مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : تاریخ امام حسین علیه السلام= موسوعه الامام الحسین علیه السلام.

مشخصات نشر : تهران: سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی، دفتر انتشارات کمک آموزشی، 1378-

مشخصات ظاهری : 24 ج.

فروست : کتاب رشد.

شابک : دوره 978-964-5667-41-0 : ؛ ج.2 964-5667-47-X : ؛ 32000 ریال: ج.3 978-964-566-750-2 : ؛ 40000 ریال: ج.4 964-5667-69-0 : ؛ ج.5 964-7813-03-1 : ؛ 60000ریال: ج.6: 9789647813167 ؛ 70000 ریال ج. 7 978-964-7813-33-4 : ؛ ج. 8 964-7813-48-1 : ؛ 70000 ریال: ج.8 ، ق. 2 978-964-7813-48-8 : ؛ 35000 ریال : ج. 9 978-964-5667-51-9 : ؛ 60000 ریال: ج. 10 964-7813-28-7 : ؛ ج. 11 964-7813-45-7 : ؛ 80000 ریال : ج. 12 978-964-7813-60-0 : ؛ 80000 ریال : ج. 13 978-964-7813-71-6 : ؛ 80000 ریال: ج. 14 978-964-7813-70-9 : ؛ 100000ریال: ج. 15: 978-964-7813-77-8 ؛ 100000 ریال ج. 16: 978-964-7813-78-5 ؛ 150000ریال: ج.17: 978-964-7813-79-2 ؛ 70000 ریال: ج. 18 978-964-7813-62-4 : ؛ 70000 ریال: ج. 19 978-964-7813-64-8 : ؛ 70000 ریال : ج . 20 978-964-7813-72-3 : ؛ 115000 ریال: ج.21 978-964-7813-76-1: ؛ 150000 ریال: ج.22 978-964-7813-80-8: ؛ ج. 24 978-964-7813-82-2 : ؛ 15000ریال: ج.23: 978-964-7813-81-5

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : ص. ع. به انگلیسی: The history of Imama Hossein (P. B. U. H).

یادداشت : پژوهش و تدوین جلدهای مختلف موسوعه در جلد 18 چنین ذکر شده است اکرم موسوی ( 1-8) ، اعظم قادرسهی ( 9-17) ، اعظم فخر ( 18-24) ؛ نظارت علمی محمدرضا جعفری ، محمدرضا حسینی جلالی.

یادداشت : ج.2، 3 (چاپ اول: 1378).

یادداشت : ج.4 (چاپ اول: 1380).

یادداشت : ج.5 (چاپ اول: 1381).

یادداشت : ج.6 (چاپ اول: 1382).

یادداشت : ج. 7 (چاپ اول: 1383).

یادداشت : ج. 8 ، ق. 1 و 2 (چاپ اول: 1386).

یادداشت : ج.9 (چاپ اول: 1379).

یادداشت : ج.10 (چاپ اول: 1383).

یادداشت : ج.11 (چاپ اول: 1385).

یادداشت : ج.12و 13 (چاپ اول: 1388).

یادداشت : ج.14(چاپ اول: 1388).

یادداشت : ج.18و 19 (چاپ اول: 1388) .

یادداشت : ج.15 و 20 (چاپ اول : 1389) (فیپا) .

یادداشت : ج. 16، 17 ،21 ، 22 ، 23 و 24(چاپ اول: 1390) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. 1. الامام علیه السلام و حدیث عاشورا.- ج. 2. الحسین علیه السلام یعزم علی الخروج الی العراق و من اجتمعوا به.- ج. 4. تاریخ امام حسین (علیه السلام).- ج. 8. تاریخ ما بعد الشهاده الی قیام التوابین و خروج المختار-. ج. 9. اولاد امیرالمومنین علیهم السلام.- ج. 10و 11. بنات أمیرالمؤمنین علیه السلام.- ج. 12. اولاد الامام الحسن المجتبی علیه السلام و اولاد سید الشهدا الامام الحسین علیهم السلام.- ج. 13. اولاد امام حسین سیدالشهداء علیهم السلام.- ج. 14. اولاد عقیل بن ابی طالب و اولاد مسلم بن عقیل علیهم السلام و اولاد جعفربن ابی طالب و اولاد عبدالله بن جعفربن ابی طالب علیهم السلام.- ج. 15. اصحاب الامام الحسین سید الشهدا علیه السلام.- ج. 16. اصحاب الامام الحسن سیدالشهدا علیه السلام.-ج.17. اصحاب الامام الحسن سیدالشهدا علیه السلام..- ج. 18. میزات الامام الحسین و امامته علیه السلام / پژوهش و تدوین اعظم فخر ؛ نظارت علمی محمدرضا جعفری ، محمدرضا حسینی جلالی.- ج. 19. امامه الحسین علیه السلام والحسین علیه السلام فی تاویل القرآن المجید.- ج . 20. الامام علیه السلام فی تاویل القرآن المجید ، و الامام فی اقوال و افعال جده صلی الله علیه و آله و سلم.-ج.21.الحسین علیه السلام فی اقوال و احوال جده صلی الله علیه و آله و سلم ،مناقبه علیه السلام،معجزاته علیه السلام.-ج.22.سیرته علیه السلام.- ج. 24. فلسفة شهادته علیه السلام- رفع الشبهه حول شهادته علیه السلام ...

عنوان دیگر : موسوعه الامام الحسین علیه السلام.

موضوع : حسین بن علی (علیه السلام) ، امام سوم، 4 - 61ق.

موضوع : اسلام -- تاریخ -- از آغاز تا 132ق.

شناسه افزوده : موسوی، اکرم، 1341 -

شناسه افزوده : قادرسهی، اعظم، 1342 -

شناسه افزوده : فخر، اعظم، 1340 -

شناسه افزوده : جعفری، محمدرضا، 1310 - 1389.

شناسه افزوده : حسینی جلالی، سیدمحمدرضا، 1324 -

شناسه افزوده : سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. دفتر انتشارات کمک آموزشی

رده بندی کنگره : BP41/4/ت2 1378

رده بندی دیویی : 297/953

شماره کتابشناسی ملی : م 78-3839

اشاره

ما قیلَ فی خصائص أصحاب الحسین علیهم السلام المشترکة

اشاره

منها:

قال [مسلم بن عقیل لعمر بن سعد]: إنّ حسیناً ومَنْ معه تسعون إنساناً بین رجلٍ وامرأةٍ فی الطّریق، فارددهم.

ابن قتیبة، الإمامة والسّیاسة، 2/ 5/ مثله البیهقی، المحاسن والمساوئ،/ 51

[عددهم] قال: وخرج الحسین ⁽¹⁾من مکّة یوم الثّلاثاء ⁽²⁾یوم التّرویة لثمان مضین من ذی الحجّة، ومعه اثنان وثمانون رجلًا من شیعته وأهل بیته.

ابن أعثم، الفتوح، 5/ 120

ثمّ سار [عند خروجه من المدینة] فی أحد وعشرین رجلًا من أصحابه وأهل بیته. ⁽³⁾

کمره ای، ترجمه امالی،/ 152

الصّدوق، الأمالی،/ 152/ عنه: السّیّد هاشم البحرانی، مدینة المعاجز، 3/ 487؛ المجلسی، البحار، 44/ 313؛ البحرانی، العوالم، 17/ 161؛ القزوینی، تظلّم الزّهراء،/ 119- 120

(قال) الإمام الأجل والشّیخ المبجّل أحمد بن أعثم الکوفیّ فی تاریخه: ثمّ ⁽⁴⁾جمع ⁽⁵⁾

الحسین علیه السلام أصحابه ⁽¹⁾الّذین عزموا ⁽²⁾علی الخروج ⁽³⁾معه إلی العراق ⁽⁴⁾، فأعطی کلّ واحد منهم عشرة دنانیر وجملًا، یحمل علیه رحله وزاده؛ ثمّ إنّه طاف بالبیت ⁽⁵⁾وطاف بالصّفا والمروة وتهیّأ للخروج ⁽⁶⁾، فحمل بناته وأخواته علی المحمل ⁽⁷⁾⁽⁸⁾وفصل ⁽⁹⁾من مکّة یوم الثّلاثاء یوم التّرویة لثمان مضین من ذی الحجّة ⁽¹⁰⁾ومعه اثنان وثمانون رجلًا من شیعته وموالیه و ⁽¹¹⁾أهل بیته ⁽¹²⁾.

الخوارزمی، مقتل الحسین، 1/ 220/ مثله: محمّد بن أبی طالب، تسلیة المجالس وزینة المجالس، 2/ 228؛ ابن أمیر الحاجّ، شرح شافیة أبی فراس،/ 348؛ القمّی، نفس المهموم،/ 170

وخرج من مکّة یوم الثّلاثاء وهو یوم التّرویة الثّامن من ذی الحجّة، ومعه اثنان وثمانون رجلًا من أهله وشیعته وموالیه.

ابن طلحة، مطالب السّؤول،/ 74/ عنه: الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 51؛ قریب به هذا المضمون القمّی، نفس المهموم،/ 170

ابن عیینة: عن لبطة، عن أبیه، قال: لقینی الحسین وهو خارج من مکّة فی جماعة علیهم یلامق الدّیباج؛ فقال: ما وراءک؟ قال: وکان فی لسانه ثقل من برسام عرض له.

وقیل: کان مع الحسین وجماعته اثنان وثلاثون فرساً. ⁽¹³⁾

در کتاب «مخزون فی تسلیة المحزون» گفته: حسین همراهان خود را که با او به عراق عزیمت داشتند، جمع کرد و به هر کدام ده دینار طلا و یک شتر بارکش داد و روز سه شنبه ترویه هشتم ذی الحجه با هشتاد و دو مرد از شیعیان و دوستان و موالی و خاندانش حرکت کرد، انتهی (د).

کمره ای، ترجمه نفس المهموم،/ 75

الذّهبی، سیر أعلام النّبلاء، 3/ 200

منها:

[عددهم] وبلغ الحسین قتل مسلم وهانی [...]. فقال حسین لأصحابه: قد ترون ما یأتینا، وما أری القوم إلّاسیخذلوننا، فمَنْ أحبّ أن یرجع فلیرجع. فانصرف عنه [الّذین] صاروا إلیه فی طریقه، وبقی فی أصحابه الّذین خرجوا معه من مکّة ونفیر قلیل [من] صحبه فی الطّریق. فکانت خیلهم اثنین وثلاثین فرساً.

ابن سعد، الحسین علیه السلام،/ 67- 68/ عنه: الذّهبی، تاریخ الإسلام، 2/ 344- 345

وقد کان صحبه قوم من منازل الطّریق، فلمّا سمعوا خبر مسلم وقد کانوا ظنّوا أنّه یقدم علی أنصار وعضد، تفرّقوا عنه، ولم یبق إلّاخاصّته.

الدّینوری، الأخبار الطّوال،/ 248

فلم یصبر وخرج [من مکّة] ومعه سبعون نفراً أکثرهم أولاده وأقاربه وأهل بیته.

عمرانی، الإبناء،/ 14

ثمّ إنّه علیه السلام سار حتّی أتی إلی موضع یقال له زبالة، فنزل بها وخطب النّاس، فقال:

أ یّها النّاس! إنّما جمعتکم علی أنّ العراق لی، وقد أتانی خبر فضیع عن ابن عمِّی مسلم یدلّ علی أنّ شیعتنا قد خذلتنا، فمَنْ کان منکم یصبر علی حرّ السّیوف وطعن الأسنّة فلیتم معنا وإلّا فلینصرف عنّا. قال فجعل القوم یتفرّقون یمیناً وشمالًا حتّی لم یبق معه من أهل بیته موالیه نیف وسبعون رجلًا، وهم الّذین خرجوا معه من مکّة.

الطّریحی، المنتخب،/ 438/ مثله مقتل أبی مخنف (المشهور)،/ 42- 43؛ الدّربندی، أسرار الشّهادة،/ 250- 251؛ القندوزی، ینابیع المودّة،/ 238

منها:

[عددهم] فلقی الحسین علیه السلام بموضع علی الفرات یقال له کربلاء، وکان الحسین علیه السلام فی اثنین وستّین أو اثنین وسبعین رجلًا من أهل بیته وأصحابه.

الیعقوبی، التّاریخ، 2/ 230

عدل إلی کربلاء، فأسند ظهره إلی ⁽¹⁾قصباء ⁽²⁾⁽³⁾وجلّه کیلا ⁽⁴⁾⁽⁵⁾یقاتل إلّامن وجه واحد، ⁽⁶⁾فنزل وضرب أبنیته، وکان أصحابه ⁽⁷⁾خمسة وأربعین فارساً و ⁽⁸⁾مائة راجل. ⁽⁹⁾

پاینده، ترجمه تاریخ طبری، 7/ 2973

الطّبریّ، التّاریخ، 5/ 389/ عنه: الشّجری، الأمالی، 1/ 191- 192؛ البدایة والنّهایة، 8/ 197؛ مثله المحلّی، الحدائق الوردیّة، 1/ 116؛ سبط ابن الجوزی، تذکرة الخواص،/ 246؛ المزّی، تهذیب الکمال، 6/ 427؛ الذّهبی، سیر أعلام النّبلاء (ط مصر)، 3/ 208، (ط دار الفکر)، 4/ 422؛ ابن حجر، تهذیب التّهذیب، 2/ 352، الاصابة، 1/ 333؛ ابن بدران فی ما استدرکه علی ابن عساکر، 4/ 337؛ الأمین، أعیان الشّیعة، 4/ 612

فعدل إلی کربلاء، وهو فی مقدار خمسمائة فارس من أهل بیته وأصحابه، ونحو مائة راجل.

المسعودی، مروج الذّهب، 3/ 70/ عنه: الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 51- 52

فعدل [الحسین] إلی کربلاء وکان معه خمسة وأربعون فارساً، ونحو مائة راجل.

ابن الجوزی، الرّدّ علی المتعصّب العنید،/ 37

ثمّ سار، فلقیه أوائل خیل ابن زیاد، فعدل إلی کربلاء، فنزل بها فی خمسة وأربعین فارساً ومائة راجل، وقیل أکثر.

السّمهودی، جواهر العقدین،/ 408/ عنه: ابن حجر الهیتمی، الصّواعق المحرقة،/ 196- 197

فوجّه إلیه عبیداللَّه بن زیاد، عمر بن سعد بن أبی وقّاص فی أربعة آلاف [...] ومع حسین یومئذٍ خمسون رجلًا، وأتاهم من الجیش عشرون رجلًا.

ابن سعد، الحسین علیه السلام،/ 68، 69

منها:

[عددهم] وکانوا [عشیّة عاشوراء] اثنین وثلاثین رجلًا من الفرسان، وأربعین راجلًا.

أبو علیّ مسکویه، تجارب الأمم، 2/ 69

[عبادتهم] قال الرّاوی: وبات الحسین علیه السلام وأصحابه اللّیلة ولهم ⁽¹⁾دویّ کدویّ النّحل ما بین راکع وساجد وقائم وقاعد، ⁽²⁾⁽³⁾فعبر علیهم ⁽⁴⁾فی تلک اللّیلة من عسکر عمر بن سعد اثنان وثلاثون رجلًا ⁽⁵⁾⁽⁶⁾وکذا ⁽⁷⁾کانت سجیّة الحسین علیه السلام فی کثرة صلاته وکمال

صفاته ⁽¹⁾⁽²⁾. ⁽³⁾

فهری، ترجمه لهوف،/ 93

و به روایت مجلسی: هم در این شب سی و دو تن از سپاه عمر بن سعد بیرون شدند، و به لشکرگاه حسین علیه السلام پیوسته گشتند.

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا علیه السلام 2/ 211

و به جای خود برگشت و همه شب را نماز خواند و دعا و زاری به درگاه خدا کرد و یارانش هم به او تأسی کرده و نماز و دعا برگزار کردند. بانگ تلاوت آن ها مانند آهنگ زنبوران عسل بود؛ در رکوع، سجود، قیام و قعود بودند و خود حسین علیه السلام در کثرت صلاة و کمال صفات شیوه همین بود.

کمره ای، ترجمه نفس المهموم،/ 104

ابن طاوس، اللّهوف،/ 93/ عنه: المجلسی، البحار، 44/ 394؛ البحرانی، العوالم، 17/ 245؛ البهبهانی، الدّمعة السّاکبة، 4/ 277؛ القمّی، نفس المهموم،/ 233؛ المازندرانی، معالی السّبطین، 1/ 335؛ الأمین، أعیان الشّیعة، 1/ 601

[عددهم] ویقال: إنّه فی هذه اللّیلة انضاف إلی أصحاب الحسین من عسکر ابن سعد اثنان وثلاثون رجلًا حین رأوهم مبتلهین متهجّدین، علیهم سیماء الطّاعة والخضوع للَّه تعالی.

المقرّم، مقتل الحسین علیه السلام،/ 263- 264

منها:

[منزلتهم] ⁽⁴⁾قال الإمام [الحسن العسکری] علیه السلام: قال اللَّه عزّ وجلّ: کان خلق اللَّه لکم ما فی الأرض جمیعاً «إذ قلنا للملائکة اسجدوا لآدم» أی فی ذلک الوقت خلق لکم ⁽⁵⁾.

قال علیه السلام: ولمّا امتحن الحسین علیه السلام ومن معه بالعسکر الّذین قتلوه، وحملوا رأسه.

قال لعسکره: أنتم من بیعتی فی حلّ، فالحقوا بعشائرکم وموالیکم.

وقال لأهل بیته: قد جعلتکم فی حلّ من مفارقتی، فإنّکم لا تطیقونهم لتضاعف أعدادهم وقواهم، وما المقصود غیری، فدعونی والقوم، فإنّ اللَّه عزّ وجلّ یعیننی ولا یخلّینی من [حسن] نظره، کعادته فی أسلافنا الطّیّبین.

فأمّا عسکره ففارقوه.

وأمّا أهله [و] الأدنون من أقربائه فأبوا، وقالوا: لا نفارقک، ⁽¹⁾ویحلّ بنا ما یحلّ بک ⁽²⁾، ویحزننا ما یحزنک، ویصیبنا ما یصیبک، وإنّا أقرب ما نکون ⁽³⁾إلی اللَّه إذا کنّا معک.

فقال لهم: فإن کنتم قد وطّنتم أنفسکم علی ما وطّنت نفسی علیه، فاعلموا أنّ اللَّه إنّما یهب المنازل الشّریفة لعباده [لصبرهم] باحتمال المکاره.

وأنّ اللَّه وإن کان خصّنی- مع من مضی من أهلی الّذین أنا آخرهم بقاء فی الدّنیا ⁽⁴⁾- من الکرامات ⁽⁵⁾بما یسهل معها علیَّ احتمال الکریهات ⁽⁶⁾فإن لکم شطر ذلک من کرامات اللَّه تعالی.

واعلموا أنّ الدّنیا حلوها ومرّها حُلُم، والانتباه فی الآخرة، والفائز من فاز فیها، والشّقیّ من شقی فیها. ⁽⁷⁾أوَ لا احدّثکم بأوّل أمرنا وأمرکم معاشر أولیائنا ومحبّینا، والمعتصمین بنا لیسهل

علیکم احتمال ما أنتم له معرضون؟

قالوا: بلی یا ابن رسول اللَّه ⁽¹⁾.

الإمام العسکری، التّفسیر،/ 218- 219 رقم 101/ عنه: المجلسی، البحار، 45/ 90- 91 رقم 29؛ البحرانی، العوالم، 17/ 346- 347

قال أبو مخنف: وحدّثنی عبداللَّه بن عاصم الفائشیّ، عن الضّحّاک بن عبداللَّه المشرقیّ.

قال أبو مخنف: وحدّثنی أیضاً الحارث بن حَصِیرة، عن عبداللَّه بن شریک العامریّ، عن علیّ بن الحسین، قالا: جمع الحسین أصحابه بعدما رجع عمر بن سعد، وذلک عند قرب المساء، قال علیّ بن الحسین: فدنوتُ منه لأسمع وأنا مریض، فسمعتُ أبی وهو یقول لأصحابه: أُثنی علی اللَّه تبارک وتعالی أحسنَ الثّناء، وأحمده علی السّرّاء والضّرّاء، اللَّهمّ إنِّی أحمدک علی أن أکرمتنا بالنّبوّة، وعلّمتنا القرآن، وفقّهتنا فی الدِّین، وجعلت لنا أسماعاً وأبصاراً وأفئدة، ولم تجعلنا من المشرکین؛ أمّا بعد، فإنّی لا أعلم أصحاباً أوفَی ولا خیراً من أصحابی، ولا أهل بیت أبرّ ولا أوصل من أهل بیتی، فجزاکم اللَّه عنِّی جمیعاً خیراً؛ ألا وإنّی أظنّ یومنا من هؤلاء الأعداء غداً، ألا وإنّی قد أذنتُ لکم فانطلقوا جمیعاً فی حلّ، لیس علیکم منِّی ذِمام، هذا اللّیلُ قد غَشیَکم، فاتّخذوه جَمَلًا.

الطّبریّ، التّاریخ، 5/ 418- 419

قریب بهذا المضمون هذه الخطبة، ذکر أیضاً فی:

ابن أعثم، الفتوح، 5/ 169- 171

أبو الفرج، مقاتل الطّالبیّین،/ 74- 75

المفید، الإرشاد، 2/ 93- 95

أبو علیّ مسکویه، تجارب الأمم، 2/ 68- 69

الطّبرسی، إعلام الوری،/ 234- 235

الخوارزمی، مقتل الحسین، 1/ 246- 248

ابن الجوزی، المنتظم، 5/ 337- 338

ابن الأثیر، الکامل، 3/ 285

ابن نما، مثیر الأحزان،/ 26- 27

ابن طاوس، اللّهوف،/ 90- 93

النّویری، نهایة الإرب، 2/ 434- 435

أبو الفداء، التّاریخ، 1/ 191

الذّهبی، سیر أعلام النّبلاء، 3/ 202

ابن کثیر، البدایة والنّهایة، 8/ 176- 177

الباعونی، جواهر المطالب، 2/ 282- 283

الطّریحی، المنتخب، 2/ 441

القندوزی، ینابیع المودّة، 2/ 339.

[منزلتهم] حدّثنا محمّد بن القاسم المفسّر الجرجانیّ- رحمه الله-، قال: حدّثنا أحمد بن الحسن الحسینیّ، عن الحسن بن علیّ النّاصر، عن أبیه، عن محمّد بن علیّ، ⁽¹⁾عن أبیه الرّضا، عن أبیه موسی بن جعفر، عن أبیه جعفر بن محمّد، عن أبیه محمّد بن علیّ، عن أبیه علیّ بن الحسین ⁽²⁾، [...].

وقال ⁽³⁾علیّ بن الحسین علیهما السلام: لمّا اشتدّ الأمر بالحسین بن علیّ بن أبی طالب علیهما السلام نظر إلیه من کان معه، فإذاً هو بخلافهم، لأنّهم کلّما اشتدّ الأمر تغیّرت ألوانهم، وارتعدت

فرائصهم، ووجبت ⁽¹⁾قلوبهم، وکان الحسین علیه السلام وبعض من معه من خصائصه تشرق ألوانهم، وتهدئ جوارحهم، وتسکن نفوسهم، فقال بعضهم لبعض: انظروا لا یبالی بالموت! فقال لهم الحسین علیه السلام: صبراً بنی الکرام، فما الموت إلّاقنطرة تعبر بکم عن البؤس والضّرّاء إلی الجنان الواسعة والنّعیم الدّائمة، فأ یّکم یکره أن ینتقل من سجن إلی قصر وما هو لأعدائکم إلّاکمن ینتقل من قصر إلی سجن وعذاب. إنّ أبی حدّثنی عن رسول اللَّه صلی الله علیه و آله أنّ الدّنیا سجن المؤمن وجنّة الکافر، والموت جسر هؤلاء إلی جنّاتهم ⁽²⁾وجسر هؤلاء إلی جحیمهم، ما کذبتُ ولا کُذبت.

الصّدوق، معانی الأخبار،/ 288- 289 رقم 2 باب الموت/ عنه: المجلسی، البحار، 44/ 297 رقم 2؛ البحرانی، العوالم، 17/ 350- 351؛ البهبانی، الدّمعة السّاکبة، 4/ 181؛ القمّی، نفس المهموم،/ 253؛ الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 124- 125

[منزلتهم] ما روی عن زین العابدین علیه السلام أ نّه قال: لمّا کانت اللّیلة الّتی قُتل فیها ⁽³⁾الحسین علیه السلام فی صبیحتها، قام فی أصحابه، فقال علیه السلام: إنّ هؤلاء یریدوننی دونکم، ولو قتلونی لم یقبلوا ⁽⁴⁾إلیکم، فالنّجاء النّجاء، وأنتم فی حلّ فإنّکم إن أصبحتم معی قُتلتم کلّکم.

فقالوا: لا نخذلک، ولا نختار العیش بعدک.

فقال علیه السلام: إنّکم تُقتلون کلّکم حتّی لا یفلت منکم واحد ⁽⁵⁾. فکان کما قال علیه السلام.

الرّاوندی، الخرائج والجرائح، 1/ 254 رقم 8/ عنه: المجلسی، البحار، 45/ 89؛ البحرانی، العوالم، 17/ 344؛ ابن أمیر الحاجّ، شرح شافیة أبی فراس،/ 351- 352

[منزلتهم] ⁽¹⁾وعن سعد بن عبداللَّه: حدّثنا أحمد بن محمّد بن عیسی، حدّثنا الحسین ابن سعید، حدّثنا النّضر بن ⁽²⁾سوید، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثّمالی، قال: [قال] علیّ بن الحسین علیهما السلام: کنت مع أبی ⁽³⁾اللّیلة الّتی قتل صبیحتها، فقال لأصحابه: هذا اللّیل ⁽⁴⁾فاتّخذوه جَمَلًا ⁽⁵⁾، فإنّ القوم إنّما یریدوننی، ولو قتلونی لم یلتفتوا إلیکم، وأنتم فی حلّ وسعة، فقالوا: لا واللَّه، لا یکون هذا أبداً. ⁽⁶⁾

قال: إنّکم تقتلون غداً کُلّکم ⁽⁷⁾لا یفلت منکم رجل. قالوا ⁽⁸⁾: الحمد للَّه الّذی شرّفنا بالقتل ⁽⁹⁾معک. ثمّ دعا، وقال لهم: ارفعوا رؤوسکم وانظروا.

فجعلوا ینظرون إلی مواضعهم ومنازلهم من الجنّة، وهو یقول لهم: هذا منزلک یا فلان، ⁽¹⁰⁾وهذا قصرک یا فلان، وهذه درجتک یا فلان ⁽¹¹⁾. فکان الرّجل یستقبل الرّماح والسّیوف بصدره ووجهه لیصل إلی منزله ⁽¹²⁾من ⁽¹³⁾الجنّة.

الرّاوندی، الخرایج والجرایح، 2/ 847- 848 رقم 62/ عنه: المجلسی، البحار، 44/ 298؛ البحرانی، العوالم، 17/ 350؛ ابن أمیر الحاجّ، شرح شافیة أبی فراس،/ 352؛ الدّربندی، أسرار الشّهادة،/ 268؛ القمّی، نفس المهموم،/ 251- 252؛ الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 125؛ المظفّر، بطل العلقمی ⁽¹⁾، 2/ 375- 376؛ المیانجی، العیون العبری،/ 90- 91؛ مثله الجواهری، مثیر الأحزان،/ 56

[عبادتهم] فأمرهم أن یدنوا بیوتهم بعضها من بعض حتّی تدخل الأطناب بعضها فی بعض، وأن لا یجعلوا للعدوّ مخلصاً إلیهم إلّامن جهة واحدة، وتکون البیوت عن أیمانهم وعن شمائلهم، ومن ورائهم، وبات الحسین وأصحابه طول لیلهم یصلّون ویستغفرون ویدعون ویتضرّعون، وخیول حرس عدوهم تدور من ورائهم. ⁽²⁾

حضرت فرمود که: «پرده از پیش دیده ایشان برداشته بودند و منزل های خود را در بهشت دیده بودند. پس مبادرت می کردند که کشته شوند و به منزل های خود برسند و حوریان خود را دربرگیرند.»

قطب راوندی به سند صحیح از طالب و حمزه ثمالی روایت کرده است که علی بن الحسین علیه السلام فرمود: «من با پدرم بودم در شبی که صبحش شهید شد. در آن شب، با اصحاب خود گفت: اینک شب درآمد و راه گریختن بر شما گشوده شد. پس این شب را غنیمت شمارید و بگریزید که این گروه جفاکار مرا می طلبند و با دیگری کار ندارند. اگر مرا بکشند، از پی شما نخواهند آمد و من بیعت خود را از گردن شما گشودم. ایشان گفتند: به خدا سوگند که این هرگز نخواهد شد. حضرت فرمود: فردا همه کشته خواهید شد و یکی از شما به در نخواهد رفت. ایشان گفتند: حمد می کنیم خداوندی را که ما را مشرف کرده است به این کرامت که با تو شهید شویم. پس ایشان دل بر شهادت گذاشتند و حضرت ایشان را دعا کرد و فرمود: سر بالا کنید و نظر کنید. چون نظر کردند، درجات و منازل خود را در بهشت دیدند. پس حضرت منزل هر یک را به او نشان داد تا آن که همه منازل خود را شناختند و حور و قصور و نعمت های موفور خود را دیدند و به این سبب در آن صحرا رو به نیزه و شمشیر می رفتند که زودتر به منزل خود برسند و به نعیم ابدی متنعم گردند.»

ابن بابویه به سند معتبر از حضرت امام محمدتقی علیه السلام روایت کرده است که علی بن الحسین علیه السلام می فرمود: «چون کار بر پدرم تنگ شد و آن کافران از هر سو آن حضرت و اصحابش را در میان گرفتند، اهل آن معرکه، احوال آن حضرت را برخلاف احوال خود دیدند؛ زیرا که دل های ایشان ترسان شده بود و رنگ های ایشان متغیر گردیده بود و مفاصل بدن ایشان می لرزید. آن حضرت با مخصوصان اهل بیت او روهای ایشان شکفته بود و رنگ ایشان افروخته بود و سکون قلب و اطمینان جوارح ایشان بیش تر شده بود.

پس بعضی از اصحاب آن حضرت را گفتند: نظر کنید به سوی این شیربیشه جماعت که پروا از مردن ندارد وآرزومند شهادت است. حضرت چون سخن ایشان را شنید، فرمود: صبر کنید ای فرزندان بزرگواران! که نیست مرگ از برای شما، مگر به منزله پلی که از آن درگذرید و از شدت و بد حالی منتقل شوید به سوی نعیم ابدی و بهشت جاودانی. پس کیست از شما که نخواهد از زندانی به قصری منتقل شود و نیست مرگ برای دشمنان شما، مگر مثل کسی که از قصر و قباب به سوی زندان و عذاب رود. به درستی که پدرم مرا خبر داد که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود که: دنیا زندان مؤمن است، بهشت کافران است و مرگ جسر مؤمنان است به سوی بهشت های ایشان و جسر کافران است به سوی عذاب های ایشان و من هرگز دروغ نگفته ام و از پدران خود دروغ نشنیده ام.»

مجلسی، جلاء العیون،/ 571- 572

ابن کثیر، البدایة والنّهایة، 8/ 177

منها:

[منزلتهم] وتوجّه عبیداللَّه بن زیاد (لعنه اللَّه) بالجیوش من قِبَل یزید فی ثمانیة وعشرین ألفاً. فلمّا صافه للحرب، صلّی الحسین بأصحابه الغداة. وروی أ نّه کان ذلک من یوم العاشر من المحرّم سنة إحدی وستِّین .. قام ⁽¹⁾خطیباً، فحمد اللَّه وأثنی علیه وقال لأصحابه: «إنّ اللَّه عزّ وجلّ قد أذن فی قتلکم الیوم وقتلی وعلیکم بالصّبر والجهاد ⁽²⁾». ⁽³⁾

روایت شده که این جریان در روز دهم محرم سنه (61) هجری بوده. آن گاه امام حسین علیه السلام برخاست و پس از سخنرانی، حمد و ثنای خدا را به جای آورد و به یاران خود فرمود: «خدای عزیز، در این روز برای کشتن شما و من اجازه داده است، پس بر شما لازم است که صبر و جهاد نمایید.»

نجفی، ترجمه اثبات الوصیه،/ 305- 306

المسعودی، إثبات الوصیّة،/ 166/ عنه: القمّی، نفس المهموم،/ 236

حدّثنی أبی رحمه الله عن سعد بن عبداللَّه، عن علیّ بن إسماعیل بن عیسی، عن صفوان بن یحیی، عن الحسین بن أبی العلاء، عن أبی عبداللَّه علیه السلام: إنّ الحسین بن علیّ علیه السلام قال لأصحابه یوم اصیبوا: أشهد أ نّه قد أذن فی قتلکم، فاتّقوا اللَّه واصبروا.

ابن قولویه، کامل الزّیارات،/ 73/ عنه: المجلسی، البحار، 45/ 86 رقم 19؛ البحرانی، العوالم، 17/ 346

وحدّثنی الحسن بن عبداللَّه عن محمّد بن عیسی، عن أبیه، عن الحسن بن محبوب، عن علیّ بن رباب، عن الحلبیّ قال: سمعت أبا عبداللَّه علیه السلام یقول: إنّ الحسین علیه السلام صلّی بأصحابه الغداة، ثمّ التفت إلیهم، فقال: إنّ اللَّه قد أذن فی قتلکم، فعلیکم بالصّبر. ⁽¹⁾

ابن قولویه، کامل الزّیارات،/ 73/ عنه: المجلسی، البحار، 45/ 86 رقم 20

حدّثنی أبی رحمه الله وجماعة مشایخی، عن أحمد بن محمّد بن عیسی، عن الحسین بن سعید، عن النّضر بن سوید، عن یحیی بن عمران الحلبیّ، عن الحسین بن أبی العلاء، عن أبی عبداللَّه علیه السلام قال: إنّ الحسین صلی الله علیه و آله صلّی بأصحابه یوم اصیبوا، ثمّ قال: أشهد أنّه قد أذن فی قتلکم یا قوم، فاتّقوا اللَّه واصبروا.

ابن قولویه، کامل الزّیارات،/ 73/ عنه: المجلسی، البحار، 45/ 87 رقم 22

حدّثنی جماعة مشایخی منهم علیّ بن الحسین ومحمّد بن الحسن، عن سعد، عن أحمد ابن محمّد ومحمّد بن الحسین، وإبراهیم بن هاشم، جمیعاً عن الحسن بن علیّ بن فضّال، عن أبی جمیلة المفضّل بن صالح، عن شهاب بن عبد ربّه، عن أبی عبداللَّه علیه السلام إنّه قال:

لمّا صعد الحسین بن علیّ علیه السلام عقبة البطن، قال لأصحابه: ما أرانی إلّامقتولًا، قالوا:

وما ذاک یا أبا عبداللَّه؟ قال: رؤیا رأیتها فی المنام، قالوا: وما هی؟ قال: رأیت کلاباً

تنهشنی، أشدّها علیَّ کلب أبقع.

ابن قولویه، کامل الزّیارات،/ 75/ عنه: المجلسی، البحار، 45/ 87- 88 رقم 24

[منزلتهم] وحدّثنی أبی رحمه الله وجماعة مشایخی، عن سعد بن عبداللَّه، عن علیّ بن إسماعیل بن عیسی ومحمّد بن الحسین بن أبی الخطّاب، عن محمّد بن عمرو بن سعید الزّیّات، عن عبداللَّه بن بکیر، عن زرارة، عن أبی جعفر علیه السلام قال: کتب الحسین بن علیّ من مکّة إلی محمّد بن علیّ: بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم، من الحسین بن علیّ إلی محمّد بن علیّ ومن قبله من بنی هاشم، أمّا بعد، فإنّ من لحق بی استشهد، ومن لم یلحق بی، لم یدرک الفتح، والسّلام.

ابن قولویه، کامل الزّیارات،/ 75/ عنه: المجلسی، البحار، 45/ 87 رقم 23

منها:

[عددهم] وعبّأ الحسین أصحابه صلاة الغداة، وکان معه اثنان وثلاثون فارساً وأربعون راجلًا.

البلاذری، جمل من أنساب الأشراف، 3/ 395، أنساب الأشراف، 3/ 187/ مثله الدّینوری، الأخبار الطّوال،/ 256؛ ابن العدیم، بغیة الطّلب، 6/ 2628، الحسین بن علیّ،/ 87؛ الطّبریّ، التّاریخ، 5/ 422؛ ابن الأثیر، الکامل، 3/ 286؛ النّویری، نهایة الإرب، 20/ 438؛ القمّی، نفس المهموم،/ 236؛ الجواهری، مثیر الأحزان،/ 61؛ المفید، الإرشاد، 2/ 98؛ المجلسی، البحار، 45/ 4؛ البحرانی، العوالم، 17/ 247- 248؛ البهبهانی، الدّمعة السّاکبة، 4/ 278؛ الدّربندی، أسرار الشّهادة،/ 271؛ الفتّال، روضة الواعظین،/ 158؛ الطّبرسی، إعلام الوری،/ 236؛ المیانجی، العیون العبری،/ 96؛ ابن کثیر، البدایة والنّهایة، 8/ 178؛ المازندرانی، معالی السّبطین، 1/ 347؛ المقرّم، مقتل الحسین علیه السلام،/ 375؛ القزوینی، تظلّم الزّهراء،/ 184؛ الباعونی، جواهر المطالب، 2/ 284

ولمّا أصبح الحسین علیه السلام یوم الجمعة عاشر محرّم، وفی روایة یوم السّبت، عبّأ أصحابه، وکان ⁽¹⁾معه اثنان وثلاثون فارساً وأربعون راجلًا، ⁽²⁾⁽³⁾وفی روایة ⁽⁴⁾اثنان وثمانون راجلًا.

الخوارزمی، مقتل الحسین، 2/ 4/ مثله محمّد بن أبی طالب، تسلیة المجالس وزینة المجالس، 2/ 275؛ المجلسی، البحار ⁽⁵⁾، 45/ 4؛ البحرانی، العوالم، 17/ 247- 248؛ ابن أمیر الحاجّ، شرح شافیة أبی فراس،/ 359؛ البهبهانی، الدّمعة السّاکبة، 4/ 278

⁽⁶⁾وکتب ابن زیاد إلی الحسین: أمّا بعد، یا حسین فقد بلغنی نزولک بکربلاء وقد أمرنی أمیرالمؤمنین أن لا أتوسّد الوثیر، ولا أشبع من الخمیر حتّی ألحقک باللّطیف الخبیر أو ترجع إلی حکمی وحکم یزید بن معاویة. فلمّا قرأ الحسین علیه السلام الکتاب، قال: لیس له جواب، لأنّه قد حقّت علیه کلمة العذاب ⁽⁷⁾. وجهّز ابن زیاد علیه خمساً وثلاثین ألفاً، ⁽⁸⁾فبعث الحرّ فی ألف رجل من القادسیّة، وکعب بن طلحة فی ثلاثة آلاف، وعمر بن سعد فی أربعة آلاف، وشمر بن ذی الجوشن السّلولیّ فی أربعة آلاف من أهل الشّام، ویزید بن رکاب الکلبیّ فی ألفین، والحصین بن نمیر السّکونیّ فی أربعة آلاف، ومضایر بن رهینة المازنیّ فی ثلاثة آلاف، ونصر بن حرشة فی ألفین، وشبث بن ربعیّ الرّیاحیّ فی ألف، وحجّار بن أبجر فی ألف ⁽⁹⁾. وکان جمیع أصحاب الحسین اثنین وثمانین رجلًا، منهم الفرسان اثنان وثلاثون فارساً، ولم یکن لهم من السّلاح إلّاالسّیف والرّمح.

