود ما، در دوران فعالیتهای اجتماعی خود ما، در همین استان، علمای برجسته، شخصیتهای برجسته، چهره های درخشان بودند.⁽¹⁾

استعداد انسانی شیراز عرصه ی علم و دانش

شیراز در طول قرنهای گذشته، استعداد انسانی خود را تقریباً در همه ی زمینه های علمی به اثبات رسانده است؛ همچنین در زمینه های اجتماعی و دینی و آن چیزی که به سرنوشت ملتها مربوط میشود.

در باب ادبیات و هنر، سعدی و حافظ دو گوهر درخشان بر پیشانی زبان فارسی و ادبیات فارسی هستند؛ این چیزی نیست که کسی بخواهد آن را معرفی کند. در دانشهای مختلف هم شخصیتهای عظیمی از این استان برخاسته اند که هر کدامی در دوره ی خود و عصر خود یگانه بوده اند؛ چه در فلسفه، چه در فقه، چه در ادبیات و نحو، چه در هنر، چه در تفسیر و لغت، چه در رشته هایی مانند ستاره شناسی و فیزیک و پزشکی. نام بردن شخصیتهایی که در این علوم متنوع، هر کدامی به قله رسیدند و جزو سرآمدان زمان خود بودند و معرفی یکایک این بزرگان، در یک محفل دیگر و نوع دیگری از دیدار اقتضا دارد.⁽²⁾

قله نشینی ایران بعد از اسلام در علم

من البته به شما عرض بکنم؛ اعتقاد راسخ و جازم و علمی دارم که آنچه ایرانی بعد از آمدن اسلام کرده، اصلاً قابل مقایسه نیست با آنچه در طول تاریخ گذشته ی خودش داشته. ایران در دوران اسلامی، در قرن سوم و چهارم و پنجم هجری، در قله ی دانش و تمدن و سیاست و اقتصاد جهانی قرار داشته. هیچ جای دنیا - از شرق و غرب، از آسیا و اروپا - در این حد نبودند؛ این به برکت اسلام بوده. ایران قبل از آن هرگز چنین اوجی را نداشته.⁽³⁾

دست به دست شدن دانش؛ یکی از سنتهای الهی

ببینید در طول تاریخ، علم در بین ملتهای دنیا دست به دست گشته؛ شما هیچ ملتی را پیدا نمیکنید که از اول تا آخر، دانش در اختیار آنها بوده؛ نه، این یکی از سنتهای

خداست. در این مسابقه ی در بین جوامع بشری - ملتها مسابقه دارند و از هم جلو میزنند - از لحاظ دانش یک وقتی شرق جلو بود، یک وقتی کشورهای اسلامی جلو بودند و یک وقتی به خصوص کشور ایران جلو بود.

همین حالتی که امروز شما در بعضی از کشورهای غربی مشاهده میکنید که از لحاظ علم در رتبه ی بالایی هستند و دیگران باید سرشان را بالا کنند تا آنها را ببینند؛ یک روز کشور شما همین حالت را داشت و کشورهای اروپایی و کشورهای شرقی و غربی باید به بالا نگاه میکردند تا میتوانستند دانشمند ایرانی را ببینند؛ دانشمندان عظیمی که نه فقط در علم، حتّی در فناوری - فناوریهای متناسب با آن روز - از همه ی دنیا جلو بودند. یک روزی این جوری بوده؛ یک روز هم غربیها جلو افتادند.⁽¹⁾

کتاب قانون ابن سینا در ایران و اروپا

ترجمه ی کتاب قانون ابن سینا یک کار پیچیده و مرکب و بسیار ارزشمند است. هزار سال این کتاب که به زبان عربی به وسیله ی یک ایرانی نوشته شده و در طول قرنها در دانشگاههای بزرگ پزشکی عالم مورد استفاده قرار گرفته، به فارسی ترجمه نشده بود. من اطلاع داشتم که تا اندکی قبل، مثلاً شاید تا صد سال قبل، در مدارس پزشکی کشورهای اروپایی، قانون به عنوان یک مرجع مطرح بوده و به زبانهای اروپایی ترجمه شده بوده؛ اما فارسی زبان از دانستن قانون محروم بود!

در سالهای اواسط ریاست جمهوری به این نکته توجه کردم که ما چرا قانون را ترجمه نکردیم. یک جمعی را صدا کردم، گفتم بیایید همت کنید قانون را ترجمه کنید. یک حکمی داده شد و رفتند دنبال این کار. خوب، این کارها عشق لازم دارد؛ با حکم و با فرمان این کارها انجام نمیگیرد. در همین اثنا به من خبر دادند که این کتاب ترجمه شده و - به نظرم کتاب حدود هشت جلد است - کتاب مرحوم هجار را آوردند. من کتاب را که خواندم - حالا ما نه از پزشکی سررشته داریم، نه نشسته ام این کتاب را با متن عربی قانون تطبیق کنم - دیدم هر کسی این کتاب را بخواند، حقاً و انصافاً در مقابل استحکام و استواری این نثر زیبا سر تعظیم فرود می آورد.⁽²⁾

فصل دوم: خیانت قاجار و پهلوی به پیشرفت علمی کشور

خیانت قاجار و پهلوی در عقب ماندگی علمی ایران

خدا، سلاطین قاجار و پهلوی را لعنت کند و از این رجال پلید و خبیثی که به خصوص از زمان ناصرالدین شاه تا زمان محمّدرضا، امور این کشور را به دست داشتند، نگذرد، که با این ملت بااستعداد و این جواهرِ قیمتی استعدادی که در این کشور هست، چه کردند. میدانید که در این کشور، استعداد ایرانی، از متوسطِ استعداد کشورهای دنیا بالاتر است. این نکته را من از آدمهای مطلع و وارد و با اتکا به آمار نقل میکنم. سابقه ی ما هم، همین را نشان میدهد. این ملت را در دورانی که میشد خودش را لااقل به این گردونه ی اسبی که داشته میرفته، برساند، در خواب عمیقی فرو بردند. یک وقتی بیدار شده که آن گردونه به موتور رسیده، آن موتور به جت رسیده، آن جت هم به موارد پیشرفته تری رسیده و جز غباری از حرکت کاروان علم بشریت، چیزی در دست ما نیست.⁽¹⁾

علت عقب ماندگی علمی و عمرانی

چه چیزی موجب شد که این ملت بااستعداد، در طول سالهای متمادی - شاید در طول یکی، دو قرن یا بیشتر - این قدر از قافله ی علم و معرفت عقب بماند؟ یقیناً سلطه ی دستهای غیر امین بر این ملت، و این سلاطین ظالم و مستبد و کوته بین در طول این سالها، این بلاها را بر سر این کشور آوردند و همین طور مسأله ی آبادانی و عمران متوقف ماند. اگر قوانین اسلامی در کشوری اجرا بشود و حکومت اسلامی تشکیل گردد، این مانعها را از سر راه مردم برخواهد داشت. انقلاب اسلامی در ایران، باید این هنر بزرگ و

این معجزه را بکند.⁽¹⁾

روش تبادل علمی و فرهنگی با کشورهای غربی

فرمانروایان ایران در سالهای پیش و در دورانهای گذشته، کاری کردند که وقتی موضوع تبادل بین کشور ما و کشورهای دیگر به وجود آمد، به جای اینکه ما معلومات و فرهنگ عظیم خودمان را در معرض دید مردم عالم قرار دهیم - خیلی چیزها داریم که میتوانیم به دیگران بیاموزیم - و به جای اینکه ما هم از بیگانگان علمشان را یاد بگیریم؛ این طور شد که ما به آنها - فرض بفرمایید - مصنوعات دستی مان را دادیم تا در نمایشگاههایشان آویزان کنند، یا نفتمان را دادیم تا کارخانه هایشان را به کار بیندازند و خودمان هم منتظر نشستیم که آنها فرهنگ فاسدشان را به ما بدهند!

کسانی که پیشروان ارتباط فرهنگی ایران با غرب بودند، نگفتند «هر ایرانی باید علم غرب را تا آنجا که میتواند یاد بگیرد.» اگر این را میگفتند، خوب بود. ما از این استقبال میکنیم. ما الان هم میگوییم: دنیا پیشرفتهایی در معلومات دارد. ما را دویست، سیصد سال عقب نگه داشتند و نگذاشتند ترقّی کنیم. ما باید خودمان را به آنها برسانیم و معلومات آنها را یاد بگیریم. پیشروان مذکور، این را نگفتند. گفتند: «ایران باید از لحاظ ظاهر و باطن و لباس و شکل و صورت و اخلاق، فرنگی مآب شود!» اخلاق آنها را بگیرد، لباس آنها را بگیرد، وضع زندگی آنها را بگیرد و ارتباطات ناسالم آنها را بیاموزد! این را گفتند و نتیجه اش همان شد که در اواخر دوران منحوس پادشاهی دیدیم - کسانی هم که بودند و یادشان هست، دیدند - و هنوز هم آثار و ته نشینها و رسوبهایی تا امروز دارد.

ما باید از همه، معلومات بیاموزیم، منتها علم را بیاموزیم. علم را از آنها بگیریم، نه فساد اخلاق را؛ نه آلودگیها را؛ نه اعتیادهای مضر را؛ نه بیماریهای خطرناک را؛ نه این «طاعون امریکایی» که اسمش را «اِیدز» گذاشته اند و نه بقیه ی فسادهای اخلاقی و غیره را. اینها را از آنها یاد نگیرید، اما علمشان را چرا.⁽²⁾

ترویج سرگرمیهای ناسالم به جای کتاب در دوره ی پهلوی

با تلخی باید اعتراف کنیم که رواج کتاب و روحیه ی کتاب خوانی در میان ملت عزیز ما که خود یکی از مشعل داران فرهنگ و کتاب و معرفت در طول تاریخ پس از ظهور اسلام بوده

است، بسی کمتر از آن چیزی است که از چنین ملتی انتظار میرود. و این پدیده نیز مانند بیشتر پدیده های ناگوار در کشور ما، نتیجه ی فرمانروایی پادشاهان و فرمانروایان ظالم و فاسد و بی فرهنگ و بی سواد بر این کشور در دویست سال گذشته است.

در دورانی که برخی ملتهای دیگر به سوی دانش و پژوهش و معرفت روی آورده بودند، ملّت کهن و بااستعداد ما در زیر سلطه ی آن انسانهای پلید و خودپرست و زورگو و نااهل، از دانش و معرفت دور ماند و در دوره ی اخیر که حکومت دست نشانده و فاسد پهلوی همه ی کارها را برابر خواست بیگانگان و دشمنان این ملّت و به زیان این ملّت انجام میداد، نه تنها تلاشی برای ترویج کتاب و کتاب خوانی نشد، بلکه با ایجاد سرگرمیهای ناسالم و دامن زدن به آتش غرایز جنسی در میان جوانان، این ضرورت فوری و فوتی را هر چه بیشتر، از میدان دید و توجّه مردم، بیرون راندند و در یکی از بهترین دورانهایی که شرایط جهانی، دگرگونیهای اساسی در وضع نابسامان ملت ایران را برمیتافت، ملت مظلوم ما را از آن محروم ساختند و کار را به آنجا رساندند که برابر گزارشهای همان روزگار، در شهر تهران و برخی شهرهای دیگر، شماره ی میخانه ها بیش از شماره ی کتابخانه ها و کتاب فروشیها و یا چند برابر آنها بود.⁽¹⁾

تاریک ترین دوره ی علمی ایران

دوره ی قاجار، به نظر من جزو تاریک ترین دوره های تاریخ ایران است. بنده بارها گفته ام: «خدا لعنت کند پادشاهان قاجار را که در دوران پیشرفت و علم - آن وقتی که وقت علم و فرهنگ بود - کاری را که باید بکنند، نکردند و ایران را به این روز انداختند.» من به آنها یک سر سوزن اعتقاد و ارادت ندارم.⁽²⁾

جوامعِ تابع غرب؛ نه علم مدرن و نه معنویت

حالا یک وقت است که جامعه ای در جنبه ی علوم مربوط به ابزار زندگی پیشرفتی دارد؛ مثل جوامع غربی. امّا یک وقت در همان هم پیشرفت ندارد؛ مثل بسیاری از جوامع تابع غرب که معنویّت را حذف کردند، مادیّت را هم نتوانستند جلب کنند! مثل وضع زندگی خود ما در دوران حکومت پهلویها: معنویت را طرد کردیم، مادیّت را هم نتوانستیم به شکل مدرن و جدید و علمی و واقعی اش به داخل کشور بیاوریم. یعنی

«خَسِرَ اَلدُّنْیٰا وَ اَلْآخِرَةَ » شدیم!⁽¹⁾

وابستگی علمی؛ تحقیر یک ملت

رؤسای رژیم طاغوتی پهلوی، ثروتهای این ملتِ باهوش، باغیرت، شجاع و سابقه دار در تمدّن و علم را صرف خرید هواپیمای جنگی از امریکا میکردند. وقتی هم قطعه ای از قطعات یک هواپیما عیب و ایرادی پیدا میکرد، مهندس یا مکانیسین ایرانی حق نداشت آن قطعه را باز کند و در رفع عیب و ایرادش بکوشد. زیرا قطعه ها، قطعه های مرکّب بود؛ یعنی گاهی یک قطعه از یک هواپیما، مرکّب از ده قطعه ی به هم بسته شده بود. باید قطعه ی معیوب را باز میکردند، به وسیله ی هواپیما به کشور سازنده و فروشنده - که عمدتاً امریکا بود - میفرستادند. آن گاه، ضمن تحویلِ قطعه ی معیوب، یک قطعه ی جدید میخریدند و باز میگشتند! چرا مهندسین ایرانی حق نداشتند به قطعه ی معیوب هواپیما دست بزنند؟ برای اینکه به آنها میگفتند: «شما را چه به این کارها؟! این مسایل مربوط به متخصصّین خارجی است. اصلاً شما دخالت نکنید و به چنین مواردی نزدیک هم نشوید!»

تحقیر یک ملت همین است دیگر! بنده بسیار متأسفم که باید بگویم: امروز هم در گوشه و کنار کشور، کسانی پیدا میشوند که چنین طرز فکری دارند؛ یعنی هنوز هم عدّه ای تحت تأثیر پس مانده های فکری و سلیقه ایِ گذشتگانِ وابسته به غرب و امریکایند.⁽²⁾

علت واقعی عقب ماندگی علمی در ایران معاصر

ما اگر بدون تأثیر تبلیغات ویرانگر دشمن، خودمان باشیم؛ به عنوان یک ملت مطرح باشیم، باید به گذشته ی خود نگاه کنیم و بگوییم: «درست است که ما امروز از لحاظ علمی در دنیا عقبیم - و این یک واقعیّت است - اما این عقب ماندن، به سبب این نیست که این ملت از لحاظ استعداد، کمبودی دارد؛ هوش ندارد، اهل علم و تحصیلات نیست. نه؛ به این سبب نیست؛ به سبب یک عامل دیگر است؛ او را عقب نگاه داشته اند.⁽³⁾

جرایم قاجار و پهلوی در عقب ماندگی کشور

علم و کار برای یک ملت، دو بال است. ملتِ بی علم و بی کار، پیش نخواهد رفت. بنده، بدین خاطر، بارها عرض کرده ام که ملت ایران باید از اعماق دل به دو سلسله پادشاهی پهلوی و قاجار لعنت بفرستد، که این دو سلسله ی خبیث، دو بالِ مملکت و پیکره ی عظیم این ملت کهن، باهوش و بااستعداد را بریدند. نه علم و نه کار، هیچ کدام را برای این ملت فراهم نکردند. کاری که بود، کارهای بی ارزش یا کم ارزش بود. علمی که بود، علم تقلیدی و دستِ دوم بود. آن کاری را که از دل میجوشد و حقیقتاً پوشش و حلیه ی حیات میبخشد و کارهای اساسی در مملکت صورت میدهد، ترویج نکردند. هرچه توانستند، قلع و قمع هم کردند و بساط علمی را که از دل میجوشد و در آن ابتکار هست، برچیدند. آن خاندآنها این جرایم را دارند. نتیجه این شد که ملّت ایران که در مسابقه ی علم و پیشرفت تمدّن و دانش و تجربه، یا از دیگران جلوتر بود یا اقّلاً کسری نداشت، سالها عقب ماند.⁽¹⁾

لزوم اراده و تلاش در کنار استعداد

اینکه ما امروز خیلی چیزها را نداریم، به گذشته ی خودمان مربوط است. در همان دورانی که کشورهای غربی و اروپایی و غیره، دم به دم به پدیده های نو و کشفیّات علمی میرسیدند، ملت ایران همین استعدادها را داشت؛ اما افسوس که خواب بود و کاری نکرد! بنابراین، اراده و تلاش لازم است.⁽²⁾

سیاست رژیمهای ستمشاهی در کشف و جذب استعدادها

پیش از انقلاب - شما از آن دوران چیزی به یاد ندارید؛ بعضی هنوز متولّد نشده بودید و بعضی هم بسیار کم سن و کودک بودید - سیاست رژیم ستمشاهی این بود که کشور به دست بیگانگان اداره شود. نیروی علمی این کشور در اختیار بیگانگان بود. بنابراین، کارشناسان بیگانه بر دانشگاه، ارتش، دستگاههای دولتی و مراکز تحقیقاتی کشور تسلّط داشتند و اگر استعداد درخشانی کشف میشد، او را جذب کشورهای خودشان میکردند. امروزه در کشورهای اروپایی و امریکا، افراد برجسته یی زندگی میکنند که ایرانی اند. این عدّه را از جوانی به آنجاها برده اند و آن استعدادها به نفع یک دولت و یک

کشور دیگر خدمت میکنند. این اقدام از سوی خارجی ها - یعنی کسانی که بر دستگاههای کشور ما تسلّط داشتند - انجام میشد. در حقیقت، آنها بودند که انتخاب میکردند و تصمیم میگرفتند. مردم این کشور هم که به هیچ وجه نقش و تأثیری نداشتند و کاره ای نبودند. این موضوع، مربوط به دوران ستمشاهی بود.⁽¹⁾

عقب ماندگی علمی در حکومتهای پهلوی و قاجار

ملت ایران به خاطر دخالت بیگانگان و حکومتهای فاسد و حکومت جبّار پهلوی و قاجار - که این دو سلسله ی ننگین، سالها بر این کشور حکومت کردند و پای بیگانگان را بر این سرزمین گشودند - از قافله ی علم و دانش بازماند. ملت ایران در صورتی میتواند زندگی را به آبادی و توسعه و رشد حقیقی برساند که بتواند روی پای خود بایستد و احکام الهی را در زندگی عمل و پیاده کند و دست و پای دشمن را به کلّی از این کشور قطع نماید. این، همان راه و توصیه های امام است.⁽²⁾

بی اعتنایی قاجار و پهلوی به پیشرفت علمی

در دورانهای گذشته، ما در علم عقب ماندیم. مردم و علمای ما میخواستند؛ اهل علم میخواستند؛ ولی دستگاهها به فکر نبودند و اهمیت نمیدادند. زمان قاجاریه و زمان پهلوی، دستگاهها چیزهایی را میخواستند که مردم به آنها علاقه ای نداشتند. در هر مسأله که تلاش مشترک و هماهنگی میان مسؤولان و قدرتمداران کشور با آحاد مردم بود و متّفق شدند، در آن مسأله پیش رفتند، که البته بعد از انقلاب، نمونه های زیادی دارد.⁽³⁾

تحمیل عقب ماندگی بر این کشور

عزیزان من! این ملت، از لحاظ علم و فرهنگ و پیشرفتهای فکری و علمی و اجتماعی، عقب مانده و عقب افتاده نبود. این را همین قدرتهای تجاوزگر در طول زمانهای گوناگون، به کمک حکّام فاسد بر او تحمیل کردند و ملت ایران را به زور و ظلم، از قافله ی تمدّن و دانش بشری و پیشرفتهای علمی، عقب نگه داشتند. اسلام آمد،

این ملت را زنده کرد و او را با تواناییهای خودش آشنا نمود. خدای متعال، معلّمی برای این ملت فرستاد که با زبان پیامبران با او حرف زد، او را بیدار کرد و به حقّ خود و قدرتش آشنا نمود؛ به او فهماند که اگر یک ملت بخواهد اراده کند، چه معجزه های بزرگی از او و به دست او سر میزند. این ملّت بیدار شد. هجده سال است که این ملّت با بهره گیری از این درسهای آسمانی و الهی توانسته است یکی پس از دیگری، این بندهای جادویی را که دشمنان در دست و پا و بر گردن او بسته بودند، باز کند. از لحاظ علمی و سازندگی کشور به حرکت افتاد و از لحاظ اخلاقی و ارزشهای دینی، راه زیادی را پیمود.⁽¹⁾

رضاخان و توقّف علمی بیست ساله در حوزه ها

شکل دیگری از همین کار را رضاخان انجام داد. درب مدرسه ها را بستند، عمامه ها را برداشتند، روحانیت را خانه نشین و حوزه ها را نابود کردند، علما را از مسند تدریس دین پایین آوردند و طلّاب را آواره نمودند! در حقیقت، یک توقّف علمی فاجعه آمیز در حوزه های علمیّه - تقریباً در طول قریب به بیست سال - به وجود آوردند که این خلأ هنوز هم - بعد از گذشت چهل، پنجاه سال - محسوس است! برای اینکه روحانیت را از بین ببرند، چون طبیعت رضاخان قلدر بود، همان کار را با قلدری انجام داد!⁽²⁾

تحقیر قدرت نوآوری ایرانی توسط رژیمهای سابق

عزیزان من! جوانان ایران! رژیمهای خائنی که بر این کشور و بر این آب و خاک مقدّس حکومت میکردند، سالهای متمادی پدران شما را تحقیر کردند و اجازه دادند که بیگانگان، مردم ایران را تحقیر کنند. نه سیاستمدار ایرانی جرأت نفس کشیدن داشت، نه دانشمند و فناور ایرانی قدرت کار کردن داشت، نه جوان ایرانی قدرت نوآوری و ابتکار داشت و نه نظامی ایرانی حتّی توان دفاع از مرزهای این کشور را داشت. امریکاییها، استعمارگران و امپراتوری استعمارگر پیر انگلیس، ملت ایران را این طور میطلبیدند و این گونه میپسندیدند؛ مثل جسم مرده ی بی جانی با جیبهای پر از پول، که بیایند با او هر چه میخواهند بکنند و ثروت او را غارت کنند و ببرند.⁽³⁾

ایجاد بن بستِ علمی؛ توسط قاجار و پهلوی

خوب؛ اینکه نمیشود. ما بایستی کار کنیم؛ کار علمی. از بزرگ ترین فجایعی که در دوران سلطنت قاجاریه و پهلوی برای این کشور پیش آمد - و معمولاً به آن توجّه نمیشود - این است که در دورانی که باب علم در دنیا گشوده بود، اینها ایران را در یک بن بست نگه داشتند و اجازه ی حرکت و پیشرفت ندادند! بزرگ ترین جنایت، این است. این از کشتن و سوزاندن و به زندان افکندن و شکنجه کردن به مراتب بالاتر است! این از بالا کشیدن پول نفت و از مسلّط کردن اجانب، بالاتر است! این مسأله ی خیلی مهمّی است؛ کسی هم به آن توجّه نمیکند!⁽¹⁾

فساد و وابستگی پهلوی؛ مانع پیشرفت علمی

امریکاییها سالهای متمادی است که در زمینه های علمی تلاش میکنند. در آن سالهایی که امریکاییها در زمینه های علمی، آزادانه با امکانات ملی خودشان و امکاناتی که از کشورهای دیگر به غارت میبردند، دانشمند تربیت میکردند و پیشرفت علمی مینمودند، ملت ما در زیر یوغ رژیمی بوده که با ایجاد اختناق، با وابستگی، با فساد سیاسی و با فساد اخلاقی، اجازه نمیداده که دانشمند ایرانی حتّی فکر کند! توقّع دارید ما در این شرایط، در حدّ امریکا و پابه پای امریکا پیش برویم؟ این توقّع زیادی است.⁽²⁾

عقب نگه داشتن ایران توسط قاجار و پهلوی

بزرگ ترین جرم رژیم پهلوی و قبل از آن رژیم قاجاری - که البته پهلویها آنچنان سیه کاری کردند که روی آن سیاهکاران تاریخ را سفید کردند، والّا آنها هم خیلی بد بودند؛ منتها اینها ده برابر آنها بد بودند - این بود که این ملت بزرگِ بااستعداد توانای هوشمندِ صاحب علم و معرفت و فرهنگ را آنچنان اسیر کردند و دست و پای او را روحاً و جسماً در زنجیر بستند، که در آن روزی که مراکز و کانونهای علمی دنیا مثل ژاپن و اروپا و امریکا و جاهای دیگر مشغول تلاش مسابقه آمیز بودند، این هماورد قوی را که میتوانست در این میدان، حداقل پابه پای آنها پیش برود، نگه داشتند و نگذاشتند در این مسابقه شرکت کند.⁽³⁾

اروپاییها و حکّام مستبد داخلی؛ عامل عقب ماندگی

ایران، کشوری است که هیچ وقت تحت استعمار مستقیم نبوده؛ اما ببینید نفوذ دولتهای غربی در ایران چه کرد! صد سال ما را عقب انداختند! ما روزگاری در دنیا جزو پیشروان علم بودیم و دانش و فکر و علم ایرانی در دنیا پیشگام بود. در هنگامی که وقت رشد ملتها بود، این اروپاییها بودند که با کمک مستبدّینِ داخلی خود ما، ما را عقب انداختند و ما صد سال از کاروان تمدّن عقب افتادیم و این همه ظلم در ایران انجام گرفت؛ این همه تبعیض شد! هیچ کدام از شما نیستید که در کشورهای خودتان شاهد ضربه های همین تمدّن غربی بر ملت خودتان نباشید.⁽¹⁾

سیاستهای ضد پیشرفت قاجار و پهلوی

یک روز بود که بر این کشور - بر همین زمین و بر همین منابع - حکومتهایی حاکم بودند که استعدادها را میکشتند. دلیل بر اینکه استعدادها را میکشتند، این بود که در طول صد سال از ورود اروپاییها به این کشور تا سال شروع انقلاب - مثلاً از حدود سالهای 1257 تا 1357 هجری شمسی - یعنی اوّل در نیمه ی دوم دوران قاجار، بعد هم در دوران پهلویها، در این کشور؛ علم، پیشرفت علمی، مغز متفکر علمی و پدیده های گوناگون علمی دیده نشد؛ یعنی نگذاشتند. اگر آدم برجسته یی هم پیدا شد، جذب کردند، دزدیدند، جای دیگر بردند و از او استفاده کردند. در آن دورانی که همه ی دنیا چهار اسبه به سمت پیروزی و به سمت پیشرفت و تمدّن و نوسازی مادّی میرفت، کشور ما را در حال بدبختی نگه داشتند و به چیزهایی که برای یک ملت سمّ است، سرگرم کردند.⁽²⁾

بی اعتنایی به استعدادها در رژیم گذشته

شما وضع کنونی کشور را مشاهده میکنید. شکّی نیست که هرکسی در این کشور میداند - به خصوص شما جوانان - که ما در میدانهای علمی دنیا و در میدان صنعت و فناوری و پیشرفتهای علمی و تحقیقات، جزو کشورهایی هستیم که سالها باید تلاش کنیم تا خودمان را به آن نقطه ای که شایسته ی ماست، برسانیم. این عقب افتادگی، بر اثر پنجاه سال حکومت رژیم بی کفایتی است که نتوانست از ظرفیت عظیم این کشور و از استعداد خروشان این ملت استفاده کند. شما این استعداد امروز را نگاه میکنید و میبینید.

ببینید جوانان ما در میدانهای مسابقات علمی دنیا، چه بُروز و ظهور و تبرّزی پیدا میکنند! در گذشته، از این استعدادها استفاده نمیشد و به آنها بی اعتنایی میشد. صرفاً در جهت اهداف و خواسته های نامشروع خودشان از آن استفاده میکردند. البته بعضیها میگذاشتند میرفتند، خیلیها هم میماندند؛ لیکن بدون آنکه در استعدادهای آنها هیچ درخششی به وجود آید و کاری انجام گیرد.⁽¹⁾

صنعت وابسته و محیط علمی خودباخته در رژیم گذشته

آنها هر کاری توانسته بودند، با این ملت کردند. این ملت، این استعدادها، این مغزها و این جوانان، قدرت یا فرصت این را نداشتند که بخشی از نیازهای خودشان را خودشان تولید کنند، که بتوانند بگویند ما به خارج احتیاجی نداریم. اگر صنعتی را هم در داخل کشور می آوردند - مثل صنعت اتومبیل سازی، یا ذوب آهن و امثال اینها، که به شکل بسیار ناقصی وارد کشور شده بود - سر تا پای آن صنعت، وابستگی بود. وسایل پیشرفته و مدرنی هم که میفروختند - مثل هواپیماهای جنگی - اجازه ی تعمیرش را حتّی به داخل نمیدادند؛ تعمیرش هم باید در خارج انجام میگرفت! از لحاظ اقتصادی، صددرصد وابسته و مصرف کننده؛ از لحاظ علمی، تقریباً صفر؛ این ملت هیچ حرف تازه یی در بازار علم و دانش نو جهانی نداشت. در دانشگاهها - که البته از لحاظ کمیت هم بسیار کم بودند؛ که در آخرین سالهای رژیم پهلوی، در حدود یک دهم وضعِ فعلی، دانشجو در کشور بود - اگر درسی در کلاسی گفته میشد - در هر زمینه ای؛ چه علوم انسانی، چه علوم فنی و صنعتی، چه علوم طبیعی - همان حرفهای دیگران بود؛ چیز نویی از لحاظ علمی وجود نداشت!⁽²⁾

بی اعتنایی به استعدادهای علمی کشور در دو سه قرن اخیر

در این دو، سه قرن اخیر، متأسفانه ما از لحاظ علمی خیلی عقب بوده ایم. در این دو، سه قرن اخیر، بزرگ ترین گناه و تقصیر را حکّام کردند که استعدادها را از بین بردند. ما نمونه هایش را سراغ داریم. البته تا اواخر صفویه خوب بود؛ شاید مقداری بعد از صفویه هم نمونه هایی پیدا میشد که از لحاظ پیشرفت علمی و پرورش افکار بزرگ، دانشمندان بزرگی پیدا شدند؛ اما بعد دیگر به تدریج همین طور از بین رفت. اوّلاً، مشوّق وجود

نداشت؛ نه به آن صورت مشوّقِ تحصیل علم وجود داشت؛ نه مشوّق به معنای استفاده کننده وجود داشت.

