مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : ایران و انرژی هسته ای/عبدالمجید اشکوری - محمدعلی روزبهانی

مشخصات نشر : قم: مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما، ۱۳۸۴

مشخصات ظاهری : ۱۵۲ص

شابک: X-020-514-964ISBN: 964-514-020-X \

وضعیت فهرست نویسی : در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)

شماره کتابشناسی ملی : ۳۶۶۵۳۱۱

اشاره

فهرست مطالب

دیباچه14

پیش گفتار17

فصل اول: انرژی هسته ای21

شکافت هسته ای (فیسیون)23

گداخت هسته ای (فوزیون)24

اورانیوم25

غنی سازی اورانیوم27

کاربردهای انرژی هسته ای28

الف) کاربردهای غیرنظامی یا صلح جویانه28

یک ـ کاربرد انرژی هسته ای در تولید برق28

دو ـ کاربرد انرژی هسته ای در بخش پزشکی و بهداشتی32

اول ـ پزشکی هسته ای تشخیصی32

دوم ـ پزشکی هسته ای درمانی33

سه ـ کاربرد انرژی هسته ای در بخش صنایع غذایی و کشاورزی39

چهار ـ کاربرد انرژی هسته ای در بخش دام پزشکی و دام پروری41

پنج ـ کاربرد تکنیک های هسته ای در مدیریت منابع آب42

شش ـ کاربرد انرژی هسته ای در بخش صنعت42

هفت ـ کاربرد تکنیک هسته ای در شناسایی مین های ضد نفر42

ب) کاربردنظامی یا غیرصلح آمیز انرژی هسته ای (تولید بمب اتمی)43

فاجعه بمباران اتمی هیروشیما و ناکازاکی به دست امریکا45

دیدگاه ایران اسلامی درباره سلاح های هسته ای51

فصل دوم: تاریخ هسته ای جهان53

روند تولید سلاح هسته ای53

22 اکتبر 1962 ـ بحران اتمی کوبا58

1963 ـ تشکیل گروه برنامه ریزی هسته ای ناتو61

جولای 1968ـ ایجاد پیمان NPT62

1970 ـ تشکیل جنبش حفظ بقا63

می1974 ـ آزمایش هسته ای هند64

22 سپتامبر 1979 ـ آزمایش هسته ای آفریقای جنوبی65

7 ژوئن 1981 ـ حمله اسرائیل به رآکتور هسته ای عراق67

1985 ـ خروج زلاندنو از پیمان آنزوس69

آوریل 1986 ـ نشت مقادیر فراوانی مواد رادیواکتیو از نیروگاه چرنوبیل در اتحاد جماهیر شوروی70

30 سپتامبر 1986 ـ افشاگری درباره «بمب اتمی اسرائیل»71

فعالیت هسته ای رژیم صهیونیستی از آغاز تا کنون72

پرونده هسته ای کره شمالی75

تعداد رآکتورهای هسته ای فعال در جهان79

فصل سوم: ایران و انرژی هسته ای80

فعالیت های هسته ای ایران قبل از انقلاب81

فعالیت های هسته ای ایران پس از انقلاب88

بررسی تفاوت رفتار غربی ها در قبل و بعد از انقلاب اسلامی95

ضرورت تأسیس نیروگاه های هسته ای به دست ایران97

الف) ضرورت اقتصادی دست یابی به انرژی هسته ای97

ب) ضرورت زیست محیطی دست یابی به انرژی هسته ای100

ج) ضرورت تکنولوژیک دست یابی به انرژی هسته ای100

توسعه انرژی هسته ای در جهان101

نقش توسعه فن آوری هسته ای در پیشرفت علمی کشور104

فصل چهارم: آژانس بین المللی انرژی اتمی (IAEA)106

مأموریت آژانس بین المللی انرژی اتمی108

ساختار و تشکیلات آژانس بین المللی انرژی اتمی109

الف) کنفرانس عمومی109

ب) شورای حکام109

ج) دبیرخانه110

حوزه های اصلی فعالیت آژانس بین المللی انرژی اتمی110

الف) ارتقای پادمان ها و نظارت110

ب) ارتقای ایمنی و امنیت هسته ای111

ج) ارتقای علم و فن آوری هسته ای111

سیستم نظارتی آژانس بین المللی انرژی اتمی بر معاهده منع گسترش سلاح های هسته ای (NPT)111

الف) انواع موافقت نامه های پادمانی آژانس111

ب) انواع بازرسی های آژانس بین المللی انرژی اتمی112

یک ـ بازرسی موقت112

دو ـ بازرسی معمولی113

سه ـ بازرسی ویژه113

چهار ـ بازرسی پروتکل الحاقی114

اقدامات آژانس در برابر تخلف دولت های عضو معاهده منع گسترش سلاح های هسته ای114

الف) تعلیق حق رأی114

ب) تعلیق حقوق و مزایا114

ج) تعلیق امتیازها و گزارش به شورای امنیت سازمان ملل متحد115

بررسی پروتکل الحاقی (2+93)115

تعهدات دولت های عضو پروتکل الحاقی116

یک ـ تهیه و ارائه اطلاعات117

اول ـ اطلاعات اجباری117

دوم ـ اطلاعات حسن نیت119

سوم ـ اطلاعات درخواستی آژانس119

دو ـ فراهم سازی دسترسی تکمیلی برای بازرسان آژانس به اماکن و فعالیت های مرتبط119

معاهده منع گسترش سلاح های هسته ای (NPT)؛ قراردادی تبعیض آمیز121

فصل پنجم: ایران و آژانس بین المللی انرژی اتمی124

(پیش از امضای پروتکل الحاقی)124

عضویت ایران در (ان پی تی) و نتایج آن124

باز شدن پرونده در شورای حکام125

نخستین اجلاس شورای حکام (خردادماه 1382)126

منابع اعمال فشار بر تهران127

الف) آژانس بین المللی انرژی هسته ای به دبیرکلی محمد البرادعی127

ب) امریکا128

ج) رژیم صهیونیستی131

د) اروپا132

هـ ) مرعوبان داخلی، ادامه دهنده مسیر بیگانگان133

یک ـ تشویق به تسلیم و القای ترس به مردم و مسئولان133

دو ـ سست کردن اراده مسئولان در ایستادگی134

سه ـ امتیازدهی هرچه بیشتر به بیگانگان134

چهار ـ بازگویی اتهامات غربی ها بر ضد ایران135

پنج ـ همگامی با فشارهای بین المللی137

چالش های مقابل ایران در قضیه پروتکل الحاقی 2+93-138

الف) پی آمدهای پذیرش پروتکل الحاقی 2+93-139

ب) پی آمدهای عدم پذیرش پروتکل الحاقی 2+93140

راهکار اتخاذی ایران140

شروع بررسی پروتکل الحاقی142

اتهامات فزاینده، متأثر از جوسازی غرب143

بررسی مفاد خلاف قانون قطعنامه145

مواضع مسئولان در قبال زیاده خواهی غرب147

نتیجه ایستادگی148

اجلاس سعدآباد تهران و امضای پروتکل الحاقی 2+93 از سوی جمهوری اسلامی ایران149

تبیین اقدامات تهران150

فصل ششم: ایران و آژانس بین المللی انرژی اتمی153

(پس از امضای پروتکل الحاقی)153

جلسه آبان ماه سال 1382 شورای حکام153

روند رو به افزایش زیاده خواهی154

اجلاس بعدی، اسفندماه 1382155

صدور قطعنامه اسفندماه آژانس157

واکنش ها به قطعنامه زیاده طلبانه آژانس157

بهانه گیری جدید158

نزدیک شدن اجلاس خردادماه سال 1383159

ما تصمیم می گیریم160

واکنش ها به قطعنامه پیشنهادی اروپایی ها (23 خرداد 83)161

تغییر قابل توجه قطعنامه162

سرانجام قطعنامه اصلاح شده (29 خردادماه 1383)162

واکنش به صدور قطعنامه163

ششمین نشست شورای حکام (شهریور 83)164

وقایع هنگام نشست و صدور قطعنامه در 28 شهریور 1383166

واکنش ها به قطعنامه شهریورماه167

طرح دوفوریتی واکنش به قطعنامه آژانس168

بسته مرموز چماق و هویج168

اعلام خط قرمز ایران170

مذاکرات سه گانه171

پایان مذاکرات پاریس172

اجلاس آذرماه 1383 شورای حکام173

استعمار فرانو175

فروردین ماه 1384، فرصتی دوباره به اروپا175

نهمین انتخابات ریاست جمهوری و مذاکرات هسته ای179

فک پلمپ تأسیسات UCF اصفهان181

منابع189

کتاب ها189

پایگاه های اینترنتی189

دیباچه

پس از طرح پرونده هسته ای جمهوری اسلامی ایران در شورای حکام آژانس بین المللی انرژی اتمی، مسائل مرتبط با سیاست های هسته ای و تعاملات جهانی تیم مذاکره کننده برای اثبات صلح آمیز بودن فعالیت های هسته ای جمهوری اسلامی ایران و اعتمادسازی در جامعه جهانی، در صدر اخبار رسانه های داخلی و خارجی قرار گرفت.

رسانه صدا و سیما نیز از ابتدای این امر، به اطلاع رسانی و ارائه تحلیل های گوناگون در این زمینه پرداخت و در این راستا از دیدگاه ها و همکاری کارشناسان و مسئولان مرتبط با موضوع بهره برد. اینک پس از گذشت حدود دو سال از آغاز مذاکرات، پرونده هسته ای ایران به نقطه عطف خویش نزدیک شده و بسیاری از مسائل مبهم و پاره ای تردیدها برطرف گردیده است. گروه مذاکره کننده پس از دو سال مذاکرات طولانی و پیچیده، توانستند پرونده هسته ای کشور را به طور موقت از دستور کار شورای حکام آژانس بین المللی

انرژی اتمی خارج کنند و بیشتر ابهام های مطرح شده از سوی آژانس را پاسخ گفته و اعتماد بیشتر کشورهای جهان مبنی بر صلح آمیز بودن فعالیت های هسته ای جمهوری اسلامی ایران را که از سوی رسانه های استکباری مخدوش شده بود، بازیابند. همچنین تمام بهانه ها از طرف های مذاکره کننده اروپایی، امریکا و آژانس بین المللی انرژی اتمی گرفته شد و پس از این، هر اقدام دیگری برای محدود کردن فعالیت های صلح آمیز جمهوری اسلامی ایران، مغرضانه تلقی شده و در معادلات جهانی فاقد مشروعیت است. هدف دیگری که دنبال می شد، آزمودن دوباره اروپایی ها در پرونده هسته ای ایران بود تا مسئولان، مردم و آیندگان، کوچک ترین تردیدی در مورد تلاش کشور برای جلوگیری از تبدیل این مسئله به یک بحران و رفع مصالحه جویانه آن نداشته باشند. اما با کمال تأسف، سه کشور مذاکره کننده اروپایی (انگلیس، فرانسه و آلمان) نشان دادند که هنوز هم نمی توانند مستقل از فشارهای امریکا عمل کرده و بدون دخالت ایالات متحده در تعاملات جهانی اثرگذار باشند. به رغم حسن نیت فراوان ایران و اقدامات گسترده و تعهدات فراتر از قوانین بین المللی از سوی مسئولان، پیشرفتی در مذاکرات به دست نیامد و طرف اروپایی به وقت کشی پرداخت و در آخرین فرصت خود که بارها از سوی ایران تمدید شده بود، حاضر به ارائه طرحی مطابق آنچه در توافق نامه پاریس متعهد شده بود، نگردید و بر توقف دائمی غنی سازی اورانیوم و چرخه سوخت در ایران تأکید ورزید.

مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما بر آن شد تا با انتشار اثری در این زمینه، اطلاعات جامع و مفیدی را به علاقه مندان ارائه دهد. لازم به یادآوری است که فصل های اول تا چهارم این اثر به پژوهشگر ارجمند جناب

آقای محمدعلی روزبهانی و دو فصل آخر به پژوهشگر گرانقدر جناب آقای سید عبدالمجید اشکوری سپرده شد که از دقت نظر و تلاش آنها تشکر می شود.