ابن شهرآشوب، المناقب، 4/ 98/ عنه: الدّربندی، أسرار الشّهادة،/ 271؛ القزوینی، تظلّم الزّهراء،/ 184؛ المیانجی، العیون العبری،/ 81- 82

وعبّأ الحسین علیه السلام أصحابه القتال، وکانوا خمسة وأربعین فارساً، ومائة راجل.

ابن نما، مثیر الأحزان،/ 27- 28/ عنه: الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 94

ولمّا طلع الفجر، وهو یوم الجمعة عاشر المحرّم؛ وقیل، یوم السّبت من سنة إحدی وستّین، عبّأ [الحسین] أصحابه میمنة ومیسرة، وکانوا کما ذکرنا خمسة وأربعین فارساً ومائة راجل؛ وقال قوم: کانوا سبعین فارساً ومائة راجل، وقیل: کان معه ثلاثون فارساً.

وذکر المسعودیّ: إنّه کان معه ألف، والأوّل أصحّ.

وقال المسعودی: قُتل منهم أحد وثمانون نفساً، ولم یحضر قتال الحسین أحد من أهل الشّام، بل کلّهم من أهل الکوفة ممّن کاتبه، وکانوا ستّة آلاف مقاتل.

سبط ابن الجوزی، تذکرة الخواصّ،/ 251

ثمّ نزل علیه السلام ودعا ⁽¹⁾بفرس رسول اللَّه صلی الله علیه و آله المرتجز، فرکبه وعبّأ أصحابه للقتال.

⁽²⁾⁽³⁾فروی عن الباقر علیه السلام أ نّهم کانوا خمسة وأربعین فارساً، ومائة راجل ⁽⁴⁾⁽⁵⁾وروی غیر ذلک ⁽⁶⁾. قال الرّاوی: فتقدّم عمر بن سعد، فرمی نحو عسکر الحسین علیه السلام بسهم وقال: اشهدوا لی عند الأمیر أنِّی أوّل من رمی. وأقبلت السّهام من القوم کأنّها القطر، فقال علیه السلام لأصحابه: قوموا رحمکم اللَّه إلی الموت الّذی لابدّ منه، فإنّ هذه السّهام رسل القوم إلیکم.

فاقتتلوا ساعة من النّهار حملة وحملة حتّی قُتل من أصحاب الحسین علیه السلام جماعة ⁽¹⁾. ⁽²⁾

راوی گفت: عمربن سعد پیش آهنگ لشگر کوفه شد و تیری به طرف سربازان حضرت پرتاب نمود و گفت: «در نزد فرماندار عبیداللَّه گواه من باشید که نخستین کس که تیر به سوی حسین پرتاب نمود، من بودم.»

این بگفت و تیرها مانند قطرات باران باریدن گرفت. حضرت به یارانش فرمود: «رحمت خدا بر شما باد! برخیزید و مرگی را که چاره ای از آن نیست، آماده شوید که این تیرها رسولان مرگند از دشمن به سوی شما.»

پس دو لشگر پاره ای از روز را با هم جنگیدند و چند حمله، یکی پس از دیگری کردند تا آن که عده ای از یاران حضرت شهید شد [ند].

فهری، ترجمه لهوف،/ 100- 101

در آن روز [به هنگام تعبیه سپاه] به قول مشهور سی و دو سوار و چهل پیاده در ملازمت شاهزاده بودند.

خواندامیر، حبیب السیر، 2/ 51

از حضرت صادق علیه السلام منقول است که چون صبح آن روز مَیشوم طالع شد، آن امام مظلوم با اصحاب خود نماز صبح ادا کرد و بعد از نماز رو به جانب اصحاب سعادت مآب خود گردانید و فرمود: «گواهی می دهم که امروز همه شما شهید خواهید شد، به غیر از علی بن الحسین! پس از خدا بترسید و صبر کنید تا به سعادت شهادت فایز گردید و از مشقّت و مذلّت دنیای فانی رهایی یابید.»

به روایت دیگر: آن امام مظلوم بعد از نماز به تهیه صفوف قتال پرداخت و مجموع لشگر قلیل و عسکر جلیل آن حضرت، سی و دو سوار و چهل پیاده بودند.

به روایت دیگر: هشتاد و دو پیاده.

و از حضرت امام محمد باقر علیه السلام منقول است که چهل و پنج سوار و صد پیاده بودند، و جنود مردود مخالف به قول مشهور بیست و دو هزار نفر بودند. از حضرت صادق علیه السلام منقول است که سی هزار نفر بودند.

مجلسی، جلاء العیون،/ 654

این وقت حسین علیه السلام اصحاب خویش را به صف خواست کرد و همگان سی و دو تن سوار و چهل تن پیاده بودند.

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا علیه السلام، 2/ 229

صبح عاشورا حسین نماز فجر را با اصحابش خواند، و ایستاد و این خطبه کوتاه را ایراد کرد، خدا را حمد و ثنا نمود و با اصحابش فرمود: «به راستی خدای عزوجل امروز به کشته شدن شماها و کشته شدن من اذن داده است و باید شکیبا باشید.» مسعودی آن را در اثبات الوصیه روایت کرده است.

(ف) سپس حسین اسب رسول خدا را که مرتجز نام داشت، خواست و سوار شد و اصحاب خود را برای پیکار آماده کرد و جا بر جا نمود و همه آن ها سی و دو سواره و چهل پیاده بودند. و از امام باقر روایت شده است که چهل و پنج سوار و صد پیاده بودند، و روایت جز آن نیز رسیده است. در اثبات الوصیه روایت کرده است که در آن روز شماره آن ها شصت و یک تن بود و خدای عز وجل دین خود را از آغاز تا انجام روزگار به هزار مرد یاری کرده و می کند و از تفصیل آن پرسش شد. فرمود: سیصد و سیزده تن اصحاب طالوت، و سیصد و سیزده تن اصحاب بدر با پیغمبر صلی الله علیه و آله، و سیصد و سیزده تن اصحاب امام قائم، شصت و یک تن باقی می ماند که روز عاشورا با حسین کشته شدند.

کمره ای، ترجمه نفس المهموم،/ 105- 106

ابن طاوس، اللّهوف،/ 100- 101/ عنه: المجلسی، البحار، 45/ 4؛ البحرانی، العوالم، 17/ 248؛ البهبهانی، الدّمعة السّاکبة، 4/ 278؛ الدّربندی، أسرار الشّهادة، / 271؛ القمّی، نفس المهموم،/ 236؛ القزوینی، تظلّم الزّهراء،/ 184؛ المیانجی، العیون العبری،/ 96؛ الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 93

منها:

وقُتل مع الحسین اثنان وسبعون رجلًا.

ابن سعد، الحسین علیه السلام،/ 75

وکان من قُتل معه رضی الله عنه من سائر النّاس من قبائل العرب من القبیلة الرّجل والرّجلان والثّلاثة ممّن صبر معه.

ابن سعد، الحسین علیه السلام،/ 77

قال: وجعل الرّجل والرّجلان والثّلاثة یتسلّلون إلی حسین من الکوفة، فبلغ ذلک عبیداللَّه، فخرج، فعسکرَ بالنّخیلة، واستعمل علی الکوفة عمرو بن حریث، وأخذالنّاس بالخروج إلی النّخیلة، وضبط الجسر، فلم یترک أحداً یجوزه.

ابن سعد، الحسین علیه السلام،/ 69- 70

[وصف مقاتلهم] وحمل عمرو بن الحجّاج الزّبیدیّ وهو فی المیمنة، فلمّا دنا من الحسین وأصحابه جثوا له علی الرّکب، وأشرعوا الرّماح نحوه ونحو أصحابه، فلم تقدم خیلهم علی الرّماح، ورجعت، فرشقوهم بالنّبل، فصرعوا منهم رجالًا، وجرحوا آخرین.

وحمل شمر من قبل المیسرة فی المیسرة، فاستقبلوهم بالرّماح، فلم تقدم الخیل علیها،

فانصرفوا، فرموهم بالنّبل حتّی صرعوا منهم رجالًا وجرحوا آخرین. [...]

فقال عمرو بن الحجّاج حین رأی ذلک [اقتتل أصحاب الحسین علیه السلام واحداً بعد واحد فی ساحة القتال وقتل أفراده]: یا حمقی، أتدرون من تقاتلون، إنّما تقاتلون نقاوة فرسان أهل المصر، وقوماً مستقتلین مستمیتین، فلا یَبْرُزَنّ لهم منکم أحد، فإنّهم قلیل، وقلّ ما یبقون. واللَّه لو لم ترموهم إلّابالحجارة لقتلتموهم. فقال عمر: صدقت، هذا الرّأی، ونادی: ألّا یبارزَنّ رجل منکم رجلًا من أصحاب الحسین؟ [...]

قالوا [بعد استشهاد عبداللَّه بن عمیر الکلبیّ]: ورکب الحسین دابّة له ووضع المصحف فی حجره بین یدیه، فما زادهم ذلک إلّاإقداماً علیه، ودعا عمر بن سعد الحصین بن تمیم، فبعث معه المجففة وخمسمائة من المرامیة، فرشقوا الحسین وأصحابه بالنّبل حتّی عقروا خیولهم، فصاروا رجّالة کلّهم، واقتتلوا نصف النّهار أشدّ قتال وأبرحه، وجعلوا لا یقدرون علی إتیانهم إلّامن وجه واحد لاجتماع أبنیتهم وتقاربها ولمکان النّار الّتی أوقدوها خلفهم.

وأمر عمر بتخریق أبنیتهم وبیوتهم، فأخذوا یخرقونها برماحهم وسیوفهم، وحمل شمر فی المیسرة حتّی طعن فسطاط الحسین برمحه ونادی: علیَّ بالنّار حتّی أحرق هذا البیت علی أهله. فصحن النّساء وولولن وخرجن من الفسطاط، فقال الحسین: ویحک! أتدعو بالنّار لتحرق بیتی علی أهلی؟

وقال شبث بن ربعیّ: یا سبحان اللَّه، ما رأیت موقفاً أسوأ من موقفک، ولا قولًا أقبح من قولک، فاستحیا شمر منه، [...].

وحضرت الصّلاة، فصلّی الحسین بأصحابه صلاة الخوف، فلمّا فرغوا، شدّ علیهم العدوّ، فاقتتلوا بعد الظّهر قتالًا شدیداً. ووصل [العدوّ] إلی الحسین فاستهدف دونه [...].

قالوا: فلمّا رأی بقیّة أصحاب الحسین أ نّهم لا یقدرون علی أن یمتنعوا ولا یمنعوا

حسیناً، تنافسوا فی أن یقتلوا فجعلوا یقاتلون بین یدیه حتّی قُتلوا.

البلاذری، جمل من أنساب الأشراف، 3/ 398- 399، 400، 401- 402، 403، 404، أنساب الأشراف، 3/ 190- 191، 192، 194، 195- 196، 197

[وصف مقاتلهم] قال: وتقدّم عمر بن سعد حتّی وقف قبالة الحسین علی فرس له، فاستخرج سهماً، فوضعه فی کبد القوس، ثمّ قال: أ یّها النّاس! اشهدوا لی عند الأمیر عبیداللَّه بن زیاد أ نّی أوّل من رمی بسهم إلی عسکر الحسین بن علیّ! قال: فوقع السّهم بین یدی الحسین، فتنحّی عنه راجعاً إلی ورائه، وأقبلت السّهام کأ نّها المطر، فقال الحسین لأصحابه: أ یّها النّاس! هذه رسل القوم إلیکم، فقوموا إلی الموت الّذی لا بدّ منه.

ذکر ابتداء الحرب بین الحسین وبین القوم:

قال: فوثب أصحاب الحسین، فخرجوا من باب خندقهم، وهم یومئذ اثنان وثلاثون فارساً وأربعون راجلًا، والقوم اثنان وعشرون ألفاً لایزیدون ولاینقصون، فحمل بعضهم علی بعض، فاقتتلوا ساعة من النّهار حملة واحدة، حتّی قُتل من أصحاب الحسین نیف وخمسون رجلًا- رحمة اللَّه علیهم.

ابن أعثم، الفتوح، 5/ 183- 184

[عددهم] عن صالح بن سهل، عن أبی عبداللَّه علیه السلام فی قوله: ⁽¹⁾«وَقَضَیْنا إلی بَنِی إسْرائِیلَ فی الکِتابِ لَتُفْسِدُنَّ فی الأَرْضِ مَرَّتَیْنِ» قَتْل علیّ، وطعن الحسن وَلَتَعْلُنَّ عُلُوّاً کَبِیراًقَتْل الحسین فَإذا جاءَ وَعْدُ اولاهُما» إذا جاء نصر دم الحسین بَعَثْنا عَلَیْکُمْ عِباداً لَنا أُولی بَأسَ شَدِیدٍ فَجاسُوا خِلالَ الدِّیارِ» قوم یبعثهم اللَّه قبل خروج القائم لا یدعون وتراً لآل محمّد إلّاحرّقوه ⁽²⁾«وَکانَ وَعْداً مَفْعُولًا» قبل قیام القائم ⁽³⁾«ثُمَّ رَدَدْنالَکُمُ الْکَرَّةَ عَلَیْهِمْ ⁽⁴⁾وَأَمْدَدْناکُمْ بِأمْوالٍ وَبَنِینَ وَجَعَلْناکُمْ أکْثَرَ نَفِیراً» ⁽⁵⁾خروج الحسین فی

الکرّة فی سبعین رجلًا من أصحابه الّذین قتلوا معه، علیهم البیض المذهَّب، لکلّ بیضة وجهان ⁽¹⁾المودّی ⁽²⁾إلی النّاس أنّ الحسین قد خرج ⁽³⁾فی أصحابه ⁽⁴⁾حتّی لا یشکّ فیه المؤمنون ⁽⁵⁾وإنّه لیس بدجّال ولا شیطان، الإمام الّذی بین أظهر النّاس یومئذ، فإذا استقرّ عند المؤمن أ نّه الحسین لایشکّون فیه، وبلغ عن الحسین الحجّة القائم بین أظهر النّاس وصدّقه المؤمنون بذلک، جاء الحجّة الموت فیکون الّذی غسّله، وکفّنه، وحنّطه، وإیلاجه ⁽⁶⁾فی حفرته الحسین، ولا یلی الوصیّ إلّاالوصیّ.

وزاد إبراهیم ⁽⁷⁾فی حدیثه ⁽⁸⁾، ثمّ یملکهم الحسین حتّی یقع حاجباه علی عینیه. ^(9)(10)

العیّاشی، التّفسیر، 2/ 281 رقم 20/ عنه: الکاشانی، تفسیر الصّافی، 3/ 179؛ السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 2/ 407؛ المجلسی، البحار، 51/ 56، 53/ 89؛ القمّی، نفس المهموم،/ 628

قال الحصین: وحدّثنی سعد بن عبیدة، قال: إنّ أشیاخاً من أهل الکوفة لَوُقوف علی التّلّ یبکون ویقولون: اللَّهمّ أنزِل [علیه] ⁽¹¹⁾نصرک، قال: قلت: یا أعداء اللَّه، ألا تنزلون فتنصرونه! قال: فأقبل الحسین یکلّم من بعث إلیه ابن زیاد، قال: وإنِّی لأنظر إلیه وعلیه جبّة من ⁽¹²⁾بُرُود، فلمّا کلّمهم انصرف، فرماه رجل من بنی تمیم یقال له: عمر الطُّهَویّ بسهم، فإنّی لأنظر إلی السّهم بین کتفیه متعلّقاً فی جبّته، فلمّا أبوا علیه رجع إلی مصافّه،

وإنِّی لأنظر إلیهم، وإنّهم لقریب ⁽¹⁾من مائة رجل، فیهم لصُلب ⁽²⁾علیّ بن أبی طالب علیه السلام خمسة، ⁽³⁾ومن بنی هاشم ستّة عشر ⁽⁴⁾⁽⁵⁾، ⁽⁶⁾ورجل من بنی سُلَیم حلیف لهم، ورجل من بنی کنانة حلیف لهم، ⁽⁷⁾وابن عمر بن زیاد ⁽⁸⁾⁽⁹⁾. ⁽¹⁰⁾

گوید: حسین پیش آمد و با کسانی که ابن زیاد سوی وی فرستاده بود، سخن کرد.

راوی گوید: اورا می دیدم که جبه ای از حله ها به تن داشت و چون با آن ها سخن کرد، باز آمد. یکی از بنی تمیم به نام عمر طهوی تیری سوی وی انداخت و دیدم که تیر میان دو شانه اش به جبه آویخته بود و چون از او نپذیرفتند، به طرف صف خویش بازگشت. دیدمشان که نزدیک به یک صد کس بودند، پنج کس از نسب علی بن ابی طالب علیه السلام شانزده کس از بنی هاشم، یکی از بنی سلیم و یکی ازبنی کنانه هر دو وابسته بنی هاشم و پسر عمربن زیاد.

پاینده، ترجمه تاریخ طبری، 7/ 2979

الطّبری، التّاریخ، 5/ 392- 393/ مثله: البلاذری، جمل من أنساب الأشراف، 3/ 424، أنساب الأشراف، 3/ 226؛ أبو زرعة الدّمشقی، التّاریخ، 1/ 627 رقم 1804؛ ابن العدیم، بغیة الطّلب، 6/ 2638، الحسین بن علیّ،/ 97؛ الذّهبی، تاریخ الإسلام، 2/ 348؛ ابن کثیر، البدایة والنّهایة، 8/ 170- 171

[وصف مقاتلهم] وخرج إلی أصحابه [لیلة عاشوراء]، فأمرهم أن یقرّبوا بعض بیوتهم من بعض، وأن یُدخلوا الأطناب بعضها فی بعض، وأن یکونوا هم بین البیوت إلّاالوجه الّذی یأتیهم منه عدوّهم. [ومن الإرشاد: ورجع إلی مکانه]

قال أبو مخنف: عن عبداللَّه بن عاصم، عن الضّحّاک بن عبداللَّه المشْرقیّ، قال: فلمّا أمسی حسین وأصحابه، قاموا اللّیل کلّه یصلّون ویستغفرون، ویدعون ویتضرّعون، [...].

[فی صُبح عاشوراء] وقاتلهم أصحاب الحسین قتالًا شدیداً، وأخذت خیلُهم تحمل وإنّما هم اثنان وثلاثون فارساً، وأخذت لاتحمل علی جانب من خیل أهل الکوفة إلّاکشفته، فلمّا رأی ذلک عَزْرَة بن قیس- وهو علی خیل أهل الکوفة- أنّ خیله تنکشف من کلّ جانب، بعث إلی عمر بن سعد عبدالرّحمان بن حصن، فقال: أما تری ما تلقی خیلی منذ الیوم من هذه العِدّة الیسیرة! ابعث إلیهم الرّجال والرّماة، [...].

قال: ودعا عمر بن سعد الحسین بن تمیم، فبعث معه المجفّفة وخمسماءة من المرامیة، فأقبلوا حتّی إذا دنوا من الحسین وأصحابه رشقوهم بالنّبل، فلم یلبثوا أن عقروا خیولهم، وصاروا رجّالة کلّهم، [...]. ⁽¹⁾وقاتلوهم حتّی أسقف النّهار اشدّ قتال خلقه اللَّه، وأخذوا لا یقدرون علی أن یأتوهم إلّا من وجه واحد لاجتماع أبنیتهم وتقارب بعضها من بعض.

قال: فلمّا رأی ذلک عمر بن سعد، أرسل رجالًا یقوّضونها عن أیمانهم وعن شمائلهم لیحیطوا بهم؛ قال: فأخذ الثّلاثة والأربعة من أصحاب الحسین یتخلّلون البیوت فیشدّون علی الرّجل وهو یقوّض وینتهب، فیقتلونه ویرمونه من قریب ویعقرونه، فأمر بها عمر ابن سعد عند ذلک، فقال: أحرقوها بالنّار، ولا تدخلوا بیتاً ولا تقوِّضوه، فجاءوا بالنّار،

فأخذوا یحرّقون، فقال حسین: دعوهم فلیحرقوها، فإنّهم لو قد حرّقوها لم یستطیعوا أن یجوزوا إلیکم منها، وکان ذلک کذلک، وأخذوا لا یقاتلونهم إلّامن وجه واحد. ⁽¹⁾

وتعطّف النّاس علیهم فکثروهم، فلا یزال الرّجل من أصحاب الحسین قد قُتل، فإذا قُتل منهم الرّجل والرّجلان تبیّن فیهم، وأولئک کثیر لا یتبیّن فیهم ما یقتَل منهم، [...].

ثمّ صلّوا الظّهر، صلّی بهم الحسین صلاة الخوف، ثمّ اقتتلوا بعد الظّهر، فاشتدّ قتالهم. ⁽²⁾

ضحاک بن عبداللَّه مشرقی گوید: آن شب حسین و یاران وی همه شب بیدار بودند. نماز می کردند و آمرزش می خواستند و دعا و زاری می کردند.

گوید: یاران حسین سخت بجنگیدند، سواران شان حمله آغاز کردند. همگی سی و دو سوار بودند و از هر طرف که به سپاه کوفه حمله می بردند آن را عقب می زدند. و چون عزرة بن قیس که سالار سواران اهل کوفه بود، دید که سواران وی از هر سوی عقب می روند، عبدالرحمان بن حصن را پیش عمربن سعد فرستاد و گفت: «مگر نمی بینی سواران من در اول روز از این گروه اندک چه می کشند، پیادگان و تیراندازان را به مقابله آن ها فرست.»

گوید: عمر بن سعد، حصین بن تمیم را پیش خواند و سوارانی را که اسبانشان زره داشت با پانصد تیرانداز با وی فرستاد که بیامدند و چون نزدیک حسین و یاران وی رسیدند تیربارانشان کردند و چیزی نگذشت که اسبانشان را پی کردند و همگی پیاده ماندند.

گوید: تا نیمروز سخت ترین جنگی را که خدا آفریده بود با آن ها کردند و چنان بود که نمی توانستند جز از یک سوی به آن ها حمله کنند که خیمه ها فراهم بود و راست و چپ به هم پیوسته بود.

گوید: و چون عمر بن سعد چنین دید کسانی را فرستاد که خیمه ها را از پای درآرند که آن ها را در میان گیرند. یاران حسین سه و چهار میان خیمه ها می رفتند و به هر که خیمه را از پای درمی آورد و غارت می کرد حمله می بردند و می کشتند و از نزدیک تیر می زدند و از پای می انداختند. در این وقت عمر بن سعد گفت خیمه ها را آتش بزنند و وارد آن شوند و از پای بیندازند.

گوید: آتش بیاوردند و سوزانیدن آغاز کردند.

حسین گفت: «بگذارید بسوزانند که چون آتش در آن افتاد نمی توانند از آن جا به شما دست یابند.» و چنین شد و نمی توانستند جز از یک سوی با آن ها جنگ کنند.

گوید: جماعت به آن ها حمله بردند و بر ایشان فزونی گرفتند، و پیوسته از یاران حسین کشته می شد و چون یک کس یا دو کس از آن ها کشته می شد نمودار بود، اما آن گروه بسیار بودند و هرچه از آن ها کشته می شد نمود نمی کرد.

گوید: پس از آن نماز ظهر کردند، حسین با آن ها نماز خوف کرد، بعد از ظهر بجنگیدند و جنگ سخت شد.

پاینده، ترجمه تاریخ طبری، 7/ 3018، 3038، 3039، 3040، 3041، 3045

الطّبریّ، التّاریخ، 5/ 421، 436، 437، 438، 439، 441/ مثله المفید، الإرشاد، 2/ 97، 107- 108، 109

فقُتل من أصحاب الحسین علیه السلام اثنان وسبعون رجلًا، ودفن الحسین علیه السلام وأصحابه أهل الغاضریّة من بنی أسد بعدما قتلوا بیوم. ⁽¹⁾

پاینده، ترجمه تاریخ طبری،/ 3064

الطّبریّ، التّاریخ، 5/ 455/ مثله ابن کثیر، البدایة والنّهایة، 8/ 189

وقتلوا من أصحابه سبعة وثمانین إنساناً.

البلخی، البدء والتّاریخ، 2/ 241

عن میثم التّمّار النّهروانیّ، عن الأصبغ بن نباتة الطّائیّ، قال: خرجنا مع أمیر المؤمنین علیه السلام وهو یرید صفّین، فلما انتهی إلی کربلاء وقف بها، وقال: ها هنا یُقتل ابنی الحسین علیه السلام وثمان رجال معه من أولاد عبدالمطّلب وثلاثة وخمسون من أنصاره.

الخصیبیّ، الهدایة الکبری،/ 148

ومشهده البقعة المبارکة والرّبوة ذات قرار ومعین بکربلاء غربی الفرات، وقتله عبیداللَّه ابن زیاد، وعمر بن سعد، وشمر بن ذی الجوشن بأمر یزید بن معاویة لعنهم اللَّه، وأتوه ومعهم اثنان وثلاثون ألف فارس، وأربعة وعشرون ألف راجل، وعدّة أصحاب الحسین علیه السلام اثنان وثلاثون فارساً، وأربعون راجلًا، وثمانیة عشر رهط عبدالمطّلب، والباقون من سائر النّاس، ووقع شبههُ علی حنظلة الشّبامیّ وشبام من همدان، ولمّا رأی أخاه العبّاس بن علیّ مخلصاً فی الجهاد بین یدیه رحمه الله فألقی شبهه علی رشدة بن سنان.

الخصیبیّ، الهدایة الکبری،/ 202

وعنه قال الحسین بن حمدان الخصیبیّ: حدّثنی محمّد بن إسماعیل وعلیّ بن عبداللَّه الحسنیّان، عن أبی شعیب محمّد بن نصیر، عن ابن الفرات، عن محمّد بن المفضّل قال:

سألت سیِّدی أبا عبداللَّه الصّادق علیه السلام، قال: [...]

قال المفضّل: قلت: یا سیِّدی! والاثنان وسبعون رجلًا أصحاب أبی عبداللَّه الحسین ابن علیّ علیه السلام یظهرون معهم؟ قال: یظهر معهم الحسین بن علیّ باثنی عشر ألف صدّیق من شیعته وعلیه عمّامة سوداء

الخصیبیّ، الهدایة الکبری،/ 392، 396

وکان جمیع من قُتل مع الحسین فی یوم عاشوراء بکربلاء سبعة وثمانین، ومنهم ابنه علیّ بن الحسین الأکبر.

المسعودی، مروج الذّهب، 3/ 71/ عنه: المجلسی، البحار، 45/ 74؛ البحرانی، العوالم، 17/ 341

وقُتل معه من الأنصار أربعة، وباقی من قُتل معه من أصحابه- علی ما قدّمنا من العدّة-.

المسعودی، مروج الذّهب، 3/ 71- 72

ودفن أهل الغاضریّة وهم قوم من بنی غاضرة من بنی أسد الحسین وأصحابه بعد قتلهم بیوم

المسعودی، مروج الذّهب، 3/ 72

وروی أنّ عدّتهم فی ذلک الیوم کانت واحداً وستّین رجلًا، وأنّ اللَّه- عزّ وجلّ- انتصر وینتصر لدینه منذ أوّل الدّهر إلی آخره بألف رجل.

فسئل عن تفصیلهم، فقال: ثلاثمائة وثلاثة عشر أصحاب طالوت، وثلاثمائة وثلاثة عشر أصحاب یوم بدر مع النّبیّ صلی الله علیه و آله، وثلاثمائة وثلاثة عشر أصحاب القائم علیه السلام. بقی واحد وستّون رجلًا هم ⁽¹⁾الّذین قُتلوا مع الحسین علیه السلام فی یوم الطّفّ. ⁽²⁾

خدای توانا از اول دنیا تا آخر آن دین خود را به وسیله 1000 مرد یاری کرده و خواهد کرد. وقتی که از تفصیل آن هزار مرد پرسیده شد، فرمود: «313 نفر یاران طالوت بودند، 313 نفر که در بدر با پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله بودند و 313 نفر هم یاران امام زمانند و الباقی 61 مرد که در روز عاشورا با امام حسین علیه السلام شهید شدند.»

نجفی، ترجمه اثبات الوصیه،/ 306- 307

المسعودی، إثبات الوصیّة،/ 166/ عنه: القمّی، نفس المهموم،/ 236

[عددهم ووصف مقاتلهم] وکان حبیب من السّبعین الرّجال الّذین نصروا الحسین علیه السلام ولقوا جبال الحدید، واستقبلوا الرّماح بصدورهم، والسّیوف بوجوههم، وهم یعرض علیهم الأمان والأموال فیأبون، ویقولون: لا عذر لنا عند رسول اللَّه صلی الله علیه و آله إن قُتل الحسین ومنّا عین تطرف ⁽¹⁾حتّی قُتلوا حوله ⁽²⁾.

الکشّی (اختیار معرفة الرِّجال ط مؤسّسة آل البیت علیهم السلام)، 1/ 293 (ط جامعة مشهد 1348)،/ 78- 79/ عنه: الاسترآبادی، منهج المقال،/ 92؛ الأردبیلی، جامع الرّواة، 1/ 178؛ المجلسی، البحار، 45/ 93؛ البحرانی، العوالم، 17/ 334؛ أبو علیّ الحائری، منتهی المقال، 2/ 329 (ط حجری)،/ 86؛ الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 188؛ المامقانی، تنقیح المقال، 1- 2/ 252؛ الأمین، أعیان الشّیعة، 4/ 553؛ القمّی، نفس المهموم،/ 302- 629؛ المیانجی، العیون العبری،/ 140

وقیل: إنّه لمّا عرض علی من کان معه الانصراف وحلّ لهم من ذلک انصرف عامّتهم، فلم یبق معه إلّاأقلّ من سبعین رجلًا رضوا بالموت معه. فقاتلوا حتّی قُتلوا عن آخرهم.

وقیل: إنّهم کانوا اثنین وسبعین رجلًا. فقُتلوا عن آخرهم بعد أن قتلوا فی المعرکة من أصحاب عمر بن سعد ثمانیة وثمانین رجلًا غیر من أدرکته الجراحة بعد ذلک، فمات منها.

القاضی النّعمان، شرح الأخبار، 3/ 154- 155

وقُتل من أصحاب الحسین علیه السلام اثنان وسبعون رجلًا.

أبو علیّ مسکویه، تجارب الأمم، 2/ 73

[سمّی ابن شهرآشوب المقتولین من أصحاب الحسین علیه السلام فی الحملة الاولی وهم ثمانیة وعشرون نفراً، ثمّ ذکر ابن شهرآشوب]: وعشرة من موالی الحسین علیه السلام ومولیان من موالی أمیر المؤمنین علیه السلام.

ابن شهرآشوب، المناقب، 4/ 113/ عنه: المجلسی، البحار، 45/ 64؛ البحرانی، العوالم، 17/ 341؛ القمّی، نفس المهموم،/ 295؛ مثله محمّد بن أبی طالب، تسلیة المجالس وزینة المجالس، 2/ 330

وجاء اللّیل، فبات الحسین علیه السلام تلک اللّیلة راکعاً ساجداً باکیاً مستغفراً متضرّعاً، ⁽¹⁾وبات أصحابه ⁽²⁾ولهم دویّ کدویّ النّحل.

الخوارزمی، مقتل الحسین، 1/ 251/ مثله: محمّد بن أبی طالب، تسلیة المجالس وزینة المجالس، 2/ 267

[وصف مقاتلهم] وزحف ⁽³⁾عمر بن سعد فنادی غلامه دریداً: قدّم رایتک یا درید. ثمّ وضع سهمه فی کبد ⁽⁴⁾قوسه، ثمّ رمی به وقال: اشهدوا لی عند الأمیر ⁽⁵⁾إنِّی أوّل من رمی ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾فرمی أصحابه کلّهم ⁽⁸⁾بأجمعهم فی أثره ⁽⁹⁾رشقة واحدة 8 7، فما بقی من أصحاب الحسین أحد ⁽¹⁰⁾إلّاأصابه من ⁽¹¹⁾رمیتهم سهم ⁽¹²⁾.

⁽¹⁾(قال) أبو مخنف ⁽²⁾: فلمّا رموهم هذه الرّمیة، قُتل أصحاب الحسین علیه السلام، ⁽³⁾فبقی ⁽⁴⁾فی هؤلاء ⁽⁵⁾القوم الّذین یذکرون ⁽⁶⁾فی المبارزة، وقد قُتل منهم ⁽⁷⁾ما ینیف علی خمسین ⁽⁸⁾⁽⁹⁾رجلًا ⁽¹⁰⁾. ⁽¹¹⁾فعندها ضرب الحسین علیه السلام بیده إلی ⁽¹²⁾لحیته، ^(13)(14)فقال: هذه رسل القوم. یعنی السّهام، ثمّ ⁽¹⁵⁾قال ⁽¹⁶⁾: اشتدّ غضب اللَّه علی الیهود ⁽¹⁷⁾والنّصاری إذ جعلوا له ولداً ⁽¹⁸⁾، واشتدّ غضب اللَّه علی المجوس إذ عبدت ⁽¹⁹⁾الشّمس والقمر ⁽²⁰⁾والنّار ⁽²¹⁾من ⁽²²⁾دونه ⁽²³⁾، واشتدّ غضب اللَّه علی قوم اتّفقت آراؤهم ⁽²⁴⁾علی قتل ابن بنت نبیّهم، واللَّه لا أجیبهم إلی شی ء ممّا ⁽²⁵⁾یریدونه أبداً ⁽²⁶⁾، حتّی ألقی اللَّه وأنا مخضّب بدمی. ثمّ صاح علیه السلام: أما من مغیثٍ یغیثنا لوجه اللَّه تعالی؟ أما من ذابٍّ یذبُّ عن حرمِ رسول اللَّه؟

الخوارزمی، مقتل الحسین، 2/ 8، 9/ مثله محمّد بن أبی طالب، تسلیة المجالس وزینة المجالس، 2/ 278- 279؛ المجلسی، البحار، 45/ 12؛ البحرانی، العوالم، 17/ 255

[وصف مقاتلهم] (قال) ثمّ حمل شمر بن ذی الجوشن، فثبتوا له وقاتل أصحاب الحسین قتالًا شدیداً، وإنّما هم اثنان وثلاثون فارساً، فلا یحملون علی جانب من أهل الکوفة إلّاکشفوه، فدعا عمر بن سعد بالحصین بن نمیر فی خمسمائة من الرّماة، فأقبلوا حّتی دنوا من الحسین وأصحابه، فرشقوهم بالنّبل، فلم یلبثوا أن عقروا خیولهم، وقاتلوهم حتّی انتصف النّهار، واشتدّ القتال، ولم یقدر أصحاب ابن سعد أن یأتوهم إلّا من جانب واحد، لاجتماع أبنیتهم وتقارب بعضها من بعض، فأرسل عمر بن سعد الرّجال لیقوضوا الأبنیة من عن شمائلهم وأیمانهم لیحیطوا بها، وأخذ الثّلاثة والأربعة من أصحاب الحسین یتخلّلون بینها، فیشدّون علی الرّجل وهو یقوض وینتهب، فیرمونه من قریب، فیصرعونه ویقتلونه، فأمر عمر بن سعد أن یحرقوها بالنّار، فقال الحسین لأصحابه: دعوهم فلیحرقوها، فإنّهم لو فعلوا لم یجوزوا إلیکم منها. فأحرقوها وکان ذلک کذلک. وقیل: قال له شبث بن ربعیّ: أفزعت النّساء ثکلتک امّک! فاستحیی من ذاک وانصرف عنه. وجعلوا لا یقاتلونهم إلّامن وجه واحد، وشدّ أصحاب زهیر بن القین فقتلوا أبا عذرة الضّبابی من أصحاب شمر.

(قال) ولا یزال یُقتل من أصحاب الحسین الواحد والاثنان، فیتبیّن ذلک فیهم لقلّتهم، ویُقتل من أصحاب عمر العشرة والعشرون، فلا یتبیّن ذلک فیهم لکثرتهم. [حتّی زوال الشّمس]، فقال الحسین لزهیر بن القین، وسعید بن عبداللَّه: تقدّما أمامی، فتقدّما أمامه فی نحو من نصف أصحابه حتّی صلّی بهم صلاة الخوف.

الخوارزمی، مقتل الحسین، 2/ 16- 17/ مثله محمّد بن أبی طالب، تسلیة المجالس وزینة المجالس، 2/ 290- 291

[وصف مقاتلهم] (وکان) یأتی الحسین الرّجل بعد الرّجل، فیقول: السّلام ⁽¹⁾علیک یا

ابن رسول اللَّه. فیجیبه ⁽¹⁾الحسین ⁽²⁾: وعلیک السّلام، ونحن خلفک. و ⁽³⁾یقرأ: «فمِنْهُم مَن قَضی نحْبَه ومِنْهُم مَن یَنْتَظِر» ⁽⁴⁾، ثمّ یحمل فیقتل حتّی قُتلوا عن آخرهم رضوان اللَّه علیهم، ⁽⁵⁾ولم یبق مع الحسین إلّاأهل بیته ⁽⁶⁾.

الخوارزمی، مقتل الحسین، 2/ 25/ مثله: ابن شهرآشوب، المناقب، 4/ 100؛ محمّد بن أبی طالب، تسلیة المجالس وزینة المجالس، 2/ 300؛ المجلسی، البحار، 45/ 31؛ البحرانی، العوالم، 17/ 275؛ البهبهانی، الدّمعة السّاکبة، 4/ 295؛ الحویزی، نور الثّقلین، 4/ 260؛ القمّی، نفس المهموم،/ 301

وقاتل أصحاب الحسین قتالًا شدیداً، فلم یحملوا علی ناحیة إلّاکشفوها وهم اثنان وثلاثون فارساً، فرشقهم أصحاب عمرو بالنّبل، فعقروا خیولهم، فصاروا الرّجّالة ودخلوا علی بیوتهم یقوضونها، ثمّ أحرقوها بالنّار، فقُتل أصحاب الحسین کلّهم.

ابن الجوزی، المنتظم، 5/ 339- 340

ولمّا قُتل الحسین، أمر عمر بن سعد نفراً فرکبوا خیولهم وأوطؤوها الحسین، وکان عدّة من قُتل معه إثنین وسبعین رجلًا.