در این زمینه ها، نمونه های زیادی هست که میتوان تک تک و مورد به مورد در بخشهای مختلف مطرح کرد. مثلاً در زمینه ی ساخت سلاح، در همان دوران اوّلِ قاجاریه، یک صنعتگر، سلاحِ پیشرفته درست کرد - سلاحی که آن روز در دنیا پیشرفته تر از آن هم دیگر نبود؛ مثل همان سلاحهای آن روز دنیا بود - اما با تدابیری او را نابود کردند؛ سلاحش را هم از بین بردند!

در یک مورد دیگر، یک جغرافی دان و آگاه به مسایل جغرافیایی در زمان قاجاریه بود که به منطقه ی خوزستان رفت و متناسب با آن زمان، نقشه برداریِ بسیار دقیقی کرد و همه ی امکانات و کارهایی را که شده بود و کارهایی را که نشده بود و کارهایی را که باید میشد، در یک گزارش فراهم نمود - این گزارش هم امروز موجود است - اما اصلاً مورد اعتنا قرار نگرفت! من به مناسبت جنگ و بعد از جنگ، با مسایل خوزستان مقداری آشنا هستم. این نوشته را که دیدم، با خودم فکر کردم اگر این نوشته همان وقت عملی میشد، خوزستان ما، خوزستان بسیار پیشرفته ای بود. او درست روی نیازها تکیه کرده بود؛ آب خوزستان و زمینهای خوزستان را مورد بررسی قرار داده بود. اصلاً این چیزها مورد اعتنا قرار نگرفته بود. در بخشهای مختلف، افراد بااستعدادی وجود داشتند.

در زمینه ی صنعت - البته در زمینه ی علم جداست - افراد پیشرفتهایی داشتند، اما مورد اعتنا قرار نمیگرفتند؛ مورد بی احترامی و قدرناشناسی و احیاناً دخالت بعضی از این سوداگران خارجی قرار میگرفتند، که با خود می اندیشیدند اگر چنین متاعی در اینجا ساخته شود، باب تجارتشان بسته خواهد شد! همه ی این عوامل کمک کرده و این کشور در ظرف این دو، سه قرن، از لحاظ علمی و از لحاظ صنعتی، به این وضعی رسیده که مشاهده میکنید.

البته - خوشبختانه - شما آن روزها را ندیدید؛ شما امروز را میبینید که بحمدالله حرکتی شده و پیشرفتی کرده ایم. آن روزهای قبل از انقلاب، حقیقتاً محیط علم و صنعت و پیشرفت و امثال اینها، برای هرکسی که مطّلع میشد، گریه آور بود. اگر احیاناً کسی هم پیدا میشد که دارای استعداد خوبی بود، چاره ای نمیدید جز اینکه بلند شود از اینجا برود! سوداگران مغزها، مغزهای برجسته و فعّال را به کشورهای خودشان میبردند و کشورهایی

چون کشور ما را از این مغزها خالی میکردند؛ در واقع به آنها کمک میشد.⁽¹⁾

ممانعت از تحقیق و فناوری در گذشته ی ارتش

به ارتش، تا آنجایی که برایشان صرفه داشت و به خودشان و جلال و شکوه ظاهری خودشان مربوط بود، ظواهر و تشریفات و زرق و برقی میدادند؛ اما علم، فناوری، تحقیق، ساخت و تولید، ابدا! اینکه نیروی هوایی بتواند به یک ابزار و وسیله یی اشاره کند و بگوید این را من به وجود آورده ام و فرزندان من از محصول اندیشه ی خودشان ساخته اند، ابدا! این گونه نبود؛ یعنی اجازه نمیدادند. انسان همان انسان است؛ جوانِ آن روز نیروی هوایی، از لحاظ استعداد و کیفیت، مثل جوانِ امروز نیروی هوایی بود؛ اما او اجازه پیدا نمیکرد. تحصیلات در یک چارچوب خاص و در محیط مشخصی در کشور بیگانه؛ دستورها، اندازه ها و روشها - نه فقط در حوزه ی کار نظامی، که در زمینه ی فرهنگ و اعتقادات - تحت تأثیر و در مشت بیگانه بود. چهار تا ابزار هم در اختیارش میگذاشتند!

ارتشی که یک ابزار را در اختیارش بگذارند، اما اگر یک قطعه ی این ابزار جابجا یا خراب شد، قدرت استفاده از آن را نداشته باشد، چگونه ارتشی است و چقدر میتواند مستقل باشد؟ قضیه این گونه بود. در آن روز، صحبت از این نبود که ارتش ایران بتواند از تولید و از محصول تحقیقات خود استفاده کند؛ ابدا. حتّی صحبت این نبود که بتواند آن هواپیما یا رادار یا وسیله ی مدرن الکترونیکی یی را که در اختیارش میگذارند، درست بشناسد! اجازه ی این هم داده نمیشد. این همان سنگ و حجاب و محفظه ای است که جلوِ رشد یک موجود را میخواهد بگیرد. این موجود تا مادامی که بی حسّ و بی خیال باشد، این محفظه هست و وقتی به خود آمد، آن وقت است که محفظه ها را میشکند و مانعها را برمیدارد. این اتّفاق افتاد و ارتش، خود را در صفوف مقدّم ملت ایران قرار داد.⁽²⁾

رژیم گذشته و توقف علم و صنعت

در ایران قبل از انقلاب، صنعت کشور را - که وقتِ پیشرفت آن بود - متوقّف نگه داشتند. آن پیشرفتی که باید در صنعت پیش می آمد، برای اینکه بتواند جلوِی واردات را بگیرد، ایجاد نشد. جلوی صنعت فعّال در این کشور گرفته شد و آن صنعتی ترویج شد

که وابستگی اش به خارج، به قدر کالاهای تولید شده یا حتی بیشتر بود. علم را متوقّف کردند. آن همه دم از دانشگاه و دانشجو زدند، اما عملاً دانشگاههای کشور از کمترین فعالیت علمی برخوردار بودند! هرکس مغز فعّال و استعداد درخشانی بود، اگر میخواست کار کند، اگر در داخل کشور سرکوبش نمیکردند، مجبور بود برود بیرون کار کند؛ اینجا نمیشد.⁽¹⁾

زمامداران سابق، مسؤول عقب ماندگی علمی

کشور ما حداقل دهها سال - اگر بخواهیم دامنه را وسیع تر بگیریم، بیش از اینها - تا هنگام شروع این انقلاب عقب ماندگی داشته است؛ عقب ماندگیِ جهاد علمی و فکری. متأسفانه کسانی که میتوانستند برای کشور کاری بکنند و کاری کردند، کم بودند؛ کسانی که میتوانستند کاری بکنند و اجازه ی کار به آنها داده نشد؛ به مراتب بیشتر بودند؛ کسانی که میتوانستند کاری بکنند، اما ترجیح دادند در گوشه ای بنشینند و دنباله ی کار خویش را بگیرند، آنها هم کم نبودند؛ از آن قبیل هم کسانی را میشناسیم. البته وزر و وبال همه ی اینها به گردن زمامدارانی است که به سرنوشت کشور و مصلحت کشور فکر نمیکردند و برایشان اهمیتی نداشت. وقتی آن طور شد، چنان وضعهایی طبیعی است. نتیجه این شده که این کشور با این همه انسان بااستعداد، با این همه زمینه ی رشد و پیشرفت علمی و فنی و صنعتی و بخشهای مختلف علمی و با این همه امکانات، امروز با یک فاصله ی بسیار ژرف و عمیقی عقب است.⁽²⁾

نتیجه ی داشتن محصولات مدرن بدون رشد علمی

کما اینکه در گذشته نیز که در وادی علم هیچ پیشرفتی نداشتیم، اشکال کارمان این نبود که محصولات مدرن نداریم؛ زیرا داشتیم. این «اف - 14» ما، روزی که به این کشور آمد، از هواپیماهای بسیار مدرن دنیا بود؛ اما آیا این برای یک کشور کافی بود؟ آیا برای یک ملت کافی است؟ مشکل ما، نداشتن علم بود؛ نداشتن توانایی بود؛ رشد نکردن نیروی علمی و استعداد ذاتی این کشور و این ملت بود. آری؛ اشکال، این بود. لذا وقتی آن را از او میگرفتند، کاملاً تهیدست میشد. از این رو، وقتی ابزار یدکی آن را به ما نفروختند، هواپیما روی زمین ماند.⁽³⁾

مایه ی اصلی عقب ماندگیهای امروز کشور

اوّل، تلاش برای تحصیل علم است. علم را دست کم نگیرید. بدانید مایه ی اصلی عقب ماندگیهایی که امروز شما در کشورتان ملاحظه میکنید، عبارت است از اینکه زمامداران ایران در آن دورانی که جوان این کشور در سنین شما باید علم می آموخت و انسانِ بااستعدادش باید برای تولید و سازندگی و ابتکار و خلاقیّت تشویق میشد - در آن دوران که هنوز دنیا این پیشرفتهای شگفت آور را پیدا نکرده بود، ما هم در عرض دیگر ملتها بودیم - تنبلی و تن پروری و خیانت کردند، به خودشان پرداختند، به قدرت مطلقه ی خودشان اندیشیدند و به فکر مردم نیفتادند. لذا ما عقب ماندیم. اگر امروز شما در جامعه، فقر و نابسامانیهای گوناگون میبینید، منشأ اصلی آن همین است که جمع زمامدارانی - چه در حکومت قاجاریه و چه بعد، در حکومت ننگین پهلوی - این کشور و جوانان آن را از کاروان علمی عقب انداختند.⁽¹⁾

گناه بزرگ قاجار و پهلوی، تضعیف دین و علم

من به شما بگویم؛ اگر آن روز کشور ما در زمینه های علمی وارد میشد، چون ما دین هم داشتیم و دیندار بودیم، علم و دین با هم مخلوط میشد و ما امروز در شمار بهترین ملتهای دنیا محسوب میشدیم و میتوانستیم اوج و شکوه نویی را به بشریّت ارایه کنیم. آنها نه تنها علم را تقویت نکردند، بلکه از علم به ترجمه ی آثار دسته دوم و سوم علمیِ پس مانده ی اروپاییها اکتفا کردند و به خلاقیّت و ابتکار داخلِ کشور هیچ اعتنایی نکردند و اهمیتی ندادند. از طرف دیگر، دینداری را هم تضعیف کردند؛ یعنی هر دو بال را با همدیگر بریدند. گناه بزرگِ خاندان پهلوی و قاجار، اینهاست.

عدّه ای دنبال این میگردند که اینها مثلاً کدام فسق و فجور را کردند، کدام قرارداد ننگین را با خارجیها بستند - که البته از آنها هم زیاد دارند - اما نقطه ی سیاه پرونده ی حکومتهای قبل از انقلاب اسلامی در ایران این است: دین را ضعیف کردند و جلوِ علم را هم گرفتند، یا راه آن را منحرف کردند. به جای اینکه به فکر و دانش و ابتکار جوان و همه ی دانشمندان و بااستعدادها بها بدهند، برجسته ها را دستچین و تقدیم بیگانگان کردند؛ بقیه را هم سرگرم کارهای ترجمه ای دست دوم و سوم نمودند؛ آن هم نه ترجمه ی آثار نو و تازه و به روز.⁽²⁾

سرکوب استعدادها قبل از انقلاب

ما دچار زمامداران فاسد، حکومت استبداد و دولتهای وابسته به غرب و امریکا بودیم. هرجا خواستیم استعداد خود را در طول صدوپنجاه و دویست سال اخیر - که دوران تولّد و رشد علم است - شکوفا کنیم، بر سرش کوبیدند. اگر میخواستیم همین صنایع کوچک را که از غرب می آمد - شیشه، پارچه، شیشه های عکاسی و... - درست کنیم، توطئه میکردند و کمپانیهای جهانی هم که میخواستند مصرف کننده در دنیا داشته باشند، نمیخواستند چنین چیزی وجود داشته باشد و بنابراین جلویش را میگرفتند. حکومتهای گذشته ی ما هم حکومتهای وابسته، فاسد، ناباب یا بی عرضه و بی کفایت بودند.

بعد از انقلاب، آن سدها شکسته شد. البته اگر جنگ تحمیلی نبود؛ اگر بعضی از مسایل دیگر نبود، مدیریّتهای انقلابی خیلی بهتر از این میتوانستند عمل کنند. ان شاءالله به فضل الهی و به برکت نظام اسلامی و انقلاب، در آینده این کارها خواهد شد؛ این سرنوشت قطعی کشور ماست.⁽¹⁾

عقب ماندگی از کاروان علم؛ واقعیت تاریخی

متقابلاً توقّعات و انتظاراتی هم از مجموعه ی علمی در کشور وجود دارد. این مطلب، خطاب به یک شخص خاص یا یک دانشگاه خاص یا یک مرکز خاص نیست؛ خطاب به مجموعه ی علمی کشور - اصحاب علم و تحقیق - است. ما به دلایل مشخّصِ تاریخی از کاروان علم دنیا عقب افتاده ایم - این را نمیتوانیم انکار کنیم؛ واقعیتها پیش روی ماست - و این در حالی است که توانایی عالم شدن، تولید علم کردن و مرزهای دانش را از آنچه هست، فراتر بردن، در میان ملت ما کاملاً وجود داشته است. این ظلم تاریخی به ما شده است. آنچه شما امروز از پیشرفت و گسترش علم، علاقه به علم و بالاخره مطرح شدن علم به عنوان یک مسأله ی اساسی در جامعه مشاهده میکنید، مربوط به بعد از انقلاب است. قبل از انقلاب، علم مهجور بود. دانشگاه بود، علما بودند؛ اما علم به معنای حقیقی کلمه، یکی از مسایل کشور محسوب نمیشد. در طول سالهای متمادی همین طور بود و ملت ما از کاروان علم عقب افتاد.⁽²⁾

تحقیر استعداد ملی؛ جرم بزرگ پهلویها

حکومتهای پهلوی در این جهت جرم خیلی بزرگی دارند؛ چون این فرهنگ را نهادینه

کردند و گفتند ایرانی جماعت برود لولهنگ بسازد! این رسوبها متأسفانه هنوز در کشور ما وجود دارد. هنوز هم که هنوز است، عدّه یی حاضر نیستند استعداد انسانی خود را باور کنند. این شد سدّ عظیمی، مثل سدّ بتونیِ قطوری بین این ملت و سرمایه ی عظیم خودش؛ استعداد انسانی یی که ابن سیناها و فارابی ها و زکریای رازی ها و بقیه ی بزرگان علم را ساخته است. اصلاً علم را اینها به اروپاییها دادند. بنابراین، بین این ذخیره ی عظیم و ملت ایران به کل فاصله انداختند.⁽¹⁾

عقب ماندگی علمی؛ از تبعات دیکتاتوری وابسته ی قجری و پهلوی

پادشاهان قدیم اگر دیکتاتور بودند، وابسته و گوش به فرمان قدرتهای بیگانه نبودند؛ اما از اواخر دوران قاجار و همه ی دوران پهلوی؛ پادشاهان، هم دیکتاتور بودند و هم وابسته! این شد بیماری مضاعف نظام سیاسی حاکم بر ایران در دوران گذشته. این دیکتاتوری و وابستگی، آثار و تبعات زیادی در کشور ما و روی ملت ما داشته است. همین دیکتاتوری و وابستگی بود که کشور ما را عقب مانده نگه داشت؛ منابع و ثروتهای طبیعی ما را به کام دشمنان داد و مانع رشد و پیشرفت فکری و علمی ملت ما شد و ما که یک روز در دنیا پرچمدار علم بودیم، دریوزه گر دانش - آن هم نقاط ضعیف و کم اهمیت و پسمانده های دانش دیگران - شدیم و دست نیاز به سمت دیگران دراز کردیم! آنها هم هر وقت خواستند، چیز کمی کف دست ما گذاشتند؛ هر وقت هم نخواستند - که غالباً هم نخواستند - منع کردند. بنابراین، ملت ما به شئامت آن دیکتاتوری و آن وابستگی، ملتی عقب افتاده و ضعیف شد.⁽²⁾

دو دوره ی علمی قبل از انقلاب؛ دوره ی خواب و دوره ی فریب

ما در دوران قبل از انقلاب سالهای متمادی از علم دور ماندیم. یک دوره، دوره ی خواب و غفلت مطلق بود؛ یک دوره هم که بیداری و آگاهی به طور طبیعی در بین ملتها به وجود آمد، دوره ی فریب بود. نمیگذاشتند علم به معنای واقعی کلمه وارد کشور شود؛ سرگرم میکردند و راه تحقیق را باز نمیکردند؛ استعدادها را پرورش نمیدادند و تشویق نمیکردند.⁽³⁾

گناه خاندان پادشاهی در عقب ماندگی علمی

چرا ایران باید در ردیف کشورهای به اصطلاح در حال توسعه - یعنی توسعه نیافته - قرار بگیرد؟ «در حال توسعه» یک تعبیر تعارف آمیز است؛ یعنی عقب مانده و توسعه نیافته. مگر ذهن و استعداد و قدرت فکری ما از کسانی که امروز دویست سال در دنیای علم پیشتازند، کمتر است؟ میبینید که کمتر نیست. آنها از لحاظ علمی دویست سال از ما جلوترند؛ این گناهِ پادشاهان است؛ گناهِ نظام دیکتاتوری است؛ گناهِ خاندانهای پلیدی است که بر این کشور حکومت کردند؛ گناهِ خاندان پهلوی است. همین احساسی که امروز من و شما داریم و باید در این کشور حاکم میبود، یک روز آن را کوبیدند و خفه کردند. چرا خفه کردند؟ چون رؤسای این کشور، دست نشانده های همان قدرتهایی بودند که نمیخواستند این کشور این طور حرکت و رشد کند؛ نمیخواستند این منبع ثروتِ مفت و مجانی را از دست بدهند.⁽¹⁾

تبعات عقب ماندگی علمی در ایران

در گذشته سرچشمه ی علم در این کشور خشک شده بود. از طرق مختلف این کار صورت میگرفت: یکی این بود که درمقابل هیمنه ی پیشرفت دانش غربی، این تصور در کشور ما غلیظ شد و مورد تأکید قرار گرفت که ایرانی قادر نیست، ایرانی نمیتواند، ایرانی استعداد لازم را برای پیشرفت علمی و صنعتی ندارد. امروز این حرف به گوش شما بیگانه و ناآشناست؛ اما بدانید که در یک دوره ی طولانی، این فکر در کشور تولید و ترویج شد؛ گفتند ایرانی به درد ادبیات میخورد - ادبیات بزم و گل و بلبل و این طور چیزها - آن هم ادبیات به معنای شعر؛ والّا تحقیقات ادبی را هم باز باید اروپاییها و مستشرقین اروپایی می آمدند میکردند. ایرانی به درد کارهای جدی و اساسی نمیخورد.

نتیجه ی فقر علمی، فقر صنعتی شد. نتیجه ی فقر صنعتی، خرج کردن همه ی سرمایه ها برای رسیدن به سطح زندگی معمولیِ متعارف دنیایی شد؛ یعنی وارد کردن، صنعت مونتاژ، دایم دنبال دیگران دویدن، نفت و همه ی سرمایه های داخلی را تقدیم کردن. نتیجه ی دیگرش این بود که خیلی از استعدادهای طبیعی - غیر از استعدادهای انسانی - در کشور ما متوقف ماند. وقتی مردمی دانشمند نبودند، اهل صنعت نبودند و فناوری و علم نداشتند، از بسیاری از ثروتهای موجود طبیعی خودشان هم غافل میمانند. سالهای متمادی میگذشت؛ نفت در این کشور بود، اما کسی نبود که بداند

این نفت چیست و به چه درد میخورد! دیگرانی که پیشرفت کرده بودند، این ماده را میشناختند و کاربرد آن را میدانستند؛ لذا آنها آمدند آن را کشف و استخراج کردند؛ صاحب آن شدند و به سود خودشان تصرف کردند؛ هم در کشور ما و هم در اغلب کشورهای نفت خیز دنیا.

همه ی اینها دنباله ی عقب ماندگیِ علمی است. وقتی علم نباشد، صنعت نیست. وقتی صنعت نباشد، بسیاری از ثروتهای جامعه کشف نمیشود. وقتی صنعت نباشد، همه ی موجودی برای به دست آوردن صنعت روز خرج میشود؛ دنباله روی از بیگانه و گرفتنِ ناگزیرِ فرهنگ بیگانه و تبعیت ناگزیر از سیاستهای بیگانه هم به دنبالش پدید می آید. همه ی اینها ناشی از بی علمی است.⁽¹⁾

زنجیر کردن ملت ما به هنگام مسابقه ی علمی در دنیا

نکته ی بعد، جایگاه جهانی ماست؛ این همان مسأله ی علم است که من دارم روی آن، این همه تأکید میکنم و اولین مخاطبانش هم شما جوانهای دانشجو هستید. ما داریم چوب بی علمیِ خود را میخوریم. آن وقتی که حرکت علمی در آغاز راه بود و مسابقه ی علمی هنوز آنچنان فاحش نشده بود و ملت ایران میتوانست در صفوف مقدم قرار بگیرد، ما را با غل و زنجیر نگه داشته بودند؛ حداقل این است که به پیشرفتمان کمک نکردند. چه کسانی سر کار بودند؟ امثال ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه و دیگر بی عرضه های خائن قاجار. بعد از آنها هم بلافاصله امثال رضاخان و پسر او محمدرضا سر کار آمدند. آنها نه فقط محیط علمی را در کشور به وجود نیاوردند و تسهیل نکردند، بلکه استعدادها را تضییع کردند و اجازه ی پیشرفت ندادند؛ لذا ما عقب ماندیم و فاصله ها زیاد شد.⁽²⁾

شروع عقب ماندگی ما از زمان قاجار و پهلوی

اگر به سابقه ی خودمان در دوره ی مثلاً صد سال اخیر کشور برگردیم - که عقب ماندگی تاریخی ما هم در همین صد سال رقم خورد؛ چون ما از لحاظ علمی در دوره یی یکی از کشورهای پیشرو بودیم، و در یک دوره ی دیگر از کشورهای متوسط بودیم - میبینیم عقب ماندگی ما از وقتی آغاز شد که دنیای علم به نقطه ی عزیمت جدیدی رسیده بود و مسابقه ی جدیدی در دنیا آغاز شده بود. درست در همان دوران

حساس و در همان لحظه ی مسابقه که ملت ما بااستعداد خودش میتوانست رتبه بیاورد؛ پادشاهان، زمامداران سلسله ی قاجار، و بعد هم سلسله ی پهلوی با این ملت کاری کردند که نتوانست در این مسابقه شرکت کند. فرض بفرمایید در یک مسابقه ی ورزشیِ مهم در سطح جهانی یا قاره یی، یک تیم ملیِ تازه نفس، شاداب، علاقه مند و بااستعداد وجود داشته باشد؛ بعد درست در همان زمانی که باید در مسابقه شرکت کند، یا زمان نزدیک به آن، ویروس یا ماده ی خواب آوری را به آن تزریق کنند. چه اتفاقی می افتد؟ معلوم است که اعضای تیم نمیتوانند در مسابقه شرکت کنند. وقتی در مسابقه شرکت نکردید، عقب ماندگی قطعی است. این، بلایی است که پادشاهان مستبد و ضد ملی، و از یک دوره به این طرف وابسته، آن را سر ملت ما آوردند و طبعاً ما عقب مانده شدیم.⁽¹⁾

عقب نگه داشتن ملتی با سرمایه های فراوان

عزیزان من! ملت ما دهها سال از مسیری که باید پیش میرفت، عقب نگه داشته شد؛ ما باید این عقب ماندگی را جبران کنیم. اینها واقعیت است؛ اینها عینیات تاریخ ماست. با ملت ما، یعنی همان ملتی که امروز در میدان علم که وارد میشود، در دنیا شگفتی می آفریند؛ در برخورد نظامی که وارد میشود، دشمنانِ مجهز را دچار حیرت میکند؛ در زورآزماییهای سیاسی که وارد میشود، حریفان قَدَر را حریف میشود - ما ملتی این گونه داریم. این ملت با این سرمایه های استعداد انسانی و با این سرزمین پهناور و حاصلخیز و زرخیز و سرشار از منابع طبیعی، میتوانست در اوج قله ی علم و تمدن و پیشرفت مادی و معنوی قرار بگیرد - کاری کردند که شد جزو کشورهای جهان سوم؛ آن هم در آن ردیفهای آخرِ آخر!

اینکه این قدر دانایان این کشور به رژیم طاغوت لعن و طعن میکنند، بیهوده نیست. این جنایت بر کشور ما وارد آمده و بر ملت ما تحمیل شد. ملتی را که میتوانسته به اوج بی نهایت پرواز کند، بالهایش را بریدند، پاهایش را بستند و زخمی اش کردند؛ ملت ما را به یک ملت بدبین به خود، ناامید از آینده ی خود، بی تحرک برای رسیدن به افقهای دوردست، مجذوب و واله در مقابل دیگران، تبدیل کرده بودند؛ اما انقلاب آمد و یک تکان سخت و یک تغییر نگرش عمیق به این ملت داد، که ملت ما بیدار شد، حرکت کرد، راه افتاد، خودش را شناخت و گفت «میتوانیم»، و توانست؛ حالا هم پیش رفته است.⁽²⁾

دوران قاجار و پهلوی؛ دوران عقب ماندگی علمی

ما از علم عقب ماندیم. نه فقط در دوران پنجاه ساله ی منحوس پهلوی که البته در این دوران، از لحاظ عمق علمی، پدر این مملکت را درآوردند. حالا خود تحلیل این مسأله، یک تحلیل تاریخی - اجتماعی است (و یک مسأله ی مهمی است)، بلکه از قبل از آن. دوران قاجاریه و پهلوی مظهر این عقب ماندگی علمی است. ما حالا داریم تلاش میکنیم که بتوانیم این درّه ی وسیع را پُر کنیم.⁽¹⁾

سرانجام باز نشدن میدان برای استعدادها

بزرگ ترین خیانتی که در طول این صدوپنجاه، دویست سالِ روزگار رشد روزافزون علم به کشور ما شد، این بود که نگذاشتند یا زمینه را فراهم نکردند که این ملت بااستعدادی که مثل بوعلی و فارابی و رازی را در سابقه ی تاریخیِ خود دارد، بتواند جای خودش را در دنیای علم امروز پیدا کند. حالا میتوانید بگویید نگذاشتند؛ این نگاه بدبینانه است؛ میتوانید بگویید زمینه فراهم نکردند - دیگر از این کمتر نیست - این نگاه خوش بینانه است. در دوره های قاجاریه و پهلوی، این گناه بزرگ بر گردن آنهاست که زمینه را فراهم نکردند.

وقتی زمینه فراهم نشد، استعدادی که در این ملت و جوانها وجود دارد، یکی از دو، سه راه را خواهد پیمود: یا اصلاً استعداد بروز نمیکند. شما هر چه نیروی بدنی داشته باشید و استعداد رشد بدنی داشته باشید، وقتی از اول ورزش نکردید و به ماهیچه هایتان تحرک ندادید، رشد نخواهید کرد؛ این استعداد ضایع و دفن میشود. یا اینکه آن کسی که دارای استعداد است و میبیند که راهی وجود ندارد تا این استعداد پرورش پیدا کند، به خارج از این مرزها میرود؛ که همان مسأله ی فرار مغزها در طول سالهای متمادی است و فقط به این سالها مربوط نمیشود؛ بلیه ی دوران طولانی تاریخ گذشته ی ماست. افرادِ بااستعداد و توانا به گوشه ای از دنیا رفته اند و مشغول کار شده اند، و یا اینکه این استعداد در راههای خطا و غلط به کار میرود؛ چون میدان برای استعدادها باز نشده است.⁽²⁾

عقب ماندگی علمی؛ نتیجه ی سلطه ی پادشاهان جبار

ببینید؛ ما بر اثر سلطه ی حکومتهای فاسد و وابسته، در طول سالهای متمادی از میدان

رقابتهای جهانی بیرون مانده بودیم. ملت ایران که یک روز پیشاهنگ دانش و فرهنگ بود، بر اثر سلطه ی پادشاهان جبار و قدرتهای منقطع از مردم، وضعش به جایی رسید که از حدود دویست سال قبل به این طرف که مسابقه ی علمی و سیاسی در دنیا آغاز شد، بیرون از میدان مسابقه قرار گرفت. وقتی ملتی در مسابقه ی ملتها وارد نیست، به طور طبیعی تواناییهای او تحلیل میرود و موفقیتهای او ناچیز میشود.⁽¹⁾

عقب ماندگی به رغم استعدادهای فراوان

حقیقت این است که کشور و جامعه ی ما بعد از انقلاب، در تمام طول این دوران، لحظات حساسی را گذرانده است که نقش جوانها و تأثیر حالت جوانی و استعدادهای جوانی در آن، یک نقش برجسته است. با اینکه ما ملت بااستعدادی هستیم و بودیم، بر اثر تسلط سیاستهای استعماری و استبدادی و سلطنتهای موروثیِ خاندانی و حکومتهای غاصب و جائر، در طول دو سه قرن، از قافله ی علم جهانی عقب ماندیم.

عقب ماندگی علمی، همراهِ خود، عقب ماندگی اقتصادی و فرهنگی و نظامی و بقیه ی عقب ماندگیها را هم به بار می آورد. یک کشوری که با توجه به استعداد خود، با توجه به زمینه های طبیعی و انسانی خود، با توجه به جایگاه جغرافیایی خود - که اگر به نقشه ی جهان نگاه کنید، توجه میکنید که ایران در چه نقطه ی حساسی قرار دارد - با توجه به ذخایر زیرزمینی خود، باید یکی از پیشرفته ترین و یکی از ثروتمندترین کشورهای دنیا باشد، در دوره ی حکومتهای قاجاری و بعد پهلوی، تبدیل شد به حکومت عقب افتاده یِ دست نشانده یِ فقیرِ ضعیفِ توسری خور.⁽²⁾

مبنای آغاز کار نظام آموزش و پرورش کشور مخالف فکر و فلسفه ی امروز ماست

مطلب دیگری که باید در نظر داشت، این است که آموزش و پرورش کنونیِ کشور ما، ساخته و پرداخته ی فکر ما و برنامه های ما و فلسفه ی ما نیست؛ این یک امر واضحی است؛ این هم جزء مسلّمات است، منتها به آن توجه نمیکنیم!