امید است انتشار این اثر، راه گشای پژوهش های جدید و پاسخ گوی نیاز مدیران و برنامه سازان رسانه باشد و در نظر خوانندگان محترم، سودمند افتد.

انه ولی التوفیق

اداره کل پژوهش

مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

پیش گفتار

استفاده از انرژی هسته ای، یکی از اقتصادی ترین شیوه های امروزی دنیای صنعتی است و گستره عظیمی از کابردهای مختلف، شامل تولید برق هسته ای، تشخیص و درمان بسیاری از بیماری ها، کشاورزی و دامداری، کشف منابع آب، کشف مین های زیر زمین و... را دربرمی گیرد. همچنین استفاده نظامی یا غیرصلح آمیز از این انرژی، به صورت یکی از دغدغه های اساسی کشورهای فاقد این سلاح درآمده و نگرانی های جهانی از گسترش و تکثیر آنها را به وجود آورده است. کشورهای دارنده این سلاح مرگ بار، از آن به عنوان ابزاری برای به سلطه کشیدن دیگر کشورها استفاده می کنند و مانع تصویب هر قانون یا ایجاد تشکیلاتی قدرتمند در راه نظارت بر فعالیت های غیر انسانی خویش می شوند.

امریکا تنها کشوری است که در حمایت از متحدان اروپایی خود در جنگ جهانی دوم، مرتکب جنایت فجیع استفاده از بمب های اتمی بر ضد مردم بی دفاع شد. با این حال، این کشور به همراه هم پیمانان اروپایی خویش، کوچک ترین فعالیت های هسته ای صلح آمیز جمهوری اسلامی ایران را تاب نیاورد و با استفاده از رسانه های صهیونیستی و استعماری خود، به جوسازی و دروغ پراکنی بر ضد این فعالیت ها پرداخت. در پی این تلاش مذبوحانه و غیرمنطقی، مسئولان جمهوری اسلامی ایران در اقدامی مدبرانه و همراه با حوصله، با تدابیری خاص، تمامی حربه ها و بهانه های لازم را از دست دولت های اروپایی و امریکا بیرون

کشیدند و توانستند پیروزمندانه حقانیت فعالیت های هسته ای خویش را به جهانیان اثبات کنند. اینک مسئولان آژانس بین المللی انرژی اتمی، دست یابی دانشمندان و متخصصان ایرانی را به فن آوری پیشرفته چرخه سوخت هسته ای معترف شده و پرونده هزار صفحه ای ایران در آژانس، به صفحاتی انگشت شمار بدل گردیده است و دیگر تمام کشورهای جهان می دانند که ادامه فشارها بر سیاست های هسته ای جمهوری اسلامی ایران، جز نزاع و خصومتی مغرضانه و سیاسی نیست که کشورهای اروپایی و امریکا به آن دامن زده اند.

موضوع پیوستن ایران به پروتکل الحاقی 2 + 93 در اواخر نیمه اول سال 1382، توجه افکار عمومی داخل و خارج کشور را به خود جلب کرد و به تبع آن، پرسش هایی در افکار عمومی مطرح گردید؛ پرسش هایی از قبیل چیستی انرژی هسته ای و کاربردهای آن، نقش انرژی هسته ای در توسعه کشورها، چگونگی استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای، چیستی سلاح اتمی، چگونگی معاهده «ان.پی.تی» و پروتکل الحاقی، علل تعلل ایران در امضای پروتکل الحاقی، چرایی همگرایی اروپا، امریکا، اسرائیل و آژانس بین المللی انرژی اتمی در ایجاد فشار سیاسی ـ تبلیغاتی بر ضد ایران، اهداف امریکا از این بازی جدید سیاسی و انبوهی از پرسش های متنوع دیگر.

برای شناخت بیشتر مسائل مرتبط با انرژی هسته ای و رخدادهایی که پس از گشوده شدن پرونده هسته ای ایران در شورای حکام آژانس بین المللی انرژی اتمی در سال 1382 پیش آمد، ضروری است با بعضی مفاهیم کلی، شامل فرایندچرخه سوخت هسته ای نیروگاه های اتمی و نیز مزایای اقتصادی، زیست محیطی و تکنولوژیکی آنها آشنا شویم و پس از شناسایی نهاد مرجع

فعالیت های هسته ای در جهان ـ آژانس بین المللی انرژی اتمی ـ به بازشناسی و بررسی روند پرفراز و نشیب پرونده هسته ای ایران بپردازیم. اثر حاضر بر آن است تا از عهده این آشنایی برآمده و گزارشی مختصر و جامع از آغاز گشوده شدن پرونده هسته ای کشور در آژانس و مذاکرات و اتفاقات پس از آن، امضای پروتکل الحاقی 2 + 93 تا پیمان شکنی طرف اروپایی مذاکرات در دهم مرداد سال 1384 و نیز از سرگیری دوباره فعالیت تأسیسات UCF اصفهان ارائه دهد.

در فصل اول، شناختی مختصر و علمی از انرژی هسته ای و کابردهای آن بیان گردیده است. در فصل دوم، خواننده با مطالعه گزارشی فهرست وار، تاریخچه انرژی هسته ای در جهان را از پیش رو می گذراند. در فصل سوم، به طور خلاصه و مفید، اطلاعاتی از ساختار و وظایف آژانس بین المللی انرژی اتمی و پادمان های آن و معاهده منع گسترش سلاح های اتمی، «ان.پی.تی»، ذکر گردیده است. فصل چهارم به تبیین فعالیت های هسته ای ایران از پیش از انقلاب تا کنون پرداخته و پس از تحلیل این فعالیت ها، به ضرورت های ایجاد نیروگاه های تولید برق هسته ای در ایران اشاره می کند. فصل پنجم، به گزارش روند پی گیری پرونده هسته ای ایران در آژانس بین المللی انرژی اتمی تا زمان امضای پروتکل الحاقی 2 + 93 می پردازد و برای روشن کردن مواضع و نظریه های موجود در آن زمان، از اخبار روزانه رسانه های مختلف بهره گرفته است و در نهایت، فصل ششم، به بررسی مذاکرات و اتفاقات پس از امضای پروتکل الحاقی 2 + 93 اختصاص یافته است که زیاده خواهی های فراوان و گستاخانه امریکا و طرف اروپایی مذاکره کننده را انعکاس می دهد و با

پیمان شکنی طرف اروپایی در دهم مرداد ماه سال 1384 و ارائه ندادن طرح مورد نظر بر اساس قراردادهای فی مابین در فروردین ماه همان سال، پایان می یابد.

به جا و مناسب است که خواننده محترم در مطالعه اثر حاضر، از ترتیب لحاظ شده برای فصل ها پیروی کرده و مرحله به مرحله اطلاعات مورد نیاز را به دست آورد.

این اثر با اعتراف به تمام کاستی هایش:

به مقام معظم رهبری که همواره تکیه گاه، هدایتگر و مدبر سیاست های نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران بوده است و نیز به همه دانشمندان، متخصصان و جهادگران علمی کشور، به ویژه در عرصه فن آوری هسته ای که تمام همّ خویش را در راستای سربلندی روزافزون ایران اسلامی قرار داده اند؛ و به ملت شریف ایران که با غیرتی وصف ناپذیر، همیشه و در همه حال پشتیبان استقلال، پیشرفت و امنیت کشور بوده اند، تقدیم می شود.

تابستان 1384

سید عبدالمجید اشکوری ـ محمدعلی روزبهانی

فصل اول: انرژی هسته ای

اشاره

اگرچه برای بیشتر مردم، عصر اتم با بمباران هیروشیما و ناکازاکی آغاز شد، ولی در واقع، شروع این عصر به نیمه دوم قرن نوزدهم باز می گردد. ابتدا فعالیت دانشمندان، عمدتا جنبه نظری و کنجکاوی علمی داشت که در جوآرام دانشگاه ها پیشرفت می کرد تا اینکه در سال 1938، با کشف پدیده شکافت هسته ای و امکان آزادسازی انرژی درون هسته، وضعیت به کلی دگرگون شد. بدین ترتیب، دانشمندان و دولت مردان به فکر استفاده های بشردوستانه و نظامی از انرژی اتمی افتادند. آزادسازی و به خدمت گرفتن انبوه انرژی حبس شده در هسته اتم، یکی از پیشرفت های بسیار با اهمیت انسان است.

انرژی هسته ای، یکی از انرژی های موجود در جهان، مثل انرژی بادی، آبی، گاز، نفت و... است که در مقایسه با منابع انرژی متداول مثل نفت، گاز و زغال سنگ، از نظر منابع، جزو انرژی های پایان ناپذیر شمرده می شود و از نظر میزان تولید انرژی نیز پاسخ گوی نیازهای بشر خواهد بود.

یکی از قوانین جهانی فیزیک، قانون بقای جرم و انرژی است؛ به این معنا که انرژی و ماده نه تولیدپذیر هستند و نه از بین رفتنی؛ ولی به یکدیگر تبدیل

پذیرند و ماده را می توان به انرژی تبدیل کرد. آلبرت انیشتین، فرمول ریاضی خاصی را برای شرح این نظریه ارائه نمود:

E = mc2

بر اساس این فرمول، انرژی (E) برابر است با جرم (M) ضرب در سرعت نور به توان دو. اتم ها از ذرات کوچک تری به نام هسته تشکیل شده اند که خود متشکل از ذرات پروتون و نوترون است. این هسته، از سوی الکترون هایی احاطه شده که مانند گردش زمین به دور خورشید، به دور آنها می چرخند. در داخل هر اتم، سه ذره وجود دارد: الکترون با بار منفی، پروتون با بار مثبت و نوترون که خنثی و بدون بار است. بارهای هم نام، یکدیگر را دفع و بارهای غیرهم نام یکدیگر را جذب می کنند، به جز نوترون که هیچ واکنشی ندارد.

پروتون های تشکیل دهنده هسته اتم، بار مثبت دارند و یکدیگر را دفع می کنند. برای جلوگیری از این اتفاق، نوترون ها مانند چسبی جلوی متلاشی شدن هسته را می گیرند. الکترون ها نیز در مدارهای بیضی شکل و نامنظم در اطراف هسته با سرعت بسیار زیاد در حال گردشند و هر چه این الکترون ها از هسته دورتر می شوند، تعلق آنها به هسته کاهش می یابد.

تقریبا سه نیرو در هسته هر اتم وجود دارد که یکی از آنها سعی در انهدام هسته و دوتای دیگر سعی در پایداری هسته دارند. اولی، نیروی کولنی یا همان دافعه پروتونی (بارهای هم نام مثبت) می باشد؛ دومی نیروی گرانش ناشی از جاذبه بین ذرات جرم دار است؛ و سومی که مهم ترین دلیل جلوگیری از متلاشی شدن هسته می باشد، همان نیروی هسته ای است.

نیروی کولنی بسیار ناچیز است و نمی تواند به تنهایی هسته را متلاشی کند. نیروی گرانش ذرات نیز بسیار کم است و توانایی در تعادل نگه داشتن هسته را ندارد. در واقع این نیروی هسته ای است که اتم را در تعادل نگه داشته و از واپاشیده شدن نوترون ها و پروتون ها از یکدیگر جلوگیری می کند. انرژی هسته ای به دو روش تولید می شود: شکافت هسته ای (Nuclear Fission) و گداخت هسته ای (Nuclear Fusion).

شکافت هسته ای (فیسیون)

شکافت هسته ای، یکی از مهم ترین اکتشافات قرن حاضر است. دانشمندان به این نتیجه رسیدند که اگر ذرات (نوترون ها) پرانرژی با هسته اتم برخورد کنند، نوترون ها و پروتون های درون هسته تعادل خود را از دست داده و مقدار بسیاری انرژی هسته ای که هسته اتم را در حال تعادل نگه داشته و از واپاشی آن جلوگیری می کند، آزاد می شود. در این فرآیند، هسته اتم به دلیل جدا شدن تعدادی نوترون، سبک تر می شود. نوترونِ حاصل از شکافت هسته، واکنش زنجیره ای شکافت را ادامه می دهد. نوترون های به دست آمده از شکافت، باعث به وجود آمدن شکافت های جدید شده و نوترون های حاصل، دوباره در شکافت های بعدی شرکت می کنند و این عمل می تواند به صورت زنجیره ای ادامه یابد. این شبکه زنجیره ای شکافت را می توان با یک شبکه اورژانس اعلام خطر مقایسه کرد. برای مثال، اگر یک نفر زنگی را به صدا درآورد و با شنیدن صدای زنگ، پنج نفر دیگر هر یک پنج زنگ را به صدا درآورند و به همین

ترتیب، باز پنج نفر دیگر هر یک پنج زنگ را به صدا درآورند و این عمل همچنان ادامه یابد، به زودی صدای زنگ ها گسترش وسیعی خواهد یافت.