ابن الأثیر، أسد الغابة، 2/ 21/ عنه: الدّیاربکری، تاریخ الخمیس،/ 298

[وصف مقاتلهم] ثمّ رمی عمر بن سعد إلی أصحاب الحسین علیه السلام، وقال: اشهدوا لی عند الأمیر أنِّی أوّل من رمی.

فقال علیه السلام: قوموا إلی الموت الّذی لا بدّ منه.

فنهضوا جمیعاً، والتقی العسکران [وامتاز] الرّجّالة من الفرسان، واشتدّ الصّراع،

وخفی لإثارة العثیر الشّعاع، والسّمهریّة ترعف نجیعاً، والمشرفیّة یسمع لها فی الهام رقیعاً، ولا یجد الحسین علیه السلام فی مساقط الحرب لوعظه سمیعاً، وقد کفروا بالرّسول، ولا یمیلون إلی الصّوارم والنّصول، ولم یبق بینهم سوی الهاذم الرّزق، والصّوارم الذّلق والسّهام تسری کالغیث المغدق، والشّرار المحرق.

فقلت فی وصف الحال أبیاتاً لمّا علمت أنّ القتال یصیّرهم رفاتاً:

ولمّا رأینا عثیر النّقع ثائراً *** وقد مدّ فوق الأرض أردیة حمرا

وسالت عن الخرصان أنفس فتیة *** عن العنصر الزّاکی وأعلی الوری قدرا

وشدّوا لقتل السِّبط عمداً وأشرعوا *** مع المرهفات البیض خطیة شمرا

تیقّن حزب اللَّه أن لیس ناجیاً *** من النّار إلّامن رأی الآیة الکبری

ومن رفض الدّنیا وباع حیاته *** من اللَّه نعم البیع والفوز والبشری

ابن نما، مثیر الأحزان،/ 29

[وصف مقاتلهم] قال: وحضرت صلاة الظّهر، فأمر علیه السلام لزهیر وسعید أن یتقدّما أمامه بنصف من تخلّف معه وصلّی بهم صلاة الخوف ⁽¹⁾بعد أن طلب منهم الفتور عن القتال لأداء الفرض ⁽²⁾[...].

وقیل: صلّی الحسین علیه السلام وأصحابه فرادی بالإیماء ⁽³⁾.

ابن نما، مثیر الأحزان،/ 33- 34/ عنه: المجلسی، البحار، 45/ 22؛ البحرانی، العوالم، 17/ 265؛ القزوینی، تظلّم الزّهراء،/ 191؛ القمّی، نفس المهموم،/ 275؛ مثله ابن طاوس، اللّهوف،/ 111؛ المازندرانی، معالی السّبطین، 1/ 361

[وصف مقاتلهم] وکان أصحاب الحسین علیه السلام یتسابقون إلی القتال بین یدیه، وکانوا کما قلت شعری هذا فی قوّتهم علی المصاع، والذّبّ عن السِّبط والدّفاع:

إذا ⁽¹⁾اعتلفوا سمر الرِّماح وتمّموا *** أسود الشّری فرت من الخوف والذّعر

کماة رحی الحرب العوان وإن سطوا *** فأقرانهم یوم الکریهة فی خسر ⁽²⁾

إذا أثبتوا فی مأزق الحرب أرجلًا *** فموعدهم منه إلی ملتقی الحشر

قلوبهم فوق الدّروع وهمّهم *** ذهاب النّفوس السّائلات علی الثبر

ابن نما، مثیر الأحزان،/ 34- 35/ عنه: القمّی، نفس المهموم،/ 301- 302

[وصف مقاتلهم] فلمّا تیقّن الحسین أنّ القوم مقاتلوه، أمر أصحابه فاحتفروا حفیر شبیهة بالخندق وجعلوها واحدة یکون القتال منها، ورکب عسکر ابن سعد وأحدقوا بالحسین واقتتلوا، ولم یزل یقتل من أهل الحسین وأصحابه واحداً واحداً إلی أن قُتل من أهله وأصحابه ما ینیف علی خمسین رجلًا، فعند ذلک ضرب الحسین بیده الخیمة وصاح:

أما مغیث یغیثنا لوجه اللَّه، أما ذابّ یذبّ عن حرم رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم؟

ابن طلحة، مطالب السّؤول،/ 76

[وصف مقاتلهم] قیل لرجل شهد یوم الطّفّ مع عمر بن سعد: ویحک! أقتلتُم ذرِّیّة رسول اللَّه صلی الله علیه و آله؟ فقال: عضضتَ بالجندَل؛ إنّک ⁽³⁾لو شهدت ما شهدنا لفعلت ما فعلنا، ثارت علینا عصابة أیدیها فی مقابض سیوفها کالأسود الضّاریة تحطم الفرسان یمیناً وشمالًا، وتُلقی أنفسها علی الموت؛ لا تقبل الأمان، ولا ترغب فی المال، ولا یحول حائل بینها وبین الورود علی حیاض المنیّة، أو ⁽⁴⁾الاستیلاء علی الملک؛ فلو کففنا عنها رویداً

لأتت علی نفوس العسکر بحذافیرها؛ فما کنّا فاعلین لا امّ لک؟ ⁽¹⁾

شمر ذی الجوشن درآمد با لشگر خود زهیربن قین با ده تن به ایشان حمله کرد و به هزیمت داد الّا آن که اگر از اصحاب حسین علیه السلام یک تن کشته می شد ظاهر بود به واسطه قلّت ایشان و از لشگر کوفه اگر هزار تن کشته می شد به جهت بسیاری ظاهر نمی شد و قتال می کردند تا وقت زوال آفتاب حسین علیه السلام چون ظهر شد نماز شدت الخوف بگذارد و از اصحاب او هیچ کس باقی نمانده الّا اقربای او برادر و عم زادگان از اقربا.

و حسین علیه السلام به در خیمه زنان رفت، مالک کندی لعین شمشیر بر سر امام حسین علیه السلام زد، امام حسین با لشگر کفر حرب می کرد و سه تن مانده بودند با امام. عجب کاری است که سه مرد در مقابل هفتاد هزار مرد جهاد می کردند، حسین علیه السلام به خیمه رفت و زخم ها را محکم ببست و بیرون آمد و حرب می کرد به موافقت سه نفر تا آن سه نفر هم کشته شدند. امام تنها ماند، چون شیر غران میان افتاد و از آن ملاعین می کشت و به دوزخ می فرستاد.

عمادالدین طبری، کامل بهایی، 2/ 281، 285

ابن أبی الحدید، شرح نهج البلاغة، 3/ 263/ عنه: القمّی، نفس المهموم،/ 302؛ المازندرانی، معالی السّبطین، 1/ 359- 360؛ بحر العلوم، مقتل الحسین علیه السلام،/ 351

[وصف مقاتلهم] قال: وجعل أصحاب الحسین علیه السلام یسارعون إلی القتل بین یدیه، وکانوا کما قیل فیهم:

قوم إذا نودوا لدفع ملمّة *** والخیل بین مدعّسٍ ومکردس

لبسوا القلوب علی الدّروع کأنّهم ⁽²⁾*** یتهافتون إلی ذهاب الأنفس ⁽³⁾

گروهی که چون رو به دشمن نمایند *** پی نیزه داران و خیل سواران

ز جوشن ز بر آهنین دل بپوشند *** بود نزدشان جان ز کف دادن آسان

فهری، ترجمه لهوف،/ 112

ابن طاوس، اللّهوف،/ 112/ عنه: البهبهانی، الدّمعة السّاکبة، 4/ 305؛ القمّی، نفس المهموم،/ 301؛ القزوینی، تظلّم الزّهراء،/ 193

ثمّ سار، فنزل بکربلاء، فسار إلیه عمر بن سعد فی أربعة آلاف کالمکره، واستعفی عبیداللَّه، فلم یعفه، ومع الحسین خمسون رجلًا، وتحوّل إلیه من الجیش عشرون رجلًا، وکان معه من أهل بیته تسعة عشر رجلًا، وقُتل عامّة أصحابه حوله، وذلک فی یوم الجمعة یوم عاشوراء

الذّهبی، تاریخ الإسلام، 2/ 346

(وقُتل) معه اثنان وثمانون من أصحابه مبارزة.

الیافعی، مرآة الجنان، 1/ 133

فلمّا عرف الحسین ذلک منهم تیقّن أنّ القوم مقاتلوه، فأمر أصحابه، فاحتفروا حفیرة شبیهة بالخندق، وجعلوا له ⁽¹⁾جهة واحدة یکون القتال منها، ⁽²⁾وأهدفوا عسکر ابن سعد بالحسین علیه السلام وأصحابه، وصفوا لهم وأرشقوهم بالسّهام والنّبال، واشتدّ علیهم القتال، ولم یزالوا یقتلُ من أهل الحسین علیه السلام واحد بعد واحد حتّی أتوا علی ما ینیف علی خمسین منهم ⁽³⁾، فعند ذلک صاح الحسین علیه السلام: أما من ذابّ یذبّ عن حریم رسول اللَّه صلی الله علیه و آله؟

وإذا بالحرِّ بن یزید الرّیاحیّ الّذی تقدّم ذکره الّذی کان ⁽⁴⁾خرج إلی الحسین أوّلًا ⁽⁵⁾من جهة ابن زیاد قد خرج من عسکر عمر بن سعد راکباً علی فرسه، وقال: یا ابن رسول اللَّه! أنا ⁽⁶⁾کنت أوّل من خرج علیک ⁽⁷⁾عیناً، ولم أظنّ أنّ الأمر یصل إلی هذه ⁽⁸⁾الحال، وأنا

الآن من ⁽¹⁾حزبک وأنصارک، اقاتل بین یدیک حتّی اقتل، أرجو بذلک شفاعة جدّک، ⁽²⁾ثمّ قاتل ⁽³⁾بین یدیه حتّی قُتل. ⁽⁴⁾

خواندامیر، حبیب السیر، 2/ 57

ابن الصّبّاغ، الفصول المهمّة،/ 192/ مثله الشّبلنجی، نور الأبصار،/ 262

فحارب أولئک العدد الکثیر ومعه من إخوته وأهله نیف وثمانون نفساً، فثبت فی ذلک الموقف ثباتاً باهراً مع کثرة أعدائه وعددهم، ووصول سهامهم ورماحهم إلیه.

ابن حجر الهیتمی، الصّواعق المحرقة،/ 197

وأمّا أصحاب الحسین الّذین قُتلوا معه من سائر النّاس وهم ثلاثة وخمسون رجلًا فإنّهم دفنوا حوله ولیس لهم أجداث علی الحقیقة، ولا شکّ أ نّهم فی الحائر المقدّس علی ما نقل من الثّقات، والحائر محیط بهم رضوان اللَّه علیهم أجمعین.

الطّریحی، المنتخب،/ 38

ثمّ أمر عمر بن سعد ⁽⁵⁾فی أربعة آلاف، ثمّ صار عبیداللَّه بن زیاد یزید فی العسکر إلی أن بلغوا اثنین وعشرین ألفاً وأمیرهم عمر بن سعد بن أبی وقّاص، واتّفقوا علی قتله یوم عاشوراء، قیل: یوم الجمعة، وقیل: یوم السّبت، وقیل: یوم الأحد بموضع یقال له:

الطّفّ، وقُتل معه اثنان وثمانون رجلًا، فیهم الحرّ ⁽⁶⁾بن یزید التّمیمیّ، لأنّه تاب آخراً حین رأی منعهم له من الماء، وتضییقهم علیه.

ابن العماد، شذرات الذّهب، 1/ 67

[وصف مقاتلهم] وکانوا فی روایة صادقیّة: ثلاثین ألفاً، وأحاطوا بالحسین علیه السلام من کلّ جانب حتّی جعلوه فی مثل الحلقة، فتقدّم عمر بن سعد ورمی نحو عسکر الحسین

علیه السلام، وقال: اشهدوا لی عند ابن زیاد أنِّی أوّل من رمی الحسین.

وأقبلت السّهام من القوم کأنّها القطر، فقال الحسین علیه السلام لأصحابه: إنّ هذه رسل الموت إلیکم، فاقتتلوا ساعة حملة وحملة، حتّی قُتل من أصحاب الحسین علیه السلام خمسون رجلًا، منهم عشرة من موالی الحسین علیه السلام، وإثنان من موالی أمیر المؤمنین علیه السلام رضوان اللَّه علیهم. شعر:

جَادُوا بأنفُسِهِم فِی حُبِّ سَیِّدِهِمْ *** وَالجُودُ بالنَّفسِ أقصی غایةِ الجُودِ

ابن أمیر الحاجّ، شرح شافیة أبی فراس،/ 359

فوصل الحسین رضی الله عنه إلی کربلا ثامن المحرّم سنة إحدی وستّین، وکان أکثر الخارجین القتال الّذین کاتبوه وبایعوه، فبایع أهل الکوفة ابن عمّه مسلم بن عقیل نیابة عنه وهم اثنا عشر ألفاً، وقیل: أکثر من ذلک، فلمّا جاءهم، فرّوا عنه إلی أعدائه إیثاراً للسّحت العاجل علی الخیر الآجل، فحارب الحسین رضی الله عنه أولئک العدد الکثیر ومعه من إخوته وأهله نیف وثمانون نفساً، ومنعوه وأصحابه الماء ثلاثة أیّام، فحزّوا رأسه الشّریف یوم عاشوراء، یوم الجمعة عام إحدی وستّین. ⁽¹⁾

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا علیه السلام، 2/ 282

همانا اسامی شهدا در این کتاب زیارت، هشتاد تن مسطور است. جمعی را که در جنگ انبوه به اول حمله کشته شدند، در جای خود رقم کردیم و گروهی را به اتفاق مبارزان به شرح حال پرداختیم و شهدای بنی هاشم از این پس نگاشته می آید. این جمله که اکنون به نام و نشان مرقوم افتاد، آنانند که علمای اخبار و سیر در کتب خویش نام نبرده اند و خبر نداده اند.

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا علیه السلام، 2/ 315

علمای اخبار و مورخان آثار، در شمار شهدای کربلا به اختلاف سخن کرده اند. چنان که مسعودی می گوید: هزار سوار وصد تن پیاده در رکاب سیدالشهدا (علیه الصلوة والسلام) حاضر بودند و همگان جهاد کردند و در عدد شهدای بنی هاشم نیز مختلف روایت کرده اند از هفده تن و به زیاده نگاشته اند. چند که عبداللَّه بن محمدرضا الحسینی در کتاب «جلا»، شهدای بنی هاشم را سی تن در قلم آورده و من بنده بعد از استقرا و استیعاب 1 از کتب علمای عامه ومؤلفات صنادید 2 اثنی عشریه، عدد شهدای یوم طف را از اصحاب و اهل بیت آنچه یافتم به شرحی است که به نام و نشان نگاشته آمد.

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا علیه السلام، 3/ 17

القندوزی، ینابیع المودّة،/ 323- 324

قطعت فی الطّفّ رؤوس أحبّة الحسین وأنصاره جمیعاً بعد قتلهم، وحملت مع السّبایا إلّا رأسین، رأس عبداللَّه بن الحسین [...] ورأس الحرّ الرّیاحیّ.

جاءت أنصار الحسین علیه السلام غیر الطّالبیّین مع الحسین علیه السلام إلی الحسین علیه السلام بلا عیال، لأنّ خرج منهم معه من المدینة لم یأمن لخروجه خائفاً، ومن جاء إلیه فی الطّریق، وفی الطّفّ انسلّ انسلالًا من الأعداء إلّاثلاثة نفر جاؤوا إلی الحسین علیه السلام بعیالهم، وهم جنادة بن الحارث السّلمانیّ [...] وعبداللَّه بن عمیر الکلبیّ [...] ومسلم بن عوسجة الأسدیّ.

قُتل من أصحاب رسول اللَّه صلی الله علیه و آله مع الحسین علیه السلام خمسة نفر فی الطّفّ.

قُتل من الموالی مع الحسین خمسة عشر نفراً فی الطّفّ.

قُتل بعد الحسین فی الطّفّ من أنصاره أربعة نفر.

مات من أنصار الحسین بعده من الجراحات: نفران.

قُتل مع الحسین علیه السلام فی الطّفّ سبعة نفر، وقُتل آباؤهم معهم.

قُتل مع الحسین اثنا عشر أخاً.

قُتل فی الطّفّ تسعة نفر وامّهاتهم فی الخیم واقفات تنظرن إلیهم.

قُتل مع الحسین علیه السلام فی الطّفّ من الصّبیان الّذین لم یراهقوا الحلم خمسة نفر.

مشی الحسین علیه السلام یوم الطّفّ إلی سبعة نفر من أحبّته وأنصاره بعدما قُتلوا.

قطعت أعضاء ثلاثة نفر من أحبّة الحسین علیه السلام وأنصاره فی حال قتلهم.

رمی نحو الحسین علیه السلام من رؤوس أصحابه فی الطّفّ ثلاثة رؤوس.

قتلت مع الحسین علیه السلام فی یوم الطّفّ امرأة واحدة.

قاتلت مع الحسین یوم الطّفّ امرأتان.

برزت بین الأعداء یوم الطّفّ من مخیم الحسین علیه السلام خمس نسوة.

بقیت عیالات غیر الطّالبیّین من أنصار الحسین علیه السلام بالکوفة، وذلک لأنّهنّ حین الوصول إلی الکوفة شفع فیهنّ ذوو قرباهنّ من القبائل عند ابن زیاد، فأخذهنّ من السّبی، وسبیت الطّالبات إلی الشّام.

قُتل بعد قتل الحسین علیه السلام صبیّان فی الکوفة علی ما رواه جماعة، منهم الصّدوق فی الأمالی.

السّماوی، إبصار العین،/ 127، 128، 129، 130، 132، 133/ مثله الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 413، 414، 415، 416، 417، 418، 419

وروی الفاضل المتبحّر عن محمّد بن أبی طالب أ نّه رمی أصحابه کلّهم، فما بقی من أصحاب الحسین علیه السلام إلّاأصابه من سهامهم. قیل: فلمّا رموهم هذه الرّمیة، قلّ أصحاب الحسین علیه السلام وقُتل فی هذه الحملة خمسون رجلًا. ⁽¹⁾

اما در عدد حواریین و اصحاب حضرت سیدالشهدا علیه السلام که در روز عاشورا در رکاب مقدس آقا به درجه رفیعه شهادت رسیدند بین علما و مورخین اختلاف است، اصح و اشهر آن است که شهدای یوم الطف به غیر حضرت سیدالشهدا علیه السلام هفتاد و دو نفر بودند، چنان چه شیخ مفید در ارشاد و شیخ طبرسی در اعلام الوری و ابن اثیر در کامل و اغلب مورخین فرموده اند که سی و دو نفر از آن ها در شب عاشورا از عسکر ابن سعد ملعون به آن حضرت ملحق شدند و هفده نفر از بنی هاشم بودند، الباقی بیست و سه نفر بقیه اصحاب بودند.

و در تاریخ طبری از ابی مخنف نقل کرده، قال: عبّأ الحسین علیه السلام أصحابه وصلّی بهم صلاة الغداء وکان معه اثنان وثلاثون فارساً وأربعون راجلًا. و بعضی از اخبار دلالت دارد بر آن که آن ها هفتاد و هشت نفر بودند، چنانچه دمیری در حیاة الحیوان نقل کرده که ابن زیاد ملعون حضرت زین العابدین علیه السلام و مخدرات را با شمر ابن ذی الجوشن و جماعتی روانه کرد نزد یزید بن معاویه بعد از ورودشان به شام، دخلوا علی یزید بن معاویة ومعهم رأس الحسین علیه السلام، فرمی به بین یدی یزید، ثمّ تکلّم شمر بن ذی الجوشن لعنه اللَّه، فقال: یا أمیر المؤمنین! ورد علینا هذا فی ثمانیة عشر رجلًا من أهل بیته، وستّین رجلًا من شیعته، إلی آخره.

و در زیارت ناحیه مقدسه هشتاد و دو نفر اسم بفرموده، هفده نفر از بنی هاشم و شصت و پنج نفر از غیر بنی هاشم.

و مورخ ثقه معتمد علی بن الحسین بن علی الهذلی الامامی المعروف بالمسعودی در مروج الذهب فرموده: فعدل إلی کربلا وهو فی مقدار خمسمائة فارس من أهل بیته وأصحابه، ونحو مائة راجل إلی أن قال. وکسانی که در رکاب حضرت سیدالشهدا علیه السلام شهید شدند هشتاد و یک تن بودند، تا آن که می فرماید: و کشته شد با آن بزرگوار از انصار چهار نفر و باقی مقتولین و شهدا از سایر عرب بودند. و سید بن طاوس در لهوف می فرماید: روی عن الباقر علیه السلام أ نّهم کانوا خمسة وأربعین فارساً ومائة راجل. و ممکن است وقت ورودشان به زمین کربلا همراهان حضرت سیدالشهدا علیه السلام علاوه بر هزار بوده باشند، لکن کسانی که در رکاب مقدس شهید شده اند همان هفتاد و دو نفر بوده اند، و شاهد بر این روایتی است که در دمعة الساکبة از نورالعین از حضرت سکینه نقل می کند بعد از آن که حضرت سیدالشهدا در شب عاشورا خطبه ای خواند فرمود: هر که کراهت دارد یاری ما را در این شب برود. سکینه خاتون فرمود: واللَّه ما تمّ کلامه إلّاوتفرّق عنه القوم من نحو عشرة وعشرین، فلم یبق معه إلّاما ینقص من ثمانین ویزید من سبعین.

و مخفی نماند که این عده از حواریین حضرت سیدالشهدا علیه السلام غیر آن جماعتی بودند که قبل از روز عاشورا در راه حضرت سیدالشهدا شهید شدند، مثل جناب مسلم بن عقیل و هانی بن عروة وقیس بن مسهر الصیداوی با عبداللَّه بن یقطر که برادر رضاعی حضرت سیدالشهدا علیه السلام بود و غیر عبداللَّه عفیف است که بعد از یوم الطف شهید شد و غیر مجروحینی هستند که شهید نشدند، مثل جناب حسن بن حسن المثنی.

و اما بعضی از فضایل حواریین حضرت سید الشهدا علیه السلام عموماً الاولی آن که حواریین حضرت سیدالشهدا از خداوند خشنود بودند و خداوند هم از آن ها خشنود بود.

خراسانی، منتخب التواریخ،/ 176- 177

القزوینی، تظلّم الزّهراء،/ 185/ مثله: البهبهانی، الدّمعة السّاکبة، 4/ 291؛ القمّی، نفس المهموم،/ 256- 257

فلمّا نظر إلی مصارع أصحابه، نادی: هل من مغیث یغیثنا لوجه اللَّه، وهل من ذابّ یذبّ عن حرم رسول اللَّه؟ هذا حاله حین فقد خمسین من أصحابه، فما حاله حین

فقدهم بأجمعهم مع سبعة عشر رجلًا من أهل بیته إلی آخره. فبعدما قُتل جماعة من أصحابه فی الحملة الاولی، جعلوا یبرزون واحداً بعد واحد.

المازندرانی، معالی السّبطین، 1/ 357

اختلف المؤرّخون فی عدد أصحاب الحسین، «الأوّل»: إنّهم اثنان وثلاثون فارساً وأربعون راجلًا، القرمانی فی أخبار الدّول، ص 108.

اثنان وسبعون راجلًا ذکره الشّبراویّ فی الإتحاف بحبِّ الأشراف، ص 17.

ثلاثة وسبعون راجلًا ذکره الشّریشی فی شرح مقامات الحریریّ، ج 1، ص 193.

المقرّم، مقتل الحسین علیه السلام (الهامش)،/ 375

فی عدد أصحاب الحسین علیه السلام الّذین استشهدوا معه:

قد وقع الاختلاف فی أصحاب الحسین، وذکر العلّامة العاملیّ رحمه الله: کان معه علیه السلام من الأصحاب اثنان وثلاثون فارساً وأربعون راجلًا؛ وهو المشهور بین أهل المقاتل والتّواریخ والسّیر، وقال صاحب إعلام الوری: کان معه علیه السلام ثلاثة وثلاثون فارساً وأربعون راجلًا، وقال جلال الدّین السّیوطیّ: اثنان وثلاثون فارساً وأربعون راجلًا، وقال ابن الجوزیّ:

خمسة وأربعون راکباً، وکان من أصحابه راجلًا مائة نفر.

وقیل: سبعون فارساً ومائة راجلٍ، وقال المسعودیّ: کانوا ألف فارسٍ ومائة راجلٍ، وإلی هذا القول ذهب أبو فراس الهمدانیّ. وقال ابن جریر الطّبریّ فی تاریخه: أربعون فارساً ومائة راجلٍ، والحقّ أقول کان أصحاب سیِّد الشّهداء ابتداء الأمر خمسمائة نفر ولکن تفرّقوا عنه وبقی معه مائتان وثلاثة وثلاثون نفراً من الأصحاب، ومن أهل البیت وبنی هاشم تسعة وأربعون نفراً، واثنا عشر نفر قُتلوا معه قبل واقعة «الطّفّ».

وتلخّص من ما ذکرنا أنّ أصحاب الحسین علیه السلام الّذین استشهدوا فی کربلاء وفی الطّریق وفی الکوفة مائتان وثلاثة وثلاثون نفراً کانوا 221 قُتل فی الطّفّ، وبعده اثنا عشر رجلًا وقُتلوا فی کربلاء.

الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 93- 94

ذکر أسماء أصحاب الحسین بن علیّ علیه السلام الّذین استشهدوا فی الحملة الاولی بدون مبارزة، وهم واحد وخمسون رجلًا [سیأتی أسماءهم فی ترجمتهم]. ⁽¹⁾

چون کافران اورا نشانه تیرهای خود کردند، به خدمت حضرت برگشت که وداع کند. پس عمر نحس نجس تیری در کمان گذاشت و به جانب عسکر امام مؤمنان انداخت و گفت: «گواه باشید که اول کسی که تیر به سوی ایشان انداخت، من بودم.»

پس به یک دفعه جع آن کافران تیرهای شقاق از کمان های نفاق به سوی امام آفاق انداختند و کم کسی از اصحاب آن حضرت ماند که در این حمله مجروح نشد.

و به روایتی: در این حمله پنجاه نفر شربت شهادت از جام سعادت چشیدند و به سایر سعدا و شهدا ملحق شدند. حضرت فرمود به اصحاب خود که: «مردانه باشید که این تیرها رسولان این گروه غدار است به سوی شما.»

پس حر گفت: «یابن رسول اللَّه! چون اول من بر سر راه تو آمده ام، می خواهم دستوری دهی که اول من در راه تو کشته شوم.»

مجلسی، جلاء العیون،/ 662- 663

الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 94

ولقد أجاد من قال فیهم:

وذوو المروّة والوفا أنصاره *** لهم علی الجیش اللّهام ⁽²⁾زئیر

طهرت نفوسهم بطیب أصولها *** فعناصر طابت لهم وحجور

فتمثّلت لهم القصور وما بهم *** لولا تمثّلت القصور قصور

ما شاقهم للموت إلّاوعدة ⁽³⁾*** الرّحمن لا ولدانها والحور

وأنا أشیر إلیهم وأقول: السّلام علی الأرواح المنیخة بقبر أبی عبداللَّه الحسین علیه السلام:

السّابقون إلی المکارم والعُلا *** والحائزون غداً حیاض الکوثر

لولا صوارمهم ووقع نبالهم *** لم تسمع الآذان صوت مکبّر ⁽¹⁾

ز جام مرگ نوشیدند یکسر *** ز دنیا چشم پوشیدند سرمست

تنی اندر زمین از عشق خونین *** روانی بر فراز عرش بنشست

نیاسوده مگر اندر بر دوست *** به سختی دامنش ننهاده از دست

سید رحمه الله گفته: اصحاب حسین علیه السلام پیش او در جانبازی به یکدیگر پیشدستی می کردند، چنان بودند که درباره آن ها سروده شده:

یلانی که چون بهر پیکار خوانند *** سپاهی زره پوش در پیش رانند

دل خود بپوشند بر روی جوشن *** چه پروانه افتند بر تیغ دشمن

شیخ ابن نما نیروی جانبازی و دفاع آن ها را چنین ستوده است:

به کف ها سنان و به دل جان نثاری *** شد از ترس شیران غران فراری

یلان نبردی که درگاه حمله *** به دشمن نبخشند جز شرمساری

رسانند چون پای اندر نبردی *** برآرند سر روز محشر زیاری

به روی زره دل نهادند و در دل *** به جز جان نثاری ندارد قراری

ابن ابی الحدید در شرح نهج گفته که: به مردی که روز عاشورا در رکاب عمربن سعد بود گفتند: «وای بر تو، ذریه رسول خدا را کشتید؟» گفت: «سنگ به دندان گیر، اگر آن چه را دیدیم دیده بودی، آن چه کردیم کرده بودی، پهلوانانی دست به شمشیر مانند نره شیر بر ما یورش کردند و پهلوانان را از چپ و راست به خاک می انداختند و خود را به مرگ پرتاب می کردند، نه امان می پذیرفتند و نه مال می خواستند و جز سلطنت یا مرگ جلو آن ها بند نمی شد. اگر ساعتی از آن ها دست باز می گرفتیم همه قشون را می کشتند، ما را چه می شد کرد؟!!»

شخ ابوعمرو کشی گوید: حبیب از آن هفتاد مردی بود که حسین را یاری کردند و سینه جلو نیزه دادند و چهره به دم شمشیر با آن که امان و پول فراوان به آن ها پیشنهاد شد و نپذیرفتند و گفتند: ما نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله عذری نداریم که زنده باشیم و حسین علیه السلام کشته شود تا آن که همه کشته شدند. مؤلف کتاب عباس قمی عفا اللَّه عنه گوید: اصحاب مولای ما حسین بر همه مسلمانان حق بزرگی دارند و سزاست در این جا اندکی از اشعار مدح آنان را بنگاریم و جزیی از حق آن ها را ادا کنیم؛ زیرا چنان بودند که مداحشان گفته:

چون کریمان صبر کردند و وفا *** با خوشی حق مکارم شد ادا

روز عاشورا که تیغ تیز را *** پیشه بد تن را ز سر کردن جدا

با تن صد پاره اندر قتلگاه *** روی خاک گرمشان گردید جا

شیخ جعفر خطی رحمه الله گفته قریب این مضمون:

به دشت کربلا تن های خاموش *** ببار ای ابر باران خیز پرجوش

نبود از آتشین اشکم بیاور *** سحابی رعد آسا و پر از خوش

بر آن ها ایستادم در وحوشی *** چه سلطانی بدورش لشگری موش

بر آن ها دیدگان بستم ندیدم *** بجز آلودگان با خاک و خون پوش

ز اهل و خانه پرسیدم ندیدم *** جوابی جملگی بودند خاموش

تورا خوش خرگهی هوشت ندزدد *** که ویران است و جای جغد و خرگوش

نمی گوید جوابت گر بپرسی *** و گر گوید تورا ننشاند از جوش

به پیش آور تو سوگ سیدی را *** که دل اندر غمش باشد سیه پوش

به گاهی کش میان جمع یاران *** چه شیری گرد او شیران بخروش

به دریای نبردی بردشان چست *** گوارا دیده آب تلخ و بدبوش

سنان چون بر کف و تیغ برهنه *** که باشد بخشش افعی بدنوش

دهند آن را میان سینه ها جای *** و یا سازند با گردن هم آغوش

کمره ای، ترجمه نفس المهموم،/ 138- 139

القمّی، نفس المهموم،/ 629

وقال فی إبصار العین: فجعل یتسلّل إلی الحسین علیه السلام من أصحاب عمر بن سعد فی ظلام اللّیل الواحد والاثنان حتّی بلغوا فی الیوم العاشر زهاء ثلاثین ممّن هداهم اللَّه إلی السّعادة، ووفّقهم للشّهادة

المازندرانی، معالی السّبطین، 1/ 336

ونحن نأخذ بذکر مقاتلته ومحاربته علیه السلام وأصحابه حوله، وهو روحی له الفداء کالهزبر الثّالب، وکأبیه علیّ بن أبی طالب، وأصحابه کالأسود الضّواری، کما قال الشّاعر:

کأنِّی به فی ثلّة من رجاله *** کما حفّ باللّیث الأسود اللّوابد

یخوض بهم بحر الوغی فکأ نّه *** لواردهم عذب المجاجة بارد

اشتدّ الحرب بالحسین علیه السلام وأصحابه وهم یقاتلون أشدّ القتال.

المازندرانی، معالی السّبطین، 1/ 359

بیّض اللَّه وجوههم وهم کما وصفهم بعض أهل البصائر:

تری لهم عند القراع تباشراً *** کأنّ لهم عند الکریهة عید

وما برحوا عن نصرة الدِّین والهدی *** إلی أن تفانی جمعهم وأبیدوا

ولمّا قُتلوا وسقطوا علی الأرض، وقف بینهم أبو الأئمّة ونادی: یا أبطال الصّفا ... إلی آخر المصیبة.

المازندرانی، معالی السّبطین، 1/ 363

وأمّا أصحابه، فکانوا خیر أصحاب، فارقوا الأهل والأحباب، وجاهدوا دونه جهاد الأبطال، وتقدّموا مسرعین إلی میدان القتال قائلین له: أنفسنا لک الفداء، نقیک بأیدینا ووجوهنا، یضاحک بعضهم بعضاً قلّة مبالاة بالموت، وسروراً بما یصیرون إلیه من النّعیم.

ولمّا أذن لهم فی الانصراف، أبوا وأقسموا باللَّه لا یخلونه أبداً ولا ینصرفون عنه، قائلین:

أنحن نخلی عنک وقد أحاط بک هذا العدوّ، وبِمَ نعتذر إلی اللَّه فی أداء حقّک؟ وبعضهم یقول: لا واللَّه، لایرانی اللَّه أبداً وأنا أفعل ذلک حتّی أکسر فی صدورهم رمحی، وأضاربهم بسیفی ما ثبت قائمه بیدی، ولو لم یکن معی سلاح أقاتلهم به لقذفتهم بالحجارة، ولم أفارقک أو أموت معک. وبعضهم یقول: واللَّه لو علمت إنِّی اقتل فیک ثمّ أحیا ثُمّ احرق حیّاً یفعل بی ذلک سبعین مرّة ما فارقتک، وبعضهم یقول: واللَّه لوددت أنِّی قُتلت ثمّ نشرت ألف مرّة وأنّ اللَّه یدفع بذلک القتل عنک وعن أهل بیتک، وبعضهم یقول: أکلتنی السّباع حیّاً إن فارقتک.

ولم یدعوا أن یصل إلیه أذی وهم فی الأحیاء، ومنهم من جعل نفسه کالتّرس له مازال یرمی بالسّهام حتّی سقط، وأبدوا یوم عاشوراء من الشّجاعة والبسالة ما لم یر مثله، فأخذت خیلهم تحمل وإنّما هی اثنان وثلاثون فارساً، فلا تحمل علی جانب من خیل الأعداء إلّاکشفته. ⁽¹⁾

«یا مسلم بن عقیل! ویا هانی بن عروة! و یا حبیب بن مظاهر! ویا زهیر بن القین! ویا یزید بن مظاهر! و یا یحیی بن کثیر! ویا هلال بن نافع! ویا إبراهیم بن الحصین! ویا عمیر بن المطاع! ویا أسد الکلبیّ! و یا عبداللَّه ابن عقیل! ویا مسلم بن عوسجة! ویا داود بن الطّرمّاح! ویا حرّ الرّیاحیّ! ویا علیّ بن الحسین! ویا أبطال الصّفا! ویا فرسان الهیجاء! ما لی أنادیکم فلا تجیبونی؟ وأدعوکم فلا تسمعونی؟ أنتم نیام، أرجوکم تنتبهون؟ أم حالت مودّتکم عن إمامکم فلا تنصرونه؟ فهذه نساء الرّسول صلی الله علیه و آله لفقدکم قد علاهنّ النّحول، فقوموا من نومتکم، أ یّها الکرام! وادفعوا عن حرم الرّسول الطّغاة اللّئام، ولکن صرعکم واللَّه ریب المنون، وغدر بکم الدّهر الخؤون، وإلّا لما کنتم عن دعوتی تقصرون، ولا عن نصرتی تحتجبون. فها نحن علیکم مفتجعون، وبکم لاحقون، فإنّا للَّه وإنّا إلیه راجعون.»

از آن پس که شهدا را یک یک به نام بخواند، فرمود: «ای شجعان روزدار و بُرد! و ای فرسان تنگنای نبرد! چه افتاد مرا که می خوانم شما را و پاسخ نمی گویید؟ و دعوت می کنم و اجابت نمی فرمایید؟ ارجو «1» که از این خواب انگیخته شوید. آیا مودت شما از امام شما بگشت که نصرت اورا دست بازداشتید؟ اینک زنان رسول خدایند که بی نصرت شما اسیر رنج و عنایند. هم اکنون برخیزد و این طغات لئام «2» را از حرم او دفع دهید. همانا مرگ بر شما دست یافت و بخت از شما به نحوست دهر روی برتافت؛ و گرنه شما در اجابت دعوت من کندی نکردید و از نصرت من باز ننشستید. هم اکنون ما از برای شما آزرده و غمنده ایم و از قفای شما آینده و گراینده ایم.»

و این اشعار قرائت فرمود:

قَوْمٌ إِذا نُودُوا لِدَفْعِ مُلِمَّةٍ *** وَالْقَوْمُ بَیْنَ مُدَّعَسٍ «3» وَمُکَرْدَسٍ «4»

ابسُوا القُلُوبَ عَلَی الدُّرُوعِ وَأقْبَلُوا *** یَتَهافَتُونَ عَلی ذَهابِ الأ نْفُسِ

نَصَرُوا الحُسَیْنَ فَیا لَها مِنْ فِتْیَةٍ *** عافُوا الحَیاةَ وَأُلبِسُوا مِنْ سُنْدُسٍ

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا علیه السلام، 2/ 377- 378

الأمین، أعیان الشّیعة، 1/ 582

ثمّ کان الرّجل من أصحاب الحسین علیه السلام یتقدّم إلی ملاقاة الأبطال ومعالجة النِّزال، فیُقاتل إلی أن یُقتل حتّی قُتِل جمیع أصحابه وأهل بیته، فما أحقّهم بما قیل فی وصف بعض الشّهداء شعراً:

کَسَتْهُ الفنا حُلّة من دم *** فأمست لدی اللَّه من أرجوان

جَزَتْهُ مُعانَقَةُ الدّارعین *** مُعانَقَة القاصِرات الحِسان

تاج الدّین العاملی، الیتیمة،/ 79

منها:

[رؤوسهم] واحتزّت رؤوس القتلی، فحمل إلی ابن زیاد اثنان وسبعون رأساً ⁽¹⁾مع شمر بن ذی الجوشن، وقیس بن الأشعث، وعمرو بن الحجّاج الزّبیدیّ، وعزرة بن قیس الأحمسیّ من بجیلة، فقدموا بالرّؤوس علی ابن زیاد. ⁽²⁾

وقال أبو مخنف: لمّا قُتل الحسین، جی ء برؤوس من قُتل معه من أهل بیته وأصحابه إلی ابن زیاد، فجاءت کندة بثلاثة عشر رأساً، وصاحبهم قیس بن الأشعث، وجاءت هوازن بعشرین رأساً، وصاحبهم شمر بن ذی الجوشن، وجاءت بنو تمیم بسبعة عشر رأساً، وجاءت بنو أسد بستة عشر رأساً، وجاءت مذحج بسبعة أرؤس، وجاء سائر قیس بتسعة أرؤس.