از روزی که نظامی به نام نظام آموزش و پرورش در این کشور به وجود آمد - از آغاز کار - بنای کار بر آن فلسفه یی نبود که ما امروز دنبال آن فلسفه هستیم. دو عیب بزرگ وجود داشت. یک عیب از جنبه ی اعتقادی و ایمانی، یک عیب از جنبه ی سیاسی و

مدیریتی کشور.⁽¹⁾

عیبِ جنبه ی ایمانی آموزش و پرورش قدیم

عیبِ جنبه ی ایمانی این بود که آن کسانی که آموزش و پرورش جدید را وارد کشور کردند، نه فقط نیتشان متدین کردن مردم و جوانها نبود، بلکه به عکس، نیتشان دور کردن مردم از عقاید دینی بود. به طور مسلّم این است. البته آن کسانی که طراحان اولیه ی وزارت آموزش و پرورش در کشور بودند، برنامه ها را ریختند، کتابهای درسی را نوشتند، بعضی شان کاملاً جزو آدمهای بی دین نبودند؛ نه، در بین آنها آدمهای متدین هم بودند، لکن کلانِ برنامه این بود. همان برنامه ای بود که در آموزش و پرورش به یک شکل، در مسأله ی کشف حجاب به یک شکل، در مسأله ی کوبیدن مراکز مذهبی به وسیله ی رضاخان به یک شکل، خودش را نشان میداد؛ یعنی توسعه ی تفکرات غیر دینی، بلکه ضد دینی.

آموزش و پرورش بر اساس یک چنین فکری به وجود آمد، و آن کسانی که از اول، آموزش و پرورش را درست کردند - عرض کردیم - بعضی شان آدمهای بی دینی هم نبودند، متدین هم بودند؛ نشانه های تدینشان هم بعضاً گوشه و کنار در آن نظام قدیمیِ آموزش و پرورش و کتابهای قدیمی پیداست؛ که ما بعضی را از گذشته در زمان نوجوانی دیده بودیم و یک چیزهایی پیدا بود، لکن اساس، اساسِ ضد دینی بود، نه غیر دینی؛ بر اساس ضدیت با دین بود. هر چه هم گذشت، این جنبه ی ضد دینی، پیوسته و تا آخرِ دوران پهلوی بیشتر و بیشتر شد.⁽²⁾

عیب جنبه ی سیاسی و مدیریتی آموزش و پرورش قدیم

آن جنبه ی سیاسی و مدیریتی، جنبه ی ضد ملی آموزش و پرورش بود. اگر چه که آن رژیم دعوی ملیت داشت، واقعاً هم دنبال ملیت میگشت؛ چون ایدئولوژی که نداشتند؛ ناچار بودند - وقتی ایدئولوژی کنار زده میشود، دین کنار زده میشود، یک جایگزین لازم دارد. این جایگزین را ملیت قرار داده بودند؛ مثل خیلی از کشورهای دیگر. لذا ملیت را دنبال میکردند - لکن آن ملیتی که دنبال میکردند، به معنای واقعی به معنای حفظ هویت ملی نبود. به چه دلیل؟

به دلیل اینکه وابستگیهای سیاسی آنها روز به روز بیشتر میشد و همین در کیفیت تعالیم و آموزشهای آموزش و پرورش خودش را نشان میداد؛ همچنانکه در تدوین دستگاههای حقوقی ما و قضایی ما خودش را نشان میداد؛ همچنانکه در ساخت ادارات دولتی ما و تشکیلات عمومی دولت خودش را نشان میداد؛ یعنی غرب زدگیِ مطلق. این، در آموزش و پرورش هم بود.⁽¹⁾

خطوط اساسی نظام آموزش و پرورش قبل از انقلاب

نظام آموزش و پرورش ما یک نظام غرب زده، تقلیدی، مبتنی بر باورها و مبانی پذیرفته ی در اروپا بود. حالا یکی بلژیک را ترجیح میداد، یکی انگلیس را ترجیح میداد، یکی فرانسه را ترجیح میداد؛ بالاخره مربوط به آنها بود. در بخشهای مختلف اداری و تشکیلات دولتی ما، این محسوس بود. آموزش و پرورش هم عیناً به همین کیفیت شکل گرفت و همین طور ماند. حالا نکته ی قابل توجه این است که آن کسانی که الگوی آموزش و پرورش سنتی و قدیمی ما بودند، آنها به همان شکلها و قالبهای آن روز بسنده نکردند؛ مرتباً تحولات به وجود آوردند و خودشان را پیش بردند؛ اما این مقلدان، آن تحولات را دیگر نفهمیدند و همان شکل سنتی را نگه داشتند.

این، آموزش و پرورش شکل گرفته ی سنتی کشور ما بود. البته این، خطوط اساسی اش بود؛ نه اینکه بخواهیم یک تعریف کاملی از آموزش و پرورش کرده باشیم.

این دو عیب بزرگ؛ یعنی اول، جنبه ی ضدیت با دین - حداقل مغایرت با مبانی دینی و اخلاق دینی و تربیت دینی - و دوم هم به شدت ترجمه ای بودن، وابسته بودن، تقلیدی بودن، از نیازهای حقیقی کشور و ملت ایران نجوشیده بودن، عیب اساسی آموزش و پرورش ما بود که ماند تا دوره ی انقلاب اسلامی.⁽²⁾

راه پیشرفت در قبل از انقلاب

این کسانی که در طول این صد سال، صد و پنجاه سال اخیر در کشور ما داعیه ی اصلاح و پیشرفت و ترقی سر دادند و ما را حقاً و انصافاً به بیراهه کشاندند، این گناه بزرگ را انجام دادند؛ هم ما در طول این صد و پنجاه سال به مقصد نرسیدیم و عقب ماندیم، هم وقتمان تلف شد. چند نسل پی درپی باید بیایند، ضایع شوند، در این تیه

سرگردانی بروند و به نتیجه نرسند، تا یک وقت یک نسل متوجه بشود که اشتباه کرده اند؛ راه را برگردد، شروع کند از نو حرکت کردن. گناه آن کسانی که جوامع بشری را به بیراهه میکشانند، این است که وقت آنها و عمر آنها و فرصتهای آنها را ضایع میکنند.

یک روز به جامعه ی ما این جور تفهیم کرده بودند که راه پیشرفت این است که ما از غربیها تقلید کنیم؛ آن هم نه تقلید در دانش آموزی و دانش اندوزی، تقلید در ظواهر؛ زنهایمان بی حجاب بشوند؛ مردهایمان کلاه فلان جور و لباس فلان جور بپوشند.

میدانید در کشور ما، دوره ای بر مردم ما گذشت که گذاشتنِ یک کلاه مخصوص به نام کلاهْ پهلوی اجباری شد و اگر کسی این کلاه را بر سر نمیگذاشت، مجرم شمرده میشد! بعد یک قدم جلوتر رفتند، گفتند یا کلاه پهلوی یا شاپو؛ چون غربیها - اروپاییها - این لباس را میپوشند. انواع و اقسام لباسهایی که در داخل کشور - لباسهای محلی - پوشیده میشد، همه منسوخ و ممنوع شد؛ برای اینکه لباس متحد الشکلِ از غرب آمده، پوشانده بشود. برای چی؟ برای پیشرفت!

پیشرفت کشور را در این دانستند که مردم ما کت و شلوار بپوشند، کراوات ببندند، زنهای ما بی حجاب حرکت بکنند؛ رسوم و عادات غربی را یاد بگیرند. ببینید چقدر خسارتبار است برای یک کشور؛ چقدر مایه ی شرمندگی است، وقتی انسان فکر بکند. آن روز نه فقط شرمنده نمیشدند، افتخار هم میکردند، با صدای بلند هم این را فریاد میکردند. این، بیراهه است. نسخه ی پیشرفت، نسخه ی غلط؛ بیراهه. اصول برای این است که این اشتباهها پیش نیاید.⁽¹⁾

فصل سوم: جدا کردن علم از دین در گذشته

جداسازی علم و دین در ایران

تا وقتی که دین حاکم بود و صحنه ی زندگی مردم، از دین و نفوذ معنوی آن به کلی خالی نشده بود، وضع این گونه بود. از وقتی که اروپاییها و غربیها و سیاستمداران صهیونیست و متفکرانی که برای نابودی دنیای اسلام نقشه میکشیدند، دانش را همراه با سیاست وارد کشور ما کردند، علم را از دین جدا نمودند و نتیجتاً رشته ی دین، یک رشته ی خالی از علم شد و رشته ی علم، یک رشته ی خالی از دین گشت.⁽¹⁾

نتیجه ی جدایی دانشمندان علوم جدید از دین در ایران

ملتی با این سابقه ی درخشان تاریخی، در دوران ستم فراگیر حکومت پادشاهی در این کشور - و بدتر از همه در این دویست یا صدوپنجاه سال اخیر، یعنی اواخر قاجاریه و همه ی دوران پهلوی - از لحاظ پیشرفت علمی، در این حد از تنزل قرار گرفت. این، کاری است که انجام دادند و علت عمده ی این مسأله، جدایی دین از علم در کشور ما بود. علما و دانشمندان و محققان علوم طبیعی در کشور ما، از دین جدا ماندند و در نتیجه به درد مردم و کشور و ملتشان نخوردند. خوب ترها و بهترینهایشان رفتند و برای بیگانگان مفید واقع شدند. عده یی هم در همین جا بودند و برای بیگانه ها کار کردند.

روشنفکرانی که در همین دانشگاهها درس خواندند، همانها بودند که در طول حکومت پهلوی، اداره ی این کشور را به خائنانه ترین وجهی برعهده داشتند و به این ملت خیانت کردند. اینها، متخرجان همین دانشگاهها بودند و خدا رحم کرد که انقلاب اسلامی پدید آمد. آن نسلی که به تدریج از روشنفکران متأخر این جامعه فارغ التحصیل شده بودند و به سمت کارهای سیاسی میرفتند، به قدری نسل بی ریشه و بی اعتقاد و بی پیوندی بودند که خدا میداند اگر آنها بر سر کار می آمدند، با این ملت و این کشور چه

میکردند. هست و نیست و بود و نبود این ملت را میسوزاندند و از بین میبردند! خدا را شکر که آنها مهلت پیدا نکردند و انقلاب اسلامی آمد و آن سلسله و طومار را درهم درید.⁽¹⁾

غنای حقوق اسلامی در مقابل حقوق غربی

حقوق اسلامی ما غنی تر از حقوق غربی است. کدام حقوقدان غربی میتواند در زمینه هایی که شیخ انصاری - که این روزها بحث درباره ی او زیاد است - تألیفی در آن زمینه ها دارد و صاحب تحقیقاتی است، به غبار حرکت سریع این مرد و به گرد پای او برسد؟ ما دانشمندان بزرگی در زمینه ی حقوق اسلامی داریم، چطور باز هم باید در مسأله ی حقوق به حقوق غربی مراجعه کنیم، ببینیم آنها در زمینه ی مرافعات و حقوق مدنی و حقوق جزا چه تحقیقاتی کرده اند؛ برویم از آنها یاد بگیریم؟ حتّی امروز هم بعضی میخواهند این حقایق را نادیده بگیرند. این جزو آثار شوم همان قضایای آن روزهاست. این گونه درست کردند: دانشگاهی پشت به حوزه و حوزه ای پشت به دانشگاه. دانشگاهی جدا از ارزشهایی که حوزه برای آن کار میکند و حوزه ای بی خبر از تحقیقات علمی یی که دانشگاه انجام میدهد.⁽²⁾

همصدایی روشنفکران ایرانی و غربی در برهه ای از دوران استعمار

آن وقت روشنفکر مقلّد ایرانی در دوره ی قاجار، که اوّل بار مقوله «انتلکتوئل» را وارد کشور کرد و اسم منوّرالفکر به آن داد و بعد به «روشنفکر» - با همان خصوصیت ضدّ مذهبش - تبدیل شد، آن را در مقابل اسلام آورد؛ اسلامی که منطقی ترین تفکرات، روشن ترین معارف، محکمترین استدلالها و شفّاف ترین اخلاقیات را داشت؛ اسلامی که همان وقت در ایران همان کاری را میکرد که روشنفکران غربی میخواستند در غرب انجام دهند! یعنی در برهه ای از دوران استعمار، روشنفکران غربی، با مردم مناطق استعمارزده ی غرب همصدا شدند.⁽³⁾

هدف از جداسازی دانشگاههای گذشته از تدین و تقوا

در گذشته سعی میشد که محیط دانشگاه، از دین و تقوا و تعبّد فاصله بگیرد. هدف از

این ترفند که از سوی دشمنان ملت ایران برنامه ریزی میشد، این بود که نسل تحصیل کرده و روشنفکر، دچار لاقیدی و بی مبالاتی شده، حساسیت و علاقه ی خود را به آرمانهای بزرگ از دست بدهد و اسیر تمایلات حقیر و سود شخصی شود. دانشگاهیانِ با شرف و استادان و دانشجویان متدین در آن محیط دشوار، همواره با این ترفند شیطانی مبارزه میکردند.⁽¹⁾

تعلیم، همراه با تربیت ضد دینی در جامعه، از سوی رژیم گذشته

گفتند که در سابق، یک بُعدی بود، تعلیم بود و تربیت نبود؛ من میخواهم اضافه کنم که بله، شاید در آموزش و پرورش، این گونه بود؛ اما در کلّ جامعه، دو بُعدی بود؛ یک بُعد، بُعد تعلیم و یک بُعد، بُعد تربیت ضدّدینی! در رژیم گذشته، این گونه بود دیگر. همه ی عوامل، در سمت تربیت ذهنها به سمت ضدّ دینی بود؛ همه چیز، جوان را به شهوترانی، به بی خیالی و حالت ولنگاری دعوت میکرد. مگر میشد به جوان، مسؤولیت داد و از او مسؤولیت خواست؟! چرا ما در همه ی ابعاد علمی و عملی، این قدر عقب مانده شدیم؟ برای خاطر این است: جوانان بی خیال و بی حال بودند. بعد آتشی مثل انقلاب پیش آمد که هر مسی را طلا میکرد. خصوصیّت انقلاب، این است و این معجزه ی بزرگ را به وجود آورد. انقلاب این زمینه را در اختیار بنده و شما قرار داده است که بتوانیم جوانان را تربیت دینی کنیم. جوانان را دریابید؛ ان شاءالله اجرتان هم با خدا خواهد بود.⁽²⁾

فصل چهارم: تزریق نومیدی و خودباختگی علمی در گذشته

سرنوشت دانشگاههای طاغوت در پیش است، اگر...

دانشگاهها باید تلاش علمی و تحقیقی خود را با روحیه ی انقلابی و نشاط اسلامی دنبال کنند؛ وگرنه سرنوشت آنها بهتر از دانشگاههای دوران طاغوت نخواهد بود که در آن، خودباختگی علمی در برابر بیگانگان و تحقیر ارزشهای خودی، راه را بر جوشش استعدادها میبست و مغزهای مستعد را هم به گریز از مرز و بوم خود تشویق میکرد. اساتید عالی قدر و دلسوز، باید فضای انقلابی را برای تربیت نیروهای مستعد مغتنم بشمارند و دانشجویان ضمن تکریم و احترام به اساتید - که فریضه یی اسلامی است - نباید اجازه دهند احیاناً کسی بدخواهانه، از علم و تخصص، وسیله یی برای هموار کردن راه فرهنگ استعماری در دانشگاهها درست کند و مانند دوران سلطه ی بیگانگان، دانشگاه را پرورشگاه مغزهای ازخودبیگانه و بیگانه پرست سازد. روشنفکران دلسوز و صادق بدانند که امروز، روز آزمایشی بزرگ است و تاریخ درباره ی آنان و رفتار امروزشان، قضاوتی دقیق و افشاگر خواهد داشت.⁽¹⁾

حسّ حقارت علمی؛ ویژگی روشنفکری در ایران

اگر یک ملت، یا مجموعه ای از مردم، احساس کردند که در گذشته تاریخی شان هیچ نکته ی برجسته ی عقلانی و علمی وجود ندارد، در خود احساس حقارت میکنند؛ و این احساس حقارت موجب میشود که در مقابل درخشش دانش جدید در جهان، از لحاظ سیاسی، معنوی و فکری هم اعتماد به نفس خود را از دست بدهند. این حالت، همان حالتی است که در روشنفکری جدید که از اواخر دوران قاجاریه در این کشور به وجود آمد، اصرار شد تا تکوین یابد.⁽²⁾

وابستگی و خود کم بینی در دانشگاه دوران پهلوی

امروز دهها سال - شصت، هفتاد سال - از آغاز به وجود آمدن بساط دانش جدید در این کشور میگذرد. غیر از چند سالِ پس از پیروزی انقلاب که یک حرکت حقیقی در راه تکیه به تحقیقات ایرانی انجام گرفته است، در گذشته، حقیقتاً کار قابل توجّهی انجام نگرفته است. کدام اختراع مهم، کدام کشف بزرگ، کدام قطع وابستگی به بیگانه از سوی دانشگاه دوران رضاخان و پسر رضاخان انجام گرفت؟ در آن دوران، دانشگاه روزبه روز کشور را به خارج وابسته تر میکرد.

البتّه تقصیرِ جوانان دانشجو هم نبود. من به عنوان آدمی که از نزدیک قضایای آن روز را در مقابل چشم داشته است، شهادت میدهم جوانان دانشجوی آن روزِ ما، خودشان هیچ تقصیری نداشتند؛ محیطی درست کرده بودند که در آن کارِ علمی اصیل، امکان نداشت. در این اواخر، چنان فرهنگ غربی و غربیها - به خصوص امریکا - را در چشم جوان، بزرگ و موضع و موقع آن را دست نیافتنی کرده بودند که جوان مسلمان دانشجوی ما به هر جا هم میرسید، اصلاً فکر نمیکرد که ممکن است این فاصله ی ژرف علمی را کسی طی کند و به آنجاها برسد! اصلاً فکرش را نمیکرد. لذا تلاشی هم انجام نمیگرفت. نهایت پرواز علمی یک درس خوانده و تحصیلکرده، این بود که بتواند از آنچه غربیها تولید کرده و ساخته اند، استفاده کند؛ همین. آنها چیزی بسازند و این بتواند از آن استفاده کند. حتّی اجازه ی تعمیر بعضی از ماشینها و دستگاههای جدید ساختِ خارج را که به ایران آورده میشد، به مهندسین و تکنسینها و کارکنان ایرانی نمیدادند. میگفتند شما حق ندارید به این وسایل دست بزنید. هواپیمای مدرن را به ارتش ایران میفروختند؛ شرطش این بود که همافر و افسر فنی ایرانی، به این دستگاه نزدیک نشود! هر وقت خراب شد، آن مجموعه قطعاتی را که مثلاً پانصد قطعه ابزار در آن است، جدا کنند و به خارج بفرستند؛ یعنی تمام مجموعه را سوار طیّاره کنند و ببرند آنجا تعمیر کنند و برگردانند!⁽¹⁾

ممانعت امریکا از تحقیقات در صنعت هوایی

من این را شاید بار دیگری هم گفته باشم که این جتهای جنگنده ای که در زمان رژیم گذشته از امریکا خریداری کرده بودند، اگر در قطعه ای از آنها - که هر قطعه، گاهی خودش متشکّل از دهها قطعه است - عیبی پیدا میشد؛ یعنی یک قطعه ی ریز در یک

مجموعه قطعه، اشکال پیدا کرده بود، امریکاییها اصلاً اجازه نمیدادند که عناصر فنی نیروی هوایی ما، این قطعه ی بزرگ را باز کنند و عیب آن را بیابند و آن قطعه ی ریز را عوض کنند! فقط قطعه ی کامل - که گاهی متشکّل از دهها و گاهی صدها قطعه بود - سوار هواپیما میشد، به امریکا میرفت، عوض میشد و برمیگشت! این گونه رفتار میکردند. نه تعداد دانشجو، نه کیفیّت تحصیلی، نه میدان کار، نه روحیه ی پرورش و تحقیق و آموزش و پژوهش، در کشور وجود نداشت. در آن شرایط، شما توقّع دارید که ملت ایران پیشرفتی کرده باشد؟⁽¹⁾

ترویج حسّ حقارت علمی در دوران استبداد

امروز آن دورانی است که باید با ابزار دانش و معرفت و تلاش علمی، کاری کنیم که عقب افتادگیهای تحمیلیِ دوران طولانی سلطه ی استبداد در این کشور، جبران شود؛ آن دورانی که نگذاشتند استعدادها شکوفا گردد؛ نگذاشتند هویّت اصلی و حقیقی این ملت، خود را نشان دهد؛ به تبع ورود کالاهای صنعتی - که نتیجه ی پیشرفت علم و صنعت غرب بود - در همه چیز، آن را به غرب وابسته کردند؛ کالاهای فکری و فرهنگی را وارد این کشور کردند و به اوّلین کاری که دست زدند، بی اعتقاد کردن قشر تحصیلکرده ی این کشور به موجودی خودش بود؛ به فرهنگ خودی، به رسوم و آداب خودی، به دانش خودی، به استعداد شکوفا و درخشانی که در نسل ایرانی وجود داشت. این بی اعتقادی، در طول سالهای متمادی، اثر خودش را بخشید.

از روزی که این فکر - فکر تحقیر ایرانی - وارد این کشور گردید و موجب شد که این احساس حقارت تا اعماق جان قشرهای برگزیده ی این کشور نفوذ کند، تا وقتی که غرب محصول این حالت را چید، البته سالها طول کشید؛ ولی بالأخره آنها موفّق شدند و نتیجه ی آن، همین عقب افتادگیهایی است که شما در کشورمان مشاهده میکنید. با این همه منابع انسانی، با این همه منابع مادّی، با این موقعیت جغرافیاییِ ممتازی که ما داریم، با آن سابقه ی درخشان علمی و فرهنگی و میراث عظیم گنجینه ی علمی که ما داریم، وضع ما امروز از آنچه که باید در میدان علم و صنعت و پیشرفتهای گوناگون علمی باشد، بسی عقب تر است.⁽²⁾

فضای بسته در دانشگاههای قبل از انقلاب

من در محیط علمی این کشور، در محیط روشنفکری و محیط دانشگاهی این کشور، قبل از انقلاب حضور داشتم و از نزدیک دیدم که بهترینها کسانی بودند که میگفتند اینجا نمیشود کار کرد. ما استعداد و امکان داریم، ولی باید به یک محیط باز برویم، فضایی باز باز بیابیم و در دنیا کار کنیم. اینها بهترینها بودند، والّا خیلی از اشخاص اهلِ دانش روز، اعتقادشان این بود که ایرانی هر کار بکند، عقب است! میگفتند اصلاً امکان دستیابی به جاده های علمی برای ما ممکن نیست! آنها با هواپیما سیر میکنند، ما سوار الاغ، میخواهیم برویم و به آنها برسیم! راهش این است که هرطور میشود، خودمان را به هر نحو ممکن به این هواپیما آویزان کنیم، تا ما را هم ببرند. اصلاً طرف فکر، این بود! حتی تلاشهای علمی هم که انجام میگرفت، غالباً با این تفکر بود؛ با تفکر کپی برداری، با تفکر تقلید، با تفکر «ره چنان رو که رهروان رفتند»!

اینکه یک استعداد بزرگ میتواند بنشیند و راه بن بست را باز و راه میانبری پیدا کند و به خود جرأت دهد که در این مسایل فکر کند، در این کشور وجود نداشت - همه ی کارهای بزرگ علمی دنیا، راههای میانبری بوده که کشف شده است - یعنی چنین روحیه ای نبود. من نمیگویم هیچ کس نبود که این طور فکر کند. ممکن است کسانی هم این طور فکر میکرده اند، ولی آنها هیچ امکاناتی نداشتند که این کار را دنبال کنند. در هر حال، این تفکر وجود نداشت.

متأسفانه روح تذلل و انظلام علمی و معنوی در آنها ایجاد شده بود که در دنیای استعمارزده و به قول خودشان بخشِ جنوب دنیا نیز فرمانروایان علمی دنیا که فرمانروایان سیاسی هم بودند، به وجود آوردند و کاری کردند که همیشه خودشان را محتاج و مستمند و گدای درِ آنها به حساب آورند!⁽¹⁾

امید و تحرک؛ اخلاق پیشرفت

اخلاقهای پیش برنده ی یک ملت، امید و تحرّک و جدّیت است. ملتی که ناامید باشد، ملتی که از آینده ی خود مأیوس باشد، ملتی که خود را تحقیر کند، پیشرفت نخواهد کرد. هر جنسی که گفته میشد در داخل تولید شده است، خودِ این داخلی بودن، معنایش این بود که ارزشی ندارد! خود افراد، تحصیلکرده ها، دیگران، به هم میگفتند که ایرانی یک لولهنگ - آن آفتابه های گِلی قدیمی - هم نمیتواند بسازد! یعنی نسل پیشرفته ی علمی هم

نسبت به آینده ی علمی این کشور ناامید بود. این، آن مشکل اخلاقی است.⁽¹⁾

خودکم بینی در گذشته ی ارتش

اوایل انقلاب، کسانی که عادت کرده بودند هر چیزی را در بسته بندیهای مزیّن و چشم فریب از خارج این مرزها وارد کنند و اجازه ندهند که مغز جوان این سرزمین با پیچیدگیهای دانش روز آشنا شود، به ما میگفتند نمیشود! اگر میگفتیم هواپیمایمان خوابیده، تانکمان از کار افتاده، تفنگ نداریم یا تفنگ ژ - 3 مان عیب دارد، در پاسخ میگفتند: نمیشود! اینها عادت کرده بودند که در بسته بندی زرورق، برایشان ژ - 3 را ببندند و به داخل بفرستند. در اواخر دوره ی رژیم گذشته هم که ژ - 3 در داخل کشور تولید میشد، همه ی وسایلش را از خارج می آوردند و در اینجا به هم متصّل میکردند، که در حقیقت ساختن نبود. اینها میگفتند نمیشود؛ اما عدّه ای در مقابلشان ایستادند و گفتند میشود. استعداد شما از دیگران بیشتر است و کمتر نیست؛ ولی در میدانهای دانش و تجربه و صنعت پیشرفته، اجازه ندادند شما فکر کنید.⁽²⁾

تلقین روحیه ی تقلید از غرب در محیطهای علمی قبل از انقلاب

در صد سال اخیر، به معنای حقیقی کلمه، برای این کشور هیچ کار اساسی یی قبل از انقلاب انجام نگرفته است. امروز در محیط دانشگاه، چشم شما به حقایق علمی باز شده است؛ میبینید که ما چقدر کارِ نکرده و راهِ نرفته داریم. میشد این راهها را رفت، میشد با کاروان علم همراه شد، میشد علم و عالم و دانشمند و تحقیق و استقلال در علم و تحقیق را در کشور آزمایش کرد؛ اما این کار را نکردند، بلکه به عکس عمل کردند.

در دوران ورود دانش جدید به کشور ما، آنچه که وارد شد، عبارت بود از تقلید و ترجمه. البته منظورم ترجمه ی یک اثر ارزشمند نیست - که یک کار لازم است - منظورم فکر و ذائقه و روحیه ی ترجمه ای است؛ یعنی قدرت ابتکار را از یک ملت گرفتن؛ شجاعت حرف نو را از یک ملت گرفتن؛ همه اش توی سر او زدن؛ به او این طور تلقین کردن که اگر میخواهی به جایی برسی و آدم شوی، باید همان کاری را بکنی که غربیها کردند و از آن سر سوزنی تخطّی نکنی! به مردم ما و محیطهای علمی، این گونه یاد دادند. اجازه ی ابتکار و نوآوری و خلاقیت علم را ندادند. علم و فکر را باید تولید کرد. اینها نه

در علوم تجربی، نه در علوم انسانی و نه در علوم سیاسی و اجتماعی، برای آفرینش علمی میدان ندادند. لذا وضع این گونه است که امروز ملاحظه میکنید.⁽¹⁾

پیشرفتهای علمی و صنعتی در گرو ابتکار و خلاقیت

یک ملت تا گستاخیِ ورود در میدانهای ناشناخته را نداشته باشد، نه در زمینه ی علم پیشرفت میکند و نه در زمینه ی صنعت و سیاست. ما را عادت داده بودند که جرأت نکنیم دست به ابتکار و خلاقیّت بزنیم. من در طول دوران انقلاب، در این زمینه ها خاطراتی دارم. بعضی افراد که ذهنشان همچنان تحت تأثیر همان فرهنگ قدیمی بود، میگفتند نمیشود.⁽²⁾

خیانت روشنفکرنمایان غربزده به پیشرفت علمی کشور

گناهِ بزرگ روشنفکرنمایان غربزده ی دوران پهلوی و اندکی قبل از دوران پهلوی، این است که این باور را با شکلهای گوناگون در ذهن مردم ما رسوخ دادند؛ یعنی به مردم این طور تفهیم کردند که ایرانی چیزی نیست؛ نه فکرش، نه علمش، نه هنرش، نه تاریخش، اصلاً ارزشی ندارد. وقتی شما احساس کردید ارزشی ندارید، چه کار میکنید؟ به طور طبیعی به قطبی پناه میبرید که احساس میکنید ارزش دارد. آن قطب کجاست؟ آنها خودشان معیّن کردند؛ فرهنگ و تمدّن و علم غرب! غربیها ملتهای گوناگون دنیا را به همین ترتیب از گردونه ی پیشرفت علمی کنار زدند و کاری کردند که جرأت تحرّک علمی پیدا نکنند؛ والّا مناطق اسلامی - به خصوص - استعداد و زمینه ی پیشرفتهای بزرگ علمی داشتند. اینکه میبینید ما این همه از کاروان علمی دنیا عقب مانده ایم، تصادفی نیست.⁽³⁾

ترجمه و تقلید اندیشه ها؛ مشکل تاریخی نخبگان ما

ما این مشکل تاریخی را داریم و متأسّفانه این مشکل در حکومتهای وابسته و فاسد پیشینِ این کشور ریشه دارد و بلایی است که از صدوپنجاه سال پیش بر سرِ ما آمده و باید خود را به تدریج از این بلا رها کنیم. آن، این است که از اوّلی که پرتو علم جدید در این کشور افتاد، نخبگان آن روز کشور، به فکر ترجمه افتادند. نه فقط ترجمه ی آثار علمی، بلکه حتّی فکر و اندیشه ی ترجمه ای؛ همه چیز به صورت ترجمه از آنچه دیگران

انجام دادند و خود را در چارچوب قالبهای آنها درآوردن. این گروه، مطلقاً جرأت ایجاد یک فضای جدید علمی را به خود ندادند. نه فقط گفتند علم را از آنها بگیریم، بلکه معتقد بودند باید فرهنگ و اخلاق و تفکرات و عقاید سیاسی و اجتماعی را هم از آنها بگیریم!⁽¹⁾

عقب ماندگی علمی، حاصل فرهنگ خودباختگی در گذشته

از سیاستمدارانی که وابسته بودند، از آنهایی که با قراردادهای مالی دهنِشان را میبستند، هیچ توقعی نیست؛ اما از شخصیتهای علمی و فرهنگی در آن دوران این انتظار و توقع بود که اگر دارای هر عقیده یی هستند، ولو اسلام را هم قبول ندارند و ایمان اسلامی هم ندارند، برای هویت فرهنگی این ملت ارج قایل شوند؛ اما ارجی قایل نشدند؛ دروازه ها را باز کردند و چشمها را بستند و مجذوب و خیره شدند و ما را عقب انداختند. به خاطر همین، ما در میدان علم و فناوری عقب ماندیم. اینکه در عرف دوره ی جوانیِ من - که حالا خوشبختانه آن طور نیست و خیلی فرق کرده - واقعاً هر کالایی به صِرف خارجی بودن، مطلوب بود و به صِرف داخلی بودن نامطلوب، فرهنگ عمومیِ آن زمآنها بود و در داخل کشور هم جرأت و گستاخی کار علمی و تحقیقی و باز کردن بن بستها و شکستن مرزهای دانش اصلاً قابل تصور نبود و کسانی که در خودشان چنین استعدادی میدیدند، به هیچ راهی جز اینکه در محیطهای خارج از کشور کار کنند، فکر نمیکردند. اینکه ما خودمان بسازیم، خودمان تولید کنیم و خودمان ابتکار، اصلاً متصور نبود.⁽²⁾

احیای جرأت علمی پس از انقلاب

ما از لحاظ علمی، عقب مانده و عقب نگه داشته شده بودیم. بیش از پنجاه سال، تحرک و جوشش علمی در این کشور کُند بود؛ در بعضی از بخشها تعطیل بود. موانعی که به وجود آوردند، برای این ملت مثل سم کشنده یی بود. باور را از ملت ما گرفتند. ملت و نخبگان و مغزهای ما را به هر آنچه از بیرون این مرزهاست، آنچنان دلبسته کردند که اصلاً کسی این مجال و این جرأت و این شجاعت را پیدا نکند که فکر کند میتوان برخلاف آن حرفها یا غیر از آن حرفها و آن نظریه ها، نظریه یی ارایه کرد. ما هنوز هم تا

حدودی گرفتار آن حرفها هستیم. البته اسلام به ما خودباوری داد و انقلاب به ما جرأت بخشید. آنچه امروز مشاهده میکنیم، نتیجه ی همین جرأت است؛ باید این جرأت را تقویت کرد و پیش رفت. استعدادهای ما خوب است. جوانهای ما خوبند.⁽¹⁾

دو قرن نومیدی از تحصیل علم در ایران

چرا باید این امر بدیهی را باور کنیم؟ زیرا علی رغم اینکه سوابق علمی فراوانی داشته ایم و در طول دوران مدیدی از تاریخمان در دنیا به اهل علم شناخته شده ایم، در یکی دو قرن اخیر که جریانهای استعماری و سیاسی و جهان خواری و تسخیر دنیا به وسیله ی قدرتهای غربی در دنیا راه افتاد، بر اثر سیاستهای آنها ما به علم یا بی اعتنا شدیم، یا از تحصیل آن نومید شدیم، یا در روشهای آن خطا کردیم؛ لذا نتیجه شده این. با همتِ خود، معجزه آفرینی کردند که در دوره یی در این کشور دارالفنون ایجاد کردند. شما ببینید ما امروز هم حتّی یکی از افتخارات امیرکبیر را تأسیس دارالفنون میدانیم. مگر دارالفنون در قبال آن حجم عظیم و تاریخ عمیق و عریقی که ملت ما در علم داشته است، چیست؟ این قدر ما عقب نگه داشته شدیم. یا بی همتی کردیم و یا بی توجهی، و بالاخره وضع ما به کیفیتی رسیده که شماها از آن آگاهید.⁽²⁾

فرنگی شدن؛ راهکار خطای غربزدگان برای نجات ایران

یک روز در آغاز گشایش دروازه ی زندگی غربی به روی ایران - که پیشرفت بود، علم بود، ماشین بود و ایرانیها هیچ چیز نداشتند - سیاستمداران و متفکران و نخبگان آن روزِ ما به جای اینکه وقتی آن پیشرفتها را دیدند، به فکر جوشش از درون باشند - کاری که امیرکبیر در زمان ناصرالدین شاه کرد و میخواست بکند - شصت سال، هفتاد سال بعد از زمان امیرکبیر، آقایی در دوره ی مشروطه پیدا شد که گفت راه نجات کشور ایران این است که جسماً، روحاً، ظاهراً و باطناً فرنگی شود!