انرژی به دست آمده از شکافت هسته ای، نور و حرارت بسیار زیادی تولید می کند. زمانی که این انرژی آهسته از اتم خارج می شود، می توان آن را مهار کرد و از انرژی حرارتی آن به تولید برق رسید؛ ولی هنگامی که انرژی موجود در هسته اتم به طور ناگهانی آزاد می شود، انفجار عظیمی ـ بمب اتم ـ رخ می دهد.

گداخت هسته ای (فوزیون)

گداخت، شکل دیگری از رهاسازی انرژی هسته است. گداخت، به معنای الحاق هسته های کوچک تر و ساختن هسته ای بزرگ تر است. در داخل خورشید، گداخت هسته ای اتم های هیدروژن، تولید اتم های هلیوم را در پی دارد. در اثر این گداخت، گرما، نور و پرتوهای دیگری تولید می شود.

با ترکیب دو نوع اتم هیدروژن (ایزوتوپ های دوتریم و تریتیم)، یک اتم هلیوم و یک ذره اضافی به نام نوترون تشکیل می شود. در این واکنش، مقداری انرژی نیز تولید می گردد. دانشمندان مدت هاست بر روی کنترل گداخت هسته ای کار می کنند تا بتوانند یک رآکتور گداخت برای تولید برق بسازند؛ ولی مشکل این است که نمی دانند چگونه واکنش را در یک محیط بسته کنترل کنند. اخیرا تصمیم گرفته شد یک رآکتور تحقیقاتی گداخت هسته ای با مشارکت چند کشور اروپایی و ژاپن در فرانسه احداث شود، ولی پیش بینی می شود این فن آوری تا حدود سال 2050 دست نایافتنی باشد.

مزیت گداخت هسته ای در برابر شکافت هسته ای در این است که گداخت، ماده رادیو اکتیو کمتری تولید کرده و سوخت آن از عمر خورشید پایدارتر است.

اورانیوم

اورانیوم، عنصری فلزی با علامت اختصاری U و عدد اتمی 92 است که می تواند هم به عنوان سوخت برای نیروگاه های هسته ای و هم برای تولید انفجار در بمب های اتمی به کار رود. اورانیوم در سال 1882م. به دست کلاپروت، شیمی دان آلمانی کشف شد. امروز حدود 582 معدن اورانیوم با ذخیره 680 ، 810، 4 تن در کره زمین کشف شده است.

اورانیومی که از معدن به دست می آید یکدست نیست. به عبارت دیگر، همه اتم های اورانیوم، وزن یکسانی ندارند؛ بعضی از آنها سنگین تر و بعضی دیگر سبک ترند. همه اتم های اورانیوم، چه اورانیوم سنگین، چه اورانیوم نیمه سنگین و چه اورانیوم سبک، در درون هسته خود 92 پروتون دارند، ولی شمار نوترون های آنها متفاوت است. اورانیوم سنگین، در هسته خود، تعداد 146 نوترون دارد، در حالی که اورانیوم نیمه سنگین تعداد 143 نوترون و اورانیوم سبک تعداد 142 نوترون دارد. برای نام گذاری این سه نوع اورانیوم، دانشمندان تعداد نوترون ها و پروتون های آنها را به اسم اورانیوم اضافه می کنند. برای مثال، اورانیوم سنگین را به نام اورانیوم 238 (U238)، اورانیوم نیمه سنگین را به نام اورانیوم 235 (U235) و اورانیوم سبک را به نام اورانیوم 234 (U234) نام گذاری کرده اند. برای سوخت رآکتورهای هسته ای و بمب اتم، اورانیوم نیمه سنگین از همه مناسب تر است، ولی درصد آن در سنگ معدن اورانیوم، چیزی کمتر از یک

درصد (ده گرم در یک کیلوگرم سنگ معدن) می باشد. به طور طبیعی، اورانیوم سنگین به مقدار زیاد، یعنی حدود 3/99 درصد ـ 993 گرم در یک کیلوگرم سنگ معدن ـ ، اورانیوم نیمه سنگین به مقدار بسیار کم، یعنی حدود 7/0 درصد ـ هفت گرم در یک کیلوگرم سنگ معدن ـ ، و اورانیوم سبک به مقدار فوق العاده جزئی یعنی به مقدار 01/0 درصد ـ یک دهم گرم در یک کیلوگرم سنگ معدن ـ در معدن اورانیوم وجود دارند.

اورانیوم نیمه سنگین یا U235، عنصر اصلی برای راه انداختن و ادامه یافتن چرخه سوخت در رآکتور اتمی است ولی مقدار طبیعی آن، یعنی مقدار هفت دهم درصد کافی نیست و باید غلظت اورانیوم نیمه سنگین از هفت دهم درصد به پنج درصد افزایش یابد. عملیات مربوط به افزایش غلظت اورانیوم نیمه سنگین از هفت دهم درصد به پنج درصد را، اصطلاحا عمل غنی سازی اورانیوم می نامند. برای این کار، از دستگاهی به نام «سانتریفیوژ» استفاده می کنند.

میزان مصرف سالانه اورانیوم در کشورهای مختلف، بالغ بر 6500 تن است و انتظار می رود مقدار مصرف آن تا سال 2020 م، به 7500 تن در سال افزایش یابد. مهم ترین کشورهای دارای منابع اورانیوم عبارتند از: کانادا، استرالیا، آفریقای جنوبی، برزیل، قزاقستان، ازبکستان، روسیه، نیجریه، نامیبیا. معدن های اورانیومِ با ده هزار تن اورانیوم، از بزرگ ترین معدن هاست و کوچک ترین معادن، حدود پانصد تن اورانیوم در خود جای داده اند.

غنی سازی اورانیوم1

غنی سازی اورانیوم⁽¹⁾

اشاره شد که سنگ معدن اورانیوم موجود در طبیعت، حاوی 7/0 درصد اورانیوم 235 و 3/99 درصد اورانیوم 238 است؛ ولی اورانیوم مفید و قابل استفاده، همان اورانیوم 235 می باشد که برای رآکتور اتمی باید از 7/0 درصد به غلظت 5 درصد رسانده شود. البته این نوع غنی سازی، سطح پایین و صلح آمیز است. برای غنای سطح بالا و مصرف های نظامی، اورانیوم 235 (7/0 درصد) باید به غنای بالای 90 درصد برسد.

سنگ معدن را ابتدا در اسید حل کرده و بعد از تخلیص فلز، اورانیوم را به صورت ترکیب با اتم فلوئور (F) و به صورت مولکول هگزا فلوراید اورانیوم (UF6) تبدیل می کنند که به حالت گازی است (این عمل در ایران در تأسیسات UCFاصفهان قابل انجام است). در عمل هگزا فلوراید، اورانیوم گازی شکل را از ستون هایی که جدار آنها از اجسام متخلخل درست شده است، عبور می دهند. منافذ موجود در جسم متخلخل باید قدری بیشتر از شعاع اتمی، یعنی در حدود «000000025/0 سانتی متر» باشد. در نهایت، زمانی که نسبت اورانیوم 235 به اورانیوم 238 به میزان 5 درصد رسید، باید برای خالص سازی کامل از سانتریفیوژهای بسیار قوی (دستگاه های گریز از مرکزی که با سرعت بیش از شصت هزار دور در دقیقه می چرخند) استفاده کرد.

برای استفاده در نیروگاه اتمی، اورانیوم طبیعی یا اورانیوم غنی شده بین 1 تا 5 درصد کافی است؛ ولی برای تهیه بمب اتمی، دست کم 5 تا 6 کیلوگرم اورانیوم 235 با غلظت بالای 93 درصد خلوص نیاز است. عملاً در صنایع

نظامی از این روش استفاده نمی شود و بمب های اتمی را از پلوتونیوم 239 که روش تولید و خالص سازی شیمیایی آن بسیار ساده تر است تهیه می کنند. عنصر اخیر را در نیروگاه های بسیارقوی می سازند که تعداد نوترون های موجود در آنها، از صدها هزار میلیارد نوترون در ثانیه در سانتی متر مربع تجاوز می کند. عملاً کلیه بمب های اتمی موجود در زرادخانه های جهان از این عنصر ساخته می شوند.

لازم به ذکر است که تأسیسات غنی سازی اورانیوم ایران برای سوخت نیروگاه بوشهر، در نطنز ساخته شده و اکنون حدود صد تا دویست دستگاه سانتریفیوژ دارد. برای تولید سوخت لازم برای نیروگاه بوشهر، به بیش از شصت هزار سانتریفیوژ نیاز است که با توسعه تجهیزات غنی سازی نطنز، این امر امکان پذیر خواهد بود.

کاربردهای انرژی هسته ای

اشاره

انرژی هسته ای کاربردهای متعددی دارد که در یک تقسیم بندی کلی می توان کاربردهای نظامی و غیرنظامی یا صلح جویانه را برای آن نام برد.

الف) کاربردهای غیرنظامی یا صلح جویانه

اشاره

الف) کاربردهای غیرنظامی یا صلح جویانه

زیر فصل ها

یک ـ کاربرد انرژی هسته ای در تولید برق

دو ـ کاربرد انرژی هسته ای در بخش پزشکی و بهداشتی

سه ـ کاربرد انرژی هسته ای در بخش صنایع غذایی و کشاورزی

چهار ـ کاربرد انرژی هسته ای در بخش دام پزشکی و دام پروری

پنج ـ کاربرد تکنیک های هسته ای در مدیریت منابع آب

شش ـ کاربرد انرژی هسته ای در بخش صنعت

هفت ـ کاربرد تکنیک هسته ای در شناسایی مین های ضد نفر

یک ـ کاربرد انرژی هسته ای در تولید برق

تولید برق، یکی از نیازهای روزمره و فوق العاده تأثیرگذار در زندگی مردم است که اگر با صرفه اقتصادی بیشتر و آلودگی هر چه کمتر زیست محیطی همراه باشد، به یقین خواهد توانست برای اقتصاد کشور نقش بسزایی را ایفا کند. انرژی هسته ای که از این دو شاخصه مهم برخوردار است، می تواند در این زمینه

به کمک نیروگاه ها آمده و جهان را از بحران محدودیت منابع فسیلی رهایی بخشد. به همین دلیل، نیروگاه برق اتمی، اقتصادی ترین نیروگاهی است که امروزه در دنیا احداث می شود.

هدف اصلی جمهوری اسلامی ایران در توسعه هسته ای، تولید برق هسته ای است. طی سه دهه گذشته، با توجه به روند رو به رشد توسعه اجتماعی و اقتصادی در ایران، استراتژی بهره برداری از منابع فسیلی از دو عامل محدودکننده متأثر شده است: عامل نخست، ارتقای سطح زندگی و برنامه های بهبود شاخص های اقتصادی می باشد که نیازمند تأمین روند تقاضای صعودی انرژی در همه بخش های خانگی و صنعتی داخلی است و عامل دوم اینکه اقتصاد ملی وابسته به درآمدهای نفتی است. رهایی از این دو عامل متضاد، مستلزم ایجاد یک استراتژی بلندمدت و تجدیدنظر در روند استفاده بی رویه از منابع فسیلی در کشور شده است.

ازاین رو، جمهوری اسلامی ایران برنامه رشد متوسط مؤلفه های اقتصادی کشور و ساخت شش هزار مگاوات برق هسته ای را افزون بر نیروگاه در دست ساخت بوشهر (هزار مگاوات) برای توسعه نیروگاه های هسته ای کشور تعیین کرده است.

