مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : تاریخ امام حسین علیه السلام= موسوعه الامام الحسین علیه السلام.

مشخصات نشر : تهران: سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی، دفتر انتشارات کمک آموزشی، 1378-

مشخصات ظاهری : 24 ج.

فروست : کتاب رشد.

شابک : دوره 978-964-5667-41-0 : ؛ ج.2 964-5667-47-X : ؛ 32000 ریال: ج.3 978-964-566-750-2 : ؛ 40000 ریال: ج.4 964-5667-69-0 : ؛ ج.5 964-7813-03-1 : ؛ 60000ریال: ج.6: 9789647813167 ؛ 70000 ریال ج. 7 978-964-7813-33-4 : ؛ ج. 8 964-7813-48-1 : ؛ 70000 ریال: ج.8 ، ق. 2 978-964-7813-48-8 : ؛ 35000 ریال : ج. 9 978-964-5667-51-9 : ؛ 60000 ریال: ج. 10 964-7813-28-7 : ؛ ج. 11 964-7813-45-7 : ؛ 80000 ریال : ج. 12 978-964-7813-60-0 : ؛ 80000 ریال : ج. 13 978-964-7813-71-6 : ؛ 80000 ریال: ج. 14 978-964-7813-70-9 : ؛ 100000ریال: ج. 15: 978-964-7813-77-8 ؛ 100000 ریال ج. 16: 978-964-7813-78-5 ؛ 150000ریال: ج.17: 978-964-7813-79-2 ؛ 70000 ریال: ج. 18 978-964-7813-62-4 : ؛ 70000 ریال: ج. 19 978-964-7813-64-8 : ؛ 70000 ریال : ج . 20 978-964-7813-72-3 : ؛ 115000 ریال: ج.21 978-964-7813-76-1: ؛ 150000 ریال: ج.22 978-964-7813-80-8: ؛ ج. 24 978-964-7813-82-2 : ؛ 15000ریال: ج.23: 978-964-7813-81-5

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : ص. ع. به انگلیسی: The history of Imama Hossein (P. B. U. H).

یادداشت : پژوهش و تدوین جلدهای مختلف موسوعه در جلد 18 چنین ذکر شده است اکرم موسوی ( 1-8) ، اعظم قادرسهی ( 9-17) ، اعظم فخر ( 18-24) ؛ نظارت علمی محمدرضا جعفری ، محمدرضا حسینی جلالی.

یادداشت : ج.2، 3 (چاپ اول: 1378).

یادداشت : ج.4 (چاپ اول: 1380).

یادداشت : ج.5 (چاپ اول: 1381).

یادداشت : ج.6 (چاپ اول: 1382).

یادداشت : ج. 7 (چاپ اول: 1383).

یادداشت : ج. 8 ، ق. 1 و 2 (چاپ اول: 1386).

یادداشت : ج.9 (چاپ اول: 1379).

یادداشت : ج.10 (چاپ اول: 1383).

یادداشت : ج.11 (چاپ اول: 1385).

یادداشت : ج.12و 13 (چاپ اول: 1388).

یادداشت : ج.14(چاپ اول: 1388).

یادداشت : ج.18و 19 (چاپ اول: 1388) .

یادداشت : ج.15 و 20 (چاپ اول : 1389) (فیپا) .

یادداشت : ج. 16، 17 ،21 ، 22 ، 23 و 24(چاپ اول: 1390) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. 1. الامام علیه السلام و حدیث عاشورا.- ج. 2. الحسین علیه السلام یعزم علی الخروج الی العراق و من اجتمعوا به.- ج. 4. تاریخ امام حسین (علیه السلام).- ج. 8. تاریخ ما بعد الشهاده الی قیام التوابین و خروج المختار-. ج. 9. اولاد امیرالمومنین علیهم السلام.- ج. 10و 11. بنات أمیرالمؤمنین علیه السلام.- ج. 12. اولاد الامام الحسن المجتبی علیه السلام و اولاد سید الشهدا الامام الحسین علیهم السلام.- ج. 13. اولاد امام حسین سیدالشهداء علیهم السلام.- ج. 14. اولاد عقیل بن ابی طالب و اولاد مسلم بن عقیل علیهم السلام و اولاد جعفربن ابی طالب و اولاد عبدالله بن جعفربن ابی طالب علیهم السلام.- ج. 15. اصحاب الامام الحسین سید الشهدا علیه السلام.- ج. 16. اصحاب الامام الحسن سیدالشهدا علیه السلام.-ج.17. اصحاب الامام الحسن سیدالشهدا علیه السلام..- ج. 18. میزات الامام الحسین و امامته علیه السلام / پژوهش و تدوین اعظم فخر ؛ نظارت علمی محمدرضا جعفری ، محمدرضا حسینی جلالی.- ج. 19. امامه الحسین علیه السلام والحسین علیه السلام فی تاویل القرآن المجید.- ج . 20. الامام علیه السلام فی تاویل القرآن المجید ، و الامام فی اقوال و افعال جده صلی الله علیه و آله و سلم.-ج.21.الحسین علیه السلام فی اقوال و احوال جده صلی الله علیه و آله و سلم ،مناقبه علیه السلام،معجزاته علیه السلام.-ج.22.سیرته علیه السلام.- ج. 24. فلسفة شهادته علیه السلام- رفع الشبهه حول شهادته علیه السلام ...

عنوان دیگر : موسوعه الامام الحسین علیه السلام.

موضوع : حسین بن علی (علیه السلام) ، امام سوم، 4 - 61ق.

موضوع : اسلام -- تاریخ -- از آغاز تا 132ق.

شناسه افزوده : موسوی، اکرم، 1341 -

شناسه افزوده : قادرسهی، اعظم، 1342 -

شناسه افزوده : فخر، اعظم، 1340 -

شناسه افزوده : جعفری، محمدرضا، 1310 - 1389.

شناسه افزوده : حسینی جلالی، سیدمحمدرضا، 1324 -

شناسه افزوده : سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. دفتر انتشارات کمک آموزشی

رده بندی کنگره : BP41/4/ت2 1378

رده بندی دیویی : 297/953

شماره کتابشناسی ملی : م 78-3839

- هرثمة بن مسلم

قال: حدّثنی مصعب بن سلام، قال أبو حیّان التّمیمیّ، عن ⁽¹⁾أبی عبیدة، عن هرثمة ابن سلیم، قال: غزونا مع علیّ بن أبی طالب غزوة صفّین، فلمّا نزلنا ⁽²⁾بکربلا، صلّی بنا صلاة، فلمّا سلّم رُفع إلیه من تُربتها، فشمّها، ثمّ قال: واهاً لکِ أیّتها ⁽³⁾التّربة، لیحشرنّ منکِ قوم یدخلون الجنّة بغیر حساب.

فلمّا رجع هرثمة من غزوته إلی امرأته- وهی جرداء بنت سمیر، وکانت شیعة لعلیّ- ⁽⁴⁾فقال لها زوجها هرثمة ⁽⁵⁾: ألا أعجّبکِ من صدیقکِ أبی الحسن؟ لمّا نزلنا کربلا ⁽⁶⁾رَفع إلیه ⁽⁷⁾من تربتها، فشمّها وقال: واهاً لکِ یا تربة، لیحشرنّ منکِ قوم یدخلون الجنّة بغیر حساب وما عِلمُه بالغیب؟ فقالت ⁽⁸⁾: دعنا منک أ یّها الرّجل؛ فإنّ أمیر المؤمنین لم یقل إلّاحقّاً.

فلمّا بعث عبیداللَّه بن زیاد البعث الّذی بعثه إلی الحسین بن علیّ ⁽⁹⁾وأصحابه، قال ⁽¹⁰⁾:

کنت فیهم فی الخیل الّتی بعث إلیهم، فلمّا انتهیت إلی القوم وحسین وأصحابه عرفتُ المنزل الّذی ⁽¹¹⁾نزل بنا علیّ فیه ⁽¹²⁾والبقعة الّتی رُفع إلیه ⁽¹³⁾من ترابها، والقول الّذی قاله، فکرِهت مسیری، فأقبلت علی فرسی حتّی وقفت علی الحسین، فسلّمت علیه، وحدّثتُه بالّذی

سمعت من أبیه فی هذا المنزل، فقال الحسین: ⁽¹⁾معنا أنت أو ⁽²⁾علینا؟ فقلت: یا ابن رسول اللَّه! لا معک ولا علیک، ترکت أهلی وولدی أخاف علیهم من ابن زیاد. فقال الحسین: ⁽³⁾فولّ هرباً ⁽⁴⁾حتّی لاتری لنا ⁽⁵⁾مقتلًا؛ فوَ الّذی نفسُ محمّد بیده لایری ⁽⁶⁾مقتلنا الیوم رجل ولایغیثنا إلّاأدخله اللَّه النّار ⁽⁷⁾. قال: فأقبلت فی الأرض هارباً ⁽⁸⁾حتّی خفی علیَّ مقتله ⁽⁹⁾.

نصر بن مزاحم، وقعة صفّین،/ 140- 141/ عنه: المجلسی، البحار، 32/ 419- 420

هرثمة بن سلمة، قال: غزوت مع علیّ علیه السلام صفّین، فلمّا نزل کربلاء صلّی بنا الفجر، فلمّا سلّم علی الصّفوف، رفع إلیه من ترابها، فشمّها.

ثمّ قال: آهٍ لکِ من تربة، لیحشرنّ منکِ قوم یدخلون الجنّة بغیر حساب.

فلمّا انصرفت قلت لأهلی- وکانت تحبّ علیّاً صلوات اللَّه علیه وتتولّاه-: ألا اخبرکِ عن علیّ- وقصصت علیها القصّة-، وقلت لها: وما یدریه بذلک، وما أطلعه اللَّه علی الغیب؟

قالت: دعنا منک، فإنّ أمیر المؤمنین لم یقل إلّاحقّاً.

فلمّا نزل الحسین بن علیّ علیه السلام وأصحابه کربلاء، کنت فی البعث الّذی بعث عبیداللَّه إلی الحسین علیه السلام وأصحابه، فلمّا انتهیت إلیهم عرفت الموضع الّذی صلّی بنا علیّ علیه السلام فیه وذکرت قوله. وکرهت مسیری، وأقبلت علی فرسی حتّی أتیت الحسین علیه السلام، فسلّمت علیه، وحدّثته بالّذی سمعت من أبیه فی ذلک الموضع.

فقال لی: أفمعنا أنت أم علینا؟

قلت: یا ابن رسول اللَّه! لا علیک ولا معک، ترکت ولداً وعیالًا أخاف عبیداللَّه.

فقال علیه السلام: أمّا لا؛ فولّ هارباً حتّی لا تسمع لنا صوتاً، ولا تری لنا مقتلًا- فوَ الّذی نفسی بیده- لا یسمع صوتنا، ولا یری مقتلنا الیوم أحد فلا یعیننا إلّاأدخله اللَّه النّار.

فأدبرتُ هارباً حتّی لا أسمع لهم صوتاً، ولا أری لهم مقتلًا.

القاضی النّعمان، شرح الأخبار، 3/ 141- 142 رقم 1083

حدّثنا أحمد بن الحسن القطّان، قال: حدّثنا الحسن بن علیّ السّکریّ، قال: حدّثنا محمّد بن زکریّا، قال: حدّثنا قیس بن حفص الدّارمیّ، قال: حدّثنی حسین الأشقر، قال: حدّثنا منصور بن الأسود، عن أبی حسّان التّیمیّ، عن نشیط بن عبید، عن رجل منهم، عن جرداء بنت سمین، عن زوجها هرثمة بن أبی مسلم قال: غزونا مع علیّ بن أبی طالب علیه السلام صفّین، فلمّا انصرفنا نزل کربلاء، فصلّی بها الغداة، ثمّ رفع إلیه من تربتها، فشمّها، ثمّ قال: واهاً لکِ أ یّتها التّربة، لیحشرنّ منکِ قوم یدخلون الجنّة بغیر حساب.

فرجع هرثمة إلی زوجته- وکانت شیعة لعلیّ علیه السلام- فقال: ألا أحدّثکِ عن ولیّکِ أبی الحسن بکربلا؟ فصلّی، ثمّ رفع إلیه من تربتها، فقال: واهاً لکِ أ یّتها التّربة، لیحشرنّ منکِ أقوام یدخلون الجنّة بغیر حساب، قالت: أ یّها الرّجل! فإنّ أمیرالمؤمنین لم یقل إلّا حقّاً.

فلمّا قدم الحسین علیه السلام، قال هرثمة: کنت فی البعث الّذین بعثهم عبیداللَّه بن زیاد، فلمّا رأیت المنزل والشّجر ذکرت الحدیث، فجلست علی بعیری، ثمّ صرت إلی الحسین علیه السلام، فسلّمت علیه، فأخبرته بما سمعت من أبیه فی ذلک المنزل الّذی نزل به الحسین علیه السلام، فقال: معنا أنت أم علینا؟ فقلت: لا معک ولا علیک، خلفت صبیة أخاف علیهم عبیداللَّه ابن زیاد، قال: فامض حیث لا تری لنا مقتلًا، ولا تسمع لنا صوتاً، فوَ الّذی نفس الحسین بیده لا یسمع الیوم واعیتناً أحد فلا یعیننا، إلّاأکبّه اللَّه لوجهه فی جهنّم ... ⁽¹⁾

هرثمه نزد زن خود که از شیعیان علی علیه السلام بود، برگشت، گفت: «مولایت ابو الحسن در کربلا نازل شد و نماز خواند و از خاکش برگرفت و گفت: خوشا به تو ای خاک! از تو مردمی محشور شوند که بی حساب به بهشت روند.»

گفت: «ای مرد! امیر المؤمنین جز حق نگوید.»

چون حسین به کربلا آمد، هرثمه گفت: من در قشونی بودم که عبیداللَّه بن زیاد فرستاده بود و چون این منزل و درخت ها را دیدم، حدیث علی علیه السلام به یادم آمد و بر شتر خود سوار شدم و خدمت حسین علیه السلام رفتم و سلام دادم و آن چه از پدرش در این منزل شنیده بودم، به او گزارش دادم. فرمود: «تو با ما هستی یا در برابر ما؟»

گفتم: «نه این و نه آن. من کودکانی به جا گذاردم و از عبیداللَّه بر آن ها ترسانم.»

فرمود: «پس به جایی برو که کشتن ما نبینی و ناله ما نشنوی. سوگند بدان که جان حسین به دست اوست، امروز کسی نباشد که فریاد ما را بشنود و ما را یاری نکند، جز آن که خدایش به رو در دوزخ افکند.»

کمره ای، ترجمه امالی،/ 136- 137

الصّدوق، الأمالی،/ 136- 137 المجلس 28 رقم 6/ عنه: المجلسی، البحار، 44/ 255- 256؛ البحرانی، العوالم، 17/ 147؛ القمّی، نفس المهموم،/ 57 رقم 33

أخبرنا أبو القاسم هبّة اللَّه بن عبداللَّه الواسطیّ، أنا أبو بکر الخطیب، أنا عبدالکریم ابن محمّد بن أحمد الضّبّیّ، أنا علیّ بن عمر الحافظ، نا محمّد بن نوح الجندیسابوریّ، نا علیّ بن حرب الجندیسابوریّ، أنا إسحاق بن سلیمان، عن عمرو بن أبی قیس، عن یحیی بن سعید أبی حیّان، عن قُدامة الضّبّیّ، عن جرداء ابنة سمیر، عن زوجها هرثمة بن سلمیّ، قال: خرجنا مع علیّ فی بعض غزوة، فسار حتّی انتهی إلی کربلاء، فنزل إلی شجرة، فصلّی إلیها، فأخذ تربة من الأرض، فشمّها، ثمّ قال: واهاً لکِ تربة، لیقتلنّ بکِ قوم یدخلون الجنّة بغیر حساب.

قال: فقفلنا من غزواتنا وقُتل علیّ ونسیت الحدیث، قال: وکنت فی الجیش الّذین ساروا إلی الحسین، فلمّا انتهیت إلیه نظرت إلی الشّجرة، فذکرت الحدیث، فتقدّمت علی فرسٍ لی، فقلت: ابشرک ابن بنت رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) ، وحدّثته الحدیث، قال: معنا أو علینا؟

قلت: لا معک ولا علیک، ترکت عیالًا، وترکته. قال: أمّا لا؛ فولّ فی الأرض، فوَ الّذی نفس حسین بیده لایشهد قتلنا الیوم رجل إلّادخل جهنّم، [قال:] فانطلقت هارباً مولیاً فی الأرض حتّی خفی عَلَیَّ مقتله.

ابن عساکر، تاریخ دمشق، 14/ 216، (ط المحمودی)،/ 235- 236؛ تهذیب ابن بدران، 4/ 338؛ مختصر ابن منظور، 7/ 146

قال نصر: وحدّثنا منصور بن سلام التّمیمیّ، قال: حدّثنا حیّان التّیمیّ، عن أبی عبیدة، عن هرثمة بن سلیم، قال: غزونا مع علیّ علیه السلام صفّین، فلمّا نزل بکربلاء صلّی بنا، فلمّا سلّم رفع إلیه من تربتها، فشمّها، ثمّ قال: واهاً لکِ یا تربة! لیُحشرنّ منکِ قوم یدخلون الجنّة بغیر حساب.

قال: فلمّا رجع هرثمة من غزاته إلی امرأته جَرْداء بنت سمیر- وکانت من شیعة علیّ علیه السلام- حدّثها هرثمة فیما حدّث، فقال لها: ألا أعجّبکِ من صدیقکِ أبی حسن؟! قال: لمّا نزلنا کربلاء، وقد أخذ حفنة من تربتها، فشمّها، وقال: «واهاً لکِ أ یّتها التّربة! لیُحشرنّ منکِ قوم یدخلون الجنّة بغیر حساب»، وما علمه بالغیب؟ فقالت المرأة له: دعنا منک أ یّها الرّجل؛ فإنّ أمیرالمؤمنین علیه السلام لم یقل إلّاحقّاً.

قال: فلمّا بعث عبیداللَّه بن زیاد البعث الّذی بعثه إلی الحسین علیه السلام، کنت فی الخیل الّتی بعث إلیهم؛ فلمّا انتهیت إلی الحسین علیه السلام وأصحابه، عرفت المنزل الّذی نزلنا فیه مع علیّ علیه السلام، والبقعة التّی رفع إلیه من تربتها، والقول الّذی قاله، فکرهتُ مسیری، فأقبلت علی فرسی حتّی وقفت علی الحسین علیه السلام، فسلّمت علیه، وحدّثته بالّذی سمعت من أبیه فی هذا المنزل؛ فقال الحسین: أمعنا أم علینا؟ فقلت: یا ابن رسول اللَّه، لا معک ولا علیک؛ ترکتُ ولدی وعیالی، أخاف علیهم من ابن زیاد، فقال الحسین علیه السلام: فولّ هرباً حتّی لا تری مقتلنا؛ فوَ الّذی نفس حسین بیده لا یری الیوم مقتلنا أحد ثمّ لا یعیننا، إلّادخل النّار.

قال: فأقبلت فی الأرض أشتدّ هرباً، حتّی خفی علیَّ مقتلهم. ⁽¹⁾

هرثمه، نزد زنش که از شیعیان علی بود برگشت و گفت: «می خواهم برای تو از مولایت ابو الحسن حدیثی بگویم، در کربلا منزل کرد و نماز خواند و خاکش را برداشت، فرمود: آفرین بر تو ای خاک که چند قوم از تو محشور شوند و بی حساب به بهشت روند.»

فرمود: «ای مرد، امیر المؤمنین خبر حق بگوید.»

چون حسین به کربلا آمد، هرثمه گوید: من در میان لشگریان عبیداللَّه بن زیاد بودم و چون آن منزل و آن اشجار را دیدم، یاد آن حدیث افتادم و سوار شتر خود شدم و خدمت حسین علیه السلام رسیدم و بر او سلام کردم و آن چه را از پدرش درباره منزلی که فرود آمده بود، شنیده بودم به او گزارش دادم. فرمود: «با ما خواهی بود یا در برابر ما؟»

گفتم: «نه با شمایم و نه در برابر شما، من کودکانی به جا گذاردم که از عبیداللَّه بر آن ها ترسانم.»

فرمود: «پس به جایی برو که نه کشته ما را ببینی و نه آواز ما را بشنوی. به حق آن که جان حسین به دست اوست، امروز کسی نباشد که فریاد ما را بشنود و به ما کمک نکند، جز آن که خدا او را به رو در دوزخ افکند.»

کمره ای، ترجمه نفس المهموم،/ 19

در امالی صدوق رحمه الله و جلد عاشر بحار از هرثمة بن ابی مسلم که از اصحاب امیر المؤمنین علیه السلام بود روایت فرموده که گفت: «بعد از مراجعت از صفین، چون به زمین کربلا رسیدیم، آن جناب فرود آمد، نماز صبح گذارد. پس قدری از خاک آن برداشت و بو کرد و فرمود: «واهاً لکِ أیّتها التّربة، لیحشرنّ منکِ أقوام یدخلون الجنّة بغیر حساب.»

یعنی: «ای خاک! چه قدر خوش بو هستی. هرآینه از تو محشور می شود جماعتی که داخل بهشت می شوند، بی حساب.»

پس هرثمه به نزد زن خود رفت و آن زن شیعه بود، گفت: «آیا به تو خبر ندهم از مولایت ابو الحسن علیه السلام که در کربلا فرود آمد؟ پس از آن نماز گذارد و قدری از خاک آن برداشت و بو کرد و فرمود: واهاً لکِ أیّتها التّربة، لیحشرنّ منکِ أقوام یدخلون الجنّة بغیر حساب.»

آن زن گفت: «ای مرد، امیر المؤمنین علیه السلام نمی گوید مگر حق.»

پس چون حسین علیه السلام به کربلا آمد، هرثمه داخل لشگر عبیداللَّه بود. می گوید: چون به آن جا آمدم و آن منزل و آن درخت را دیدم، آن خبر به خاطرم آمد. بر شتر سوار شدم و به نزد آن جناب رفتم. پس سلام کردم و خبر دادم او را از آن چه از پدرش در آن منزلی که آن جناب در آن وارد شده، شنیدم. پس آن جناب فرمود: «آیا به یاری ما آمده ای یا به جنگ ما؟»

عرض کردم: «نه به یاری شما و نه به جنگ شما. دختری دارم، بر او از عبیداللَّه بن زیاد می ترسم.»

فرمود: «پس برو تا کشته شدن ما را نبینی و صدای غریبی ما را نشنوی. فوَ الّذی نفس حسین بیده لا یسمع الیوم واعیتنا أحد فلا یعیننا، إلّاأکبّه اللَّه فی نار جهنّم؛ به خدا قسم، امروز صدای ناله ما را احدی نمی شنود که ما را یاری نکند، مگر آن که خداوند او را به رو به آتش می اندازد.»

سدهی اصفهانی، نفایس الاخبار،/ 203- 204

ابن أبی الحدید، شرح نهج البلاغة، 3/ 169- 170/ عنه: المجلسی، البحار، 41/ 338

(وقال) إنِّی خرجت مع عبیداللَّه علی الخیل ونسیت الحدیث، حتّی مررت بالشّجرة الّتی صلّی إلیها علیّ، فکأنِّی أنظر إلیه، فضربت خاصرة فرسی حتّی صرت إلی الحسین وقصصت علیه القصّة، فقال: یا هرثمة! علینا أم معنا؟ قلت: لا علیک ولا معک، قال:

ولِمَ؟ قلت: إنِّی ترکت خلفی ذرّیّة ضعفاء أخاف من ابن زیاد علیهم، فقال: أمّا فالحق بهم، فإنّه لا یسمع واعیتنا رجل لا یجیبنا، إلّاأکبّه اللَّه فی النّار.