به جای اینکه برای جبران عقب افتادگیها به درون مراجعه کنند و گوهر خویش را جستجو کنند، به جای اینکه خویش را در خویش پیدا کنند، رفتند سراغ اینکه خود را در راه طی شده ی اروپا پیدا کنند! آنها این اشتباه را کردند. بعد هم رژیم پهلوی به وسیله ی خود انگلیسیها روی کار آمد و پس از آن، امریکاییها جای انگلیسیها را گرفتند. بهترین

انتخاب برای امریکا و انگلیس، رضاخان و محمدرضا بودند؛ چون همان نقشه ها، همان فرهنگ، همان وابستگی، همان عقب افتادگی و همان سرپوش گذاشتن بر روی استعدادهای درونی که غرب مایل بود، در کشور به دست کسانی اجرا میشد که به ظاهر ایرانی بودند. امروز خطاست که جوان ما بخواهد آن راه را طی کند. آن راه، راه خطایی است.⁽¹⁾

تزریق خودکم بینی برای جلوگیری از پیشرفت علمی

یکی از کارهایی که نسبت به کشورهای تحت ستم استعمار انجام گرفت، این بود که اینها را در عقب ماندگی علمی نگه داشتند؛ هم عملاً مانع پیشرفت اینها شدند، هم روحاً اینها را تضعیف کردند، تا احساس کنند قادر نیستند. این برای ملت ما در یک دوره ی طولانی پیش آمد؛ ما را از پیشرفت باز داشتند. نمیگوییم این کار تماماً به وسیله ی پیشروان علم انجام گرفته و قدرتهای داخلی و سیاستهای دیکتاتوری و مستبدانه ی داخلی یا سوء اداره ی دولتها تأثیری نداشته؛ این بخش قضیه را منکر نیستیم؛ اما آن بخش هم مهم ترین تأثیر را گذاشت.

در دوران قاجاریه، سوء سیاست، بدفهمی، مال دوستی و تنبلیِ مهم ترین شخصیتهای مؤثر، در وضع کشور تأثیر میگذاشت؛ اما وقتی در همین دوره هم کسی مثل امیرکبیر به وجود می آید و نقش پیشرفت علمی و تأثیر علم در پیشرفت را در سطوح سیاسیون به درستی کشف میکند، نقش عامل دوم - که عامل خارجی است - خودش را به روشنی نشان میدهد؛ سعی میکنند این شعله را بخوابانند. این نشان دهنده ی این است که آنها توجه دارند که اگر بخواهند کشوری را تحت سیطره ی اقتصادی و سیاسی نگه دارند، راهش این است که نگذارند از لحاظ علمی پیشرفت کند. عین همین قضیه در طول دوران حکومت پهلوی هم وجود داشته. اینها مسایلی است که تحلیل و تبیین آنها جزو کارهای طولانی است. البته این کارها شده؛ اینها دعوی محض نیست؛ استدلالهایی پشت سرش وجود دارد.⁽²⁾

پیدایش فریفتگی و بیگانه زدگی از زمان قاجار

از اواسط دوران قاجار، یک فریفتگی و بیگانه زدگی در ما پیدا شد؛ البته عوامل

طبیعی یی هم داشت و این عوامل روزبه روز شدت پیدا کرد؛ در دوران حکومت پهلوی به اوج رسید و بر اساس آنها، پایه های فرهنگی بسیار خطرناکی را در کشور پایه گذاری کردند: مثل اینکه ایرانی «نمیتواند»، ایرانی عُرضه ی حضور در میدانهای علم و فرهنگ را ندارد؛ و نگاه منفی نسبت به همه ی گذشته ی فرهنگی و مواریث ارزشمند تاریخی و علمی ما؛ اینها چیزهایی بود که در این کشور اتفاق افتاد.⁽¹⁾

مصرف و تقلید به جای تحقیق علمی در دوران استعمار

ایرانیها در طول سالهای متمادی - بیش از شصت، هفتاد سال - که در اختیار انگلیسیها و غربیها بودند، این قدرت را پیدا نکردند که مثلاً یک مرکز تحقیقات علمی در کشور به وجود آورند که ظرف پنجاه سال دو تا اختراع درست کند؛ دانشمندانی را تربیت کنند که دو، سه تا کشف جدید علمی بکنند؛ یعنی اینها این اندازه از غرب استفاده نکردند. آنها چه میخواستند؟ مصرف کننده میخواستند. مصرف کننده ی اقتصادی یی که به طور طبیعی با خودش مصرف فرهنگی و تسلیم سیاسی را هم همراه دارد. آنها این را میخواستند؛ اینها هم راحت تسلیم شدند و دادند.⁽²⁾

نیروی انسانی در نظام آموزشی دوران طاغوت

اگر معلمین یک کشوری تصمیم بگیرند که نقطه ی مقابل این عمل کنند؛ یعنی به جای انسان شجاع، انسان ترسو بسازند؛ به جای انسان مستقل، انسان توسری خور و ضعیف بسازند؛ به جای انسان عاشق میهن خود و مفاخر ملی خود، انسانِ دلبسته ی به بیگانگان بسازند؛ به جای انسان پاکدامن و پرهیزگار و مؤمن، انسان لاابالی و بی ایمان و بی دین بسازند؛ به جای انسانهای بااستعداد و دارای اعتماد به نفس و خودباور، انسانهای بهت زده و دلباخته ی قدرتهای علمی و غیر علمیِ دیگران بسازند؛ شما ببینید چه فاجعه ای در کشور رخ خواهد داد.

طراحی نظام آموزشی کشور در دوران حاکمیت طواغیت - یعنی از دوران ایجاد آموزش و پرورش جدید در زمان رضاخان - این نوع دوم بود. ممکن بود مدیرانِ مستقیم، خودشان هم ندانند چه کار میکنند؛ اما هدف این بود، طراحی این بود، تربیت شده های آنها هم کم و بیش همین جور شدند. البته در بین معلمین و کارمندان آموزش و

پرورش، آدمهای متدین و مستقل و مؤمن و پاکدامنی وجود داشتند - کم هم نبودند - آنها کار خودشان را کردند؛ اما نقشه، این بود.⁽¹⁾

نقطه ی مقابل اعتماد به نفس

نقطه ی مقابل اعتماد به نفس، خودکم بینی است؛ خودکم بینی در مقابل فکر یک جناحی از ملتهای عالم - که امروز غرب مظهر آن است - خودکم بینی در مقابل فلسفه ی آنها، خودکم بینی در مقابل علم آنها، حتّی خودکم بینی در مقابل الگوهای توسعه ی ملی که آنها پیشنهاد میکنند؛ در حالی که الگوی توسعه ی ملی نسبت به ملتهای مختلف، گوناگون است. خودکم بینی، این بیماری بسیار خطرناک، که در طول دهها سال متوالی آن را در کالبد ملت ما تزریق کردند.⁽²⁾

موانع فرایند اعتماد به نفس

سه مانع اصلی در راه فرایند اعتماد به نفس و به ثمر رسیدنش وجود دارد که ما باید متوجه این سه رخنه باشیم. این سه رخنه میتوانند فرایند اعتماد به نفس ملی و منتهی شدن آن به پیروزیهای پی درپی و رسیدن به آرمانها را مخدوش کنند.

اول، ایجاد یأس است؛ تیره کردن افق، به رخ کشیدن فاصله های علمی. این واقعیتی است؛ ما از لحاظ علمی، امروز با دنیای پیشرفته ی علمی که دویست سال است دارد کار علمی میکند، فاصله داریم. این فاصله ها را به رخ میکشند و میگویند آقا! چطور میخواهید شما اینها را طی کنید؟ مگر میشود؟! جوان محقق و پژوهشگر و دانشمند ما را با این کار مأیوس میکنند. من میگویم: بله، میشود؛ چرا نمیشود؟ ما از دانش دیگران استفاده میکنیم و پا را یک قدم بالاتر میگذاریم؛ کمااینکه این کار را کرده ایم. ما از دانش دیگران استفاده کرده ایم. گاهی چیزهایی ساخته ایم که در دنیا نیست؛ مثل بعضی از پیشرفتهای پزشکی و دارویی و امثال اینها. اینها با استفاده از مقدمات دانش غربی به دست آمده، اما کارهای بزرگ تری از آنها انجام گرفته. فاصله نباید ما را مأیوس کند. ما میتوانیم شتاب علمی مان را زیاد کنیم؛ این فاصله را روزبه روز کمتر کنیم؛ همت کنیم، پیش برویم؛ به خصوص که امروز دنیای غرب دچار آفتهای جدی است که در پنجاه سال پیش و صد سال پیش این آفتها را نداشت.

امروز آفتهای اخلاقی، آفتهای جنسی، تزلزل روحیه ها در غرب خیلی شدیدتر از آن روزهاست؛ امروز اینها در آنجا یک گرفتاری است. البته این مسایل بلندمدت، خودش را آسان نشان نمیدهد؛ اما از حرفهای آنها، از حرفهای اندیشمندانشان، متفکرینشان آدم میفهمد که نگرانند. نسل جوانشان رو به انحطاط است، جرم و جنایت رو به توسعه است، فروپاشی خانوادهها رو به تزاید است و همین طور دارد زیاد میشود؛ مهار هم از دستشان خارج شده است و گرفتارند.

چه اشکال دارد، یک ملتی که مصمم است، خودش را تا حدودی میتواند از این بلایا حفظ کند، تصمیم دارد، توکل به خدا دارد، اعتماد به نفس دارد، آرمانهای مشخص هم دارد، این راه را طی کند؟ کمااینکه آنها طی کردند. ما یک روزی جلوتر از غرب بودیم؛ ما دچار آفت شدیم، آنها تلاش کردند، جلو افتادند. ما حالا میتوانیم جلو بیفتیم. طی کردن فاصله ها مطلقاً مستبعد نیست از یک ملتی که جوانش با همت حرکت میکند و پیش میرود؛ مسؤولان و مدیرانش هم با همت مینشینند برنامه ریزی و طراحی میکنند.

بنابراین، سه تا مانع ممکن است دشمن طراحی کند: یکی پراکندن یأس، یکی منحرف کردن استعدادها، یکی هم برخورد سخت و خشن؛ یعنی تحمیل تهاجم نظامی و از قبیل اینها.⁽¹⁾

نمونه های عینی از یأس پراکنیهای دشمن در مسایل علمی

حالا این چند مورد را ببینید: یکی از آنها مسأله ی انرژی هسته ای است. در داخل کشور خودمان جنجال راه انداختند که آقا! انرژی هسته ای هزینه ی بدون سود است؛ چرا دارید این کار را میکنید؟ حالا تبلیغات جهانی که این مسأله را کاملاً دنبال میکرد و هنوز هم میکند؛ اما در داخل کشور خودمان از اولی که این مسأله ی هسته ای مطرح شد، از پنج شش سال قبل از این تا حالا مرتباً این مطلب را گفته اند و تکرار کرده اند. حتّی عده ای نامه نوشتند و گفتند آقا ما فیزیکدانیم؛ اینکه میگویند ما توانسته ایم دستگاههای سانتریفیوژ را راه بیندازیم، اصلاً واقعیت ندارد! به قدری قرص این را گفتند که ما مجبور شدیم افرادی را بفرستیم و بگوییم بروند بازرسی کنند، درست ببینند؛ نکند که همینی که اینها میگویند، باشد. این، مال پنج شش سال قبل است. رفتند، آمدند گفتند نه آقا! کار، بسیار خوب، صحیح، علمی و محکم دارد انجام میگیرد. اول گفتند نمیشود، نمیتوانیم؛ بعد که دیدند توانستیم، گفتند آقا این هزینه ای است که سود ندارد، فایده ای ندارد.

بنده در سخنرانی عمومی عید نوروز سال گذشته مفصل درباره ی این صحبت کردم و نمیخواهم تکرار کنم. چطور فایده ای ندارد؟ ما برای بیست سال دیگر حداقل بایستی بیست هزار مگاوات برق از انرژی هسته ای به دست بیاوریم. برآوردی که برای مصرف انرژی در کشور و تولید برقِ مورد نیاز کرده اند، حداقل بیست هزار مگاوات باید از طریق انرژی هسته ای باشد؛ والّا ما باید برق را از دیگران گدایی کنیم؛ یا اگر نتوانستیم گدایی کنیم، یا ننگمان آمد، یا به ما ندادند، از خیر چیزهایی که با نیروی برق میچرخد، باید بگذریم؛ از کارخانه، از تولید، از بسیاری از ابزارهای پیشرفت. خب، ما کِی شروع کنیم تا بتوانیم بیست هزار مگاوات را بیست سال دیگر به دست بیاوریم؟ الان اگر دیر هم نشده باشد، قطعاً زود نیست. ممکن است دیر هم شده باشد.

ببینید چه مغالطه ی عجیبی است که «آقا احتیاج نداریم»! یا میگویند: شما نیروگاه هسته ای که نمیتوانید بسازید؛ این اورانیومهای غنی شده ی سه چهار درصد را برای چه میخواهید؟ باز بحث «نمیتوانید» است. چرا نمیتوانیم؟ ملتی که بدون کمک و بدون استاد توانست یک چنین مراکز عظیم غنی سازی را به وجود بیاورد، چرا نتواند نیروگاه بسازد؟ باید بتوانیم. چرا نتوانیم؟

یک روزی میگفتند: شما نمیتوانید نیروگاه بخاری هم بسازید. من یادم هست دوره ی ریاست جمهوری خود من بود؛ نیروگاهی بود که در زمان رژیم گذشته شروع شده بود، نصفه کاره مانده بود. می آمدند، میرفتند، تا دلالهای بین المللی از یک کشوری بیایند آن را درست کنند. بعضیها هم میگفتند ما در داخل میتوانیم درست کنیم. ما چند نفر از مسؤولین مرتبط با این مسایل را در دفتر ریاست جمهوری خواستیم - چند تا از رؤسای کشور را - نخست وزیر و دیگران را هم دعوت کردیم تا بحث کنیم. اینها آمدند گفتند: آقا! امکان ندارد که ما بتوانیم آن نیروگاه را - که نزدیک تهران هم هست - به آخر برسانیم و افتتاح کنیم. این، قضاوت آنها بود. گفتند: اصلاً امکان ندارد؛ حتماً بایستی خارجی بیاید. ما خارجی را نیاوردیم؛ متخصص داخلی رفت آن را کامل کرد، درست هم کرد، الان هم سالهاست که دارد برق میدهد و از تولید او دارد کشور استفاده میکند.

اول انقلاب جهاد سازندگی میخواست سیلو بسازد. میدانید سیلوهای ما را در دوران طاغوت، شورویها میساختند. رژیم طاغوت گندم را از امریکا میگرفت، سیلویش را شوروی میساخت! سیلو ظاهرش ساده است، اما نسبتاً فناوری پیچیده ای است. جهاد سازندگی گفت میخواهیم سیلو بسازیم؛ از اطراف صدا بلند شد که آقا نمیتوانید؛ بی خود خودتان را معطل نکنید، سرمایه ی کشور را هم به باد ندهید. یک نمونه ی سیلوی کوچکی در خوزستان ساختند که بنده آن وقت رفتم بازدید کردم. امروز کشور جمهوری

اسلامیِ شما یکی از سیلوسازهای درجه ی یک دنیاست؛ جزء کشورهای سیلوساز برجسته ی درجه ی یک است.

یکی از سدهای نزدیک تهران آب میداد. گفتند بروند این را درست کنند؛ گفتند خود کمپانی سازنده ی این سد باید بیاید؛ رفتند آوردند. این هم مربوط به اوایل ریاست جمهوری ماست. میگفتند: مگر ما میتوانیم سد درست کنیم؟ همین تلقیناتِ گذشته بود. جوانهای ما همت کردند، رفتد سراغ سدسازی. امروز کشور جمهوری اسلامی به فضل الهی بهترین سدساز این منطقه است. در منطقه ی ما هیچ کشوری مثل جمهوری اسلامی مسلط بر ساختن سدهای بزرگ - چه سد بتونی، چه سد خاکی - نیست. سدهایی که ما ساختیم، از مشابههای خودش که زمان طاغوت به وسیله ی شرکتهای خارجی ساخته شده، بهتر و با ظرفیت بیشتر و البته با هزینه ی بسیار بسیار کمتر است؛ کار خودمان هم هست. چرا نمیتوانیم؟

نخیر، نیروگاه هسته ای هم میتوانیم بسازیم؛ باید بسازیم. امروز شروع بکنیم، چند سال دیگر جواب خواهد داد. چند سال دیگر شروع بکنیم، چند سال بعدش جواب خواهد داد. اگر شروع نکنیم، عقب میمانیم. امروز اگر غنی سازی را شروع نمیکردیم، بایستی ده سال بعد، بیست سال بعد، بالاخره شروع میکردیم. میگویند آقا! روسها که به شما اورانیوم غنی سازی شده میدهند، سوخت نیروگاه هسته ای میدهند؛ خودتان میخواهید چه کار کنید؟ این از آن حرفهایی است که این آقای رییس جمهور محترم کم دان امریکا هم اخیراً بیان فرمودند، که خب روسها که دارند میدهند، ایران میخواهد چه کار کند! اینجا هم یک عده ای که نه به قدر او محترمند، نه به قدر او کم دانند، همان حرف را تکرار کردند که آقا! روسها که دارند میفروشند. دیدید دیگر؛ محموله ی اول آمد، محموله ی دوم آمد؛ دیگر شما میخواهید چه کار کنید که خودتان غنی سازی کنید؟

این مثل این میماند که به کشوری که ذخایر نفتیِ زیر زمینش پر است، بگویند آقا چرا چاه میزنی؛ خب برو نفت را بخر از بیرون بیاور! یعنی کشوری که دارای ذخایر نفتی است، بشود واردکننده ی نفت! چقدر خنده آور است. اگر یک روزی دلشان نخواست این سوخت را بدهند، یا گفتند به این قیمت میدهیم، یا گفتند به این شرط میدهیم، ملت ایران ناچار است قبول کند.

ببینید، اینها آن چیزهایی است که اگر چنانچه توجه کنید، خواهید دید همان نقشه ی ایجاد یأس دشمن است که حالا یک کار به این عظمت انجام گرفته - مسأله ی انرژی هسته ای - این همه درباره اش مردم شادی و خوشحالی کردند، آقا در بیاید که: چرا شما بی خود مملکت را به این چالشهای اینچنینی میکشانید، برای خاطر یک چیز کم اهمیتِ

انرژی هسته ای؟! ببینید، این همان ایجاد یأس است؛ این همان چیزی است که شما باید مراقبش باشید.

این یکی از آن رخنه هاست که اعتماد به نفس ملی را ضربه میزند؛ همچنان که در چند سال قبل متأسفانه این کار شد. یعنی همین مسأله ی انرژی هسته ای را که باید پشتوانه ی مستحکم اعتماد به نفس ما ملت ایران میشد، خواستند وسیله ای بکنند برای اینکه اعتماد به نفس را از ما بگیرند.⁽¹⁾

خطر بیراهه ها در مسیر پیشرفت

از بیراهه ها باید ترسید. گاهی اوقات یک چیزها و راههایی را برای پیشرفت پیشنهاد میکنند که بیراهه است. یک نمونه اش را گفتم؛ مثل پیشرفتهای دوره ی پهلوی که حقیقتاً بعضی اش توقف و بعضی اش پسرفت و سقوط بود...

یک نمونه ی دیگر از این بیراهه ها، نمونه هایی است که گاهی ممکن است در زمان ما هم پیدا بشود؛ باید توجه داشت. در این نمونه ی دوم، اسمی از ظواهر آورده نمیشود، هویت ایرانی و اسلامی هم مثل آنچه که در آن شکل اول دیده میشد، نفی نمیشود؛ لیکن یک حالت نومیدیِ از تحرک و پیشرفت در این مسابقه در سیاست گذاران و سررشته داران امور و سخنگویان جامعه مشاهده میشود؛ یعنی نگاهی که به غرب میکنند، یک نگاه به یک نقطه ی والا و دست نیافتنی است، اسمش را هم میگذارند واقع بینی! میگویند آقا! واقع قضیه چیست؛ امروز اینها از لحاظ علمی این قدر جلویند، در زمینه های گوناگون این همه پیشرفت کرده اند؛ این همه نظریات مختلف در علوم انسانی، در زمینه های مسایل اجتماعی، مسایل سیاسی؛ این همه نظر، این همه فکر، این همه نظریه ی نو، ابتکاری ارایه داده اند؛ ما کِی میتوانیم به گرد اینها برسیم؟ یعنی یک چنین روحیه ای در آنها وجود دارد.

بارها در طول این سی سال، بنده خودم با افرادی از این قبیل مواجه بودم که چه با زبان صریح یا نیمه صریح یا با زبان حال، همین معنا را بیان میکردند که «آقا! ما البته باید پیشرفت کنیم، اما دنبال اینها باید حرکت کنیم! ما که نمیتوانیم به گرد اینها برسیم، چه برسد به اینکه از اینها جلو بزنیم؛ چرا بی خود زحمت میدهید خودتان را؟». این هم یک بیراهه است.

این معنایش این است که یک ملت - حالا ملت ما به عنوان یک نمونه - و ملتهای

گوناگون شرق و ملتهای مسلمان از جمله، محکوم به این هستند که همیشه دنباله روِ حرکت غرب و شاگرد دایمیِ آنها باشند و هیچ وقت از خودشان امید نداشته باشند که بتوانند در آن سطح قرار بگیرند؛ چه برسد که از آنها جلو بیفتند؛ هرگز چنین روحیه ای نداشته باشند. این، یک بیراهه ی بسیار خطرناک است که امروز متأسفانه از سوی استاد دانشگاه، از سوی متفکر سیاسی، از سوی بعضی از گویندگان مذهبی ترویج میشود؛ این درست ضد تجربه ی طولانی مدت بشری است. چرا؟

مگر خدای متعال یک دسته از انسانها را این جور آفریده که همیشه باید جلو باشند؟ کدام واقعیت تاریخی این را نشان میدهد؟ مگر همینهایی که امروز در دنیا جلو هستند، در چند قرن قبل از این، ملتهای عقب افتاده ی دنیا در همه ی مسایل گوناگون نبودند؟ دوران قرون وسطای اروپا مگر از یاد تاریخ رفته؟ دوران قرون وسطا - من بارها گفته ام - دوران تاریکی است، دوران جهل و ظلمت است برای اروپا؛ نه برای کشورهای مسلمان، نه برای ایران. همان دورانی که آنها اسمش را گذاشتند دوران جهل و بی خبری و ظلمت و خواب، همان دوران در کشور ما و در کشورهای اسلامی، دوران عظمت و پیشرفت علم و فلسفه است و پیشرفت سیاسی و اقتدار سیاسی.

این نگاه، خیلی نگاه خطرناکی است. در همین زمینه هایی هم که امروز شما مشاهده میکنید که در زمینه های علمی در کشورتان پیشرفت وجود دارد، در همین زمینه ها هم بالخصوص بعضیها می آمدند و میگفتند آقا فایده ندارد! ولی جوان مسلمان، جوان ایرانی، با همت، با انگیزه وارد شد و به سطح دیگران رسید و یک جاهایی از دیگران حتّی جلوتر هم رفت؛ یعنی به نسبت زمانی که صرف کرده، اگر ملاحظه کنید، جلوتر هم رفته. بنابراین، این تفکر یکی از آن تفکرات بیراهه است. مطلقاً نگاه نومیدانه نباید داشت.