البلاذری، جمل من أنساب الأشراف، 3/ 412، أنساب الأشراف، 3/ 206، 207؛ مثله الطّبریّ، التّاریخ، 5/ 456، 467- 468؛ الخوارزمی، مقتل الحسین، 2/ 39؛ ابن الأثیر، الکامل، 3/ 302؛ النّویری، نهایة الإرب، 20/ 461؛ المفید، الإرشاد، 2/ 118

قالوا: ونصب ابن زیاد رأس الحسین بالکوفة وجعل یُدارُ به فیها، ثمّ دعا زحر بن قیس الجعفیّ، فسرّح معه برأس الحسین ورؤوس أصحابه وأهل بیته إلی یزید بن معاویة، وکان مع زحر أبو بردة بن عوف الأزدیّ، وطارق بن أبی ظبیان الأزدیّ.

البلاذری، جمل من أنساب الأشراف، 3/ 415، أنساب الأشراف، 3/ 212

وأقام عمر بن سعد بکربلاء بعد مقتل الحسین یومین، ثمّ آذَنَ فی النّاس بالرّحیل،

وحملت الرّؤوس علی أطراف الرّماح، وکانت اثنین وسبعین رأساً، جاءت هوازن منها باثنین وعشرین رأساً، وجاءت تمیم بسبعة عشر رأساً مع الحصین بن نمیر، وجاءت کِندة بثلاثة عشر رأساً مع قیس بن الأشعث، وجاءت بنو أسد بستّة رؤوس مع هلال الأعور، وجاءت الأزْد بخمسة رؤوس مع عیهمة بن زهیر، وجاءت ثقیف باثنی عشر رأساً مع الولید بن عمرو.

وأمر عمر بن سعد بحمل نساء الحسین وأخواته وبناته وجواریه وحشمه فی المحامل المستورة علی الإبل. وکانت بین وفاة رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) وبین قتل الحسین خمسون عاماً.

الدّینوری، الأخبار الطّوال،/ 259/ عنه: ابن العدیم، بغیة الطّلب، 6/ 2630 ، الحسین بن علیّ،/ 89

قال أبو مخنف: جاءت کندة إلی ابن زیاد بثلاثة عشر رأساً وصاحبهم قیس بن الأشعث، وجاءت هوازن بعشرین رأساً وصاحبهم شمر بن ذی الجوشن، وجاءت بنو ⁽¹⁾تمیم بتسعة عشر رأساً، وجاءت بنو أسد بتسعة رؤوس، وجاء سائر الجیش بتسعة رؤوس، فذلک سبعون رأساً. ⁽²⁾وجاء برأس الحسین خولی بن یزید الأصبحیّ.

ابن شهرآشوب، المناقب، 4/ 112/ عنه: المجلسی، البحار، 45/ 62؛ البحرانی، العوالم، 17/ 306- 307؛ الدّربندی، أسرار الشّهادة،/ 462

وذکر ابن سعد فی (الطّبقات) قال: قالت مرجانة امّ ابن زیاد لابنها: یا خبیث! قتلت ابن رسول اللَّه؟ واللَّه لا تری الجنّة أبداً. ثمّ إنّ ابن زیاد نصب الرّؤوس کلّها بالکوفة علی الخشب، وکانت زیادة علی سبعین رأساً، وهی أوّل رؤوس نصبت فی الإسلام بعد رأس مسلم بن عقیل بالکوفة. ⁽³⁾

عمادالدین طبری، کامل بهایی، 2/ 287- 288

سبط ابن الجوزی، تذکرة الخواصّ،/ 259

وروی: أنّ رؤوس أصحاب الحسین علیه السلام کانت ثمانیة وسبعین رأساً. ⁽¹⁾

فهری، ترجمه لهوف،/ 143

ابن طاوس، اللّهوف،/ 143

وکانت عدّة رؤوس القتلی الّتی حملت إلی عبیداللَّه بن زیاد لعنه اللَّه مع صحبة رأس الحسین علیه السلام سبعین رأساً، وذلک أنّ کندة جاءت بثلاثة عشر رأساً مع مقدمهم قیس بن الأشعث، وجاءت هوازن بعشرین رأساً، وجاءت أخلاط من العسکر بستّة رؤوس. ⁽²⁾

میرخواند، روضة الصفا، 3/ 171

ابن الصّبّاغ، الفصول المهمّة،/ 198

وأمر [عمر بن سعد] برؤوس الباقین من أصحابه وأهل بیته فقُطعت، فکانت اثنین وسبعین رأساً.

ابن حاتم الشّامی، الدّرّ النّظیم،/ 559

وروی أنّ رؤوس أصحاب الحسین علیه السلام وأهل بیته کانت ثمانیة ⁽³⁾وسبعین رأساً،

واقتسمتها القبائل لتتقرّب ⁽¹⁾بذلک إلی عبیداللَّه وإلی یزید. فجاءت کندة بثلاثة عشر رأساً، وصاحبهم قیس بن الأشعث. وجاءت هوازن باثنی عشر رأساً ⁽²⁾، وصاحبهم شمر. وجاءت تمیم بسبعة عشر رأساً. وجاءت بنو أسد بستّة عشر رأساً ⁽³⁾. وجاءت مذحج بسبعة رؤوس. وجاء سائر النّاس بثلاثة عشر رأساً ⁽⁴⁾.

محمّد بن أبی طالب، تسلیة المجالس وزینة المجالس، 2/ 331- 332/ عنه: المجلسی، البحار، 45/ 62؛ البحرانی، العوالم، 17/ 306- 307؛ الدّربندی، أسرار الشّهادة،/ 462؛ مثله الأمین، أعیان الشّیعة، 1/ 612- 613؛ المازندرانی، معالی السّبطین، 2/ 92- 93

وروی: أنّ عدد من قُتل مع الحسین- علیه السلام- أربعة وثمانون رجلًا، فجاءت کندة بثلاثة وعشرین رأساً صاحبهم قیس بن الأشعث- لعنه اللَّه-، وهوازن بعشرین رأساً صاحبهم شمر بن ذی الجوشن- لعنه اللَّه-، وجاءت تمیم بسبعة عشر رأساً، وجاءت بنو أسد بستّة رؤوس، وجاءت مذحج وباقی النّاس بباقی الرّؤوس. ⁽⁵⁾

قیس بن اشعث کندی را که قائد قبیله کنده بود، سیزده سر بسپرد. و شمر بن ذی الجوشن که سرهنگ قوم هوازن بود، دوازده سر بداد. و جماعت بنی تمیم را هفده سر بهره افتاد. و گروه بنی اسد را شانزده سر بهره رسید. و مردم مذحج حامل هفت سر بودند. و سیزده سر بر سایر قبایل بخش نمود. و این جمله را به جانب کوفه روان داشت و خود روز عاشورا ببود و شب را نیز به غنود. و روز یازدهم را تا گاهی که آفتاب از زوال بگشت، در کربلا اقامت نمود، و بر کشتگان سپاه خویش نماز گذاشت و همگان را به خاک سپرد. و اصحاب حسین علیه السلام و اهل بیت رسول خدای، آنان که سر از تن برداشتند و آنان که سر نبریدند جسد همگان را در بیابان بیفکندند. روز یازدهم چون روز از نیمه بگذشت، عمر بن سعد آهنگ کوفه نمود.

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا علیه السلام، 3/ 26- 27

السّیّد هاشم البحرانی، مدینة المعاجز، 4/ 120 رقم 1130/ 183

منها:

[مزارهم] ولمّا رحل ⁽¹⁾ابن سعد ⁽²⁾، خرج قوم من بنی أسد کانوا نزولًا بالغاضریّة ⁽³⁾إلی الحسین علیه السلام وأصحابه ⁽⁴⁾، فصلّوا علیهم ⁽⁵⁾[...]، وحفروا للشّهداء من أهل بیته وأصحابه الّذین صُرعوا حوله ممّا یلی رجلی الحسین علیه السلام وجمعوهم، فدفنوهم جمیعاً معاً.

المفید، الإرشاد، 2/ 118/ عنه: المجلسی، البحار، 45/ 107- 108؛ البحرانی، العوالم، 17/ 367- 368؛ البهبهانی، الدّمعة السّاکبة، 5/ 11؛ القمّی، نفس المهموم،/ 388؛ القزوینی، تظلّم الزّهراء،/ 227- 228؛ السّماوی، إبصار العین،/ 126- 127؛ المازندرانی، معالی السّبطین؛ 2/ 71؛ المظفّر، بطل العلقمی، 3/ 230؛ مثله المسعودی، مروج الذّهب، 3/ 72؛ الطّبرسی، أعلام الوری،/ 246؛ الأمین، أعیان الشّیعة، 1/ 613، لواعج الأشجان،/ 198- 199؛ المیانجی، العیون العبری،/ 114؛ الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 419

⁽⁶⁾فأمّا أصحاب الحسین رحمة اللَّه علیهم ⁽⁷⁾الّذین قُتلوا معه ⁽⁸⁾، فإنّهم دُفِنوا ⁽⁹⁾حوله ⁽¹⁰⁾، ولسنا

نحصل لهم أجداثاً ⁽¹⁾علی التّحقیق والتّفصیل، إلّاأنّنا لا نشکّ ⁽²⁾أنّ الحائر محیط بهم ⁽³⁾رضی اللَّه عنهم وأرضاهم، ⁽⁴⁾وأسکنهم جنان النّعیم ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

رسولی محلاتی، ترجمه ارشاد، 2/ 130

المفید، الإرشاد، 2/ 130/ مثله الطّبرسی، إعلام الوری،/ 250؛ تاج الموالید (من مجموعة نفیسة)،/ 108- 109؛ المجلسی، البحار، 44/ 199؛ البحرانی، العوالم، 17 / 327؛ الجزائری، الأنوار النّعمانیّة، 3/ 263؛ الدّربندی، أسرار الشّهادة،/ 452 الأمین، أعیان الشّیعة، 1/ 613

قالوا: وکان جمیع مَنْ قُتل مع الحسین من أصحابه اثنین وسبعین رجلًا، ودفن أهل الغاضریّة من بنی أسد جثّة الحسین، ودفنوا جثث أصحابه رحمهم الله بعدما قُتلوا بیوم.

البلاذری، جمل من أنساب الأشراف، 3/ 411، أنساب الأشراف، 3/ 205

وکان عدّة من قُتل من أصحاب الحسین علیه السلام اثنین وسبعین رجلًا، ودفن الحسین علیه السلام وأصحابه أهل الغاضریّة من بنی أسد بعد قتلهم بیوم، ولمّا قُتل الحسین علیه السلام، ارسل رأسه وروؤس أصحابه إلی ابن زیاد مع خولی بن یزید.

ابن الأثیر، الکامل، 3/ 296

وقیل: أقام إلی الغد، فجمع قتلاه، فصلّی بهم ودفنهم وترک الحسین وأصحابه، فلمّا ارتحلوا إلی الکوفة وترکوهم علی تلک الحال، عمد أهل الغاضریّة من بنی أسد، فکفّنوا أصحاب الحسین وصلّوا علیهم ودفنوهم، وکانوا اثنین وسبعین رجلًا.

الطّریحی، المنتخب،/ 469

منها:

[عددهم] وقد کان عبیداللَّه بن زیاد لمّا قُتل الحسین، بعث زحر بن قیس الجعفیّ إلی یزید بن معاویة یخبره بذلک، فقدم علیه، فقال: ما وراءک؟ قال: یا أمیر المؤمنین! أبشر بفتح اللَّه وبنصره، ورد علینا الحسین بن علیّ فی ⁽¹⁾ثمانیة عشر من أهل بیته وفی سبعین ^(2)(3)(4)من شیعته، فسرنا إلیهم، فخیّرناهم الاستسلام والنّزول علی حکم عبیداللَّه بن زیاد أو القتال، فاختاروا القتال علی الاستسلام، فناهضناهم عند شروق الشّمس وأطفنا بهم من کلِّ ناحیة، ثمّ جرّدنا فیهم السّیوف الیمانیّة، فجعلوا یبرقطون یبرقطون إلی غیر وزر، ویلوذون منّا بالأکام والأمر والحفر لواذاً کما لاذ الحمائم من صقر، فنصرنا اللَّه علیهم! فوَ اللَّه یا أمیر المؤمنین ما کان إلّاجزر جزور أو نومة قائل، حتّی کفی المؤمنین مؤنتهم، فأتینا علی آخرهم، فهاتیک أجسادهم مطرّحة مجرّدة، وخدودهم معفّرة، ومناخرهم مرمّلة تسفی علیهم الرّیح (ذیولها، بقی فی سبسب تنتابهم عُرج الضّباع) ⁽⁵⁾، زوّارهم العقبان والرّخم!!

ابن سعد، الحسین علیه السلام،/ 81- 82/ مثله الطّبریّ، التّاریخ، 5/ 459- 460؛ ابن عساکر، تاریخ دمشق، 20/ 334- 335؛ الصفدی، الوافی بالوفیّات، 14/ 189- 190؛ ابن أعثم، الفتوح، 5/ 236- 238؛ المفید، الإرشاد، 2/ 122- 123؛ ابن الأثیر، الکامل، 3/ 298؛ سبط ابن الجوزی، تذکرة الخواصّ،/ 260- 261، (ط بیروت)،/ 232؛ النّویری، نهایة الإرب، 20/ 467- 468؛ ابن کثیر، البدایة والنّهایة، 8/ 191؛ ابن الصّبّاغ، الفصول المهمّة،/ 193- 194؛ ابن طولون، قید الشّرید،/ 73؛ الشّبلنجی، نور الأبصار،/ 264

فلمّا أتی بهم مسجد دمشق، أتاهم مروان فقال للوفد: کیف صنعتم بهم؟ قالوا: ورد علینا منهم ثمانیة عشر رجلًا فأتینا علی آخرهم.

الرّسّان، تسمیة مَنْ قُتل (من تراثنا)،/ 157

ودخلوا علی یزید بن معاویة بمدینة دمشق، وأدخل معهم رأس الحسین، فرُمیَ بین یدیه ثمّ تکلّم شمر بن ذی الجوشن، فقال: «یا أمیر المؤمنین! ورد علینا هذا فی ثمانیة عشر رجلًا من أهل بیته، وستّین رجلًا من شیعته.

الدّینوری، الأخبار الطِّوال،/ 260/ عنه: ابن العدیم، بغیة الطّلب، 6/ 2631؛ الدّیاربکری، تاریخ الخمیس، 1/ 37

ومنها:

[عددهم] أقول: أجاز لی بعض الأفاضل فی مکّة- زاد اللَّه شرفها- روایة هذا الخبر، وأخبرنی أ نّه أخرجه من الجزء الثّانی من کتاب دلائل الإمامة، وهذه صورته:

حدّثنا أبو الحسین محمّد بن هارون بن موسی التّلّعکبریّ، قال: حدّثنا أبی رضی الله عنه، قال: حدّثا أبو علیّ محمّد بن همام، قال: حدّثنا جعفر بن محمّد بن مالک الفزاریّ الکوفیّ، قال: حدّثنی عبدالرّحمان بن سنان الصّیرفیّ، عن جعفر بن علیّ الحوار، عن الحسن بن مسکان، عن المفضّل بن عمر الجعفیّ، عن سعید بن المسیّب، قال: لمّا قُتل الحسین بن علیّ صلوات اللَّه علیهما، وورد نعیه إلی المدینة، وورد الأخبار بجزّ رأسه وحمله إلی یزید ابن معاویة، وقُتل ثمانیة عشر من أهل بیته وثلاث وخمسین رجلًا من شیعته ...

المجلسی، البحار، 30/ 286- 287/ عنه: البهبهانی، الدّمعة السّاکبة، 5/ 194- 195

ومنها:

[مزلتهم] قال: أخبرنا یحیی بن حمّاد، قال: حدّثنا أبو عوانة، عن عطاء بن السّائب، عن میمون، عن شیبان بن مخرم [...] قال: رجع مع علیّ من صفّین، قال: فانتهینا إلی موضع، قال فقال: ما یُسمّی هذا الموضع؟ قال: قلنا: کربلاء، قال: کرب وبلاء، قال:

ثمّ قعد علی رایته وقال: یُقتل هاهنا قوم أفضل شهداء علی وجه الأرض، لایکون شهداء رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم إلی الآخر.

ابن سعد، الحسین علیه السلام،/ 48- 49 رقم 276

قال: أخبرنا یحیی بن حمّاد، قال: حدّثنا أبو عوانة، عن سلیمان، قال: حدّثنا أبو عبید الضّبّیّ، قال: [...] قال: أقبلنا مرجعنا من صفّین، فنزلنا کربلاء، فصلّی بنا علی صلاة الفجر بین شجرات ودوحات خرمل، ثمّ أخذ کفّاً من بعر الغزلان، هشّمه، ثمّ قال: أوه أوه یُقتل بهذا الغائط قوم یدخلون الجنّة بغیر حساب.

ابن سعد، الحسین علیه السلام،/ 49 رقم 277

قال: أخبرنا الفضل بن دکین، قال: حدّثنا عبدالجبّار بن عبّاس، ⁽¹⁾عن عمّار الدّهنی، قال:

مرّ علیّ علی کعب ⁽²⁾، فقال: إنّ من ولد هذا ⁽³⁾لرجل یقتل ⁽⁴⁾فی عصابة لا یجفّ عرق خیولهم حتّی یردوا علی محمّد (صلی الله علیه و آله) . فمرّ حسن، فقالوا: هو هذا یا أبا إسحاق؟ قال: لا، فمرّ حسین، فقالوا: هذا هو؟ قال: نعم.

ابن سعد، الحسین علیه السلام،/ 49- 50 رقم 278/ مثله ابن حجر، تهذیب التّهذیب، 2/ 347- 348؛ الهیثمی، مجمع الزّوائد، 9/ 193

حدّثنا محمّد بن موسی بن المتوکّل رحمه الله، قال: حدّثنا محمّد بن یحیی العطّار، قال:

حدّثنا أحمد بن محمّد بن عیسی، عن علیّ بن الحکم، عن عمر بن حفص، عن زیاد بن المنذر، عن سالم بن أبی جعدة قال: سمعت کعب الأحبار یقول: إنّ فی کتابنا ⁽⁵⁾أنّ رجلًا من ولد محمّد رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم یُقتل ولا یجفّ عرق دواب أصحابه حتّی یدخلوا الجنّة،

فیعانقوا الحور العین. فمرّ بنا الحسن علیه السلام، فقلنا: هو هذا؟ قال: لا، فمرّ بنا الحسین علیه السلام، فقلنا: هو هذا؟ قال: نعم. ⁽¹⁾

کمره ای، ترجمه امالی،/ 140

الصّدوق، الأمالی،/ 140 مجلس 29 رقم 4/ عنه: القمّی، نفس المهموم،/ 628

حدّثنا أحمد بن محمّد بن سعید ابن عُقدة، قال: حدّثنا جعفر بن عبداللَّه المحمّدی، قال: حدّثنی شریف بن سابق التّفلیسیّ، ⁽²⁾عن الفضل بن أبی قرّة التّفلیسی ⁽³⁾، عن جعفر ابن محمّد، عن أبیه علیهما السلام أ نّه قال: «المؤمنون یبتلون، ثمّ یمیِّزهم اللَّه عنده، إنّ اللَّه لم یؤمّن المؤمنین من بلاء الدّنیا ومرائرها، ولکن أمّنهم فیها ⁽⁴⁾من العمی والشّقاء فی الآخرة»، ثمّ قال: «کان الحسین بن علیّ ⁽⁵⁾علیهم السلام یضع قتلاه بعضهم إلی ⁽⁶⁾بعض، ثمّ یقول: قتلانا قتلی النّبیّین ⁽⁷⁾». ⁽⁸⁾

غفاری، ترجمه غیبت نعمانی،/ 308

النّعمانی، الغیبة،/ 308 رقم 19/ عنه: المجلسی، البحار، 45/ 80؛ البحرانی، العوالم، 17/ 346؛ البهبهانی، الدّمعة السّاکبة، 4/ 305

حدّثنی الحسن، عن أبیه، عن محمّد بن عیسی، عن صفوان بن یحیی، عن یعقوب بن شعیب، عن حسین بن أبی العلاء، قال: قال: والّذی رفع إلیه العرش، لقد حدّثنی أبوک بأصحاب الحسین لا ینقصون رجلًا ولا یزیدون رجلًا تعتدی بهم هذه الامّة کما اعتدت بنو إسرائیل یوم السّبت، وقتل یوم السّبت یوم عاشوراء.

ابن قولویه، کامل الزّیارات،/ 73/ عنه: المجلسی، البحار، 45/ 86- 87 رقم 21

وعُنِّف ابن عبّاس علی ⁽¹⁾ترکه الحسین، فقال: أنّ أصحاب الحسین لم ینقصوا رجلًا ولم یزیدوا رجلًا، نعرفهم بأسمائهم من قبل شهودهم. وقال محمّد بن الحنفیّة: وإنّ أصحابه عندنا لمکتوبون بأسمائهم وأسماء آبائهم.

ابن شهرآشوب، المناقب، 4/ 52- 53/ عنه: المجلسی، البحار، 44/ 185؛ القمّی، نفس المهموم،/ 300

وحدّثنی أبو الحسین محمّد بن عبداللَّه بن علیّ النّاقد، قال: حدّثنی أبو هارون العیسی ⁽²⁾، عن أبی الأشهب جعفر بن حنان ⁽³⁾، عن خالد الرّبعیّ، قال: حدّثنی من سمع کعباً یقول: أوّل من لعن قاتل الحسین بن علیّ علیهما السلام، إبراهیم خلیل الرّحمان، لعنه ⁽⁴⁾وأمر ولده بذلک، وأخذ علیهم العهد والمیثاق، ثمّ لعنه موسی بن عمران، وأمر امته بذلک، ثمّ لعنه داود وأمر بنی إسرائیل بذلک، ثمّ لعنه عیسی وأکثر أن ⁽⁵⁾قال: یا ⁽⁶⁾بنی إسرائیل! العنوا قاتله، وإن أدرکتم أیّامه فلا تجلسوا عنه، فإنّ الشّهید معه کالشّهید مع الأنبیاء، مقبل غیر مدبر،

⁽¹⁾وکأنِّی أنظر إلی بقعته، وما من نبیّ إلّاوقد زار کربلا، ووقف علیها، وقال: إنّکِ لبقعة کثیرة الخیر، فیکِ یدفن القمر الأزهر ⁽²⁾. ابن قولویه، کامل الزّیارات،/ 67/ عنه: المجلسی، البحار، 44/ 301؛ البحرانی، العوالم، 17/ 347، 593؛ البهبهانی، الدّمعة السّاکبة، 4/ 184

حدّثنی محمّد بن جعفر الرزّاز، عن خاله محمّد بن الحسین بن أبی الخطّاب، عن محمّد ابن إسماعیل، عمّن حدّثه، عن علیّ بن أبی ⁽³⁾حمزة، عن الحسین بن أبی العلاء، وأبی المغرا، وعاصم بن حمید الحنّاط، جماعتهم عن أبی بصیر، عن أبی عبداللَّه علیه السلام، قال: ما من شهید إلّاویحبّ ⁽⁴⁾أن یکون مع الحسین علیه السلام ⁽⁵⁾حتّی یدخلون الجنّة معه. ⁽⁶⁾

قال أبو عبداللَّه علیه السلام: ما من شهید إلّاوهو یحبّ لو أنّ الحسین بن علیّ حیّ حتّی یدخلون الجنّة معهم». جعفر صادق علیه السلام می فرماید که: «نیست شهیدی که ادراک شهادت کند مگر آنکه دوست دارد که حسین ابن علی باشد و در رکاب او جهاد کند و جان بدهد و با او داخل بهشت شود.»

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا، 4/ 75

ابن قولویه، کامل الزّیارات،/ 111/ عنه: المجلسی، البحار، 44/ 298- 299 رقم 5؛ البحرانی، العوالم، 17/ 348؛ الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 125

حدّثنی أبی رحمه الله، عن علیّ بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن محمّد بن علیّ، قال:

حدّثنا عباد أبو سعید العصفریّ، عن صفوان الجمال، قال: سمعت أبا عبداللَّه علیه السلام یقول:

إنّ اللَّه تبارک وتعالی فضّل الأرضین والمیاه بعضها علی بعض، فمنها ما تفاخرت ومنها ما بغت، فما من ماء ولا أرض إلّاعوقبت لترکها التّواضع للَّه حتّی سلّط اللَّه المشرکین علی الکعبة، وأرسل إلی زمزم ماءً مالحاً حتّی أفسد طعمه، وأنّ أرض کربلا وماء الفرات

أوّل أرض وأوّل ماء قدّس اللَّه تبارک وتعالی، فبارک اللَّه علیهما، فقال لها: تکلّمی بما فضّلکِ اللَّه تعالی، فقد ⁽¹⁾تفاخرت ⁽²⁾الأرضون والمیاه بعضها علی بعض، قالت: أنا أرض اللَّه المقدّسة المبارکة، الشّفاء فی تربتی ومائی، ولا فخر، بل خاضعة ذلیلة لمَنْ فعل بی ذلک، ولا فخر علی من دونی، بل شکراً للَّه. فأکرمها وزاد فی تواضعها وشکرها اللَّه بالحسین علیه السلام وأصحابه، ثمّ قال أبو عبداللَّه علیه السلام: مَنْ تواضع للَّه رفعه اللَّه، ومَنْ تکبّر وضعه اللَّه تعالی.

ابن قولویه، کامل الزّیارات،/ 270- 271/ عنه: المجلسی، البحار، 98/ 109؛ القمّی، نفس المهموم،/ 628

[علّة إقدام أصحاب الحسین علیه السلام علی القتل] حدّثنا محمّد بن إبراهیم بن إسحاق رضی الله عنه، قال: حدّثنا عبدالعزیز بن یحیی الجلودیّ ⁽³⁾قال: حدّثنا محمّد بن زکریّا الجوهریّ، قال: حدّثنا جعفر بن محمّد بن ⁽⁴⁾عمارة، عن أبیه، عن أبی عبداللَّه علیه السلام قال: قلت له: أخبرنی عن أصحاب الحسین علیه السلام وإقدامهم علی الموت، فقال: إنّهم کشف لهم الغطاء حتّی رأوا منازلهم من الجنّة، فکان الرّجل منهم یقدم علی القتل لیبادر إلی حوراء یعانقها، وإلی مکانه من الجنّة.

الصّدوق، علل الشّرائع، 1/ 268 رقم 1 باب 163/ عنه: السّیّد هاشم البحرانی، مدینة المعاجز، 4/ 214 رقم 1241/ 294 باب 184؛ المجلسی، البحار، 44/ 297؛ البحرانی، العوالم، 17/ 350؛ البهبهانی، الدّمعة السّاکبة، 4/ 181؛ الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 124؛ الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 92

حدّثنا علیّ بن أحمد بن عبداللَّه بن أحمد بن أبی عبداللَّه البرقیّ، عن أبیه، عن جدّه

أحمد بن أبی عبداللَّه، عن أبیه محمّد بن خالد، عن محمّد بن داود، عن محمّد بن الجارود العبدیّ، عن الأصبغ بن نباتة، قال: خرج علینا أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه السلام ذات یوم ویده فی ید ابنه الحسن علیه السلام وهو یقول: خرج علینا رسول اللَّه صلی الله علیه و آله ذات یوم ویدی فی یده هکذا وهو یقول: خیر الخلق بعدی وسیِّدهم أخی هذا، وهو إمام کلّ مسلم، ومولی ⁽¹⁾کلّ مؤمن بعد وفاتی. ألا وإنّی أقول: ⁽²⁾خیر الخلق بعدی وسیِّدهم ابنی هذا، وهو إمام کلّ مؤمن ⁽³⁾، ومولی ⁽⁴⁾کلّ مؤمن بعد وفاتی، ألا وإنّه سیظلم بعدی کما ظلمتُ بعد رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، ⁽⁵⁾وخیر الخلق وسیّدهم بعد الحسن ابنی أخوه الحسین المظلوم بعد أخیه المقتول فی أرض کربلاء، أما ⁽⁶⁾إنّه وأصحابه من سادة ⁽⁷⁾الشّهداء یوم القیامة ⁽⁸⁾، ومن بعد الحسین تسعة من صلبه خلفاء اللَّه فی أرضه وحججه علی عباده، وأمناؤه علی وحیه، وأئمّة المسلمین، وقادة المؤمنین، وسادة المتّقین، تاسعهم القائم الّذی یملأ اللَّه عزّ وجلّ به الأرض نوراً بعد ظلمتها، وعدلًا بعد جورها، وعلماً بعد جهلها، والّذی بعث أخی محمّداً بالنّبوّة، واختصّنی بالإمامة، لقد نزل بذلک الوحی من السّماء علی لسان الرّوح الأمین جبرئیل، ولقد سئل رسول اللَّه صلی الله علیه و آله- وأنا عنده- عن الأئمّة بعده، فقال للسّائل: والسّماء ذات البروج إنّ عددهم بعدد البروج، وربّ اللّیالی والأیّام والشّهور إنّ عددهم کعدد ⁽⁹⁾الشّهور. فقال السّائل: فمَنْ هم یا رسول اللَّه؟ فوضع رسول اللَّه صلی الله علیه و آله یده علی رأسی، فقال: أوّلهم هذا وآخرهم المهدیّ، مَنْ والاهم فقد والانی، ومَنْ عاداهم فقد

عادانی، ومَنْ أحبّهم فقد أحبّنی، ومَنْ أبغضهم فقد أبغضنی، ومن أنکرهم فقد أنکرنی، ومن عرفهم فقد عرفنی، بهم یحفظ اللَّه عزّ وجلّ دینه، وبهم یعمر بلاده، وبهم یرزق عباده، وبهم نزل ⁽¹⁾القطر من السّماء، وبهم یخرج برکات الأرض هؤلاء أصفیائی ⁽²⁾وخلفائی وأئمّة المسلمین وموالی المؤمنین.

الصّدوق، کمال الدّین وتمام النّعمة، 1/ 259- 260 رقم 5/ عنه: المجلسی، البحار، 36/ 253- 254 رقم 69؛ البحرانی، العوالم، 17/ 348

حدّثنا محمّد بن إبراهیم بن إسحاق، قال: أخبرنا أحمد بن أبی، عن محمّد بن الحسین ابن أبی الخطّاب، عن نصر بن مزاحم، عن عمرو بن سعید، عن ارطأة بن حبیب، عن فضیل الرّسّان، عن جبلة المکّیّة قالت: سمعت میثم التّمّار (قدّس اللَّه روحه) یقول: واللَّه لتقتل هذه الامّة ابن نبیّها فی المحرم لعشر یمضین منه، ولیتّخذنّ أعداء اللَّه ذلک الیوم یوم برکة وإنّ ذلک لکائن قد سبق فی علم اللَّه تعالی ذکره، أعلم ذلک بعهد عهده إلیّ مولای أمیر المؤمنین علیه السلام، ولقد أخبرنی أ نّه یبکی علیه کلّ شی ء حتّی الوحوش فی الفلوات والحیتان فی البحر والطّیر فی السّماء، ویبکی علیه الشّمس والقمر والنّجوم والسّماء والأرض، ومؤمنواالإنس والجنّ، وجمیع ملائکةالسّماوات والأرضین، ورضوان ومالک وحملة العرش، وتمطر السّماء دماً ورماداً.

ثمّ قال: وجبت لعنة اللَّه علی قتلة الحسین علیه السلام کما وجبت علی المشرکین الّذین یجعلون مع اللَّه إلهاً آخر، وکما وجبت علی الیهود والنّصاری والمجوس. قالت جبلة: فقلت له:

یا میثم! فکیف یتّخذ النّاس ذلک الیوم الّذی قُتل فیه الحسین علیه السلام یوم برکة؟ فبکی میثم رضی الله عنه، ثمّ قال: یزعمون لحدیث یضعونه أ نّه الیوم الّذی تاب اللَّه فیه علی آدم، وإنّما تاب اللَّه علی آدم فی ذی الحجّة، ویزعمون أ نّه الیوم الّذی قبل اللَّه فیه توبة داود، وإنّما قبل اللَّه

عزّ وجلّ توبته فی ذی الحجّة، ویزعمون أ نّه الیوم الّذی أخرج اللَّه فیه یونس من بطن الحوت، وإنّما أخرج اللَّه عزّ وجلّ یونس من بطن الحوت فی ذی الحجّة، ویزعمون أ نّه الیوم الّذی استوت فیه سفینة نوح علی الجودیّ، وإنّما استوت علی الجودیّ یوم الثّامن عشر من ذی الحجّة، ویزعمون أ نّه الیوم الّذی فلق اللَّه تعالی فیه البحر لبنی إسرائیل وإنّما کان ذلک فی ربیع الأوّل. ثمّ قال میثم: ⁽¹⁾یا جبلة، إعلمی أنّ الحسین بن علیّ علیه السلام سیِّد الشّهداء یوم القیامة ولأصحابه علی سائر الشّهداء درجة ⁽²⁾⁽³⁾، یا جبلة! إذا نظرت السّماء حمراء کأ نّها دم عبیط، فاعلمی أنّ سیِّد الشّهداء الحسین قد قُتل. قالت جبلة فخرجت ذات یوم فرأیت الشّمس علی الحیطان کأنّها الملاحف المعصفرة، فصحت حینئذ وبکیت وقلت: قد واللَّه قُتل سیِّدنا الحسین علیه السلام. ⁽⁴⁾

سپس فرمود: «لعنت بر قاتلان حسین علیه السلام واجب است، چنان چه بر مشرکان واجب است که با خدا معبودان دیگری قرار دهند و چنان چه بر یهود و نصاری و مجوس واجب است.»

جبله گوید: گفتم: «ای میثم! چه طور مردم روزی که حسین کشته شود، روز برکت گیرند؟»

میثم رضی الله عنه گریست و گفت: «به گمان حدیث مجعولی که آن روز خدا توبه آدم را پذیرفته، با آن که خدا توبه آدم را در ذی الحجه پذیرفته، و گمان کنند که در آن روز توبه داوود را پذیرفته، با آن که خدا توبه اورا در ذی الحجه پذیرفته، و گمان کنند آن روز خدایونس را از شکم ماهی برآورده، با آن که خدا یونس را در ذی القعده از شکم ماهی برآورده، و گمان کنند آن روزی است که کشتی نوح در آن روز بر جودی استوار شده، با این که روز هیجدهم ذی الحجه بر جودی استوار شده، و گمان کنند روزی است که خدا دریا را برای بنی اسرائیل شکافته، با این که در شهر ربیع الاول بوده.»

سپس گفت: «ای جبله! بدان که حسین بن علی روز قیامت سید شهیدان است و یارانش یک درجه بر شهیدان دیگر دارند. چون بینی خورشید مانند خون تازه سرخ شده، بدان که آقایت حسین کشته شده.»

جبله گوید: روزی بیرون شدم و دیدم آفتاب بر دیوارها چون پارچه های زغفرانی است، شیون کردم و گریستم و گفتم: «به خدا آقای ما حسین علیه السلام کشته شد.»

کمره ای، ترجمه امالی،/ 126- 128

الصّدوق، علل الشّرائع، 1/ 266- 268 رقم 3 باب 162، الأمالی،/ 126- 128 (مجلس 27) رقم 1/ عنه: المجلسی، البحار، 45/ 202- 203 رقم 4؛ البحرانی، العوالم، 17/ 348

حدّثنی محمّد بن الحسن بن أحمد بن الولید، عن محمّد بن الحسن الصّفّار، عن علیّ ابن سلیمان بن داود الرّازی، وحدّثنا أحمد بن محمّد بن عیسی، قال ⁽¹⁾: حدّثنی سعد بن عبداللَّه بن أبی خلف، عن علیّ بن سلیمان بن داود الرّازیّ، عن علیّ بن أسباط، عن أبیه أسباط بن سالم، قال: قال أبو الحسن موسی بن جعفر علیهما السلام: إذا کان یوم القیامة نادی منادٍ: أین حواریّ محمّد بن عبداللَّه رسول اللَّه صلی الله علیه و آله [...]، ثمّ ینادی: أین حواریّ الحسین ابن علیّ؟ فیقوم کلّ مَن استشهد معه ولم یتخلّف عنه.

الکشّی، اختیار معرفة الرِّجال، 1/ 39- 43؛ مثله المفید، الاختصاص،/ 61؛ المجلسی، البحار، 44/ 112؛ البحرانی، العوالم ⁽²⁾، 16/ 238

روی عبداللَّه بن سنان، قال: دخلت علی سیّدی أبی عبداللَّه جعفر بن محمّد علیهم السلام فی یوم عاشوراء، فألفیته کاسف اللّون، ظاهر الحزن، ودموعه تنحدر من عینیه، کاللّؤلؤ المتساقط، فقلت: یا ابن رسول اللَّه! ممّ بکاؤک؟ لا أبکی اللَّه عینیک، فقال لی: أوَ فی غفلة أنت؟ أما علمت أنّ الحسین بن علیّ اصیب فی مثل هذا الیوم؟ فقلت: یا سیِّدی! فما قولک فی صومه؟ فقال لی: صُمْه من غیر تبییت، وأفطره من غیر تشمیت، ولا تجعله یوم صوم کمُلًا ⁽³⁾ولیکن إفطارک بعد صلاة العصر بساعةٍ علی شربة من ماء، فإنّه فی

مثل ذلک الوقت من ذلک الیوم تجلّت الهیجاء عن آل رسول اللَّه، وانکشفت الملحمة عنهم، وفی الأرض منهم ثلاثون صریعاً فی موالیهم یعزّ علی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم مصرعهم، ولو کان فی الدّنیا یومئذ حیّاً لکان صلوات اللَّه علیه هو المُعزّی بهم، قال: وبکی أبو عبداللَّه علیه السلام حتّی اخضلّت لحیته بدموعه، ⁽¹⁾ثمّ قال: إنّ اللَّه جلّ ذکره لمّا خلق النّور خلقه یوم الجمعة فی تقدیره فی أوّل یوم من شهر رمضان، وخلق الظّلمة فی یوم الأربعاء یوم عاشوراء فی مثل ذلک، یعنی یوم العاشر من شهر المحرّم فی تقدیره، وجعل لکلّ منهما شرعة ومنهاجاً، إلی آخر الخبر.