ابن طاوس، الملاحم والفتن،/ 172- 173

293/ 356

اشاره

293/ 356 ⁽¹⁾الهفهاف بن المهنّد الرّاسبیّ الأزدی

میزاته العائلیّة

الهفهاف بن المهنّد الرّاسبیّ، من البصرة.

الرّسّان، تسمیة من قتل،/ 156/ عنه: الشّجری، الأمالی، 1/ 173؛ مثله المحلّی، الحدائق الوردیّة، 2/ 122- 123

راسب بن مالک بن مَیْدَعان بن نصر بن الأزد بن الغوث بن نَبْت بن مالک بن زید بن کهلان بن سبأ بن یَشْجُب بن یَعْرُب بن قحطان (من وُلد سام بن نوح أو هود علیهما السلام)، الیمانیّة کلّها راجعة إلی وُلد قحطان.

ابن حزم، جمهرة الأنساب،/ 386، 329- 330، 474

ومنهم الهفهاف بن المهنّد الرّاسبیّ البصریّ الّذی قُتل یوم الطّفّ بعد شهادة الحسین علیه السلام علی ما رواه حمید بن أحمد فی کتاب الحدائق.

توضیح: الرّاسبیّ نسبة إلی راسب، بطن من الأزد.

الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 257/ عنه: الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 203؛ مثله المازندرانی، معالی السّبطین، 1/ 400، 402

الهفهاف بن المهنّد الرّاسبیّ البصریّ، الضّبط الهفهاف بفائین أوّلهما ساکنة، وهائین مفتوحتین، بعد الثّانی ألف وفاء؛ والمهنّد بالمیم المضمومة، والهاء، والنّون المشدّدة المفتوحتین، والدّال المهملة، سُمِّی به الرّجل، وقد مرّ ضبط الرّاسبیّ فی عبداللَّه بن وهب.

المامقانی، تنقیح المقال، 3- 1/ 303

الضّبط الرّاسبیّ بالرّاء المهملة والألف والسّین المهملة المکسورة والباء الموحّدة من تحت والیاء، بطن من الأزد. قال ابن داود: منسوب إلی راسب بن جدعان بن مالک بن نصر ابن الأزد بن الغوث. وفی الأنساب: الرّاسبیّ، بکسر السّین والباء الموحّدة، منسوب إلی بنی راسب، وهی قبیلة نزلت البصرة، واتّفقّ أنّ رجلًا اختلف فیه بنو راسب وبنو طفارة بالبصرة، کلّ واحد من القبیلتین کانت تقول هو منّا، فقال واحد: نشدّه ونرمیه فی الماء، فإن طفا فهو من بنی طفاوة، وإن رسب فهو من بنی راسب، فترکوه، انتهی.

المامقانی، تنقیح المقال، 2- 1/ 223

الهفهاف بن المهنّد الرّاسبیّ البصریّ.

الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 203

خصائصه الفریدة

من أصحاب أمیر المؤمنین علیه السلام

قال: کان الهفهاف هذا فارساً، شجاعاً، بصریّاً، من الشّیعة، ومن المخلصین فی الولاء، له ذکر فی المغازی والحروب، وکان من أصحاب أمیر المؤمنین علیه السلام، وحضر معه مشاهده

کلّها، ولمّا عقد الألویة أمیر المؤمنین علیه السلام یوم صفّین، ضمّ تمیم البصرة إلی الأحنف بن قیس، وأمّر علی حنظلة البصرة أعین بن ضبیعة، وعلی أزد البصرة الهفهاف بن المهنّد الرّاسبیّ الأزدیّ، وعلی ذهل البصرة خالد بن معمّر، وکان ملازماً لعلیّ علیه السلام إلی أن قُتل، فانضمّ بعده إلی ابنه الحسن علیه السلام، ثمّ إلی الحسین علیه السلام.

الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 257/ عنه: الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 203؛ مثله المازندرانی، معالی السّبطین، 1/ 400- 401

قد ذکر أهل السّیر أنّ الرّجل کان فارساً، شجاعاً، بصریّاً، من الشّیعة، ومن المخلصین فی الولاء، له فی المغازی والحروب، وکان من أصحاب أمیر المؤمنین علیه السلام، وحضر معه مشاهده، وأمّره علیه السلام فی صفّین علی أزد البصرة، وکان ملازماً له علیه السلام إلی أن قُتل، فانضمّ إلی الحسن علیه السلام، ثمّ إلی الحسین علیه السلام ...

المامقانی، تنقیح المقال، 3- 1/ 303

کیف التحق بالإمام علیه السلام؟

استشهاده

وخرج الهفهاف بن المهنّد الرّاسبیّ، من البصرة، حین سمع بخروج الحسین علیه السلام، فسارحتّی انتهی إلی العسکر بعد قتله، فدخل عسکر عمر بن سعد، ثمّ انتضی سیفه، وقال:

«یا أ یّها الجند المجنّد، أنا الهفهاف بن المهنّد، أبغی عیال محمّد»، ثمّ شدّ فیهم.

قال علیّ بن الحسین علیهما السلام: فما رأی النّاس منذ بعث اللَّه محمّداً صلی الله علیه و آله و سلم، فارساً- بعد علیّ بن أبی طالب علیه السلام ⁽¹⁾- قتل بیده ما قتل، فتداعوا علیه خمسة نفر، فاحتوشوه، حتّی قتلوه، رحمه اللَّه تعالی.

الرّسّان، تسمیة من قتل،/ 156/ عنه: الشّجری، الأمالی، 1/ 173؛ مثله المحلّی، الحدائق الوردیّة، 2/ 122- 123

فلمّا سمع بخروج الحسین علیه السلام من مکّة إلی العراق، خرج من البصرة، فسار حتّی انتهی إلی العسکر بعد ⁽¹⁾صلاة العصر، ⁽²⁾فدخل علی ⁽³⁾عسکر عمر بن سعد، فسأل القوم:

ما الخبر؟ أین الحسین بن علیّ؟ فقالوا له: مَنْ أنت؟ قال: أنا الهفهاف الرّاسبیّ البصریّ، جئت لنصرة الحسین علیه السلام حین سمعت خروجه من مکّة إلی العراق، ⁽⁴⁾فقالوا له: قد قتلنا الحسین علیه السلام وأصحابه وأنصاره وکلّ مَنْ لحق به وانضمّ إلیه، ولم یبق غیر النِّساء والأطفال وابنه العلیل علیّ بن الحسین علیه السلام، أما تری هجوم القوم علی المخیّم وسلبهم بنات رسول اللَّه صلی الله علیه و آله؟ فلمّا سمع الهفهاف بقتل الحسین علیه السلام وهجوم القوم ⁽⁵⁾⁽⁶⁾انتضی سیفه وهو یرتجز ویقول:

یا أ یّها الجند المجنّد *** أنا الهفهاف بن المهنّد

أحمی عیالات محمّد

ثمّ شدّ فیهم ⁽⁷⁾کلیث العرین یضربهم بسیفه، فلم یزل یقتل کلّ من دنا منه من عیون الرّجال حتّی قتل من القوم جماعة کثیرة سوی من جرح، وقد کانت الرّجال لتشتدّ ⁽⁸⁾علیه، فیشدّ علیها بسیفه، فتنکشف عنه انکشاف المعزی إذا شدّ فیها الذّئب وهو فی ذلک یرتجز بالشِّعر المقدّم ⁽⁹⁾، وقد أثخن بالجراح، فصاح عمر بن سعد بقومه: الویل لکم، احملوا علیه من کلّ جانب، ثمّ قال علیّ بن الحسین علیه السلام: فی ذلک الیوم، فما ⁽¹⁰⁾رأی النّاس

منذ بعث اللَّه محمّد صلی الله علیه و آله فارساً شجاعاً بعد علیّ بن أبی طالب علیه السلام قتل ما قتل کهذا الرّجل، فتداعوا علیه، فأقبل خمسة عشر نفراً، فاحتوشوه حتّی قتلوه فی حومة الحرب بعدما عقروا فرسه، رضوان اللَّه علیه.

الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 257- 258/ عنه: الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 203- 204؛ مثله المازندرانی، معالی السّبطین، 1/ 401

ولمّا بلغه خروج الحسین علیه السلام من مکّة إلی العراق، خرج من البصرة، فسار حتّی انتهی إلی العسکر بعد الوقعة، فدخل علی عسکر عمر بن سعد، فسأل القوم: ما الخبر؟

أین الحسین بن علیّ علیه السلام؟ فقالوا له: مَنْ أنت؟ فقال: أنا الهفهاف الرّاسبیّ البصریّ، جئت لنصرة الحسین علیه السلام. أما تری هجوم القوم علی المخیّم، وسلبهم بنات رسول اللَّه صلی الله علیه و آله؟ فلمّا سمع الهفهاف بقتل الحسین علیه السلام وهجوم القوم، انتضی سیفه وشدّ فیهم کلیث العرین یضربهم بسیفه، فلم یزل یقتل کلّ مَنْ دنا منه حتّی قتل منهم جمعاً کثیراً حتّی اثخن بالجراح، فحمل علیه جمع واحتوشوه حتّی قتلوه، رضوان اللَّه علیه.

المامقانی، تنقیح المقال، 3- 1/ 304

هلال بن حجّاج

استشهاده

ثمّ برز من بعده [وهب بن وهب] هلال بن حجّاج، وهو یقول:

أرمی بها معلمة أفواقها ⁽¹⁾*** والنّفس لا ینفعها إشفاقها

فقتل منهم ثلاثة عشر رجلًا ⁽²⁾، ثمّ قُتل رضی الله عنه. ⁽³⁾

تیر نشاندار زنم بر عدو *** سود نبخشد به کسی ترس او سیزده تن از آن ها کشت و شهید شد.

کمره ای، ترجمه امالی،/ 162

بعد از او [زیاد بن مهاصر کندی] هلال بن حجاج، در امواج حرب غوطه خورده و سیزده کس را به تیغ آبدار به اسفل درک نار فرستاد و خود را به سایر شهدا ملحق گردانید.

به روایت دیگر، تا تیر در ترکش داشت، به سوی مخالفان انداخت. چون تیرهای او تمام شد، دست به قایمه تیغ آبدار برد و سیزده نفر را به سقر فرستاد. پس دست های او را شکستند و او را دستگیر کردند، به نزد عمر نجس بردند، و به حکم آن ملعون او را گردن زدند 1.

مجلسی، جلاء العیون،/ 667

بالجمله چون وهب به درجه شهادت مرتقی 1 و حدایق 2 جنان و ملاقات حور العین و غلمان را در این کردار وآن گرم بازار خویش به موهبت گرفت، هلال بن حجاج (رفع اللَّه درجته) آهنگ نبرد و اندیشه هم آورد کرد، و این شعر بخواند:

أرمی بها معلمة أفواقها *** والنّفس لا ینفعها أشفاقها 3

پس، از آن جماعت نکوهیده آیت، سیزده تن در آتش نیران گردگان ساخت. و خویشتن علیه الرحمة والغفران، در فرادیس جنان مسکن جست.

سپهر، ناسخ التواریخ حضرت سجاد علیه السلام، 2/ 117- 118

الصّدوق، الأمالی،/ 162/ عنه: المجلسی، البحار، 44/ 321؛ البحرانی، العوالم، 17/ 170؛ مثله الفتّال، روضة الواعظین،/ 161

[تفرّد به الصّدوق فی أمالیه، وهو یحتمل أ نّه متّحد مع هلال بن نافع البجلیّ لاتِّحاد رجزهما وعدد المقتولین من الأعداء بیده. أنظر نافع بن هلال رقم 2850/ 348 المجلّد السّادس عشر].

هلال بن نافع الجملیّ [أو البَجَلیّ]

هو متّحد مع نافع بن هلال، راجع رقم 285/ 348، وقد ذکرت المصادر التالیة اسمه هلال بن نافع.

ابن أعثم، الفتوح، 5/ 147، 200

الخوارزمی، مقتل الحسین، 1/ 236، 254

ابن طاوس، اللّهوف،/ 80 ⁽¹⁾

محمّد بن أبی طالب، تسلیة المجالس وزینة المجالس، 2/ 251، 263، 296/ عنه: المجلسی، البحار، 45/ 27 وسائر المصادر.

ابن أمیر الحاج، شرح شافیة أبی فراس،/ 355، 360

294/ 357- همّام بن سلمة القانصیّ الهمدانی

میزاته العائلیّة

وقُتل من همدان: همّام بن سلمة القانصیّ.

الرّسّان، تسمیة من قتل،/ 156/ عنه: الشّجری، الأمالی، 1/ 173؛ مثله المحلّی، الحدائق الوردیّة، 2/ 122

- هند بن أبی هند وهالة [أخت خدیجة أُمّ المؤمنین علیها السلام]

فی تکملة نقد الرِّجال عن کتاب الاغاثة أو الاستغاثة، تألیف الشّریف أبی القاسم علیّ بن أحمد الکوفیّ العلویّ، المتوفّی سنة 352، وأنّ نسبه هو فی ترجمة علیّ بن الحسین الأکبر إلی کمال الدّین میثم البحرانیّ تبعاً لغیره. وأ نّه أنکر فیه کون خدیجة تزوّجت قبل رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم بغیره، وقال: قد صحّت الرّوایة عندنا بأ نّه کان لها أخت من امِّها تُسمّی هالة، قد تزوّجها رجل من بنی تمیم یُقال له أبو هند، فأولدها ابناً اسمه هند بن أبی هند وابنتین: زینب ورقیّة، وماتَ أبو هند وقد بلغ ابنه مبالغ الرِّجال والابنتان طفلتان،

وکانت موجودتین حین تزوّج رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم خدیجة بنت خویلد ورسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم حین تزوّج بها، ومات هالة بعد ذلک بمدّة یسیرة وخلفت الطّفلتین: زینب ورقیّة فی حجر رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم وحجر خدیجة [...]، فکان رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم فی نسب ابنتی أبی هند کما وصفناه فی سنّة العرب فی الجاهلیّة، فدرج نسبهما عند العامّة، وکان اسم اختها خاملًا مجهولًا، فظنّوا لما غلب اسم خدیجة علی اسم هالة اختها، ثمّ نُسب هند إلیها أنّ أبا هند کان متزوِّجاً بخدیجة قبل رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم، وأنّ هنداً کان قد عمّر حتّی لحق أیام الحسین علیه السلام فقُتل بین یدیه وهو شیخ، فذکر أ نّه قُتل قبل الحسین هند التمیمیّ وأ نّه کان هند ابن خالة فاطمة بنت الحسین علیه السلام.

الأمین، أعیان الشّیعة، 6/ 309

295/ 358- هند بن أبی مهنّد

295/ 358- هند بن أبی مهنّد ⁽¹⁾

قزوینی، ریاض القدس، 1/ 300

296/ 359- یحیی بن الحسن بن أمیر المؤمنین علیهما السلام

ذکرنا ترجمته فی المجلّد الثّانی عشر، ص 398.

297/ 360- یحیی بن سلیم المازنی

استشهاده

وخرج من بعده [عبدالرّحمان بن یزید] یحیی بن سلیم المازنیّ، وهو یقول:

⁽²⁾[لأضربنّ القوم ⁽³⁾ضرباً فیصلا *** ضرباً شدیداً فی العداة ⁽⁴⁾معجلا

لا عاجزاً فیها ولا مُوَلْولا *** ولا أخاف الیوم موتاً مقبلا

لکنّنی کاللّیث أحمی أشبلا]

ثمّ حمل، فقاتل حتّی قُتل- رحمه الله-.

ابن أعثم، الفتوح، 5/ 194

(ثمّ) خرج ⁽¹⁾من بعده ⁽²⁾[عبدالرّحمان بن عبداللَّه الیزنیّ] یحیی بن سلیم المازنیّ وهو یقول:

لأضربنّ الیوم ضرباً فیصلا *** ضرباً شدیداً ⁽³⁾فی العدی مستأصلا

لا عاجزاً عنهم ولا مهلّلا *** ما أنا إلّااللّیث یحمی الأشبُلا

⁽⁴⁾ثمّ حمل ⁽⁵⁾، فقاتل قتالًا شدیداً حتّی قُتل. الخوارزمی، مقتل الحسین، 2/ 17- 18/ عنه: بحر العلوم، مقتل الحسین علیه السلام (الهامش)،/ 418

ثمّ برز [بعد عبدالرّحمان بن عبداللَّه الیزنیّ] یحیی بن سلیم المازنیّ، وهو یقول:

لأضربنّ القوم ضرباً فیصلا *** ضرباً شدیداً فی العدا معجلا

لا عاجزاً فیها ولا مولولا *** ولا أخاف الیوم موتاً مقبلا ⁽⁶⁾

میرخواند، روضة الصفا، 3/ 157

ابن شهرآشوب، المناقب، 4/ 102/ عنه: القمّی، نفس المهموم،/ 288

وقال صاحب المناقب: فخرج ⁽⁷⁾یحیی بن سلیم المازنیّ وهو یرتجز ویقول:

⁽⁸⁾لأضربنّ القوم ضرباً فیصلا ⁽⁹⁾*** ضرباً شدیداً فی العداة ⁽¹⁰⁾معجلا

لا عاجزاً فیها ⁽¹⁾ولا مُوَلْوِلا *** ولا أخاف الیوم موتاً مقبلا

لکنّنی کاللّیث أحمی أشبلا ⁽²⁾

⁽³⁾ثمّ حمل ⁽⁴⁾، فقاتل حتّی قُتل، رحمه الله. ⁽⁵⁾

و دیگر، یحیی بن سلیم المازنی رخصت یافته، آهنگ جهاد نمود و این رجز بگفت:

لأضربنّ القوم ضرباً فیصلًا *** ضرباً شدیداً فی العداة مُعجِلًا

لا عاجزاً فیها ولا مُوَلْوِلًا *** ولا أخافُ الیومَ موتاً مُقبِلًا 1

لکنّنی کاللّیث أحمی أشبُلًا 2

و همچنان رزم داد و بسیار کس بکشت، تا درجه شهادت یافت.

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا علیه السلام، 2/ 293

و قتل جماعتی به دست یحیی بن سلیم.

سپهر، ناسخ التواریخ حضرت سجاد علیه السلام، 3/ 371

بعد از او، یحیی بن سلیم مازنی به میدان رفت و می سرود:

«بر این لشگر زنم یک ضرب کاری *** یگانه ضربت دشمن شکاری

نه زان درمانده نه تردید دارم *** که جز مردن ندارم انتظاری»

کمره ای، ترجمه نفس المهموم،/ 132

یحیی بن سلیم مازنی:

ابن شهرآشوب و خوارزمی نام او را ذکر کرده اند.

هاشم زاده، ترجمه انصار الحسین،/ 109

المجلسی، البحار، 45/ 24/ عنه: البحرانی، العوالم، 17/ 267- 268؛ البهبهانی، الدّمعة السّاکبة، 4/ 305؛ الدّربندی، أسرار الشّهادة،/ 296؛ مثله الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 210

یحیی بن سلیم المازنیّ.

الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 210

298/ 361- یحیی بن کثیر الأنصاری

استشهاده

فبرز من بعده [یزید بن مظاهر الأسدیّ] یحیی بن کثیر الأنصاریّ، وهو یقول:

ضاق الخناقُ بابن سعدٍ وابنه *** بلقاهما لفوارس الأنصارِ

ومهاجرین مخضّبین رماحهم *** تحت العجاجة من دم الکفّارِ

خُضبت علی عهد النّبیّ محمّدٍ *** والیومَ تُخضَبُ من دم الفجّارِ

خانوا حسیناً والحوادثُ جمّةٌ *** ورضوا یزیداً والرِّضا فی النّارِ

فالیوم نُشغلها بحدِّ سُیوفنا *** بالمشرفیّة والقنا الخَطّارِ

قال: ثمّ حمل علی القوم، ولم یزل یقاتل حتّی قتل خمسین فارساً، ثمّ قُتل رحمه الله.

مقتل أبی مخنف (المشهور)،/ 69

وقتل یحیی بن کثیر الأنصاریّ أربعین رجلًا، ثمّ استُشهد رضی الله عنه.

ابن أمیر الحاجّ، شرح شافیة أبی فراس،/ 360

[عن مقتل شهاب الدّین العاملیّ] برز من بعده یحیی بن کثیر الأنصاریّ، فحمل علیهم وهو یقول:

ضاق الخناق یا ابن سعد وابنه *** ببرازه لفوارس الأنصار

ومهاجرین مخضِّبین رماحهم *** تحت العجاجة من دم الکفّار

خضبت علی عهد النّبیّ محمّد *** والیوم تخضب من دم الفجّار

أضربهم بالسّیف أرضی أحمداً *** أعناق آل امیّة الأشرار

قال: ولم یزل یقاتل حتّی قتل من القوم خمسمائة مبارز، وقُتل أمام الحسین علیه السلام. ⁽¹⁾

ضاق الخناقُ بابن سعدٍ وابنه *** بلقاهُما لفوارس الأنصارِ

ومهاجرین مخضّبین رماحَهُم *** تحت العَجاجة من دم الکفّارِ

خُضبت علی عهد النّبیّ محمّد *** والیوم تُخضبُ من دم الفجّار

خانوا حسیناً والحوادثُ جُمّةٌ *** ورضوا یزیداً والرِّضا فی النّارِ

فالیوم نُشغلُها بحدِّ سیوفنا *** بالمشرفیّة والقنا الخطّارِ

هذا علی ابن الأوسِ فرضٌ *** واجبٌ والخزرجیّة فتیةِ النّجّارِ 1

و شجاعت و شهامتی بزرگ نمودار کرد. به روایت ابی مخنف، پنجاه تن از کفار را بکشت، و در شرح شافیه مسطور است که چهل کس بکشت، آن گاه کشته گشت.

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا علیه السلام، 2/ 292- 293

و کشته شدن پنجاه تن به دست یحیی بن کثیر.

سپهر، ناسخ التواریخ حضرت سجاد علیه السلام، 3/ 371

اکنون بر سر سخن رویم و نام آنان را که فاضل مجلسی (علیه الرحمه) یاد نفرموده است، فرایاد آریم و نام راوی را با اسناد باز نماییم. و تاکنون چند که از شهدا باز نموده ایم، بیش و کم پنج تن بر آن چه فاضل مجلسی نگاشته افزوده ایم: [...] چهارم: یحیی بن کثیر.