نکته مهم در این زمینه، عزم ایران مبنی بر ایجاد تنوع در نیروگاه های اتمی و توجه به توانمندی داخلی به لحاظ طراحی و احداث نیروگاه هایی است که دانش آنها در ایران به وجود آمده است. استفاده از نیروگاه های اتمی آب سنگین، این امکان را فراهم ساخته که از اورانیوم طبیعی به دست آمده از منابع

داخلی ایران، برای تولید سوخت هسته ای و کاربرد آن در نیروگاه های مزبور استفاده شود.

در صورتی که برنامه ساخت نیروگاه های هسته ای و تولید هفت هزار مگاوات ظرفیت برق هسته ای در کشور تا سال 2020م. محقق شود، به اندازه 190 میلیون بشکه نفت خام در مصارف نیروگاهی کشور صرفه جویی به عمل خواهد آمد که ارزش اقتصادی آن بیش از پنج میلیارد دلار در سال برآورد می شود. همچنین به لحاظ اجتماعی و زیست محیطی نیز از تولید 157 هزار تن دی اکسید کربن، 1150 تن ذرات معلق در هوا، 130 تن گوگرد و 50 تن اکسید نیتروژن جلوگیری می شود.

هدف دیگر جمهوری اسلامی ایران در برنامه توسعه هسته ای خود، خودکفایی در تولید سوخت هسته ای است. تصمیم به ساخت انواع نیروگاه های اتمی که به طور کامل تحت نظارت آژانس بین المللی انرژی اتمی انجام خواهد شد، ایران را ملزم می سازد در زمینه تولید انواع سوخت هسته ای فعالیت کند. برای تولید سوخت هسته ای، باید مراحل فرآوری سنگ معدن اورانیوم، تبدیل اورانیوم و غنی سازی آن اجرا شود.

حجم سوخت هسته ای مورد نیاز برای نیروگاه هایی با ظرفیت کل هفت هزار مگاوات، بسیار زیاد بوده و ایران به برنامه ریزی بلندمدتی برای تأمین آن تا سال 2020 میلادی و از منابع داخلی نیاز دارد.

بنا به اهمیت موضوع، در این قسمت به شرح مختصر فرایند تولید برق هسته ای در نیروگاه های هسته ای می پردازیم.

همان گونه که اشاره شد، سوخت نیروگاه هسته ای، اورانیوم است. اورانیوم پس از مرحله کانه آرایی، به صورت قرص های بسیار کوچکی در داخل میله های بلند قرار گرفته و داخل رآکتور نیروگاه نصب می شود. در داخل رآکتور، اتم های اورانیوم بر اساس واکنش زنجیره ای کنترل شده، شکافته می شود. در نیروگاه های هسته ای، معمولاً از یک سری میله های کنترل برای تنظیم سرعت واکنش زنجیره ای استفاده می شود. کنترل نکردن این واکنش ها می تواند به تولید بمب اتم بینجامد؛ البته در بمب اتم، تقریبا ذرات خالص اورانیوم 235 یا پلوتونیوم (با شکل و جرم معینی) باید با نیروی زیاد در کنار هم قرار گیرد که چنین شرایطی در یک رآکتور هسته ای وجود ندارد. واکنش های زنجیره ای، همچنین باعث تولید یک سری مواد رادیو اکتیو می شود که برای سلامت افراد بسیار خطرناک است. بنابراین، آنها را به شکل جامد و در گنبدهای بتنی بسیار قوی نگهداری می کنند تا در صورت بروز حوادث مختلف، خطری به وجود نیاید. با رعایت استانداردهای ایمنی کنونی در نیروگاه های هسته ای، احتمال بروز حوادثی که منطقه خارج از نیروگاه را نیز آلوده سازد، تقریبا به صفر رسیده است.

واکنش های زنجیره ای، انرژی گرمایی را تولید می کنند که برای جوشاندن آب در قلب رآکتور استفاده می شود. بنابراین، به جای سوزاندن سوخت، اتم ها از راه واکنش زنجیره ای درون رآکتور شکافته می شوند و انرژی گرمایی تولید می کنند. بخار به دست آمده از این آب، باعث گردش توربین و در نتیجه تولید برق می شود.

دو ـ کاربرد انرژی هسته ای در بخش پزشکی و بهداشتی1

اشاره

دو ـ کاربرد انرژی هسته ای در بخش پزشکی و بهداشتی⁽¹⁾

www. aftabnews. ir

یکی از روش های تشخیصی و درمانی ارزشمند در طب، پزشکی هسته ای است که تبلور آن از ابتدا تا کنون، تلفیقی از کشفیات مهم تاریخی بوده است. یکی از صورت های بسیار مهم پزشکی هسته ای، استفاده از ایزوتوپ های رادیواکتیو (رادیو ایزوتوپ) برای پیش گیری، تشخیص و درمان بیماری هاست. از رادیو ایزوتوپ ها شصت سال است که در شیوه های شناسایی و درمان استفاده می شود. با کشف شیوه های درمانی بیشتر و پیشرفت این شیوه ها، استفاده از رادیوایزوتوپ هم گسترده تر شده است. این کاربردها به دو شیوه تشخیص و درمان تقسیم می شود.

اول ـ پزشکی هسته ای تشخیصی

در تکنیک های تشخیصی پزشکی هسته ای، مقدار اندکی از مواد رادیو اکتیو وارد بدن می شود. این مواد به دلیل جذب شدن در بعضی ارگان ها و بخش هایی از استخوان و بافت، می تواند اطلاعات مهم و حیاتی ای درباره نوع خاصی از سرطان یا بیماری ارائه کند. اطلاعاتی که از راه این تکنیک پزشکی هسته ای جمع آوری می شود، جامع تر از دیگر فرایندهای تصویربرداری است؛ زیرا افزون بر ساختار، عملکرد آن ارگان از بدن را هم نشان می دهد.

نتیجه این می شود که بسیاری از بیماری ها و سرطان ها در مراحل اولیه قابل تشخیص خواهند شد. از آنجا که در فرآیند پزشکی هسته ای، مقدار بسیار اندکی از ایزوتوپ با عمر کوتاه (که فقط طی چند ساعت اشعه دارند) مورد استفاده قرار می گیرد، مقدار اشعه دریافت شده در بدن، کمتر یا هم اندازه اشعه

ایکس است. چون رادیو ایزوتوپ فقط به بافت یا ارگان آسیب دیده تزریق می شود، کل بدن و بافت های سالم چندان تحت تأثیر قرار نمی گیرد.

دوم ـ پزشکی هسته ای درمانی

در دهه گذشته، پیشرفت عمده ای در درمان بیماری از راه ایزوتوپ ها صورت گرفته است. در این درمان، ایزوتوپ های پزشکی مورد استفاده قرار می گیرد و از آن برای مقابله با بسیاری از انواع سرطان ها استفاده می شود. این شیوه درمانی، هر سال پیشرفت های زیادی می کند و بعضی پژوهشگران پیش بینی می کنند که بیش از هشتاد درصد از انواع سرطان ها با این ایزوتوپ ها درمان پذیر هستند.

در حال حاضر، معمول ترین موارد استفاده از ایزوتوپ های پزشکی، درمان تیروئید، سرطان پروستات و سرطان استخوانی است. در اروپا مهم ترین مورد استفاده آن، درمان آرتروز است؛ البته این شیوه هنوز در امریکا برای درمان آرتروز تأیید نشده است. تحقیقات اخیری که در جریان است، بعضی از هیجان انگیزترین درمان های سرطان را با استفاده از ایزوتوپ های پزشکی نشان می دهد.

بعضی از این درمان های تجربی به چنان موفقیت چشم گیری رسیده که مبتلایان کنونی سرطان را بیش از پیش به زندگی امیدوار کرده است. در بسیاری از موارد، بیمارانی با تومورهای مرگ بار مغزی و غده های سرطانی، با همین شیوه، از مرگ نجات یافته اند. در بعضی کلینیک های تجربی، بیماران سرطانی که از همه گزینه های درمانی دیگر ناامید شده بودند، با این شیوه نجات پیدا کردند.

اختراع «سیستم های مؤثر و منحصر به فرد تزریق و وارد کردن»، در پیشرفت شیوه های درمانی جدید ایزوتوپی (پزشکی هسته ای) تأثیر بسیاری داشته است. این سیستم های منحصر به فرد و مؤثر، به پزشکان کمک می کند تا ایزوتوپ ها را به طور دقیق و مستقیم به بافت بدن بیمار وارد کنند. یکی از امیدوار کننده ترین این شیوه ها، «رادیومونوتراپی» است.در این تکنیک، رادیوایزوتوپ ها به پادتن هایی که مخصوص سلول ها و بافت هایی خاص در بدن هستند، جذب می شوند. این پادتن ها، ایزوتوپ را به سمت سلول های سرطانی می کشانند و رادیوایزوتوپ ها هم، این سلول های سرطانی را از بین می برند. شیوه های درمانی انواع سرطان با استفاده از رادیوایزوتوپ ها، آینده جدیدی پیش روی میلیون ها نفر در سراسر دنیا قرار می دهد.

بر اساس آمارهای سازمان بهداشت جهانی، تعداد افراد سرطانی در کشورهای در حال توسعه، تا سال 2015م. هر سال ده میلیون نفر افزایش می یابد. در حالی که شیوه های زندگی در حال تغییر است، بیشتر کشورهای در حال توسعه، متخصص کافی در خصوص کار با دستگاه های رادیوتراپی ندارند تا بتوانند به طور مؤثر و ایمن با بیماران سرطانی خود همکاری کنند. در پانزده کشور آفریقایی و چند کشور آسیایی، حتی یک دستگاه رادیوتراپی نیز وجود ندارد. آژانس بین المللی انرژی اتمی در این زمینه برای کمک به کشورها، برنامه هایی را تدارک دیده است. همچنین از تکنیک های هسته ای در ساخت رادیوداروهای هسته ای نیز استفاده کرده و در طول سال 1382 هم، پنج دوره آموزشی در آسیای غربی در این مورد برگزار کرده است. به طور کلی می توان

موارد زیر را به عنوان زمینه های کاربرد تکنیک های هسته ای در حوزه پزشکی نام برد:

ـ تهیه و تولید رادیو داروی ید ـ 131، برای تشخیص بیماری های تیروئید و درمان آنها؛

ـ تهیه و تولید کیت های رادیو دارویی برای مراکز پزشکی هسته ای؛

ـ کنترل کیفی رادیوداروهای خوراکی و تزریقی برای تشخیص و درمان بیماری ها؛

ـ تشخیص و پی گیری درمان سرطان پروستات؛

ـ بررسی مراکز عفونی در بدن؛

ـ تشخیص سرطان های کولون، پانکراس، روده کوچک و برخی سرطان های سینه؛

ـ شناخت محل تومورهای سرطانی و بررسی تومورهای مغزی، سینه و ناراحتی های ریوی؛

7ـ تصویرگیری بیماری های قلبی، تشخیص عفونت ها و التهاب مفصلی، آمبولی و لخته های وریدی؛

ـ تشخیص کم خونی ها یا سندرم اختلال در جذب ویتامین B12 ؛

ـ تولید دزیمترهای جیبی و محیطی؛

ـ استریلیزاسیون لوازم پزشکی یک بار مصرف.

فهرست مراکز دارای دستگاه های پزشکی هسته ای موجود در ایران به شرح ذیل می باشد.