نگاه دین، نگاه اسلام، نگاه قرآنی به انسان این است که: انسان باید تلاش کند؛ تلاشِ با نظم، با برنامه ریزی و بی وقفه، تا بتواند به نتایج برسد.⁽¹⁾

فصل پنجم: ترسیم وضعیت کنونی، فرصتها و پیشرفتهای پس از انقلاب

فرصت ارزشمند برای پیشرفت علمی در امروز

فرصتها، انصافاً فرصتهای ارزشمندی است. امروز در نظام جمهوری اسلامی، شما که رییس یک دانشگاه هستید، میتوانید از بن دندان و با اعتقاد راسخ احساس کنید و باور نمایید که برای مردمتان، به پیشرفت علمی کشورتان کمک میکنید. این خصوصیت، متأسفانه جز در دوره های بسیار معدودی، در محیط علمی کشور ما وجود نداشته است. آن وقتی که بر کل حیات سیاسی و اجتماعی یک کشور، حاکمیت بیگانه مسلط باشد، فکر میکنید دانش در آن کشور چه نقشی ایفا خواهد کرد؟

بعد از همان چند صباح دوران امیرکبیر که بساط کوچکی را شروع به درست کردن نمود و با ایده و انگیزه ی خوبی این کار انجام گرفت، متأسفانه بعدها در محیط تحصیلات عالیه ی جدید کشور ما، این فرصت به طور مستمر پیش نیامده است. آن نکته یی که من میتوانم قاطع بگویم، این است. اینکه میگویم به طور مستمر پیش نیامده، به این خاطر است که گاهی رجال علمیِ مسلطِ بر کار دانش در کشور، افرادی بودند که خواستند کاری بکنند، حرکت و تلاشی هم کردند، ولی فوراً مثل یک جرقه خاموش شده و اجازه داده نشده که ادامه بدهند. امروز، این طور نیست. امروز ممکن است شما بودجه کم داشته باشید؛ این کمبودها هست، اینها هم حل میشود.⁽¹⁾

چیزی که علم را ارمغان می آورد

مسأله این است که ملت ایران - همچنان که شأن اوست - در حال پدید آوردن یک تمدّن است. پایه ی اصلی تمدّن، نه بر صنعت و فناوری و علم، که بر فرهنگ و بینش و معرفت و کمالِ فکری انسانی است. این است که همه چیز را برای یک ملت فراهم

میکند و علم را هم برای او به ارمغان می آورد. ما در این صراط و در این جهت هستیم. نه اینکه ما تصمیم بگیریم این کار را بکنیم؛ بلکه حرکت تاریخی ملت ایران در حالِ به وجود آوردن آن است.⁽¹⁾

تأثیر فضای آزاد اندیشی علیرغم فقدان ابزار

امروز هم شما ببینید در دوران جمهوری اسلامی که استعدادها آزاد شد و میدان داده شد، فضا، فضای آزاداندیشی است و خودِ این فضای آزاداندیشی، با وجود فقدان ابزارها و وسایل، کار خودش را میکند. ما همین امروز که در مسابقات دانش آموزی فیزیک و ریاضی و امثال اینها شرکت میکنیم، ناگهان از پایین به رتبه های بالا میرویم. استعدادهای درخشان ما در دنیا، جلوه ی خاصّی دارد.⁽²⁾

فضای تشویق به علم در کشور

امروز که به جامعه ی خود نگاه میکنیم، میبینیم بعد از دو، سه قرن که ما را از لحاظ علمی عقب نگه داشتند، آزادی هست، استقلال هست، استعداد طبیعی و تشویق از طرف مسؤولان برای درس خواندن هست. البته مشکلات ریز و درشت هم هست. کجاست که مشکلی نباشد؟ بالأخره هر جا مشکلی وجود دارد. اساس کار، فضای تشویق کننده ی علم است. امروز بحمدالله در سراسر این کشور، دانشگاه وجود دارد. در یاسوج، دانشگاه هست. در گچساران، دانشگاه هست. حتی در بخشهای دورافتاده ی کشور هم، دانشگاه احداث شده است؛ دانشگاه دولتی، دانشگاه آزاد، دانشگاه پیام نور و مؤسّسات گوناگون آموزشی. فضا، فضای علم و میدان، میدان کار است و همه هم روبه رشد. یعنی یک سیاست زودگذر و یک تاکتیک نیست. کشور ما هم، از لحاظ نسل، جوان است. یک کشورِ جوان و دارای جوانان زیاد.⁽³⁾

نوآوری؛ ثمره ی محیطهای آزاد علمی

این میادینِ عظیمِ ذهن بشری - یعنی دانشگاهها - در اختیار شماست و خاصیّت چنین محیطهای آزاد و عظیمی این است که در ذهنها تحوّل به وجود می آید. اگر شما ملاحظه کنید، خواهید دید از بعدِ پیروزی انقلاب تاکنون، به دلیل وجود همین محیطهای

آزاد علمی و فکری، نوآوریهای زیادی در زمینه های مختلف داشته ایم. روی این موضوع متمرکز شوید.⁽¹⁾

توسعه ی کمّی مراکز علمی و تحقیقی

یک فصل از کارها، توسعه در کار علم و تحقیق است. این توسعه در تعداد دانشجو، دانشگاه، استاد و مراکز تحقیقی و آموزشی در سراسر کشور صورت گرفته است. بیست سال قبل، برای هر کسی، تعداد کنونی مراکز دانشگاهی و آموزش عالی در کشور ایران، غیرقابل تصوّر بود. اگر این روند توسعه را با بیست سال قبل - یعنی پنج سال قبل از انقلاب - مقایسه کنید، میبینید که از لحاظ کمیّت دانشجو و مراکز علمی غیرقابل باور است.⁽²⁾

پیشرفت فوق تصور در فناوری توسط جوانان مؤمن و پرانگیزه

ما امروز در زمینه ی صنایعِ بسیار دقیق و مهم، به پیشرفتهایی نایل شده ایم که حتی بدخواهانمان که ما را به دروغ متّهم به ساختن بمب اتمی میکنند و منتظرند مسأله ی کوچکی را مشاهده کنند، تا براساس آن به طور تحلیلی از اعماقِ زوایا و خفایای دستگاههای علمی، فناوری و دیگر امور تحقیقاتی ما سردرآورند، باور نمیکنند که تا این حد در علم و صنعت پیشرفت کرده باشیم. دنیا با همه ی توان خود کوشش کرد ما را از بخشهای مهمّی از صنایع محروم کند؛ حتّی اجازه ندادند مقدّماتِ دورِ آن، وارد کشور شود و یا معامله اش انجام گیرد. اما جوانان ما - عمدتاً جوانان مؤمن و انقلابی و پرانگیزه - نشستند، فکر کردند، کار کردند و به آنچه که دشمن نمیخواست به آن دست پیدا کنند، به بهترین وجه دست یافتند.

ما امروز در زمینه ی صنایع و فناوری، توفیقاتی فراتر از حدّ تصوّرِ دوست و دشمن داریم. البته روزی در همه ی زمینه هایی که به جدّ وارد شدیم، توفیقات چشمگیر ما آشکار و علنی خواهد شد. هرجا جوانان مؤمن، پرانگیزه و پرشور ما تصمیم گرفتند مانعی را از سر راه بردارند، توانستند. گاهی در اثرِ فکر و کارایی آنان، کارهایی شبیه معجزه شد.⁽³⁾

کارهای علمی برجسته، بعد از انقلاب اسلامی

البته از اوّل انقلاب تا امروز، حقّاً و انصافاً، در زمینه ی علم و کار، خیلی تلاش شده است. اگر کسی این را انکار کند، مثل این است که بگوید «الان به چه دلیل روز است؟» این قدر واضح است. اگر کسی به سطح کشور نگاه کند، افزایش دانش آموز، معلّم، استاد، متخصّص، دانشجو و کارگاههای فراوان، کار کشاورزی، صنعتی، کارهای دقیق و برجسته، ابتکارها و اختراعهای زیادی میبیند که در این پانزده سال، اسلام برای این ملت آورده است. من و ما هم نمیتوانیم بگوییم «این کارها را ما کردیم.» این دستاوردها، مالِ اسلام است.⁽¹⁾

پیشرفت عظیم به برکت تحریمها

چطور ما توانستیم؟ در این مملکت، خلبان با هواپیمای امریکایی پرواز میکرد؛ همافر و افسر فنی کارهای تعمیراتی اش را انجام میدادند؛ امّا هیچ کدام جرأت نداشتند قطعات این هواپیما را باز کنند، ببینند چه شکلی است. اسمشان هم تعمیرکار بود! قطعات هواپیما وقتی خراب میشد، باید میبردند امریکا، آنجا تعمیر میکردند. اجازه ی تعمیر قطعات هواپیمای امریکایی، به تعمیرکار ما که با آن هواپیما سروکار داشت، داده نمیشد. همین نیروهای مسلّح و مردم این کشور، توانستند پیشرفتی عظیم در این زمینه ایجاد کنند. چرا؟ به برکت همان تحریمها و جلوگیریها. حال تهدید میکنند که «ما رابطه تجاری مان را با ایران قطع میکنیم.» خوب؛ به درک، قطع کنید! مگر ما بدمان می آید؟! ما خوشحال میشویم که شما رابطه تان را با ما قطع کنید.⁽²⁾

باید کشور اسلامی، الگوی پیشرفت علمی باشد

باید زندگی در این کشور مایه ی رشک ملتهای دیگر شود، تا بخواهند از آن درس بگیرند. این، عاملی است که دشمن را محکوم میکند. دشمن میخواهد وانمود کند که اگر کشور و ملتی به آغوش اسلام پناه برد، باید در فقر زندگی کند، از پیشرفتهای علمی محروم بماند و نتواند خود را اداره کند. ملت ایران! شما در طول این شانزده سال - از اوّل انقلاب تا امروز - با این خواست دشمن جنگیده و مبارزه کرده اید.

ملت ایران، وحدت و عزّت خود را حفظ کرد؛ آبادسازی و بازسازی کشور را ادامه

داد؛ رشد خود را نشان داد؛ فرهنگ خود را پیش برد؛ دانشگاههای خود را، روزبه روز آبادتر و شلوغ تر کرد؛ علم و معرفت را روزبه روز در کشور گسترش داد. پیشرفتهای کشور، روزبه روز بیشتر شد. ملتها کور که نیستند! نگاه میکنند، این وضع را میبینند؛ لذا به اسلام رو می آورند. بیداری اسلامی و بازگشت به اسلام، روزبه روز بیشتر میشود.⁽¹⁾

پیشرفتهای علمی توسط حزب اللّهیها

این را همه باور کنند. اینکه ما در صنعت و فناوری و پیشرفتهای علمی و فنی، با قبل از انقلاب، زمین تا آسمان فرق داریم، مرهون همین حزب اللّهیها هستیم. عمدتاً آنها کردند و عمدتاً آنها بودند که این بن بستها را گشودند و پیش رفتند. از این رو، در همه ی زمینه ها - هم زمینه های اقتصادی و هم ورزشی و هم علمی و فرهنگی - به فضل پروردگار، کار به دست همین حزب اللّهیها پیش رفته است.⁽²⁾

فرصت تحصیلات عالی برای جوانان

یک فرصت بزرگ برای جوانان، درس خواندن است و این فرصت را باید در کشور ما همه ی جوانان داشته باشند. در گذشته، بسیاری از جوانان چنین فرصتی نداشتند. در زوایای کشور، در روستاهای دوردست و حتّی در شهرهای کوچک، کسانی بودند که امکان پیدا نمیکردند دوره ی دبیرستان را بگذرانند، فرصت رفتن به دانشگاه داشته باشند و تحصیلات را به حدّ عالی برسانند. همّت ما این است که جوانان کشور، هر چه بیشتر ان شاءالله بتوانند به تحصیلات ادامه دهند و برای سرزمین خودشان، افراد مفید و نافعی شوند.⁽³⁾

استعدادها در خدمت همین کشور

در دوره ی نظام اسلامی و جمهوری اسلامی، سیاست بر این است که همه ی مردم این کشور، رشد فکری، عقلانی و علمی پیدا کنند. سیاست این است که استعدادهای این کشور برای این کشور به کار رود و فرقی بین روستاها و شهرهای دورافتاده با تهران و

شهرهای بزرگ نباشد.⁽¹⁾

انقلاب و احیای روحیه ی خودباوری علمی

در مسابقه ای که برای انجام یک طرح بسیار دقیق، ظریف و پیچیده ی علمی در زمینه های نرم افزاریِ رایانه ای ترتیب داده شده بود، عدّه ای را از سراسر دنیا دعوت کرده بودند. بچه های مسلمان انقلاب اسلامی هم در این مسابقه شرکت جستند و طرح خود را در آن زمینه ی علمی ارایه کردند. هیأت داوران بین المللی، طرح ایرانیها را از میان شرکت کنندگان امریکایی، اروپایی و کشورهای پیشرفته ی صنعتی و علمی پذیرفت و انتخاب کرد. انقلاب، روحیه ی خودباوری را در میان مردم و جوانان زنده کرد. امروز ملت ایران، متکّی به خود است. در طول این هفده سال، به فضل پروردگار، بسیار پیش رفتیم. هر چه بگذرد، این پیشرفت بیشتر خواهد شد؛ مشروط به اینکه جبهه ی حق - یعنی شما - در صحنه باشد. روز به روز ایمان و امید خود را به آینده بیشتر کنید و یک لحظه هم عزم و اراده بر اقدام را از دست ندهید.⁽²⁾

عدم پیشرفت؛ نشانه ی هضم تدریجی نیروهای حیاتی

قبل از اینکه شهید «ستّاری» فرماندهی نیرو را برعهده گیرد، ما «جهاد خودکفایی» را در این نیرو داشتیم، که فعّال و خیلی خوب بود. بعد، آن مرحوم آمد و مسأله ی سازندگی در نیرو، ابعاد بیشتری یافت. آن مرحوم، در واقع حرکت عظیمی را شروع کرد. خودِ جهاد خودکفایی هم به پیشرفتهای زیادی نایل شد. من امروز میبینم که بحمدالله، همان روند، با سرعت پیش میرود. اگر وضع موجود زمان شهید «ستّاری» بود، من قطعاً اعلام نارضایی میکردم؛ چون نگه داشتن وضعِ گذشته، کافی نیست. سکون، همیشه علامت مردن است؛ چون موجود زنده باید پیشرفت داشته باشد. اگر دیدیم که تحرّک و پیشرفت نیست، باید بفهمیم که این موجود زنده، به تدریج هضم میشود و نیروی حیاتی اش از دست میرود. امروز وقتی انسان نگاه میکند، میبیند که بحمدالله در این تقریباً یک سال که از شهادت این عزیزان گذشته، در واقع نیرو حرکتی به طرف جلو داشته است و در زمینه ی علمی و تحقیقی و صنعتی، کارهایی انجام گرفته که نشان دهنده ی جریان پیوسته ی کار است.⁽³⁾

پیشرفتهای علمی و معنوی جوانان؛ ناخوشایند برای دشمنان

من در سال گذشته، به نکته ای توجّه کردم و آن این است که جوانان ما، در عرصه هایی که برای دشمنانمان هیچ خوشایند نیست، حضور جدّی و فعّالی دارند. مثلا در عرصه ی معنویّات، جوانان ما به معنویات توجّه کردند. همچنین به علم روی آوردند. پیشرفت علم و تحوّل امور دانشجویی و افزایش تعداد دانشجویان در کشور، برای دشمنان ما هیچ خوشایند نیست و نمیتوانند ببینند که در کشور، این همه طلب علم میشود و به این وسیله، آینده ی میهن تضمین و تأمین میگردد. حتّی در صحنه ی مسابقات علمی دیدیم که جوانان ما، پیشرفتهای خوبی کردند که همه ی اینها، مبارزه با استکبار محسوب میشود و کمک به آینده ی کشور است.⁽¹⁾

اثرگذاری علمی و صنعتی جمهوری اسلامی بر روان ملتها

امروز، واقعیات دنیا این است و هر چه این کشور اسلامی و مستقل و این ملت شجاع پیش تر برود و علم و کار و تجربه و دانشگاه و مدرسه و کارخانه و آزمایشگاهش بهتر شود، تأثیر این عامل روانی در ملتها بیشتر خواهد شد. آنهایی که محاصره ی اقتصادی میکنند، میخواهند جمهوری اسلامی نتواند از طریق رشد صنعتی و فنی و علمی، روی ملتها تأثیرگذاری کند. بحمدالله نمیتوانند و روز به روز هم، ما جلوتر و پیش تر رفته ایم.⁽²⁾

وضعیت امروز در عمل به توصیه ی امام به استقلال علمی

در زمینه ی سازندگی نیز همین طور است. [امام راحل] فرمود: شما میتوانید همه چیز بسازید و کشور خودتان را به دست خویش آباد کنید. و میتوانید مستغنی از بیگانگان باشید و مدارج علم و دانش را مثل دیگران بپیمایید و دانشگاههای خودتان را مستقل کنید! امروز شما ببینید ملت ایران قدم به قدم همه ی این موارد را پیش میبرد. اینها را ملت تجربه کرد.⁽³⁾

راه شکوفایی استعدادها

از سوی دیگر، اگر شما به دست برجسته ترین صاحب استعداد هم یک بیل بدهید و او

را به کار غیر علمی وادار کنید، استعدادش شکوفا نخواهد شد؛ اما وقتی که میدان باز شد و کشور بحمدالله از سلطه ی بیگانگان بیرون آمد، کم کم فضای کشور، فضای خوبی شد. وقتی محیط تعلیم، تربیت، تحقیق، دانشگاه و مدارس مساعد شد و دولت و مسؤولان کشور هم تشویق کردند، استعدادها گل میکند؛ و میبینید که گل کرد.⁽¹⁾

ابتکار و پیشرفت جوانان در ساخت تجهیزات نظامی

امروز جوانان ما، صنعتگران ما، مهندسان ما و فناوران ما، با ابتکاری که مخصوص ملت ماست - به این معنا که ملت ما هم بحمدالله از آن به صورت ویژه ای برخوردار است - در زمینه ی ساخت تجهیزات نظامی، توانسته اند به پیشرفتهای زیادی نایل آیند. جمهوری اسلامی ایران به وسیله ی همین نیروهای مؤمن ما، در عداد سازندگان جنگنده های پیشرفته ی دنیا درآمده است؛ اما در گذشته چنین فرصتهایی داده نمیشد.⁽²⁾

گسترش روزافزون تحصیلات عالی

ما ملتی داریم با جمعیت جوان، با دانشگاههای رو به گسترش، با فارغ التحصیلان روزافزون مراکز علمی، که امروز نسبت به دوران قبل از انقلاب، به اضعاف مضاعف افزایش پیدا کرده است و دهها برابر آن روز، این کشور دانشگاه و مرکز علمی و تحقیقی دارد. این از نیروی انسانی، این از مراکز تعلیم و تربیتِ نیروی انسانی، آن هم از امکانات این کشور.⁽³⁾

تحوّل کمّی و کیفی مراکز علمی کشور

حقیقتاً همین طور است که ما بعد از انقلاب اسلامی، شاهد تحوّل عظیمی در کمیّت و کیفیّت دانشگاههای کشور هستیم. از لحاظ کمیت که واضح است؛ شما ببینید در سرتاسر کشور چقدر مرکز علمیِ عالی وجود دارد! شهرهای دورافتاده که هرگز امید این را نداشتند که بتوانند حتّی یک مرکز کوچک آموزش عالی داشته باشند و شاید بعضی از آنها دبیرستان هم درست نداشتند، امروز شما میبینید از دانشگاههای دولتی یا غیر دولتی برخوردارند. پس، از لحاظ کمیّت، انصافاً خیلی پیشرفت کرده ایم. البته نمیگوییم که کمیّت، همه چیز است؛ اما گستردن این سفره و این پهنه، کار خیلی مهمی است، تا همه

بتوانند از آن بچشند و استفاده ای بکنند.

از لحاظ کیفیّت هم کیفیّتهای اخلاقی و معنوی که واضح است؛ خیلی کارها شده است. از لحاظ کیفیّت علمی هم در بعضی از بخشها انصافاً خیلی کارهای خوبی انجام گرفته است. لیکن در عین حال عزیزان من! بالأخره ما آرمان گرایی را یک اصل قرار داده ایم؛ معنایش این است که به هیچ حدّی نباید قانع بود.⁽¹⁾

جمهوری اسلامی؛ نظام مبتنی بر علم و فرهنگ

... این دانشگاه جزو دانشگاههایی بود که رژیم وابسته و فاسد پهلوی تحت نام آن میخواست یک وجهه ی علمی و فرهنگی به خودش بدهد؛ لذا در خیلی از مراکز علمی دنیا این دانشگاه ثبت و شناخته شده است؛ هم میشناسند، هم مراوده داشته اند، هم شاید مثلاً در کنفرانسهای علمیِ آن شرکت میکردند. به نظر من شما همتی بکنید - شاید هم تا کنون همت کرده باشید - که فاصله ی علمیِ نظام مبتنی بر فرهنگ جمهوری اسلامی را با نظام مبتنی بر جهالت رژیم پهلوی به دنیا نشان دهید.

این نظام، مبتنی بر علم و فرهنگ و دین و معرفت است؛ مسؤولان آن، اهل معرفت و فرهنگ اند؛ با فرهنگ آشنایند و قدر علم و فرهنگ را میدانند؛ اما برای آن رژیم، فرهنگ یک چیز تشریفاتی بود؛ مثل کسانی که به کتاب فروشی میروند و برای قفسه های خود یک متر کتاب میخرند! رنگش را هم معین میکنند! کار ندارند که این کتاب چیست! آن نظام با علم و دانش و فرهنگ، این طور برخورد داشت. اگر میدانست کارش بدون علم و فرهنگ میگذرد، کارش را بدون اینها انجام میداد؛ منتها میدانست دنیا با علم و فرهنگ سروکار دارد؛ بنابراین ناچار بود برای وجهه ی خودش به این چیزها بپردازد. این، غیر از نظامی است که همه ی حرکتش بر اساس علم و معرفت است؛ «اِقْرَأْ وَ رَبُّکَ اَلْأَکْرَمُ * اَلَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ ».⁽²⁾در موارد دیگر هم همین طور است. الان شما نگاه کنید؛ هم تعداد دانشجو، هم سطح دانشجوها، هم کار علمی در کشور، با آن زمان چقدر تفاوت کرده؛ حقیقتاً تفاوت کاملاً واضحی کرده است.⁽³⁾

اتکا به دانشمندان مؤمن

در گذشته، دانشگاهها و مراکز ما، در خیلی جاها از لحاظ علمی به نیروهای غیرمعتقد

به اسلام متّکی بود؛ اما امروز هزاران نیروی مؤمن، علاقه مند، عالم و دانشمند، در کشور ما پرورش یافته اند. ما پیشرفت کرده ایم؛ به حول و قوّه ی الهی، روزبه روز هم بیشتر پیشرفت خواهیم کرد.⁽¹⁾

پیشرفت علمی؛ نتیجه ی قطع وابستگی به امریکا

ملت ایران تجربه ی رابطه ی دوستانه با امریکا را سالهای متمادی - دهها سال - در این کشور داشته است! این کشور، مأمن صهیونیستها و سرمایه داران امریکایی شده بود که به اینجا بیایند و خوش بگذرانند؛ نه اینکه اینجا فناوری بیاورند، نه اینکه علم بیاورند، نه اینکه سطح دانشگاههای کشور را ارتقا دهند، نه اینکه جوانانِ اینجا را با معلومات و با دانش تربیت کنند. در یک عرصه ی علمی جهانی هم ایرانیها آن روز حضور قابل توجّهی نداشتند؛ اما امروز همان جوانان ایرانی هستند که در مسابقات علمی جهانی رتبه های بالا را به دست می آورند. آن روز در دنیا، ایران کشور قابل ذکری محسوب نمیشد؛ اگر اسمی از ایران برده میشد، به خاطر فلان محصول بود - در محافل خواص، نفت؛ در محافل عوام، قالی و فرش! - اما امروز جوانان ایران، رزمندگان ایران، شخصیتهای برجسته ی ایران، انسانهای والای ایران، جوانان بااستعداد و نوآور ایران، ساخته های دست جوانان ایران، چشم ملتها و دوستان ایران را خیره میکند. موفقیتهای شما، در اعماق دنیای اسلام، دلها را شاد میکند.⁽²⁾

مقایسه ی پیشرفت علمی و مادّی بعد از انقلاب با دوران صد ساله

آنچه که در این دوران بیست ساله اتّفاق افتاده است - حتّی در دوران جنگ و در دوران دفاع مقدّس با آن همه گرفتاری - از لحاظ سازندگی و آبادی و عمران و پیشرفت مادّی و پیشرفت علمی و توسعه ی دانشگاهها و توسعه ی مراکز تحقیقاتی و غیره - یعنی همه ی این شاخصهایی که برای یک ملت و برای آینده ی آن مهم است - از تمام دوران صد ساله به مراتب بیشتر و پُر حجم تر و پُر کیفیّت تر است.⁽³⁾

تأثیر انقلاب در جهت گیری دانشگاهها

انقلاب اسلامی، جهت گیری دانشگاه را یکسره دگرگون کرد و خودباوری، و ابتکار، و استقلال، و پایبندی به ارزشهای اسلامی، و جهاد علمی، و آزادی از اسارت و تبعیت، را جهت اصلی آن قرار داد.⁽¹⁾

ثمرات انقلاب در جامعه ی دانشگاهی

در عرصه ی دانش و تحقیق؛ ده برابر شدن کمیت دانشجویی، پیدایش و گسترش رشته های متعدد علمی وتحقیقی، فراگیرشدن تحصیلات عالی، بروز استعدادهای درخشان در میدان ابتکار و اختراع، از ثمرات همان خودباوری و اعتماد به نفس است که انقلاب اسلامی به جامعه ی دانشگاهی بخشید. در عرصه های فرهنگی و دینی و سیاسی نیز حضور دانشجویان و دانشگاهیان در فرصتهای خدمت به نظام اسلامی و جانفشانی در میدان دفاع و سازندگی، و پایبندی به آرمانهای اسلامی و روح صفا و تعبد در قشر عظیمی از دانشجویان و اساتید، از آثار همان جهت گیری انقلابی و محصول درس جاودان امام بزرگوار است.⁽²⁾

حرکت علمی و تحقیقی در محیط دانشجویی پس از جنگ

محیط دانشجویی ما بعد از گذراندن دوران جنگ، به یک حرکت علمی و تحقیقی قابل قبولی دست پیدا کرد. کشور بزرگ ما شایسته ی آن است که تعداد دانشجویان و دانایان و عالمانش بسیار بیشتر از آن چیزی باشد که ما در گذشته داشتیم. حتّی امروز هم با اینکه بسیار جلوتر از گذشته هستیم، کشور ما سزاوار است که بیشتر برخوردار باشد.⁽³⁾

حرکت کمّی و کیفی در محیط دانشجویی

امسال تعداد دانشجویان و ورودیهای دانشگاهمان قابل مقایسه با سالهای گذشته نیست. الان تعداد دانشجویان کشور، بیش از ده برابر اوّل انقلاب و پیش از انقلاب است. الان ما بیش از ده برابر - تقریباً در این حدود - دانشجو داریم. سطح علمی، بالاست و کار علمی، خوب است. تحقیقات، خوب و تنوّع رشته ها بسیار خوب و حرکتی آغاز

شده است. استعدادهای درخشان هم در محیط دانشجویی و هم در محیط دانش آموزی، خودشان را نشان میدهند. آینده ی کشور، آینده ی انقلاب و نظام اسلامی میتواند این را نویدی برای خودش به حساب آورد. این برای هر کشور نویدی است که جوانانش به علم و درس علاقه مند، معلمانشان دلسوز و مسؤولان امور دانشگاهی اش، مردمان علاقه مند و مخلص و خودی باشند. من اصرار دارم که این تعبیر «خودی» را تکرار کنم؛ یک حقیقتی است. امروز الحمدلله این طور است و دشمن نمیتواند این را ببیند.⁽¹⁾

صفا و دیانت در دانشگاههای پس از انقلاب

امروز بحمداللّه دانشگاه مانند دیگر محیطهای اجتماعی کشور اسلامی ما، مزیّن به نشانه های دینی و آراسته به صفا و دیانت و روحیه ی انقلابی است. دانشگاه انقلاب در طول دو دهه در همه ی صحنه های انقلابی حضور فعال داشته و شهیدان بلند آوازه یی تقدیم کرده است. شما دانشجویان عزیز و شما استادان گرامی، امروز امانتدار این بخش مؤثر از پیکره ی فعال و پرنشاط کشور اسلامی عزیزمان میباشید.⁽²⁾

اهمیت شناسایی و به کارگیری استعدادها

از دوستان عزیزی که به شما کمک کردند تا بتوانید از لحاظ علمی تلاش کنید - چه در دانشگاهها، چه در دبیرستانها و چه در مراکز علمی دیگر - و شما را پشتیبانی کردند، برایتان تمرین گذاشتند، معلم و کتاب فراهم نمودند و فرصت مطالعات و تحقیقات به شما دادند، تا این استعدادها شکفته شد، عمیقاً و صمیمانه تشکّر میکنم. روزگار زیادی بر ما گذشت تا استعدادهایی مثل استعدادهای شما - شاید هم برتر از اینها - شکفته شد.

در این کشور استعداد وجود داشت، اما آن بخشِ دیگر قضیه نبود؛ یعنی کسانی که این استعدادها را شناسایی کنند، اینها را قدر بدانند و به مسیر تلاش و کار بیندازند، وجود نداشتند. لذا آن استعدادها پوسید و کُند شد، زنگ زد و از بین رفت؛ مثل همه ی چیزهای خوب که وقتی به آن نرسند، هرچه هم ثروتمند و حایز ارزش باشد، به تدریج از بین خواهد رفت؛ مگر اینکه در شرایطی استثنایی همّتهای فوق العاده ای پشت سرش باشد که به جایی برسد.

بنابراین، بخش دوم قضیه، اهمیتش کمتر از بخش اوّل نیست. اگر مشوّقان و قدردانها

و زمینه سازان و فراهم کنندگان وسایل برای اصحاب استعداد نباشند، این استعدادها هدر خواهد رفت و احیاناً به دام دیگرانی که زرنگ ترند، خواهد افتاد، که این هم یک خسارت است.⁽¹⁾

احیای اعتماد به نفس علمی؛ از برکات انقلاب

قبل از انقلاب، به جوان و غیرجوان، فرصت ابتکار و خلاقیّت در زمینه ی علمی، در زمینه ی صنعتی و در زمینه ی ابتکارات گوناگون داده نمیشد و ابتکارات با بی اعتنایی مواجه بود. اما انقلاب نیروی استقلال و نیروی اتّکا به نفس و اعتماد به خود را در جامعه ی ما زنده کرد؛ لذا این روحیه هم یکی از فرصتهای بزرگ است.⁽²⁾

سپاه؛ سازمانی پیشرفته، متکی بر مبانی علمی و تحقیقاتی

امروز سپاه پاسداران به شهادت همین واقعیتهایی که وجود دارد - که البته من اطّلاعاتم به این نمایشگاه محدود نمیشود، لیکن این نمایشگاه یک مظهر خوبی است؛ هم در زمینه ی سازماندهی و مسایل انسانی، هم در زمینه ی پشتیبانیها و لجستیک و وسایل رزمی و ابزارهای لازم، هم در زمینه ی تحقیقات و پیشرفتهای فنی و علمی و هم در زمینه ی طرّاحیهای عملیاتی - یک سازمان پیشرفته، تکامل یافته و متّکی بر مبانی علمی است و همین نکته است که دشمن را متوحّش و انکار آن، دل او را شاد میکند. اگر ملاحظه کرده باشید، در تبلیغات بیگانگان و دشمنان و در انعکاس صدای بیگانگان در بعضی از محافلِ متأسّفانه داخلی - که آنچه گفته میشود، جز بازتاب صدای دشمنان و بیگانگان چیز دیگری نیست - سعی میشود سپاه از آرایش والای دانش و معرفت - که جزو برجستگیها و خصوصیات سپاه است - جدا نشان داده شود. به پایه ی علمی و معرفتی سپاه - این چیزی که واقعیت دارد - اعتراف نمیکنند.

هزاران جوان مؤمن، متخصص، دارای مراتب علمی بالا و به کار بسته ی استعدادهای درخشان، در بخشهای مختلف سپاه مشغول کار و تحقیقات و ساخت و برنامه ریزی هستند. بعضی از بخشهای اداری ما در طول این بیست سال، یک صدم موفقیتهای سپاه در زمینه های سازماندهی و کار علمی و ساخت و پرداخت و تحقیق و امثال اینها را نداشتند.