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا علیه السلام، 2/ 309

الدّربندی، أسرار الشّهادة،/ 284

یحیی بن کثیر الأنصاریّ:

أقول: ذکر فی الحوادث وفرسان الهیجاء ج 2، ص 146، ناقلًا عن شرح قصیدة أبی فراس الحمدانیّ رحمه الله والنّاسخ: إنّ یحیی بن کثیر الأنصاریّ برز إلی الجهاد، فقاتل وقتل من القوم أربعین رجلًا، ثمّ استشهد رضوان اللَّه علیه. وفی النّاسخ أیضاً، ناقلًا عن أبی مخنف: إنّه استأذن الحسین علیه السلام، فأذن الحسین علیه السلام له، وبرز إلی المیدان وهو یرتجز ویقول:

ضاق الخناق بابن سعد *** وابنه بلقاهما لفوارس الأنصار

ومهاجرین مخضّبین رماحهم *** تحت العجاجة من دم الکفّار

خضبت علی عهد النّبیّ محمّد *** والیوم تخضب من دم الفجّار

خانوا حسیناً والحوادث جمّة *** ورضوا یزیداً والرِّضا فی النّار

فالیوم نشغلها بحدِّ سیوفنا *** بالمشرفیّة والقنا الخطّار

هذا علی ابن الأوس فرض *** واجب والخزرجیّة فتیة النّجّار

فقاتل حتّی قُتل، رضوان اللَّه علیه.

الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 210- 211

ذکره فی مَنْ ناداهم الحسین علیه السلام من أصحابه عند نزوله إلی ساحة القتال

ذکره فی مَنْ ناداهم الحسین علیه السلام من أصحابه عند نزوله إلی ساحة القتال ⁽¹⁾

«یا مسلم بن عقیل! ویا هانی بن عروة! ویا حبیب بن مظاهر! ویا زهیر بن القین! ویا یزید بن مظاهر! ویا یحیی بن کثیر! ویا هلال بن نافع! ویا إبراهیم بن الحصین! ویا عُمیر بن المطاع! ویا أسد الکلبیّ! ویا عبداللَّه بن عقیل! ویا مسلم بن عوسجة! ویا داود بن الطّرمّاح! ویا حرّ الرّیاحیّ! ویا علیّ بن الحسین! ویا أبطال الصّفا! ویا فرسان الهیجاء! ما لی أنادیکم فلا تجیبونی؟ وأدعوکم فلا تسمعونی؟ أنتم نیام، أرجوکم تنتبهون؟ أم حالت مودّتکم عن إمامکم فلا تنصرونه؟ فهذه نساء الرّسول صلی الله علیه و آله لفقدکم قد علاهنّ النّحول، فقوموا من نومتکم، أ یّها الکرام! وادفعوا عن حرم الرّسول الطّغاة اللّئام، ولکن صرعکم واللَّه ریب المنون، وغدر بکم الدّهر الخؤون، وإلّا لما کنتم عن دعوتی تقصرون، ولا عن نصرتی تحتجبون. فها نحن علیکم مفتجعون، وبکم لاحقون، فإنّا للَّه وإنّا إلیه راجعون.»

از آن پس که شهدا را یک یک به نام بخواند، فرمود: «ای شجعان روز دار و بُرد! و ای فرسان تنگنای نبرد! چه افتاد مرا که می خوانم شما را و پاسخ نمی گویید و دعوت می کنم و اجابت نمی فرمایید؟ ارجو 1 که از این خواب انگیخته شوید. آیا مودت شما از امام شما بگشت که نصرت او را دست بازداشتید؟ اینک زنان رسول خدایند که بی نصرت شما اسیر رنج و عنایند. هم اکنون برخیزید و این طغات لئام 2 را از حرم او دفع دهید. همانا مرگ بر شما دست یافت و بخت از شما به نحوست دهر روی برتافت؛ واگر نه شما در اجابت دعوت من کندی نکردید و از نصرت من باز ننشستید. هم اکنون ما از برای شما آزرده و غمنده ایم و از قفای شما آینده و گراینده ایم.»

و این اشعار قرائت فرمود:

«قوم إذا نودوا لدفع مُلمّة والقوم بین مُدَعَّسٍ ومکردسٍ 3

لبسوا القلوب علی الدّروع وأقبلوا یتهافتون علی ذهاب الأنفس

نصروا الحسین فیا لها من فتیةٍ عافوا الحیاة وألبسوا من سندس»

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا علیه السلام، 2/ 377- 378

362- یحیی بن هانی

میزاته العائلیّة

یحیی بن هانی بن عروة [روی] عن أبی حمیر ⁽¹⁾، عن کعب «المطر زوج ⁽²⁾الأرض»:

قاله محمّد بن یوسف، عن سفیان، عن یحیی بن هانی.

البخاری، التّاریخ الکبیر، 8/ 309 رقم 3126

قال أبو مخنف: وحدّثنی نُمَیر بن وعلة، عن أبی الودّاک، قال: ⁽³⁾کانت رَوْعة ⁽⁴⁾اخت عمرو بن الحجّاج تحت هانی بن عروة ⁽⁵⁾، وهی امّ یحیی بن هانی. ⁽⁶⁾

پاینده، ترجمه تاریخ طبری، 7/ 2940

الطّبریّ، التّاریخ، 5/ 364/ مثله المفید، الإرشاد، 2/ 45؛ الخوارزمی، مقتل الحسین، 1/ 203؛ ابن طاوس، اللّهوف،/ 52؛ محمّد بن أبی طالب، تسلیة المجالس وزینة المجالس، 2/ 184

یحیی بن هانی بن عروة بن فضفاض، ویقال: قعاص المرادیّ الکوفیّ.

⁽¹⁾سمع أباه، وأنس بن مالک، وعبدالحمید بن محمود المعولیّ البصریّ، ورجاء الزّبیدیّ، ونُعَیم بن دجاجة، وأبا حُذیفة عبداللَّه بن محمّد، والحارث بن قیس صاحب ابن مسعود، وأبا حمیر صاحب کعب الأحبار، وأبا خیثمة عبدالرّحمان بن أبی سبرة الجعفیّ، و [تبع] ابن عامر ابن اخت کعب. وحدّث عن فروة بن مسیک.

روی عنه: شعبة، والثّوریّ، وشریک بن عبداللَّه، وأشعث بن سوار الأثرم، صاحب التّوابیت، وأبو کیران الحسن بن عقبة المرادیّ، وأبو جناب یحیی بن أبی حیّة الکلبیّ، وأبو بکر بن عیّاش، والحسن بن عمرو الفقیمیّ، وکان سیِّداً بالکوفة.

ووفد علی الولید بن عبدالملک.

أخبرنا أبو منصور محمّد بن أحمد بن عبدالمنعم الإمام، أنا أبو منصور شجاع، وأبو زید أحمد ابنا علیّ بن شجاع، وأبو عیسی عبدالرّحمان بن محمّد بن زیاد، وأبو بکر محمّد ابن أحمد بن الحسن بن ماجة.

ح وأخبرنا أبوالفضل عبیداللَّه بن محمّد بن إبراهیم بن سعدویه، أنا المطهر بن عبدالواحد ابن محمّد، وأبو عیسی بن زیاد، وأبو بکر بن ماجة.

ح وأخبرنا أبو شکر حمد بن أحمد بن حمد بن الخطّاب، أنا محمّد بن عمر الطّهرانیّ والمطهّر البزانیّ.

ح وأخبرنا أبو العبّاس أحمد بن سلامة بن الرّطبیّ القاضیّ، وأبو الوفاء عبداللَّه بن محمّد الدّشتیّ، وأبو منصور فاذشاه بن أحمد بن نصر بن علیّ بن الحسین بن فاذشاه، وأبو عبداللَّه محمّد بن حمد بن [أحمد بن] علیّ الصّوفیّ، وأبو عبداللَّه الحسین بن حمد بن محمّد بن عمرویه، وأبو سعید شیبان بن عبداللَّه بن شیبان المؤدّب، وأبو غانم أحمد بن عبدالواحد بن محمّد بن زیاد، وأبو سعد حامد بن أحمد بن علیّ، وأبو عبداللَّه محمّد بن

أبی القاسم إبراهیم بن محمّد، وأبو نصر الحسین بن رجاء بن محمّد بن سُلَیم، وأبو عبداللَّه ظفر بن إسماعیل بن الحسن بن عبدالواحد، وأبو المناقب ناصر بن حمزة بن ناصر، قالوا:

أنا أبو بکر بن ماجة.

ح وأخبرنا أبو القاسم رستم بن محمّد بن عبدالرّحمان القاضی، وأبو القاسم إسماعیل ابن محمّد بن الفضل، وأبو المظفّر بندار بن أبی زُرْعة البیع، وأبو المعالی لیث بن أبی الفوارس البزّار، قالوا: أنا أبو عیسی بن زیاد.

ح وأخبرنا أبو غالب محمّد بن الحسن، أنا المطهّر بن عبدالواحد.

ح وأخبرنا أبو القاسم زاهر بن طاهر، أنا أبو الحسن عبیداللَّه بن محمّد بن إسحاق بن مَندة، قالوا: أنا أبو جعفر أحمد بن محمّد بن المرزبان الأبهریّ، نا أبو جعفر محمّد بن إبراهیم بن [یحیی بن] الحکم، نا أبوجعفر محمّد بن سلیمان بن حبیب المصیصیّ، نا أبو بکر بن عیّاش، نا یحیی بن هانی.

حدّثنی أبو حُذیفة، عن عبدالملک بن محمّد بن بشیر، عن ⁽¹⁾عبدالرّحمان بن علقمة، قال: قدم وفد ثقیف علی النّبیّ (صلی الله علیه و آله) ومعهم هدیّة، فقال رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) : «ما هذه معکم، هدیّة أم صدقة؟ فإنّ الصّدقة یبتغی بها وجه اللَّه، وإنّ الهدیّة یبتغی بها وجه الرّسول وقضاء الحاجة»، قالوا: لا، بل هدیّة، فقبلها منهم [14513] ⁽²⁾. ⁽³⁾انتهی حدیث إسماعیل الحافظ، وزادوا: ثمّ جعلوا یستفتونه ویسألونه، فما صلّی الظّهر إلّا مع العصر.

أخبرنا أبو القاسم إسماعیل بن أحمد بن عمر، أنا أبو الحسین بن النّقّور، أنا عیسی بن علیّ، أنا عبداللَّه بن محمّد، حدّثنی جدِّی، نا أبو بکر بن عیّاش، حدّثنی یحیی بن [هانی.

حدّثنی أبو] حذیفة، عن عبدالملک بن محمّد بن بشیر، عن عبدالرّحمان بن علقمة،

قال: قدم وفد ثقیف ومعهم هدیّة، قد جاءوا بها، فقال لهم- یعنی النّبیّ (صلی الله علیه و آله) -: «ما هذه؟

أهدیّة أم صدقة؟ فإنّ الصّدقة یبتغی بها وجه اللَّه، وإنّ الهدیّة یبتغی بها وجه الرّسول وقضاء الحاجة»، فقالوا: هدیّة، فقبلها منهم [14514] ⁽¹⁾.

أخبرنا أبو القاسم هبّة اللَّه بن محمّد بن عبدالواحد، أنا أبو علیّ الحسن بن المذهب، أنا أحمد بن جعفر، نا عبداللَّه بن أحمد، حدّثنی أبی، نا عبدالرّحمان بن مهدی، عن سفیان، عن ⁽²⁾یحیی بن هانی.

عن عبدالحمید بن محمود، قال: صلّیت مع أنس یوم الجمعة، فدفعنا إلی السّواریّ، فتقدّمنا أو تأخّرنا، فقال أنس: کنّا نتّقی هذا علی عهد رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) . ⁽³⁾أخبرنا أبو القاسم زاهر بن طاهر، أنا أبو بکر البیهقی، أنا أبو القاسم بن أبی هاشم العلویّ- بالکوفة- وأبو بکر بن الحسن القاضی- بنیسابور- قالا: أنا أبو جعفر بن دحیم، نا محمّد بن الحسین بن أبی الحسن، نا قبیصة بن عقبة، عن سفیان، نا یحیی بن هانی.

عن عبدالحمید بن محمود، قال: کنّا مع أنس بن مالک فی الصّفّ، فصفّوا بنا حتّی ألقینا بین السّواری، فتأخّر، فلمّا صلّی، قال: قد کنّا نتّقی هذا علی عهد رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) .

أخبرنا أبو منصور بن زُریق، أنا أبو الغنائم بن المأمون، أنا أبو القاسم بن حبابة، نا أبو بکر عبداللَّه بن سلیمان بن الأشعث، نا محمّد بن بشّار، نا یحیی، عن سفیان، عن یحیی ابن هانی بن عروة المرادیّ:

عن عبدالحمید بن محمود، قال: صلّیت إلی جنب أنس بن مالک، فزحمنا إلی السّواری، فقال: کنّا نتّقی هذا علی عهد رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) ، قال أبو بکر: هذه سنّة تفرّد بها أهل الکوفة.

وقد رواه ثُمامة عن أنس، ولکن ثُمامة ضعیف.

أخبرنا أبو القاسم بن السّمرقندیّ، وأبو جعفر محمّد بن علیّ بن محمّد بن أحمد بن السّمنانیّ، أنا [أبو] محمّد الصّریفینیّ، أنا أبو القاسم بن حبابة، نا أبو القاسم البغویّ، نا علیّ بن الجعد، أنا شعبة، عن یحیی بن هانی، قال: سمعت عمر بن الخطّاب یقول:

لا هجرة بعد رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) .

أخبرنا أبو البرکات بن المبارک، أنا أبو الفضل بن خیرون، أنا أبو القاسم بن بشران، أنا أبو علیّ بن الصّوّاف، نا محمّد بن عثمان بن أبی شیبة، نا أبی، نا عبدالرّحیم بن سلیمان، عن أشعث، عن یحیی بن هانی، قال: وفدنا إلی الولید بن عبدالملک، ومعنا أنس بن مالک.

أخبرنا أبو البرکات الأنماطیّ، [أنا أبو الفضل بن خیرون]، أنا أبو العلاء الواسطیّ، أنا أبو بکر البابسیریّ، أنا أبو أمیّة الأحوص بن المفضّل، نا أبی، قال: هانی بن عروة ابن فروة بن مسیک، وحدّث الثّوریّ عن یحیی بن هانی بن عروة.

أنبأنا أبو الغنائم بن النّرسیّ، ثمّ حدّثنا أبو الفضل بن ناصر.

أخبرنا أحمد بن الحسن، والمبارک بن عبدالجبّار، وابن النّرسیّ- واللّفظ له- قالوا:

أنا أبو أحمد، زاد أحمد ومحمّد بن الحسن، قالا: أنا أحمد بن عبدان، أنا محمّد بن سهل، أنا البخاریّ، قال:

یحیی بن هانی، قال أبو نُعَیم: نا سفیان عن یحیی بن هانی، عن عبدالحمید بن محمود:

کنّا مع أنس بن مالک، ورأی أمیراً من الأمراء، فدفعونا حتّی [قمنا] بین السّاریتین، فجعل أنس یتأخّر، وقال: کنّا نتّقی هذا علی عهد رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) .

ثمّ قال: یحیی بن هانی المرادیّ ⁽¹⁾، عن أبی حمیر، عن کعب، «المطر روح الأرض». ⁽²⁾قال ابن یوسف عن سفیان.

وقال محمّد بن حاتم بن بزیع، نا یحیی بن أبی بکیر، عن شعبة، قال: یحیی بن هانی

ابن عروة أخبرنی- وکان سیِّد أهل الکوفة-، قال: سمعت نُعیم بن دجاجة سمعت عمر:

لا هجرة بعد النّبیّ (صلی الله علیه و آله) ، یعنی بعد وفاته.

هکذا فرّق البخاری بینهما وجعلهما ابن أبی حاتم، واحداً، وهو أشبه، فقال:

ما أخبرنا أبو الحسین الأبرقوهیّ- إذناً- وأبو عبداللَّه الأدیب- شفاهاً-، قالا: أنا أبو القاسم بن مندة، أنا أبو علیّ- إجازة-.

ح قال: وأنا أبو طاهر، أنا علیّ.

قالا: أنا ابن أبی حاتم، قال ⁽¹⁾: یحیی بن هانی بن عروة بن قعاص المرادیّ، کوفیّ، وکان من أشراف العرب، روی عن عبدالحمید بن محمود، ورجاء الزّبیدیّ، وأبیه، ونعیم ابن دجاجة، وأبی حمیر، روی عنه الثّوریّ، وشعبة، وشریک بن عبداللَّه، سمعت أبی یقول ذلک.

ذکره أبی عن إسحاق- یعنی: ابن منصور- عن یحیی بن معین، قال: یحیی بن هانی ابن عروة المرادیّ، ثقة، وسألت أبی عن یحیی بن هانی بن عروة، فقال ⁽²⁾: ثقة، صالح، ⁽³⁾روی عنه الثّوریّ، وشعبة، سیِّد من سادات الکوفة.

أخبرنا أبو القاسم بن السّمرقندیّ، أنا أبو بکر بن الطّبریّ، أنا أبو الحسین بن الفضل، أنا عبداللَّه بن جعفر، نا یعقوب، نا أبو نُعَیم، نا سفیان، عن یحیی بن هانی المرادیّ، وعن شبیب بن غرقدة، وعن عیّاش العامریّ، قال یعقوب: کلّ هؤلاء کوفیّون، ثقات.

قال: ونا یعقوب، نا قبیصة، نا سفیان، عن یحیی بن هانی بن عروة، کوفیّ، ثقة.

أخبرنا أبو عبداللَّه البلخیّ، أنا أبو منصور محمّد بن الحسین بن عبداللَّه، أنا أحمد بن محمّد بن أحمد البرقانیّ، قال: وسمعته- یعنی الدّارقطنیّ- یقول: یحیی بن هانی، یحدِّث عنه أبو بکر بن عیّاش، والثّوریّ، کوفیّ، یحتجّ به.

أخبرنا أبو غالب الماوردیّ، أنا أبو الحسن السّیرافیّ، أنا أحمد بن إسحاق، نا أحمد بن عمران، نا موسی، نا خلیفة، قال: سنة تسع وثلاثین، فیها خرج أبو مریم بناحیة الفرات، فوجّه إلیه علیّ یحیی بن هانی، ثمّ سار علیّ، فقتل أبا مریم. ذکر ذلک أبو عُبیدة.

[قال ابن عساکر:] لا أری یحیی هذا صاحب التّرجمة، فإنِّی لا أراه أدرک علیّاً، واللَّه أعلم.

ابن عساکر، تاریخ دمشق، 68/ 175- 179، مختصر ابن منظور، 27/ 302- 303

(یحیی) بن هانی بن عروة المرادیّ، تابعیّ، صغیر، أرسل شیئاً، فذکره ابن شاهین فی الصّحابة، وأورده من طریق ابن الکلبیّ، حدّثنا أبو کبران المرادیّ عن یحیی بن هانی بن عروة المرادیّ قال: وقد فروة بن مسیک علی النّبیّ صلی الله علیه و آله مفارقاً ملوک کندة، فذکر الحدیث.

(قلت): وأبوه هانی بن عروة معدود فی المخضرمین، وقد مضی فی حرف الهاء. ولیحیی روایة عن أنس ونعیم بن دجاجة وأبی حذیفة وغیرهم، روی عنه شعبة والثّوریّ وشریک وأبو بکر بن عیّاش وغیرهم. قال أبو حاتم الرّازی: ثقة، صالح، من سادات أهل الکوفة؛ وذکره ابن حبّان فی ثقات أتباع التّابعین. وقال یحیی بن بکیر عن شعبة: کان سیِّد أهل الکوفة فی زمانه. ووثّقه النّسائیّ وغیره، وحدیثه فی السّنن الثّلاثة.

ابن حجر، الإصابة، 3/ 639 رقم 9434

المجلس العاشر فی ذکر جماعة کثیرة من أصحاب الحسین علیه السلام الّذین قتلوا معه یوم الطّفّ ممّن لیس لهم فی النّاحیة ذکر، وقد ذکر بعض علماء الفریقین ترجمة حال أولئک الجماعة فی کتب المقاتل والسّیر والرّجال، فأردنا ذکرهم ها هنا لئلّا یخلو المقام من أسمائهم.

فنقول، وباللَّه التّوفیق، منهم ⁽¹⁾یحیی بن هانی بن عروة المرادیّ.

أقول: قال العسقلانیّ فی الإصابة: هو یحیی بن هانی بن عروة بن نمران بن عمرو بن

قعّاس بن عبد یغوث بن مخدش بن حصر بن غنم بن مالک بن عوف بن منبه بن عطیف المرادیّ العطیفیّ.

قال أبو مخنف: وکانت روعة اخت عمرو بن الحجّاج الزّبیدیّ تحت هانی بن عروة.

الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 255- 256/ مثله الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 209- 210

روعة اخت عمرو بن الحجّاج، کانت تحت هانی بن عروة، وهی امّ یحیی بن هانی الّذی قُتل بالطّفّ مع الحسین علیه السلام فی الحملة الاولی.

الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 281

یحیی بن هانی بن عروة المرادیّ العطیفیّ، نسبة إلی بنی عطف، بطن من مراد.

المامقانی، تنقیح المقال، 3- 1/ 322

کیف التحقَ بالإمام علیه السلام؟

فلمّا قتل عبیداللَّه بن زیاد مسلم بن عقیل وهانیاً، فرّ یحیی خوفاً من ابن زیاد واختفی عند قومه، فلمّا سمع بمجی ء الحسین علیه السلام ونزوله بکربلاء، جاء إلیه فیمن جاء، وانضمّ إلیه.

الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 256/ مثله: الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 210

وقد ذکر أهل السّیر: إنّه لمّا قتل هانی مع مسلم بن عقیل، فرّ ابنه یحیی واختفی عند قومه خوفاً من ابن زیاد، فلمّا سمع بنزول الحسین علیه السلام بکربلاء، جاء وانضمّ إلیه، ولزمه إلی أن نشب القتال یوم الطّفّ، فتقدّم وقتل من القوم رجالًا کثیرة، ثمّ نال شرف الشّهادة، رضوان اللَّه علیه.

المامقانی، تنقیح المقال، 3- 1/ 322

استشهاده

فلمّا کان یوم الطّفّ ونشب القتال، تقدّم أمام الحسین علیه السلام حتّی قُتل بین یدیه فی الحملة الاولی مع من قُتل. وقیل: والقائل محمّد بن أبی طالب الحسینیّ فی مقتله: قتل مبارزة. قال: ثمّ برز إلیهم یحیی بن هانی المرادیّ وهو یرتجز ویقول:

أغشاکم ضرباً بحدِّ السّیف *** لأجل مَنْ حلَّ بأرضِ الخیف

بقدرة الرّحمان ربّ الکیف *** أضربکم ضرباً بغیر حیف

وجعل یقاتل حتّی قتل من القوم رجالًا کثیرة، ثمّ قُتل، رضوان اللَّه علیه.

الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 256/ مثله: الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 210

أخباره عن الطّفّ وما بعد الطّفّ

قال هشام بن محمّد، عن أبی مخنف، قال: حدّثنی یحیی بن هانی بن عروة، أنّ نافع ابن هلال کان یقاتل یومئذٍ وهو یقول: «أنا الجملیّ، أنا علی دین علیّ».

قال: فخرج إلیه رجل یقال له مزاحم بن حُرَیث، فقال: أنا علی دین عثمان، فقال له:

أنت علی دین شیطان، ثمّ حمل علیه، فقتله، فصاح عمرو بن الحجّاج بالنّاس: یا حمقی! أتدرون مَنْ تقاتلون؟ فرسان المصر؛ قوماً مستمیتین، لا یبرزنّ لهم منکم أحد، فإنّهم قلیل، وقلّما یبقون، واللَّه لو لم ترموهم إلّابالحجارة لقتلتموهم؛ فقال عمر بن سعد:

صدقت، الرّأی ما رأیت، وأرسل إلی النّاس یعزم علیهم أ لّایبارز رجل منکم رجلًا منهم. ⁽¹⁾

گوید: مردی به نام مزاحم، پسر حریث سوی وی آمد و گفت: «من بر دین عثمان ام.»