فهرست مراکز دارای دستگاه های پزشکی هسته ای موجود در کشور⁽¹⁾

ردیف

پزشکی هسته ای

شهرستان 1

بیمارستان 502 ارتش تهران2

گاماتهران3

بیمارستان ولی عصرتهران4

بیمارستان لبافی نژادتهران5

بیمارستان آیت الله طالقانی تهران6

بیمارستان شفایحیویان تهران7

مرکز قلب شهید رجایی تهران8

بیمارستان نیروی هوایی تهران9

بیمارستان شریعتی تهران10

پزشکی هسته ای شیرین تهران11

بیمارستان دی تهران12

بیمارستان سیناتهران13

گاما اسکن تهران تهران14

پزشکی هسته ای سیناتهران15

پزشکی هسته ای مرجان تهران16

مرکز شهید هاشمی نژادتهران17

بیمارستان بانک ملی تهران18

بیمارستان جم تهران19

بیمارستان پارس تهران20

بیمارستان جرجانی تهران21

110 سیدخندان تهران22

بیمارستان شرکت نفت تهران23

پزشکی هسته ای رازی تهران24

پزشکی هسته ای نوتهران25

بیمارستان شهداتهران26

بیمارستان آرادتهران27

پزشکی هسته ای نیکانتهران28

گاما اسکن تابش تهران29

پزشکی هسته ای مهرتهران30

گاما اسکن غرب تهران31

گروه درمانی پارس تهران

ردیف

پزشکی هسته ای

شهرستان 32

بیمارستان بقیة الله تهران33

بیمارستان پارک کلینیک تهران34

بیمارستان سیدالشهداءاصفهان35

بیمارستان گلستاناهواز36

گاما اسکن اهواز37

بیمارستان آذربایجان ارومیه38

پزشکی هسته ای خسروشاهیارومیه39

مرکز آموزشی شهیدبه شتی بابل40

بیمارستان امام خمینی تبریز40

طب هسته ای تبریزتبریز41

طب هسته ای دکتر دبیری تبریز42

دکتر یوسفی کمارشت44

گاما اسکن مرواریدرشت45

بیمارستان خاتم الانبیاءزاهدان46

پزشکی هسته ای دکتر احمدیزنجان47

پزشکی هسته ای مازندرانساری48

بیمارستان نمازیشیراز49

مرکز پزشکی شهید حجازیشیراز50

مرکز آموزشی شهید بهشتیقم51

شفاکرج52

پزشکی هسته ای کرجکرج53

بیمارستان شفاکرمان54

مرکز آموزشی درمانی طالقانی کرمانشاه55

گاما اسکن کرمانشاه56

بیمارستان امام رضا(ع) مشهد57

بیمارستان قائم مشهد58

پزشکی هسته ای حضرت فاطمه(س) همدان59

بیمارستان شهیدبهشتی همدان60

دکتر سالاری یزد60

سه ـ کاربرد انرژی هسته ای در بخش صنایع غذایی و کشاورزی1

سه ـ کاربرد انرژی هسته ای در بخش صنایع غذایی و کشاورزی⁽¹⁾

www.irib.ir/radio/javan.

تکنیک های هسته ای در کشاورزی به سه بخش تقسیم می شود:

اول ـ تکنیک های پرتوتابی: پرتودهی مواد غذایی، عبارت است از قرار دادن ماده غذایی در مقابل مقداری مشخص از پرتو گاما، به منظور جلوگیری از جوانه زنی بعضی از محصولات غذایی (پیاز و سیب زمینی) و همچنین کنترل آفات انباری، کاهش بار میکروبی و قارچی بعضی از محصولات، مثل زعفران و ادویه جات، و تأخیر در رسیدن بعضی از میوه ها به منظور افزایش زمان نگهداری آنها می باشد.

دوم ـ تکنیک های ردیابی: در مطالعات مربوط به تغذیه گیاهی از این روش استفاده می شود؛ مانند نحوه جذبِ کودها، عناصر و... .

سوم ـ تکنیک های تجزیه و روش اکتیو کردن: از این روش کمتر استفاده می شود؛ زیرا روش گرانی بوده و تنها در شرایط خاص از آن استفاده می کنند.

جمهوری اسلامی ایران در زمینه کشاورزی هسته ای، موفق شده است برای نخستین بار دو رقم برنج با نام های «پویا» و «تابش» را تولید کند که هم از لحاظ عملکرد و هم از نظر برخی صفات نسبت به والدینشان بهتر هستند. همچنین با استفاده از روش پرتوتابی، ارقام بسیار پرمحصولی از گیاهان زراعی در کشور به دست آمده است. با استفاده از تکنیک پرتوتابی هسته ای می توان تغییرات ژنتیکی مورد نظر را برای اصلاح محصول در توده های گیاهی به کار برد. تحقیقات دیگری هم در سازمان انرژی اتمی ایران در بخش کشاورزی در حال انجام است؛ مثل تحقیقاتی در مورد پنبه که برای افزایش مقاومت در برابر برخی

بیماری ها که در مناطق پنبه کاری کشورمان شیوع دارد، صورت می گیرد. همچنین تحقیقاتی برای افزایش مقاومت گیاهان در برابر سرما، خشکی و شوری در جریان است. کشور پاکستان که بیابان های وسیع و زمین های بایر فراوانی دارد، از راه کشاورزی هسته ای، ارقام پرمحصولی از گیاهان را در همین مناطق پرورش داده است.

طرح ایجاد مرکزی به منظور انجام تحقیقات کاربردی در زمینه کشاورزی و پزشکی هسته ای، از سال 1363 در سازمان انرژی اتمی ایران آغاز شد که در پی آن، زمینی به مساحت حدود صد هکتار در شمال غربی شهرستان کرج به همین منظور اختصاص یافت و در سال 1367 این مرکز رسما به نام «مرکز تحقیقات کشاورزی و پزشکی هسته ای» نام گذاری گردید. فعالیت های تحقیقات هسته ای این مرکز در راستای اهداف سازمان انرژی اتمی ایران در این زمینه ها می باشد:

ـ اصلاح نژاد در گیاهان زراعی به منظور افزایش بهره وری؛

ـ کنترل آفات انباری به منظور کاهش خسارت و افزایش بازدهی محصولات دامی؛

ـ تحقیقات کاربردی و تولید انواع رادیوداروهای مورد نیاز کشور؛

ـ تولید ایزوتوپ های پایدار؛

ـ مهندسی سطح؛

ـ افزایش کارآیی مواد (سختی، مقاومت در مقابل خوردگی و سایش) و تحقیق در زمینه تأثیر پرتوهای هسته ای بر مواد؛

ـ ارائه خدمات دزیمتری به پرتوکاران؛

ـ طراحی و ساخت دستگاه های الکترونیکی هسته ای.

به طور خلاصه، کاربردهای انرژی هسته ای در کشاورزی را می توان ذیل عناوین زیر برشمرد:

ـ جلوگیری از جوانه زدن محصولات غذایی؛

ـ کنترل و از بین بردن حشرات؛

ـ به تأخیر انداختن زمان رسیدگی محصولات غذایی؛

ـ افزایش زمان نگهداری؛

ـ کاهش میزان آلودگی میکروبی؛

ـ از بین بردن ویروس ها؛

ـ طرح های باردهی و جهش گیاهانی چون گندم، برنج و پنبه.

چهار ـ کاربرد انرژی هسته ای در بخش دام پزشکی و دام پروری

کاربردهای انرژی هسته ای در بخش دام پزشکی و دام پروری را می توان عناوین زیر برشمرد:

ـ نقش تکنیک های هسته ای در پیش گیری، کنترل و تشخیص بیماری های دامی؛

ـ نقش تکنیک های هسته ای در تولیدمثل دام؛

ـ نقش تکنیک های هسته ای در تغذیه دام؛

ـ نقش تکنیک های هسته ای در اصلاح نژاد دام؛

ـ نقش تکنیک های هسته ای در بهداشت و ایمنی محصولات دامی و خوراک دام.

پنج ـ کاربرد تکنیک های هسته ای در مدیریت منابع آب

بهبود دسترسی به منابع آب جهان، به عنوان یکی از زمینه های بسیار مهم در توسعه شناخته شده است. بیش از یک ششم جمعیت جهان، در مناطقی زندگی می کنند که دسترسی مناسب به آب آشامیدنی بهداشتی ندارند. تکنیک های هسته ای برای شناسایی حوزه های آب خیز زیرزمینی، هدایت آب های سطحی و زیرزمینی، کشف و کنترل آلودگی و کنترل نشت و ایمنی سدها به کار می رود. از این تکنیک ها، در شیرین کردن آب شور و آب دریا نیز استفاده می شود.

شش ـ کاربرد انرژی هسته ای در بخش صنعت

در این حوزه می توان از مصادیق زیر نام برد:

ـ تهیه و تولید چشمه های پرتوزایی کبالت برای مصارف صنعتی؛

ـ تولید چشمه های ایریدیم برای کاربردهای صنعتی و بررسی جوشکاری در لوله های نفت و گاز؛

ـ تولید چشمه های پرتوزا برای کاربردهای مختلف در علوم و صنعت از قبیل:

هفت ـ کاربرد تکنیک هسته ای در شناسایی مین های ضد نفر

آژانس بین الملی انرژی اتمی، در سال 1381 / 2002 م. از تکنیک هسته ای در کرواسی به صورت آزمایشی برای شناسایی مین های ضد نفر استفاده کرد که در

نتیجه آن، اندازه های خاصی از این مین ها در اعماق مختلف و در شرایط خشکی خاک زمین شناسایی شدند؛ اما برای کشف مین های ضد نفر کوچک تر و در شرایط رطوبت خاک زمین، کار بیشتری نیاز است.

ب) کاربردنظامی یا غیرصلح آمیز انرژی هسته ای (تولید بمب اتمی)

اشاره

در حال حاضر، رایج ترین استفاده نظامی از انرژی هسته ای از سوی کشورهای استکباری غرب، امریکا و اسرائیل صورت می گیرد. قدرت تخریب بمب های هسته ای فراتر از تصور بشر است و این قدرت روز به روز افزایش یافته و بهره وری از آن با آزمایش های گوناگون بالا می رود. برای مثال، قدرت تخریب حدود نیم کیلوگرم اورانیوم غنی شده به کار رفته در یک بمب هسته ای، برابربا چندین میلیون گالن بنزین است؛ حال آنکه نیم کیلوگرم اورانیوم غنی شده، اندازه ای معادل یک توپ تنیس دارد و یک میلیون گالن بنزین در مکعبی که طول هر ضلع آن هفده متر می باشد (تقریبا معادل ساختمانی پنج طبقه) جای می گیرد.

بمب های هسته ای به دو شکل ساخته می شوند؛ بمب های شکافتی (اتمی) و بمب های هم جوشی (هیدروژنی). سوخت در یک بمب شکافتی مشتمل بر اورانیوم 235 و پلوتونیوم 239 تقریبا خالص است که هر دو هسته های شکافت پذیری دارند. یک بمب قوی تقریبا 2410 نوترون در کمتر از 7-10 ثانیه آزاد می کند که باعث ایجاد موج انفجار بسیار عظیم و گرمای بسیار شدیدی می شود. هم جوشی هسته ای متفاوت است و وقتی رخ می دهد که دو هسته سبک را چنان به هم نزدیک کنیم که در حوزه عمل جاذبه متقابل نیروی

هسته ای قوی قرار گیرند. از آن به بعد، به شدت همدیگر را جذب می کنند و اتمی سنگین تر تولید می شود و مقدار بسیار زیادی انرژی آزاد می گردد.

منطقه انفجار بمب های هسته ای به پنج قسمت تقسیم می شود: 1. منطقه تبخیر؛ 2. منطقه تخریب کلی؛ 3. منطقه آسیب شدید گرمایی؛ 4. منطقه آسیب شدید انفجاری؛ 5. منطقه آسیب شدید باد و آتش. در منطقه تبخیر، درجه حرارتی معادل سیصد میلیون درجه سانتیگراد به وجود می آید که هر چیزی، از فلز گرفته تا انسان و حیوان در این درجه حرارت، آتش نگرفته، بلافاصله و بدون ذوب شدن بخار می شود!

پی آمدهای زیان بار این انفجار، حتی تا شعاع پنجاه کیلومتری وجود دارد و موج انفجار آنکه حامل انرژی زیادی است، می تواند میلیون ها دلار از تجهیزات الکترونیکی پیشرفته، نظیر ماهواره ها و سیستم های مخابراتی را به مشتی آهن پاره تبدیل کند و همه آنها را از کار بیندازد. پس از انفجار، تا سال های طولانی، تشعشعات زیان بار رادیو اکتیو، مانع ادامه حیات موجودات زنده در محل های نزدیک به انفجار می شود.