کار علمی، پیشرفت علمی، بی نیاز کردن کشور از تکیه به منابع خارجیِ سلاح و

تجهیزات، حتی بی نیاز کردن بخشی از دستگاههای دیگر از تجهیزات خارجی - مثل کشاورزی و غیرذلک - با اینکه کار تخصصی سپاه نبوده است، اما سپاه توانسته در این زمینه ها هم کار کند.⁽¹⁾

پیشرفتهای علمی بعد از انقلاب

البته بعد از انقلاب انصافاً حرکت علمی در دانشگاهها شروع شد و با اینکه خیلی از اساتید رفتند یا نبودند و یا خوب کار نکردند، اما بالاخره جوانها و مردان انقلاب به میدان آمدند؛ فضا هم فضای علم و تحقیق بود. کار به جایی رسید که ما از لحاظ پیشرفت علمی - چه در زمینه های پزشکی و چه در زمینه های علوم دیگر - موفقیتهای قابل توجهی پیدا کردیم. الان شما وضع پزشکی کشور را ملاحظه کنید - وضع جراحیهای قلب، کلیه، چشم و بقیه ی چیزها - و آن را با پانزده سال قبل مقایسه کنید؛ ببینید آن وقت کجا بودیم و الان کجا هستیم. شماها که نزدیک هستید، خیلی خوب این وضعیت را میبینید. اگر ما عالم نمیداشتیم، نمیشد. اگر متخصص نمیداشتیم، این کارها صرفاً با تلاش و دلسوزی صورت نمیگرفت.⁽²⁾

اهتمام بیشتر به علم، پس از انقلاب

البته در خلال فرمایشهای آقایان، حرفهایی به گوشم خورد که در قبال آن حرفها میخواهم عرض کنم که امروز در سطح کشور، در جاهای مختلف، آن طور که من میشنوم و میبینم و از آدمهای موثّقی مطّلع میشوم، توجّه به علم و اهتمام به علم، هم کمّاً و هم کیفاً، بیشتر از قبل از انقلاب است. این جزو بخشهای متعددی است که خوشبختانه حرکت انقلاب و برنامه ریزی انقلابی توانسته به نتایجی دست پیدا کند. واقعاً کسانی هستند که دنبال درس خواندن اند؛ هم کمّاً بیشترند، هم کیفاً کار و تلاش میکنند. بعضی افراد را هم ما خودمان میشناسیم که حقیقتاً خوب کار میکنند. هر جایی هم که کارهای دانشگاهی به نیازهای صنعتی پیوند زده شد - که نمونه اش مال همین دانشگاه شماست که مربوط به کارهای دفاعی است که من در جریانش هستم؛ بخشهای مربوط به تسلیحات و این چیزها - ما پیشرفت داشتیم. هم آن بخش دانشگاهی ما پیشرفت کرد، هم بخش به اصطلاح مشتری - یعنی آن سفارش دهنده - حقیقتاً پیشرفت کرد و

بهره های زیادی برد.⁽¹⁾

انقلاب و نجات دانشگاه از دو آفت بزرگ

دانشگاه مجذوب غرب بود و نمیخواست نوآوری کند. نه اینکه استاد و دانشجو میل به این معنا نداشتند؛ فرهنگ غالب بر دانشگاه، این فرهنگ نبود. فرهنگ وابستگی بود که رژیم شاه هم آن را به شدّت ترویج میکرد. کسانی هم که در داخل دانشگاه داعیه ی روشنفکری داشتند، روشنفکران مردمی نبودند؛ روشنفکرهای کافه ای و بریده از مردم بودند! بسیاری از آنها بعد از انقلاب رفتند و امروز در کشورهای اروپایی باز هم کافه ای اند و بیشترین محیطشان، محیط کافه هاست! دانشگاه چنین وضعی داشت.

انقلاب، دانشگاه را از این دو آفت بزرگ نجات داد؛ دانشگاه را خوداندیش، مستقل، دارای اعتماد به نفس، دارای قدرت تولید - تولید فکر و تولید علم - مرتبط با قشرهای مختلف مردم، مرتبط با فرهنگ مردمی و متّصل به دلبستگیها و عشقها و جاذبه های موجود میان مردم قرار داد. این، اهمیت بسیار زیادی دارد.⁽²⁾

فقر علمی دانشگاهها با وجود پیشرفتهای دانشگاهی پس از انقلاب

امروز ما به علم احتیاج داریم. کلید اصلی حرکت این کشور، علم است. دانشگاههای ما دچار فقر علم اند. البته امروز بعد از دوران انقلاب، کارهای زیادی شده است؛ هم کمیّت و هم کیفیّت دانشگاهها با گذشته بسیار تفاوت کرده و خیلی پیش رفته است؛ که نشانه هایش را چه در پیشرفتهای علمی، چه در مسابقات علمی، چه در بُروز استعدادهای درخشان و چه در ساخت و سازهای عجیبی که در زمینه های گوناگون داریم، میبینید. اما اینها در شرایط بسیار سختی است و متناسبِ امروز ما نیست. متناسبِ امروز ما، یک حرکت علمی بسیار عمیق و قوی است که پایه اش در سنین شما، در محیط دانش آموزی و در محیط دبیرستان ریخته میشود. شما باید در آنجا علم را به معنای حقیقی کلمه فرا بگیرید.⁽³⁾

نوآوریهای سپاه، ناشی از روحیات انقلابی

در تولید فکر، در تولید علم، در ابتکار ادبی و هنری، در فعالیتهای سازندگی، در

فعالیتهای اجتماعی و در همه ی این میدانها، سپاه از خود نوآوری و ابتکار نشان داد، که این هم ناشی از همان روحیّات مربوط به انقلاب است و اینها نسل به نسل و دست به دست پیش میرود. اینها را حفظ کنید.⁽¹⁾

انقلاب؛ برهم زننده ی وابستگی و خودباختگی علمی

این کشور بحمدالله از این امکانات برخوردار است. امروز به برکت انقلاب، راه اندیشیدن باز شده است؛ اما یک روز بود که اصلاً چنین اجازه ای داده نمیشد. شما ببینید قبل از انقلاب، در همین محیط دانشگاهی کشور، اصلاً این فکر راه نداشت که یک ایرانی ممکن است بتواند در ساختن علمی کشور خود، با استقلال حرکت کند. بعضی از شما دوستان گفتید و درست هم گفتید که برنامه های علمی و تحصیلی و آموزشی در کشور ما چیزی بود که دیگران برای کشوری که باید همیشه از آن استفاده کنند و آن را استثمار نمایند، طرّاحی کرده بودند و همان عمل میشد. فرهنگی هم در کنارش وجود داشت؛ فرهنگ وابستگی علمی و عملی به غرب و بزرگ انگاشتن غرب؛ به طوری که اصلاً نمیشود به سایه ی او رسید؛ چه برسد که به خود او رسید و اصلاً او را عقب گذاشت. انقلاب آمد اینها را به هم زد.⁽²⁾

پیشرفت علمی در گرو خودباوری

همین روحیه ی اتّکا به نفس است که میتواند ما را در همه ی میدانها - در میدان علم و در میدان سازندگی - پیش ببرد. اگر ما این روحیه ی اتّکا به نفس را نداشتیم، در میدان علم هم نمیتوانستیم پیش برویم. البته دشمنان این را انکار میکنند، امّا واقعیّتی است.⁽³⁾

اعتماد به نفس؛ ثمره ی انقلاب برای پیشرفت علمی

تولید فناوری هسته ای بر اثر اعتماد به نفسی است که نظام اسلامی و انقلاب اسلامی به ملت ایران داد. ما در گذشته چنین فناوری یی را نه تجربه کرده بودیم و نه میدانستیم. در گذشته - یعنی در دوران طاغوت - برای رسیدن به صنایع و فناوریهای بسیار بسیار کوچک تر از این، دست ایران به سمت دیگران دراز بود. شهید «ستّاری»، این شهیدِ عزیزِ

شما که به کمک دیگر دستیارانش - شهید «اردستانی»، شهید «بابایی» - شهدای عزیزی که چند نفرشان مربوط به شما هستند و همه از فرزندان این مرز و بوم و این آب و خاکند و در نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، کارهای سازنده و خلاّقانه ای کردند، به من گفت: در دوران طاغوت برای تعمیر قطعه ای از هواپیمایی «اف - پنج»، آن را با هواپیما به امریکا میبردیم و برمیگرداندیم! امروز همین هواپیما را جوانان ایرانی، خودشان میسازند؛ بدون اینکه کمترین اعتنایی به کمک دیگران داشته باشند. آن روز به ملت ایران اجازه داده نمیشد که روی این مسایل فکر کند و این آرزوها را در دل بپروراند. آنها از پیشرفت و خودکفایی جوانان ایرانی عصبانی اند.⁽¹⁾

فناناپذیری فناوری بومی

صنایع هسته ای و پیشرفتهای آن - که این روزها بحثش در دنیا خیلی هست - واقعاً از افتخارات ماست. وقتی بازرسان آژانس بین المللی به ایران آمدند و فعّالیتهای ما را در نطنز دیدند، حقیقتاً به بیش از آنچه که تصوّرش را میکردند، رسیدند. علّت هم این نبود که ما توانسته ایم یک مجموعه را راه بیندازیم، بلکه تعجّبشان به علّت این بود که دیدند همه ی اجزای این مجموعه، ساختِ داخل کشور است. حالا به فرض نطنز را بمباران کنند و از بین ببرند؛ قضیه تمام نمیشود، چون دانش فنی اش اینجا وجود دارد و ایرانیها توانسته اند از درون خود بجوشانند و این دانش را به وجود آورند. اصرار و تأکید من به مسؤولان این است که روی این نکته تکیه کنند.⁽²⁾

بروز استعدادهای جوان در جنگ تحمیلی

شما جوانان عزیز، دوران جنگ تحمیلی را یادتان نیست؛ جوانان مسن تر از شما که در این جلسه هستند، یادشان هست. در جنگ تحمیلی، نمونه های همین نبوغها و استعدادها دیده شد. جوان هفده هجده ساله، اوّلِ جنگ به عنوان یک فرد عادّی و بسیجیِ ساده وارد میدان دفاع مقدّس شد؛ اما به فاصله ی سه چهار سال، آنچنان استعداد او بروز کرد که فرمانده یک لشکر شد؛ فرمانده یک تیپ، اداره کننده ی چند هزار آدم و پیش برنده ی تاکتیکهای جنگی و ضربه زننده به دشمن. اینها بروز استعداد در زمینه های گوناگون است. همینها وقتی بعد از جنگ وارد دانشگاهها شدند، توانستند رتبه های عالیِ علمی را هم کسب کنند. امروز بحمدالله ما در بین جوانانی با آن سوابق درخشان، کسانی

را داریم که از لحاظ علمی هم برجسته اند. این بروزِ استعدادهاست.⁽¹⁾

پیشرفتهای علمی و صنعتی پس از انقلاب

انقلاب و نظام اسلامی، کشوری را که حدود هفتاد و چند درصد بی سواد داشته، تحویل گرفته؛ اما امروز ما به کشوری با درصد بسیار بالای سواد تبدیل شده ایم، که من درصد آن را تعیین نمیکنم، چون نمیخواهم یکی دو درصد بالا و پایین گفته شود؛ اما درصدش مشخّص است. در توسعه ی دانشگاه و دانشجو، کشور ما یک کار معجزه آسا انجام داده است. بیش از ده برابرِ هنگامی که نظام اسلامی تشکیل شد، ما امروز دانشجو داریم. ما در همه ی اقطار کشور دانشگاه داریم. کدام شهر کوچک و بزرگ در اطراف این کشور هست که یکی دو تا یا بیشتر دانشگاه در آن نباشد؟

در عرصه ی فناوری - پتروشیمی، نفت، فولاد، تولیدات و صنایع دفاعی - پیشرفتها حیرت آور است. سامانه های دفاعی یی که امروز در کشور تولید میشود، یک روز به رؤیا و خواب هم نمی آمد که کشور ما بتواند حتّی محصولاتش را داشته باشد؛ اما امروز اینها را تولید میکنند. در فناوری برتر که در دنیا با افتخار از آن یاد میشود، مجبور شدند علی رغم همه ی دشمنیها بگویند ایران جزو ده کشوری است که توانسته چرخه ی سوخت هسته ای تولید کند. این چیزِ کمی نیست. البته وقتی چنین موفّقیتی پیش می آید، این جنجال را هم دنبالش راه می اندازند که بله، اینها میخواهند چنین کنند، چنان کنند؛ بمب بسازند. این پیشرفتهای مهم به برکت نظام اسلامی به وجود آمده است.

هر کدام از دانشگاههای مهم و بزرگ که بنده گاهی از آنها بازدید داشته ام - از دور هم اطّلاع داشتم، از نزدیک هم که میروم، میبینم - کارهای تحقیقاتی شان تحسین برانگیز است. این در حالی است که گرفتاریهای دولت در طول سالهای گذشته کمتر اجازه داده سهم بودجه ی تحقیقات، آنچنان که باید و شاید، باشد. در زمینه های پزشکی و همچنین توجّه به زیر ساختهای کشور - احداث سد، راه، پایانه های دریایی برای نفت - و دیگر چیزها پیشرفتهای چشمگیری داشته ایم. اینها واقعاً به فضل پروردگار و در عین استقلال و استغنا به وجود آمده است.⁽²⁾

شکوفایی بومی؛ نتیجه ی تحریمهای جهانی

گاهی اوقات از اینکه درهای دنیا به روی ما بسته باشد، خیلی ناراحت میشویم؛ اما

همین موجب میشود که ما به خودمان بپردازیم و از استعداد خودمان استفاده کنیم و این رشدها و شکوفاییها به وجود آید. کارشناسان، داخلی؛ کنندگان اصلی، داخلی. البته از دانش جهانی تا آنجایی که توانسته ایم، استفاده کرده ایم؛ چون دانش جهانی متعلّق به همه ی انسانهاست؛ دانش ما هم متعلّق به همه ی انسانهاست. یک روز دنیای اسلام به همه ی دنیا خدمت کرد؛ امروز هم ما از دانش جهانی استفاده میکنیم.⁽¹⁾

سرعت پیشرفتهای علمی در کشور

آنچه در زمینه های علمی و فناوری در کشور ما به وجود آمده، از آنچه ما و شما اطّلاع داریم - بر اساس اظهارنظر خبرگان در این زمینه ها - نسبت به همه ی کشورهای مشابه خودمان، سرعت ما در این خصوص و دستیابی مان به موفقیتها و کامرانیهای علمی و فناوری بیشتر بوده است، که یک نمونه اش همین مسأله ی هسته ای است که در دنیا جنجال به پا کرده است. بد نیست به پژوهشکده ها و مراکز تحقیقات علمی سری بزنید و ببینید جوانان مؤمن ما چه کرده اند. این را هم به شما عرض کنم: در همه ی این بخشها، مهم ترین عناصر، عناصر مؤمن و انقلابی و معتقد به مبانی اسلام و انقلاب هستند که جلواند.⁽²⁾

دانش بومی هسته ای؛ دستاورد فناناپذیر

بعضیها میخواهند ایران اساساً فناوری چرخه ی سوخت هسته ای نداشته باشد. این، فناوری بالایی است؛ این را هم جوانان و دانشمندان و عناصر فعّال علمی ما با تلاش و زحمت شبانه روزی به دست آورده اند؛ این یک دستاورد ملی است؛ یک فناوری وارداتی نیست؛ توانسته اند این را بومی کنند. امروز این طور نیست که اگر فلان نیروگاه یا فلان مرکز هسته ای ما مورد تهاجم نظامی قرار گیرد، دشمن توانسته باشد کار خودش را انجام دهد؛ نه. این فناوری بومی شده است و در کشور ما وجود دارد.⁽³⁾

سلولهای بنیادی؛ موفقیت عظیم جوانان مؤمن

چند روز قبل گزارشی راجع به تولید و تکثیر و انجماد سلّولهای بنیادی به من دادند. این یک کارِ بسیار عظیم و پیچیده ی علمی است، که در معدودی از کشورهای دنیا انجام گرفته است. در کشور ما این کار بی سروصدا اتّفاق افتاده و هنوز اعلان هم نشده است.

به نظر من اهمیت این کار کمتر از کار هسته ای که ما کردیم، نخواهد بود. این کار در آینده ی پزشکی دنیا ارزش زیادی دارد و دنیا از آن به عنوان یک انقلاب پزشکی نام میبرد. یک گروه جوان مؤمنِ انقلابی و واقعاً جهادی که از همین بچه های جهاد دانشگاهی هستند، راجع به این مسأله چند سال کار کرده اند و به نتایج خوبی رسیده اند - البته باید کار ادامه پیدا کند تا به آن نتایج نهایی اش برسد - که ان شاءالله خودشان اعلان خواهند کرد. بنابراین، ما چنین زمینه های رشد علمی و فکری در کشور داریم که از ارزش بالایی برخوردار است.⁽¹⁾

پیشرفتهای علمی بعد از انقلاب با اتکا به استعدادهای جوان

ما به برکت قرآن توانستیم زنجیرهای اطاعت و تسلیم در مقابل قدرتهای شیطانی را از گردن و دست و پای خودمان باز کنیم. ما به برکت قرآن توانستیم جوانان خودمان را در راه پیشرفت و ترقّی به راه بیندازیم. امروز پایه ی علم و پیشرفت در کشور ما با قبل از پیروزی انقلاب قابل مقایسه نیست. امروز میلیونها جوان ایرانی با احساس استقلال انسانی خودشان و با احترامی که به ارزش استعدادهای آنها میشود، حرکت میکنند.⁽²⁾

تأثیر انقلاب در رشد علمی کشور

انقلاب توانسته است به این کشور رشد علمی بدهد. رشد علمی ما در این دوره ی بسیار دشوار، نسبت به رشد علمی کشورمان در طول پنجاه، شصت سالی که دنیا توانست بیشترین رشد علمی و حرکت علمی را بکند، به مراتب بیشتر است. جریان تندِ آب در دنیا حرکت میکرد و ما مثل خلیجِ کنار افتاده ای راکد مانده بودیم. یک وقت لازم بود چیزی تزریق کنند، تزریق میکردند؛ اما اگر لازم بود موجی به وجود آید، جلوی آن را میگرفتند. کشور ما این گونه بود.⁽³⁾

دستاوردهای دانشگاهی پس از انقلاب

عزیزان من! ما در اوایل پیروزی انقلاب، استاد، پزشک، دانشمند و محقق کم داشتیم. اوّلاً، خودِ کشور کم داشت؛ ثانیاً، بعضی کسان هم به ملت خود پشت کردند و دست یاری به ملت و انقلاب ندادند؛ اما نظام بنا را بر مقاومت گذاشت. این مقاومت، امروز

نتیجه اش این است که در همین استان شما نسبت دانشجو به قبل از انقلاب - طبق گزارشی که رییس دانشگاه داد و بنده هم اطّلاع داشتم - دویست و پنجاه برابر شده است! همین مرکز تحصیلات تکمیلی که در اینجا تشکیل شده و همین محقق جوانی که آمدند و صحبت کردند و مجموعه ای از نخبگان که دور هم گرد آمده اند، دستاوردهایی است که نمیشود برای آن قیمت گذاشت. اینها همه به برکت انقلاب انجام شده است.⁽¹⁾

پیشرفتهای علمیِ امروز؛ مدیون ایثارگرانِ دیروز

امروز ملت ما در میدان علم و تحقیق و سیاست و سازندگی کشور پیشرفت کرده است. ملتی که برای یک کار عمرانیِ کوچک مجبور بود متخصصان بیگانه را بیاورد، امروز کشور را با نیروی خود، به دست جوانان خود و در بخشهای مختلف میسازد و بنا میکند. برای یک ملت، پیشرفت اینهاست. ملت ما در میدانهای علمی دنیا رتبه می آورد و با کشورهایی که سالهای متمادی از لحاظ پیشرفت علمی جلوتر از ملت ما بودند و زمامداران نالایق طاغوتی نگذاشته بودند این ملت استعداد خود را نشان دهد و عقب مانده بود، در میدان آزمایش علمی مسابقه میگذارد و بر آنها پیروز میشود. اینها واقعیّاتی است که در جامعه ی ما وجود دارد. اینها به برکت ایثار جوانان شما، شهیدان شما، سلامت شما جانبازان و به قیمت رنجهایی که شما ایثارگران تحمّل کردید، به دست آمده است.⁽²⁾

چشم انداز پیشرفت علمی کشور در 50 سال آینده

البته من در اظهارات خود یک چشم اندازِ بلندمدّت را در نظر میگیرم و از نظر من قطعی است. روندی که ما از اوّلِ انقلاب تا امروز مشاهده میکنیم و روزبه روز هم به صورت تصاعدی اضافه میشود - یعنی وجود علم و عالم زمینه ایجاد میکند و آن زمینه باز علم و عالم را به وجود می آورد و به صورت تصاعدی پیش میرود - حاکی از آن است که به فضل پروردگار، کشور ما تا چهل، پنجاه سال دیگر جزو کشورهای پیشرفته ی ممتاز از لحاظ علم و فناوری خواهد بود؛ این برای من روشن است و در آن هیچ تردیدی نیست.⁽³⁾

نگاه خوش بینانه به مسایل آموزش عالی

باید نگاه ما به مسایل آموزش عالی و تحقیقات کشور در همه ی رشته ها، نگاه خوش بینانه باشد، نه نگاه بدبینانه و همراه با تأسّف و تأثّر. البته نه به خاطر اینکه ما نباید آرزوی پیشرفت و سرعت عمل در این زمینه داشته باشیم - بدیهی است که ما هر مقدار که در زمینه ی آموزش عالی و تحقیق و گرم کردن فضای علم و پژوهش در کشور پیش برویم، کم است و هنوز راه طولانی یی در پیش داریم - بلکه به خاطر اینکه ما باید به آنچه که در طول سالهای بعد از انقلاب و به خصوص آنچه که در سالهای اخیر پیش آمده، نگاه کنیم و بدانیم که شتاب خوبی پیدا کرده ایم و دانشگاههایمان در این زمینه پیشرفت خوبی کرده اند.

آن طور که بنده استفسار کردم و مسؤولان مورد وثوق - آقای رییس جمهور و بعضی دیگر از مسؤولان - به من گزارش دادند، بودجه ی تحقیقاتی در همین چند سال اخیر خیلی بالا رفته و آن طور که دانشگاهیان مورد اعتماد از گوشه و کنار دانشگاههای کشور اطّلاع میدهند، بحمدالله عملاً میدان و کار تحقیقاتی و میل به پژوهش در دانشگاهها زیاد شده و جایگاه خوبی پیدا کرده است. این، نشان دهنده ی سیْرِ ماست. شاید اگر در مقام توقّع و انتظار باشد، من انتظارم از شما کمتر نیست؛ من خیلی توقّعم برای پیشرفت این گونه امور زیاد است و اگر این توقّع نباشد، پیش نمیرویم. نمیخواهم نصیحت کنم که بیش از این توقّع و انتظار نداشته باشید - چرا؛ داشته باشید و دنبالش حتماً حرکت کنید - بلکه میخواهم بگویم نگاه نباید نگاهِ بدبینانه و همراه با تأسّف باشد. نگاه باید خوش بینانه باشد و با همین نگاه ما وارد میدان شدیم و به فضل پروردگار جلو هم رفتیم و باز هم جلوتر از این خواهیم رفت و ان شاءالله تحقیقات در زمینه های مختلف، رشد شایسته ی خودش را پیدا خواهد کرد. واقعیت، این را به ما میگوید.⁽¹⁾

برجستگی و اهمیت دانشِ بومی هسته ای

ما به هیچ قیمتی حق نداریم این فناوری [هسته ای] را از دست بدهیم. اینکه بعضی کسان تبلیغ میکنند که چیز زیادی به دست نیامده، این هم درست نیست. این را بدانید که آنچه به دست آمده، بسیار برجسته و زیاد است. اگر زیاد نبود، دشمنان ما را این قدر حسّاس نمیکرد. کارشناسان و انسانهای وارد و مطّلع، داوریِ درستی در این مورد دارند. ما به فناوری یی رسیده ایم که در کشور ما بومی است؛ مهم این است. اگر امروز همه ی

دستگاههایی را که در اختیار جمهوری اسلامی است، دشمنان ما بتوانند - که البته نخواهند توانست - از بین ببرند، این فناوری از بین نمیرود؛ چون آن را از کسی عاریه و وام نگرفته ایم و متخصصان هوشمند خود ما توانسته اند به آن دست پیدا کنند. البته اگر به میل غربیها و مراکز قدرت جهانی بود، تا صد سال دیگر هم نمیگذاشتند که جمهوری اسلامی به چنین فناوری یی دست پیدا کند و این کار، علی رغم میل آنها و تحریم ما انجام گرفته است.

بنابراین، آنچه به دست آمده، ارزشمند است و این دانش ارزشمند را نه دولت، نه مسؤولان، نه سازمان انرژی اتمی و نه هیچ فردی از افراد این کشور حق ندارد که از دست بدهد و روی آن معامله کند؛ قطعاً معامله ای هم صورت نگرفته و نخواهد گرفت. ما این فناوری و آنچه را که بحمدالله در بخشهای مختلف کشور عزیزمان از پیشرفتهای چشمگیر علمی و تحقیقی به دست آورده ایم، باید حفظ کنیم. البته هنوز تا رسیدن به خطوط مقدّم فناوری و علم خیلی فاصله داریم. علّتش این است که از زیر صفر - رنمیشود گفت صفر - شروع کرده ایم. با این کشور کاری کرده بودند که نه فقط دستاورد علمی و فناوری، بلکه حتّی امید آن را هم نداشته باشد. بنابراین، ما از نقطه ی «هیچ» شروع نکردیم، بلکه از «هیچِ همراه با نومیدی» شروع کردیم! انقلاب اسلامی از اینجا وارد میدان شد و بحمدالله امروز پیشرفت کرده است.⁽¹⁾

رشد سطح علمی دانشگاههای بزرگ کشور

الان در بسیاری از دانشگاههای ما، جوانان فعّالند و آن طور که افراد خبره و وارد به من گزارش داده اند، سطح کار علمی و تحقیقی در بیست، سی دانشگاه بزرگ کشور از لحاظ استعداد، کار، کوشش و پیگیریِ استادان و داشتنِ استادهای خوب، برابر با دانشگاههای خوب و پیشرفته ی دنیاست. بحمدالله پیشرفتها خوب است. اینها امکاناتی نیست که کسی برای این کشور به ارمغان آورده باشد؛ متعلّق به این کشور است. منتها مستبدّان داخلی از یک طرف و استثمارگران خارجی از طرف دیگر نمیگذاشتند. حال که بحمدالله کشور هم مستقل است و هم آزاد، این دانشها به تدریج بیشتر بروز خواهد کرد.⁽²⁾

بروز استعدادهای جوانان کشور؛ مهم ترین زیربنای پیشرفت

بحمدالله زیربناهای پیشرفت کشور آماده شده است. منظور از کارهای زیربنایی فقط

چیزهایی نیست که به چشم می آید - مثل سدّ و سیلو و کارخانه و جاده و از این قبیل - بلکه مهم تر از اینها عبارت است از بروز استعدادهای جوانان کشور و رسیدن به این معنا که باید برای علم تلاش کنند؛ و تلاش میکنند و به مناطقی دسترسی پیدا میکنند که مژده بخش است؛ نشان دهنده ی این است که این ملت در راه علم و فناوری حرکت کرده است و پیش میرود. اعتماد به نفسی که امروز در محیط تحقیق و علم در این کشور وجود دارد، بسیار باارزش است. این را نباید به هیچ قیمتی از دست داد و یا دست کم گرفت.⁽¹⁾

بالاترین نرخ رشد علم و تحقیق در ایران

من شنیده ام که در برخی از محافل سیاسیِ حسّاس دنیا گفته شده که ما نخواهیم گذاشت یک ژاپن اسلامی در این منطقه به وجود آید! آن ژاپن اسلامی، شما هستید. این حرف بی خود هم گفته نشده است؛ به خاطر اینکه کشور ما بر حسب آمار از لحاظ - به قول رایجِ معروف - نرخ سرعت رشد علمی و تحقیقی، در بُرهه ای از زمان و در همین چند ساله، بالاترین نرخ رشد را در دنیا داشته است. البته آنچه که در قدر مطلق و موجودی ماست، نشان دهنده ی این است که با پیشرفتهای دنیا هنوز خیلی فاصله داریم؛ اما فاصله بسیار بسیار زیادتر بوده و ما توانسته ایم این فاصله را با سرعت بالا کم کنیم. این موضوع در کشور ما در همین ده، پانزده سالِ اخیر اتّفاق افتاده است. البته امروز قدرمطلقهای ما نسبت به گذشته خیلی تفاوت دارد.⁽²⁾

پیشرفت یعنی تولید علم و به کارگیری آن

بنده از آمار مقاله های علمیِ منتشر شده در مجلّات معتبر دنیا اطّلاع داشتم؛ اما این کار - تولید مقاله و نشر آن در دنیا - کارِ مهم و درجه یک نیست و با انجام آن، همه کار صورت نگرفته، بلکه باید این فکر در اینجا پخته، تولید و اجرایی شود و به مرحله ی عمل درآید، تا بشود گفت پیشرفت حاصل شده است. البته در همین زمینه ها هم خیلی کار در کشور صورت گرفته است و ما حرکت کرده و به راه افتاده ایم.⁽³⁾

خودباوری و پیشرفت علمی؛ از ثمرات انقلاب

این ملت بر اثر انقلاب اسلامی و نظام اسلامی به خودباوری دست یافت؛ یعنی باور

کرد که میتواند. این را امام به ما درس داد و فضای عمومی نظام اسلامی این را برای ما به ارمغان آورد. امروز جوان ما، دانشجوی ما، استاد ما، پژوهشگر ما، صنعتگر و سازنده ی ما باور دارد که میتواند. این خودباوری در علم به ما کمک کرد. ما امروز در میدان علم پیشرفتهای زیادی کرده ایم؛ اما هنوز عقبیم. هیچ کس خیال نکند که چون در میدان علم پیشرفت کرده ایم، به مقصد رسیده ایم و دیگر بس است؛ نه، ما را خیلی عقب نگه داشته اند؛ ولی ما پیشرفت کرده ایم و در این بیست وپنج سال خیلی جلو آمده ایم. طبق آمار، در دوران انقلاب، نسبت پیشرفت علمی ما از همه ی دنیا بالاتر و بیشتر بوده است!⁽¹⁾

پیشرفت علمی، نتیجه ی احیای هویت ملی توسط انقلاب

بعد از پیروزی انقلاب اسلامی - که انقلابی بر اساس یک هدف تعریف شده ی فرهنگی بود - که به مقوله ی فرهنگ اهمیت داده شد و به مقوله ی هویت ملی - که خودِ هویت ملی یک کشور، فرهنگ است و خود این جزو مصادیق و سطور برجسته ی فرهنگ یک ملت است - اهتمام ورزیده شد، برکاتی بر این کار مترتب شد که این برکات به هیچ وجه ممکن نبود در این کشور به وجود بیاید. این نوآوریها، این پیشرفتهای علمی، این جسارتِ وارد شدن در عرصه های نوِ علمی و تحقیقی - که امروز در کشور ما خوشبختانه مشاهده میشود - به خاطر همین اعتماد به نفسی است که از احیای هویت ملی پیدا شده است؛ این را انقلاب به وجود آورد.⁽²⁾