گفت: «بر دین شیطانی.»

و بدو حمله برد و خونش بریخت.

گوید: عمرو بن حجاج بانگ برآورد که: «ای احمقان! می دانید با کی ها جنگ دارید؟ با یکه سواران شهر که گروهی جانبازند! هیچ کس از شما با آن ها هماوردی نکند. آن ها کم اند و چندان دوام نخواهند کرد. به خدا اگر با سنگ بزنیدشان می کشیدشان.»

عمر بن سعد گفت: «راست گفتی، رأی درست همین است.»

و کس سوی قوم فرستاد و تأکید کرد که هیچ کس از شما هماورد یکی از آن ها نشود.

پاینده، ترجمه تاریخ طبری، 7/ 3036

الطّبریّ، التّاریخ، 5/ 435/ عنه: القمّی، نفس المهموم،/ 264

قال أبو مخنف: فحدّثنی یحیی بن هانی، قال: قال عمرو بن الحجّاج الزّبیدیّ لابن مطیع: أ یّها الرّجل! لا یُسقَط فی خَلَدک، ولا تُلقِ بیَدِکَ، اخرج إلی النّاس فاندبهم إلی عدوّک فاغزهم، فإنّ النّاس کثیر عددهم، وکلّهم معک إلّاهذه الطّاغیة الّتی خرجت علی النّاس، واللَّه مخزیها ومهلکها، وأنا أوّل منتدب، فأندب معی طائفة، ومع غیری طائفة. قال: فخرج ابن مطیع، فقام فی النّاس، فحمد اللَّه وأثنی علیه، ثمّ قال: أ یّها النّاس، إنّ من أعجب العجب عجزکم عن عُصبة منکم قلیل عددها، خبیث دینها، ضالّة مضلّة.

اخرجوا إلیهم فامنعوا منهم حریمکم، وقاتلوهم عن مصرکم، وامنعوا منهم فیئکم، وإلّا واللَّه لیشارکنّکم فی فیئکم من لا حقّ له فیه. واللَّه لقد بلغنی أنّ فیهم خمسمائة رجل من محرّریکم علیهم أمیر منهم، وإنّما ذهاب عزّکم وسلطانکم وتغیّر دینکم حین یکثرون.

ثمّ نزل.

قال: ومنعهم یزید بن الحارث أن یدخلوا الکوفة. قال: ومضی المختار من السّبخة حتّی ظهر علی الجبّانة، ثمّ ارتفع إلی البیوت؛ بیوت مُزینة وأحمس وبارق، فنزل عند مسجدهم وبیوتهم، وبیوتهم شاذّة منفردة من بیوت أهل الکوفة، فاستقبلوه بالماء، فسقی أصحابه، وأبی المختار أن یشرب. قال: فظنّ أصحابه أ نّه صائم، وقال أحمر بن هدیج بن هَمْدان لابن کامل: أتری الأمیر صائماً؟ فقال له: نعم، هو صائم، فقال له: فلو أ نّه کان فی هذا الیوم مفطراً کان أقوی له؛ فقال له: إنّه معصوم، وهو أعلم بما یصنع؛ فقال له:

صدقت، أستغفر اللَّه. وقال المختار: نِعم مکان المقاتل هذا، فقال له إبراهیم بن الأشتر: قد هزمهم اللَّه وفلّهم، وأدخل الرّعب قلوبهم، وتنزل ها هنا! سر بنا؛ فواللَّه ما دون القصر أحد یمنع، ولا یمتنع کبیر امتناع؛ فقال المختار: لیُقم ها هنا کلّ شیخ ضعیف وذی علّة، وضعوا ما کان لکم من ثقل ومتاع بهذا الموضع حتّی تسیروا إلی عدوِّنا. ففعلوا، فاستخلف المختار علیهم أبا عثمان النّهدیّ، وقدّم إبراهیم بن الأشتر أمامه، وعبّی أصحابه علی الحال الّتی کانوا علیها فی السّبخة.

قال: وبعث عبداللَّه بن مطیع عمرو بن الحجّاج فی ألفی رجل، فخرج علیهم من سکّة

الثّوریّین، فبعث المختار إلی إبراهیم أن اطوه ولا تقم علیه. فطواه إبراهیم، ودعا المختار یزید بن أنس، فأمره أن یصمد لعمرو بن الحجّاج، فمضی نحوه، وذهب المختار فی أثر إبراهیم، فمضوا جمیعاً حتّی إذا انتهی المختار إلی موضع مصلّی خالد بن عبداللَّه وقف، وأمر إبراهیم أن یمضی علی وجهه حتّی یدخل الکوفة من قِبَل الکناسة، فمضی، فخرج إلیه من سکّة ابن محرز، وأقبل شمر بن ذی الجوشن فی ألفین، فسرّح المختار إلیه سعید بن منقذ الهَمْدانیّ، فواقعه، وبعث إلی إبراهیم أن اطوه، وامض علی وجهک. فمضی حتّی انتهی إلی سکّة شبث، وإذا نوفل بن مساحق بن عبداللَّه بن مخرَمة فی نحو من ألفین- أو قال:

خمسة آلاف، وهو الصّحیح- وقد أمر ابن مطیع سوید بن عبدالرّحمان، فنادی فی النّاس:

أن الحقوا بابن مساحق. قال: واستخلف شبث بن رِبْعیّ علی القصر، وخرج ابن مطیع حتّی وقف بالکُناسة. ⁽¹⁾

گوید: ابن مطیع به نزد مردم آمد و حمد خدا گفت و ثنای او کرد، آن گاه گفت: «ای مردم! شگفت ترین شگفتی هاست که شما در مقابل این گروه وامانده اید که شمارشان اندک است و دینشان خبیث، گمراهند و گمراه کن. سوی آن ها روید، حریم خویش را از آن ها مصون دارید، برای حفظ شهرتان با آن ها نبرد کنید و غنیمتتان را محفوظ دارید وگرنه به خدا کسانی شریک غنیمتتان می شوند که حقی بدان ندارند. به خدا شنیده ایم که پانصد کس از آزادکردگان شما میان آن ها هستند که سالاری از خودشان دارند، وقتی اینان بسیار شوند نیرو و قدرتتان برود و دینتان دیگر شود.»

آن گاه پایین آمد.

گوید: یزیدبن حارث کسان مختار را از ورود به کوفه منع کرد.

گوید: پس، مختار از شوره زار برفت تا به میدان رسید، آن گاه سوی خانه های مزینه و احمس و بارق رفت و به نزدیک مسجد و خانه هایشان جای گرفت، خانه های قوم پراکنده بود و از خانه های مردم کوفه جدا بود، پس برای وی آب آوردند که یاران خود را سیراب کرد، اما خود مختار آب ننوشید.

گوید: یاران وی پنداشتند که وی روزه دارد، احمر بن هدیج همدانی به ابن کامل گفت: «به نظرت امیر روزه دارد؟»

گفت: «آری.»

گفت: «اگر امروز روزه نداشت بهتر بود.»

گفت: «او معصوم است و بهتر می داند چه می کند.»

گفت: «راست گفتی، از خدا آمرزش می خواهم.»

گوید: مختار گفت: «این جا برای جنگجو نکو جایی است.»

ابراهیم گفت: «خدا آن ها را هزیمت کرد و به پراکندگی داد و ترس در دلهاشان نهاد و تو این جا می مانی، حرکت کنیم که به خدا در مقابل قصر کس نیست که دفاع کند و مقاومت چندانی نخواهد کرد.»

مختار گفت: «هر که پیر است و ناتوان یا آسیب دیده این جا بماند هر چه بار و کالا دارید این جا بگذارید تا سوی دشمن رویم.»

گوید: چنان کردند. مختار، ابو عثمان نهدی را پیش آن ها نهاد و ابراهیم بن اشتر را پیش فرستاد و یاران خود را به همان صورت که در شوره زار بوده بودند، بیاراست.

گوید: عبداللَّه بن مطیع، عمرو بن حجاج را با دو هزار کس فرستاد که از کوچه ثوریان سوی آن ها آمد. مختار کس پیش ابراهیم فرستاد که: او را دور بزن و با وی مقابل مشو، ابراهیم او را دور زد.

مختار، یزید بن انس را خواست و گفت: سوی عمرو بن حجاج رود. یزید سوی او رفت و مختار از دنبال ابراهیم روان شد. همگی برفتند تا مختار به محل نمازگاه خالد بن عبداللَّه رسید و توقف کرد و به ابراهیم گفت که راه خویش را دنبال کند و از جانب بازار وارد کوفه شود. ابراهیم از راه کوچه ابن محرز آهنگ بازار کرد.

گوید: شمر بن ذی الجوشن با دو هزار کس بیامد و مختار، سعید بن منقذ همدانی را سوی او فرستاد که با وی نبرد کرد، و کس سوی ابراهیم فرستاد که: او را دور بزن و به راه خویش برو، و او برفت تا به کوچه شبث رسید. نوفل بن مساحق با حدود دو هزار کس- یا گفت پنج هزار کس و درست چنین است- آن جا بود، ابن مطیع به سوید بن عبدالرحمان گفته بود ندا دهد که: سوی ابن مساحق روید.

گوید: ابن مطیع، شبث بن ربعی را در قصر نهاد و خود او برون شد و در بازار جای گرفت.

پاینده، ترجمه تاریخ طبری، 8/ 3311- 3313

الطّبری، التاریخ، 6/ 28- 29

299/ 363- یزید بن ثبیط العبدیّ البصریّ وابناه عبداللَّه وعبیداللَّه

میزاتهم العائلیّة

وقُتل من عبدالقیس، من أهل البصرة: یزید بن ثبیط.

وابناه: عبداللَّه، وعبیداللَّه، ابنا یزید.

الرّسّان، تسمیة من قتل،/ 153/ عنه: الشّجری، الأمالی، 1/ 172؛ مثله المحلّی، الحدائق الوردیّة، 2/ 121

یزید ⁽¹⁾بن ثبیط، وهو من عبد القسّ [...] ابنان له: عبداللَّه وعبداللَّه، قُتل معه هو وابناه.

الطّبری، التاریخ، 5/ 354/ مثله ابن الأثیر، الکامل، 3/ 267؛ النّویری، نهایة الإرب، 20/ 387

من أصحاب الحسین بن علیّ علیهما السلام: یزید بن ثبیط ⁽²⁾.

الطّوسی، الرّجال،/ 81/ عنه: التّفرشی، نقد الرّجال،/ 377؛ الإسترآبادی، منهج المقال،/ 373؛ الأردبیلی، جامع الرّواة، 2/ 342؛ الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 211

من أصحاب الحسین بن علیّ علیهما السلام: عبیداللَّه وعبداللَّه، معروفان.

الطّوسی، الرّجال،/ 77/ عنه: الإسترآبادی، منهج المقال،/ 208

عبداللَّه وعبیداللَّه ابنا زید البصریّ.

ابن شهرآشوب، المناقب، 4/ 113

العبدیّ: بفتح العین المهملة، وسکون الباء المنقوطة بواحدة، وفی آخرها الدّال المهملة.

هذه النّسبة إلی «عبد القیس» فی ربیعة بن نزار، وهو: عبد القیس بن أفصی بن دُعْمیّ ابن جَدیلة بن أسد بن ربیعة بن نزار، والمنتسب إلیه مخیّر بین أن یقول «عبدیّ» أو «عَبْقَسیّ». ⁽³⁾

سپهر، ناسخ التّواریخ أمیر المؤمنین علیه السلام، 5/ 211

باب العین من أسامی الرّواة [عن أبی عبداللَّه الحسین بن علیّ علیهما السلام ...].

عبداللَّه و عبیداللَّه، معروف هستند.

سپهر، ناسخ التواریخ امیر المؤمنین علیه السلام، 5/ 210

از شهدا که مورخان و محدثان یاد از او نکرده اند [...] و دیگر یزید بن ثبیت القیسی است.

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا علیه السلام، 2/ 314

السّمعانی، الأنساب، 4/ 135

(فی العبدیّین). من أنصار الحسین علیه السلام، یزید بن ثبیط العبدیّ، عبد قیس البصریّ.

وابناه: عبداللَّه بن یزید بن ثبیط العبدیّ البصریّ، وعبیداللَّه بن یزید بن ثبیط العبدیّ البصریّ.

(ضبط الغریب): ممّا وقع فی هذه التّرجمة (ثبیط) بالثّاء المثلّثة، والباء المفردة، والیاء المثنّاة تحت، والطّاء المهملة، علم مصغّر، ویمضی فی بعض الکتب ثبیت وثبیط، وهما تصحیف.

السّماوی، إبصار العین،/ 110

قُتل مع الحسین علیه السلام فی الطّفّ سبعة نفر، وقُتل آباؤهم معهم: عبداللَّه بن یزید وعبیداللَّه ابن یزید.

السّماوی، إبصار العین،/ 129/ مثله الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 415، 416

قُتل فی الطّفّ مع الحسین خمسة إخوة من بنی هاشم، وهم: عبداللَّه وعبیداللَّه ولدا یزید العبدیّ.

السّماوی، إبصار العین،/ 130/ مثله الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 417

أقول: قال أبو علیّ فی رجاله: یزید بن ثبیط القیسیّ البصریّ، من أصحاب الحسین علیه السلام، قُتل معه بکربلاء. وقال علماء السّیر: إنّ یزید بن ثبیط القیسیّ العبدیّ البصریّ من عبد قیس، وابناه عبداللَّه بن یزید بن ثبیط العبدیّ البصریّ، وعبیداللَّه بن یزید بن ثبیط العبدیّ البصریّ.

توضیح: ضبط ما وقع فی هذه التّرجمة ثبیط بالثّاء المثلّثة، والباء المفردة، والباء المثنّاة تحت، والظّاء المهملة. وفی بعض الکتب: ثبیت، ونبیط، وهما تصحیف من النّسّاخ.

الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 224/ عنه: الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 211

یزید بن ثبیط القیسیّ العبدیّ البصریّ. الضّبط: ثبیط بالثّاء المثلّثة المضمومة، والباء الموحّدة المفتوحة، والیاء المثنّاة من تحت السّاکنة، والطّاء المهملة. وقد مرّ ضبط القیسیّ فی أبان بن أرقم، لکن لا یخفی أنّ هذا لیس منسوباً إلی قیس عیلان، بل إلی عبد قیس، وإلحاق القیسی بالعبدیّ فی کلماتهم لذلک، ولو قالوا عیقسی لقام مقام النّسبتین.

التّرجمة: عدّه الشّیخ رحمه الله فی رجاله من أصحاب الحسین علیه السلام.

أقول: هو من المستشهدین بین یدیه بالطّفّ.

المامقانی، تنقیح المقال، 3- 1/ 325

القیسیّ بالقاف المنقّطة باثنتین المفتوحة، ثمّ الیاء السّاکنة، ثمّ السّین المهلمة؛ نسبة إلی قیس عیلان أبی قبیلة، واسمه إلناس بن مضر، أخو إلیاس.

المامقانی، تنقیح المقال، 1- 2/ 3

عبداللَّه وعبیداللَّه، عدّهما الشّیخ رحمه الله فی رجاله من أصحاب الحسین علیه السلام، وقال:

معروفان، وعرضه أنّهما من شهداء کربلاء.

المامقانی، تنقیح المقال، 2- 1/ 196

عبداللَّه بن یزید بن ثبیط القیسیّ، من أصحاب الحسین علیه السلام ومن المستشهدین بین یدیه یوم الطّفّ مع أخیه عبیداللَّه وأبیه یزید، وقد وقع التّسلیم علیهم بالخصوص فی زیارة النّاحیة المقدّسة، وزاده ذلک شرفاً علی شرف الشّهادة.

المامقانی، تنقیح المقال، 2- 1/ 224

عبیداللَّه بن یزید بن ثبیط القیسیّ، من أصحاب الحسین علیه السلام، استشهد مع أخیه عبداللَّه وأبیه یزید یوم الطّفّ، وزاد علی شرف شهادته شرف تسلیم الحجّة المنتظر عجّل اللَّه تعالی فرجه علینا بخصوصه فی زیارة النّاحیة المقدّسة.

المامقانی، تنقیح المقال، 2- 1/ 242

یزید بن ثبیط العبدیّ، من عبد القیس البصریّ. کان من الشّیعة، وقُتل مع الحسین علیه السلام بکربلاء.

الأمین، أعیان الشّیعة، 10/ 305

یزید بن ثبیط العبدیّ.

الأمین، أعیان الشّیعة، 1/ 612

عبداللَّه بن یزید العبدیّ. عبیداللَّه بن یزید العبدیّ.

الأمین، أعیان الشّیعة، 1/ 611

عبداللَّه وعبیداللَّه أبناء یزید بن ثبیط- أو نبیط- العبدیّ البصریّ. لهما ذکر فی (الزّیارة)

وفی کثیر من کتب السّیر والمقاتل.

بحر العلوم، مقتل الحسین علیه السلام (الهامش)،/ 387

ومنهم یزید بن ثبیط العبدیّ البصریّ.

المیانجی، العیون العبری،/ 107

عبداللَّه وعبیداللَّه ابنی یزید بن ثبیط البصریّ. یزید بن ثبیط البصریّ. ⁽¹⁾

عبدی: منسوب به عبدالقیس (عرب شمال).

هاشم زاده، ترجمه انصار الحسین علیه السلام،/ 110- 111

عبداللَّه بن یزید بن نبیط (ثبیت) عبدی: طبری و ابن شهرآشوب، نام او را در شمار کشته شدگان اولین حمله ذکر نموده اند. ابن شهرآشوب به جای «ابن یزید»، «ابن زید» نقل کرده است.

در «زیارت» و «رجبیه» چنین آمده است: «السّلام علی بدر بن رقیط وابنیه عبداللَّه وعبیداللَّه.»

«سلام بر بدر بن رقیط و دو پسرش عبداللَّه وعبیداللَّه.»

او مردی جوان و اهل بصره بود.

عبدی: منسوب به «عبدالقیس»، از اعراب عدنان (عدنان، عرب شمال).

عبیداللَّه بن یزید بن نبیط (ثبیت) عبدی: او برادر «عبداللَّه بن یزید» است که در بالا نامش ذکر شد. در مصادر مورد بررسی، از او همچون برادرش یاد کرده اند و نشانه ها یکی است.

هاشم زاده، ترجمه انصار الحسین،/ 98، 99

الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 170- 211

عبدالقیس بن أفْصی بن دَعْمیّ بن جَدیلة بن أسد بن ربیعة بن نزار بن مَعَدِّ بن عَدْنان، من وُلد إسماعیل علیه السلام بنو ربیعة بالیمن.

ابن حزم، جمهرة الأنساب،/ 9، 292، 295

خصائصهم الفریدة

کان یزید من ⁽²⁾الشّیعة، ومن أصحاب أبی الأسود، وکان شریفاً فی قومه.

السّماوی، إبصار العین،/ 110/ عنه: المیانجی، العیون العبری،/ 107؛ مثله المامقانی، تنقیح المقال، 3- 1/ 325

لهم ذکر فی الحروب والمغازی، وقال العسقلانی فی الإصابة: یزید بن ثبیط العبدیّ من الشّیعة ومن أصحاب أبی الأسود الدّؤلی، وکان شریفاً فی قومه.

الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 224/ مثله الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 211

کیف التحقوا بالإمام علیه السلام؟

قال أبو مخنف: وذکر أبو المخارق الرّاسبیّ، قال: اجتمع ناس من الشّیعة بالبصرة ⁽¹⁾فی ⁽²⁾منزل امرأة من عبدالقیس ⁽³⁾

مردم عبد القیس به تمامی در میان راه میان علی و مردم بصره بودند و انتظار وی را داشتند. اینان چند هزار کس بودند و دو هزار و چهار صد کس نیز بر آب بودند].

قال: فأجمع ⁽¹⁾یزید بن ثُبَیط ^(2)(3)(4)الخروج- وهو من عبدالقیس- إلی الحسین، وکان ⁽⁵⁾له بنون عشرة ⁽⁶⁾، فقال: أ یّکم یخرج معی ⁽⁷⁾؟ فانتدب معه ⁽⁸⁾ابنان له ⁽⁹⁾: عبداللَّه وعبیداللَّه، فقال لأصحابه ⁽¹⁰⁾فی بیت تلک المرأة ⁽¹¹⁾: إنِّی قد أزمعتُ علی الخروج، وأنا خارج ⁽¹²⁾، فقالوا له: إنّا نخاف علیک ⁽¹³⁾أصحاب ابن زیاد؛ فقال: إنِّی واللَّه ⁽¹⁴⁾لو قد ⁽¹⁵⁾استوت أخفافهما ⁽¹⁶⁾بالجَدَد ⁽¹⁷⁾لهانَ علیَّ طلب من طلبنی. ^(18)(19)قال: ثمّ خرج فتقدّی ⁽²⁰⁾فی الطّریق حتّی انتهی إلی حسین علیه السلام، فدخل ⁽²¹⁾فی رحله بالأبطح، وبلغ الحسین مجیئه، فجعل یطلبه، وجاء الرّجل إلی رحل الحسین، فقیل له: قد خرج إلی منزلک، فأقبل فی أثره، ولمّا لم یجده الحسین جلس فی رحله ینتظره، وجاء

البصریّ، فوجده فی رحله جالساً، فقال: «بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِکَ فَلْیَفْرَحُوا»، ⁽¹⁾قال: فسلّم علیه ⁽²⁾، وجلس إلیه، فخبّره ⁽³⁾بالّذی جاء له، فدعا له بخیر، ثمّ أقبل معه حتّی أتی ⁽⁴⁾، فقاتل معه، فقُتل معه هو ⁽⁵⁾وابناه ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾

گوید: یزید بن نبیط که از مردم عبدالقیس بود، بر آن شد که سوی حسین رود. وی ده پسر داشت، گفت: «کدامتان با من می آیید؟»

دو تن از پسرانش به نام عبداللَّه و عبیداللَّه آماده شدند. یزید در خانه آن زن گفت: «آهنگ رفتن کرده ام و می روم.»

گفتند: «از یاران ابن زیاد بر تو بیم داریم.»

گفت: «وقتی مرکب من در دشت به راه افتد، هر که خواهد از پی من برآید.»

گوید: یزید روان شد و شتابان برفت تا پیش حسین علیه السلام رسید و در ابطح به محل وی رفت. حسین از آمدن وی خبر یافت و به طلب او برون آمد. آن مرد به محل حسین رفت، گفتند: «به طرف منزلگاه تو آمده.»

و از پی او برفت. و چون حسین او را نیافت، در محل وی در انتظارش نشست. آن گاه مرد بصری بیامد و او را در محل خویش نشسته دید و گفت: «به کرم و رحمت خدا باید شادمان بود.»

آن گاه سلام گفت و به نزد حسین نشست و منظوری را که برای آن آمده بود، با وی بگفت که برای او دعای خیر کرد. آن گاه با وی ببود تا حرکت کرد. یزید همراه امام بجنگید و او و دو پسرش با وی کشته شدند.