الطّوسی، مصباح المتهجّد،/ 543- 544/ عنه: المجلسی، البحار، 45/ 63- 64؛ البحرانی، العوالم، 17/ 342- 343؛ الأمین، أعیان الشّیعة، 1/ 586

⁽²⁾ما روی عن جعفر ⁽³⁾، عن أبیه علیه السلام قال: مرّ علیّ علیه السلام بکربلاء، فقال- لمّا مرّ به أصحابه، وقد اغرورقت عیناه یبکی ⁽⁴⁾: هذا مناخ رکابهم، هذا ملقی رحالهم، ها هنا مراق دمائهم، طوبی لک من تربة علیها تراق دماء الأحبّة ⁽⁵⁾.

وقال الباقر علیه السلام: خرج علیّ علیه السلام یسیر بالنّاس حتّی إذا کان من ⁽⁶⁾کربلاء علی میلین أو میل، تقدّم بین أیدیهم حتّی طاف بمکان یقال له «المقذفان»، فقال:

قُتل فیها مائتا نبیّ، ومائتا سبط، کلّهم شهداء، مناخ رکاب، ومصارع شهداء ⁽⁷⁾لا یسبقهم من کان قبلهم، ولا یلحقهم من بعدهم.

الرّاوندی، الخرائج والجرائح، 1/ 183 رقم 16/ عنه: المجلسی، البحار، 41/ 295 رقم 18؛ القمّی، نفس المهموم،/ 206

[رجعتهم] وعن أبی سعید سهل بن زیاد، حدّثنا الحسن بن محبوب، حدّثنا ابن فضیل ⁽¹⁾، حدّثنا سعد الجلّاب، عن جابر، عن أبی جعفر علیه السلام قال:

قال الحسین بن علیّ علیهما السلام لأصحابه قبل أن یُقتل: إنّ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله قال ⁽²⁾: یا بنیّ! إنّک ستساق إلی العراق، وهی أرض قد التقی بها النّبیّون، وأوصیاء النّبیّین، وهی أرض تدعی «عمورا»، وإنّک تستشهد بها ویستشهد معک جماعة من أصحابک، لا یجدون ألم مسّ الحدید، وتلا: «قلنا یا نار کونی برداً وسلاماً علی إبراهیم» ⁽³⁾

، تکون الحرب علیک وعلیهم [برداً و] سلاماً.

فأبشروا، فوَ اللَّه لئن قتلونا، فإنّا نرد علی نبیّنا. ⁽⁴⁾

ثمّ ⁽⁵⁾أمکث ما شاء اللَّه، فأکون أوّل من تنشقّ عنه الأرض، فأخرج خرجة یوافق ذلک خرجة أمیر المؤمنین علیه السلام وقیام قائمنا، وحیاة رسول اللَّه صلی الله علیه و آله.

ثمّ لینزلنّ علیَّ وفد من السّماء من عند اللَّه، لم ینزلوا إلی الأرض قطّ. ولینزلنّ إلیّ جبرئیل ومیکائیل وإسرافیل، وجنود من الملائکة.

ولینزلنّ محمّد، وعلیّ، وأنا، وأخی، وجمیع من منّ اللَّه علیه فی حمولات من حمولات الرّبّ، ⁽⁶⁾خیل بلق ⁽⁷⁾من نور، لم یرکبها مخلوق.

ثمّ لیهزّنّ محمّد صلی الله علیه و آله لواءه، ولیدفعنّه ⁽¹⁾إلی قائمنا مع سیفه.

ثمّ إنّا نمکث من بعد ذلک ما شاء اللَّه، ثمّ إنّ اللَّه یخرج من مسجد الکوفة عیناً من دهن وعیناً من لبن، وعیناً من ماء.

ثمّ إنّ أمیر المؤمنین علیه السلام یدفع إلیّ سیف رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، فیبعثنی إلی ⁽²⁾الشرق والغرب ⁽³⁾، ولا آتی علی عدوّ ⁽⁴⁾إلّاأهرقت دمه، ولا أدع صنماً إلّاأحرقته حتّی أقع إلی الهند فأفتحها.

وإنّ دانیال ویونس ⁽⁵⁾یخرجان إلی أمیر المؤمنین علیه السلام یقولان: صدق اللَّه ورسوله. ویبعث معهما [إلی البصرة] سبعین رجلًا، فیقتلون مقاتلتهم ⁽⁶⁾، ویبعث بعثاً إلی الرّوم فیفتح اللَّه لهم.

ثمّ لأقتلنّ کلّ دابّة حرّم اللَّه لحمها، حتّی لا یکون علی وجه الأرض إلّاالطّیِّب، وأعرض علی الیهود والنّصاری وسائر الملل، ولُاخیّرنّهم بین الإسلام والسّیف، فمن أسلم مننت علیه، ومن کره الإسلام أهرق اللَّه دمه.

ولا یبقی رجل من شیعتنا إلّاأنزل [اللَّه إلیه] ملکاً یمسح عن وجهه التّراب، ویعرّفه أزواجه ومنازله ⁽⁷⁾فی الجنّة، ولا یبقی علی وجه الأرض أعمی ولا مقعد، ولا مبتلی إلّاکشف اللَّه عنه بلاءه بنا أهل البیت.

ولتنزلنّ ⁽⁸⁾البرکة من السّماء إلی الأرض حتّی أنّ الشّجرة لتقصف بما یرید ⁽⁹⁾اللَّه فیها من

الثّمر ⁽¹⁾، ولیأکلنّ ثمرة الشّتاء فی الصّیف، وثمرة الصّیف فی الشّتاء.

وذلک قول اللَّه تعالی: «ولو أنّ أهل القُری آمَنُوا واتّقوا لفتحْنا علیهِم برکات من السّماء والأرض ولکن کذّبوا» ⁽²⁾.

ثمّ إنّ اللَّه لیهب لشیعتنا کرامة لا یخفی علیهم شی ء فی الأرض، وما کان فیها حتّی أنّ الرّجل منهم یرید أن یعلم علم أهل بیته، فیخبرهم بعلم ما یعملون ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

وقال: «یا أصحابی! إنّ هذه الجنّة قد فتحت أبوابها، واتّصلت أنهارها، وأینعت أثمارها، وزیّنت قصورها، وتؤلّفت ولدانها وحورها، وهذا رسول اللَّه صلی الله علیه و آله والشّهداء الّذین قُتلوا معه، وأبی وامّی یتوقّعون قدومکم، ویتباشرون بکم وهم مشتاقون إلیکم، فحاموا عن دین اللَّه وذبّوا عن حرم رسول اللَّه صلی الله علیه و آله.»

فرمود: «ای اصحاب من! اینک درهای بهشت گشاده است و انهار بهشت در جریان است و اثمار بهشت را هنگام اجتناء «1» است و قصور بهشت مزین است و حور و غلمان بهشت مألوف و مأنوس است و همچنان رسول خدا است و شهیدانی که مقتول شده اند حاضر خدمت اویند و پدر و مادر من قدوم شما را انتظار می برند و مشتاق دیدار شمایند، هم اکنون در ترویج دین خدا بکوشید و حرم رسول خدای را از دشمنان دفع دهید.»

این وقت اضطراب و اضطرار عظیم در میان اهل بیت بادید آمد و ناپروا از خیمه ها بیرون شدند و فریاد برداشتند که:

«یا معشر المسلمین! یا عصبة المؤمنین! حاموا عن دین اللَّه وذبّوا عن حرم رسول اللَّه وعن إمامکم، ابن بنت نبیّکم صلی الله علیه و آله، فقد امتحنکم اللَّه تعالی بنا فأنتم جیراننا فی جوار جدّنا والکرام علینا وأهل مودّتنا، فدافعوا بارک اللَّه فیکم عنّا.» گفتند: «ای جماعت مسلمانان! ای پایمردان مؤمنان! حمایت کنید دین خدا را و دفع دهید دشمنان را از حرم رسول خدای و دور کنید اعدا را از پیشوا و امام خود که پسر دختر پیغمبر شماست و بدانید که خداوند امتحان می فرماید شما را در نصرت ما، و شما همسایگان و پناهندگان مایید و در پناه جد مایید و شما جوان مردانید و دوستان مایید، لاجرم دشمنان ما را از ما دفع دهید.»

پاسخ اصحاب:

اصحاب چون این کلمات بشنیدند، به های های بگریستند و بانگ ویله و ناله درهم افکندند: وقالوا: «نفوسنا دون أنفسکم ودماؤنا دون دمائکم وأرواحنا لکم الفداء، واللَّه لا یصل إلیکم أحد بمکروه وفینا الحیاة وقد وهبنا للسّیوف نفوسنا وللطّیر أبداننا، فلعلّه نقیکم زلف الصّفوف ونشرب دونکم الحتوف، فقد فاز من کسب الیوم خیراً وکان لکم من المنون مجیراً.»

و هم آواز گفتند: «ای اهل بیت رسول خدا! جان های ما برخی «2» جان های شماست و خون های ما فدای خون های شماست و ارواح ما خاص از برای شما فدیه ای است، قسم به خدای کسی از در خصمی با شما نزدیک نتواند شد، چند که ما زنده باشیم. و بدانید که ما در راه شما، جان های خود را دست باز داشتیم تا نثار حدود سیف و سنان شود و تن های خود را وقف نمودیم تا طعمه نسور «3» و عقبان گردد، باشد که در حفظ و حراست شما بکوشیم تا شربت مرگ بنوشیم. همانا امروز به فوز و فلاح، آن کس دست یابد که در راه شما سر دهد.»

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا علیه السلام، 2/ 287- 289

در «بحار» از «خرائج» نقل کرده که امام باقر فرمود: علی مردم را تا دو میل یک میل به کربلا برد و خود از آن ها پیشی گرفت تا به جایی که مقذفانش گفتند: چرخی زد و فرمود: «در این جا دویست پیغمبر و پیغمبرزاده همه شهید کشته شده اند و بارانداز و قتلگاه شهیدان شیفته ای است که گذشتگان بر آن ها پیش نبودند و پس از آنان هم کسی به پایه آن ها نرسد.» کمره ای، ترجمه نفس المهموم،/ 91 می گویم: ابن عباس درست گفت که چون اورا به کناره گیری از حسین سرزنش کردند، جواب داد که: «اصحاب حسین کم و زیاد نشوند، ما ندیده آن ها را به نام می شناسیم.» محمد بن حنفیه هم فرمود: «یاران او به نام خود و پدر نزد ما نوشته دار [ند].»

کمره ای، ترجمه نفس المهموم،/ 137

الرّاوندی، الخرائج والجرائح، 2/ 848- 850 رقم 63/ عنه: المجلسی، البحار، 45/ 80- 82، 53/ 61- 63 رقم 51 (باب الرّجعة)؛ البحرانی، العوالم، 17/ 344- 346؛ القمّی، نفس المهموم،/ 251

ومن ذلک أ نّه وقف فی کربلاء فی بعض أسفاره ناحیة من عسکره، فنظر یمیناً وشمالًا واستعبر باکیاً، ثمّ قال: هذا واللَّه مناخ رکابهم وموضع منیّتهم، فقلنا یا أمیر المؤمنین ما هذا الموضع، قال: هذا کربلاء، یُقتل فیه قوم یدخلون الجنّة بغیر حساب. ثمّ سار ولم یعرف النّاس تأویل قوله، حتّی کان من أمر الحسین علیه السلام ما کان.

الإربلی، کشف الغمّة، 1/ 279

روی ابن سعد وغیره عن علیّ رضی الله عنه أ نّه مرّ بکربلاء، وهو ذاهب إلی صفّین، فسأل عن اسمها، فقیل: کربلاء، فنزل فصلّی عند الشّجرة هنالک، فقال: یُقتل هاهنا شهداء وهم خیر الشّهداء، یدخلون الجنّة بغیر حساب، وأشار إلی مکانٍ، فعلموه بشی ء فقُتل فیه الحسین رضی الله عنه.

محمّد بن یوسف، سبل الهدی والرّشاد، 11/ 75

1/ 1

⁽¹⁾إبراهیم بن أمیر المؤمنین علیه السلام ذکرنا ترجمته فی المجلّد التّاسع، ص 979 إلی 981.

2/ 2- إبراهیم بن بشیر (أو بشر) الأنصاری

(من أصحاب علیّ بن الحسین علیهما السلام) إبراهیم بن بشیر الأنصاریّ المدنیّ. ⁽²⁾

الطّوسی، الرّجال،/ 82/ عنه: الأردبیلی، جامع الرّواة، 1/ 20 رقم 69

إبراهیم بن بشر الأنصاریّ المدنیّ، هکذا فی نسخة المنهج. وقال إنّه من أصحاب الحسین علیه السلام، ونقله فی جامع الرّواة عن المنهج مبدّلًا بشراً ببشیر بزیادة الیاء والرّاء، ومثله فی حاشیة المنتهی.

المامقانی، تنقیح المقال، 1- 2/ 14

3/ 3- إبراهیم بن الحسین بن أمیر المؤمنین علیهم السلام

ذکرنا ترجمته فی المجلّد الثّانی عشر، ص 88، والثّالث عشر، ص 69.

4/ 4- إبراهیم بن الحسین

وبرز من بعده [هلال بن نافع البجلی] إبراهیم بن الحسین ⁽³⁾، وهو یقول:

⁽⁴⁾أقدِمُ حُسینُ الیَومَ تَلْقی أحْمَدا *** ثمّ أباکَ الطّاهِرَ المُؤیّدا ⁽⁵⁾

والحَسَنَ المَسْمُومَ ذاکَ الأسْعَدا *** وذا الجَناحَین حَلیف الشُّهَدا

وحَمْزَةَ اللّیثَ الکَمِیّ السّیِّدا *** فی الجنّةِ الفِرْدَوْسِ فازوا سُعّدا ⁽¹⁾

قال: ثمّ حمل علی القوم، ⁽²⁾فقتل خمسین فارساً وقُتل رحمه الله ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

آن گاه، چون ضیغم غضبان خویش را در لشگر ابن سعد افکند و پنجاه تن، و به روایتی هشتاد و چهار تن از ابطال سپاه را به زخم سیف و سنان تباه ساخت. و دیگرباره این رجز انشاد کرد:

«أضْرِبُ مِنْکُمْ مَفْصِلًا وَساقا *** لِیُهْرَقَ الیَوْمَ دَمی إهْراقا

وَتُرْزَقُ المَوْتَ أبا إسْحاقا *** أعْنی بَنِی الْفاجِرَةِ الفُسّاقا» «1»

آن گاه از این جهان فانی جای بپرداخت.

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا علیه السلام، 2/ 309- 310

مقتل أبی مخنف (المشهور)،/ 69- 70/ عنه: الدّربندی، أسرار الشّهادة، 1/ 297

5/ 5- إبراهیم بن الحصین الأسدی

ثمّ برز [بعد أبی ثمامة الصّائدیّ] إبراهیم بن الحصین الأسدیّ، یرتجز:

أضرب منکم مفصلًا وساقا *** لیهرق الیَوْم دمی إهراقا ⁽⁵⁾

ویرزق الموت أبو إسحاقا *** أعنی بنی الفاجرة الفسّاقا ⁽⁶⁾

فقتل منهم ⁽⁷⁾أربعة وثمانین رجلًا ⁽⁸⁾⁽⁹⁾. ⁽¹⁰⁾

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا علیها السلام، 2/ 377

و هلاکت هشتاد و چهار تن به دست ابراهیم بن الحسین.

سپهر، ناسخ التواریخ حضرت سجاد علیه السلام، 3/ 372

سپس ابراهیم بن حصین اسدی به میدان رفت و این رجز سرود:

«زنم من مفصل و ساق شما را *** که تا امروز خون من بریزد

ببو اسحاق گردد مرگ روزی *** ز فاجرزادگان جز بد نخیزد»

کمره ای، ترجمه نفس المهموم،/ 135

ابن شهرآشوب، المناقب، 4/ 105/ عنه: القمّی، نفس المهموم،/ 295؛ الأمین، أعیان الشّیعة، 2/ 136، بحر العلوم، مقتل الحسین علیه السلام (الهامش)،/ 419- 420؛ الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 102

إبراهیم بن الحصین الأسدیّ.

الأمین، أعیان الشّیعة، 1/ 610

إبراهیم بن الحصین الأسدیّ أبو إسحاق ذکره ابن شهرآشوب فی المناقب فیمَنْ استشهد مع الحسین علیه السلام.

الأمین، أعیان الشّیعة، 2/ 136

إبراهیم بن الحصین الأسدیّ:

أقول: ذکر صاحب فرسان الهیجان فی الجزء الأوّل صفحة 10 ناقلًا عن مناقب ابن شهرآشوب وأعیان الشّیعة، أ نّهما عدّاه من أصحاب الحسین فی کربلاء، وحین قال: هل من ناصر ینصرنی، وذکر أسماء أصحابه، وقال: یا أسد الکلبیّ، ویا إبراهیم بن الحصین، ویا داود بن الطّرمّاح.

[ثمّ ذکر کلام ابن شهرآشوب کما ذکرناه]، وأنشأ یقول:

أقدم حسین الیوم تلقی أحمدا *** ثمّ أباک الطّاهر المؤیّدا

والحسن المسموم ذاک الأسعدا *** وذا الجناحین حلیف الشّهداء

وحمزة اللّیث الکمیّ السّیِّدا *** فی جنّة الفردوس فازوا سعّدا

وقاتلَ حتّی قُتِل، رضوان اللَّه علیه

الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 102- 103

وفی کتاب جنّة الصّائمین: فنادی: یا مسلم بن عقیل، ویا هانی بن عروة، ویا إبراهیم ابن الحصین، ویا عمیر بن المطاع، ویا أسد الکلبیّ، ویا عبداللَّه بن عقیل، ویا مسلم بن عوسجة، ویا حرّ الرّیاحیّ، ویا علیّ بن الحسین! ما لی أنادیکم فلا تجیبونی، وأدعوکم فلا تسمعونی؟ أنتم نیام، أرجوکم تنتبهون، أم حالت مودّتکم عن إمامکم فلا تنصرونه؟

فهذه نساء الرّسول صلی الله علیه و آله لفقدکم قد علاهنّ النّحول، فقوموا عن نومتکم أ یّها الکرام البررة، وادفعوا عن حرم الرّسول، الطّغاة اللّئام، ولقد صرعکم واللَّه ریب المنون، وغدر بکم الدّهر الخؤون، وإلّا لما کنتم عن دعوتی تقصرون، ولا عن نصرتی تحتجبون، فها نحن علیکم مفتجعون، وبکم لاحقون، فإنّا للَّه وإنّا إلیه راجعون. ⁽¹⁾

ابن شهرآشوب نام اورا در شمار شهیدان ذکر می کند و رجزی را که گمان می رود ساختگی باشد، به او نسبت می دهد. سید امین نیز در «اعیان الشیعه» از او نام برده است. اسدی: منسوب به «بنی اسد» قبیله ای از عرب عدنان. (عدنان، عرب شمال). درباره او مطلب دیگری نمی دانیم.

هاشم زاده، انصار الحسین،/ 112

الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 316

6/ 6- إبراهیم بن مسلم بن عقیل بن أبی طالب علیهم السلام قُتِلَ بالکوفة

ذکره سپهر فی ناسخ التّواریخ سیّد الشهدا علیه السلام، 2/ 110- 111 وسائر المصادر [انظر المجلّد، 14/ 1022- 1044].

- أو ابراهیم من وُلد جعفر الطّیّار

اشاره

ذکره الخوارزمی فی مقتله، 2/ 48- 52 [انظر المجلّد، 14/ 1011- 1015].

ذکرنا ترجمته فی المجلّد الرّابع عشر، ص 997- 1044 فی عنوان: غلامان من أهل البیت علیهم السلام من الأسر إلی الاستشهاد.

7- ابن أبی الأسود الدّؤلی

من أصحاب أبی عبداللَّه الحسین بن علیّ علیه السلام [...]، ومن أصحاب أبی محمّد علیه السلام:

[...] ابن أبی الأسود الدّؤلیّ ⁽¹⁾.

البرقیّ، الرّجال،/ 7، 8

(من أصحاب الحسین بن علیّ علیهما السلام) ابن أبی الأسود الدّؤلیّ.

الطّوسی، الرّجال،/ 81 (باب الکنی)

ابن أبی الأسود الدّؤلیّ [سین] «مح».

الأردبیلی، جامع الرّواة، 2/ 428

ابن أبی الأسود الدّئلیّ، عدّه الشّیخ رحمه الله کذلک فی کنی باب أصحاب الحسین علیه السلام من رجاله، وفی المنهج لعلّ اسمه حرب

المامقانی، تنقیح المقال، 3- 2/ 40

حرب بن أبی الأسود: ذکر الشّیخ الطّوسی فی رجاله، فی باب الکنی والألقاب: إنّه من أصحاب الحسین، ولم یعلم شهادته وحضوره فی کربلاء؛ وذکر الأسترآبادیّ فی رجاله حرب بن الأسود.

الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 134

7/ 8- ابن أخ حذیفة بن أسید الغفاری

اشاره

حدّثنا أحمد بن محمّد، عن ⁽²⁾الحسین بن سعید ⁽³⁾، عن فضالة بن أیّوب، عن سلیمان،

عن عمرو بن أبی بکر، عن رجل، عن ⁽¹⁾حذیفة بن أُسید الغفاریّ، ⁽²⁾قال: لمّا وادع الحسن علیه السلام معاویة وانصرف إلی المدینة، صحبته فی منصرفه، وکان بین عینیه حمل بعیر لا یفارقه حیث توجّه، فقلت له ذات یوم: جُعلت فداک یا أبا محمّد، هذا الحمل لا یفارقک حیث ما توجّهت؟

فقال: یا حذیفة! أتدری ما هو؟

قلت: لا.

قال: هذا الدّیوان.

قلت: دیوان ماذا؟

قال: دیوان شیعتنا، فیه أسماؤهم.

قلت: جعلت فداک، فأرنی اسمی.

قال: اغد بالغداة.

قال: فغدوت إلیه ومعی ابن أخ لی، وکان یقرأ، ولم أکن أقرأ، ⁽³⁾فقال: ما غدا بک؟

قلت: الحاجة الّتی وعدتنی.

قال: ومن ذا الفتی ⁽⁴⁾معک؟

قلت: ابن أخ لی، وهو یقرأ، ولست أقرأ. ⁽⁵⁾

قال: فقال لی: إجلس، فجلست، فقال: علیَّ بالدّیوان الأوسط.

قال: فأتی به.

قال: فنظر الفتی، فإذا الأسماء تلوح، قال: فبینما هو یقرأ، إذ قال: هو یا عمّاه، هو ذا اسمی.

قلت: ثکلتک امّک، أُنظر أین اسمی.

قال: فصفح، ثمّ قال: هو ذا اسمک، ⁽¹⁾فاستبشرنا، واستشهد الفتی مع الحسین بن علیّ علیه السلام. ⁽²⁾

فرمود: «این دیوان است.» عرض کردم: «چه دیوان؟»

فرمود: «دیوان شیعیان ما و اسامی شیعیان ما در آن ثبت است.»

عرض کردم: «نامه من را به من بنما.» فرمود: «بامدادان.»

روز دیگر با برادرزاده خود حاضر حضرت شدم؛ چه مرا نیروی قرائت نبود و او توانست قرائت کرد. پس اذن جلوس یافتم و فرمان کرد تا دیوان اوسط را حاضر کردند و برادرزاده مرا سپردند تا فحص کرد. نخست نام خود را بیافت، گفتم: «ثکلتک امّک! نام مرا بجوی.» پس فحص کرد تا بیافت و سخت شاد شدیم و برادرزاده من در رکاب حسین علیه السلام شهادت یافت.

سپهر، ناسخ التواریخ امام حسن مجتبی علیه السلام، 2/ 219

شیخ ثقة جلیل محمد بن حسن صفار قمی متوفای سال دویست و نود در قم در «بصائر الدرجات» ازحذیفه غفاری صحابی روایت کرده است که: چون امام حسن با معاویه وداع کرد و از کوفه به مدینه برگشت، در برگشتن من در خدمتش بودم. یک شتر باردار با آن حضرت بود و هر جا رو می کرد، از آن جدا نمی شد. یک روز عرض کردم: «قربانت یاابامحمد! این بار چیست که از تو جدا نیست؟»

فرمود: «ای حذیفه! نمی دانی در آن چیست؟»

گفتم: «نه.»

فرمود: «این دفتر است.»

گفتم: «چه دفتری است؟»

گفت: «دفتر نام شیعیان ماست.»

عرض کردم: «نام مرا به من بنما.»

فرمود: «فردا صبح بیا.»

صبح با برادرزاده ام که می توانست بخواند و خودم خواندن نمی توانستم، رفتیم. فرمود: «برای چه در این صبح زود آمدی؟»

گفتم: «برای حاجتی که وعده فرمودید.»

فرمود: «این جوان همراه تو کیست؟»

گفتم: «برادرزاده من است و می تواند بخواند، من خودم نمی توانم بخوانم.»

فرمود: «بنشین.»

سپس گفت: «آن دفتر اوسط را برای من بیاورید.»

آوردند، آن جوان نظر کرد و نام ها در آن می درخشید. در این میان که می خواند، گفت: «عموجان! این نام من است.»

گفتم: «مادرت بر تو بگرید، نام مرا بخوان.»

گوید: صفحه زد و گفت: «ها این نام توست.»

و ما خرسند شدیم، و آن جوان با حسین علیه السلام شهید شد.

کمره ای، ترجمه نفس المهموم،/ 137- 138

در «بصائر الدرجات» به اسناد خود ازحذیفةبن اسید الغفاری روایت کرده که حضرت امام مجتبی (صلی اللَّه علیه) پس از موادعت با معاویه، عزیمت مدینه فرمود و من چون سایه ملازم آفتاب بودم، همی دیدم که شتری بار بر نهاده و پیشاپیش حضرت همی برند که هیچ گاه از او جدا نشدی. روزی گفتم: «جعلت فداک یا أبا محمد! این اشتر بار چیست که حضرت تورا بدان چندین توجه است؟»

فرمود: «طومار اسامی شیعیان ماست.»

گفتم: «جعلت فداک! باشد که به من بنمایی تا نام خویش اندر آن بینم.»

فرمود: «آری، بامدادان، به گاه نزد من آی.»

چون من خود خواندن نمی توانستم، برادرزاده خود همراه بردم. حضرت مجتبی علیه السلام، سبب آمدن بپرسید. انجاز وعد طلبیدم، فرمود: «این جوان کیست؟»

گفتم: «برادرزاده من باشد تا نام من در آن درج بیند.»

فرهاد میرزا، قمقام،/ 427

الصّفّار، بصائر الدّرجات،/ 192- 193 رقم 6/ عنه: السّیّد هاشم البحرانی، مدینة المعاجز، 3/ 336- 338؛ المجلسی، البحار، 26/ 124 رقم 19 باب 7 کتاب الإمامة؛ القمّی، نفس المهموم،/ 300؛ الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 219- 220

ولد مُلمَلْ بن ضَمرة بن بکر بن عبد مناة بن کنانة بن خُزیمة بن مُدْرکة بن إلیاس بن مُضَر بن نِزار بن معد بن عدنان (من وُلد إسماعیل علیه السلام): غفار.

ابن حزم، جمهرة الأنساب،/ 11، 180، 186

الغِفاریّ: بکسر العین المعجمة وفتح الفاء وفی آخرها الرّاء المهملة هذه نسبة إلی غفار.

السّمعانی، الأنساب، 4/ 304

ومَنْ هو حذیفة بن أسید الغفاری؟

أصحاب الحسن بن علیّ علیهما السلام: سفیان بن [أبی] لیلی الهمدانیّ، حُذیفة بن أُسید الغفاریّ، أبو رزین الأسدیّ.

المفید، الاختصاص،/ 7/ عنه: المجلسی، البحار، 44/ 112

حدّثنی محمّد بن الحسن بن أحمد بن الولید، عن محمّد بن الحسن الصّفّار، عن علیّ ابن سلیمان بن داود الرّازی، وحدّثنا أحمد بن محمّد بن یحیی، قال ⁽¹⁾: حدّثنی سعد بن عبداللَّه، عن علیّ بن سلیمان، عن علیّ بن أسباط، عن أبیه أسباط بن سالم، قال: قال أبو الحسن موسی بن جعفر علیهما السلام: [...]

قال: إذا کان یوم القیامة نادی مناد: أین حواریّ الحسن بن علیّ ابن فاطمة بنت محمّد رسول اللَّه صلی الله علیه و آله؟ فیقوم سفیان بن أبی لیلی الهمدانیّ، وحذیفة بن أُسید الغفاریّ.

الکشّی، اختیار معرفة الرِّجال،/ 39- 43؛ مثله المفید، الاختصاص،/ 61؛ المجلسی، البحار ⁽¹⁾، 44/ 112

(من أصحاب رسول اللَّه صلی الله علیه و آله) حذیفة بن أُسید الغفاریّ أبو سرعة صاحب النّبیّ صلی الله علیه و آله، وهو ابن امیّة (أو آمنة).

الطّوسی، الرّجال،/ 16

(من أصحاب الحسن بن علیّ علیهما السلام) حذیفة بن أُسید الغفاریّ.

الطّوسی، الرّجال،/ 67

أصحاب أبی محمّد الحسن بن علیّ علیه السلام [...]، ومن أصحابه: حُذیفة بن أُسید الغفاریّ. ⁽²⁾

البرقی، الرِّجال،/ 7

حدّثنا أحمد بن محمّد الصّائغ، عن عیسی بن محمّد العلویّ، عن أبی عوانة، عن محمّد ابن سلیمان بن بزیع، عن إسماعیل بن أبان، عن سلام بن أبی عمرة الخراسانیّ، عن معروف ابن خرّبوذ المکّیّ، عن أبی الطّفیل عامر بن واثلة، عن حذیفة ابن أُسید الغفاریّ، قال:

قال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله: یا حذیفة! إنّ حجّة اللَّه علیکم بعدی علیّ ابن أبی طالب، الکفر به کفر باللَّه، والشّرک به شرک باللَّه، والشّکّ فیه شکّ فی اللَّه، والإلحاد فیه إلحاد فی اللَّه، والإنکار له إنکار للَّه، والإیمان به إیمان باللَّه، لأنّه أخو رسول اللَّه، ووصیّه، وإمام امّته، ومولاهم، وهو حبل اللَّه المتین، والعروة الوثقی الّتی لا انفصام لها، وسیهلک فیه إثنان، ولا ذنب له: محبّ غال ومقصّر، یا حذیفة! لا تفارقنّ علیّاً فتفارقنی، ولا تخالفنّ علیّاً فتخالفنی، إنّ علیّاً منّی وأنا منه، مَنْ أسخطه فقد أسخطنی، ومَنْ أرضاه فقد أرضانی.

الصّدوق، الأمالی،/ 197 رقم 3 المجلس 36/ عنه: المجلسی، البحار، 38/ 97

عن الخصال للصّدوق: ابن الولید، عن الصّفّار، عن ابن أبی الخطّاب وابن یزید معاً،

عن ابن أبی عمیر؛ وحدّثنا أبی، عن علیّ، عن أبیه، عن ابن أبی عمیر؛ وحدّثنا ابن مسرور، عن ابن عامر، عن عمّه، عن ابن أبی عمیر؛ وحدّثنا ابن المتوکّل، عن السّعدآبادیّ، عن البرقیّ، عن أبیه، عن ابن أبی عمیر، عن عبداللَّه بن سنان، عن معروف بن خرّبوذ، عن أبی الطّفیل عامر بن واثلة، عن حذیفة بن أُسید الغفاریّ قال: لمّا رجع رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم من حجّة الوداع ونحن معه، أقبل حتّی انتهی إلی الجحفة، أمر أصحابه بالنّزول، فنزل القوم منازلهم، ثمّ نودی بالصّلاة، فصلّی بأصحابه رکعتین، ثمّ أقبل بوجهه إلیهم، فقال لهم: إنّه قد نبّأنی اللّطیف الخبیر أنِّی میِّت وأ نّکم میِّتون، وکأنِّی قد دعیت فأجبت، وإنِّی مسؤول عمّا ارسلت به إلیکم، وعمّا خلّفت فیکم من کتاب اللَّه وحجّته، وإنّکم مسؤولون، فما أنتم قائلون لربِّکم؟ قالوا: نقول: قد بلّغت ونصحت وجاهدت، فجزاک اللَّه عنّا أفضل الجزاء.

ثمّ قال لهم: ألستم تشهدون أن لا إله إلّااللَّه، وأنِّی رسول اللَّه إلیکم، وأنّ الجنّة حقّ، وأنّ النّار حقّ، وأنّ البعث بعد الموت حقّ؟ فقالوا: نشهد بذلک، قال: اللَّهمّ اشهد علی ما یقولون، ألا وإنِّی اشهدکم أنِّی أشهد أنّ اللَّه مولای وأنا مولی کلّ مسلم، وأنا أولی بالمؤمنین من أنفسهم، فهل تقرّون بذلک ⁽¹⁾وتشهدون لی به؟ فقالوا: نعم، نشهد لک بذلک، فقال: ألا مَنْ کنتُ مولاه فإنّ علیّاً مولاه، وهو هذا، ثمّ أخذ بید علیّ علیه السلام، فرفعها مع یده حتّی بدت آباطهما ⁽²⁾، ثمّ قال: اللَّهمّ والِ من والاه، وعادِ من عاداه ⁽³⁾ألا وإنِّی فرطکم وأنتم واردون علیَّ الحوض غداً ⁽⁴⁾، وهو حوض عرضهُ ما بین بُصری وصنعاء، فیه أقداح من فضّة عدد نجوم السّماء، ألا وإنِّی سائلکم غداً ماذا صنعتم فیما أشهدت اللَّه به علیکم فی یومکم هذا، إذ وردتم علیَّ حوضی؟ وماذا صنعتم بالثِّقلین منً

بعدی؟ فانظروا کیف خلّفتمونی ⁽¹⁾فیهما حین تلقونی؟ قالوا: وما هذان الثّقلان یا رسول اللَّه؟ قال: أمّا الثّقل الأکبر، فکتاب اللَّه عزّ وجلّ سبب ممدود من اللَّه ومنّی فی أیدیکم، طرفه بید اللَّه، والطّرف الآخر بأیدیکم، فیه علم ما مضی وما بقی إلی أن تقوم السّاعة، وأمّا الثّقل الأصغر فهو حلیف القرآن ⁽²⁾، وهو علیّ بن أبی طالب وعترته- علیهم السلام- وإنّهما لن یفترقا حتّی یردا علیَّ الحوض.

قال معروف بن خرّبوذ: فعرضت هذا الکلام علی أبی جعفر علیه السلام، فقال: صدق أبو الطّفیل، هذا کلام وجدناه فی کتاب علیّ علیه السلام وعرفناه. ⁽³⁾

إیضاح: بُصری- بالضّمِّ-: موضع بالشّام، وصنعاء- بالمدِّ-: قصبة بالیمن.

الصّدوق، الخصال، 1/ 76 باب الاثنین/ عنه: المجلسی، البحار، 37/ 121- 122

أقول: روی الحافظ أبونعیم فی کتاب ما نزّل من القرآن فی علیّ بإسناده عن الأعمش، عن عطیّة، قال: نزلت هذه الآیة علی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم فی علیّ بن أبی طالب علیه السلام: «یا أ یّها الرّسُولُ بَلِّغ ما انْزِلَ إلیکَ مِنْ رَبِّک». وروی فی کتاب منقبة المطهّرین عن جابر الجعفیّ، عن أبی الطّفیل، عن زید بن أرقم، قال: خرجنا مع رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم حجّاجاً، حتّی إذا کنّا بالجحفة بغدیر خُمّ، صلّی الظّهر، ثمّ قام خطیباً فینا، فقال: أ یّها النّاس! هل تسمعون؟ إنِّی رسول اللَّه إلیکم، إنّی اوشک أن ادعی وإنِّی مسؤول، وإنِّکم مسؤولون، إنِّی مسؤول: هل بلّغتکم؟ وأنتم مسؤولون: هل بُلّغتم؟ فماذا أنتم قائلون؟ قال: قلنا: یا رسول اللَّه! بلّغت وجهدت، قال: اللّهمّ اشهد وأنا من الشّاهدین، ألا هل تسمعون؟ إنِّی رسول اللَّه إلیکم، وإنِّی مخلِّف فیکم الثِّقلین، فانظروا کیف تخلفون فیهما، قال: قلنا: یا رسول اللَّه! وما الثّقلان؟ قال: الثّقل الأکبر کتاب اللَّه سبب بیدَی اللَّه وسبب بأیدیکم، فتمسّکوا به لن تهلکوا أو تضلّوا، والآخر عترتی وإنّه قد نبّأنی اللّطیف الخبیر أ نّهما لن

یفترقا حتّی یردا علیَّ الحوض.

قال أبو نعیم: رواه عن أبی الطّفیل من التّابعین حبیب بن أبی ثابت وسلمة بن کهیل، ومن الأعلام حکیم بن جبیر ووهب الهنانی، ورواه عن زید بن أرقم یزید بن حیّان وعلیّ بن ربیعة ویحیی بن جعدة وأبو الضّحی ابن امرأة زید بن أرقم، ورواه غیر زید من الصّحابة علیّ بن أبی طالب وعبداللَّه بن عمر والبراء بن عازب وجابر بن عبداللَّه وحذیفة بن أُسید وأبو سعید الخدریّ.

المجلسی، البحار، 37/ 190- 191

حذیفة بن أُسید الغفاریّ أبو سریحة، الضّبط قد مرّ ضبط حذیفة فی أوس بن حذیفة کما مرّ ضبط أُسید فی ترجمة أُسید بن حضیر، وضبط الغفاریّ فی ترجمة إبراهیم بن ضمرة، وسریحة بالسِّین والرّاء المهملتین والیاء المثنّاة من تحت والحاء المهملة والهاء وزان جهینة، وهو تصغیر سرحة، وهی فی الأصل الشّجرة الطّویلة، لا شوک فیها یشبه بها قوام المرأة، وتسمّی بها أیضاً، واحتمل بعض أ نّها وزان سفینة، ولیس لشی ء.

وفی بعض النّسخ بالشّین المعجمة، وفی نسختین من رجال الشّیخ رحمه الله أبو سرعة بالسِّین والرّاء والعین المهملات والهاء، وقد کنّاه ابن داود بأبی سریحة، ثمّ قال: وفی نسخة أبو سرعة. قلت: ولعلّ ذلک تصحیف سرحة کما ذکرنا فی التّرجمة، عدّه الشّیخ رحمه الله فی رجاله تارة من أصحاب رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، مضیفاً إلی ما فی العنوان قوله: صاحب رسول اللَّه صلی الله علیه و آله وهو ابن امیّة، وأخری من أصحاب الحسن علیه السلام.

وفی أسد الغابة: أ نّه بایعَ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله تحت الشّجرة، ونزل الکوفة، وتوفِّی بها ⁽¹⁾. وقد مرّ عدّه فی الخبر العاد للحواریّین المتقدِّم، نقله فی الفائدة الثّالثة عشر، فی مقدّمة الکتاب من حواریّ الحسن علیه السلام یوم القیامة. وقد مرّ وقوع الرّجل فی طریق الکشّیّ فی روایة من الرّوایات السّابقة الّتی نقلناها عنه فی ترجمة جندب بن جنادة، وفی متن ذلک الخبر دلالة علی حُسن اعتقاده، وعن تقریب ابن حجر أ نّه صحابیّ من أصحاب الشّجرة

سنة اثنتین وأربعین، انتهی.