پیشرفت فوق تصوّر علم و فناوری در کشور

ملت ما روزبه روز پیشرفت کرده است. ملت ما در زمینه ی علم، در زمینه ی عمران، در زمینه ی سیاست بین الملل، در زمینه ی ارتقای آگاهیهای گوناگون، در زمینه ی ساخت زیربناهای عظیم کشور، در زمینه ی به دست آوردن قدرت فناوری و احیای استعدادهای مردمی، و در بسیاری از زمینه های دیگر، پیشرفتی داشته است که در گذشته حتّی تصور آن را هم نمیکرده؛ این به برکت اسلام است. [امروز] زیربناهای کشور آماده است و پیشرفت علمی و استخراج استعدادهای جوانان ما محیرالعقول است. ما میتوانیم حرکت خود را شتاب دهیم؛ و این کار را هم ملت ما خواهد کرد و به فضل پروردگار و به حول و قوه ی الهی پیشرفت میکنیم.⁽³⁾

پیشرفتهای ناباورانه ی کشور در علوم و فناوری

چه کسی خیال میکرد نظام جمهوری اسلامی در سال پنجاه ونه که جنگ را بر ما تحمیل کردند و آرپی جی برای زدن نداشت و نمیتوانست تولید کند، امروز در مقوله ی تسلیحات، پیشرفتهایی کرده باشد که برای آنها خیره کننده است؛ در زمینه ی علوم، پیشرفتش آنچنان است که مجموعه ی جوانان دانشمند و نخبه ی این نظام، که متصل و متعلق به این نظامند، در اغلب آزمونهای جهانی سرآمد میشوند. در زمینه ی فناوری به جایی رسیده که برخلاف همه ی اَقران خود، بدون استفاده از کمک و راهنمایی و دستگیری دیگران، میتواند فناوری و غنی سازی هسته ای را خودش تولید کند؛ این پیشرفتها تن قدرتهای متجاوز را میلرزاند.⁽¹⁾

پیشتازی کشور در بخشی از فناوریهای حساس

خوب است شما بدانید که در بعضی از بخشهای بسیار حساس علمیِ کشور ما کارهایی شده که هنوز در دنیا صورت نگرفته است. در فناوری تولید سلولهای بنیادی که بنده چند وقت پیش، از آن یاد کردم، یک مشت جوان مثل شماها که در تهران هستند، فعالیت میکنند. اینها همت کردند و رفتند از دیگران یاد گرفتند؛ خودشان هم فکر کردند، سرمایه گذاریِ فکری کردند و توانستند کلید تولید و انجماد و حفظ و کاشت سلولهای بنیادی را به دست بیاورند. امروز اینها برای اولین بار در ایران سلولهای بنیادیِ انسولین ساز را تولید کرده اند که در دنیا هنوز تولید نشده است.⁽²⁾

اثبات عملی پیشرفت علمی با حفظ دین و اخلاق

حرف نو ما این است که این روش [موجود] غلط است؛ این زندگی در راه کج پیش میرود؛ از خط و صراط مستقیم معنویت زاویه یی درست کرده اند که هر چه این خط امتداد پیدا میکند، این زاویه مرتب بازتر میشود. ما آمدیم عملاً نشان دادیم که میتوان معنویت را حفظ کرد و در ساخت وساز و استخوان بندی اصلی زندگی؛ دین، معنویت و اخلاق را وارد کرد و در عین حال جامعه یی فعال، پُر نشاط، پیشرفته و علمی داشت؛ ما در این راه قدم برداشته ایم و موفقیتهای فراوانی هم داشته ایم. ما نمیگوییم که امروز از لحاظ علمی یا از لحاظ پیشرفت، با دنیایی که دویست سال است دارد در این راه میتازد، میتوانیم برابری کنیم؛ نه، بلکه میگوییم ما خودمان را از آن حفره و دخمه یی که ما را در

آن گذاشته بودند و درش را هم گِل گرفته بودند که نتوانیم بیرون بیاییم، بیرون آمده ایم و مبالغ زیادی از راه را رفته ایم و این را داریم نشان میدهیم و کشورمان را کشور مقتدری کردیم.⁽¹⁾

رویش نسل جوان محقق و پرتلاش در حوزه و دانشگاه

ما از لحاظ علمی و سازندگی پیشرفت کردیم و آنچه در این کشور در بخشهای مختلف انجام شده، حقیقتاً میتواند الگو باشد. کار زیادی در همه ی بخشها در زمینه ی ترویج دین، در زمینه ی رشد، گسترش و ترویج علم، در زمینه ی شکوفایی استعدادها، در زمینه ی زیرساختهای عظیمی که برای اداره ی کشور و برای رفاه عمومی لازم بوده، و در زمینه های گوناگون، انجام شده است. امروز نسل جوان محقق و عالم و فاضل و اهل تلاش علمی که به طور گسترش یافته یی در کشور وجود دارد - هم در دانشگاهها، هم در حوزه ها - به وجود آمده اند؛ اینها حقایق و واقعیات است. این، نشان دهنده ی این است که این موجود، قابل دوام، باثبات، قابل گسترش و قابل ریشه یافتن بود؛ دنیا این را میبیند.⁽²⁾

حرکت علمی پرنشاط بعد از انقلاب

ما در این سالها پیشرفت خوبی داشته ایم. در طول بیست ودو سال، از وقتی که جمهوری اسلامی خودش را یافت و وارد میدانهای گوناگون سازندگی شد - از سالهای دوم، سوم انقلاب تا امروز - پیشرفت ما خوب بوده است. ما همان کشوری هستیم که سیم خاردار را هم باید وارد میکردیم؛ اما الان میتوانیم موشکمان را هم صادر کنیم. آن روز ما در زمینه های گوناگون علمی، همه جا توی کوچه های بن بست بودیم؛ اما امروز در اغلب زمینه های علمی، راه را باز، میدان را وسیع و روندگان را پُرنشاط مشاهده میکنیم. حرکت علمی در کشور راه افتاده است. پیشرفتهای زیادی هم وجود داشته که بعضی را در آمارها امروز آقای رییس جمهور بیان کردند و بسیاری دیگر هم پیشرفتهای نظام اسلامی است.⁽³⁾

پیشرفت کیفی و کمّی دانشگاهها پس از انقلاب

علم باید در کشور ترویج شود. یکی از کارهای مهم انقلاب همین بود؛ علم را در

داخل کشور ترویج کرد. اول انقلاب در برهه ی کوتاهی ما ناگزیر شدیم دانشگاه نداشته باشیم. دانشگاه به مناسبت انقلاب فرهنگی و مسایلی که در دانشگاه بود، تعطیل شد. دانشگاهها به اصرار دانشجوها تعطیل شد. در همین دانشگاه تهران گروهکها اتاق جنگ درست کردند؛ یعنی از دانشگاه به عنوان وسیله یی برای آشوب، فتنه، جنگ با انقلاب، جنگ با نظام و جنگ با اسلام استفاده کردند! دانشگاه در برهه ی کوتاهی تعطیل شد؛ لیکن بعد از این برهه ی کوتاه، فعالیت علمی و دانشگاه و دانشجو به شکل معجزه آسایی پیشرفت کرد. شماها امروز در وسط جریان قرار دارید؛ درست احساس نمیکنید که ما چه وضعی داشتیم و از کجا به کجا رسیدیم.

ما در این کشور سالهای متمادی برای معالجات خودمان به ناچار از پزشک تایلندی و پاکستانی و هندی استفاده میکردیم؛ چون پزشک در این کشور به قدر لازم نبود؛ اما امروز یکی از دغدغه های نظام این شده که این همه پزشک اضافی را چگونه به کار بگمارد. بعضیها برای این قضیه غصه میخورند. به نظر من این کج سلیقگی است؛ غصه نیست.

آن روز برای اداره ی تعداد معدود دانشگاههای کشور، ما استاد نداشتیم. البته اول انقلاب تعدادی استاد از کشور رفتند؛ اما آنهایی که رفتند، آن قدر زیاد نبودند؛ درباره ی شمار آنها مبالغه شد. امروز خوشبختانه ما اساتید فعال و مشغول در این همه دانشگاهی که در کشور به وجود آمده، فراوان داریم. تعداد دانشگاههای امروز نسبت به گذشته قابل مقایسه نیست. ممکن است در سیاست گذاریها و اجرای آن سیاستها اشتباهاتی وجود داشته باشد - از گسترش کمّی به این شکل، من به طور مطلق دفاع نمیکنم - لیکن نکته ی اصلی این است که به علم اهمیت داده شد.⁽¹⁾

پیشتازی ایران در تولید سوخت هسته ای و سلولهای بنیادی

الان دهها کشور از سوخت هسته ای استفاده میکنند؛ اما کشورهایی که سوخت هسته ای را میتوانند تولید بکنند - که امروز در جریان همین مسأله، این جنجال هسته ای ایران را راه انداختند - خیلی معدودند؛ شاید حدود ده کشورند، که یکی از آنها ایران است.

همین مسأله ی سلولهای بنیادی - که من چند بار تا حالا آن را مطرح کرده ام - که جوانهای مؤمن، متعبد و انقلابی ما در آزمایشگاههای خودشان توانسته اند سلولهای بنیادی را تولید، تکثیر و منجمد کنند و به کار ببرند؛ قلب درست کنند، به قلب تزریق

کنند، به مغز استخوان تزریق کنند، جزو کارهای پیچیده و پیشرفته و مهم دنیاست که وقتی در حدود هفت، هشت ماه قبل سمیناری تشکیل شد و دانشمندان جهانی آمدند و از نزدیک این مسایل را دیدند، باورشان نمی آمد؛ حیرت کردند و اعتراف کردند که کار بسیار بزرگی انجام گرفته؛ تلویزیون اعترافهای آنها را پخش کرد. در این کار، ایران جزو ده کشور اول دنیاست؛ ما پیش رفته ایم.⁽¹⁾

اهمیت علمی و فنی سد کارون 3

در زمینه ی دیگر فناوریهای گوناگون هم حرف زیاد است؛ ولی چون فناوری هسته ای سر زبانهاست، ما این مسأله را ذکر کردیم؛ والّا در رشته های دیگر و زمینه های دیگر هم خیلی کارهای علمیِ بزرگ و خوبی شده. در مورد سد کارون 3 که آقای رییس جمهور چند وقت پیش آن را افتتاح کردند، یکی از دوستان ما میگفت اگر کشورهای دیگر بودند، برای سد کارون 3 سرود درست میکردند؛ این قدر مهم است.⁽²⁾

جهشهای علمی و فناوری بعد از انقلاب

البته بعد از پیروزی انقلاب اسلامی حرکت صحیح و جبرانی آغاز شده؛ نشانه اش هم همین پیشرفتهای علمی است که امروز خبر آن را میشنوید؛ همین فناوریهایی است که امروز دارید میبینید. ما کجا و ساخت دستگاههای سانتریفیوژ برای غنی سازی اورانیوم کجا؟! اصلاً ملت و جامعه ی فنی و علمی ایران به خواب شبش هم نمیدید. ما کجا و فناوری بسیار حساس تکثیر سلولهای بنیادی کجا؟! بیایید به رتبه های پایین ترش؛ ما کجا و ساخت هواپیمای نظامی کجا؟! ما کجا و ساخت دستگاههای حساس رایانه یی کجا؟!

در همین نیروی هوایی روزی بوده که همافر و افسر فنی ما قدرت تعمیر هواپیماهای اف - 4 و اف - 5 و اف - 14 را که با پول این ملت، خیلی هم اعیانی خریده بودند، نداشت. این را من بارها گفته ام؛ حالا شما جوانها هم بدانید: مجموعه ی قطعه یی که مثلاً بیست تا، سی تا پیچ و مهره و قطعه ی ریز در آن هست، سربسته داخل هواپیما میگذاشتند و به امریکا میبردند و قطعه ی جدیدی می آوردند! یعنی به افسر فنی ما اجازه داده نمیشد این قطعه را باز کند و ببیند درون آن چیست.

ما از آنجا به اینجا رسیده ایم که امروز این نشاط و امید و توان را در خود میبینیم که فلان موشک حساس را بسازیم؛ فلان موشک حساس را تبدیل کنیم و از فلان هواپیما

استفاده ی بهینه کنیم. از این نمونه کارها که در چند سال اخیر صورت گرفته، فراوان است.⁽¹⁾

روند تصاعدی پیشرفت علم در کشور

شما ببینید از ده سال پیش تا الان، همین وضعیتی که شما در آن هستید، چقدر تفاوت کرده. ده سال پیش ما این پدیده ها را نداشتیم؛ این پیشرفتهای المپیادی را نداشتیم؛ این نوآوریها را در محیطهای دانشگاهی و دانشجویی نداشتیم؛ اما امروز داریم. البته این روند با تصاعد هندسی پیش میرود؛ همین طور خودش را میزاید و تولید میکند. این روند ان شاءالله رو به افزایش خواهد بود و مطمئناً روزی که به امید خدا شما جوانهای امروز مردان میان سالی شدید و سررشته های کار در این کشور دست شماها قرار گرفت، ان شاءالله کار خیلی آسان تر و روان تر خواهد بود. آن روز ماها نیستیم، ولی شماها کمربسته ی یک کار عظیم و بزرگ هستید.

من این مطلب را داخل پرانتز بگویم؛ هفته ی گذشته به یک مشت جوان که اینجا آمده بودند، گفتم آن روزی را باید دنبال کنیم که اگر در دنیا دانشمندی خواست یک نظریه ی علمی را بفهمد، بشناسد، حل کند و با یک اختراع آشنا شود، مجبور شود زبان فارسی را یاد بگیرد.⁽²⁾

بالاترین دلیل بر توان پیشرفتِ علمی ایران

بالاترین دلیل برای اینکه نسل جوان ایرانی میتواند در عرصه ی فناوری و علم، نوآوری کند و مرزهای علم را بشکند و جلو برود - موضوعی که بنده مکرر از چند سال پیش دارم میگویم - این است که دارد اتفاق می افتد. خیلی از سیاستمدارانِ آن روز، عناصر دانشگاهی بودند؛ اسمهایشان هم مشخص است؛ آنها میگفتند ایرانی نمیتواند! نخیر، ایرانی میتواند. ایرانی میتواند مرز دانش را - که امروز خیلی پیش رفته و افق بسیار بلندی است - بشکند و پیش برود و مرز جدیدی درست کند؛ منتها ما توقع نداریم این کار را در طول مثلاً پنج سال و ده سال انجام دهیم.⁽³⁾

صدها و هزارها درصد پیشرفت بعد از انقلاب

انقلاب اسلامی و نظام اسلامی، کشور را از وابستگی نجات داد؛ این قید و بندها را برداشت و راه ملت را باز کرد. امروز کشور در صنعت، در تولید، در فناوری، در علم، در تهیه ی زیرساختهای اساسی برای بنای آینده ی کشور، با قبل از انقلاب قابل مقایسه نیست. وقتی آمارها و شاخصها را نگاه میکنیم، بعضی از موارد صدها درصد، بعضی از موارد هزار درصد، و بعضی از موارد هزارها درصد در شاخصهای اساسی پیشرفت پیدا شده است.⁽¹⁾

درخشش استعدادهای علمی بعد از انقلاب

انقلاب اسلامی و نظام اسلامی، مردم را بیدار کرده؛ به حقوق خودشان آشنا کرده؛ استعدادها را آزاد کرده و میتوانند به رتبه های بالایی برسند. در محیط خفقان نظام طاغوتی، چه کسی تصور میکرد که جوانها و بچه های شهرهای دورافتاده بتوانند این طور در میدانهای علم بدرخشند و این گونه پیشرفت کنند؟ امروز این اتفاق افتاده است؛ بعد از این هم به فضل پروردگار روزبه روز بیشتر خواهد شد.⁽²⁾

استفاده از تحریمهای دوران جنگ برای پیشرفت علمی

همه ی مصائب دنیا میتواند نردبانی باشد برای پیشرفت یک انسان و یک ملت. در دوران جنگ و دفاع مقدس، اطراف این کشور را بستند؛ راههای علم و معرفت و فناوری و محصولات مورد نیاز را بر روی ما بستند؛ گلوله ی معمولی و سلاح معمولی به ما ندادند؛ اما ملت ما از این تنگنا و سختیِ بزرگ برای پیشبرد خود استفاده کرد. امروز دنیا در واهمه ی سلاح اتمی ملت ایران است. ما دنبال سلاح اتمی نیستیم؛ اما ظرفیت و قابلیت ملت ایران به آنجا رسیده است که دنیای مدرن و دنیای دارنده ی سلاحهای مخرب و وحشتناک و دارنده ی سلاح اتمی، از ملت ایران، از جوانان ایران و از دانشمندان ایران در واهمه است؛ این خیلی پیشرفت است؛ این پیشرفت را چگونه و از کجا به دست آوردیم؟ ملت ایران توانست از آن تنگناها و سختیها و مصیبتها به عنوان نردبانی استفاده کند و خودش را بالا بکشد، و کشاند.⁽³⁾

خلاقیت علمی؛ محصول نگاه نو انقلاب

نگاه به مقوله ی علم و تحقیق و معنویت و پیشرفت در خلاقیت فکری و ذهنی و علمی، از مقولاتی است که در کشور ما - لااقل در این دهه های اخیر - سابقه ی زیادی ندارد. اینها محصول نگاه نویی است که انقلاب به ما داد. ما امروز به خودمان میبالیم و احساس میکنیم که میتوانیم در میدان دانش و معرفت و فناوری و انواع معارف بشری حرکت کنیم و نوآوری کنیم. دیروز این باور در کشور ما وجود نداشت، کما اینکه امروز هم برای بعضیها هنوز وجود ندارد.⁽¹⁾

پیشرفت علمی، نتیجه ی اعتماد به نفس ملی

ما کسانی بودیم که در اول انقلاب در بسیاری از نیازمندیهای خودمان محتاج بودیم که از فراورده ی فکر و سرانگشت دیگران استفاده کنیم؛ اما امروز دیگرانِ زیادی در دنیا هستند که از فراورده ی فکر و سرانگشت ایرانی دارند استفاده میکنند؛ این واقعیت است؛ ما پیشرفته ایم. این، به خاطر اعتماد به نفس است؛ باید این اعتماد به نفس ملی را در زمینه ی علم تقویت کرد و اسلام این را به ما می آموزد؛ و ما ان شاءالله پیش میرویم.⁽²⁾

افزایش چشمگیر دانشجو بعد از انقلاب

یک روز در این استان کمتر از سه هزار دانشجو تحصیل میکردند؛ اما امروز کرمان نزدیک به هفتادهزار نفر دانشجو دارد. جمعیت کشور دو برابر شده؛ خیلی خوب، سه هزار نفر یا شش هزار نفر دانشجو باید داشته باشد؛ اما امروز ما در این استان هفتادهزار نفر دانشجو داریم. این، توسعه و پیشرفت است.⁽³⁾

پیشرفتهای علمی کشور و ثمرات آن

البته ما وارد این راه شدیم و قدری هم پیش رفتیم و نتایج آن مقدار پیشرفت را هم داریم مشاهده میکنیم. چقدر در این مملکت کار شده است؛ چقدر از لحاظ علمی و فناوری این کشور پیشرفت کرده است؛ چقدر اعتماد به نفس جوانان در میدانهای مختلف علمی، فناوری و فعالیتهای گوناگون بالا رفته است. ملتی که به او تفهیم کرده بودند هیچ کاری نمیتواند بکند و همه چیز را باید دیگران بکنند و او باید بنشیند و تماشا

کند و از آنها گدایی کند، در حال حاضر به احساس استغنا و توانایی رسیده و افقهای جدیدی را در مقابل خود ترسیم کرده است. ما خیلی پیشرفت کرده ایم؛ اما هنوز در اوایل راه قرار داریم و خیلی بیش از این باید پیشرفت کنیم.⁽¹⁾

ارزش علمی و اقتصادی مسأله ی هسته ای

برای ما مسأله ی هسته ای، مسأله ی علمی و اقتصادی است. در مسأله ی هسته ای، راهی را که تا الان آمده ایم و بحمدالله به طور کامل هم موفق بوده ایم، اگر بتوانیم در آن پیش برویم و به آخر برسانیم، این یک پیشرفت علمی برای کشور است. جوانان ایرانی در این میدان، مهارت و استعداد و توانایی علمیِ خودشان را ثابت کرده اند؛ این از لحاظ علمی خیلی برای ما باارزش است.⁽²⁾

مطالبه ی اهمیت دادن به تحقیقات و نخبگان؛ نشانه ی پیشرفت

ما دنبال کاریم. حرفهایی که شما امروز بر زبان آوردید - مسأله ی اهمیت دادن به علم، اهمیت دادن به تحقیق، اهمیت دادن به فناوری، پرداختن به نخبگان؛ اینکه ما وقتی یک نخبه را دلگرم کردیم، هر جای دنیا هم برود، متعلق به کشور خواهد بود، و مطالب فراوانی که شما گفتید و من خلاصه یی از آن را یادداشت کردم - حرفهای من است؛ اینها حرفهایی است که از ده سال پیش، دوازده سال پیش من دارم میگویم. من امروز نگاه میکنم، میبینم شما بدون اینکه بدانید یا یادتان باشد که این حرفها یک روز از سوی مسؤولان نظام گفته شده، خودتان دارید این حرفها را میزنید و حرف دل شماست؛ این پیشرفت است؛ این همان چیزی است که ما میخواستیم و به کوری چشم دشمنانی که نمیخواستند، شده است.

امروز جوانهای ما میل به تحقیق دارند. گله ی شما به عنوان یک جوان این است که اینجا می آیید و میگویید بودجه ی تحقیقاتی ما 0/7 درصد است - که البته ظاهراً بیشتر است؛ آماری که برادرمان گفتند، این قدر نیست؛ حدود همان 1/5 درصدی است که گفتند؛ البته الان دقیق یادم نیست، اما از آن مقداری که گفته شده، بیشتر است؛ هرچند اینها باید عملیاتی و داده شود - یا شما بیایید پیش من شکوه کنید از اینکه بودجه ی تحقیقات نمیدهند یا پای صبر تحقیقات نمینشینند. نهایت آرزوی ما این بوده که این

احساس در شما به وجود بیاید و شما دنبالش باشید.⁽¹⁾

پیشرفتهای علمی مشهود در کشور و ظرفیتها

آن وقت مشکل ما مشکلی بود که امروز در کشور وجود ندارد. آن سالها ما پزشک به قدر لازم نداشتیم؛ استاد دانشگاه به قدر لازم نداشتیم؛ بارهای سنگینِ کاری زمین مانده بود. مراد از جذب نخبگان، آن بود. در همه ی بخشهای مختلف، ما مشکل داشتیم؛ مشکل تحصیلکرده و دانشمند و عالم و استاد داشتیم. امروز خوشبختانه همان تلاشها به نتیجه رسیده و نتیجه اش چیزی است که شماها دارید بیان میکنید. کشور بحمدالله بخشهای علمیِ محض، بخشهای تجربی، بخشهای علوم مختلف و پیشرفتهای گوناگون را شاهد است. البته همان طور که شماها مکرر گفتید، بنده هم عقیده ام این است که ظرفیت، خیلی بیش از اینهاست. من این نکته را روی شواهد علمی و قطعی عرض میکنم، نه روی خطابیات.⁽²⁾

پیشرفت علمی کشور بر خلاف تصور استکبار

نظام جمهوری اسلامی همان نظامی است که روز اوّلی که به وجود آمد، مستکبران عالم نه تصور میکردند و نه اگر تصور میکردند، یک موی تنشان راضی بود که این کشور بتواند در زمینه های علمی پیشرفت کند. یکی از شما جوانها الان بیان کردند که در اوایل انقلاب ما در دانشگاهها مشکل استاد داشتیم، مشکل پزشک داشتیم، مشکل متخصص داشتیم؛ اما امروز کشور از لحاظ علمی پیشرفته است. البته ما نباید همت خود را کم کنیم. مقداری که پیش آمده، نسبت به آنچه باید پیش می آمد، و نسبت به توانایی ما خیلی کم است. همیشه اعتقاد راسخ قلبی من بوده که استعداد و ظرفیت و توانایی نظام جمهوری اسلامی بیش از اینهاست. ما میتوانیم؛ جایگاه ما این است. امروز اگر میبینید علیه ما تلاش میکنند، کار میکنند، توطئه میکنند و حمله میکنند، به خاطر این جایگاه است.⁽³⁾

پیشرفتهای بزرگ علمی علیرغم تحقیرهای تاریخی

همه ی ابزارهای فرهنگی و تبلیغی در طول صد سال یا بیشتر به کار گرفته شد، تا این

ملت را به خودشان بدبین کنند. یکی از شخصیتهای سرشناس معروف میگفت: ایرانی، یک لولهنگ نمیتواند بسازد! لولهنگ یعنی آفتابه گِلی؛ آن زمانها از گل، آفتابه درست میکردند. این جور این ملت را تحقیر میکردند. این ملت حالا در زمینه های زیستی، در زمینه ی فعالیتهای گوناگون علمی - تحقیقی کارهایی میکند که خودش را جزو ده کشور اول جهان قرار میدهد؛ این، شوخی نیست. این مسأله به ملت ما، به شما جوانها، در هرجا که هستید و در هر قسمتی که کار میکنید، هشدار میدهد که قدر خودتان را بدانید، حرکت کنید، ناامید نشوید؛ شماها میتوانید.⁽¹⁾

تحریمها؛ عامل پیشرفتهای علمی و صنعتی کشور

تهدید میکنند که ما ملت ایران را تحریم خواهیم کرد؛ مگر تا حالا تحریم نکردید؟! مگر تا حالا ملت ایران دچار تحریم شما قدرتهای زورگو نبوده است؟! اگر ما امروز پیشرفتی پیدا کرده ایم و در علم، صنعت و برخی از صنایع، در منطقه حرف اول را میزنیم، اینها در همین شرایط تحریم برای ما پیش آمده است. ما پیشرفت نظامی پیدا کرده ایم؛ پیشرفت علمی پیدا کرده ایم؛ در زمینه های پزشکی پیشرفتهای شگفت آور پیدا کرده ایم؛ در زمینه ی صنعت، در برخی از صنایع بسیار پیچیده که دنیا تصور نمیکرد، ما پیشرفت پیدا کرده ایم. ما در زمینه ی علوم زیستی پیشرفت پیدا کرده ایم؛ علوم و دانشهایی را که دارندگان آنها، هرگز اجازه نمیدهند غیر از یک مجموعه ی کوچک خودشان، کسی به آنها دست پیدا کند؛ ما به این دانشها دست پیدا کرده ایم.

همه ی اینها در شرایط تحریم به وجود آمده است. اگر تحریم نمیکردند، شاید به اینجا نمیرسیدیم؛ اگر پول ما را میگرفتند، سلاحهای دسته چندم خودشان را به ما میدادند، ما به فکر نمی افتادیم که از ابتکار و استعداد جوانانمان استفاده کنیم؛ امروز هواپیما هم تولید کنیم، تانک هم تولید کنیم، موشک هم تولید کنیم و از بسیاری از کشورهای منطقه در این تولیدات جلوتر باشیم. اگر بازارها را باز میکردند، هرچه میخواستیم به ما میدادند، پول ما را میگرفتند، توی جیبشان میریختند؛ امروز هم ما به این پیشرفتها نرسیده بودیم. ما را از تحریم میترسانید؟!⁽²⁾

ایجاد گفتمان

«

ما میتوانیم»

توسط انقلاب

جامعه ی ایرانی توقف نکرده است. انقلاب آمد، راه را باز کرد و به این قدرت اعتماد

به نفس افزود. در قبل از پیروزی انقلاب، هم راهها را میبستند و هم انگیزه ها را سست میکردند و میگفتند آقا! ایرانی که نمیتواند، ایرانی که عرضه ندارد؛ این را بزرگانشان میگفتند و صریحاً هم میگفتند. میزدند توی سر این نسل بارآور و این استعداد جوشان؛ که یکی از بزرگ ترین خیانتهای آنها این است. انقلاب آمد، هم راه را باز کرد و هم گفت آقا! شما میتوانید. رفتیم دیدیم راست میگویند؛ «توانستیم».

این کشوری که در طول سالهای متمادی، فقط چند سد در این کشور ساخته شده بود، آن هم همه اش به دست بیگانه ها؛ چه کسی باور میکرد که این کشور در سدسازی در کل منطقه، از لحاظ فناوری و توانایی و قدرت علمی و قدرت محاسبه و امثال اینها اول بشود! این کشوری که اکثر مناطقش از نیروی برق معمولی محروم بودند، چه کسی باور میکرد حالا در یک راهی بیفتد که انرژی و فناوری هسته ای را - آن هم خودش، نه از دیگران وام بگیرد - فراهم کند، برای اینکه بتواند انرژی خودش را از این شیوه ی پیشرفته ی دنیا تهیه کند! چه کسی فکر میکرد؟! رفتیم، دیدیم میشود رفت؛ اقدام کردیم، دیدیم میتوانیم. این ملت این تجربه را دارد. بعد از این هم همین طور است.⁽¹⁾

ثمرات شیرین شجره ی طیبه ی جمهوری اسلامی

ما ملتی بودیم خودباخته و به نیروهای درونی خودمان ناآشنا و بی اعتقاد، و به زرق و برق بیگانگان چشم دوخته و فریفته؛ ولی این شجره ی طیبه [ی جمهوری اسلامی]، ما را به ملتی با ابتکار، با اعتماد به نفس، با حرفهای نو و تازه در زمینه های گوناگون تبدیل کرد. ثمرات شیرین این شجره ی طیبه، امروز هزاران محقق و پژوهشگر، هزاران عالم و دانشمند، هزاران مغز متفکر و سرانگشت کارآمد در انواع و اقسام عرصه ها و صحنه هاست؛ چه در علوم انسانی، چه در علوم تجربی، چه در مسایل اجتماعی، چه در سیاست و چه در دین. امروز ما کشوری هستیم با جمعیت غالباً جوان، پُرانگیزه، باایمان و دارای همه ی شرایط پیشرفت.

عزیزان من! کشور ما در مسیر رشد و پیشرفت افتاده است و از آن حالت خواب آلودگی و رخوتی که در طول دهها سال بر او تحمیل شده بود، با انقلاب عظیم ما و نظام جمهوری اسلامی ما، بیرون آمده است.