پاینده، ترجمه تاریخ طبری، 7/ 2925

الطّبریّ، التّاریخ، 5/ 353- 354/ عنه: القمّی، نفس المهموم،/ 91- 92؛ الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 224؛ الأمین، أعیان الشّیعة، 10/ 305؛ بحر العلوم، مقتل الحسین (الهامش)،/ 150؛ مثله المازندرانی، معالی السّبطین، 1/ 254؛ الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 211- 212

واجتمع النّاس من الشّیعة بالبصرة فی منزل امرأة من عبدالقیس یقال لها: ماریة بنت سعد، وکانت تتشیّع، وکان منزلها لهم مألفاً یتحدّثون فیه.

فعزم یزید بن ثبیط علی الخروج إلی الحسین، وهو من عبدالقیس، وکان له بنون عشرة، فقال: أ یّکم یخرج معی؟ فخرج معه ابنان له: عبداللَّه، وعبیداللَّه، فساروا، فقدموا علیه بمکّة، ثمّ ساروا معه، فقُتلوا معه.

ابن الأثیر، الکامل، 3/ 267

وقدم علی الحسین رضی الله عنه من البصرة یزید بن أبی نُبَیْط وابناه عبداللَّه وعبیداللَّه إلی مکّة، فکانوا معه حتّی قُتل وقُتلوا معه.

النّویری، نهایة الإرب، 20/ 387

(قال) أبوجعفر الطّبریّ: ⁽¹⁾کانت ماریة ابنة المنقذ العبدیّة تتشیّع، وکانت دارها مألفاً للشّیعة یتحدّثون فیه، وقد کان ابن زیاد بلغه ⁽²⁾إقبال الحسین علیه السلام ومکاتبة أهل العراق له: ⁽³⁾فأمر عامله ⁽⁴⁾أن یضع المناظر، ویأخذ الطّریق، فأجمع یزید ⁽⁵⁾بن ثبیط ⁽⁶⁾علی الخروج إلی الحسین علیه السلام، وکان له بنون عشرة، فدعاهم إلی ⁽⁷⁾الخروج معه، ⁽⁸⁾وقال: أ یّکم یخرج معی متقدّماً ⁽⁹⁾؟ فانتدب له اثنان: عبداللَّه وعبیداللَّه. فقال لأصحابه، فی بیت تلک المرأة: إنِّی قد أزمعت علی الخروج، وأنا خارج، فمَنْ یخرج معی؟ فقالوا له: إنّا نخاف أصحاب ابن زیاد. فقال: إنِّی واللَّه أن ⁽¹⁰⁾لو قد استوت أخفافها بالجدد ⁽¹¹⁾لهان علیَّ طلب مَنْ طلبنی. ⁽¹²⁾

ثمّ خرج وابناه، وصحبه عامر، ومولاه، وسیف بن مالک، والأدهم بن امیّة. وقوی

فی الطّریق ⁽¹⁾حتّی انتهی إلی الحسین علیه السلام، وهو ⁽²⁾بالأبطح من مکّة، فاستراح فی رحله، ثمّ خرج إلی الحسین علیه السلام ⁽³⁾إلی منزله ⁽⁴⁾، وبلغ الحسین علیه السلام مجیئه، فجعل یطلبه حتّی جاء إلی رحله، ⁽⁵⁾فقیل له: قد خرج إلی منزلک ⁽⁶⁾، فجلس فی رحله ینتظره، وأقبل یزید لمّا لم یجد الحسین علیه السلام فی منزله، وسمع أ نّه ذهب إلیه، راجعاً علی أثره، فلمّا رأی الحسین علیه السلام فی رحله، قال: «بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِکَ فَلْیَفْرَحُوا»، السّلام علیک یا ابن رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، ⁽⁷⁾ثمّ سلّم علیه ⁽⁸⁾، وجلس إلیه، وأخبره بالّذی جاء له، فدعا له الحسین علیه السلام بخیر، ثمّ ضمّ رحله إلی رحله.

السّماوی، إبصار العین،/ 110- 111/ مثله الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 224- 225؛ المیانجی، العیون العبری،/ 107- 108؛ الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 212

ذکر أهل السّیر: إنّه کان له بنون عشرة، فدعاهم إلی الخروج معه إلی الحسین علیه السلام، فانتدب منهم اثنان: عبداللَّه وعبیداللَّه ونفر من الشّیعة من البصرة أیّام سدّ الطّریق، فأتوا إلی الأبطح من مکّة، فاستراح فی رحله، ثمّ خرج إلی الحسین علیه السلام، وقد بلغ الحسین علیه السلام مجیئه، فجعل یطلبه حتّی جاء إلی رحله، فجلس فی رحله ینتظره، وأقبل یزید لمّا لم یجد الحسین علیه السلام فی منزله، وسمع أ نّه ذهب إلیه راجعاً علی أثره، فلمّا رأی الحسین علیه السلام فی رحله، قال: «بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِکَ فَلْیَفْرَحُوا»، السّلام علیک یا ابن رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، ثمّ سلّم علیه، وجلس إلیه، وأخبره بالّذی جاء له، فدعا له الحسین علیه السلام بخیر، ثمّ ضمّ رحله إلی رحله. ⁽⁹⁾

گوید: یزید بن نبیط از تیره عبدالقیس، قصد خروج و نصرت حسین را داشت و او را ده پسر بود، به آن ها گفت: «کدام با من همراه می شوید؟»

دو تن از آن ها به نام عبداللَّه و عبیداللَّه او را اجابت کردند، و در منزل همان بانو به دوستانش گفت: «من قصد خروج دارم.»

گفتند: «ما از گماشتگان ابن زیاد بر تو ترسانیم.»

گفت: «اگر سم شترانم به صحرا رسید، تعقیب آنان بر من آسان است.»

سپس بیرون شد و نیرومند راه برید تا در مکه به حسین علیه السلام رسید.

او در ابطح به سرا پرده حسین علیه السلام رفت و آن حضرت، چون خبر ورود او را شنیده بود، برای دیدار او رفته بود، به او گفتند: «حسین علیه السلام برای دیدارت بیرون رفته است. او هم سوی منزل خود برگشت. آن حضرت در آن جا به انتظارش نشسته بود. تا چشمش بر او افتاد، گفت: «به فضل و رحمت حق باید خوشدل شوند.»

سلام بر آن حضرت کرد و خدمت او نشست و از قصد خود به او خبر داد و آن حضرت درباره او دعای خیر کرد و با او به کربلا آمد و جنگید و خود و دو پسرش شهید شدند.

کمره ای، ترجمه نفس المهموم،/ 38- 39

المامقانی، تنقیح المقال، 3- 1/ 325

وکانت «ماریة» ابنة سعد أو منقذ، أ یّما، وهی من الشّیعة المخلصین، ودارها مألفاً لهم یتحدّثون فیه فضل أهل البیت، فقال یزید بن نبیط، وهو من عبدالقیس، لأولاده، وهم عشرة: أ یّکم یخرج معی، فانتدب منهم اثنان: عبداللَّه وعبیداللَّه، وقال له أصحابه فی بیت تلک المرأة: نخاف علیک أصحاب ابن زیاد، قال: واللَّه لو قد استوت أخفافها بالجدد، لهانَ علیَّ طلب من طلبنی، وصحبه عامر مولاه وسیف بن مالک والأدهم بن امیّة، فوافوا الحسین بمکّة، وضمّوا رحالهم إلی رحله حتّی وردوا کربلاء وقُتلوا معه.

المقرّم، مقتل الحسین علیه السلام،/ 163

قالوا: وانتدب لنصرة الحسین علیه السلام من أهل البصرة خمسة نفر، وهم: یزید بن نبیط العبدیّ، وابناه: عبداللَّه وعبیداللَّه، وصحبه عامر مولاه، وسیف بن مالک، والأدهم بن امیّة.

وهؤلاء خفّوا بالخروج قبل أن یتجهّز ابن مسعود، فأخذوا یجدّون السّیر حتّی وافوا الحسین بمکّة، وضمّوا رحالهم إلی رحله حتّی وردوا کربلاء، وقُتلوا معه بأجمعهم فی مکان واحد.

بحر العلوم، مقتل الحسین علیه السلام،/ 150

وخرج یزید بن ثبیط- أو نبیط- العبدیّ البصریّ، وقد جاء من البصرة مع ولدیه:

عبداللَّه وعبیداللَّه [...] بعد أن وصل کتاب الحسین علیه السلام إلی أشراف البصرة، فالتحق بالحسین بمکّة ورافقه إلی کربلاء. ⁽¹⁾

هاشم زاده، ترجمه انصار الحسین،/ 98

وقتی که نامه امام حسین علیه السلام خطاب به بزرگان بصره رسید، او همراه دو فرزندش «عبداللَّه» و «عبیداللَّه» از بصره برای پیوستن به امام، به طرف مکه حرکت کرد. او در بصره به گروه شیعیان پیوسته بود.

هاشم زاده، ترجمه انصار الحسین،/ 111

بحر العلوم، مقتل الحسین علیه السلام (الهامش)،/ 419

استشهادهم

المقتولون من أصحاب الحسین فی الحملة الاولی: [...] عبداللَّه وعبیداللَّه ابنا زید البصریّ. ⁽²⁾

کمره ای، ترجمه نفس المهموم،/ 136

و از اصحاب سیدالشهدا نیز این جمله در اول حمله شهید شدند: [...] و دیگر عبیداللَّه بن یزید بن ثبیت القیسی.

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا علیه السلام، 2/ 282

و از اصحاب سیدالشهدا نیز این جمله در اول حمله شهید شدند: [...] عبداللَّه بن یزید بن ثبیت القیسی.

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا علیه السلام، 2/ 282

ابن شهرآشوب، المناقب، 4/ 113/ عنه: المجلسی، البحار، 45/ 64؛ البحرانی، العوالم، 17/ 341؛ القمّی، نفس المهموم،/ 295؛ بحر العلوم، مقتل الحسین علیه السلام (الهامش)، 387، 419؛ الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 94، 170، 212؛ مثله محمّد ابن أبی طالب، تسلیة المجالس وزینة المجالس، 2/ 330

وما زال معه حتّی قُتل ⁽¹⁾بین یدیه، فی الطّفّ ⁽²⁾مبارزة، وقُتل ابناه فی الحملة الاولی کما ذکره السّرویّ.

السّماوی، إبصار العین،/ 111/ مثله: المیانجی، العیون العبری،/ 108

وما زال معه حتّی قُتل بین یدیه فی الطّفّ مبارزة، وقُتل ابناه عبداللَّه وعبیداللَّه فی الحملة الاولی مع من قُتل، رضوان اللَّه علیهم.

وفی المناقب لابن شهرآشوب قال: ومن المقتولین یوم الطّفّ فی الحملة الاولی عبداللَّه وعبیداللَّه ابنا یزید بن ثبیط القیسی البصریّ.

وفی البحار مثل ما مرّ بروایة المناقب.

الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 225/ مثله: الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 212

وما زال معه حتّی قُتل فی الطّفّ بین یدیه مبارزة، وقُتل ابناه عبداللَّه وعبیداللَّه فی الحملة الاولی، رضوان اللَّه علیهم، وقد زادهم شرفاً علی شرف الشّهادة تسلیم الحجّة المنتظر عجّل اللَّه تعالی فرجه علیه وعلیهما بالخصوص فی زیارة النّاحیة المقدّسة.

المامقانی، تنقیح المقال، 3- 1/ 325

وفی إبصار العین، قال: إنّ ابنیه قُتلا فی الحملة الاولی قبله، وقُتل هو بعدهما مبارزة.

المازندرانی، معالی السّبطین، 1/ 254

فاستشهد [یزید] بین یدیه مبارزة بعد الظّهر.

بحر العلوم، مقتل الحسین علیه السلام (الهامش)،/ 419

رثاؤهم

وفی ⁽¹⁾رثائه ورثاء ولدیه، یقول ولده عامر بن یزید:

یا فرو قومی فاندبی *** خیر البریّة فی القبور

وابکی الشّهید بعبرةٍ *** من فیض دمع ذی ⁽²⁾درور

وارث ⁽³⁾الحسین مع التّفجّع *** والتأوّه والزّفیر

قتلوا الحرام من الأیمّة *** فی الحرام من الشّهور

وابکی یزید مجدّلا *** وابنیه فی حرّ الهجیر

مترمِّلین دماؤهم *** تجری علی لبب النّحور

یا لهف نفسی لم تفُز *** معهم بجنّات وحور ⁽⁴⁾

فی أبیات کما ذکر ذلک أبو العبّاس الحمیری وغیره من المؤرِّخین ⁽⁵⁾.

السّماوی، إبصار العین،/ 111/ عنه: المازندرانی، معالی السّبطین، 1/ 254؛ بحر العلوم، مقتل الحسین علیه السلام (الهامش)،/ 419

قال أبو العبّاس الحمیری أشعاراً فی حقّ یزید بن ثبیط وابناه عبداللَّه وعبیداللَّه علیهم الرّحمة:

یا فرو قومی فاندبی *** خیر البریّة فی القبور

وابکی الشّهید بعبرة *** من فیض دمع ذی درور

وارثی الحسین مع التّفجّع *** والتّأوّه والزّفیر

قتلوا الإمام من الأئمّة *** فی الحرام من الشّهور

وابکی یزید مجدّلًا *** وابنیه فی حرّ هجیر

مترمِّلین دمائهم *** تجری علی لبب الصّخور

یا لهف نفسی لم تفُز *** معهم بجنّاتٍ وحور

الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 212

ذکرهم فی زیارة النّاحیة المقدّسة

السّلام علی زید [أو یزید] ⁽¹⁾بن ثبیت القیسیّ.

السّلام علی عبداللَّه وعبیداللَّه ابنی یزید بن ثُبیط ⁽²⁾القیسیّ. ⁽³⁾

«سلام بر عبداللَّه و عبیداللَّه پسران یزید بن ثبیت قیسی.»

هاشم زاده، ترجمه انصار الحسین،/ 146

ابن طاوس، الإقبال (ط حجری)،/ 576 (ط قم)، 3/ 781، مصباح الزّائر،/ 283- 284/ عنه: المجلسی، البحار، 98/ 273، 45/ 72؛ البحرانی، العوالم، 17/ 339؛ الدّربندی، أسرار الشّهادة،/ 304؛ سپهر، ناسخ التّواریخ سیّدالشّهداء علیه السلام، 3/ 23؛ القزوینی، تظلّم الزّهراء،/ 413؛ الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 224؛ المیانجی، العیون العبری،/ 320؛ الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 170، 212

یزید بن الحصین الهمدانی

میزاته العائلیّة

قُتل من آل همدان: یزید بن عبداللَّه ⁽⁴⁾المشرقیّ.

الرّسّان، تسمیة من قتل،/ 156/ عنه: الشّجری، الأمالی، 1/ 173؛ مثله المحلّی، الحدائق الوردیّة، 2/ 122

رجل من شیعته [الحسین علیه السلام] یقال له یزید بن الحصین الهمدانیّ.

قال إبراهیم بن عبداللَّه [أو إبراهیم بن عبیداللَّه بن موسی بن یونس بن أبی إسحاق السّبیعیّ] راوی الحدیث: هو خال أبی إسحاق الهمدانیّ.

الصّدوق، الأمالی،/ 150، 158 المجلس 30/ عنه: المجلسی، البحار، 44/ 218؛ البحرانی، العوالم، 17/ 167؛ البهبهانی، الدّمعة السّاکبة، 4/ 286؛ الدّربندی، أسرار الشّهادة،/ 273

یزید بن حصین ⁽¹⁾الهمدانیّ.

الکشّی، اختیار معرفة الرّجال (ط جامعة مشهد)،/ 79؛ مثله ابن طلحة، مطالب السّؤول (ط بیروت)،/ 262؛ الإربلی، کشف الغمّة، 2/ 47؛ ابن الصّبّاغ، الفصول المهمّة،/ 191؛ ابن أمیر الحاج، شرح شافیة أبی فراس،/ 354؛ الشّبلنجی، نور الأبصار،/ 262

من أصحاب الحسین بن علیّ علیهما السلام: یزید بن الحصین المشرقیّ. ⁽²⁾

یزید بن الحصین المشرقی از اشخاصی است که از آن حضرت علیه السلام روایت کرده است.

سپهر، ناسخ التواریخ امیر المؤمنین علیه السلام، 5/ 211

از شهدا که مورخان و محدثان یاد از او نکرده اند، [...] و دیگر، یزید بن حصین الهمدانی المشرقی القاری است.

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا علیه السلام، 2/ 314

معلوم باد که در این اسم، چندین صورت به نظر رسیده، یزید الحصین بدون اضافه بذیربن الحصین با ذال معجمه و اضافه بریر بن الحصین با دال و راء مهمله و اضافه بر ابن و بریر بن حصیر با صاد و راء مهملتین و بریر بن حضیر با ضاد معجمه و بریر بن خضیر با خاء و ضاد معجمتین و اصح همین صورت اخیر است.

بالجمله، ابراهیم بن عبداللَّه را، راوی حدیث می گوید: وی خالوی ابو اسحاق همدانی بود.

سپهر، ناسخ التواریخ حضرت سجاد علیه السلام، 2/ 109- 110

الطّوسی، الرّجال،/ 81/ عنه: التّفرشی، نقد الرّجال،/ 377؛ الإسترآبادی، منهج المقال،/ 373؛ الأردبیلی، جامع الرّواة، 2/ 342؛ الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 213

یزید بن حصین.

ابن کثیر، البدایة والنّهایة، 8/ 178

أقول: قال محمّد بن عبداللَّه الکنجی فی کتاب کفایة الطّالب: یزید بن حصین الهمدانیّ المشرقیّ، وبنو مشرق بطن من همدان.

الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 179/ مثله الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 213

یزید بن حصین المشرقیّ، عدّه الشّیخ رحمه الله فی رجاله من أصحاب الحسین علیه السلام.

وقد زاده شرفاً علی شرف الشّهادة تسلیم الحجّة المنتظر عجّل اللَّه تعالی فرجه علیه فی زیارة النّاحیة المقدّسة: السّلام علی یزید بن حصین الهمدانیّ المشرقیّ القاریّ المجدل بالمشرفی، انتهی.

وقد مرّ ضبط حصین فی أنس بن أبی مرثد، وضبط المشرقیّ فی علیّ بن الزّبّال.

المامقانی، تنقیح المقال، 3- 1/ 325

ومنهم یزید بن حصین المشرقیّ.

المیانجی، العیون العبری،/ 114

یزید المشرقیّ. وخرج یزید بن الحصین الهمدانیّ المشرقیّ القاریّ، فقاتل، فقُتل. ولقد ورد له ذکر فی (الزّیارة)، وفی رجال الشّیخ، ص 81.

بحر العلوم، مقتل الحسین علیه السلام (الهامش)،/ 418

یزید بن حصین المشرقیّ الهمدانیّ الکوفیّ. ⁽¹⁾

شیخ طوسی نام او را ذکر کرده. در «زیارت» نیز نامش آمده است.

هاشم زاده، ترجمه انصار الحسین،/ 109- 110

الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 213

[وهو یحتمل أ نّه متّحد مع برید بن خضیر المهدانیّ، أنظر المجلّد، 15/ 198- 281 رقم 44/ 54].

خصائصه الفریدة

کان یُقال له سیِّد القرّاء.

الکشّی، اختیار معرفة الرّجال (ط جامعة مشهد)،/ 79

کان زاهداً.

ابن طلحة، مطالب السّؤول (ط بیروت)،/ 262/ عنه: الإربلی، کشف الغمّة، 2/ 47؛ ابن أمیر الحاج، شرح شافیة أبی فراس،/ 354

شخص من أهل الزّهد والورع.

ابن الصّبّاغ، الفصول المهمّة،/ 191؛ مثله الشّبلنجی، نور الأبصال،/ 262

کان رجلًا شریفاً ناسکاً، بطلًا من أبطال الکوفة وعابداً من عبّادها، وله ذکر فی المغازی والحروب، وکان من خیار الشّیعة.

الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 179/ مثله: المیانجی، العیون العبری،/ 114؛ الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 213

وأقول: قد ذکر أهل السّیر، ومنهم الکنجی فی محکیّ کفایة الطّالب: إنّ یزید هذا کان رجلًا شریفاً ناسکاً، بطلًا من أبطال الکوفة، وعابداً من عبّادها، وله ذکر فی المغازی والحروب، وکان من خیار الشّیعة.

المامقانی، تنقیح المقال، 3- 1/ 325

صحبته مع مسلم بن عقیل علیه السلام فی الکوفة

وممّن بایع مسلماً، فلمّا خُذِلَ مسلم، خرجَ من الکوفة، فمالَ إلی الحسین علیه السلام.

الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 179/ مثله: المامقانی، تنقیح المقال، 3- 1/ 325؛ المیانجی، العیون العبری،/ 114- 115؛ الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 213

کلامه مع عمر بن سعد لیلة عاشوراء

فما زال عبیداللَّه یجهّز مقدماً ومعه طائفة من النّاس إلی أن اجتمع عند عمر بن سعد اثنان وعشرون ألفاً ما بین فارس وراجل، وأوّل من خرج إلی عمر بن سعد الشّمر بن ذی الجوشن السّکونیّ فی أربعة آلاف فارس، ⁽¹⁾ثمّ زحفت خیل عمر بن سعد حتّی نزلوا جانب الفرات وحالوا بین الماء وبین الحسین وأصحابه.

ثمّ کتب عبیداللَّه کتاباً إلی عمر بن سعد یحثّه علی مناجزة الحسین علیه السلام، فعندها ضیّق الأمر علیهم ⁽²⁾واشتدّ بهم العطش، فقال ⁽³⁾إنسان من أصحاب الحسین علیه السلام یقال له ⁽⁴⁾یزید ابن حصین الهمدانیّ- وکان زاهداً- للحسین علیه السلام: ائذن لی یا ابن رسول اللَّه لآتی ابن سعد فأکلّمه فی أمر الماء عساه یرتدع، فقال له: ذلک إلیک.

فجاء الهمدانیّ إلی عمر بن سعد، فدخل علیه ولم یسلِّم ⁽⁵⁾، قال: یا أخا همدان! ما منعک من السّلام علیَّ ⁽⁶⁾؟ ألست مسلماً أعرف اللَّه ورسوله؟ فقال له الهمدانیّ: لو کنت مسلماً کما تقول لما خرجت إلی عترة رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم ترید قتلهم، وبعد، فهذا ماء الفرات یشرب منه کلاب السّواد وخنازیرها، وهذا الحسین بن علیّ وإخوته ونساؤه وأهل بیته یموتون عطشاً، قد حِلْتَ بینهم وبین ⁽⁷⁾ماء الفرات أن یشربوه و ⁽⁸⁾تزعم أ نّک تعرف اللَّه ورسوله؟

فأطرق عمر بن سعد، ثمّ قال: واللَّه یا أخا همدان إنِّی لأعلم حرمة أذاهم، ولکن:

دعانی عبیداللَّه من دون قومه *** إلی خطّة فیها خرجت لحینی

فوَ اللَّه ما أدری وإنِّی لواقف *** علی خطر لا أرتضیه ومین

أ أترک ملک الرّیّ والرّیّ رغبة *** أم أرجع مطلوباً بدم ⁽¹⁾حسین

وفی قتله النّار التّی لیس دونها *** حجاب وملک الرّیّ قرّة عینی

یا أخا همدان! ما أجد نفسی تجیبنی إلی ترک الرّیّ لغیری. فرجع یزید بن حصین، فقال للحسین علیه السلام: یا ابن رسول اللَّه! إنّ عمر بن سعد قد رضی أن یقتلک بولایة الرّیّ.