رادیو اکتیو، از سه پرتو آلفا، بتا و گاما تشکیل شده که نوع گامای آن از همه خطرناک تر است و با توجه به فرکانس بسیار زیاد و جرم و انرژی بالایی که دارد، اگر به بدن انسان برخورد کند، از ساختار سلولی آن عبور کرده و در مسیر حرکت خود، باعث تخریب ماده دزوکسی ریبونوکلوئیک یا همان DNA شده، زمینه را برای پیدایش انواع سرطان ها، سندرم ها و نقص های درمان ناپذیر دیگر فراهم می کند و حتی این نقایص، به نسل های آینده نیز منتقل می شود.⁽¹⁾

فاجعه بمباران اتمی هیروشیما و ناکازاکی به دست امریکا1

فاجعه بمباران اتمی هیروشیما و ناکازاکی به دست امریکا⁽¹⁾

www. isna.ir

همه جا خوف انگیز به نظر می رسید. مادری کودک هیجده ماهه اش را در آغوش گرفته بود. کودکش رنگ پریده به نظر می رسید و پس از مدتی او دیگر نفس نمی کشید. ناگهان پدرم را دیدم، از سر تا پا سوخته بود. به زحمت روغن سوختگی پیدا کردم و به تمام بدن سوخته اش مالیدم. با این حال او نیز در جلوی چشمانم چون تکه ای زغال سوخته بر زمین افتاد و جان سپرد.

این، سخنان دردآور یکی از بازماندگان فاجعه وحشتناک بمباران اتمی هیروشیماست. بی شک، وقوع هر پدیده دردناک تاریخی، تأثیر عمیقی بر ذهن هر فرد می گذارد؛ ولی وقایعی وجود دارند که هیچ گاه از اذهان مردم پاک نخواهند شد. بی تردید اگر فاجعه انفجار بمب اتمی در هیروشیما و ناکازاکی ژاپن از کل پی آمدهای جنگ جهانی اول و دوم بیشتر نباشد، کمتر نیست؛ فاجعه ای که برای همیشه، حیثیت امریکا را زیر سؤال برد و موجب ثبت لکه ننگینی از این کشور در تاریخ بشری شد. در این باره، از دیدگاه های مختلف می توان به بررسی عمق فاجعه صورت گرفته از سوی امریکا پرداخت. بی تردید، بررسی آمار تکان دهنده قربانیان این فاجعه در هر برهه از زمان، حقارت بیشتر دولت مردان امریکایی و به زیر سؤال رفتن ادعاهای واهی آنها در رعایت حقوق بشر در جهان را در پی دارد.

بمب در 16 ژوئیه 1945 آزمایش شد و در 3 اوت 1945 (یعنی کمتر از بیست روز) به مرحله کاربرد رسید. از 343 هزار نفر ساکن شهر هیروشیما، 66 هزار نفر درجا کشته و 69 هزار نفر مجروح شدند. 67 درصد از ساختمان های

شهر هم تخریب شد. سه روز بعد در ناکازاکی، 39 هزار نفر کشته و 25 هزار نفر مجروح شدند و 40 درصد از ساختمان های شهر تخریب گردید و از آن پس هر دو شهر، به مراکز الهام برای افراد هوادار منع سلاح های اتمی تبدیل شده اند.

بر اساس گزارش های تاریخی موجود، به هنگام پرتاب بمب اتمی بر روی هیروشیما، بسیاری از مردم این شهر و همچنین مناطق اطراف آن به کارهای روزانه شان مشغول بودند. بدین سان، تصور وسعت فاجعه صورت گرفته و تلفات و مجروحان آن، موجب تأثر و تألم خاطر هر انسانی می شود. حوزه فنی منهتن امریکا درباره میزان تلفات و مجروحان این فاجعه گزارش می دهد که به غیر از آمار مربوط به کشته های این حادثه، بیش از 69 هزار نفر که بیشتر آنها زنان و کودکان بودند، به انواع جراحت ها و مرض هایی دچار شدند که بسیاری از آنها نامشخص و بدون درمان بودند.

از آنچه از بررسی مجموع 135 هزار کشته و زخمی این حادثه وحشتناک که تنها در عرض یک لحظه پدید آمد برمی آید، می توان نتیجه گرفت که جنایتی بی شرمانه از سوی امریکا صورت گرفته که بی تردید هیچ فرد یا گروهی نمی تواند برای آن توضیحی ارائه دهد.

کارشناسان این گروه، همچنین در بررسی دقیق تر آمار مربوط به این حادثه ناگوار، گزارش دادند از آنجا که این اقدام بدون هیچ اطلاع و هشدار قبلی صورت گرفت، بسیاری در این میان ناپدید شدند؛ به گونه ای که از مجموعه افرادی که به هنگام وقوع حادثه در فاصله کمتر از سی کیلومتری محل انفجار بودند، بیش از هفت هزار تن به کلی ناپدیده شده وهیچ گاه اثری از آنها به دست نیامد و این نکته از جمله پرسش هایی است که برای همیشه مطرح است.

در بررسی آماری دیگری که تنها به سوختگی های شدید ناشی از این انفجار مربوط می شد، چنین گزارش شده که بیش از 60 درصد از مرگ و میرهای ناشی از این حادثه، مربوط به سوختگی های کامل بوده است. بر اساس آمار تکان دهنده دیگری، 30 درصد از مردمی که به هنگام انفجار بمب درجا کشته شدند، به دلیل خرابی کامل ساختمان ها و سقوط آوار جانشان را از دست دادند. بر این اساس، 10 درصد نیز به دلیل عواملی دیگر، از جمله پرتاب اشیا و سقوط در چاله ها و شکاف ها بلافاصله جان سپردند.

بر هیچ کس پوشیده نیست که ابعاد جانی و مالی حادثه انفجار بمب اتمی در هیروشیما، بسیار فراتر از این آمار و ارقام بوده است. بر اساس مطالعات و بررسی های صورت گرفته بر روی بازماندگان این حادثه، بسیاری از آنها برای سالیان متمادی به انواع جراحت ها و عوارض درمان ناپذیر و نامشخص مبتلا شدند که با گذشت بیش از نیم قرن، هنوز هم از عوارض مربوط به این جراحات در رنج و عذابند.

بر اساس آمار گرفته شده، نزدیک به 100 درصد مناطق اداری و مسکونی شهر هیروشیما سوخته و با خاک یکسان شدند. بر پایه اظهار برخی شاهدان عینی، شدت انفجار این بمب اتمی به حدی بود که موج عظیمی از گاز داغ و گرد و خاک تا فاصله ده ها کیلومتری پخش شد و هر چه بر سر راهش بود، به کلی نابود کرد.

شاید بتوان با نگاهی کلی به این حادثه گفت که دولت مردان امریکا، با اعمال فشار و نفوذ بر جوامع گوناگون بین المللی، از جمله سازمان ملل، تا حدودی به منتشر نشدن گزارش های کامل و جامع درباره این فاجعه بشری موفق شدند،

ولی ندای خاموش مظلومیت مردم هیروشیما و ناکازاکی برای همیشه در تاریخ ثبت شده است. بی شک، ابعاد گسترده صدمات و خسارات جانی و مالی که فاجعه هیروشیما بر جای گذاشت، برای همیشه سکوت مجامع بین المللی، از جمله سازمان ملل را در این باره به زیر سؤال برده است.

اخیرا در سالگرد بمباران اتمی هیروشیما، روزنامه ژاپنی ماینیچی شیمبون نوشت: تا کنون تعداد کسانی که به طور مستقیم و نیز پس از قرار گرفتن در مقابل تشعشعات اتمی در بمباران ژاپن کشته شدند، به 920/231 نفر رسیده است.

نخستین خبرنگار غربی که پس از بمباران اتمی هیروشیما به این شهر رفت، ویلفرد بورچت خبرنگار جنگی استرالیایی «دیلی اکسپرس لندن» بود. بورچت، هزاران بازمانده بمباران را دید که از بیماری های مرموز، خونریزی های داخلی، ناراحتی های پوستی و ریزش موی سر رنج می بردند. وی در گزارشی تاریخی برای اکسپرس که به این ترتیب شروع می شد: «من این را به عنوان هشداری به جهان می نویسم»، عوارض تشعشعات اتمی را شرح داد.

مقامات اشغالگر متفقین، گزارش های بورچت را به شدت تکذیب کردند و به دروغ گفتند که مردم فقط در اثر انفجار مرده بودند و مطبوعات وابسته نیز این دروغ را بزرگ کردند. عنوان اصلی «نیویورک تایمز» در 13 سپتامبر 1945 این بود: «در خرابه های هیروشیما، اثری از رادیواکتیو نیست.» آنها جواز خبرنگاری بورچت را لغو کردند و دستور دادند از ژاپن اخراج شود. فیلم هایی هم که از بیمارستان های ژاپن گرفته شده بود ضبط و به واشنگتن فرستاده شد

که تا 23 سال بعد، به عنوان فوق سری، طبقه بندی گردید و از دسترس مردم دور نگه داشته شد.

انگیزه واقعی برای استفاده از سلاح کشتار جمعی و اوج تروریسم، مدتی طولانی محرمانه نگه داشته شد. در آن زمان، دلیل رسمی آنان برای این بمباران، این بود که از این بمب ها برای سرعت بخشیدن به تسلیم ژاپن و نجات جان سربازان متفقین استفاده کرده اند، ولی امروز که افکار عمومی با مقیاس فریب دولتی آشناتر شده است، این، احتمالاً بزرگ ترین دروغ تاریخ بوده است؛ چنان که گارالپروویتز، از تاریخ نگاران معاصر، معتقد است که رهبران سیاسی و نظامی امریکا، با علم به اینکه تسلیم ژاپن قریب الوقوع بود، عقیده داشتند که بمباران اتمی از نظر نظامی غیرضروری است. «بررسی بمباران استراتژیک امریکا» در سال 1946 این امر را تأیید کرد، ولی این موضوع به اطلاع مردم رسانده نشد؛چنان که به مردم گفته نشد مقامات امریکایی معتقدند بمباران اتمی ژاپن، برتری امریکا را به روس ها نشان خواهد داد؛ موضوعی که هری ترومن، رئیس جمهور وقت امریکا، بعدها آن را مطرح کرد.

پرونده هایی که طی سال ها از حالت محرمانه خارج شده است، نشان داده که ایالات متحده، دست کم در سه موقعیت، نزدیک بود بار دیگر از سلاح اتمی استفاده کند: دوبار در دهه 1950 در طول جنگ کره و در هند و چین (بر ضد نیروهای هوشی مین که در حال غلبه بر نیروهای اشغالگر فرانسوی بودند) و در طول جنگ 1973 اعراب ـ اسرائیل.

در دهه 1980، رونالد ریگان هم تهدید کرد به طور محدود از سلاح های اتمی استفاده خواهد کرد تا اینکه تظاهرات عظیم مردم در اروپا، برنامه موشک های با

برد کوتاه امریکا را متوقف کرد. در زمان جورج بوش دوم، علاقه ارتش امریکا و انگلیس به استفاده از سلاح های هسته ای بار دیگر افزایش یافته است.

امریکا در سال 2001، از پیمان موشک های ضد بالستیک که قرارداد تاریخی آن را در سال 1972 با شوروی امضا کرده بود، خارج شد و این نخستین بار در عصر هسته ای بود که امریکا یک قرارداد عمده کنترل تسلیحات را لغو می کرد. در طول دروغگویی های طولانی درباره سلاح های کشتار جمعی عراق، در واشنگتن هیچ اشاره ای به تمایل امریکا برای استفاده از سلاح های هسته ای بر ضد عراق نگردید، بلکه این کار به عهده جف هون، وزیر دفاع انگلیس، گذاشته شد. هون، روز 26 مارس سال 2002 در پارلمان انگلیس گفت می توان مطمئن بود که ما در شرایط درست، مشتاق استفاده از سلاح های هسته ای خود بر ضد بعضی از کشورها خواهیم بود. وی در این مورد، نام صدام را هم بر زبان آورد.

در سالگرد بمباران هیروشیما، کنفرانسی مخفیانه در «فرماندهی هوایی استراتژیک» در اوماها نبراسکا، پایگاهی که امریکا 24 ساعته در آنجا آماده باش هسته ای دارد، تشکیل شد. در این کنفرانس، وزیران کابینه، ژنرال ها و دانشمندان برجسته از سه آزمایشگاه اصلی سلاح های هسته ای امریکا شرکت داشتند. حضور اعضای کنگره، حتی به عنوان ناظر هم ممنوع بود. دستور کار کنفرانس، ساخت «سلاح های هسته ای کوچک» برای استفاده احتمالی بر ضد «کشورهای متمرد» اعلام گردید.