وأقول: کون الرّجل إمامیّاً یستفاد من عدم تعرّض الشّیخ لمذهبه، ویستفاد مدحه ممّا سمعت، ولقد أجاد فی الوجیزة حیث جعله ممدوحاً، فیکون من الحسان.

المامقانی، تنقیح المقال، 1- 2/ 258 رقم 2358

8/ 9- ابن الحسین بن أمیر المؤمنین علیهم السلام وله ثلاث سنین

ذکرنا ترجمته فی المجلّد الثّالث عشر، ص 77.

- ابنا عبداللَّه بن جعفر بن أبی طالب/ إبراهیم ومحمّد ابنا مسلم ابن عقیل بن أبی طالب

اشاره

ذکرهما ابن سعد فی الحسین علیه السلام،/ 77، والبلاذری، جمل من أنساب الأشراف، 3/ 424، وابن العدیم فی بغیة الطّلب، 6/ 2636- 2638، ذکرنا ترجمتهما فی المجلّد 14/ 997- 998، 1065- 1066 فی عنوان: غلامان من أهل البیت علیهم السلام من الأسر إلی الاستشهاد.

9/ 10- ابن عمر بن زیاد [بن أبیه]

قال الحصین: وحدّثنی سعد بن عبیدة، قال: إنّ أشیاخاً من أهل الکوفة لَوُقوف علی التلّ یبکون ویقولون: اللْهمّ أنزِل نصرک، قال: قلت: یا أعداء اللَّه، ألا تنزلون فتنصرونه! قال: فأقبل الحسین یکلّم من بعث إلیه ابن زیاد، قال: وإنّی لأنظر إلیه وعلیه جبّة من بُرُود، فلمّا کلّمهم، انصرف، فرماه رجل من بنی تمیم یقال له: عمر الطُّهَویّ بسهم، فإنِّی لأنظر إلی السّهم بین کتفیه متعلّقاً فی جبّته، فلمّا أبوا علیه رجع إلی مصافّه، وإنِّی لأنظر إلیهم، وإنّهم لقریب من مائة رجل، فیهم لصُلب علیّ بن أبی طالب علیه السلام خمسة، ومن بنی هاشم ستّة عشر، ورجل من بنی سُلَیم حلیف لهم، ورجل من بنی کنانة حلیف لهم،

وابن عمر بن زیاد. ⁽¹⁾

گوید: حسین پیش آمد و با کسانی که ابن زیاد سوی وی فرستاده بود، سخن کرد. راوی گوید: اورا می دیدم که جبه ای از حله ها به تن داشت و چون با آن ها سخن کرد، بازآمد. یکی از بنی تمیم به نام عمر طهوی تیری سوی وی انداخت و دیدم که تیر میان دو شانه اش به جبه آویخته بود و چون از او نپذیرفتند، به طرف صف خویش بازگشت. دیدمشان که نزدیک به یک صد کس بودند. پنج کس از نسب علی بن ابی طالب علیه السلام، شانزده کس از بنی هاشم، یکی از بنی سلیم و یکی از بنی کنانه هر دوان وابسته بنی هاشم و پسر عمر بن زیاد.

پاینده، ترجمه تاریخ طبری، 7/ 2979

الطّبریّ، التّاریخ، 5/ 392- 393

وأقبل الحسین یکلِّم من بعث إلیه ابن زیاد وعلیه جُبّة من برود، فلمّا کلّمهم، انصرف، فرماه رجل من بنی تمیم، یقال له عمرو الطّهویّ، بسهم بین کتفیه، فإنّی لأنظر إلی السّهم بین کتفیه متعلّقاً بجبّته، فلمّا أبوا علیه، رجع إلی مصافّه، وإنِّی لأنظر إلیهم وهم قریب من مائة رجل، فیهم لصلب علیّ خمسة، ومن بنی هاشم ستّة عشر، ورجل من بنی سلیم حلیف لهم، ورجل من بنی کنانة حلیف لهم، وابن عمّ ابن زیاد.

ابن کثیر، البدایة والنّهایة، 8/ 170- 171

- ابن محمّد بن کثیر الشّهید بالکوفة

اشارة

سنذکره فی ترجمه أبیه رقم 265- 266/ 320- 321 فی المجلّد السّادس عشر، ص 855- 859.

11- أبو الأسود الدّؤلیّ

أسماء من روی عن أمیر المؤمنین علیه السلام: ظالم بن ظالم، وقیل ظالم بن عمرو، یکنّی أبا الأسود الدّؤلیّ.

من أصحاب أبی محمّد الحسن بن علیّ علیهما السلام، ظالم بن عمرو، ویقال ظالم بن ظالم، یکنّی أبا الأسود الدّؤلیّ.

من أصحاب الحسین بن علیّ علیهما السلام: ظالم بن عمرو، ویکنّی أبا الأسود الدّؤلیّ.

من أصحاب علیّ بن الحسین علیهما السلام: ظالم بن عمرو، یکنّی أبا الأسود الدّؤلیّ.

الطّوسی، الرّجال،/ 46، 69، 75، 95/ عنه: التّفرشی، نقد الرّجال،/ 175؛ الأردبیلی، جامع الرّواة، 1/ 423؛ المامقانی، تنقیح المقال، 2- 1/ 111

ظالم بن ظالم، وقیل: ابن عمرو أبو الأسود الدّؤلی: ن، سین، ین [جخ].

ابن داود،/ 191

ظالم بن عمرو. ⁽¹⁾

سپهر، ناسخ التواریخ امیرالمؤمنین علیه السلام، 5/

207، ناسخ التواریخ امام حسن مجتبی علیه السلام، 2/ 180

ظالم بن عمرو، کنیت او ابو الاسود دئلی است، از کسانی است که از حضرت امام حسین علیه السلام روایت کرده.

سپهر، ناسخ التواریخ امیرالمؤمنین علیه السلام، 5/ 209

باب الکنی من أسامی الرّواة [عن أبی عبداللَّه الحسین بن علیّ علیهما السلام ...].

ابی الاسود الدئلی از جمله روات است.

سپهر، ناسخ التواریخ امیر المؤمنین علیه السلام، 5/ 211

مدرّسی، جنّات الخلود،/ 22

وأقول: فی کلماتهم اختلاف فی اسمه وفی نسبته، أمّا الاسم فقیل هو ظالم بن عمرو بن سفیان، وقیل ظالم بن عمرو بن ظالم، وقیل تصغیر عمرو فیهما، وقیل ظالم بن سارق، وقیل ظالم بن ظالم، وقیل ظالم بن عمرو بن عثمان، وقیل بالعکس.

أمّا فی النّسبة، الدّئلی بکسر الدّال المهملة وسکون الیاء المثنّاة من تحت، وقیل الدّؤلی بضمّ المهملة وفتح الواو المهموزة. وقال المقدسی فی ترجمة محمّد بن عمرو بن طلحة، قال البخاریّ الدّیلی من حنیفة، والدّؤلی من کنانة، وفی المغرب الدّؤل بضمّ الدّال وکسر الواو المهموزة دویبة صغیرة شبیهة بابن عرس، وبها سمّیت قبیلة أبی الأسود الدّؤلی، وإنّما فتحت الهمزة فی النّسبة استثقالًا للکسرة مع یاء النّسبة کالنّمری بفتح المیم إلی نمرة بکسر المیم.

وفی القاموس فی شرح اللّمع للأصفهانیّ أبو الأسود ظالم بن عمرو الدّئلی إنّما هو بکسر الدّال وفتح الهمزة، نسبة إلی دئل کعنب، وهی قبیلة من کنانة، انتهی.

وعن تقریب ابن حجر ابن الدّؤلی أبو الأسود الدّؤلی، ویقال الدّیلی، منسوب إلی الدّؤل، ویقال الدّئل بن بکر بن عبد مناه ابن کنانة.

قال أبو علیّ القالی فی کتاب البارع: قال الأصمعی وسیبویه والأخفش وابن السّکّیت وأبو حاتم والعدویّ وغیرهم: هو بضمِّ الدّال وکسر الهمزة، وإنّما فتحت فی النّسب کما فتحت میم نمر فی النّمری ولام سلمة فی السّلمی.

قال الأصمعی: وکان عیسی بن عمر یقولها فی النّسب بکسر الهمزة أیضاً تبقیة علی الأصل. وحکاه أیضاً عن یونس وغیره، وقال: وتبقیته علی الأصل شاذّ فی القیاس.

قال أبو علیّ: وکان الکسائی وأبو عبید ومحمّد بن حبیب یقولون: أبو الأسود منسوب إلی الدّیل بکسر الدّال وسکون الیاء، ثمّ اعلم أنّ أبا الأسود بصری مخضرم، فاضل ثقة، کان من سادات التّابعین وأعیانهم. صحب علیّ بن أبی طالب علیه السلام وشهد معه وقعة صفّین، وهو من أکمل الرِّجال رأیاً وأسدّهم عقلًا، وعن الجاحظ أنّ أبا الأسود مقدم فی طبقات النّاس، کان معدوداً فی الفقهاء والشّعراء والدّهاة والنّحاة، والحاضر فی الجواب، والشّیعة والبخلاء والصلع والأشراف، انتهی.

وهو أوّل من وضع النّحو، قال الذّهبی: إنّ أبا الأسود الدّیلیّ قاضی البصرة. وروی عن علیّ علیه السلام: ومن أجملهم رأیاً وعقلًا، وقد أمره علیّ علیه السلام بوضع النّحو، فلمّا رآه أبو الأسود ما وضع، قال: ما أحسن هذا النّحو الّذی نحوت. ومن ثمّ سُمِّی النّحو نحواً، انتهی.

وقیل: إنّ علیّاً علیه السلام وضع له أنّ الکلمة ثلاثة: اسم وفعل وحرف، فشرحَ أبو الأسود ذلکَ وبسطه، وقیل: کان له بالبصرة دار وله جار یتأذّی منه کلّ وقت، فباع الدّار، فقیل له: بعت دارک؟ فقال له: بل بعت جاری، فأرسلها مَثلًا وسنّه خمس وثمانون سنة، فأصابه الفالج، وتوفّی سنة تسع وتسعین، وقیل غیر ذلک. ویحکی أ نّه کان یخرج إلی

السّوق ویجرّ رجلیه لإصابة الفالج، وکان موسراً ذا عبید وإماء، فقیل له: قد أغناک اللَّه تعالی عن السّعی فی حاجتک، فاجلس فی بیتک، فقال: لو جلست فی البیت لبالت علیَّ الشّاة، وهو معروف بالبخل.

وقال المقدسی: ظالم بن عمرو بن سفیان أبو الأسود الدّیلی، وقیل عمرو بن ظالم، ویقال ظالم بن سارق؛ شهد مع علیّ صفّین، وولی البصرة لابن عبّاس رضی الله عنه ومات بها، وقد أسنّ، وهو أوّل مَنْ تکلّم بالنّحو، ثمّ لا یخفی أنّ الرّجل من الحسان لکونه شیعیّاً ممدوحاً بما سمعت، وعن عمدة عیون صحاح الآثار لیحیی بن البطریق الحلِّی- وهو من أجلّاء علمائنا- أ نّه قال: أبو الأسود الدّؤلی، وهو من بعض الفضلاء الفصحاء من الطّبقة الاولی من شعراء الإسلام وشیعة أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه السلام، انتهی.

بقی هنا شی ء وهو أنّ أبا موسی وابن شاهین عدّا الرّجل من الصّحابة، وأنکر ذلک علیهما ابن الأثیر وغیره، وقالوا: إنّه لیس له صحبة، وإنّما هو تابعیّ من خواصّ أصحاب علیّ علیه السلام.

المامقانی، تنقیح المقال، 2- 1/ 111

10/ 12- أبو بکر بن أمیر المؤمنین علیه السلام

ذکرنا ترجمته فی المجلّد التّاسع، ص 789- 814.

وممّا لم یذکر فی المجلّد التّاسع: أبو بکر بن علیّ بن أبی طالب سین [جخ] أخوه قُتل معه، امّه لیلی بنت مسعود بن خالد بن مالک بن ربعی بن مَسلمة بن جندل بن نَهشل الدّارمیّة.

ابن داود،/ 393 رقم 11

وکان له [أمیر المؤمنین علیه السلام] من لیلی بنت مسعود الدّارمیّة، محمّد الأصغر المکنّی أبا بکر وعبداللَّه.

ابن حاتم الشّامی، الدّرّ النّظیم،/ 430

زیارته فی أوّل رجب: السّلام علی أبی بکر ابن أمیر المؤمنین.

الشهید الأوّل، المزار،/ 177

11/ 13- أبو بکر ابن الحسن ابن أمیر المؤمنین علیهم السلام

ذکرنا ترجمته فی المجلّد الثّانی عشر، ص 289- 308.

ما لم یجئ فیه:

ورمی عبداللَّه بن عقبة أبا بکر بن الحسن بن علیّ بن أبی طالب علیهم السلام فقتله.

ابن حاتم الشّامی، الدّرّ النّظیم،/ 556

عبداللَّه بن عقبة، کان فیمَن قتل الحسین بن علیّ رضی اللَّه عنهما، وله یقول ابن عقیب:

وعند غنیّ قطرة من دمائنا *** وفی أسد أخری تعدّ وتذکر

البلاذری، جمل من أنساب الأشراف، 13/ 256

12/ 14- أبو بکر بن الحسین بن أمیر المؤمنین علیهم السلام

ذکرنا ترجمته فی المجلّد الثّالث عشر، ص 60- 64.

13/ 15- أبو بکر بن عبداللَّه بن جعفر بن أبی طالب علیهم السلام

ذکرنا ترجمته فی المجلّد الرّابع عشر، ص 973.

- أبو ثمامة الصّائدی

اشاره

راجع عمرو بن عبداللَّه الصّائدیّ الهمدانیّ.

وراجع زیاد بن عمرو الصّائدیّ الهمدانیّ.

14/ 16- أبو الحتوف بن الحارث الأنصاریّ وأخوه سعد

میزاتهما العائلیّة

قُتل من الأنصار [...] وسعد بن الحارث.

وأخوه: [أبو] الحتوف بن الحارث.

الرّسّان، تسمیة من قتل،/ 154/ عنه: الشّجری، الأمالی، 1/ 172؛ مثله المحلّی الحدائق الوردیّة، 1/ 121- 122

سعد بن الحارث الأنصاریّ العجلانیّ، وأخوه أبو الحتوف بن الحارث الأنصاریّ العجلانیّ.

السّماوی، إبصار العین،/ 94

وأخوان، وهما سعد وأبو الحتوف ولدا الحارث الأنصاریّ.

السّماوی، إبصار العین،/ 130/ مثله الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 417

ومنهم سعد بن الحارث بن سلمة الأنصاریّ العجلانیّ، وأخوه أبو الحتوف بن الحارث ابن سلمة الأنصاریّ العجلانیّ علی ما رواه حمید بن أحمد فی کتاب الحدائق، قال: ومن المقتولین یوم الطّفّ مع الحسین بن علیّ علیه السلام.

الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 256

سعد بن الحارث بن سلمة الأنصاریّ العجلانیّ، والمراد منه هنا: النّسبة إلی بنی العجلان، الّذی هم بطن من الخزرج إلی غیرهم من بطون العرب، وذلک بقرینة کونه أنصاریّاً کما لا یخشی، وهذا الرّجل هو أخو أبو الحتوف.

المامقانی، تنقیح المقال، 2- 1/ 12

والعجلانی: وهو العَجْلان بن عامر بن زُریق بن عامر بن زُریق بن عبد بن حارثة ابن مالک بن غَضَب بن جُشم بن الخزرج.

نَسَب الأنصار: هم من ولد ثعلبة بن عمرو مُزَیقیاء بن عامر ماء السّماء بن حارثة الغطْریف بن امرئ القیس بن ثعلبة بن مازن بن الأزد. فولد ثعلبة: حارثة، فولد حارثة:

الأوس والخزرج، أمّهما قیْلة بنت الأرقم بن عمرو بن جَفْنة بن عمرو مُزَیقیاء.

بنو الأزد بن الغوث بن نبت بن مالک بن زید بن کهلان بن سبأ بن یشخب بن یعرب ابن قحطان، من ولد سام بن نوح أو هود علیهما السلام.

الیمانیّة کلّها راجعة إلی ولد قحطان.

ابن حزم، جمهرة الأنساب،/ 329، 330، 332، 357، 358

أبو الحتوف: قد مرّ فی ترجمة أخیه سعد بن الحارث بن سلمة الأنصاریّ العجلان، بیان کونهما جمیعاً من شهداء الطّفّ رضوان اللَّه علیهما، وکفی بذلک شاهداً علی الوثاقة.

المامقانی، تنقیح المقال، 3- 2/ 10

أبو الحتوف بن الحارث الأنصاریّ.

سعد بن الحارث الأنصاریّ.

الأمین، أعیان الشّیعة، 1/ 611

أبو الحتوف بن الحارث بن سلمة الأنصاریّ العجلانیّ، نسبة إلی بنی عجلان، بطن من الخزرج.

الأمین، أعیان الشّیعة، 2/ 319

وأمّا سعد بن الحارث الأنصاریّ العجلانیّ، وأخوه أبو الحتوف.

المیانجی، العیون العبری،/ 148

أبو الحتوف سلمة بن الحارث الأنصاریّ العجلانیّ الکوفیّ:

قال حمید بن أحمد بن محمّد بن علیّ بن أحمد بن یحیی بن زید بن علیّ بن الحسین بن علیّ بن أبی طالب فی کتاب «الحدائق الوردیّة»، قال: ومن المقتولین یوم الطّفّ مع الحسین علیه السلام أبو الحتوف وأخوه سعد بن الحارث، وکانا من الخوارج.

سعد بن الحارث بن سلمة الأنصاریّ العجلانیّ:

قال فی الحدائق الوردیّة: من المقتولین یوم الطّفّ مع الحسین بن علیّ علیه السلام: سعد بن الحارث وأخوه أبو الحتوف بن الحارث، کما تقدّم ذکره سابقاً، وکانا من أهل الکوفة، ومن المحکّمة (أی من الخوارج).

الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 105، 149

لحوقهما بالإمام علیه السلام واستشهادهما

وکانا من المحکّمة، فلمّا سمعا أصوات النّساء والصّبیان من آل رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم، حکّما، ثمّ حملا بأسیافهما، فقاتلا مع الحسین علیه السلام، حتّی قُتلا، وقد أصابا فی أصحاب عمر بن سعد ثلاثة نفر.

الرّسّان، تسمیة من قتل،/ 154/ عنه: الشّجری، الأمالی، 1/ 172؛ مثله المحلّی، الحدائق الوردیّة، 1/ 122

کانا من أهل الکوفة، ومن المحکّمة، فخرجا مع عمر بن سعد إلی قتال الحسین علیه السلام.

(قال) صاحب الحدائق: فلمّا کان الیوم العاشر، وقُتل أصحاب الحسین، فجعل الحسین علیه السلام ینادی: ألا ناصر فینصرنا؟! فسمعته النّساء والأطفال، فتصارخن، وسمع سعد وأخوه أبو الحتوف النّداء من الحسین علیه السلام والصّراخ من عیاله، فمالا بسیفهما مع الحسین علی أعدائه، فجعلا یقاتلان حتّی قتلا جماعة وجرحا آخرین: ثمّ قُتلا معاً.

السّماوی، إبصار العین،/ 94

وسعد بن الحارث وأخوه أبو الحتوف، فإنّهما کانا علی الحسین، فلمّا قُتل وتصارخت العیال والأطفال مالا علی قتلة الحسین، فجعلا یضربان فیهم بسیفهما حتّی قُتلا بعده.

السّماوی، إبصار العین،/ 129/ مثله الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 417

سعد بن الحارث وأخوه أبو الحتوف بن الحارث، وکانا من أهل الکوفة، ومن المحکّمة، فخرجا ⁽¹⁾مع عمر بن سعد إلی حرب الحسین علیه السلام. فلمّا کان الیوم العاشر وقُتل أصحاب الحسین علیه السلام، ولم یبق معه غیر سوید بن عمرو بن أبی المطاع الخثعمیّ، وبشیر بن عمرو الحضرمیّ، فجعل الحسین علیه السلام ینادی: ألا ناصر فینصرنا، ألا من ذابّ یذبّ عن حرم رسول اللَّه صلی الله علیه و آله؟ فسمعن النّساء والأطفال نداء الحسین علیه السلام، فتصارخنَ بالعویل والبکاء.

فلمّا سمع سعد بن الحارث وأخوه أبو الحتوف أصوات النّساء والأطفال من آل الرّسول- وکان بعد صلاة الظّهر وهما فی حومة الحرب- فقالا: إنّا نقول لا حکم إلّاللَّه، ولا طاعة لمَنْ عصاه، وهذا الحسین ابن بنت نبیّنا محمّد صلی الله علیه و آله ونحن نرجو شفاعة جدّه یوم القیامة،

فکیف نقاتله وهو بهذا الحال نراه لا ناصر له ⁽¹⁾ولا معین؟ فمالا بسیفیهما بین یدی الحسین علیه السلام علی أعدائه، فجعلا یقاتلان قریباً منه حتّی ⁽²⁾قتلا من القوم جماعة کثیرة، وجرحا آخرین، ثمّ قُتلا معاً فی مکان واحد، رضوان اللَّه علیهما.

⁽³⁾توضیح: قال فی النّهایة: المحکّمة- بفتح الکاف-: الخوارج ⁽⁴⁾. الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 256/ مثله الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 105، 149

وهو وأخوه أبو الحتوف کانا فی الکوفة، رأیهما رأی الخوارج، فخرجا مع عمر بن سعد إلی حرب الحسین، فلمّا سمعا استنصاره وصریخ النّساء والأطفال لسماع استنصاره، نالتهما الهدایة الإلهیّة، وتوفیق السّعادة، فقالا: إنّا نقول لا حکم إلّاللَّه، ولا طاعة لمَنْ عصاه، وهذا الحسین ابن بنت نبیّنا محمّد صلی الله علیه و آله، ونحن نرجو شفاعة جدّه یوم القیامة، فکیف نقاتله وهو بهذه الحال نراه لا ناصر له ولا معین؟ فمالا بسیفهما بین یدیه علی أعدائه، وجعلا یقاتلان قریباً منه حتّی قتلا جمعاً وجرحا آخرین، ثمّ قُتلا معاً فی مکان واحد، رضوان اللَّه علیهما.

المامقانی، تنقیح المقال، 2- 1/ 12

عن الحدائق الوردیّة فی الأئمّة الزّیدیّة: إنّه کان مع أخیه سعد فی الکوفة، ورأیهما رأی الخوارج، فخرجا مع عمر بن سعد لحرب الحسین علیه السلام، فلمّا کان الیوم العاشر، وقُتل أصحاب الحسین علیه السلام، وجعل الحسین ینادی: ألا ناصر فینصرنا؟ فسمعته النّساء والأطفال، فتصارخن، وسمع سعد وأخوه أبو الحتوف النّداء من الحسین والصّراخ من عیاله، قالا: إنّا نقول لا حکم إلّاللَّه، ولا طاعة لمن عصاه، وهذا الحسین ابن بنت نبیّنا محمّد صلی الله علیه و آله، ونحن نرجو شفاعة جدّه یوم القیامة، فکیف نقاتله وهو بهذا الحال لا ناصر له ولا معین؟ فمالا بسیفهما مع الحسین علیه السلام علی أعدائه، وجعلا یقاتلان قریباً منه حتّی قتلا جمعاً وجرحا آخر، ثمّ قُتلا معاً فی مکان واحد، وختم لهما بالسّعادة الأبدیّة بعدما کانا من المحکّمة، وإنّما الأمور بخواتیمها.

الأمین، أعیان الشّیعة، 2/ 319

استغاثة وهدایة:

ولمّا نظر الحسین إلی کثرة من قُتل من أصحابه، قبض علی شیبته المقدّسة، وقال:

اشتدّ غضب اللَّه علی الیهود إذ جعلوا له ولداً، واشتدّ غضبه علی النّصاری إذ جعلوه ثالث ثلاثة، واشتدّ غضبه علی المجوس إذ عبدوا الشّمس والقمر دونه، واشتدّ غضبه علی قوم اتّفقت کلمتهم علی قتل ابن بنت نبیّهم، أما واللَّه لا أجیبهم إلی شی ء ممّا یریدون حتّی ألقی اللَّه وأنا مخضّب بدمی، ثمّ صاح: أما من مغیث یغیثنا؟! أما من ذابّ یذبّ عن حرم رسول اللَّه؟! فبکت النّساء، وکثر صراخهنّ.

وسمع الأنصاریان: سعد بن الحارث وأخوه أبو الحتوف استنصار الحسین واستغاثته وبکاء عیاله، وکانا مع ابن سعد، فمالا بسیفهما علی أعداء الحسین، وقاتلا حتّی قُتلا.

المقرّم، مقتل الحسین علیه السلام،/ 295

فإنّهما کانا من أهل الکوفة ومن المحکّمة، خرجا مع عمر بن سعد،

قال فی الإبصار: قُتل بعد الحسین علیه السلام فی الطّفّ من أنصاره أربعة نفر: وهم سوید ابن أبی المطاع، ومحمّد بن أبی سعید بن عقیل، وسعد بن الحارث، وأخوه.

فلمّا کان یوم العاشر، وقُتل الحسین علیه السلام، وتصارخت العیال والأطفال، مالا علی قتلة الحسین علیه السلام، فجعلا یضربان فیهم بسیفهما حتّی قُتلا بعده، کذا فی الإبصار.

المیانجی، العیون العبری،/ 148

17- أبو حمزة الثّمالی

من أصحاب أبی جعفر محمّد بن علیّ بن الحسین علیه السلام.

ومن أصحاب الحسن والحسین وأصحاب علیّ بن الحسین علیهم السلام: أبو حمزة الثُّمالیّ.

البرقیّ، الرّجال،/ 9

18- أبو خالد الکابلی

من أصحاب أبی جعفر محمّد بن علیّ بن الحسین علیه السلام، ومن أصحاب الحسن والحسین وأصحاب علیّ بن الحسین علیهما السلام: أبو خالد الکابلیّ.

البرقیّ، الرّجال،/ 9

قال أبو مخنف، عن بعض أصحابه، عن أبی خالد الکاهلیّ، ⁽¹⁾قال: لمّا صبّحت الخیل الحسین، رفع الحسین یدیه، فقال: اللّهمّ أنت ثقتی فی کلّ کرب، و ⁽²⁾رجائی فی کلّ شدّة، وأنت لی فی کلّ أمر نزل بی ثقة وعُدّة، کم من همّ یضعُف فیه الفؤاد، وتقلّ فیه الحیلة، ویخذل فیه الصّدیق، ویشمت فیه العدوّ، أنزلتُه بک، وشکوته إلیک، رغبة منّی إلیک عمّن سواک، ففرّجته وکشفته، فأنت ولیّ کلّ نعمة، وصاحب کلّ حسنة، ومنتهی کلّ رغبة. ⁽³⁾

پاینده، ترجمه تاریخ طبری، 7/ 3021

الطّبریّ، التّاریخ، 5/ 423/ عنه: القمّی، نفس المهموم،/ 238- 239؛ مثله ابن کثیر، البدایة والنّهایة، 8/ 169- 170

محمّد بن نصیر، قال: حدّثنی محمّد بن عیسی، عن جعفر بن عیسی، عن صفوان، عمّن سمعه، عن أبی عبداللَّه علیه السلام، قال: إرتدّ النّاس بعد قتل الحسین علیه السلام إلّاثلاثة:

أبو خالد الکابلیّ، ویحیی بن امّ الطّویل، وجبیر بن مطعم، ثمّ إنّ النّاس لحقوا أو کثروا.

وروی یونس، عن حمزة بن محمّد الطّیّار مثله، وزاد فیه: وجابر بن عبداللَّه الأنصاریّ.

حدّثنی أحمد بن علیّ، قال: حدّثنی أبو سعید الأدمیّ، قال: حدّثنا الحسین بن یزید

النّوفلیّ، عن عمرو بن أبی المقدام، عن أبی جعفر الأوّل علیه السلام، قال: أمّا یحیی بن امّ الطّویل: فکان یظهر الفتوّة. وکان إذا مشی فی الطّریق وضع الخلوق علی رأسه، ویمضغ اللّبان ویطول ذیله، وطلبه الحجّاج، فقال: تلعن أبا تراب، وأمر بقطع یدیه ورجلیه وقتله.

وأمّا سعید بن المسیّب فنجا، وذلک أ نّه کان یفتی بقول العامّة، وکان آخر أصحاب رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، فنجا.

وأمّا أبو خالد الکابلی: فهرب إلی مکّة وأخفی نفسه، فنجا.

وأمّا عامر بن واثلة: فکانت له ید عند عبدالملک بن مروان، فلهی عنه.

وأمّا جابر بن عبداللَّه الأنصاریّ: فکان رجلًا من أصحاب رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، فلم یتعرّض له، وکان شیخاً قد أسنّ.

وامّا أبو حمزة الثّمالیّ وفرات بن أحنف، فبقوا إلی أیّام أبی عبداللَّه علیه السلام، وبقی أبو حمزة إلی أیّام أبی الحسن موسی بن جعفر علیهما السلام.

الکشّی، اختیار معرفة الرّجال، 1/ 338- 339 رقم 194- 195

عن أبی خالد الکابلیّ، عن یحیی بن امّ الطّویل، قال: کنّا عند الحسین علیه السلام، إذ دخل علیه شابّ یبکی، فقال له الحسین: ما یبکیک؟

قال: إنّ والدتی توفّیت فی هذه السّاعة ولم توصّ، ولها مال وکانت قد أمرتنی أن ⁽¹⁾لا احدث فی أمرها شیئاً ⁽²⁾حتّی اعلمک خبرها.

فقال الحسین علیه السلام: قوموا بنا حتّی نصیر إلی هذه الحرّة.

فقمنا معه حتّی انتهینا ⁽¹⁾إلی باب البیت الّذی ⁽²⁾فیه المرأة [وهی] مسجّاة، فأشرف علی ⁽³⁾البیت، ودعا اللَّه لیحییها حتّی توصِّی بما تحبّ من وصیّتها ⁽⁴⁾، فأحیاها اللَّه، وإذا المرأة جلست وهی تتشهّد، ثمّ نظرت إلی الحسین علیه السلام، فقالت: ادخل البیت یا مولای ومرنی بأمرک.

فدخل وجلس علی مخدّة، ثمّ قال لها: وصّی، یرحمکِ اللَّه.

فقال: یا ابن رسول اللَّه! [إنّ] لی من المال کذا وکذا فی مکان کذا وکذا، وقد جعلت ثلثه إلیک لتضعه حیث شئت من أولیائک، والثّلثان لابنی هذا إن علمت أ نّه من موالیک وأولیائک، وإن کان مخالفاً، فخذه إلیک، فلا حقّ للمخالفین فی أموال المؤمنین.

ثمّ سألته أن یصلّی علیها وأن یتولّی أمرها، ثمّ صارت المرأة میّتة کما کانت.

الرّاوندی، الخرائج والجرائح، 1/ 245- 246 رقم 1 الباب 4 فی معجزات الحسین ابن علیّ علیهما السلام/ عنه: المجلسی، البحار، 44/ 180 رقم 3؛ البحرانی، العوالم، 17/ 49 رقم 4

ومنها: ما روی عن أبی خالد الکابلیّ، قال: دعانی محمّد ابن الحنفیّة، بعد قتل الحسین علیه السلام، ورجوع علیّ بن الحسین علیهما السلام إلی المدینة، وکنّا بمکّة، فقال: صر إلی علیّ بن الحسین علیه السلام وقل له: «إنِّی أنا أکبر ولد أمیر المؤمنین بعد أخویّ الحسن والحسین، وأنا أحقّ بهذا الأمر منک، فینبغی أن تسلّمه إلیّ، وإن شئت فاختر حکماً نتحاکم إلیه».

فصرت إلیه وأدّیت إلیه رسالته، فقال: ارجع إلیه وقل له: «یا عمّ! اتّق اللَّه ولا تدّع

ما لم یجعله اللَّه لک، فإن أبیت فبینی وبینک الحجر الأسود، ⁽¹⁾فأیّنا یشهد له الحجر الأسود ⁽²⁾فهو الإمام».

فرجعت إلیه بهذا الجواب. فقال: قل له: قد أجبتک.

قال أبو خالد: [فسارا] فدخلا جمیعاً، وأنا معهما، حتّی وافیا الحجر الأسود.

فقال علیّ بن الحسین علیهما السلام: تقدّم یا عمّ فإنّک أسنّ، فاسأله الشّهادة لک.

فتقدّم محمّد، فصلّی رکعتین، ودعا بدعوات، ثمّ سأل الحجر بالشّهادة إن کانت الإمامة له، فلم یجبه بشی ء.

ثمّ قام علیّ بن الحسین علیهما السلام، فصلّی رکعتین، ثمّ قال: أ یّها الحجر الّذی جعله اللَّه شاهداً لمن یوافی بیته الحرام من وفود عباده، إن کنت تعلم أنِّی صاحب الأمر، وأنِّی الإمام المفترض الطّاعة علی جمیع عباد اللَّه، فاشهد لی بذلک، لیعلم عمّی أ نّه لا حقّ له فی الإمامة.

فأنطق اللَّه الحجر بلسانٍ عربیٍّ مُبین، فقال: یا محمّد بن علیّ، سلّم إلی علیّ بن الحسین الأمر، فإنّه الإمام المفترض الطّاعة علیک، وعلی جمیع عباد اللَّه دونک ودون الخلق أجمعین فی زمانه.

فقبّل محمّد ابن الحنفیّة رجله وقال: الأمر لک.

وقیل: إنّ ابن الحنفیّة إنّما فعل ذلک إزاحة لشکوک النّاس فی ذلک.

وفی روایة أخری: إنّ اللَّه أنطق الحجر [فقال]: یا محمّد بن علیّ! إنّ علیّ بن الحسین ⁽³⁾هو الحقّ الّذی لا یعتریه شکّ- لما علم من دینه وصلاحه- ⁽⁴⁾وحجّة اللَّه علیک وعلی جمیع من فی الأرض ومن فی السّماء، ومفترض الطّاعة، فاسمع له وأطع.

فقال محمّد: سمعنا سمعنا یا حجّة اللَّه فی أرضه وسمائه.

الرّاوندی، الخرائج والجرائح، 1/ 257- 258/ عنه: المجلسی، البحار، 46/ 29- 30 رقم 20

أبو خالد الکابلیّ سین [کش 7].

کان کیسانیّاً، ورجع علی یده. ⁽¹⁾

کمره ای، ترجمه نفس المهموم،/ 106- 107

ابن داود،/ 397 رقم 34

وعنه، عن محمّد بن عبداللَّه الشّاشی، عن محمّد بن یزید الدّاعی بطبرستان، عن أحمد ابن یحیی صاحب مولانا الرِّضا، عن محمّد بن أبی عمیرة، عن الحسن بن عبیدة، عن أبی خالد الکابلی، قال: خدمتُ محمّد بن الحنفیّة سبع سنین، ثمّ قلت له: جُعلت فداک إنّ لی إلیک حاجة قد عرفت خدمتی لک، قال: فسأل حاجتک، قلت: ترینی الدِّرع والمغفر، قال: لیس هما عندی، ولکن عند ذلک الفتی، وأشار بیده إلی مولانا زین العابدین علیّ ابن الحسین صلوات اللَّه علیه، فنظرتُ إلیه حتّی انصرف وأتبعته حتّی عرفت منزله، فلمّا کان من الغد، وتعالی النّهار أقبلت، فإذا بابه مفتوح، فأنکرت ذلک لأنِّی کنتُ أری أبواب الأئمّة علیهم السلام تطبق [أو تصفق] أبداً، فقرعتُ الباب، فصاح یا کنکر أدخل، فدخلتُ علیه، فقلت: أشهد أن لا إله إلّااللَّه، وأنّ محمّداً عبده ورسوله، وإنّک حجّة اللَّه علی جمیع خلقه، وهذا واللَّه لقبی لقّبتنی به أُمِّی، وما عرفهُ خلق، قال: اجلس فأنا حجّة اللَّه وخزانة وحی اللَّه، فینا الرِّسالة والنّبوّة والإمامة ومختلَف الملائکة، وبنا فتح اللَّه وبنا یختم [إلی آخر الخبر، راجع موسوعة الإمام الحسین علیه السلام، المجلّد الثالث عشر، ص 257- 258، فی بحث زواج سکینة بنت الحسین علیهما السلام].

الخصیبی، الهدایة الکبری،/ 225- 226/ عنه: السّیّد هاشم البحرانی، 4/ 407-

409 رقم 86

أبو الشّعثاء

راجع یزید بن زیاد.

- أبو رزین وهو سلیمان مولی الحسین علیه السلام

اشاره

قُتل فی البصرة.

15/ 19- أبو سعید بن عقیل بن أبی طالب علیهم السلام

ذکرنا ترجمته فی المجلّد الرّابع عشر، ص 664.

20- أبو صادق کُلَیب

ومن خواصّ أصحاب أمیر المؤمنین علیه السلام [...] وأصحابه من الیمن: [...] أبو صادق کُلَیب الحَرمیّ.

البرقیّ، الرّجال،/ 4، 6

من أصحاب أبی محمّد الحسن بن علیّ علیه السلام، ومن أصحاب أمیر المؤمنین علیه السلام: أبو صادق کُلَیب.

البرقیّ، الرّجال،/ 7

من أصحاب أبی عبداللَّه الحسین علیه السلام [...]، ومن أصحاب أمیر المؤمنین: [...] صادق.

البرقیّ، الرّجال،/ 7، 8

من أصحاب أبی محمّد علیّ بن الحسین علیه السلام، ومن أصحاب أمیر المؤمنین علیه السلام أبو صادق کلیب الحَرَمیّ.

البرقیّ، الرّجال،/ 8

من أصحاب أبی جعفر محمّد بن علیّ بن الحسین علیه السلام، ومن أصحاب أمیر المؤمنین علیه السلام: أبو صادق.

البرقیّ، الرّجال،/ 9

أصحاب الحسین علیه السلام: جمیع من استشهد معه ومن أصحاب أمیر المؤمنین علیه السلام حبیب ابن مظهّر، میثم التّمّار، رُشید الهجریُّ، سلیم بن قیس الهلالیّ، أبو صادق، أبو سعید عقیصا.

المفید، الاختصاص،/ 7- 8/ عنه: المجلسی، البحار، 44/ 200؛ البحرانی، العوالم، 17/ 337

من أصحاب أمیرالمؤمنین علیه السلام: أبو صادق وهو أبو عاصم بن کلیب الجرمیّ، عربیّ کوفیّ.