ابن طلحة، مطالب السّؤول (ط حجری)،/ 75- 76 (ط بیروت)،/ 262- 263/ عنه: الإربلی، کشف الغمّة، 2/ 47- 48؛ ابن أمیر الحاجّ، شرح شافیة أبی فراس،/ 354- 355؛ القمّی، نفس المهموم،/ 217- 218

وصار ابن زیاد یمدّه بالجیوش شیئاً بعد شی ء إلی أن اجتمع عند عمر بن سعد عشرون ⁽²⁾ألف مقاتل ما بین فارس وراجل، وأوّل من خرج مع عمر بن سعد الشّمر بن ذی الجوشن فی ⁽³⁾أربعة آلاف فارس، ثمّ زحفت خیل ابن سعد حتّی نزلت ⁽⁴⁾بشاطئ الفرات وحالوا بین الحسین وأصحابه وبین الماء، فعند ذلک ضاق الأمر علی الحسین علیه السلام وعلی أصحابه، واشتدّ بهم العطش، وکان مع الحسین علیه السلام شخص ⁽⁵⁾من أهل الزّهد والورع یقال له یزید بن الحصین الهمدانیّ، فقال للحسین علیه السلام: ائذن لی یا ابن رسول اللَّه فی أن آتی ⁽⁶⁾مقدّم هؤلاء ⁽⁷⁾عمر بن سعد، فأکلّمه فی الماء لعلّه أن یرتدع، فأذن ⁽⁸⁾له، وقال:

ذلک إلیک إذا شئت ⁽⁹⁾، فجاء الهمدانیّ إلی عمر بن سعد، فکلّمه فی الماء، فامتنع منه، فلم یجبه إلی ذلک، فقال له: هذا ماء الفرات تشرب منه الکلاب ⁽¹⁰⁾والذّئاب وغیر ذلک ⁽¹¹⁾،

وتمنعه الحسین ابن بنت رسول اللَّه صلی الله علیه و آله ⁽¹⁾وإخوته ونساؤه ⁽²⁾وأهل بیته والعترة الطّاهرة یموتون عطشاً، وقد حلت بینهم وبین الماء وأنت تزعم أ نّک تعرف اللَّه ورسوله؟ فأطرق عمر بن سعد، ثمّ قال: یا أخا همدان! إنّی لأعلم حقیقة ما تقول، وأنشد ⁽³⁾یقول:

دعانی عبیداللَّه من دون قومه *** إلی خصلة فیها خرجت لحینی

فوَ اللَّه ما أدری وإنِّی لواقف *** علی خطر لا أرتضیه ومین

أ أخذ ملک الرّیّ والرّیّ رغبتی ⁽⁴⁾*** وأرجع مطلوباً بدم حسین

وفی قتله النّار الّتی لیس دونها *** حجاب وملک الرّیّ قرّة عینی

ثمّ قال: یا أخا همدان! ما تجیبنی نفسی إلی ترک الرّیّ لغیری، فرجع یزید بن الحصین الهمدانیّ إلی الحسین علیه السلام وأخبره بمقالة ابن سعد، فلمّا عرف الحسین ذلک منهم تیقّن أنّ القوم مقاتلوه.

ابن الصّبّاغ، الفصول المهمّة،/ 191- 192/ مثله الشّبلنجی، نور الأبصار،/ 261- 262

فقد نقل عن عمر بن سعد لعنه اللَّه عندما وبّخه الرّجل الهمدانیّ علی خروجه علی الحسین ومنعه الماء وأهل بیته، أ نّه قال فی جوابه: یا أخا همدان! واللَّه إنِّی أعرَف النّاس بحقّ الحسین علیه السلام وحرمته عند اللَّه تعالی وعند رسوله، ولکنّی حائر فی أمری ما أدری کیف أصنع فی هذا الوقت، کنت أتفکّر فی أمری، وخطر ببالی أبیات من الشّعر، فقال:

دعانی عبیداللَّه من دون قومه *** إلی بدعة فیها خرجت لحینی

فوَ اللَّه ما أدری وإنِّی لصادق *** أفکّر فی أمری علی خطرین

أ أترک ملک الرّیّ والرّیّ منیتی *** أم أرجع مأثوماً بقتل حسین

وفی قتله النّار لیس دونها *** حجاب وملک الرّیّ قرّة عینی

ثمّ قال: یا أخا همدان! إنّ نفسی لأمّارة بالسّوء ما تحسن لی ترک ملک الرّیّ، وإنِّی إذا قتلت حسیناً أکون أمیراً علی سبعین ألف فارس. ⁽¹⁾

آن سگان بی حیا در جواب گفتند که: «سخن بسیار مگو، او را آب نمی دهیم تا از تشنگی هلاک شود، چنان چه عثمان تشنه کشته شد.»

مجلسی، جلاء العیون،/ 656

بامدادان که بعد از سقایت عباس، اصحاب محتاج آب شدند، به روایت شرح شافیه و مطالب السؤول، یزید بن حصین همدانی، به حضرت حسین علیه السلام آمد و عرض کرد: «یابن رسول اللَّه! اگر اجازت رود، عمر بن سعد را دیدار کنم، باشد که از این غوایت 1 باز آید.»

فرمود: «روا باشد.»

پس یزید به نزد ابن سعد آمد و او را سلام نگفت. ابن سعد گفت: «یا اخا همدان! چه چیز تو را از سلام با من مانع افتاد؟ مگر من مسلمان نبودم و خدا و رسول را نستودم؟»

یزید بن حصین گفت: «ای پسر سعد! اگر تو چنان که گویی مسلمانی، چگونه بر عترت رسول خدا بیرون شدی و مقاتلت او را تصمیم عزم دادی؟ و اینک آب فرات است که کلب و خنزیر از آن می آشامند و حسین بن علی و برادران و زنان و فرزندان او از تشنگی هلاک می شوند، و تو در میان ایشان و فرات حاجز و حایل می شوی و گمان می کنی که مسلمانی و خدا و رسول را می شناسی؟»

عمربن سعد خجل شد و لختی سر فرو داشت، پس سر برآورد.

فقال: «یا أخا همدان! ما أجد نفسی تُجیبنی إلی ترک الرّیّ لغیری».

گفت: «ای برادر همدان! چند که با نفس کاوش کردم، اجابت نفرمود که ولایت ری را دست باز دارم تا دیگری به دست گیرد.»

یزید بن حصین باز شتافت و عرض کرد: «یابن رسول اللَّه! پسر سعد رضا داده است که تو را عرضه هلاک و دمار دارد تا از حکومت ری برخوردار گردد.»

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا علیه السلام، 2/ 196- 197

الطّریحی، المنتخب،/ 296- 297

وکان معه إلی أن حالوا بین الحسین علیه السلام وبین الماء، فقال للحسین علیه السلام: ائذن لی یا ابن رسول اللَّه فی أن آتی عمر بن سعد مقدّم هؤلاء، فأکلّمه فی الماء، لعلّه أن یرتدع، فأذن له، فجاء الهمدانیّ إلی عمر بن سعد وکلّمه فی الماء، فامتنع ولم یجبه إلی ذلک، فقال

له: هذا ماء الفرات یشرب منه الکلاب والدّواب، وتمنعه من ابن بنت رسول اللَّه صلی الله علیه و آله وأولاده وأهل بیته والعترة الطّاهرة یموتون عطاشاً، وقد حلت بینهم وبین الماء وتزعم أ نّک تعرف اللَّه ورسوله؟ فأطرق عمر بن سعد، ثمّ قال: یا أخا همدان! إنِّی لأعلم ما تقول، وأنشأ یقول:

دعانی عبیداللَّه من دون قومه *** إلی خصلة ⁽¹⁾فیها خرجت لحینی

فوَ اللَّه ما أدری وإنِّی لواقف *** ⁽²⁾علی خطر لا أرتضیه ومین ⁽³⁾

أ أترک ملک الرّیّ والرّیّ منیتی *** أو أرجع مطلوباً بدم حسین

وفی قتله النّار الّتی لیس دونها *** حجاب وملک الرّیّ قرّة عینی

ثمّ قال: یا أخا همدان! ما أجد نفسی تجیبنی إلی ترک ملک الرّیّ لغیری، فرجع یزید ابن حصین الهمدانیّ إلی الحسین علیه السلام وأخبره بمقالة ابن سعد اللّعین، فلمّا عرف الحسین علیه السلام ذلک منهم تیقّن أنّ القوم مقاتلوه لا محالة، وأمر أصحابه، فاحتفروا حفیرة شبیهة بالخندق، وجعلوه جبهة واحدة یکون القتال فیها.

الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 179/ مثله: الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 213

کان معه إلی أن حالوا بین الحسین وبین الماء، فقال للحسین علیه السلام: ائذن لی یا ابن رسول اللَّه صلی الله علیه و آله فی أن آتی عمر بن سعد مقدّم هؤلاء، فأکلّمه فی الماء، لعلّه أن یرتدع، فأذن له، فجاء الهمدانیّ إلی عمر بن سعد وکلّمه فی الماء، ولم یجبه إلی ذلک، فرجع إلی الحسین علیه السلام. ⁽⁴⁾

همدانی بر عمر وارد شد و سلام نکرد. عمر گفت: «ای همدانی! مگر مرا مسلمان ندانی که سلام ندادی؟!»

در جواب گفت: «اگر چنان چه می گویی مسلمان بودی، نمی آمدی خاندان رسول خدا را بکشی و این آب فرات که سگ و خوک بیابان از آن می نوشند، بر حسین بن علی و برادران و زنان و خاندان او ببندی تا از تشنگی بمیرند و نگذاری از آن بنوشند و گمان بری که خدا و رسولش می شناسی؟»

عمر سعد سر به زیر انداخت و گفت: «ای اخا همدان! من می دانم آزار آن ها حرام است، ولی:

عبیداللَّه ز قوم خود گذشت و داد فرمانم *** که سوی مرگ خود آیم به کار خویش درمانم

به حقِ حق نمی دانم به کار خویش حیرانم *** دلم شوریدگی دارد که کاری پر خطر دارم

گذارم ملک ری را آن چه می بود آرزوی من *** و یا برگردم و خآون حسینی را به سر دارم

سزای کشتن او دوزخی بی پرده می بینم *** ولی از ملک ری بینا و روشن هر دو چشمانم»

کمره ای، ترجمه نفس المهموم،/ 96

المامقانی، تنقیح المقال، 3- 1/ 325

وفی أخبار الزّمان للقرمانی، ص 108: «وخرج من بین أصحاب الحسین یزید بن الحصین، فقال لابن سعد: یا ابن سعد، هذا الفرات تشرب منه الکلاب، وهذا الحسین ابن بنت رسول اللَّه صلی الله علیه و آله وأهل بیته عطاشی، وأنت تزعم أ نّک تعرف اللَّه ورسوله؟

فأطرق ابن سعد برأسه إلی الأرض ولم یتکلّم».

ومثل ذلک فی کشف الغمّة للأربلی ج 2، ص 260، طبع قم.

بحر العلوم، مقتل الحسین علیه السلام (الهامش)،/ 272

وکن معه إلی أن حالوا بینه علیه السلام وبین الماء، فاستأذن الحسین علیه السلام فی أن یأتی عمر ابن سعد ویکلّمه فی الماء، فأذن له، فجاء إلیه وکلّمه، ولم یجبه إلی ذلک، فرجع إلی الحسین علیه السلام.

المیانجی، العیون العبری،/ 115

خطبته فی صباح عاشوراء

فبلغ العطش من الحسین علیه السلام وأصحابه، ⁽¹⁾فدخل علیه ⁽²⁾رجل من شیعته یقال له یزید بن الحصین الهمدانیّ.

فقال: یا ابن رسول اللَّه! أتأذن لی ⁽¹⁾فأخرج ⁽²⁾إلیهم، فأکلِّمهم ⁽³⁾، فأذن له، فخرج إلیهم، فقال: یا ⁽⁴⁾معشر النّاس! إنّ اللَّه عزّ وجلّ بعث محمّداً بالحقِّ ⁽⁵⁾بشیراً ونذیراً، وداعیاً إلی اللَّه بإذنه، وسراجاً منیراً، وهذا ماء الفرات تقع ⁽⁶⁾فیه ⁽⁷⁾خنازیر السّواد وکلابها ⁽⁸⁾، وقد حیل بینه وبین ابنه ⁽⁹⁾، فقالوا: یا یزید ⁽¹⁰⁾فقد أکثرت الکلام، فاکفف ^(11)(12)، فوَ اللَّه لیعطش الحسین کما عطش من کان قبله، ⁽¹³⁾فقال الحسین: اقعد یا یزید، ثمّ وثب الحسین علیه السلام متوکّیاً ⁽¹⁴⁾علی سیفه، فنادی بأعلی صوته، فقال: أنشدکم اللَّه! ⁽¹⁵⁾هل تعرفونی؟ قالوا:

نعم، أنت ابن رسول اللَّه وسبطه ⁽¹⁶⁾. ⁽¹⁷⁾قال: أنشدکم اللَّه! هل تعلمون 14 أنّ جدِّی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله؟ قالوا: اللَّهمّ نعم.

قال: أنشدکم اللَّه! هل تعلمون أنّ امِّی فاطمة بنت محمّد؟ قالوا: اللَّهمّ نعم.

قال: أنشدکم اللَّه! هل تعلمون أنّ أبی علیّ بن أبی طالب؟ قالوا اللَّهمّ نعم.

قال: أنشدکم اللَّه! هل تعلمون أنّ جدّتی خدیجة ⁽¹⁾بنت خویلد ⁽²⁾أوّل نساء هذه الامّة إسلاماً؟ قالوا: اللَّهمّ نعم.

قال: أنشدکم اللَّه! هل تعلمون أنّ سیِّد الشّهداء حمزة عمّ أبی؟ قالوا: اللَّهمّ نعم.

قال: فأنشدکم اللَّه! هل تعلمون أنّ جعفر الطّیّار فی الجنّة عمِّی؟ قالوا: اللَّهمّ نعم.

قال: فأنشدکم اللَّه! هل تعلمون أنّ هذا سیف رسول اللَّه وأنا متقلِّده؟ قالوا: اللَّهمّ نعم.

قال: فأنشدکم اللَّه! هل تعلمون ⁽³⁾أنّ هذه عمامة رسول اللَّه أنا لابسها؟ قالوا: اللَّهمّ نعم.

قال: فأنشدکم اللَّه! هل تعلمون أنّ علیّاً کان أوّلهم إسلاماً وأعلمهم ⁽⁴⁾علماً وأعظمهم حلماً، وأ نّه ولیّ کلّ مؤمن ومؤمنة؟ قالوا: اللَّهمّ نعم.

قال: فبِمَ تستحلّون دمی؟ وأبی الذّائذ ⁽⁵⁾عن الحوض غداً یذود عنه رجالًا کما یذاد ⁽⁶⁾البعیر الصّادر عن الماء، ولواء الحمد فی ید جدّی یوم القیامة؟ قالوا: قد علمنا ذلک کلّه ونحن غیر تارکیک حتّی تذوق الموت عطشاً.

فأخذ الحسین علیه السلام بطرف لحیته ⁽⁷⁾وهو یومئذ ابن سبع وخمسین سنة، ثمّ قال: اشتدّ غضب اللَّه علی الیهود حین ⁽⁸⁾قالوا: عزیز ابن اللَّه، ⁽⁹⁾واشتدّ غضب اللَّه علی النّصاری حین قالوا المسیح ابن اللَّه 8، واشتدّ غضب اللَّه علی المجوس حین عبدوا النّار من دون اللَّه،

واشتدّ ⁽¹⁾غضب اللَّه علی قومٍ قتلوا نبیّهم، واشتدّ غضب اللَّه ⁽²⁾علی هذه العصابة الّذین یریدون قتل ابن نبیّهم. ⁽³⁾

به او اجازه داد. نزد آن ها رفت و گفت: «ای گروه مردم! به راستی خدا محمد را به راستی فرستاد تا بشیر و نذیر و داعی به خدا باشد به اجازه او و چراغ فروزنده باشد. این آب فرات است که خوک های ده نشینان و سگانشان در آن غوطه خورند و از فرزند او دریغ داشتید.»

در جواب گفتند: «ای یزید! بسیار سخن دراز کردی، بس کن، باید حسین تشنگی کشد، چنان چه کسانی پیش از او تشنه ماندند.»

حسین فرمود: «یزید بنشین.»

و خود از جا جست و بر شمشیر تکیه داد و به آواز بلند فریاد کرد و فرمود: «شما را به خدا آیا مرا می شناسید؟»

گفتند: «آری، تو زاده رسول خدایی و سبط او.»

گفت: «شما را به خدا می دانید جدم رسول خداست؟»

گفتند: «به خدا آری.»

گفتند: «به خدا آری.»

گفت: «شما را به خدا می دانید سیدشهدا حمزه عموی پدر من است؟»

گفتند: «به خدا آری.»

گفتند: «به خدا آری.»

گفتند: «به خدا آری.»

گفتند: «به خدا آری.»

فرمود: «پس برای چه خون من حلال دانید و با آن که پدرم فردای قیامت بر سر حوض است و مردانی را از آن برکنار سازد مانند شترانی که از سر آب رانند و پرچم حمد روز قیامت به دست جد من است؟»

گفتند: «همه این ها را می دانیم و از تو دست بر نداریم تا از تشنگی بمیری.»

حسین که آن روز پنجاه و هفت سال داشت دست به محاسن خود گرفت و فرمود: «خشم خدا بر یهود آن گاه سخت شد که گفتند عزیر پسر خداست، و بر نصاری آن گاه سخت شد که گفتند مسیح پسر خداست، و بر مجوس آن گاه که آتش را به جای خدا پرستیدند، و سخت باشد خشم او بر مردمی که پیغمبر خود را کشتند، و سخت است خشم او بر این جمعی که قصد دارند پسر پیغمبر خود را بکشند.»

کمره ای، ترجمه امالی،/ 158- 159

بالجمله به ترجمه حدیث مبارک اشارت کنیم: این وقت حسین علیه السلام و اصحابش را عطش فرو گرفت، پس مردی از شیعیان آن حضرت که او را بریر بن الحصین الهمدانی می گفتند، پس عرض کرد: «یابن رسول اللَّه! آیا مرا رخصت می دهی تا به این گروه بیرون شوم، و با ایشان مکالمت نمایم؟»

امام علیه السلام او را اذن داد و بریر به سوی ایشان شد.

فقال: «یا معشر النّاس، إنّ اللَّه عزّ وجلّ بعث محمّد بالحقّ بشیراً ونذیراً وداعیاً إلی اللَّه بإذنه وسراجاً منیراً، وهذا ماء الفرات تقع فیه خنازیر السّواد وکلابها، وقد حیل بینه وبین ابنه».

با آن جماعت خطاب کرده، گفت: «ای مردمان! همانا خدای تعالی محمد را به حق و راستی بشیر و نذیر و داعی الی اللَّه 1 به اذن اللَّه و سراج منیر 2 و آفتاب عالمگیر مبعوث ساخت، یعنی او را دارای این مراتب و مفاخر گرداند، اینک آب فرات است که خوک ها و سگ های این شهر و بیابان از آن می آشامند، لکن شما در میان این آب و پسر این چنین پیغمبر، حایل و مانع شده اید.»

در جواب گفتند: «بریر! سخن به دراز آوردی، کوتاه کن، سوگند با خدای، حسین تشنه بخواهد بود چنان چه تشنه بود آن کس که پیش از وی بود.» یعنی عثمان بن عفان.

مناشده آن حضرت با کوفیان

فقال الحسین علیه السلام: «اقعد یا بریر.»

امام حسین علیه السلام فرمود: «ای بریر! به جای خویش باش.»

و از آن پس خویشتن به پای جست، و در حالی که به شمشیر مبارک تکیه نهاده بود، به آوازی بلند این کلمات ادا فرمود:

قال: أنشدکم اللَّه، هل تعرفونی ...».

سپهر، ناسخ التواریخ حضرت سجاد علیه السلام، 2/ 109- 110

الصّدوق، الأمالی،/ 158- 159/ عنه: المجلسی، البحار، 44/ 318- 319؛ البحرانی، العوالم، 17/ 167- 168؛ البهبهانی، الدّمعة السّاکبة، 4/ 286- 288؛ الدّربندی، أسرار الشّهادة،/ 273- 274؛ الجواهری، مثیر الأحزان،/ 64- 65؛ مثله الفتّال، روضة الواعظین،/ 159- 160؛ المقرّم، مقتل الحسین علیه السلام،/ 285؛ بحر العلوم، مقتل الحسین علیه السلام،/ 376- 377

مزاح حبیب بن مظاهر معه

ولقد مزح حبیب بن مظاهر الأسدیّ، فقال له یزید بن حصین ⁽¹⁾الهمدانیّ، وکان یقال له سیِّد القرّاء: یا أخی! لیس هذه بساعة ضحک، قال: فأیّ موضع أحقّ من هذا بالسّرور؟ واللَّه ما هو إلّاأن تمیل علینا هذه الطُّغام بسیوفهم، فنعانق الحور العین. قال الکشّیّ: هذه الکلمة مستخرجة من کتاب مفاخرة الکوفة والبصرة. ⁽²⁾

الکشّیّ، اختیار معرفة الرّجال (ط جامعة مشهد)،/ 79 (ط مؤسّسة آل البیت)، 1/ 293،/ عنه: المجلسی، البحار، 45/ 93؛ البحرانی، العوالم، 17/ 334

فعدل الحسین إلی خیمة قد نُصبت، فاغتسل فیها واطّلی بالنّورة، وتطیّب بمسکٍ کثیر، ودخل بعده بعض الأمراء، ففعلوا کما فعل، فقال بعضهم لبعض: ما هذا فی هذه السّاعة؟

فقال بعضهم: دعنا منک، واللَّه ما هذه بساعة باطل، فقال ⁽³⁾یزید بن حصین ⁽⁴⁾: واللَّه لقد علم قومی أنِّی ما أحببت الباطل شابّاً ولا کهلًا، ولکن واللَّه إنِّی لمستبشر بما نحن

لاحقون، واللَّه ما بیننا وبین الحور العین إلّاأن یمیل علینا هؤلاء القوم، فیقاتلوننا.

ابن کثیر، البدایة والنّهایة، 8/ 178

وخرج حبیب بن مظاهر یضحک، فقال له یزید بن الحصین: ما هذه ساعة ضحک، قال حبیب: وأیّ موضع أحقّ بالسّرور من هذا؟ ما هو إلّاأن یمیل علینا هؤلاء بأسیافهم، فنعانق الحور.