امروز هر حرکت علمی و تحقیقی که بخواهد در علوم مختلف در این کشور انجام بگیرد، استادان کار و محققان میتوانند دهها، صدها، هزارها ذهن آماده را برای افتادن در

این کار پیدا کنند. ما امروز در همین مسأله ی فناوری هسته ای - که مسأله ی روز ملت ما و مسأله ی روز دنیاست - با اینکه سابقه ای هم نداشتیم و از دیگران هم چیزی به وام نگرفتیم، توانسته ایم صدها جوان مؤمن و اندیشمند و کارآمد، با مغزهای فعال و با سرپنجه های هنرمند و قدرتمند، گرد بیاوریم، تا بتوانند این بار سنگین را برای ملت ما بر دوش بگیرند و به پیش ببرند. و در همه ی بخشها همین طور است.⁽¹⁾

مشوق مسؤولان برای پیشبرد علمی کشور

تجربه ی موفق انقلاب هم نشان داده است که اگر ما به عنوان مسؤولان نظام و کشور در این میدان وارد بشویم، حرکت، حرکتِ خرسندکننده و تشویق آمیزی خواهد بود. ما از لحاظ کمیت دانشجویی، امروز تقریباً پانزده برابر قبل از انقلاب دانشجو داریم. در حالی که جمعیت کشور تقریباً دو برابر شده است، جمعیت دانشجویی ما تقریباً پانزده برابر شده است. تعداد دانشگاهها، اساتید، رشته ها و کارهای نوِ علمی و فناوری و تجربی، تشویق کننده ی مسؤولان است که در این زمینه پیش بروند.⁽²⁾

روند شتابان رشد علم و فناوری در کشور

یک نکته ی دیگر مربوط به روند رشد علمی کشور است؛ که بعضی از دوستان گفتند این روند کُند است. من میخواهم بگویم نه، اتفاقاً روند رشد از جهت شتابان بودن، جزوِ شتابنده ترین روندهای رشد علمی در دنیاست. این با محاسبه ی علمی معلوم شده است؛ یعنی ما از لحاظ روند رشد علمی و فناوری در کشور، جزو شتابنده ترینها در سطح دنیا هستیم. منتها چون فاصله خیلی زیاد بوده، این شتاب، الان نتایجش را به روشنی نشان نمیدهد. چنانکه همین شتاب و آهنگ حرکت را بتوانیم به توفیق الهی ده، پانزده سال حفظ کنیم و پیش برویم، آن وقت کاملاً خودش را نشان خواهد داد.

من البته مثالهای زیادی برای این دارم. بعضی از مثالها ممکن است برای شما محسوس نباشد؛ چون آنچه را که ممکن است من به عنوان آمار ذکر کنم، شما از آن اطلاعی ندارید، لذا محسوس نیست. اما حالا همین چیزهایی که محسوس است و مشاهده میشود، مثل همین تحقیقات مربوط به انرژی هسته ای؛ این، به دست آمده از آن نقطه ای است که ما حرکتمان را از آن نقطه شروع کردیم. فاصله اش، یک فاصله ی

دهشت آور است؛ ولی این کار انجام گرفت. در بحث مسایل زیست شناسی، همین مسأله ی سلولهای بنیادی و در بحث تولیدات نظامی، تحقیقات گوناگونی که در این زمینه انجام گرفته، همین مسأله است که عرض کردم. چون شما از آنچه که اتفاق افتاده، اطلاعی ندارید، جزء معلومات عمومی و اطلاعات عمومی نیست، لذا بیان آن برای شما خیلی محسوس نخواهد بود.⁽¹⁾

ورود به میدانهای پیشرفت علمی به برکت انقلاب

در عین حال که سالهای متمادی قدرتهای وابسته، قدرتهای فاسد، قدرتهای بی کفایت و پادشاهان ظالم چنین وضعی را برای ملت ما به وجود آوردند، به مجرد اینکه به وسیله ی انقلاب اسلامی دروازه ی ورود به این جاده برای ملت ما باز شد و ملت ما وارد میدان رقابتهای جهانی و مسابقات جهانی شد، پیشرفتهای بزرگی به دست آورد. ملت ما، هم در زمینه های علمی، هم در زمینه های سیاسی، امروز در جهان یک ملتِ دارای نشان و شناخته شده است؛ یک چهره است در میان ملتها. در زمینه های علمی، ما به نسبت این زمان پیشرفته هستیم.

البته عقب ماندگیهای دویست ساله را در ظرف بیست سال و سی سال نمیشود جبران کرد؛ اما در این بیست و چند سال، ما با سرعت بسیار بیشتری نسبت به همین مدت زمانی جلو رفته ایم. امروز شما نگاه کنید؛ جوانان ما در زمینه ی انرژی هسته ای، در زمینه ی سلولهای بنیادی، در زمینه ی ضایعات نخاعی و در دهها زمینه ی دیگر - که اگر ملت ما از آنها به روشنی آگاه بشوند، شادمان خواهند شد - پیشرفت داشته اند. برجستگان علمی کشور ما امروز توانسته اند در دنیا بدرخشند و تحسین جهانیان را جلب کنند.⁽²⁾

همت و تلاش بیشتر؛ حاصل تحریمها

تحریم نمیتواند به ما ضربه ای بزند. مگر تا حالا تحریم نکرده اند؟ ما در حال تحریم به انرژی هسته ای رسیده ایم؛ ما در حال تحریم به پیشرفتهای علمی رسیده ایم؛ ما در حال تحریم به این سازندگیهای وسیع در کشور رسیده ایم. تحریم در شرایطی حتّی ممکن است به نفع ما تمام شود؛ از این جهت که همت ما را برای تلاش و فعالیت بیشتر کند.⁽³⁾

مقایسه ی صحیح جهت سنجش پیشرفتها

جوان امروز ما، دانشجوی امروز ما که شما هستید، نسخه ی گذشته را جلوی چشم ندارید تا مقایسه کنید که امروز چه هست و آن روز چه بود. شما امروز کشورتان را با یک کشور پیشرفته ای که مثلاً دویست سال سابقه ی تحرک علمی و پیشرفت علمی و تحقیق دارد نگاه میکنید، میبینید کمبود دارد، میگویید کمبود است. درست هم هست، بله؛ اما این مقایسه، مقایسه ی علمی یی نیست. کشور را باید با آنچه که بود، مقایسه کرد؛ کشور را باید با کشورهای مشابه و همجوار مقایسه کرد.⁽¹⁾

سرعت بالای پیشرفتهای علم و فناوری در کشور

امروز در آمارهای جهانی، رشد علمی ایران در درجه ی اول یا در درجات اول در همه ی دنیاست. البته با همین سرعت، هنوز خیلی عقبیم؛ اما کارهایی که شده، در همه ی زمینه ها پیشرفت بوده است. حالا نمونه هایش را شما در محیط دانشجویی خودتان نگاه کنید. جمعیت کشور ایران از بعد از انقلاب دو برابر شده؛ جمعیت دانشجو ده برابر شده و تعداد دانشگاهها و رشته ها و پیشرفتها هم شاید بیش از ده برابر شده. یک روزی ساده ترین وسیله را ما بایستی از دیگران گدایی میکردیم؛ اما امروز پیچیده ترین فناوریها را کشور ما میتواند خودش درست کند. این پیشرفتها محیرالعقول است؛ شگفت آور است؛ این را دیگران هم تصدیق دارند، که حالا اگر فرصت بشود، ان شاءالله عرض میکنم.⁽²⁾

فریفتگی و خودکم بینی؛ آفت پیشرفتهای علمی کشور

ما همین پیشرفتهای علمی در زمینه ی هسته ای و غیر اینها را در حال و هوای تحریم اقتصادی به دست آوردیم. این را غربیها هم می دانند؛ میفهمند. البته در داخل، متأسفانه عده ای هستند که به قدری مجذوب و فریفته ی حرف غرب و تفکر غرب و مبانی غربند که حاضر نیستند بشنوند و قبول کنند؛ حتّی آنچه را هم که پیشرفت علمی در کشور به وجود آورده است، تا دیگران تصدیق نکنند، اینها قبول نمیکنند!

من به یاد دارم، شاید حدود دو سال، دو سال و نیم قبل، آن وقتی که این سانتریفیوژهای ما مشغول کار شده بود و جوانان و دانشمندان ما توانسته بودند اینها را راه بیندازند و مسؤولان وقت - رییس جمهور و دیگران - خبرش را گفتند، تعدادی از

فیزیکدانهای دانشگاهی که مردمان خوب و بسیار سالم و صادقی هم هستند، بعضی شان هم من را میشناسند، به من نامه نوشتند که آقا! مبادا اینها را باور کنید! چنین چیزی اتفاق نیفتاده و ممکن نیست! حاضر نبودند باور کنند؛ قبول کنند. این، همان تلقین است. تا غربیها، آژانس و دیگران، خودشان آمدند نگاه کردند، تصدیق کردند، اعتراف کردند که چنین چیزی را باور نمیکردند در ایران به وجود بیاید، آن وقت دیگران؛ دیرباورها، در داخل کشور باور کردند.

عین همین قضیه در مورد سلولهای بنیادی به وجود آمد. بنده چند بار پیشرفتهای سلولهای بنیادی را در چند سخنرانی بر زبان آورده بودم. از دانشمندان کشور و از بعضی از دانشگاهها به من نامه نوشتند: آقا! این قضیه را شما این قدر نگویید، این واقعیت ندارد؛ این جور نیست! اینی که میگویید در سلولهای بنیادی پیشرفت کرده اند و در شبیه سازی (کلونینگ) دارند تمرین و کار میکنند، باور نکنید؛ چنین چیزی اتفاق نیفتاده و نخواهد افتاد! بعد که گوسفند شبیه سازی شده را جلو چشم همه قرار دادند، بعد که در سمیناری که تشکیل دادند، دانشمندان معروف دنیا، زیست شناسهای درجه ی یک دنیا آمدند مصاحبه کردند و تصدیق کردند که پیشرفتها، پیشرفتهای محیرالعقولی است، آن وقت یک عده از دیرباورها باور کردند! این هم آفتی است که ما استعداد خودمان، پیشرفت خودمان، تواناییهای خودمان را باور نکنیم؛ وقتی هم اتفاق می افتد، باور نکنیم.⁽¹⁾

لزوم اعتماد به نفس ملی در جامعه ی علمی

آنچه که انقلاب به ما داده و توقع ما از خودمان است، این است که این را روز به روز در خودمان تقویت کنیم؛ آن، اعتماد به نفس است؛ اعتماد به نفس ملی. ملت به خود اعتماد به نفس داشته باشد، بداند که میتواند مقاصد خودش را با همت بلند و با مجاهدت و با همدستیِ همه ی کشور با یکدیگر، پیش ببرد؛ این را باید بدانیم. جامعه ی دانشگاهی ما در زمینه ی کار خود، در زمینه ی علم پژوهی خود، باید این را از بُن دندان باور کند و دانشجوی ما، استاد ما، محقق ما، مدیران دانشگاهی ما بدانند که هر کاری بخواهند، میتوانند بکنند؛ در سایه ی همت، در سایه ی مجاهدت و در سایه ی تلاش. این، آن چیزی است که ما لازم داریم.⁽²⁾

بر هم زدن رکود علمی در منطقه

نظام جمهوری اسلامی در این مدت توانسته است با قدمهای بسیار بلندی در همه ی زمینه ها به پیش برود. در میدان سیاست، ادبیات سیاسی دنیا را با عناصر مهمی تغییر داد؛ در میدان علم، رکود مطلق حاکم بر این منطقه و این کشور را بر هم زد. جوانان ما به خود امیدوار شدند؛ خود را باور کردند.⁽¹⁾

تعجب دنیا از پیشرفت علمی ایران

برادران و خواهران عزیز! این هویت جدیدی که امام بزرگوار ما به وجود آورد، با ناباوری همه ی دنیا مواجه شد. آن روزی که در مقابل جنگ تحمیلی توانست دوام بیاورد و پیروزی را به نام خود ثبت کند، یک بار دیگر دنیا را متعجب کرد؛ آن روزی که توانست با پیشرفت علمی خود در مسأله ی هسته ای و مسایل دیگر علمی، تواناییهای خود را اثبات کند، یک بار دیگر چشمهای افراد صاحب نظر را متعجب و خیره ی به خود کرد. من عرض میکنم: راه طولانی یی در پیش دارید و در این راه طولانی، موفقیتهای بی شماری در انتظار شماست. آنچه که تاکنون ملت ایران از موفقیتها به دست آورده است، در مقابل آنچه که به برکت ایستادگی و روشن بینی و آگاهی، در آینده ان شاءاللَّه به دست خواهد آورد، چیزی محسوب نمیشود. آینده ی ملت ایران از گذشته ی او به مراتب بهتر خواهد بود.

ملت ایران بر اثر صبر و پایمردی خود، توانست هم در بخش علمی و آنچه مربوط به پیشرفتهای علم و فناوری است، هم در بخشهای مدیریت اجتماعی و سیاسی کشور و هم در وجهه ی عزت بین المللی، رتبه ی خود را به رتبه های بسیار بالا برساند و بالاخره ملت ایران توانست برای ملتهای مسلمان منطقه الگو بشود.⁽²⁾

قدردانی از حرکت مبارک علمی

چند سالی است که یک حرکت مبارک علمی در کشور آغاز شده؛ همه این را قبول دارند که این تحرک ارجمند تقریباً در بین مجموعه ی اهل علم کشور اعم از استاد و دانشجو و محقق و دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی کم و بیش گسترده است. بنده وظیفه دارم نسبت به این حرکت عظیمی که دانشمندان، محققان و استادان ما در سرتاسر کشور ایجاد کرده اند، به سهم خودم حق گزاری و ابراز قدردانی کنم.

امروز آمدن من به این مرکز [پژوهشکده ی رویان] در واقع یک حرکت نمادین است برای قدرشناسی از حرکت علمی عظیم و وسیعی که خوشبختانه در کشور ما شروع شده؛ اگرچه هنوز در آغاز راه است. اینجا را انتخاب کردیم، اولاً به خاطر رویان، ثانیاً به خاطر جهاد دانشگاهی.⁽¹⁾

هویت جهاد دانشگاهی

جهاد دانشگاهی مولود مبارک انقلاب است. همین طور که در قرآن کریم در مقایسه ی دو مسجد میفرماید: «لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی اَلتَّقْویٰ مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ، فِیهِ رِجٰالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا »⁽²⁾، جهاد دانشگاهی همین جور است؛ جزو معدود رویشهای اصلی خود انقلاب است.

این معنایش این نیست که جهاد از اول در هر برهه ی از زمان، هر جور بوده، هر جور فکر کرده، هر جور کار کرده، درست است؛ نه، ما آدمها گاهی درست فکر میکنیم، گاهی غلط فکر میکنیم، گاهی درست عمل میکنیم، گاهی غلط عمل میکنیم. ملاک قضاوت، این تناوبها و پیچ و خمها نیست؛ ملاک قضاوت، هدف گیری و جهت گیری و استمرار در حفظ این هدف است؛ ولو حالا گاهی انسان خطایی هم بکند، لغزشی هم بکند. من هویت جهاد را درنظر دارم که برکات زیادی هم بحمداللَّه داشته.⁽³⁾

نمونه ای کامل از آرزوهای علمی انسان

مؤسسه ی رویان، یک مؤسسه ی موفق و یک نمونه ی کامل و چشمگیر از آن چیزی بود و هست که انسان آرزویش را دارد. علت اینکه من به مرحوم سعید کاظمی این قدر علاقه داشتم و الان هم در دلم و در ذهنم برای آن جوان عزیز، ارزش و جایگاه قایلم، همین است. حرکت او، نحوه ی کار او، مدیریت او، پیگیری او، یک مجموعه ی کاملی بود از آن چیزی که آدم دوست میدارد و آرزو دارد. رویان هم با کمک او و بقیه ی همکارانی که در رویان از اول مشغول بوده اند، این جوری بار آمد؛ این جوری رشد کرد؛ این جوری رویید؛ و من این را از اوایل کار احساس کردم.⁽⁴⁾

علت تکریم مؤسسه ی رویان

اگر بخواهم این الگوی مطلوب را در یک جمله معرفی کنم، عبارت است از: ترکیب علم، ایمان، تلاش. هم علم را جدی گرفتند، هم ایمان و پای بندی و تقوا را - نه به صورت یک سربار، بلکه به شکل یک عنصر اصلی در بافت مجموعه و در بافت کار - و هم خستگی را فراموش کردند، که به گمان من مرحوم کاظمی جان و سلامت خودش را هم سر همین کار گذاشت؛ یعنی این دنبال گیری و این اهتمامها و خسته نشدنها. لذا رویان در چشم من بسیار گرامی است و عزیز است و شما جوانها و مردان و زنان مؤمن و عزیزی که در این مجموعه کار میکنید، برای من عزیز هستید و معتقدم رویان استعداد بسیار زیادی برای کار کردن و برای پیش رفتن دارد.⁽¹⁾

عدم تحول در آموزش و پرورش علی رغم کارهای خوب

در دوره ی انقلاب، خیلی کارها در آموزش و پرورش انجام گرفته است؛ اما نظام آموزش و پرورش تحول پیدا نکرده و همان نظام قدیمی است! این عیوبی که شما به خصوص معلمان قدیمی، کارکُشته، مدیران آموزش و پرورش و پرورشیهای آگاه و قدیمی معمولاً میشمرند، میگویند درسها حفظی است، قدرت ابتکار را در جوانها به وجود نمی آورد، تأمل نیست، کار متراکم و انبوه است و...؛ اینها همه ناشی از همان نظام قدیمی است که از آن وقت مانده است و همان طور که قبلها عرض کردیم؛ کهنه، متراکم، غبار گرفته، متصلّب، در نظام ما باقی مانده است.

البته بیشتر در مسایل روبنایی کارهای زیادی شده است: کتابها با «بسم اللَّه» شروع نمیشد، حالا با «بسم اللَّه» شروع میشود؛ آیه ی قرآن نداشت، حالا دارد. کارهای خوب انجام گرفته؛ نه، من حقاً و انصافاً منکر کارهای خوب نیستم. بنده کتابهای درسی را میبینم که در زمینه های گوناگون، مبانی اسلامی و مبانی ملی - با اختلاف در این سالها و بسته به نوع سلایق مدیریتهای مختلف در دوران این بیست و هشت سال - وارد آنها شده و هر وقتی یک کاری انجام گرفته.

این کاری هم که الان اشاره کردند - گنجاندن مفاخر علمی در کتابهای درسی - آوردند من دیدم؛ کار بسیار خوبی هم هست. بالاخره جوان ما لازم است در کتاب درسی، دانشمندان کشورش و گذشته ی کشورش و مفاخر علمی کشورش را بشناسد. جوان ما فلان بازیکن تیم فلان کشور را خیلی بیشتر میشناسد تا ابن سینا را! تا محمد بن زکریای رازی را! آنهایی که اهل سینمایند، فلان هنرپیشه ی معروف فرانسوی یا امریکایی

را خیلی خیلی بیشتر میشناسند تا فلان دانشمند ریاضی دان یا مثلاً فرض کنید که ادیب بزرگ فارسی را! اینها در کتابهای درسی می آید؛ خیلی هم خوب است. این کارها را ما قدردانیم. منتها اینها هیچ کدام تحول نیست. تحول، یک حرکت ریشه ای است و شماها میتوانید بکنید. این مجموعه ای که امروز، مسؤولیتهای مهم کشور و آموزش و پرورش و تعلیم و تربیت را بر عهده دارند، اینها انگیزه ی کافی برای این کار دارند، و باید این کار بشود.⁽¹⁾

تقدیر از جرأت تحول در نظام آموزشی کشور

تحول یک کلمه است، لکن در پشت این وجودِ لفظی، در پشت این کلمه، یک دنیا کار نهفته است. اولاً، این کارها چیست؛ ثانیاً، با چه هدفی این کارها قرار است انجام بگیرد؛ ثالثاً، چگونه باید این کارها انجام بگیرد.

پاسخ به این سه تا سؤال، یک عمر کار است. ما همه ی اینها را در زیر کلمه ی تحول قرار میدهیم و میگوییم: تحول. خوب، اصلِ اینکه شما به فکر تحول افتاده اید و میخواهید یک دگرگون سازیِ عمیق در کار آموزش و پرورش کشور انجام بدهید، حقیقتاً جای تشکر دارد؛ همتی به خرج دادید، جرأتی به خرج دادید، اسم تحول آوردید؛ چون گاهی نظامها آنچنان به نظر ماندگار و به هم جوشیده و غیر قابل تغییر به نظر میرسند که انسان جرأت نمیکند به آنها به قصد تغییر و تبدیل نزدیک شود. خوب، شما جرأت کردید، گفتید میخواهید در نظام آموزشی کشور تحول ایجاد کنید. خودِ این خیلی مهم است.⁽²⁾

تبدیلِ آرزوهای علمی به خواست عمومی

این مطالبی که شما اینجا بیان کردید، هر یک از اینها - چه در زمینه ی ارتباط علوم انسانی، چه در زمینه ی تعلیم و تربیت اخلاقی، چه در زمینه ی ارتباط علم و صنعت، چه در زمینه ی امکان دادن به استعدادها و نخبه ها - جزو آرزوهای دیرین این بنده بوده، که در طول سالهای متوالی اینها را گفته ایم و خواسته ایم و امروز من میبینم اینها تبدیل شده به یک خواست عمومی.⁽³⁾

اثر عکس تحریمها در حرکت علمی کشور

امکاناتی که جمهوری اسلامی توانسته است با قدرت، با ابتکار، با استفاده از خلاقیت خود و با جوشش درونی به وجود بیاورد، چشمها را خیره کرده است. در زمینه های گوناگون علمی و فناوری و پیشرفتهای گوناگون هم که جای خود دارد و روشن است، که یک نمونه اش این مسأله ی انرژی هسته ای است. اینها همه در دوران تحریم و در دوران فشار، به دست ملت ایران آمد. یعنی تحریمها، نه فقط اثری نکرد، بلکه اثر عکس کرد؛ نیروهای درونی را به فکر واداشت و به حرکت وادار کرد.⁽¹⁾

کارآمدی نظام درعرصه ی علم و فناوری

بدانید نظام شما، یک نظام کارآمد و برجسته است. دشمنان شما سعی شان این است که به زور به شما بفهمانند، بقبولانند، بباورانند که این نظام شما، نظام ناکارآمدی است. نه، اتفاقاً این نظام خیلی کارآمد است. این نظام در عرصه های مختلف، کارآمدی خودش را نشان داده...

یک عرصه، مسأله ی اعتماد به نفس ملی است که در زمینه های علمی، در زمینه های سیاسی، در زمینه های فناوری، خودش را نشان داده و دارد نشان میدهد. در این کشور، مهندس ما جرأت نمیکرد اسم ساختن نیروگاه برق را بیاورد؛ جرأت نمیکرد اسم ساختن سد را بر زبان جاری کند؛ جرأت نمیکرد اسم ساختن فرودگاه را بر زبان جاری کند. همه ی این کارها را باید خارجیها میکردند. مهندس ایرانی حداکثر این بود که در آن پروژه یی که یک مهندس خارجی یا یک شرکت خارجی قبول کرده بود، یک گوشه ای عضو بشود؛ اگر آنها قبول میکردند؛ بعضی جاها هم قبول نمیکردند.

من پای همین سد کرخه، سه چهار سال پیش، مصاحبه کردم و مفصل شرح دادم؛ سد کارون 3 را - نه سد کرخه را - با سد دز مقایسه کردم. سد دز زمان طاغوت ساخته شده، سد کارون 3 زمان جمهوری اسلامی ساخته شده؛ شبیه هم هستند. دو تا سد بتونی با ظرفیتهای نزدیک به هم از لحاظ آب و از لحاظ برق. در ساخت سد دز چقدر به ایرانیها توهین کردند؛ چقدر تحقیر کردند و آبروریزی کردند برای مهندس ایرانی و سرمایه دار ایرانی و سرمایه گذار ایرانی؛ اما در ساخت این سد، خودِ جوان ایرانی، مهندس ایرانی، این کار پیچیده ی عظیم را که خیلی از آن سد دز از لحاظ کار فنی ساخت بتون و وصل بتون به بدنه ی کوه حساس تر و مهم تر است - که تفاصیلش را برای ما شرح دادند -

انجام داد، نیروگاهش را خودش درست کرد، سدش را خودش درست کرد، جاده ی زیر آب را که از بین رفته بود و پل معلق هوایی طولانی را خودش درست کرد؛ با افتخار. عرقش در آمد، اما سرش به افتخار برافراشته شد. این، چیز کمی نیست. این را در همه چیز شما تعمیم بدهید.

امروز مهندس ایرانی، تحصیل کرده ی ایرانی، دکتر ایرانی، ارتشی ایرانی، سپاهی ایرانی، به خود میبیند که بسازد، تولید کند، ایجاد کند، به کار بگیرد و برتر از دستهای دیگر، دستی را در عرصه ظاهر کند. آن روز حتی فکرش را هم نمیکردند که حالا مثالهایش الی ماشاءاللَّه. این، کارآمدی این نظام است؛ این نظام این کار را کرد.

کشاورزیِ نابود شده ی کشور را این نظام احیا کرد، صنعت ساده ی ابتدایی کشور را این نظام به صنعت پیچیده ی حساس انرژی هسته ای رساند. این نظام الان در زمینه های صنایع نو - مثل همین که آقای رییس جمهور گفتند؛ «نانوتکنولوژی» و صنایعی از این دست، که اینها از صنایع نو دنیاست - تقریباً دوش به دوش صفوف اول دارد حرکت میکند و دارد کار میکند. اینها کارآمدی نظام است.⁽¹⁾

پیشرفتهای علمی؛ محسوس و قابل اندازه گیری

ما خیلی جلو رفته ایم. آنچه که جلو چشم است و محسوس و قابل اندازه گیری است، پیشرفتهای علمی ماست که یک نمونه اش همین مسأله ی هسته ای است و نمونه های فراوان دیگری هم دارد. با این پیشرفت، دشمنان ما البته مخالف اند.⁽²⁾

فتح قله های علمی توسط ملت ایران

در شرایط کنونی که بشریت سرخورده از مکتبها و دسیسه ها در صدد یافتن راهی مطمئن به سوی معنویت و عدالت و عقلانیت است، ملت عزیز ایران به ویژه نسل جوان و دانشجوی آن، با نشاط و بالندگی قله های علم و معرفت را یکی پس از دیگری فتح میکند و دسیسه های دشمنان از جمله آپارتاید علمی که از سوی سلطه گران جهانی تعقیب میشود، با عنایت الهی فقط موجب استحکام عزم و اراده ی آنان را فراهم کرده است.⁽³⁾

توجه یزدیها به استعدادهای علمی

امروز هم وقتی نگاه میکنیم، میبینیم استان یزد در طول چهارده سال پی درپی بیشترین نسبت قبولی در دانشگاهها را نسبت به شرکت کنندگان در کنکور سراسری کشور ارایه دادند. این چیز کمی نیست، این نشان دهنده ی این است که استعداد علمی، استعداد دانشمند شدن، استعداد نخبه شدن، استعداد تبدیل شدن به بازوان توانا و مغزهای متفکری که میتواند این ملت را تکان بدهد و به سوی آینده ای که انقلاب اسلامی برای او ترسیم کرده است، به پیش ببرد، در این استان فراوان است.

جوان یزدی، مرد و زن یزدی، روحانی یزدی، روشنفکر یزدی، استاد یزدی باید قدر این استعداد را بداند؛ و همه بدانند که شکر این نعمت، در شناختن آن، در به کار گرفتن آن، در راه اندازی آن است.⁽¹⁾

از نشانه های اعتماد به نفس ایرانیان

یکی از نشانه های اعتماد به نفس، قدم گذاشتن ملت ایران در میدانهای کشفیات علمی سطح بالاست، یکی اش مسأله ی انرژی هسته ای است که حالا در دهان همه ی مردم ما هست؛ اما فقط این نیست؛ در بخشهای بسیار حساس، بسیار دقیق، بسیار نو؛ جوانان ما، دانشمندان ما، برجستگان ما وارد میدان شدند؛ کارهای بزرگ انجام دادند؛ همین مسأله ی سلولهای بنیادی، کشف داروهای جدید و بی سابقه برای برخی از بیماریهای صعب العلاج - که اعلان کردند، بعد هم باز ان شاءاللَّه اعلام خواهند کرد - در مسایل گوناگون. ایرانی استعداد خودش را به میدان آورد و اعتماد به نفس نشان داد و پیش رفت و بعد از این هم پیش خواهیم رفت.⁽²⁾

عوامل احساس عزت امروز

امروز شما در مقابل دشمن احساس عزت میکنید؛ خودتان میسازید، خودتان فرا میگیرید، خودتان تحقیق و پژوهش میکنید؛ آن روز مجبور بودید هرچه آنها میدهند، چشم بسته قبول کنید. اینهاست که یک ملت را وقتی وارد این جاده شد، به اوج ترقی و عظمت میرساند. لذا ملت ایران راه پیشرفت را پیدا کرد و حرکت کرد. هزینه هایش را هم پرداختیم.⁽³⁾

ثمره ی احیای گنجینه های درونی

ملت ایران در درون کشور خود، در درون استعدادهای مردم خود، در عمق تاریخ خود، گنجینه های بسیار زیادی دارد؛ ما میخواهیم این گنجینه ها را احیا کنیم. این گنجینه ها وقتی احیا شود، یک ملت ثروتمند میشود؛ یک ملت عالم میشود. فناوری، علم، تمدن، قدرت بیان و جایگاه برتر در مجادلات بین المللی برای او حاصل میشود. آن وقت آن ملت میشود الگو برای ملتهای دیگر. تا امروز هم ملت ما الگو بوده است.⁽¹⁾

پیشرفت ایران در عرصه ی علمی

جمهوری اسلامی توانسته است کشور را از لحاظ علمی، از لحاظ فناوری، از لحاظ اجتماعی، از لحاظ خدمات عظیم و انبوه به آحاد مردم، پیش ببرد....

در پیشرفتهای علمی، این کشوری که در ردههای آخر دنیا قرار داشت، در بسیاری از رشته ها در ردههای اول است. میبینید جمهوری اسلامی از هشت کشور جهان، نه کشور جهان، ده کشور اول جهان، در مواردی جلو افتاده است یا به آنها رسیده است؛ راهی را که آنها در طول سالهای طولانی طی کرده اند، ملت ایران با همت جوانانش و با استعدادش، توانسته است در بخشی از مسایل طی کند. افق هم روشن، و آینده در چشم مردم ایران آینده ی امیدبخشی است؛ این پیشرفت ملت ایران است.⁽²⁾

افتخارات علمی استان فارس

امروز در این استان، دانش و فناوری و عمق تحقیق و نوآوری علمی، در رشته های متعددی زبانزد است و دانشمندانی از شهر شما و استان شما، جزو چهره های بین المللیِ دانش محسوب میشوند. این استان در پزشکی، در صنایع الکترونیک، در پتروشیمی، در رشته های علوم و در رشته های مهندسی، پیشقدم است. دانشگاه شیراز در راه اندازی رشته ها و تخصصهای متعددی پیشقدم است.⁽³⁾

دستاوردهای بزرگ علمی؛ از برکات چیست؟

آن کسانی که بیعت با امام را، بیعت با انقلاب را، بیعت با جمهوری اسلامی را میشکنند، به خودشان ضرر میزنند: «فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمٰا یَنْکُثُ عَلیٰ نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفیٰ بِمٰا عٰاهَدَ عَلَیْهُ