الطّوسی، الرّجال،/ 63

من أصحاب الحسن والحسین ابنا علیّ بن أبی طالب علیهم السلام: کیسان بن کلیب، یکنّی أبا صادق.

الطّوسی، الرّجال،/ 70، 79

کیسان بن کلیب أبو صادق ی، ن، سین، ین ⁽¹⁾[جخ].

ابن داود،/ 282 رقم 1228

کیسان بن کلیب أبو صادق [ی. ن. سین. ین. قر] «مخ».

الأردبیلی، جامع الرّواة، 2/ 32

أبو صادق کلیب الجرمیّ، من أصحاب علیّ علیه السلام من الیمن [قی] عنه [صه] أبو صادق وهو أبو عاصم بن کلیب الجرمیّ، عربیّ کوفیّ [ی] کیسان بن کلیب، یکنّی أبا صادق [ن. سین] «مح».

الأردبیلی، جامع الرّواة، 2/ 393

أبو صادق الجرمیّ، قد وقع عنوانه فی کلمات الشّیخ رحمه الله والبرقیّ وغیرهما بوجوه مختلفة، فقال الشّیخ رحمه الله فی باب کنی أصحاب أمیر المؤمنین علیه السلام من رجاله أبو صادق وهو أبو عاصم بن کلب الجرمیّ، عربیّ کوفیّ، انتهی.

وقال البرقیّ فی عداد أصحاب أمیر المؤمنین علیه السلام من الیمن أبو صادق کلیب الجرمیّ، انتهی.

عدّ من أصحاب أبی عبداللَّه الحسین أبا صادق مقتصراً علیه، ثمّ عدّ من أصحاب السّجّاد علیه السلام أبا صادق کلیب الجرمیّ.

أقول: نصّ الشّیخ أنّ کلیب إسم والد أبی صادق، ونصّ البرقیّ أ نّه اسم أبی صادق نفسه، وقد حکی فی الخلاصة عن البرقیّ مثل ما نقلناه، وابن داود نقل ما سمعته من الشّیخ وجعل کلیباً والد أبی صادق، حیث قال: أبو صادق جخ هو أبو عاصم بن کلیب الجرمیّ، ی جخ عربیّ کوفیّ، انتهی.

ثمّ إنّ الموجود فی نسخ رجال الشّیخ والبرقیّ جمیعاً الجرمیّ بالجیم المعجمة والرّاء المهملة والمیم والیاء، ولکن العلّامة رحمه الله فی الخلاصة ضبطه بالخاء المهلمة والرّاء والمیم، والصّواب الإعجام لاستلزام الإهمال تغلیط نسخ کثیرة معتمدة من رجال الشّیخ والبرقیّ، وعلی کلّ حال فقد مرّ ضبط الجرمیّ فی إسماعیل بن عبدالرّحمان، وعلی الإهمال فلم أقف للنّسبة علی وجه یطمئن به. نعم، یحتمل کونه نسبة إلی أحد المسمّیین بحَرَمیّ، اللّذین ذکرهما فی القاموس والتّاج بقولهما: وکعربیّ أبو علیّ حرمیّ بن حفص بن عمر القسلمی العتکی- إلی أن قالا-: وحرمی أبو روح بن عمارة بن أبی حفصة ثابت العتکیّ- إلی أن قالا-: ثقتان. ⁽¹⁾

سپهر، ناسخ التواریخ امیرالمؤمنین علیه السلام، 5/ 174

باب الکاف من أسامی الرّواة [عن الحسن بن علیّ علیهما السلام ...].

کیسان بن کلیب کنیت او ابوصادق است، از جمله روات است.

باب الکاف من أسامی الرّواة [عن أبی عبداللَّه الحسین بن علیّ علیهما السلام ...].

کیسان بن کلیب، کنیت او ابوصادق است.

سپهر، ناسخ التواریخ امیرالمؤمنین علیه السلام، 5/ 207، 211

المامقانی، تنقیح المقال، 3- 2/ 20

أبو صادق من أصحاب الحسین علیه السلام: اسمه کیسان بن کلیب.

(تنبیه): فی رجال المیرزا ومختصره علی رجال البرقیّ أ نّه عدّ أبا صادق بشر بن

غالب فی أصحاب الحسین من أصحاب أمیرالمؤمنین علیهما السلام، وکذا عن جامع الرّواة أ نّه نسب إلی البرقیّ أ نّه عدّ أبا صادق بشر بن غالب من أصحاب الحسین الّذین کانوا قبله من أصحاب أمیر المؤمنین علیهما السلام، والظّاهر وقوع الاشتباه فی ذلک من المیرزا وصاحب جامع الرّواة، فالبرقیّ ذکر أبا صادق فی أصحاب الحسین علیه السلام، ثمّ ذکر بشر بن غالب فی أصحابه أیضاً، فتوهّم أنّ بشر بن غالب یکنّی أبا صادق، وإنّما هو کیسان بن کلیب، ولم یذکر أحد أنّ بشر بن غالب یکنّی أبا صادق.

الأمین، أعیان الشّیعة، 2/ 361

- أبو عامر (أو أبو عمرة) الهمدانی

اشاره

راجع زیاد بن عمرو الصّائدیّ الهمدانیّ.

16/ 21- أبو عبداللَّه (أو عبیداللَّه) بن مسلم بن عقیل بن أبی طالب علیهم السلام

ذکرنا ترجمته فی المجلّد الرّابع عشر، ص 742.

17/ 22- أبو عمرو النّهشلیّ أو

اشاره

[الحنظلیّ أو الخثعمیّ]

میزاته العائلیة وخصائصه الفریدة ورجزه واستشهاده

حدّث مهران مولی بنی کاهل، قال ⁽¹⁾: شهدت کربلاء ⁽²⁾مع الحسین علیه السلام ⁽³⁾، فرأیت رجلًا یقاتل قتالًا شدیداً، لا یحمل علی قوم إلّاکشفهم، ثمّ یرجع إلی الحسین علیه السلام ⁽⁴⁾ویرتجز ویقول ⁽⁵⁾:

أبشِر هدیت الرّشد تلقی ⁽⁶⁾أحمدا *** فی جنّة الفردوس تعلو صعدا

فقلت: من هذا؟ فقالوا: ⁽¹⁾⁽²⁾أبو عمرو النّهشلیّ ⁽³⁾، وقیل: «الخثعمیّ ⁽⁴⁾».

فاعترضه عامر ابن نهشل أحد بنی ⁽⁵⁾اللّات من ⁽⁶⁾ثعلبة، فقتله واجتزّ ⁽⁷⁾رأسه، ⁽⁸⁾وکان ⁽⁹⁾أبو عمرو هذا متهجّداً کثیر الصّلاة ⁽¹⁰⁾. ⁽¹¹⁾

فما أحقّ لهذا الشّجاع الماهر بقول عرقلة بن حسّان الدّمشقیّ الشّاعر:

وبرد صدر السّمهریّ بصدره *** ماذا یؤثر ذابل فی یذبل ⁽¹²⁾

مجلسی، جلاء العیون،/ 673

و دیگر ابو عمرو نهشلی که گروهی اورا خثعمی خوانند، آغاز مقاتله نمود. و او مردی شب زنده دار و نمازگزار و متقی و پرهیزگار بود. ابن نما حدیث می کند که: مهران مولی بنی کاهل که روز عاشورا حاضر کربلابود، روایت می کند که: مردی را دیدم چون شیر شری 1 قتال می دهد و مردمان چون گله گرگ دیده، از پیش روی او فرار می کنند. گفتم: «کیست؟» گفتند: «ابو عمرو نهشلی.» جمعی را بکشت و به حضرت حسین آمد و این شعر بگفت:

«إبْشِرْ هُدیتَ الرُّشْدَ تَلْقی أحْمَدا *** فی جَنَّةِ الْفِرْدَوْسِ تَعْلُو صَعَدا» 2

و دیگرباره به جنگ درآمد. عامر بن نهشل از جماعت «بنی اللات» از قبیله «ثعلبه»، بر وی حمله کرد و اورا مقتول ساخت و سرش را از تن جدا نمود.

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا علیه السلام، 2/ 307

و هلاکت جمعی به دست ابو عمرو نهشلی.

سپهر، ناسخ التواریخ حضرت سجاد علیه السلام، 3/ 372

ابن نما، مثیر الأحزان،/ 29- 30/ عنه: المجلسی، البحار، 45/ 30؛ البحرانی، العوالم، 17/ 273- 274؛ البهبهانی، الدّمعة السّاکبة، 4/ 311؛ الدّربندی، أسرار الشّهادة،/ 298؛ السّماوی، إبصار العین،/ 80؛ الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 269؛ الأمین، أعیان الشّیعة ⁽¹⁾، 7/ 77؛ المیانجی، العیون العبری ⁽²⁾،/ 147؛ الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 145

أبو عامر النّهشلیّ. ⁽³⁾

ابن نمای حلی از او نام می برد و درباره اش می گوید: «ابوعمرو مردی شب زنده دار و عابد بود و نماز بسیار به جای می آورد.»

مجلسی در «بحار الانوار» به نقل از ابن نما، نام اورا ذکر کرده است سید امین در «اعیان الشیعه» نام اورا می آورد ولی با عنوان: «ابوعامر نهشلی». آیا او همان شبیب بن عبداللَّه نهشلی است که نام اورا قبلًا یادآور شدیم.

ابن نما در «مثیر الاحزان» یادآور شده که ابوعمرو در گرماگرم مبارزه کشته شده است.

ابن شهرآشوب درباره شبیب بن عبداللَّه گفته است که: «در نخستین حمله کشته شد.» و به مقتضای این دو بیان، ابوعمرو نهشلی فردی غیر ازشبیب بن عبداللَّه نهشلی می باشد. ولی ابن نما تنها به ذکر نام ابوعمرو نهشلی پرداخته، بی آن که نامی از «شبیب» بیاورد.

اهمال دیگر مصادر و منابع در یادآوری نام ابوعمرو از طرفی و اجماع همگی آنان در ذکر نام شبیب، این فکر و گمان را برمی انگیزد که هر دو نام بر یک فرد اطلاق می شوند.

نهشلی: منسوب به بنی نهشل بن دارم، عشیره ای از قبیله تمیم که از عرب عدنان می باشند (عدنان، عرب شمال)

هاشم زاده، ترجمه انصار الحسین،/ 112- 113

الأمین، أعیان الشّیعة، 1/ 610

18/ 23- أبو الهیّاج [الهاشمیّ]

وقُتل مع الحسین بن علیّ بن أبی طالب رضی اللَّه عنهما: [...] ورجل من آل أبی سفیان بن الحارث بن عبدالمطّلب یُقال له: أبو الهیّاج، وکان شاعراً.

ابن سعد، الحسین علیه السلام،/ 77

وکانت رملة بنت علیّ عند أبی الهیّاج، واسمه عبداللَّه بن أبی سفیان بن الحارث بن عبدالمطّلب، ولدت له؛ وقد انقرض ولد أبی سفیان بن الحارث؛ ثمّ خلف علیها معاویة ابن مروان بن الحکم بن العاصیّ.

المصعب الزّبیریّ، نسب قریش، 1/ 45

19/ 24- أحمد بن الحسن بن أمیر المؤمنین علیهم السلام

فقد ذکرنا ترجمته فی المجلّد الثّانی عشر، ص 381- 385.

20/ 25- أحمد بن عقیل بن أبی طالب علیهم السلام

فقد ذکرنا ترجمته فی المجلّد الرّابع عشر، ص 656.

21/ 26- أحمد بن محمّد بن عقیل بن أبی طالب علیهم السلام

فقد ذکرنا ترجمته فی المجلّد الرّابع عشر، ص 651- 657 ..

22/ 27- أحمد بن محمّد الهاشمی

استشهاده

ثمّ برز أحمد بن محمّد الهاشمیّ، وهو ینشد:

الیوم أبلو حسبی ودینی *** بصارمٍ تحمله یمینی

أحمی به یوم الوغی عن دینی

ابن شهرآشوب، المناقب، 4/ 105/ عنه: القمّی، نفس المهموم،/ 295

وبرز من بعده [موسی بن عقیل] أحمد بن محمّد الهاشمیّ، وهو یرتجز ویقول:

الیوم أتلو حسبی ودینی *** بصارمٍ تحمله یمینی

أحمی به عن سیِّدی ودینی *** ابن علیّ الطّاهر الأمین

قال: ثمّ حمل علی القوم ولم یزل یقاتل حتّی قتل ثمانین فارساً، ثمّ قُتل رضوان اللَّه علیه.

مقتل أبی مخنف (المشهور)،/ 74

ثمّ برز أحمد بن محمّد الهاشمیّ ویقول:

الیوم أتلو حسبی ودینی *** بصارمٍ تحمله یمینی

أحمی به یوم اللّقا قرین *** ابن علیّ الطّاهر الجدّین

فلم یزل یقاتل حتّی قتل منهم خلقاً کثیراً، ثمّ قُتل رضی الله عنه. ⁽¹⁾

سپس احمد بن محمد هاشمی به میدان رفت و می سرود:

«آزمایش کنم امروز خودم *** که به کف تیغ و به دشمن بزنم

دین خود روز دغا حفظ کنم»

کمره ای، ترجمه نفس المهموم،/ 135

القندوزی، ینابیع المودّة،/ 344

(من لم یُعْرَف بعینه). أحمد بن محمّد الهاشمیّ، ذکره ابن شهرآشوب. ویلاحظ أ نّه لم یکن معه من ولد العبّاس ولا غیرهم أحد إلّاأحمد هذا.

الأمین، أعیان الشّیعة، 1/ 610

23/ 28- أحمد بن مسلم بن عقیل بن أبی طالب علیهم السلام

فقد ذکرنا ترجمته فی المجلّد الرّابع عشر، ص 739.

24/ 29- الأدهم بن امیّة البصری

میزاته العائلیّة

قُتل من عبدالقیس، من أهل البصرة: الأدهم بن امیّة.

الرّسّان، تسمیة من قتل،/ 153/ عنه: الشّجری، الأمالی، 1/ 172؛ مثله المحلّی، الحدائق الوردیّة، 1/ 121

الأدهم بن امیّة العبدیّ البصریّ ⁽¹⁾.

السّماوی، إبصار العین،/ 112/ مثله الأمین، أعیان الشّیعة، 1/ 610؛ بحر العلوم، مقتل الحسین علیه السلام،/ 385

ومنهم الأدهم بن امیّة العبدیّ البصریّ قال فی الإصابة: هو الأدهم بن امیّة بن أبی عبیدة بن همام بن الحارث بن بکر بن ⁽²⁾زید بن ⁽³⁾مالک بن حنظلة بن مالک بن زید العبدیّ، وأبوه أمیّة صحب النّبیّ صلی الله علیه و آله، ثمّ سکن البصرة وأعقب بها، قاله علیّ بن سعد فی طبقاته.

وقال البخاریّ وابن السّکن: له صحبة وحدیث واحد، روی أبو داود والنّسائی والحاکم من طریق جابر، قال: کان رسول اللَّه صلی الله علیه و آله إذا أکل سَمّی، فإذا صار فی آخر لقمة، قال: بسم اللَّه علی أوّله وآخره، وکان من أصحاب رسول اللَّه صلی الله علیه و آله.

الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 265/ مثله الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 99

الأدهم بن امیّة العبدیّ البصریّ: عن علیّ بن سعد فی محکی الطّبقات، إنّ أباه امیّة صحب النّبیّ صلی الله علیه و آله، ثمّ سکن البصرة وأعقب بها.

المقامقانی، تنقیح المقال، 1- 2/ 106

الأدهم بن امیّة العبدیّ البصریّ: فی کتاب لبعض المعاصرین عن ابن سعد فی محکیّ الطّبقات: إنّ أباه امیّة صحب النّبیّ، ثمّ سکن البصرة، وأعقب بها، ولم نجد لذلک فی الطّبقات أثراً، ولا فی الکتب المستقصی فیها أخبار الصّحابة، کالاستیعاب والإصابة وأُسد الغابة، ولو کان کذلک لذکر فی أحدها.

الأمین، أعیان الشّیعة، 3/ 232

امیّة بن مخشی الخزاعیّ أبو عبداللَّه:

(مخشی) بصیغة اسم المفعول من الخشیة.

وفی تهذیب التّهذیب: امیّة بن مخشی الخزاعیّ المدنیّ، له صحبة وحدیث واحد فی التّسمیة علی الأکل. رواه عنه ابن أخیه، وقیل ابن ابنه المثنّی ابن عبدالرّحمان (انتهی)، ولم یعلم أ نّه من شرط کتابنا.

الأمین، أعیان الشّیعة، 3/ 499

مَنْ هو أبوه؟

امیّة بن مخشی الخزاعیّ:

قال: اخبرت عن یحیی بن سعید القطّان، قال: حدّثنا جابر بن صُبح، قال: حدّثنی المثنّی بن عبدالرّحمان الخزاعیّ، وصحبته إلی واسط، فکان یسمِّی فی أوّل طعامه وفی آخر لقمة، یقول: بسم اللَّه أوّله وآخره، فقلت: إنّک تسمّی فی أوّل طعامک؟ أفرأیت قولک فی آخر لقمة بسم اللَّه أوّله وآخره؟ فقال ⁽¹⁾: إنّ جدِّی امیّة بن مخشی- وکان من أصحاب النّبیّ- ⁽²⁾سمعته یقول: إنّ رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) ⁽³⁾رأی رجلًا أکل، فلم یسمّ، فلمّا کان فی آخر طعامه لقمة، قال: بسم اللَّه أوّله وآخره، فقال رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) : ما زال الشّیطان یأکل معه حتّی قال: بسم اللَّه أوّله وآخره، فلم یبق فی بطنه شی ء إلّاقاءه.

ابن سعد، الطّبقات، 7/ 12/ عنه: الأمین، أعیان الشّیعة، 3/ 499

(باب من روی عن النّبیّ صلی الله علیه و آله من الصّحابة): امیّة بن مخشی ⁽⁴⁾الخزاعیّ أبو عبداللَّه، سکن البصرة ⁽⁵⁾.

الطّوسی، الرّجال،/ 6/ عنه: الأردبیلی، جامع الرّواة، 1/ 109 رقم 789؛ الأمین، أعیان الشّیعة، 3/ 499

امیّة بن أبی عبیدة بن همّام بن الحارث بن بکر بن زید بن مالک بن حنظلة بن مالک ابن زید مناة بن تمیم التّمیمیّ الحنظلیّ والد یعلی بن امیّة الّذی یقال له: یعلی بن منیة، وهی امّه، امیّة أبوه، ولابنه یعلی صحبة، وصحبة ابنه أشهر، وسیأتی فی بابه إن شاء اللَّه.

قدم امیّة هذا مع ابنه یعلی علی النّبیّ صلی الله علیه و آله، فقال: یا رسول اللَّه! بایعنا علی الهجرة، فقال: لا هجرة بعد الفتح، وکان قدومهما بعد الفتح.

⁽¹⁾امیّة بن مخشی الخزاعیّ، له صحبة، یکنّی أبا عبداللَّه، روی عنه المثنّی بن عبدالرّحمان ابن مخشی، وهو ابن أخیه، له حدیث واحد فی التّسمیة علی الأکل. ابن عبدالبرّ، الاستیعاب، 1/ 38/ عنه: الأمین، أعیان الشّیعة، 3/ 499

(دب، امیّة) بن أبی عبیدة بن همّام بن الحارث بن بکر بن زید بن مالک بن حنظلة ابن مالک بن زید مناة بن تمیم التّمیمیّ الحنظلیّ، حلیف بنی نوفل بن عبد مناف، نسبه أبو عمرو، هو والد یعلی بن امیّة الّذی یقال له یعلی بن منیة. وهی امّه، ولأبیه امیّة صحبة، ولابنه یعلی صحبة أیضاً، وهو أشهر من أبیه. وفد امیّة علی النّبیّ (صلی الله علیه و آله) ، فقال: یا رسول اللَّه! بایعنی علی الهجرة، قال: لا هجرة بعد الفتح، ولکن جهاد ونیّة.

أخبرنا یحیی بن عمرو بن سعد الثّقفیّ، قال بإسناده إلی ابن أبی عاصم، أخبرنا أبو الرّبیع، أخبرنا فلیح بن سلیمان، عن الزّهریّ، عن عمرو بن عبدالرّحمان بن یعلی، عن أبیه، عن یعلی بن منیة، قال: جئت بأبی امیّة إلی رسول اللَّه یوم الفتح، فقلت:

یا رسول اللَّه! بایع أبی علی الهجرة، فقال رسول اللَّه: أبایعه علی الجهاد، فقد انقطعت الهجرة. أخرجه ابن مندة وأبو عمرو.

مُنْیَة امّ یعلی (بضمّ المیم وسکون النّون وبعدها یاء تحتها نقطتان).

ابن الأثیر، أسد الغابة، 1/ 119- 120

(ب د ع) امیّة بن مخشی الخزاعیّ بصریّ، ⁽¹⁾یکنّی أبا عبداللَّه. قال أبونعیم وأبوعمرو ⁽²⁾، وقال ابن مندة: الخزاعیّ، وهو من الأزد ⁽³⁾، أخبرنا أبو أحمد عبدالوهّاب بن علیّ بن علیّ الأمین، بإسناده عن أبی داود، حدّثنا مؤمّل بن الفضل الحرّانیّ، أخبرنا عیسی، أخبرنا جابر بن صبیح، حدّثنا المثنّی بن عبدالرّحمان بن مخشی الخزاعیّ، عن محمّد امیّة بن مخشی، وکان من أصحاب رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) ، قال: کان رسول اللَّه جالساً، ورجل یأکل ولم یسمّ حتّی لم یبق إلّالقمة، فلمّا رفعها إلی فیه، قال: بسم اللَّه أوّله وآخره، فضحک النّبیّ (صلی الله علیه و آله) وقال: ما زال الشّیطان یأکل معه حتّی إذا ذکر اسم اللَّه، استقاء ما فی بطنه. رواه أحمد ابن حنبل عن ابن المدینیّ، عن یحیی بن سعید، ولا یعرف له غیر هذا الحدیث، أخرجه الثّلاثة.

ابن الأثیر، أسد الغابة، 1/ 120- 121/ عنه: الأمین، الأعیان، 3/ 499

امیّة بن أبی عبیدة بن همّام بن الحارث بن بکر بن زید بن مالک بن حنظلة بن مالک ابن زید مناة بن تمیم التّمیمیّ الحنظلیّ حلیف بنی نوفل، والد یعلی بن امیّة الّذی یقال له:

یعلی بن منیة، ویعلی صحابیّ مشهور؛ روی النّسائیّ من طریق عمرو بن الحارث، عن الزّهریّ: إنّ عمرو بن عبدالرّحمان أبی أخی یعلی بن امیّة حدّثه أنّ أباه أخبره أنّ یعلی ابن امیّة قال: جئت بأبی إلی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله یوم الفتح، فقلت: یا رسول اللَّه! بایع أبی علی الهجرة، فقال: لا هجرة بعد الفتح.

رواه ابن أبی عاصم عن أبی الرّبیع، عن الفلیح، عن الزّهریّ، عن عمرو بن عبدالرّحمان ابن یعلی، عن أبیه، عن یعلی نحوه: قال ابن مندة، ورواه عقیل عن الزّهریّ نحوه، إلّا أ نّه قال: عمرو بن عبداللَّه.

(قلت) قد أخرجه النّسائیّ من طریق عقیل، فقال: عمرو بن عبدالرّحمان، ورواه ابن

مندة من طریق عبیداللَّه بن أبی زیاد القدّاح، عن امّ یحیی بنت یعلی بن امیّة عن أبیها، فذکره نحوه، وزاد: لا هجرة بعد الفتح، ولکن جهاد ونیّة. رواه ابن عیینة عن داود بن سابور بن مجاهد، عن یعلی، وهذه أسانید یقوِّی بعضها بعضاً.

ابن حجر، الإصابة، 1/ 80 رقم 257

امیّة بن مخشّی الخزاعیّ- یقال: الأزدیّ- صحب النّبیّ صلی الله علیه و آله، ثمّ سکن البصرة وأعقب بها، قاله ابن سعد، وقال البخاریّ وابن السّکن: له صحبة وحدیث واحد.

روی أبو داود والنّسائی وأحمد والحاکم من طریق جابر بن صبیح، قال: حدّثنی المثنّی بن عبدالرّحمان، وکان إذا صار فی آخر لقمة، قال: بسم اللَّه أوّله وآخره، فقلت له فی ذلک، فقال: إنّ جدّی امیّة بن مخشی حدّثنی- وکان من أصحاب رسول اللَّه صلی الله علیه و آله-:

أنّ رجلًا کان یأکل، فذکر قصّته. قال الدّارقطنیّ فی الأفراد: تفرّد به جابر بن صبیح، وقال البغویّ: لا أعلم امیّة روی إلّاهذا الحدیث.

ابن حجر، الإصابة، 1/ 80 رقم 260

لحوقُهُ بالإمام علیه السلام

کان الأدهم من الشّیعة البصریّة الّذین یجتمعون عند ماریة، فخرج إلی الحسین مع یزید. ⁽¹⁾

السّماوی، إبصار العین،/ 112/ عنه: الأمین، أعیان الشّیعة، 3/ 232 2

وقال أبو جعفر ⁽²⁾: کان الأدهم بن امیّة من شیعة البصرة الّذین یجتمعون عند ماریة، وکانت ماریة ابنة منقذ أو سعید العبدیّة، تتشیّع، وکانت دارها مألفاً للشّیعة یتحدّثون فیه، وقد کان ابن زیاد بلغه إقبال الحسین علیه السلام ومکاتبة أهل العراق له، فأمر عامله أن یضع المناظر ویأخذ الطّریق، فأجمع یزید بن ثبیط علی الخروج إلی الحسین علیه السلام، وکان

له بنون عشرة، فدعاهم إلی الخروج معه ⁽¹⁾کما قدّمنا ⁽²⁾، ⁽³⁾وخرج الأدهم بن امیّة مع یزید ابن ثبیط وابناه عبداللَّه وعبیداللَّه حتّی انتهی إلی الحسین علیه السلام ⁽⁴⁾، وهو بالأبطح من مکّة، ⁽⁵⁾فاستراح فی رحله، ثمّ ضمّ رحله إلی رحل الحسین علیه السلام ⁽⁶⁾، وما زال معه حتّی أتی کربلاء.

الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 265- 266/ مثله المامقانی، تنقیح المقال، 1- 2/ 106؛ الأمین، أعیان الشّیعة، 3/ 232؛ الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 99- 100

جاء إلی الحسین من البصرة، والتحق به فی کربلاء.

بحر العلوم، مقتل الحسین علیه السلام (الهامش)،/ 385

استشهاده

وما زال معه حتّی قُتل بین یدیه فی کربلاء، مبارزة بعد صلاة الظّهر.

السّماوی، إبصار العین،/ 112

صاحب الحدائق: فلمّا کان یوم الطّفّ وشبّ القتال، تقدّم بین یدی الحسین علیه السلام وقُتل فی الحملة الاولی مع من قُتل من أصحاب الحسین علیه السلام، رضوان اللَّه علیه.

الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 266/ مثله المامقانی، تنقیح المقال، 1- 2/ 106؛ الأمین، أعیان الشّیعة، 3/ 232؛ الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 100

25- 28/ 30- 33- أربعة فتیة من فتیان الیمن

ذکر المحلّاتی فی ج ⁽⁷⁾، ص 13 عن أبی جعفر محمّد بن جریر بن رستم الطّبریّ الآملی، عن کتابه معجزات الأئمّة، عن جابر بن عبداللَّه الأنصاریّ، قال: کان علیّ قاعداً فی دکّة

القضاء بعد وقعة صفّین، فإذا أربعة من فتیان الیمن دخلوا إلی المسجد وسلّموا علی أمیر المؤمنین، فقال علیه السلام: أ یّها الجماعة! أنتم لستم من جماعتنا، بل من جماعة معاویة بن أبی سفیان، قالوا: نعم، وأتینا من الیمن لأجل مشکلة، وهی أنّ اختنا غیر متزوّجة ولا مسّها أحد، ومع ذلک هی حامل، فافرج عنّا یا أبا الحسن علیه السلام، فزعق زعقة هائلة حتّی زالت بکارتها وخرجت منها دودة، مثل العلقة، وبقی هؤلاء الأربعة ما رجعوا إلی معاویة. وبعد وفاته، سلام اللَّه علیه، التحقوا بالحسن بن علیّ علیه السلام، وبعد وفاته خرجوا إلی کربلاء ودخلوا فی عسکر الحسین حتّی قُتلوا فی یوم عاشوراء، ولکن لم أجد فی کتب الرّجال والتّراجم والتّاریخ لهم ذکراً ولا أثراً، وإنّما ذکرهم الطّبریّ، والعلم عند اللَّه.

الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 220- 221

29/ 34- إسحاق بن مالک الأشتر النّخعیّ المذحجی

[عن شهاب الدّین العاملیّ: بعد استشهاد حبیب بن مظاهر]، ثمّ نادی الحسین علیه السلام: مَنْ یبرز إلی هؤلاء الملعونین؟ فبرز إلیهم شیخ یقال له إسحاق بن مالک الأشتر، أخو إبراهیم بن مالک الأشتر، وهو ینشد ویقول شعراً:

نفسی فداکم طاعنوا وجالدوا *** حتّی یبان منکم المجاهد

وأرجلًا تتبعها سواعد *** فی نصر مولای الحسین العابد

بذاک أوصانا [أبونا] الوالد *** بنصر ابن المرتضی نجاهد

قال: وجعل یقصد أصحاب الرّایات ویطعن فی صدورهم حتّی قتل منهم جماعة، فوقف یستریح، فحرّضه أصحاب الحسین علیه السلام علی الجهاد وشوّقوه إلی الجنّات، فحمل علی القوم، وأنشأ یقول شعراً:

یا لک یوماً کاسفاً وصعبا *** ما لک یوماً لا یواری کربا

یا أ یّها الباغی الّذی ارتکبا *** فلا تخاف الموت لمّا قربا

الصورة

لأنّ فینا بطلًا مجرّبا *** أعنی الحسین عندنا محبّبا

فالنّفس فینا للقتال تطلبا *** نفدیه بالامّ ولا نبغی الأبا

قال: فحمل علیهم وأباد الفرسان وقتل الشّجعان حتّی قتل من القوم أزهی علی خمسمائة فارس، وقُتل رحمة اللَّه علیه.

الدّربندی، أسرار الشّهادة،/ 282

الیمانیّة کلّها راجعة إلی وُلد قحطان:

وُلد مالک بن أدد (بن زید بن یَشْجُب بن عریب بن زید بن کهلان بن سبأ بن یَشْجُب ابن یعرب بن قحطان) وهو مذحج: جَلْد بن مذحج، وُلد جَلْد: عُلّة، وُلد عُلّة: عمرو، وُلد عمرو: جَسْر، وهو النّخَع، ومنهم: إبراهیم بن الأشتر واسمه مالک بن الحارث بن عبد یَغُوث بن سلمة بن ربیعة بن الحارث بن جَذیمة [بن سعد] ⁽¹⁾

بن مالک النّخع [...]، وسنان بن أنس بن عمرو بن حی بن حارث بن غالب بن مالک بن وهبیل بن سعد بن مالک بن النّخع، قاتل الحسین.

ابن حزم، جمهرة الأنساب،/ 329، 405، 412، 414، 415

30/ 35- أسد الکلبیّ

⁽²⁾

(تفصیل این خبر در حبیب بن مظاهر و حر بن یزید ریاحی تحت عنوان: ذکر الحسین علیه السلام للحبیب أو للحرّ عند وحدته آمده است).

أسد الکلبیّ: فی کتب الرّجال لم أجد اسمه، ولکن ذکر المحلّاتی، ناقلًا عن الفاضل القزوینیّ: إنّه من أصحاب الحسین علیه السلام، قُتل فی کربلاء معه علیه السلام.

الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 101

- الأسدیّ المقتول

اشاره

ذکرنا ابن سعد فی ترجمة الإمام الحسین علیه السلام،/ 50، وهو أنس بن الحارث الأسدیّ، کما سیذکره، وهو غیر أنس بن الحارث الکاهلیّ الّذی التحق بالإمام علیه السلام بعد ملاقاته علیه السلام مع عبیداللَّه بن الحرّ الجعفیّ.

36- أسعد بن حنظلة الشّبامیّ الهمدانی

(أسعد) بن حنظلة الشّبامیّ: قبیلة من الیمن من همدان. الطّوسی، الرّجال،/ 71

من أصحابه: [...] أسعد الشّامیّ.

ابن شهرآشوب، المناقب، 4/ 77- 78/ عنه: المجلسی، البحار، 44/ 199؛ البحرانی، العوالم، 17/ 333

أسعد بن حنظلة الشّامیّ، سین جخ.

التّفرشی، نقد الرّجال،/ 41

أسعد بن حنظلة الشّامیّ [سین]، وفی بعض النّسخ أسعد الشّبامیّ، قبیلة فی الیمن من همدان «مح».

الأردبیلی، جامع الرّواة، 1/ 90

أسعد بن حنظلة. ⁽¹⁾

سپهر، ناسخ التّواریخ أمیرالمؤمنین، 5/ 208

مدرّسی، جنّات الخلود،/ 22

أسعد بن حنظلة الشّامیّ: لم أقف فیه إلّاعلی عدّ الشّیخ إیّاه فی رجاله من أصحاب الحسین علیه السلام وظاهره کونه إمامیّاً إلّاأنّ حاله مجهول، ولا یخفی أ نّه لیس له ذکر فی شهداء الطّفّ، ولا ابناً لحنظلة بن أسعد قتیل الطّفّ الآتی ذکره، لأنّ له ابناً یدعی علیّاً، له ذکر فی التّاریخ، ولا أبا لحنظلة ذاک، لأنّ أباه أسعد بن جشم بن عبداللَّه بن شبام

الهمدانیّ- کما یأتی- مضافاً إلی أنّ ذاک شبامیّ وهذا شامیّ. وعن بعض النّسخ إبدال الشّامی، هنا بالشّبامیّ بالباء الموحّدة من تحت بین الشِّین والألف، وعلیه، فنسبة إلی شبام الآتی ضبطه فی عبدالجبّار بن عبّاس.

وفی بعض النّسخ: الشّیام بالیاء المثنّاة بین الشّین والألف وعلیها، فلم أقف علی وجه مناسب، فإنّ الشّیام بفتح الشِّین: الأرض السّهلة الرّخوة التّراب، وبالکسر: التّراب عامّة والکناس، فتدبّر.

المامقانی، تنقیح المقال، 1- 2/ 125

31/ 37- أسلم بن عمرو التّرکی

میزاته العائلیّة وخصائصه الفریدة

غلام ترکیّ مبارز: قارئ القرآن، عارف بالعربیّة، وهو من موالی الحسین.

الخوارزمی، مقتل الحسین، 2/ 24

غلام ترکیّ کان للحسین علیه السلام، وکان قارئاً للقرآن.

محمّد بن أبی طالب، تسلیة المجالس وزینة المجالس، 2/ 300/ عنه: الأمین، أعیان الشّیعة، 3/ 303؛ مثله الدّربندی، أسرار الشّهادة،/ 287

⁽¹⁾أسلم بن عمرو مولی الحسین بن علیّ علیهم السلام. ⁽²⁾کان أسلم من موالی الحسین ⁽³⁾، وکان أبوه ترکیّاً، وکان ولده أسلم کاتباً ⁽⁴⁾. السّماوی، إبصار العین،/ 53/ عنه: المازندرانی، معالی السّبطین، 1/ 391؛ الأمین، أعیان الشّیعة، 3/ 303

قُتل من الموالی مع الحسین علیه السلام خمسة عشر نفراً فی الطّفّ: نصر، وسعد مولیا علیّ علیه السلام ومنجح مولی الحسن، وأسلم، وقارب مولیا الحسین علیه السلام، والحارث مولی حمزة، وجون مولی أبی ذرّ، ورافع مولی مسلم الأزدیّ، وسعد مولی عمر الصّیداویّ، وسالم مولی بنی المدینة، وسالم مولی عامر العبدیّ، وشوذب مولی شاکر، وشبیب مولی الحارث الجابری، وواضح مولی الحارث السّلمانی، وفی البصرة، سلیمان مولی الحسین علیه السلام.

السّماوی، إبصار العین،/ 128- 129/ مثله الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 418

ومنهم أسلم بن عمرو ⁽¹⁾مولی الحسین بن علیّ علیه السلام، قال أبو عبداللَّه محمّد بن یوسف القرشیّ الکنجیّ فی کتاب کفایة الطّالب ذکر غیر واحد من أهل السّیر والتّواریخ، وذکره الحافظ أبو نعیم فی کتاب حلیة الأولیاء، قال: کان أسلم من موالی الحسین بن علیّ علیه السلام، والمعروف أنّ الحسین علیه السلام اشتری أسلم بعد ⁽²⁾وفاة أخیه الحسن علیه السلام ووهبه لابنه علیّ ابن الحسین علیه السلام، وکان أبوه عمرو ترکیّاً ⁽³⁾، وکان ولده أسلم کاتباً عند الحسین علیه السلام فی بعض حوائجه.

الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 266/ مثله الأمین، أعیان الشّیعة، 3/ 303- 304 المازندرانی، معالی السّبطین، 2/ 233؛ الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 100، 428

أسلم بن عمرو مولی الحسین علیه السلام من شهداء الطّفّ، وقد ذکر أهل السّیر والمقاتل: إنّه اشتراه بعد وفاة أخیه الحسن، ووهبه لابنه علیّ بن الحسین، وکان أبوه عمرو ترکیّاً.

کان أسلم کاتباً عند الحسین علیه السلام فی بعض حوائجه. ⁽⁴⁾

مدرّسی، جنات الخلود،/ 22

باب السّین من أسامی الرّواة [عن أبی عبداللَّه الحسین بن علیّ علیهما السلام ...].

سلیم، مولی حسین علیه السلام، با او کشته شد.

سپهر، ناسخ التواریخ امیرالمؤمنین علیه السلام، 5/ 209

و دیگر حسین علیه السلام را غلام ترکی بود. در «بحراللئالی» مسطور است که: «آن غلام را سیدالشهدا علیه السلام ابتیاع نمود و به فرزند خود زین العابدین علیه السلام هبه فرمود.»

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا علیه السلام، 2/ 305

المامقانی، تنقیح المقال، 1- 2/ 125

أسلم التّرکیّ مولی الحسین علیه السلام.

الأمین، أعیان الشّیعة، 1/ 610

وکان للحسین علیه السلام غلام ترکیّ، وکان فی مرتبة عالیة من الصّلاح والسّداد، قارئاً للقرآن.