المقرّم، مقتل الحسین علیه السلام،/ 263

استشهاده

خرج من أصحاب ابن سعد (لعنه اللَّه) یزید بن مقبل من بنی أسد، فخرج إلیه من أصحاب الحسین علیه السلام یزید بن الحصین، فتلاقیا وتضاربا، فسبقه یزید بن الحصین بضربة، فلم تعمل به، فضربه ضربة ثانیة قطع بها مغفرهُ وفلق هامته، فخرّ صریعاً وعجّل اللَّه بروحه إلی النّار، ثمّ صالَ وجالَ وحملَ علی القوم حملة الأسد الغضبان، فقتل منهم جماعة وعاد إلی موضعه، وهو یقول:

أنا یزید ما أنا بالفاشل *** أضربکم عن الحسین بن علیّ

ضرب غلام ارجحیّ بطل *** حتّی ألاقی یوم حشری عملی

ثمّ عاد إلی البراز، فبرز إلیه مرّة بن منقذ العبدیّ، فتجاولا ساعة، ثمّ تفرّقا عن سلمة، ثمّ حمل کلّ واحد منهما علی صاحبه، فلزم بعضهما بعضاً، فتماسکا، ثمّ إنّهما وقعا إلی الأرض، ثمّ إنّ یزید بن الحصین وقع علی صدره وهمّ أن یذبحه، ولزم السّیف بیده، فنادی: یا أهل الحمیّة، فحمل علیه کعب بن جابر الأزدیّ بالرّمح، فطعنه بظهر بن الحصین، وأمّا ابن العبدیّ فقطع أنفه وبعض وجهه، فقال له مرّة: قد أنعمت علیَّ یا أخا الأزد بنعمة لا أنساها لک.

فرجع کعب إلی اخته نورة، فقالت له: لِمَ لا نصرت الحسین، فقد أتیت بذنب عظیم، فأنشأ یقول:

سلی تُخْبَری عنِّی وأنتِ ذمیمة *** غداة حسین والرِّماح شوارع

الدّربندی، أسرار الشّهادة،/ 285

ثمّ إنّ عسکر ابن سعد برز لمقاتلة الحسین علیه السلام وأصحابه وأحدقوا بهم من کلِّ جانب ووضعوا السّیوف فی أصحاب الحسین علیه السلام ورموهم بالنّبال وهم یقاتلونهم إلی أن قُتل من أصحاب الحسین علیه السلام ما یزید عن الخمسین ⁽¹⁾، والهمدانیّ یقاتل معهم إلی أن قُتل بین یدی الحسین علیه السلام، وکان قتله قبل الظّهر فی الحملة الاولی مع من قُتل، رضوان اللَّه علیه.

الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 179/ مثله: الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 213

وکان مع من جاهد من أصحابه علیه السلام وممّن قتل قبل الظّهر، رضوان اللَّه علیهم جمیعاً.

المامقانی، تنقیح المقال، 3- 1/ 325

وکان مع من جاهد من أصحابه علیه السلام وممّن قُتل قبل الظّهر.

المیانجی، العیون العبری،/ 115

کعب بن جابر العبدیّ، شهد مقتل الحسین بن علیّ علیهما السلام مع عبیداللَّه بن زیاد، وقال:

سلنی تخبرنی عنِّی وأنتِ ذمیمة *** غداة الحسین والرِّماح شوارعُ

مع یزنیّ ولم تُخنْهُ کُعُوبُهُ *** وأبیض مسنون الغرارین قاطعُ

فجرّدته فی عصبةٍ لیس دینهم *** بدینی وأبی لابن عفّان تابعُ

أشدّ وأحمی بالسّیوف لدی الوغی *** وما کلّ مَنْ یحمی الذِّمار یُقارعُ

المرزبانی، معجم الشّعراء، 1/ 74

ذکره فی زیارة النّاحیة المقدّسة

السّلام علی ⁽¹⁾یزید بن حصین ⁽²⁾المشرقیّ ⁽³⁾القارئ المجدّل ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

هاشم زاده، ترجمه انصار الحسین،/ 146

ابن طاوس، الإقبال (ط حجری)،/ 576 (ط قم)، 3/ 77، مصباح الزّائر،/ 282/ عنه: المجلسی، البحار، 98/ 272، 45/ 70؛ البحرانی، العوالم، 17/ 338؛ الدّربندی، أسرار الشّهادة،/ 304؛ الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 179؛ سپهر، ناسخ التّواریخ سیدالشّهداء علیه السلام، 3/ 22؛ المامقانی، تنقیح المقال، 3- 6/ 325؛ القزوینی، تظلّم الزّهراء،/ 413؛ المیانجی، العیون العبری،/ 318؛ الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 213

300/ 364- یزید بن زیاد بن المهاصر أبو الشّعثاء الکندی

میزاته العائلیّة

وقُتل من کندة: یزید بن زید [بدراً] ⁽⁶⁾بن المهاصر.

الرّسّان، تسمیة من قتل،/ 155/ عنه: الشّجری، الأمالی، 1/ 172؛ المحلّی، الحدائق الوردیّة، 2/ 122

أبو الشّعثاء یزید بن زیاد بن المهاصر بن النّعمان الکندیّ.

البلاذری، جمل من أنساب الأشراف، 3/ 405، أنساب الأشراف، 3/ 197

قال أبو مخنف: حدّثنی فُضَیل بن خُدیج الکندی: أنّ یزید بن زیاد بن المهاصر، وهو أبو الشّعثاء الکندیّ [أو الکنانیّ] ⁽¹⁾⁽²⁾من بنی بَهْدَلة.

الطّبریّ، التّاریخ، 5/ 445/ عنه: الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 240؛ القمّی، نفس المهموم،/ 283؛ بحر العلوم، مقتل الحسین علیه السلام،/ 395؛ مثله ابن کثیر، البدایة والنّهایة، 8/ 185

قال أبو مخنف: حدّثنی عبدالرّحمان بن جندب، عن عقبة بن سمعان، قال: [...] یزید ابن زیاد بن المهاصر وأبو الثّعثاء الکندیّ ثمّ الهلالیّ.

الطّبریّ، التاریخ، 5/ 408

رجل من أصحاب الحسین ⁽³⁾یُکنّی أبا الشّعثاء الکندیّ.

ابن أعثم، الفتوح، 5/ 136؛ مثله الخوارزمی، مقتل الحسین، 1/ 231؛ محمّد بن أبی طالب، تسلیة المجالس، 2/ 246

یزید بن المهاجر الکندیّ [أو الکنانیّ] ⁽⁴⁾.

المفید، الإرشاد، 2/ 85

زیاد بن مهاصر (مهاجر) الکندیّ.

الصّدوق، الأمالی،/ 161/ عنه: المجلسی، البحار، 44/ 320؛ البحرانی، العوالم، 17/ 170؛ مثله الفتّال، روضة الواعظین،/ 161

أبو الشّعثاء الکندیّ، وهو یزید بن أبی زیاد.

ابن الأثیر، الکامل، 3/ 293

یزید بن المهاصر [...]، وکان یکنّی أبا الشّعثاء، من بنی بهدلة من کندة.

ابن نما، مثیر الأحزان،/ 32/ عنه: المجلسی، البحار، 45/ 30، 31؛ البحرانی، العوالم، 17/ 274؛ البهبهانی، الدّمعة السّاکبة، 4/ 311؛ الدّربندی، أسرار الشّهادة،/ 298

یزید بن زیاد أبو الشّعثاء.

الخوارزمی، مقتل الحسین، 2/ 25/ مثله محمّد بن أبی طالب، تسلیة المجالس وزینة المجالس، 2/ 300/ عنه: المجلسی، البحار، 45/ 30؛ البحرانی، العوالم، 17/ 273؛ البهبهانی، الدّمعة السّاکبة، 4/ 310؛ الدّربندی، أسرار الشّهادة،/ 298

أبو الشّعثاء یزید بن أبی زیاد الکندیّ.

النّویری، نهایة الإرب، 20/ 455

(وبنو المثل بن معاویة قبیلة) من العرب (منهم أبو الشّعثاء یزید) ابن زیاد (الکندیّ).

الزّبیدی، تاج العروس، 8/ 112

(فی الکندیّین). من أنصار الحسین علیه السلام، یزید بن زیاد بن مهاصر، أبو الشّعثاء الکندیّ البهدلیّ. ⁽¹⁾(بهدلة): حیّ من کندة، منهم یزید هذا. (مهاصر): جدّه، وهو بالصّاد المهملة، ویمضی فی بعض الکتب بالجیم، وهو غلط من النّسّاخ ⁽²⁾.

السّماوی، إبصار العین،/ 102/ مثله المیانجی، العیون العبری،/ 137

أقول: قال أبو مخنف: هو یزید بن زیاد بن مهاصر أبو الشّعثاء الکندیّ البهدلیّ، من بنی بهدلة.

توضیح: بهدلة، حیّ من کندة، منهم یزید بن زیاد هذا، عرجلة: قطعة من الجبل وجماعة من المشاة، مهاصر: جدّ یزید، ⁽³⁾وهو بالصّاد المهملة، وفی بعض الکتب بالجیم، وهو غلط من النّسّاخ ⁽⁴⁾.

الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 239- 240/ مثله الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 103

یزید بن زیاد بن مهاصر أبو الشّعثاء الکندیّ البهدلیّ، من بنی بهدلة من کندة. وفی القاموس: إنّ بنی بهدل حیّ من بنی سعد. [...]

وهو تخصیصه بالتّسلیم علیه فی زیارة النّاحیة المقدّسة، وفی بعض النّسخ بالجیم بدل الصّاد.

المامقانی، تنقیح المقال، 3- 1/ 326

(الثّالث) أبو الشّعثاء یزید بن زیاد بن مهاصر بالصّاد، الکندیّ البهدلیّ. ⁽¹⁾

کمره ای، ترجمه نفثة المصدور،/ 336

القمّی، نفثة المصدور،/ 646

أبو الشّعثاء، اسمه یزید بن زیاد بن مهاصر البدلیّ.

الأمین، أعیان الشّیعة، 2/ 361

یزید بن زیاد بن مهاصر الکندیّ.

الأمین، أعیان الشّیعة، 1/ 612

أبو الشّعثاء الکندیّ. ورد اسمه فی الزّیارة، کما فی البحار ج 45، ص 72، طبع طهران الجدید باسم یزید بن زیاد بن مهاصر، کما أورد الخوارزمی فی مقتله ج 2، ص 25، طبع النّجف مع الکنایة، کما ذکره ابن شهرآشوب فی المناقب ج 4، ص 113، بنسبة الجعفیّ، وقال الطّبریّ فی تاریخه. ⁽²⁾

طبری و ابن شهرآشوب و خوارزمی نام او را ذکر کرده اند.

در «زیارت» نام او «ابن مظاهر» آمده است.

برخی از مصادر نیز بر اثر اشتباه «ابن مهاجر» ذکر کرده اند.

یزید بن زیاد از اهالی کوفه بوده است. (یمن، عرب جنوب).

هاشم زاده، ترجمه انصار الحسین،/ 110

بحر العلوم، مقتل الحسین علیه السلام (الهامش)،/ 395

أبو الشّعثاء الکندیّ الّذی تشرّف بلقاء الحسین فی طریق زبالة.

الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 103

[أنظر مشجّرة کندة فی حجر بن عدیّ، ص 1000- 1001].

الصورة

خصائصه الفریدة

قال أبو مخنف: حدّثنی فضیل بن خدیج الکندیّ: أنّ یزید بن زیاد ⁽¹⁾، وکان رامیاً.

الطّبریّ، التاریخ، 5/ 445؛ مثله النّویری، نهایة الإرب، 20/ 455؛ ابن کثیر، البدایة والنّهایة، 8/ 185

کان یزید رجلًا شریفاً شجاعاً فاتکاً [...] وکان رامیاً.

السّماوی، إبصار العین،/ 102/ عنه: القمّی، نفس المهموم،/ 283، نفثة المصدور،/ 646- 647؛ مثله الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 239، 240؛ المیانجی، العیون العبری،/ 137؛ الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 103، 104

ثمّ إنّه قال أهل السّیر: کان رجلًا شریفاً، شجاعاً، فاتکاً. ⁽²⁾

کمره ای، ترجمه نفثة المصدور،/ 336

المامقانی، تنقیح المقال، 3- 1/ 326

کیف التحقَ بالإمام علیه السلام؟

وکان أبو الشّعثاء مع من خرج مع عمر بن سعد، ثمّ صار إلی الحسین حین ردّوا ما سأل، ولم ینفذوه، فقاتل حتّی قُتل.

البلاذری، جمل من أنساب الأشراف، 3/ 405، أنساب الأشراف، 3/ 198

قال أبو مخنف: حدّثنی عبدالرّحمان بن جندب، عن عقبة بن سمعان، قال: [...] حتّی انتهوا إلی نینوی، المکان الّذی نزلَ به الحسین، قال: فإذا راکب علی نجیبٍ له وعلیه السّلاح متنکِّباً قوساً مقبل من الکوفة [...]، فنظر إلی رسول عبیداللَّه یزید بن زیاد بن المهاصر أبو الشّعثاء الکندیّ ثمّ البَهْدلیّ، فعنّ له، فقال: أمالک بن النّسر الکندیّ؟ قال:

نعم، وکان أحد کندة، فقال له یزید بن زیاد: ثکلتک امّک! ماذا جئت فیه؟ إلی آخر الخبر.

الطّبریّ، التاریخ، 5/ 407، 408

قال أبو مخنف: حدّثنی فضیل بن خدیج الکندیّ [...]، وکان یزید ⁽¹⁾بن زیاد من المهاصر، ممّن ⁽²⁾خرج مع عمر بن سعد ⁽³⁾إلی ⁽⁴⁾الحسین ⁽⁵⁾.

فلمّا ردّوا الشّروط علی الحسین، مال إلیه، ⁽⁶⁾فقاتل معه حتّی قُتل ⁽⁷⁾. ⁽⁸⁾

پاینده، ترجمه تاریخ طبری، 7/ 3051

الطّبریّ، التّاریخ، 5/ 445- 446/ عنه: الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 240؛ القمّی، نفس المهموم،/ 283؛ بحر العلوم، مقتل الحسین علیه السلام (الهامش)،/ 395؛ مثله ابن الأثیر، الکامل، 3/ 292؛ الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 104

فنظر یزید بن المهاجر الکندیّ [أو الکنانیّ]، وکان مع الحسین علیه السلام إلی رسول ابن زیاد، فعرفه، قال له یزید: ثکلتکَ امّک ماذا جئتَ فیه؟

المفید، الإرشاد، 2/ 85

یزید بن المهاصر [...]، وصار مع الحسین.

ابن نما، مثیر الأحزان،/ 32

وکان یزید هذا ممّن خرج مع عمر بن سعد، فلمّا ردّوا ما عرض علیهم الحسین، عَدَل إلیه، فقاتل حتّی قُتل.

النّویری، نهایة الإرب، 20/ 455

خرج إلی الحسین من الکوفة من قبل أن یتّصل به الحرّ.

السّماوی، إبصار العین،/ 102/ مثله: القمّی، نفثة المصدور،/ 645؛ المیانجی، العیون العبری،/ 137

خرج من الکوفة إلی الحسین علیه السلام، فصادفه فی الطّریق من قبل أن یتّصل الحرّ بن یزید الرّیاحیّ به، فلزمه حتّی أتی کربلاء.

الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 239/ مثله الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 103

فجاءه لیلة التّاسع من المحرّم.

الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 240/ مثله الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 104

وحضر مع الحسین علیه السلام الطّفّ، وجاهد حتّی استشهد بین یدیه، رضوان اللَّه علیه.

وقد نال بعد شرف الشّهادة شرفاً آخر. ⁽¹⁾

کمره ای، ترجمه نفس المهموم،/ 129

از کوفه قبل از حرکت حر بیرون آمد و خدمت حسین رسید.

کمره ای، ترجمه نفثة المصدور،/ 336

المامقانی، تنقیح المقال، 3- 1/ 326

وکان أبو الشّعثاء الکندیّ، وهو یزید بن زیاد مع ابن سعد، فلمّا ردّوا الشّروط علی الحسین صار معه. ⁽²⁾

و دیگر بار می گوید که: او پیش از ملاقات و برخورد حر با امام، از کوفه به سوی اردوی امام حسین علیه السلام حرکت کرد.

کلام سید امین نیز درباره او دچار همین آشفتگی می باشد.

هاشم زاده، ترجمه انصار الحسین،/ 110

المقرّم، مقتل الحسین علیه السلام،/ 300

مقالته مع رسول ابن زیاد

قال [أبو مخنف: حدّثنی عبدالرّحمان بن جندب، عن عقیة بن سمعان، قال: فلمّا ارتحلنا من حضر بنی مقاتل ...]: فلمّا أصبح، نزل فصلّی الغداة، ثمّ عجّل الرّکوب، فأخذ یتیاسر بأصحابه یرید أن یفرّقهم، فیأتیه الحرّ بن یزید فیردّهم فیردّه، فجعل إذا ردّهم إلی الکوفة ردّاً شدیداً امتنعوا علیه فارتفعوا، فلم یزالوا یتسایرون حتّی انتهوا إلی نینوی؛ المکان الّذی نزل به الحسین؛ قال: فإذا ⁽³⁾راکبٌ علی نجیبٍ له وعلیه السّلاح

متنکّب قوساً مُقبلٌ من الکوفة، فوقفوا جمیعاً ینتظرونه، فلمّا انتهی إلیهم سلّم علی الحرّ ابن یزید وأصحابه، ولم یسلّم علی الحسین علیه السلام وأصحابه. فدفع إلی الحرّ کتاباً من عبیداللَّه بن زیاد، فإذا فیه: أمّا بعد، فجعجع بالحسین حین یبلغُک کتابی، ویقدم علیک رسولی، فلا تُنزله إلّابالعراء فی غیر حصن وعلی غیر ماء، وقد أمرتُ رسولی أن یلزمک ولا یفارقک حتّی یأتینی بإنفاذک أمری؛ والسّلام.

قال: فلمّا قرأ الکتاب، قال لهم الحرّ: هذا کتاب الأمیر عبیداللَّه بن زیاد یأمرنی فیه أن أجعجع بکم فی المکان الّذی یأتینی فیه کتابه، وهذا رسوله، وقد أمره ألّا یفارقنی حتّی أنفذ رأیه وأمره، فنظر إلی رسول عبیداللَّه یزید بن زیاد بن المهاصر أبو الشّعثاء الکِنْدیّ، ثمّ البهدلیّ، فعنّ له، فقال: أمالک بن النُّسیر البَدّیّ؟ قال: نعم- وکان أحد کِنْدة- فقال له یزید بن زیاد: ثکلتک امّک! ماذا جئت فیه؟ قال: وما جئتُ فیه! أطعتُ إمامی، ووفیتُ ببیعتی، فقال له أبو الشّعثاء: عصیتَ ربّک، وأطعت إمامک فی هلاک نفسک، کسبت العار والنّار، قال اللَّه عزّ وجلّ: «وَجَعَلْناهُمْ أئِمّةً یَدْعُونَ إلی النّارِ وَیَوْمَ الْقِیامَةِ لَایُنْصَرُونَ» ⁽¹⁾

، فهو إمامک. ⁽²⁾قال: وأخذ الحرّ بن یزید القوم بالنّزول فی ذلک المکان علی غیر ماء ولا فی قریة، فقالوا: دعنا ننزل فی هذه القریة- یعنون نینوی- أو هذه القریة- یعنون الغاضریّة- أو هذه الأخری- یعنون شُفَیّة-.

فقال: لا واللَّه ما أستطیع ذلک، هذا رجل قد بُعث إلیّ عیناً، فقال له زهیر بن القین:

یا ابن رسول اللَّه، إنّ قتال هؤلاء أهوَن من قتال من یأتینا من بعدهم، فلعمری لیأتینا من بعد مَن تری ما لا قبَل لنا به؛ فقال له الحسین: ما کنتُ لأبدأهم بالقتال؛ فقال له زهیر بن القین: سر بنا إلی هذه القریة حتّی تنزلها فإنّها حصینة، وهی علی شاطئ الفرات، فإن منعونا قاتلناهم، فقتالهم أهوَن علینا من قتال من یجی ء من بعدهم؛ فقال له الحسین: وأیّة قریة هی؟ قال: هی العَقْر، فقال الحسین: اللَّهمّ إنِّی أعوذ بک من العَقْر،

ثمّ نزل، وذلک یوم الخمیس، وهو الیوم الثّانی من المحرّم سنة إحدی وستّین. ⁽¹⁾

گوید: در این وقت سواری بر اسبی اصیل پدیدار شد که مسلح بود و کمانی به شانه داشت و از کوفه می آمد. همگی بایستادند و منتظر وی بودند و چون به آن ها رسید، به حر بن یزید و یارانش سلام گفت، اما به حسین علیه السلام و یارانش سلام نگفت. آن گاه نامه ای به حر داد که از ابن زیاد بود و چنین نوشته بود:

«وقتی نامه من به تو رسید و فرستاده ام بیامد، حسین را بدار در زمین باز بی حصار و آب. به فرستاده ام دستور داده ام با تو باشد و از تو جدا نشود تا خبر بیارد که دستور مرا اجرا کرده ای، والسلام.»

گوید: وقتی حر نامه را بخواند، بدان ها گفت: «این نامه امیر عبیداللَّه بن زیاد است که به من دستور می دهد شما را در همان جا که نامه اش به من می رسد، بدارم. این فرستاده اوست که گفته از من جدا نشود تا نظر وی اجرا شود.»

گوید: ابو الشعثا، یزید بن زیاد مهاجر کندی نهدی، به فرستاده عبیداللَّه زیاد نگریست و رو به او کرد و گفت: «مالک بن نسیر بدّی هستی؟»

گفت: «بله.»

گوید: وی نیز یکی از مردم کنده بود.

گوید: یزیدبن زیاد بدو گفت: «مادرت عزادارت شود، به چه کار آمده ای؟»

گفت: «به کاری آمده ام که اطاعت پیشوایم کرده ام و به بیعتم عمل کرده ام.»

ابو الشعثا گفت: «عصیان پروردگار کرده ای و اطاعت پیشوای خویش در کار هلاکت خویش، و ننگ و جهنم جسته ای که خدای عز وجل گوید:

«وجَعَلْنا منهُم أئمّة یدعونَ إلی النّارِ ویوم القیامةِ لا یُنصرون».

یعنی: آن ها را پیشوایان کردیم که به سوی جهنم بخوانند و روز رستاخیز یاری نبینند. پیشوای تو چنین است.»

گوید: حر جماعت را وادار کرد در همان جا فرود آیند، بی آب و آبادی.

گفتند: «بگذارمان در این دهکده فرود آییم.»

مقصودشان نینوا بود.

گفت: «نه، به خدا قدرت این کار ندارم. این مرد را به مراقبت من فرستاده اند.»

گوید: زهیر بن قین گفت: «ای پسر پیمبر خدا! جنگ با اینان، آسان تر از جنگ کسانی است که پس از این به مقابله با ما می آیند به جان خودم. از پی اینان که می بینی، کسانی سوی ما آیند که تاب مقابله آن ها نیاریم.»

حسین گفت: «من کسی نیستم که جنگ آغاز کنم.»

گفت: «پس سوی این دهکده رویم و آن جا فرود آییم که استوار است و بر کنار فرات. اگر نگذارندمان با آن ها می جنگیم که جنگ با آن ها آسان تر از جنگ کسانی است که از پی آن ها می رسند.»

حسین گفت: «این چه دهکده ای است؟»

گفت: «عقر.»

حسین گفت: «خدایا! از عقر به تو پناه می برم.»

آن گاه فرود آمد و این به روز پنجشنبه، دوم محرم سال شصت و یکم بود.