در اینکه ردای «متمردترین» کشور جهان شایسته چه کشوری است، نمی توان تردید داشت. از زمان پایان جنگ سرد، ایالات متحده، همه پیمان های مهمی را که برای جلوگیری از جنگ با سلاح های کشتار جمعی، به ویژه

سلاح های هسته ای، طراحی شده است لغو، رد یا در طراحی آنها خرابکاری کرده است. با این حال، مقابله شدید و خصمانه امریکا با برنامه های صلح آمیز هسته ای ایران که بارها و بارها از سوی بازرسان آژانس بین المللی انرژی اتمی بازرسی شده، بسیار تأمل برانگیز جلوه می کند.

دیدگاه ایران اسلامی درباره سلاح های هسته ای

از مطالب یاد شده، روشن شد که دست یابی به سلاح هسته ای و به کارگیری آن بر ضد مردم بی دفاع کشورها، اساسا در دکترین دفاعی جمهوری اسلامی جایی ندارد. ایران اسلامی بر اساس اعتقادات دینی و انسانی خویش، هیچ گاه حاضر نخواهد شد به سلاحی این چنین خانمان سوز و علیه بشریت دست یابد و این سران استکبارند که از این سلاح های مرگ بار، در راه تهدید انسان های مظلوم استفاده کرده و از به کارگیری دوباره آن واهمه ای ندارند. ولی عزم ایران بر نداشتن سلاح های هسته ای، باعث نخواهد شد که دانشمندان جوان و نخبگان علمی کشور از دست یابی به استفاده های صلح آمیز دانش هسته ای غفلت ورزند. شعارهای نظام اسلامی مبنی بر استقلال از دولت های استکباری در تمامی شئون، ما را بر آن می دارد که اولاً به سمت دست یابی به این فن آوری حرکت کنیم و ثانیا در راه استفاده صلح آمیز از آن گام برداریم.

مسئولان جمهوری اسلامی ایران نیز بارها بر این مطالب تأکید ورزیده اند. برای مثال، مقام معظم رهبری همواره دست یابی ایران به فن آوری هسته ای را از دیدگاه اعتقادی و ملی نگریسته و آن را امری واجب و وظیفه ای ملی برشمرده اند که می تواند عامل نفوذ بخش ایران در جهان باشد. ایشان در این خصوص تأکید کرده اند:

ملت ایران نیز مانند کشورهای مختلف، در صدد است انرژی مورد نیاز خود را از نیروگاه هسته ای تأمین نماید؛ چرا که در غیر این صورت، از قافله علم باز هم عقب خواهد ماند. بنابراین، تلاش برای دست یابی به فن آوری هسته ای و دیگر فن آوری هایی که ایران را به اوج قافله علوم نزدیک می کند، امری واجب و وظیفه ملی است و ملت و دولت ایران برخلاف خواست خائنینی که اهداف امریکا را دنبال می کنند، با پایداری در برابر فشارهای مراکز سلطه جهانی، این هدف اساسی را دنبال خواهد کرد... . امریکایی ها می دانند که اگر ایران اسلامی و ملت ایران بر قله رفیع این فن آوری بایستد، سخن حق او که دعوت به استقلال و عزت و سرافرازی است، در افکار عمومی جهان، به ویژه مسلمانان، نفوذ بیشتری خواهد یافت.

فصل دوم: تاریخ هسته ای جهان

روند تولید سلاح هسته ای

⁽¹⁾آنچه در پی می آید، بررسی تاریخ هسته ای جهان از آغاز تا کنون، به صورت بسیار خلاصه و فهرست وار است که ضمن آن، به شرح برخی رویدادهای مهم نیز می پردازیم. ⁽²⁾

1896 ـ یک اشعه غیر عادیِ ساطع شده از اورانیوم که باعث تیره شدن صفحه حساس عکاسی می گردید، توسط هنری بکرل در پاریس کشف شد.

1934 ـ لئوزیلارد تحقیقات مفصلی در خصوص امکان انفجارهای هسته ای و قدرت هسته ای بمب ها انجام داد، ولی به خاطر ترس از مسائل مختلفی که ممکن بود در اثر اعلام این ایده به وجود آید، نوشته خود را به صورت محرمانه نگه داشت و آن را به نیروی دریایی انگلیس تحویل داد.

آوریل 1939 ـ نخستین مراحل کلیدی در مورد واکنش زنجیری اورانیوم طی شد و خبر آن در تمام جهان منتشر گردید. دانشمندان دانشگاه کلمبیای امریکا، بلافاصله پس از کسب نتایج خود تصمیم گرفتند دولت امریکا را آگاه سازند.

سپتامبر 1939 ـ با آغاز جنگ جهانی دوم از سوی هیتلر، ذوق و شوق فزاینده در زمینه شکافت هسته اتم از بین رفت.

11 اکتبر 1939 ـ زیلارد، دانشمند هسته ای، پس از آنکه آزمایش هایش در دانشگاه کلمبیا عقیم ماند، از تلاش باز نایستاد و بیش از همه نگران دست یابی نازی ها به بمب اتم بود. او به فکر افتاد که امریکایی ها را در این خصوص تحریک کند. نتیجه کار، نامه انیشتین به روزولت، رئیس جمهور امریکا بود که در آن، خطر احتمالی استفاده از واکنش های زنجیره ای و ساخت سلاح هسته ای را هشدار داد. روزولت، دستور تشکیل کمیته ای برای مطالعه اورانیوم را صادر کرد. چند روز بعد، کمیته گزارش داد که نیروی هسته ای و انفجار هسته ای امکان پذیر می باشد، ولی هنوز به اثبات نرسیده است.

1941 ـ نخستین نشست کمیته کاربرد نظامی انفجار اورانیوم؛

کمیته MAUD (کمیته کاربرد نظامی انفجار اورانیوم) در شرایطی که خطر تجاوز و تعرض از طرف آلمان ها شدت یافته بود تشکیل گردید. در نهایت، کمیته در 29 جولای 1941، دو گزارش برای وزارت تولید هواپیما تهیه و ارسال داشت: 1. کاربرد اورانیوم برای ساخت بمب اتمی؛ 2. استفاده از اورانیوم به عنوان منبع تولیدکننده نیرو. گزارش اول اهمیت بیشتری داشت. در این گزارش، پس از مقدمه ای کوتاه چنین آمده بود: مایلیم تأکید کنیم که ما وارد بررسی و انجام پروژه ای شدیم که شک ما در آن بیشتر از اعتقاد ما به آن بود؛ لذا احساس نمودیم این موضوعی است که بایستی مورد بررسی قرار گیرد. هر چه بیشتر جلو رفتیم، بیشتر معتقد شدیم که

آزاد شدن انرژی هسته ای در مقیاس بزرگ امکان پذیر است و با حفظ

شرایطی، قادر خواهیم بود اسلحه قدرتمندی از آن برای جنگ بسازیم.

هم اکنون ما به این نتیجه رسیده ایم که با 25 پوند ماده رادیواکتیو، می توان یک

بمب مؤثر اورانیومی ساخت که قدرتی حدود 1800 تن TNTداشته و همچنین مقدار قابل ملاحظه ای مواد رادیواکتیو در ناحیه ای که بمب منفجر می شود آزاد نماید که برای مدت طولانی برای بشر خطرناک خواهد بود.

در ادامه گزارش آمده بود که برای ساختن سه بمب در ماه، به کارخانه ای برای جداسازی ایزوتوپی اورانیوم و تهیه «اورانیوم هگزافلوراید» برای کارخانه جداسازی ایزوتوپی نیاز است. با در نظر گرفتن تمام پارامترها، MAUD وزنی در حدود ده کیلوگرم اورانیوم را برای بمب پیشنهاد کرد. پس از حمله ژاپنی ها در 7 دسامبر 1942، امریکا رسما وارد جنگ شد و بر فوریت ساخت دو بمب اتم تأکید کرد.

1941 ـ تلاش رسمی امریکا برای دست یابی به بمب اتم؛

کامپتون، از دانشمندان هسته ای امریکا تصمیم گرفت مرکزی در شیکاگو به وجود آورد و آن را «آزمایشگاه متالورژی» نام نهاد. این یک نامگذاری انحرافی بود و با مخفف «مت.لب» نوشته و نامیده می شد. درست در اوایل شروع فعالیت ها، در ژانویه 1942 او برنامه زمان بندی زیر را ارائه کرد:

ـ تا ژوئیه 1942، تعیین امکان پذیر بودن واکنش هسته ای (جولای 1942)؛⁽¹⁾

باارزش انجام شده است.

ـ تا ژانویه 1943، انجام نخستین واکنش های زنجیره ای (دسامبر 1942)؛

ـ تا ژانویه1944، انجام نخستین جداسازی پلوتونیوم از اورانیوم (دسامبر1943)؛

ـ تا ژانویه 1945، ساخت نخستین بمب (جولای 1945).

ژوئیه 1945، نخستین آزمایش بمب اتمی؛

آزمایش با بمب پلوتونیوم در صحرای آلاموگوردو در نیومکزیکو، پس از چند بار تعویق 9 روزه، 3 روزه، یک ساعته و 30 دقیقه ای، سرانجام در ساعت پنج و نیم صبح شانزدهم ژوئیه 1945 انجام شد. حالت اضطراب با رسیدن زمان به ساعت آخر (صفر) بی نهایت بود.

3 اوت 1945 ـ حمله اتمی امریکا به ژاپن؛ ⁽¹⁾

در ماه اوت 1945، بزرگ ترین جنایت قرن با قتل عام بیش از صد هزار نفر از مردم بی دفاع هیروشیما و ناکازاکی رقم خورد. پس از وقوع فاجعه، امریکا ادعا کرد که این بمب برای سرعت بخشی به تسلیم ژاپن و نجات جان سربازان متفقین بوده است! بسیاری از تاریخ نگاران و حتی سیاست مداران امریکایی اعلام کردند که پیش از بمباران اتمی هیروشیما، ژاپن در آستانه تسلیم قرار داشت.

پس از مدتی، رئیس جمهور وقت امریکا ـ هری ترومن ـ انگیزه اصلی این بمباران را فاش کرد و گفت که این اقدام، در راستای نمایش قدرت امریکا در برابر شوروی (سابق) صورت گرفته است. همچنین امریکا پس از این فاجعه انسانی اعلام داشت که در نظر دارد خود را به عنوان بزرگ ترین قدرت جهانی مطرح سازد و از این پس، از انجام هیچ عملی در راستای اهداف استکباری خویش پروا ندارد.

1946 ـ تصویب قانون انرژی اتمی؛

قانون انرژی اتمی در سال 1946 به تصویب کنگره ایالات متحده رسید و به موجب مفاد آن، «کمیسیون انرژی اتمی» تأسیس شد و انتشار اطلاعات درباره سلاح ها و فن آوری هسته ای ممنوع گردید. قانون انرژی اتمی که در سال 1946 به تصویب رسید، نمایانگر نخستین تلاشی است که تنها کشور دارنده سلاح های هسته ای در آن زمان به منظور محدود کردن گسترش این سلاح ها مبذول داشته است؛ ولی تا سال 1957، هم اتحاد جماهیر شوروی و هم انگلستان بمب های اتمی شان را آزمایش کردند.

29 اوت 1949 ـ انفجار هسته ای شوروی؛

انفجار هسته ای شوروی، تعجب غرب را برانگیخت. امریکا پیش بینی نکرده بود که این انحصارطلبی خود را به این زودی از دست بدهد. 23 پتامبر 1949 هری ترومن، رئیس جمهور وقت امریکا اعلام کرد که شوروی با موفقیت بمب اتمی را آزمایش کرد.

31 ژانویه 1950 ـ هری ترومن، ساخت بمب هیدروژنی را که از روش «گداخت هسته ای» پیروی می کرد و قدرت تخریبی تصورناشدنی و چندین برابر بمب های اتمی قبلی داشت، اعلام کرد.