ذکر فی (الزّیارة)، وفی رجال الشّیخ، وفی کثیر من المقاتل باسم (سلیم)، وذکره الطّبریّ: ج 5، ص 469، طبع دار المعارف بمصر باسم (سلیمان) ومثله بعض المقاتل، وذکر مثله النّویری فی (نهایة الإرب: ج 2، ص 462) ط القاهرة: وذکر السّیّد الأمین فی (أعیانه: ج 4، قسم 1 ، ص 236) هکذا: «ثمّ خرج غلام ترکیّ کان للحسین علیه السلام اسمه أسلم، وکذلک فی جدوله ص 251. من المؤکّد، أنّ هذا هو مقصود کلّ من عبّر من أرباب المقاتل هکذا: «خرج غلام ترکیّ کان للحسین علیه السلام». ⁽¹⁾

در تاریخ طبری او با نام سلیمان ذکر شده است، و در «زیارت» و هم چنین بنا به نقل سید امین، نام او سلیمان بوده، و شیخ در کتاب «الرجال» خویش، نام اورا ذکر کرده و گفته است: سلیم، «مولی» ی حسین علیه السلام که همراه وی کشته شد.

نام کسی که در کربلا شهید شد، ترجیحاً اسلم است نه سلیمان یا سلیم.

شیخ در کتاب «الرجال» از او یاد کرده، ولی بر شهادت او تصریح نکرده است. «سید امین» در جدول خویش در کتاب «اعیان الشیعه» از او نام برده و در «مقتل» گفته است: «... غلامی ترک که از آنِ حسین علیه السلام بود، خارج شد و نامش «اسلم» بود.»

و استاد ما در «معجم رجال الحدیث» «1» نام اورا آورده است.

و به تأکید می توان بیان داشت که «اسلم» مقصود و منظور همه کسانی [هستند] که گفتند: «... سپس غلامی ترک که از آنِ حسین علیه السلام بود، خارج شد ...» «2» بدون آن که نام اورا ذکر کنند. [...]

در منابع و مصادر تاریخی و رجالی، «اسلم» با عبارات: «قاری قرآن»، «آشنا به ادب عرب» و نیز «نویسنده» وصف شده است. از موالی بوده و ما چیز دیگری در رابطه با او نمی دانیم.

هاشم زاده، ترجمه انصار الحسین،/ 74- 75

بحر العلوم، مقتل الحسین علیه السلام (وهامشه)،/ 413

صحبته مع الإمام علیه السلام من المدینة إلی کربلاء

فلمّا خرج الحسین علیه السلام من المدینة إلی مکّة، کان أسلم ملازماً له حتّی أتی معه کربلاء.

الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 266/ مثله المامقانی، تنقیح المقال، 1- 2/ 125؛ الأمین، أعیان الشّیعة، 3/ 304؛ الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 100

استشهاده ومجی ء الإمام علیه السلام عند رأسه

[بعد استشهاد سیف بن الحارث وسریع بن مالک].

(ثمّ) خرج غلام ترکیّ مبارز، [...] وهو من موالی الحسین؛ فجعل یقاتل ویقول: ⁽¹⁾

البحر من طعنی وضربی یصطلی *** والجوّ من سهمی ونبلی یمتلی

إذا حسامی فی یمینی ینجلی *** ینشقّ قلب الحاسد المُبَخّل ⁽²⁾

فقتل جماعة، فتحاوشوه، فصرعوه، فجاءه الحسین وبکی ووضع خدّه علی خدّه، ففتح عینیه ورآه، فتبسّم، ثمّ صار إلی ربّه.

الخوارزمی، مقتل الحسین، 2/ 24/ عنه: بحر العلوم، مقتل الحسین (الهامش)،/ 413

والمقتولون من أصحاب الحسین فی الحملة الاولی: [...] وعشرة من موالی الحسین. ⁽¹⁾

میرخواند، روضة الصفا، 3/ 159

ابن شهرآشوب، المناقب، 4/ 113/ عنه: محمّد بن أبی طالب، تسلیة المجالس وزینة المجالس، 2/ 330؛ القمّی، نفس المهموم،/ 295

[بعد استشهاد عبداللَّه وعبدالرّحمان الغفاریّان].

قال: ثمّ خرج ⁽²⁾غلام ترکیّ کان للحسین علیه السلام، [...] فجعل ⁽³⁾یقاتل ویرتجز ⁽⁴⁾⁽⁵⁾ویقول:

البحر من طعنی وضربی یصطلی *** والجوّ من ⁽⁶⁾سهمی ونبلی ⁽⁷⁾یمتلی

إذا حسامی بیمینی ⁽⁸⁾ینجلی *** ینشقُّ قلب الحاسد المُبَخّل ⁽⁹⁾

فقتل جماعة ⁽¹⁰⁾، ⁽¹¹⁾ثمّ سقط صریعاً، فجاءه ⁽¹²⁾الحسین علیه السلام ⁽¹³⁾، فبکی ووضع خدّه علی خدِّه، ففتح عینه ⁽¹⁴⁾، فرأی الحسین علیه السلام، فتبسّم، ثمّ صار إلی ربّه رضی الله عنه.

محمّد ابن أبی طالب، تسلیة المجالس وزینة المجالس، 2/ 300/ عنه: المجلسی، البحار، 45/ 30؛ البحرانی، العوالم، 17/ 273؛ البهبهانی، الدّمعة السّاکبة، 4/ 310؛ القمّی، نفس المهموم،/ 294؛ القزوینی، تظلّم الزّهراء،/ 193؛ المیانجی، العیون العبری،/ 127؛ الأمین، أعیان الشّیعة، 3/ 303؛ مثله الدّربندی، أسرار الشّهادة،/ 298؛ ابن أمیر الحاجّ، شرح شافیة أبی فراس،/ 364؛ المازندرانی، معالی السّبطین، 1/ 392

وکانوا فی روایة صادقیّة: ثلاثین ألفاً وأحاطوا بالحسین علیه السلام من کلّ جانب حتّی جعلوه فی مثل الحلقة، فتقدّم عمر بن سعد ورمی نحو عسکر الحسین علیه السلام وقال: اشهدوا لی عند ابن زیاد أ نّی أوّل من رمی الحسین.

وأقبلت السّهام من القوم کأ نّها القطر، فقال الحسین علیه السلام لأصحابه: إنّ هذه رسل الموت إلیکم، فاقتتلوا ساعة حملة وحملة، حتّی قُتل من أصحاب الحسین علیه السلام خمسون رجلًا، منهم عشرة من موالی الحسین علیه السلام، واثنان من موالی أمیر المؤمنین علیه السلام رضوان اللَّه علیهم. شعر:

جَادُوا بأنفُسِهِمْ فِی حُبِّ سَیِّدِهِمْ *** وَالجُودُ بالنَّفسِ أقصی غایةِ الجُودِ ⁽¹⁾

مجلسی، جلاء العیون،/ 673

در کتاب «روضة الاحباب» مرقوم است که: چون غلام در طلب رخصت جهاد به حضرت امام علیه السلام آمد، آن حضرت فرمود: «ازسید سجاد رخصت جهاد بخواه.» پس غلام ترکی از زین العابدین اجازت یافت و اهل حرم را وداع گفت و بشتافت و این رجز خواند:

«البَحْرُ مِنْ طَعْنی وَضَرْبِی یَصْطَلی *** وَالْجَوُّ مِنْ سَهمِی وَنَبْلی یَمْتَلی

إذا حُسامی فی یَمینی یَنْجِلی *** یَنْشَقُّ قَلْبُ الحاسِدِ المُبخَّلِ» «1»

آن گاه تیغ بکشید و حمله افکند و هفتاد کس را طعمه تیر و تیغ ساخت. سید سجاد علیه السلام چون دانست غلام او در کار حرب و ضرب است، خواست مبارزت او را نگران گردد، بفرمود: تا شادُرْوان «2» خیمه را برزدند. غلام ترک پس از رنجی بزرگ و کارزاری عظیم، دیگرباره به حضرت زین العابدین علیه السلام آمد و آن حضرت را وداع گفت وباز به میدان شتافت. در این کرت، از زحمت کوشش و شدت عطش وکثرت جراحت، به خاک افتاد. سیدالشهدا علیه السلام، چون عقاب دمان بر سر او حاضر شد و از اسب فرود آمد و بر او بگریست و چهره مبارک را بر گونه او گذاشت. غلام ترکی را هنوز از حشاشه «3» جان چیزی در تن بود، چشم بگشود و سیدالشهدا را در کنار خود دید. بروی آن حضرت تبسمی کرد و درگذشت (رضوان اللَّه علیه).

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهداء علیه السلام، 2/ 305- 306

ابن أمیر الحاجّ، شرح شافیة أبی فراس،/ 359

[عن شهاب الدّین العاملیّ]، وفی روایة أ نّه کان للحسین غلام ترکیّ، [...] فبرز وهو یقول:

الیوم أسقیکم بکأس الحنظل *** بصارم ذی شفرة لم یفلل

فی حومة المیدان عند القسطل *** أذودکم عن الحسین بن علیّ

ثمّ حمل علی القوم، فقاتل حتّی قتل جماعة، وسقط صریعاً، فجاءه الحسین علیه السلام ووضع خدّه علی خدّه، فبکی، ففتح الغلام عینیه، فرأی الحسین علیه السلام، فتبسّم، ثمّ صار إلی ربّه.

الدّربندی، أسرار الشّهادة،/ 287

(قال) بعض أهل السّیر والمقاتل: إنّه خرج إلی القتال وهو یقول:

أمیری حسینٌ ونِعْمَ الأمیر *** سرورُ فؤاد البشیر النّذیر

فقاتل حتّی قُتل، فلمّا صُرع، مشی إلیه الحسین علیه السلام، فرآه وبه رمق یومی إلی الحسین علیه السلام، فاعتنقه الحسین ووضع خدّه علی خدّه، فتبسّم، وقال: مَن مثلی وابن رسول اللَّه صلی الله علیه و آله واضع خدّه علی خدّی، ثمّ فاضت نفسه، رضوان اللَّه علیه.

السّماوی، إبصار العین،/ 53- 54/ عنه: الأمین، أعیان الشّیعة، 3/ 303

واضح التّرکیّ أو أسلم التّرکیّ، فإنّه لمّا قُتِل، مشی إلیه واعتنقه ووضع خدّه علیه.

السّماوی، إبصار العین،/ 132/ مثله الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 415

وقال أهل السّیر وأرباب المقاتل: فلمّا کان الیوم العاشر وشبّ ⁽¹⁾القتال، استأذن غلام ترکیّ کان للحسین علیه السلام وکان قارئاً للقرآن، فأذن له، فجعل یقاتل وهو یرتجز ویقول:

البحر من ضربی وطعنی یصطلی *** والجوّ من سهمی ونبلی یمتلی

إذا حسامی فی یمینی ینجلی *** ینشقّ قلب الحاسد المُبخّل ⁽²⁾

فقاتل حتّی قتل من القوم جماعة کثیرة، ثمّ سقط صریعاً، فمشی إلیه الحسین علیه السلام، فرآه وبه رمق، یؤمی إلی الحسین علیه السلام، فاعتنقه الحسین علیه السلام، فبکی ووضع خدّه علی خدّه، ففتح عینیه، فتبسّم وقال: من مثلی وابن رسول اللَّه صلی الله علیه و آله واضع خدّه علی خدِّی، ثمّ فاضت نفسه، رضوان اللَّه علیه.

الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 266/ عنه: الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 100

فلمّا کان الیوم العاشر، وشبّ القتال، استأذنه علیه السلام، وکان قارئاً للقرآن، فأذن له، فجعل یقاتل ویرتجز حتّی قتل من القوم جمعاً کثیراً، ثمّ سقط صریعاً، فمشی إلیه الحسین، فرآه وبه رمق، یؤمی إلی الحسین، فاعتنقه ⁽³⁾الحسین، ووضع خدّه علی خدّه، ففتح عینیه، فتبسّم وقال: مَن مثلی وابن رسول اللَّه صلی الله علیه و آله واضع خدّه علی خدّی؟ ثمّ فاضت نفسه، رضوان اللَّه علیه. ⁽⁴⁾

«از تیغ و از سنانم دریا به شعله خیزد و اندر فضا ز تیرم حزب اجل بریزد

چون تیغ در کف من عریان شود درخشان قلب حسود ترکد وز جای بر نخیزد»

جمعی را که تا هفتاد تن گفته اند، کشت و به خاک افتاد و حسین آمد و گریست و گونه خود بر گونه او نهاد. او چشم گشود و حسین را دید و تبسمی کرد و نزد پروردگار خود رفت.

کمره ای، ترجمه نفس المهموم،/ 134- 135

در «مناقب» گفته: در حمله اول، کشتگان اصحاب حسین علیه السلام از این قرار است: ده تن از موالی حسین علیه السلام.

کمره ای، ترجمه نفس المهموم،/ 136

المامقانی، تنقیح المقال، 1- 2/ 125/ مثله: الأمین، أعیان الشّیعة، 3/ 304؛ المازندرانی، معالی السّبطین، 1/ 392

والبیت المذکور هو مطلع أبیات منسوبة لشابٍّ قُتِل أبوه فی المعرکة، وکانت امّه معه، وظاهره أ نّه غیر أسلم المذکور. ثمّ ذکر فی واضح التّرکیّ مولی الحارث المذحجیّ السّلمانی، إنّه کان غلاماً ترکیّاً شجاعاً قارئاً، قال: والّذی أظنّ أنّ واضحاً هذا هو الّذی ذکر أهل المقاتل، أ نّه برز یوم العاشر وهو یقول: (البحر من ضربی وطعنی یصطلی) «البیتین»، قالوا: ولمّا قُتل استغاث، فانقضّ علیه الحسین علیه السلام واعتنقه وهو یجود بنفسه، فقال: مَن مثلی وابن رسول اللَّه واضع خدّه علی خدّی؟ ثمّ فاضت نفسه (انتهی). ونقول: ما ظنّه قد ینافی ما ذکره أوّلًا من أنّ الّذی جری له ذلک هو أسلم بن عمرو لا واضح، واحتمالهما واقعتین بعید جدّاً، علی أنّ البیتین المذکورین نسبهما محمّد بن أبی طالب إلی غلام ترکیّ کان للحسین علیه السلام. وفی مناقب ابن شهرآشوب: کان للحرّ، والظّاهر أ نّه تحریف، [ثمّ ذکر کلام محمّد بن أبی طالب کما ذکرناه فی تسلیة المجالس].

فهذا یوشک أن یکون هو أسلم بن عمرو المترجم لا واضح التّرکیّ مولی الحارث، کما هو واضح. وفی کتاب الرّجال لبعض المعاصرین- ولم یذکر من أین نقله-. [ثمّ ذکر کلام المامقانی فی تنقیح المقال کما ذکرناه].

ونحن قد راجعنا ما قدرنا علیه من کتب المقاتل والسّیر، فلم نعثر علی ما ذکره، ولعلّه زاغ عنه البصر.

الأمین، أعیان الشّیعة، 3/ 303- 304

وفی کتاب «مهج الأحزان» لما استأذن الحسین علیه السلام فی البراز، قال علیه السلام: قد وهبتک لولدی علیّ بن الحسین زین العابدین [علیه السلام]، فجاء الغلام حتّی دخل علی الإمام والإمام مغشی علیه، فجلس وهو یمسح خدّیه بأقدام الإمام، فأفاق ونظر إلیه وسأله: ما الّذی ترید وما حاجتک؟ قال: سیِّدی! استأذنت أباک، فوهبنی إیّاک وأنا أسألک أن تأذن لی فی البراز إلی قتال هؤلاء القوم، فقال [علیه السلام]: وأنا أعتقتک، فأنت حرّ لوجه اللَّه. فخرج مسروراً وبرز، قال علی بن الحسین [علیه السلام]: ارفعوا طرف الخیمة لأنظر کیف یقاتل، فقاتل حتّی قُتل، إلی آخر ما ذکرنا، بیّض اللَّه وجهه.

المازندرانی، معالی السّبطین، 1/ 392

فاستأذن الحسین فی القتال، فأذن له، فحمل علی القوم، فقاتل وقتل جماعة کثیرة، ثمّ وقع صریعاً، فاستغاث بالحسین علیه السلام، فأتاه الحسین علیه السلام واعتنقه وبکی علیه، ففتح الغلام عینیه ورأی الحسین علیه السلام، فتبسّم، وکان به رمق، فأخذ یفتخر ویقول: مَن مثلی وابن رسول اللَّه واضع خدّه علی خدّی؟ ثمّ فاضت نفسه بین یدی الحسین علیه السلام.

بحر العلوم، مقتل الحسین علیه السلام،/ 413

ومشی الحسین إلی أسلم مولاه، واعتنقه، وکان به رمق، فتبسّم، وافتخر بذلک، ومات.

المقرّم، مقتل الحسین علیه السلام،/ 308- 309

من المقتولین من أصحاب الحسین علیه السلام فی الحملة الاولی: أسلم بن عمرو التّرکیّ.

الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 94- 95

- أسلم بن کثیر

، راجع مسلم بن کثیر.

- أسلم مولی الکلب

اشاره

وهو متّحد مع سالم بن عمرو الکلبیّ.

38- أسلم مولی من المدینة

من أصحاب أبی عبداللَّه الحسین بن علیّ علیهما السلام: أسلم مولی من المدینة.

الطّوسیّ، الرّجال،/ 71

أسلم مولی ابن المدنیّة [سین] «مح».

الأردبیلی، جامع الرّواة، 1/ 90

أسلم بن مولی المدنیّة. ⁽¹⁾

سپهر، ناسخ التّواریخ أمیر المؤمنین علیه السلام، 5/ 208

مدرّسیّ، جنّات الخلود،/ 22

أسلم مولی ابن المدینة.

ذکره الشّیخ فی رجاله فی أصحاب الحسین علیه السلام.

الأمین، أعیان الشّیعة، 3/ 305

أسلم مولی ابن المدینة، لم أقف فیه إلّاعلی عدّه الشّیخ رحمه الله إیّاه فی رجاله من أصحاب الحسین علیه السلام، وظاهره کونه إمامیّاً إلّاأنّ حاله مجهول.

المامقانی، تنقیح المقال، 1- 2/ 126

32/ 39- أشعث بن سعد غلام

⁽²⁾

40- امّ شابّ قُتل أبوه فی المعرکة وحضورها فی الطّف

ذکرها الخوارمی فی مقتله، 2/ 21- 22، ومحمّد بن أبی طالب فی تسلیة المجالس وزینة المجالس، 2/ 297- 298، وابن أمیر الحاجّ فی شرح شافیة أبی فراس،/ 361، راجع رقم 132- 13/ 164- 165، المجلّد، 16/ 1.

- امّ عمرو بن جنادة ابن کعب الأنصاری

ذکره السّماوی فی إبصار العین،/ 94. [أنظر المجلّد، 16/ 516- 525 رقم 214/ 258].

- امّ فتی

اشاره

ذکره ابن شهرآشوب فی المناقب، 4/ 104. [أنظر المجلّد، 16/ 3 رقم 132/ 164].

33/ 41- امرأة وهب بن عبداللَّه بن جناب الکلبی

کیف استشهدت؟

ثمّ برز من بعده [بریر] وهب ⁽¹⁾بن عبداللَّه ⁽²⁾بن حباب ⁽³⁾الکلبیّ، وقد کانت معه امّه یومئذ، فقالت: قم ⁽⁴⁾یا بنیّ، فانصر ابن بنت رسول اللَّه.

فقال: أفعل یا امّاه ولا اقصّر، فبرز وهو یقول ⁽⁵⁾:

إن تنکرونی فأنا ابن الکلبیّ ⁽⁶⁾*** سوف ترونی وترون ضربی

⁽⁷⁾وحملتی وضربتی ⁽⁸⁾فی الحرب *** أدرک ثأری بعد ثأر صحبی وأدفع الکرب أمام الکرب *** ⁽⁹⁾لیس جهادی ⁽¹⁰⁾فی الوغی باللّعب ⁽¹¹⁾

⁽¹²⁾ثمّ حمل ⁽¹³⁾، فلم یزل یقاتل حتّی قتل منهم ⁽¹⁴⁾جماعة، فرجع إلی امِّه وامرأته، فوقف علیهما، فقال: یا امّاه! أرضیتِ ⁽¹⁵⁾؟

فقالت: ما رضیت ⁽¹⁾إلّا ⁽²⁾أن ⁽³⁾تُقتل بین یدی الحسین.

فقالت امرأته: باللَّه لا تفجعنی فی نفسک.

فقالت امّه: ⁽⁴⁾یا بنیّ ⁽⁵⁾! لا تقبل ⁽⁶⁾قولها، وارجع فقاتل بین یدی ابن رسول اللَّه صلی الله علیه و آله ⁽⁷⁾⁽⁸⁾فیکون غداً فی القیامة شفیعاً لک بین یدی اللَّه، فرجع ⁽⁹⁾قائلًا ⁽¹⁰⁾:

إنِّی زعیم لکِ امّ وهب *** ⁽¹¹⁾بالطّعن فیهم تارة والضّرب

ضرب غلام مؤمن بالرّبّ *** حتّی یذیق القوم مرّ الحرب

إنِّی امرؤ ذو مرّة وعصب ^(12)(13)*** حسبی إلهی ⁽¹⁴⁾من علیم حسبی 3 6 7

فلم یزل یقاتل حتّی ⁽¹⁵⁾قتل تسعة عشر فارساً و ⁽¹⁶⁾اثنی عشر ⁽¹⁷⁾راجلًا، ثمّ ⁽¹⁸⁾قطعت یداه، فأخذت امرأته عموداً وأقبلت نحوه، وهی تقول: فداک أبی وامِّی، قاتِل دون الطّیِّبین حرم رسول اللَّه، فأقبل کی یردّها إلی النّساء، فأخذت بجانب ⁽¹⁹⁾ثوبه وقالت: لن أعود أو أموت معک.

فقال الحسین علیه السلام: جزیتم من أهل بیتٍ ⁽¹⁾خیراً، ارجعی إلی النِّساء رحمکِ اللَّه، فانصرفت ⁽²⁾.

وجعل ⁽³⁾یقاتل حتّی ⁽⁴⁾قُتل رضوان اللَّه علیه ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

قال: فذهبت امرأته تمسح الدّم ⁽⁷⁾عن وجهه ⁽⁸⁾، فبصر بها شمر، فأمر ⁽⁹⁾غلاماً له، فضربها بعمودٍ ⁽¹⁰⁾کان معه 9 8، فشدخها ⁽¹¹⁾وقتلها، وهی أوّل امرأة قُتلت فی عسکر الحسین علیه السلام. ⁽¹²⁾

آن نیک زن گفت: «ای فرزند! وقتی از تو راضی می شوم که در یاری امام حسین علیه السلام کشته شوی.»

زنش گفت که: «ما را بی کس و غریب مگذار.»

مادر گفت: «ای فرزند! سخن اورا مشنو و جان خود را فدای حسین کن تا در روز قیامت نزد جد خود شفیع تو باشد.»

پس برگشت و در دریای جنگ غوطه خورد و مردانه محاربه کرد تا نوزده سوار و دوازده پیاده از آن اشقیا را به جهنم فرستاد. پس دست های اورا قطع کردند. چون مادرش آن حال را مشاهده کرد، عمود خیمه را گرفت و متوجه معرکه شد و می گفت: «پدر و مادرم فدای تو باد! برای حرم محترم حضرت رسالت جنگ کن تا شهید شوی و سعادت ابدی دریابی.»

آن پسر نیک اختر هر چند مبالغه می کرد که مادرش برگردد، قبول نمی کرد. حضرت امام حسین علیه السلام چون آن حالت را مشاهده کرد، فرمود: «خدا شما را جزای خیر دهد که در یاری اهل بیت رسالت دقیقه ای فرو نگذاشتید. ای زن صالحه! برگرد که بر زنان جهاد نیست.»

چون وهب شربت شهادت چشید. زنش بی تاب شد، به نزد او دوید و روی بر روی او گذاشت و خاک از روی او دور می کرد. شمر در آن حال غلام خود را امر کرد که عمودی بر سر آن بیچاره زد و اورا به شوهرش ملحق ساخت.

بالجمله، وهب بن عبداللَّه اسب به میدان راند و این رجز برخواند:

«إنْ تُنْکِرُونی فَأنا ابْنُ الکَلْبی *** سَوْفَ تَرَوْنی وَتَرَوْنَ ضَرْبی

وَحَمْلَتی وَصَوْلَتی فِی الْحَرْبِ *** ادْرِکُ ثاری بَعْدَ ثارَ صَحْبی

وَأدْفَعُ الْکَرْبُ أمامَ الْکَرْبِ *** لَیْسَ جِهادی فی الْوَغی بِاللَّعبِ «1»

و تاختن کرد بر لشگر کوفه و چند تن از آن گروه را با تیغ درگذرانید و باز شتافت و به نزدیک مادر آمد که قمری «2» نام داشت، بایستاد:

فَقالَ: «یا امّاه! أرَضِیتِ؟ فَقالَتْ: ما رَضِیتُ أوْ تُقْتَلُ بَینَ یَدَیِ الْحُسَینِ.»

گفت: «ای مادر! آیا از من راضی شدی؟»

گفت: «راضی نشوم، جز این که در پیش روی حسین کشته شوی.»

زن وهب گفت: «تورا به خداوند سوگند می دهم پذیرای سخن مادر مشو و بی هشانه در دهن اژدها مرو و جان خویش را پاس دار و مرا نیز بیوه مگذار.»

مادر گفت: «ای فرزند! سخن زن را از پس گوش گذار و نصرت حسین را دست باز مدار که بی رضای او و رضای من از شفاعت جدش برخوردار نتوانی شد.»

چون از شب زفاف زن وهب تا روز عاشورا افزون از هفده روز نبود، مفارقت شوی بر وی دشوار می آمد. گفت: «ای وهب! بر من مکشوف است که چون در راه پسر پیغمبر شهید شوی، در بهشت برین جای کنی و با حورالعین هم آغوش باشی و مرا فراموش فرمایی، واجب می کند که در حضرت امام با من عهد استوار کنی که فردای قیامت در بهشت خدا جدا از من اقامت ننمایی.»

پس هر دو حاضر حضرت شدند. زن وهب عرض کرد: «یا ابن رسول اللَّه! مرا در این حضرت دو مسألت است: نخست آن که این جوان غریب عن قریب به ضرب سیف سنان رهسپار باغ جنان است. این بی کس را در این بیابان بی فریاد، هیچ فریادرس نیست. مرا با اهل بیت خویش سپاری تا نگران حال من باشند و دیگر آن که چون وهب در این میدان داهیه انگیز سر بدهد، با حورالعین به یک بالین سر بنهد. امروز تورا بر من گواه گیرد که چون با حور هم آغوش شود، مرا فراموش نکند.» حسین علیه السلام از اصغای این کلمات سخت بگریست و مسألت اورا به اجابت مقرون داشت و اورا مطمئن خاطر ساخت.

این وقت وهب با تمام طرب و طلب باز کارزار شد و آغاز گیرودار نمود و این ارجوزه بسرود:

«إنِّی زَعیمٌ لَکِ امّ وَهْبِ *** بِالطَّعْنِ فِیهِمْ تارَةً وَالضَّرْبِ

ضَرْبَ غُلامٍ مؤمِنٍ بِالرَّبِّ *** حَتّی یُذیقَ القَوْمَ مُرَّ الحَرْبِ

إنِّی امْرُؤٌ ذُو مِرَّةٍ وعَضْبٍ *** وَلَسْتُ بِالخَوّارِ عِنْدَ النَّکْبِ

حَسْبی إلهی مِنْ عَلیمٍ حَسْبی «3»

چون پلنگ درنده و نهنگ دمنده «4» خویش را بر صفوف کوفیان افکند و از یمین و شمال قتال می داد. چندان که دوازده پیاده و نوزده تن سوار را عرضه هلاک و دمار ساخت. [در کتاب ریاحین الشریعه ذکر شده است: در کتاب تحفة الحسینیه آورده است که وهب هفتاد تن از لشگر اشقیا را به دار البوار فرستاد].

این وقت، مردی از لشگر کوفه فرصتی به دست کرده و دست راستش را با تیغ از تن باز کرد، وهب شمشیر را به دست چپ مأخوذ داشت و پای از تقدیم جهاد فرو نگذاشت. مردی از قبیله کنده نیز تیغ بزد و دست چپش را قطع کرد. این وقت زن وهب عمود خیمه بگرفت و به حربگاه درآمد و گفت: «ای وهب! پدر و مادرم فدای تو باد، چند که توانی رزم می کن و حرم رسول خدای را از دشمن دفع میده.»

وهب گفت: «ای زن! تو آن کس بودی که مرا به تقاعد «5» از جنگ می گماشتی و از جنگ بازمی داشتی، چه افتاد تورا که اکنون دق الباب «6» مبارزت می کنی و مرا تحریض به جهاد می نمایی؟»

گفت: «من آن گاه دل از جان برکندم و بر زندگانی دنیا پشت پای زدم که حسین علیه السلام را شنیدم که همی گفت:

«وا غربتاه! وا قلّة ناصراه! وا وحدتاه! أما من ذابّ یذبّ عنّا؟ أما من مجیر یجیرنا؟»

«آیا کسی هست که دشمن را از ما دفع دهد؟ آیا کسی هست که ما را پناه دهد؟»

و اهل بیت در خیمه ها به های های می گریستند. با خود گفتم که زندگانی بعد از آل رسول به چه کار آید؟ عزیمت درست کردم که با این قوم رزم زنم تا جان بر سر این کار کنم. وهب گفت: «ای زن بازشو! که تورا جنگ نفرموده اند.»

گفت: «من روی بازپس نکنم تا به اتفاق تو در خون خویش غوطه زنم.»

وهب را چون دست نبود که اورا مأخوذ دارد، با دندان جامه اورا بگرفت و بازداشت. زن نیرو کرد و خود را برهانید. وهب فریاد برداشت به حضرت حسین علیه السلام استغاثت برد.

فقال الحسین: «جزیتم من أهل بیت خیراً، ارجعی إلی النّساء بارک اللَّه فیکِ فإنّه لیس علیکنّ قتال.»

حسین علیه السلام فرمود: «از اهل بیت من جزای خیر بهره شما باد! به سراپرده زنان مراجعت کن؛ چه مقاتلت از برای زنان روا نیست.»

عرض کرد: «ای مولای من! بگذار تا قتال کنم؛ چه قتل بر من سهل تر می آید از آن که به دست بنی امیه اسیر باشم.»

آن حضرت فرمود: «تو با زنان ما با یک حال خواهی زیست.»

او را به زبان حفاوت و موعظت بازگردانید و از آن سوی وهب را مطروح و مجروح به خاک افکندند. زن وهب سرعت کرد و خود را بر زبر شوی درافکند و خون از چهرگانش مسح همی کرد. شمرذی الجوشن این بدید و غلام خود را فرمان داد تا گرزی بر سر او فرود آورد و اورا با شوهر همسفر ساخت. او اول زنی است که در سپاه حسین علیه السلام شربت شهادت نوشید. آن گاه کوفیان وهب را به نزد ابن سعد آوردند.

فقال: «ما أشدّ صولتکَ؟»

گفت: «چه بسیار سخت و صعب است حمله تو؟»

و فرمان داد تا سرش را از تن برگرفتند و به سپاه حسین علیه السلام پرانیدند. مادر وهب سر فرزند را برگرفت و ببوسید و گفت:

«الحمد للَّه الّذی بیّض وجهی بشهادتک بین یدی أبی عبداللَّه، ثمّ قالت: الحکم للَّه، یا امّة السّوء! أشهد أنّ النّصاری فی بِیَعِها والمجوس فی کنائسها خیر منکم.»

یعنی: «سپاس مر خدای را که روی مرا به شهادت تو در پیش روی حسین سفید داشت.»

آن گاه روی با کوفیان آورد و گفت: «ای امت نکوهیده! گواهی می دهم که نصاری در کلیسیا «7» و مجوس در کنیسه «8» بر شما شرف دارند.»

از روی خشم سر وهب را به سوی سپاه ابن سعد پرتاب کرد و از قضا آن سر بر سینه قاتل وهب آمد و بدان زخم درگذشت. آن گاه عمود خیمه بگرفت.

[در کتاب ریاحین الشریعه آمده است: و به سوی حربگاه بتاخت و این ارجوزه بساخت:

«أنا عجوز سیِّدی ضعیفة *** خالیة بالیة نحیفة

أضربکم بضربة عنیفة *** دون بنی فاطمة الشّریفة]

و بتاخت و دو تن دیگر به خاک انداخت. حسین علیه السلام اورا بازگردانید.

فقال لها: «اجلسی فقد وُضع الجهاد من النّساء، فإنّکِ وابنکِ مع جدِّی محمّد فی الجنّة.»

فرمود: «به جای بنشین که جهاد بر زنان نیست. تو و فرزندت وهب با جد من محمد در بهشت جای دارید.»

پس مادر وهب باز شد و گفت:

«إلهی! لا تقطع رجائی.»

حسین علیه السلام فرمود:

«لا یقطع اللَّه رجاکِ یا امّ وهب.»

یعنی: «ای مادر وهب! خداوند قطع نکند امید تورا.»

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا علیه السلام،/ 269- 273/ و از او: محلّاتی، ریاحین الشریعه، 3/ 302- 304

سپس وهب بن عبداللَّه بن حباب کلبی به میدان رفت.

مادرش روز عاشورا با او بود، گفت: «ای پسرم! برخیز و زاده دختر رسول خدا را یاری کن.»

گفت: «به چشم، کوتاهی نکنم.»

به میدان رفت و می سرود:

«گر نشناسید من ابن کلبم *** زود ببینید من و هم ضربم

حمله و هم صولت من در حربم *** خون رفیقان و خودم شد کسبم

دفع کنم کرب ز پیش کربم *** اهل نبردم نه اسیر لعبم»

سپس حمله کرد و پی در پی جمعی از لشگر کوفه را کشت و نزد مادر و همسر برگشت و برابر آن ها ایستاد و گفت: «مادر راضی شدی؟»

گفت: «من از تو راضی نشوم تا پیش حسین کشته شوی.»

زنش گفت: «به خدا مرا داغدار خود مکن.»

مادرش گفت: «پسر جانم! از او مپذیر و برگرد و برای زاده دختر رسول خدا نبرد کن تا در قیامت پیش خدا شفیع تو باشد.»

برگشت و می سرود:

«زعیم تو می باشم ای ام وهب *** گه ایشان زنم نیزه گاهی به ضرب

چه ضرب جوانی که مؤمن به رب *** چشانم بر این قوم تلخی حرب

تواناییم دست و شمشیر چرب *** نه سستم چه پیش آیدم کار چپ

الهی بود از علیمم نسب»

پی درهم جنگید تا نوزده سوار و دوازده پیاده از آن ها کشت و هر دو دستش را بریدند. مادرش تیرک چادر را برداشت و به سوی او دوید و می گفت: «پدر و مادرم قربانت! به خاطر حرم رسول خدا صلی الله علیه و آله نبرد کن.»

وهب پیش او آمد تا اورا به خیمه زن ها برگردانید. او دامنش را گرفت و گفت: «هرگز برنگردم تا با تو بمیرم.»

حسین فرمود: «از خاندانم جزای خیر یابید. برگرد نزد زنان رحمکِ اللَّه.»

و برگشت، و وهب جنگید تا کشته شد. زنش بر بالینش رفت و خون از رخش پاک می کرد، شمر اورا دید و به غلامش گفت تا با عمودی که در دست داشت، به سرش کوبید و اورا کشت، و او اول زنی بود که از لشکرگاه حسین کشته شد.

کمره ای، ترجمه نفس المهموم،/ 130- 131

یا آن که والده وهب بن عبداللَّه بن حباب کلبی است یا آن که والده وهب بن وهب است که نام اوقمری بوده. مطلب کاملًا روشن نیست، قدر مسلّم چنین زنی در زمین کربلا بوده و این جلادت و فداکاری و نهایت محبت و جان نثاری از او بروز کرده و درس شهامت به مردم عالم داده است.

و شیخ طریحی در منتخب دو وهب نام برده و بعضی واردات احوال وهب بن وهب را به نام وهب بن عبداللَّه و برخی را به نام وهب ایراد کرده است.

صاحب «ناسخ» می فرماید: من بنده چندان فحص کرده ام، بیش تر از یک وهب نیافته ام، والعلم عند اللَّه. و این وهب بن عبداللَّه بن حباب کلبی است که نصرانی بود و به اتفاق مادرش که قمری نام و زوجه اش به دست حضرت سیدالشهدا علیه السلام ایمان آورده اند. چون روز عاشورا پیش آمد، مادر وهب به نزد پسر شتافت و او را تحریض به جهاد نمود.

جوهری در این مقام شیرین گفته زبان حال ام وهب را:

فخر عرب وهب پسر نازنین من *** نو کدخدا جوان سعادت قرین من

روزی که ما ز دین نصارا گذشته ایم *** عقبا خریده ایم ز دنیا گذشته ایم

شد موسم خزان گلستان فاطمه *** بار رحیل بسته جوانان فاطمه

در حیرتم که دیده ز دنیا نبسته ای *** می بینی این قیامت و فارغ نشسته ای

برخیز جان فدای شه ارجمند کن *** ما را به نزد مادر او سربلند کن»

در «بحار» می فرماید: پس از بریربن خضیر همدانی وهب بن عبداللَّه کلبی به میدان رفت ودر آن روز مادرش با او بود. قال: ورأیت حدیثاً أنّ وهب هذا کان نصرانیّاً، فأسلم هو وامّه علی یدی أبی عبداللَّه الحسین علیه السلام.»

و در چند کتاب به نظر رسیده که در منزل ثعلبیه، وهب و مادرش و زوجه اش به دست حضرت سیدالشهدا به شرف اسلام مشرف شدند و هفده روز بود که وهب عروسی کرده بود و هنوز بساط عشرت و کامرانی در ننوشته. چون روز عاشورا پیش آمد و جمعی از اصحاب حسین به فیض شهادت فائز شدند، مادرش به نزد او آمد و اورا تحریض به جهاد نمود. وهب چون سیل سراشیب و پلنگ مهیب به میدان تاخت و همی مرد و مرکب به خاک هلاک انداخت. ادامه حکایت در کتاب ناسخ التواریخ ذکر شده است.

محلّاتی، ریاحین الشریعه، 3/ 301- 302

زوجه وهب که آنفاً ذکر شد و او اول زنی بود که در زمین کربلا در راه نصرت حسین علیه السلام به درجه رفیعه شهادت رسید.

محلّاتی، ریاحین الشریعه، 3/ 304

محمّد بن أبی طالب، تسلیة المجالس وزینة المجالس، 2/ 285- 286؛ عنه: المجلسی، البحار، 45/ 16- 17؛ البحرانی، العوالم، 17/ 260- 261؛ البهبهانی، الدّمعة السّاکبة، 4/ 297- 298؛ الدّربندی، أسرار الشّهادة،/ 292؛ القمّی، نفس المهموم،/ 285- 286؛ الجواهری، مثیر الأحزان،/ 72؛ المیانجی، العیون العبری،/ 124- 125؛ بحر العلوم، مقتل الحسین علیه السلام،/ 394- 395؛ القزوینی، تظلّم الزّهراء،/ 188؛ المازندرانی، معالی السّبطین، 1/ 385- 387؛ الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 201، 202