19 آوریل 1953 ـ درگذشت آلبرت انیشتین، فیزیک دان آلمانی در امریکا.

1954 ـ بخش خصوصی امریکا اجازه فعالیت در زمینه انرژی هسته ای را به دست آورد.

1955 ـ بسیاری از اطلاعات مربوط به دانش هسته ای که زمانی «سری» تلقی می شد، در اختیار شرکت های خصوصی قرار گرفت. همچنین در این سال، سلاح های هسته ای ویژه عملیات، به طرح دفاعی ناتو در غرب اروپا افزوده شد.

16 می 1957 ـ انگلستان، نخستین بمب اتمی خود را در جزایر کریسمس منفجر کرد.

5 دسامبر 1957 ـ نخستین کشتی اتمی یخ شکن به نام «لنین» در قطب شمال به حرکت درآمد.

اول اوت 1959 ـ پنجمین کنفرانس جهانی بر ضد بمب اتمی در هیروشیما برپا شد.

15 مارس 1960 ـ کنفرانس جهانی خلع سلاح؛

کنفرانس خلع سلاح که مدت ها سخن از آن می رفت، پانزدهم مارس 1960 در ژنو افتتاح شد. در این کنفرانس، ده کشور امریکا، انگلستان، فرانسه، ایتالیا، کانادا، شوروی، لهستان، چکسلواکی، رومانی و بلغارستان شرکت کردند. نمایندگان انگلستان، طرح خلع سلاح را در سه مرحله پیشنهاد دادند. شوروی نیز طرحی را که پیش تر نیکیتا خروشچفِ رئیس جمهور، در مجمع عمومی مطرح کرده بود، عرضه کرد. در این طرح، خلع سلاح طی چهار سال انجام می شد و با این کار، تمام سلاح های اتمی از بین می رفت.

24 فوریه 1960 ـ نخستین بمب اتمی فرانسه در صحرای مراکش آزمایش شد. بدین ترتیب، فرانسه چهارمین کشوری بود که به سلاح هسته ای دست یافت.

اکتبر ١٩٦٢ بحران اتمی کوبا

شاید بحران کوبا، یکی از مسائل مهمی باشد که دوران ریاست جمهوری «کندی» را از دیگر رهبران امریکا متمایز می سازد. این بحران، مرحله ای مهم در

رویارویی دو قدرت استکباری شرق و غرب تلقی می شود که تا سر حد نقطه انفجار و جنگ همه جانبه اتمی میان دو ابرقدرت به پیش رفت، اما در واپسین لحظات، اوضاع به صورت معجزه آسایی به حالت طبیعی بازگشت. بحران کوبا، به ایجاد چارچوبی جدید در روابط میان شرق و غرب انجامید.

در 22 اکتبر 1962، منابع جاسوسی امریکا خبر از استقرار موشک های

هسته ای میان برد اتحاد جماهیر شوروی در خاک کوبا دادند. «کندی» این اقدام شوروی را به منزله گامی برای به مخاطره انداختن امنیت ایالات متحده ارزیابی کرد. استقرار موشک های هسته ای شوروی در کوبا، تهدیدی بود که واشنگتن وقوع آن را پیش بینی نکرده بود؛ زیرا در دوران پس از جنگ جهانی دوم، ایالات متحده توجه خود رابه تقویت استحکامات دفاعی اروپای غربی، به مثابه جبهه مقدم تماس با روسیه معطوف ساخته بود. واکنش «کندی» به این اقدام، تا حدی همراه با خشونت بود. نیروی دریایی امریکا در واکنش به این مسئله، با محاصره مرزهای کوبا، مانع از ورود تجهیزات تهاجمی به خاک این کشور شد. در همین راستا، نیروی دریایی امریکا کنترل شدیدی در مورد کشتی هایی که به مقصد کوبا در حرکت بودند، اعمال کرد. این بحران، زمانی به اوج خود رسید که دستگاه های اطلاعاتی ایالات متحده، به هدف اصلی استقرار موشک های هسته ای اتحاد شوروی که همانا تهدید هم پیمانان غربی واشنگتن بود، واقف شدند. طبیعی به نظر می رسید که اقداماتی از این دست، به معنای آمادگی برای آغاز جنگ باشد. به عبارت روشن تر، دو ابرقدرت در این بحران رو در روی یکدیگر قرار گرفته بودند و احتمال آغاز جنگ هسته ای با پافشاری طرفین درگیر در بحران بر مواضع خود قوت می یافت.

خروشچف که نیروهایش را برای درگیر شدن در یک جنگ تمام عیار آماده کرده بود، ناگاه تصمیم به آرام کردن واشنگتن گرفت. شاید دلیل این تصمیم پیش بینی نشده ترس روس ها از آغاز جنگ هسته ای بود. پس از گذشتن چهار روز از آغاز بحران، خروشچف پیشنهاد خود را مبنی بر جمع آوری موشک های شوروی و عقب نشینی از کوبا، در صورت تعهد امریکا به عدم تهاجم و اشغال هاوانا تسلیم مقامات امریکا کرد. این پیشنهاد دور از انتظار، «کندی» را بر سر دو راهی قرار داد. آیا باید پیشنهاد خروشچف را می پذیرفت یا همان گونه که مشاوران وی توصیه می کردند، از مواضع سرسختانه خود دفاع می کرد؟ سرانجام «کندی» راه نخست را پذیرفت و آمادگی خود را برای حل بحران از راه مسالمت آمیز اعلام کرد و متعهد شد از حمله به کوبا خودداری کند. در پی اعلام این مواضع، مسکو موشک های خود را از خاک کوبا جمع آوری کرد و بدین سان، بحران موشکی کوبا به شکل عاقلانه ای پایان یافت. پس از پایان بحران، دولت مردان روس اظهار داشتند:

ما تمایل داشتیم این بحران بدون توسل به اقدامات نظامی فیصله پیدا کند؛ چرا که کاملاً از ابعاد مخاطره آمیز آن آگاه بودیم.

تصمیم عقلایی کندی، با مواضع کنگره امریکا همسویی نداشت؛ چه آنکه برخی از اعضای کنگره، کندی را به دلیل عدم توسل به زور، مورد سرزنش قرار دادند و گروهی نیز او را به دلیل محاصره کوبا و حمله نکردن به این کشور ترسو خواندند. به رغم این سرزنش ها، کندی واکنش ایالات متحده را در قبال اتحاد شوروی کافی دانست و اظهار داشت: عقب نشینی خروشچف از مواضع

سابق خود، به دلیل در نظر گرفتن ملاحظات امنیتی ـ ملی اتحاد شوروی صورت گرفته است.

1963 ـ تشکیل گروه برنامه ریزی هسته ای ناتو

گروه برنامه ریزی هسته ای، شورایی است که تحت نظارت ناتو قرار دارد و مسئولیت آن، رسیدگی به مسائل مربوط به دفاع هسته ای است. این شورا در سال 1963 به عنوان ارگان سرآمد هسته ای ناتو به وجود آمد و همه کشورهای عضو ناتو در آن شرکت دارند. مسئولیت اولیه گروه برنامه ریزی هسته ای، استراتژی دفاع هسته ای و ذخیره سازی سلاح های هسته ایِ ایالات متحده در اروپا بود. گروه برنامه ریزی هسته ای در سال 1977، ارگانی کاری به نام «گروه سطح بالا» را به منظور مطالعه مشکل نوسازی نیروی هسته ای، ویژه صحنه عملیات، برپا کرد. ایالات متحده از گروه برنامه ریزی هسته ای ناتو، به منظور پیشبرد طرح هایش در باب دفاع هسته ای از اروپای غربی استفاده کرده است.

15 ژوئیه 1963 ـ در کنفرانس خلع سلاح که با شرکت شوروی، امریکا و انگلستان برپا شد، هرگونه آزمایش اتمی در فضا، روی زمین و زیر زمین ممنوع گردید.

12 ژوئن 1964 ـ نخستین کشتی اروپایی که با سوخت اتمی حرکت می کرد، در بندر کیل آلمان غربی به آب انداخته شد.

16 سپتامبر 1964 ـ چین کمونیست، نخستین بمب اتمی خود را منفجر کرد.

1966 ـ هشتاد میلیون لیتر مواد سمی بر روی مزرعه ها و جنگل های ویتنام ریخته شد.

10 سپتامبر 1966 ـ دانشمندان فرانسه در حضور ژنرال «دوگل»، یک بمب اتمی ده بار نیرومندتر از بمب اتمی هیروشیما را در جزیره «مورو روآ» در اقیانوس کبیر منفجر کردند.

1967 ـ معاهده ایجاد منطقه عاری از سلاح های هسته ای در امریکای لاتین، شامل امریکای مرکزی، امریکای جنوبی و حوزه دریای کارائیب بین کشورهای منطقه امضا گردید.

19فوریه1967 ـ پروفسور لوپنهابمر، سازنده نخستین بمب اتمی امریکا درگذشت.

17 ژوئن 1967 ـ ساخت نخستین بمب هیدروژنی چین که موجب حیرت بسیاری از محافل سیاسی شد. این اقدام در راستای قدرت نمایی چین به ایالات متحده در زمانی که نبرد ویتنام شدت یافته بود، ارزیابی گردید.

جولای 1968ـ ایجاد پیمان NPT

پیمان NPT به منظور جلوگیری از گسترش سلاح های کشتار جمعی به وجود آمد. تا سال 1970، بیش از 50 کشور دنیا به این پیمان پیوستند و تا پایان سال 1986، بیشتر از 130 کشور NPT را امضا کردند. بررسی واقع بینانه مفاد معاهده NPT و رویه دولت های دارنده سلاح های هسته ای، نشان می دهد که انتقال دانش هسته ای به کشورهای غیر دارنده، تابعی از هدف اصلی معاهده؛ یعنی منع گسترش سلاح هسته ای است. با توجه به جهت گیری تبعیض آمیز این معاهده در تعریف حقوق و تعهدات نابرابر و ناعادلانه بین دو گروه از کشورها، و فقدان الزامات بین المللی در اجبار دولت های هسته ای در مورد انتقال فن آوری به کشورهای غیردارنده هسته ای، این سؤال مطرح می شود که آیا خروج از این

پیمان به نفع کشورهای غیرهسته ای نیست؟ در پاسخ باید گفت که جهت گیری ماده 10 NPT و خروج از معاهده NPT ممکن است هزینه های سنگینی برای کشورها در بر داشته باشد، بدون اینکه دستاورد مثبتی به همراه بیاورد. شورای امنیت، طی قطعنامه 825 در سال 1993، به کره شمالی اخطار کرد که خروج از معاهده NPTرا، تهدیدی بر ضد امنیت بین المللی تلقی می کند.

1970 ـ تشکیل جنبش حفظ بقا

این جنبش، نقطه تلاقی آن دسته از سازمان های مردمی و افرادی است که معتقد بودند حمله هسته ای شوروی به ایالات متحده گریزناپذیر است، اما می توان از این حمله جان به در برد و باید خود را برای آن روز آماده کرد. جنبش حفظ بقا، به طرزی خودجوش در دهه 1970 و به سبب سرخوردگی امریکاییان از جنگ ویتنام، رسوایی واترگیت و افزایش زرادخانه های هسته ای دوابرقدرت سر بلند کرد؛ امریکاییانی که در حسن نیتشان تردیدی نبود. آنها به نواحی دورافتاده کشور، بیشتر به شمال غربی اقیانوس آرام نقل مکان کردند و در آنجا مواد غذایی، آب، سلاح گرم و دارو انباشتند.

جنبش هواداران حفظ بقا، در مورد انگاره مناقشه هسته ای و تبعات آن خیال بافی کرد و افسانه پرداخت. آنها شواهد و دلایل علمی تنظیم کردند که زمستان هسته ای، بقا را ناممکن می کند و حیات را به چنان سطح حقیری تنزل می دهد که هیچ کس آن را آرزو نخواهد کرد. فیلم هایی هم مانند «فجر سرخ» و «یادداشت روزانه ترنر» که در واقع کتاب مقدس تبلیغاتی گروه های افراطی است، دیدگاه های این گروه ها را بازتاب می دهند.