پاینده، ترجمه تاریخ طبری، 7/ 2999- 3001

الطّبریّ، التّاریخ، 5/ 407، 408- 409/ عنه: الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 239- 240؛ الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 103- 104

فلم یزل الحسین رضی الله عنه ⁽¹⁾واقفاً مقابلهم وکلّ واحد منهم آخذ ⁽²⁾بعنان فرسه. وإذا کتاب قد ورد من الکوفة، من عبیداللَّه ⁽³⁾بن زیاد إلی الحرّ بن یزید ⁽⁴⁾: أمّا بعد، یا أخی! إذا أتاک کتابی فجعجع بالحسین ولا تفارقه حتّی تأتینی به، فإنِّی أمرت رسولی أن لا یفارقک حتّی یأتینی بانفاذ أمری إلیک- والسّلام.

قال: فلمّا قرأ الحرّ الکتاب بعث إلی ثقات أصحابه، فدعاهم، ثمّ قال: ویحکم، أورد علیَّ کتاب عبیداللَّه بن زیاد یأمرنی أن أقدم إلی الحسین ⁽⁵⁾بما یسوؤه، وواللَّه ⁽⁶⁾ما تطاوعنی نفسی، ولا تجیبنی إلی ذلک. فالتفت رجل من أصحاب الحسین ⁽⁷⁾یکنّی أبا الشّعثاء ⁽⁸⁾

الکندیّ، إلی رسول عبیداللَّه بن زیاد، فقال له: فیما ذا جئت؟ ثکلتک امّک، فقال له:

أطعت إمامی، ووفیت ببیعتی، وجئت برسالة أمیری. فقال له أبو الشّعثاء ⁽¹⁾: لقد عصیت ربّک، وأطعت إمامک، وأهلکت نفسک، واکتسبت عاراً، فبئس الإمام إمامک! قال اللَّه عزّ وجلّ: «وَجَعَلْناهُم أئِمّةً یَدْعُونَ إلی النّارِ ویوم القِیامَةِ لا یُنْصَرُون».

ابن أعثم، الفتوح، 5/ 136- 137

فلمّا أصبح، نزل فصلّی ⁽²⁾الغداة ⁽³⁾، ثمّ عجّل الرّکوب، فأخذ ⁽⁴⁾یتیاسر بأصحابه ⁽⁵⁾یرید أن یفرِّقهم ⁽⁶⁾فیأتیه ⁽⁷⁾الحرّ بن یزید فیردّه وأصحابه ⁽⁸⁾. ⁽⁹⁾فجعل إذا ردّهم نحو الکوفة ⁽¹⁰⁾ردّاً شدیداً ⁽¹¹⁾امتنعوا علیه، فارتفعوا ^(12)(13)(14)فلم ⁽¹⁵⁾یزالوا یتیاسرون ⁽¹⁶⁾کذلک حتّی انتهوا إلی نینوی ⁽¹⁷⁾المکان ⁽¹⁸⁾الّذی نزل به الحسین علیهما السلام ^(19)(20)، فإذا راکب علی نجیبٍ

له ⁽¹⁾⁽²⁾علیه السّلاح ⁽³⁾متنکِّب قوساً ⁽⁴⁾مقبل من الکوفة، ⁽⁵⁾فوقفوا ⁽⁶⁾جمیعاً ینتظرونه ⁽⁷⁾⁽⁸⁾.

فلمّا انتهی إلیهم سلّم علی الحرّ وأصحابه ⁽⁹⁾ولم یسلّم علی الحسین وأصحابه ⁽¹⁰⁾، ⁽¹¹⁾ودفع إلی الحرّ کتاباً ⁽¹²⁾من عبیداللَّه بن زیاد ^(13)(14)فإذا فیه ⁽¹⁵⁾: أمّا بعد، فجعجع بالحسین حین یبلغک ⁽¹⁶⁾کتابی ^(17)(18)ویقدم علیک رسولی ⁽¹⁹⁾، ولا تنزله إلّابالعراء ⁽²⁰⁾فی غیر حصن ⁽²¹⁾و ⁽²²⁾علی غیر ⁽²³⁾ماء ⁽²⁴⁾، فقد أمرتُ رسولی أن ⁽²⁵⁾یلزمک و ⁽²⁶⁾لا یفارقک حتّی یأتینی بإنفاذک أمری، والسّلام. ^(27)(28)(29)فلمّا قرأ الکتاب ⁽³⁰⁾قال لهم الحرّ ⁽³¹⁾: هذا کتاب الأمیر عبیداللَّه یأمرنی أن

أجعجع بکم فی المکان الّذی یأتی ⁽¹⁾کتابه وهذا رسوله، وقد أمره أن لا یفارقنی حتّی أنفذ ⁽²⁾أمره ⁽³⁾فیکم، ⁽⁴⁾فنظر ⁽⁵⁾یزید بن المهاجر الکندیّ ⁽⁶⁾، وکان مع الحسین علیه السلام إلی رسول ابن زیاد، فعرفه ⁽⁷⁾، فقال له یزید ⁽⁸⁾: ثکلتک امّک، ماذا جئت فیه؟ قال: ⁽⁹⁾أطعت إمامی ووفیت ببیعتی، فقال له ⁽¹⁰⁾ابن المهاجر ⁽¹¹⁾: بل عصیت ربّک وأطعت إمامک فی هلاک نفسک، وکسبت العار والنّار، وبئس الإمام إمامک، قال اللَّه تعالی: «وَجَعَلْناهُم أئِمّةً یَدعُونَ إلی النّارِ ویَومَ القِیامَةِ لا یُنْصَرُون»، فإمامک منهم ^(12)(13)(14)، ⁽¹⁵⁾وأخذهم الحرّ بالنّزول فی ذلک المکان ⁽¹⁶⁾علی غیر ماء ولا فی قریة ⁽¹⁷⁾، فقال له الحسین علیه السلام: دعنا ویحک ننزل ⁽¹⁸⁾فی هذه القریة أو هذه، یعنی نینوی ⁽¹⁹⁾أو الغاضریّة، ⁽²⁰⁾أو هذه، یعنی شفّة ^(21)(22)(23)، قال: ⁽²⁴⁾

واللَّه ما ⁽¹⁾أستطیع ذلک، هذا رجل قد بعث ⁽²⁾إلیَّ ⁽³⁾عیناً علیَّ ⁽⁴⁾، ⁽⁵⁾فقال ⁽⁶⁾زهیر بن القین: إنِّی واللَّه ⁽⁷⁾⁽⁸⁾ما أراه ⁽⁹⁾یکون ⁽¹⁰⁾بعد ⁽¹¹⁾الّذی ترون إلّاأشدّ ممّا ترون ⁽¹²⁾یا ابن رسول اللَّه! إنّ قتال هؤلاء ⁽¹³⁾القوم ⁽¹⁴⁾السّاعة أهون علینا ^(15)(16)من قتال من یأتینا من بعدهم، ⁽¹⁷⁾فلعمری لیأتینا ⁽¹⁸⁾بعدهم ^(19)(20)ما لا ⁽²¹⁾قبل لنا بهم ⁽²²⁾به ⁽²³⁾؟ فقال الحسین علیه السلام: ما کنت لأبدأهم بالقتال ^(24)(25)ثمّ نزل ⁽²⁶⁾وذلک یوم الخمیس، وهو الیوم الثّانی من المحرّم سنة إحدی وستّین ^(27)(28). ⁽²⁹⁾

چون نامه را خواند، حر به آن حضرت و یارانش گفت: «این نامه امیر، عبیداللَّه است که به من دستور داده همان جا که نامه رسید، برای فرود آمدن به شما سخت بگیرم. این نیز فرستاده اوست که دستور داده از من جدا نشود تا دستورش را درباره شما انجام دهم.»

پس یزید بن مهاجر کندی که در میان یاران حسین علیه السلام بود، به فرستاده ابن زیاد نگاه کرده، او را شناخت، پس به او گفت: «مادرت به عزایت بنشیند، این چه کار ناشایسته ای است که به دنبال آن آمده ای؟»

گفت: «پیروی از امام خود نموده و به بیعت خود پایداری کرده ام؟»

یزیدبن مهاجر به او گفت: «بلکه خدای خود را نافرمانی کرده و پیشوای (ناحق) خود را درباره نابودی خودت پیروی کرده و ننگ و آتش را برای خویشتن فراهم کرده ای و بد امام و پیشوایی است امام تو. خدای تعالی فرماید: وگردانیدیم ایشان را پیشوایانی که می خوانند بسوی آتش و روز قیامت یاری نمی شوند. (سوره قصص، آیه 41) و پیشوای تو از این پیشوایان است!»

و حربن یزید کار را سخت گرفت که در همان مکانی که نه آب بود و نه آبادی، پیاده شوند. حسین علیه السلام فرمود: وای به حال تو! بگذار به این ده یعنی نینوا و غاضربه یا آن دیگری یعنی شفیه فرود آییم.»

گفت: «به خدا نمی توانم (زیرا) این فرستاده مردی است که برای دیده بانی نزد من آمده که ببیند آیا من به دستور عبیداللَّه رفتار می کنم یا نه و من ناچارم در برابر چشم او دستورش را انجام دهم.»

زهیر بن قین گفت: «به خدا ای فرزند رسول خدا! من می بینم که کار پس از آن چه اکنون می بینید، سخت تر باشد. همانا جنگ با این گروه در این ساعت بر ما آسان تر است از جنگیدن کسانی که پس از این به نزد ما خواهند آمد؟ به جان خودم سوگند پس از این لشکری به سوی ما آیند که ما برابری آنان نتوانیم. پس اجازه فرما با اینان بجنگیم؟»

حسین علیه السلام فرمود: «من کسی نیستم که آغاز جنگ ایشان کنم و من این کار را شروع نخواهم کرد.»

پس آن حضرت فرود آمد و آن در روز پنجشنبه دوم محرم سال شصت و یک هجری بود.

رسولی محلّاتی، ترجمه ارشاد، 2/ 84- 86

المفید، الإرشاد، 2/ 84- 86/ عنه: المجلسی، البحار، 44/ 380؛ البحرانی، العوالم، 17/ 230- 231؛ البهبهانی، الدّمعة السّاکبة، 4/ 253- 254؛ الدّربندی، أسرار الشّهادة،/ 254- 255؛ القمّی، نفس المهموم،/ 203- 204؛ المازندرانی، معالی السّبطین، 1/ 281- 282؛ الجواهری، مثیر الأحزان،/ 44- 45؛ المیانجی، العیون العبری،/ 76- 77؛ بحر العلوم، مقتل الحسین علیه السلام،/ 200- 201؛ مثله الفتّال، روضة الواعظین،/ 155؛ الطّبرسی، إعلام الوری،/ 230- 231؛ الأمین، أعیان الشّیعة، 4/ 613

⁽¹⁾فلم یزل الحرّ موافقاً للحسین حتّی ⁽²⁾دنت صلاة الظّهر، فقال الحسین للحجّاج بن مسروق: أذِّن یرحمک اللَّه، وأقِم الصّلاة حتّی نصلِّی. فأذّن ⁽³⁾الحجّاج للظّهر ⁽⁴⁾، فلمّا فرغ ⁽⁵⁾صاح الحسین بالحرّ: ⁽⁶⁾یا ابن یزید ⁽⁷⁾! أترید أن تصلِّی بأصحابک وأنا أصلِّی بأصحابی؟ فقال الحرّ: ⁽⁸⁾لا، بل أنت تصلِّی ونحن نصلِّی بصلاتک یا أبا عبداللَّه، فقال للحجّاج أقم، فأقام ⁽⁹⁾، وتقدّم الحسین للصّلاة ⁽¹⁰⁾، فصلّی بالعسکرین جمیعاً. فلمّا فرغ ⁽¹¹⁾وثب قائماً متّکئاً ⁽¹²⁾علی قائم سیفه، ⁽¹³⁾وکان فی إزار ورداء ونعلین ⁽¹⁴⁾، فحمد اللَّه وأثنی علیه، ثمّ قال: أ یّها النّاس! معذرة ⁽¹⁵⁾إلیکم أقدمها إلی اللَّه وإلی ⁽¹⁶⁾مَنْ حضر من

المسلمین، إنِّی ⁽¹⁾لم آتکم، وفی روایة ⁽²⁾لم أقدم إلی بلدکم حتّی أتتنی کتبکم، وقدمت علیَّ رسلکم أن أقدم إلینا فإنّه لیس علینا إمام، فلعلّ اللَّه أن یجمعنا بک علی الهدی والحق ⁽³⁾، فإنّ کنتم علی ذلک ⁽⁴⁾فقد جئتکم، فإن تعطونی ما أطمئِنّ إلیه وأثق به من عهودکم ومواثیقکم، أدخل معکم ⁽⁵⁾إلی مصرکم ⁽⁶⁾، وإن لم تفعلوا وکنتم ⁽⁷⁾لمقدمی کارهین ولقدومی علیکم باغضین ⁽⁸⁾، انصرفت عنکم ⁽⁹⁾إلی المکان الّذی ⁽¹⁰⁾منه جئت إلیکم ⁽¹¹⁾.

فقال ⁽¹²⁾الحرّ: ⁽¹³⁾واللَّه إنّا ما ندری بهذه الکتب الّتی تقول.

فقال الحسین: یا عقبة بن سمعان، أخرج لی ⁽¹⁴⁾الخرجین، فأخرجهما ⁽¹⁵⁾وأتی بهما مملوئین من کتب أهل الکوفة ⁽¹⁶⁾، فنثر ⁽¹⁷⁾الکتب بین یدیه.

فقال الحرّ: إنّا ⁽¹⁸⁾لسنا من هؤلاء.

⁽¹⁹⁾فبینا هم علی تلک الحال ⁽²⁰⁾وإذا کتاب ⁽²¹⁾ورد من الکوفة من عبیداللَّه بن زیاد إلی الحرّ ابن یزید الرّیاحیّ: أمّا بعد یا حرّ، فإذا أتاک کتابی هذا ⁽²²⁾، فجعجع بالحسین بن علیّ ولا تفارقه حتّی تأتینی به، فإنِّی قد أمرت رسولی أن یلزمک ⁽²³⁾ولا یفارقک حتّی تأتی ⁽²⁴⁾بإنفاذ أمری إلیک، والسّلام.

فلمّا قرأ الحرّ الکتاب، بعث إلی ثقات ⁽¹⁾أصحابه، فدعاهم، ثمّ قال: ویحکم! إنّه ⁽²⁾قد ورد علیَّ کتاب ⁽³⁾عبیداللَّه بن ⁽⁴⁾زیاد یأمرنی أن أقدم علی الحسین بما یسوءه ولا واللَّه ما تطاوعنی نفسی ⁽⁵⁾ولا تجیبنی إلی ذلک أبداً ⁽⁶⁾. فالتفت ⁽⁷⁾رجل من أصحاب الحسین ⁽⁸⁾یُکنّی ⁽⁹⁾أبا الشّعثاء الکندیّ إلی رسول ابن زیاد، وقال له: فیم ⁽¹⁰⁾جئت، ثکلتکَ امّک؟ فقال ⁽¹¹⁾له الرّسول ⁽¹²⁾: أطعت إمامی ووفیت ببیعتی وجئت برسالة أمیری.

فقال له أبو الشّعثاء! لعمری، لقد عصیت ربّک و ⁽¹³⁾إمامک وأهلکت نفسک ⁽¹⁴⁾واکتسبت واللَّه عاراً، وناراً ⁽¹⁵⁾، فبئس الإمام إمامک ⁽¹⁶⁾الّذی قال اللَّه فیه ⁽¹⁷⁾: «وَجَعَلْناهُم أئِمّةً یدعُونَ إلی النّارِ ویوم القِیامَةِ لا یُنْصَرُون» ⁽¹⁸⁾. ⁽¹⁹⁾

گفتند: «این را کربلا می گویند.»

چون امام مظلوم آن نام محنت انجام را شنید، آب حسرت از دیده های مبارکش فرو ریخت و فرمود: «این موضع کرب و بلا و محل محنت و عناست و این جای ریختن خون شهیدان کربلاست.»

در این حال از دور سواره ای پیدا شد که به تعجیل به جانب ایشان می تاخت. چون به نزدیک رسید، بر حضرت سلام نکرد و نزد حر رفت و بر او سلام کرد و نامه ابن زیاد را به او داد. چون نامه را گشود، آن ملعون نوشته بود که: «هر جا نامه من به تو برسد، حسین را فرود آور و او را در بیابانی فرود آر که آب و آبادانی نباشد و کاررا بر او تنگ گردان و باید که پیک من خبر به من آرد که تو اطاعت فرمان من کرده ای.»

چون حر نامه آن لعین را خواند، مضمون نامه را در میان لشگر آن جناب ندا کرد. یزید بن مهاجر پیک ابن زیاد را شناخت و به او گفت: «مادرت به ماتم تو بنشیند! این چه پیام است که تو آورده ای؟»

آن ملعون گفت: «اطاعت امام خود کرده ام و وفا به بیعت خود نموده ام.»

ابن مهاجر گفت: «بلکه معصیت پروردگار خود کرده ای و عار دنیا و نار عقبا برای خود مهیا کرده ای و امام تو از آن امامان است که حق تعالی در حق ایشان می فرماید که: گردانیم ایشان را امامان که می خوانند مردم را به سوی آتش و در روز قیامت یاری کرده نمی شوند.»

پس حر در آن جا فرود آمد و حضرت فرمود: «بگذار که در نینوا یا غاضریه یا محل دیگر که آب و آبادانی داشته باشد، فرود آییم.»

حر گفت که: «امیر این مرد را فرستاده و حکمی کرده است و مخالفت حکم او نمی توانم کرد.»

زهیر بن قین گفت: «یابن رسول اللَّه! دستوری دهید که ما با ایشان مقاتله کنیم که جنگ ما با ایشان آسان تر است از جنگ با لشگرهای بی حد و احصا که بعد از این خواهند آمد.»

حضرت فرمود: «من می خواهم حجت خدا را بر ایشان تمام کنم و ابتدا به قتال ایشان نمی کنم.»

پس به ضرورت در آن جا فرود آمدند و سرادق عصمت و جلالت را بری اهل بیت رسالت برپا کردند و به قول جمعی روز چهارشنبه یا پنجشنبه دوم ماه محرم سال شصت و یکم هجرت بود و به قول بعضی روز هشتم ماه محرم بود.

مجلسی، جلاء العیون،/ 640- 641

این هنگام مردی را نگریستند که شاکی السلاح بر شتری رهوار برآمده و کمانی از بر دوش افکنده و از طریق کوفه به تعجیل و تقریب زمین را در هم می نوردد و زودا که درمی رسد. هر دو لشگر به نظاره او درایستادند. چون فراز آمد، حسین علیه السلام را نادیده انگاشت و حر بن یزید را سلام داد و تحیت فرستاد و مکتوب ابن زیاد را که بدین منوال نگاشته بود، به نزد او گذاشت:

«أمّا بعد، فجعجع بالحسین حین یبلغک کتابی هذا ویقدم علیک رسولی ولا تنزله إلّابالعراء فی غیر خُضر وعلی غیر ماء، وقد أمرت رسولی أن یلزمک ولا یفارقک حتّی یأتینی بإنفاذ أمری، والسّلام».

در جمله می گوید: «چون رسول من با تو رسید و مکتوب مرا با تو رسانید، کار را بر حسین سخت و صعب بگیر و اورا مگذار فرود شود، جز در زمین بی آب و علف. فرستاده خود را فرموده ام که از تو جدا نشود و نگران تو باشد. چون امر مرا به نفاذ رسانی، نیکو خدمتی تو را به من رساند.»

حر آن مکتوب را مطالعه نمود و بر حسین و اصحاب او نیز قرائت فرمود و گفت: «اینک عبیداللَّه بن زیاد فرمان کرده است که در مکانی که مکتوب او را مطالعه نمودم، شما را فرود آورم.»

در میان اصحاب حسین علیه السلام، یزیدبن مهاجر الکندی، فرستاده ابن زیاد را بشناخت و روی بدو آورد و گفت: «مادر بر تو بگرید، چه نکوهیده رسالت بود که تو بر ذمت نهادی؟»

گفت: «امام خویش را اطاعت کردم و در تقدیم خدمت او تشیید 1 بیعت نمودم.»

فقال له ابن المهاجر: «بل عصیت ربّک وأطعت إمامک فی هلاک نفسک وکسبت العار والنّار، وبئس الإمام إمامک. قال اللَّه: «وَجَعَلْناهُمْ أئِمّةً یَدْعُونَ إلی النّارِ وَیَوْمَ الْقِیمَةِ لَایُنْصَرُونَ» 2 فإمامک منهم».

ابن مهاجر گفت: «بلکه عصیان کردی پروردگار خود را و اطاعت کردی امام خود را در هلاک خود و در تقدیم این خدمت بهره تو در دنیا و در آخرت نار شد. چنان که خدای فرماید: امامان شما دعوت می کنند شما را به آتش دوزخ و در قیامت شما را نصرت نتوانند کرد.»

جلوگیری حر از حضرت حسین علیه السلام

بالجمله، حسین علیه السلام اصحاب خود را فرمان کرد تا کوچ دهند و ایشان به هر جانب که خواستند، روان شد. سپاه حر در برابر آمدند و حایل و حاجز گشتند و گفتند: «الّا آن که در این زمین بی آب و علف فرود آیید.»

فقال له الحسین: «دعنا ویحک ننزل هذه القریة أو هذه یعنی نینوی والغاضریة أو هذه یعنی شفِیّة».

فرمود: «ای حر! دست بازدار تا در یکی از این قرا فرود آییم.»

عرض کرد: «لا واللَّه از قدرت با زوی من بیرون است، چه اینک فرستاده ابن زیاد مرا نگران است تا در امتثال امر او چه کنم.»

زهیر بن القین در خشم شد و عرض کرد: «یابن رسول اللَّه! سوگند با خدای آن چه از این پس بر ما درآید، اشد بر این است که امروز می نگریم. صواب آن است که هم در این ساعت با ایشان مقاتلت آغازیم. قسم به جان من که از این پس لشگری در جنگ ما انجمن شود که مقاتلت ایشان را برنتابیم.»

حسین علیه السلام فرمود: «من ابتدا به مقاتلت ایشان نمی کنم تا بر این جماعت حجت تمام شود.»

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا علیه السلام، 2/ 164- 166

الخوارزمی، مقتل الحسین، 1/ 231- 232/ مثله محمّد بن أبی طالب، تسلیة المجالس وزینة المجالس، 2/ 245- 246

(قال) أبو مخنف: لمّا کاتب الحرّ ابن زیاد فی أمر الحسین علیه السلام، وجعل یسایره، جاء إلی الحرّ رسول ابن زیاد مالک بن النّسر البدّیّ، ثمّ الکندیّ، فجاء به الحرّ وبکتابه إلی الحسین علیه السلام، کما یذکر فی ترجمة الحرّ، وکما قصصناه. فعن مالک لیزید هذا، فقال یزید:

أمالک بن النّسر أنت؟ قال: نعم، فقال له: ثکلتک امّک! ماذا جئت به؟ قال: وما جئت به؟ أطعت إمامی، ووفیت ببیعتی. فقال له أبو الشّعثاء: عصیت ربّک، وأطعت إمامک، فی هلاک نفسک؛ وکسبت العار والنّار؛ ألم تسمع قوله تعالی: «وَجَعَلْناهُم أئِمّةً یَدعُونَ إلی النّارِ ویومَ القِیامةِ لا یُنْصَرُون»، فهرأ مالک.

(ضبط الغریب): ممّا وقع فی هذه التّرجمة (هرأ) الرّجل بکلامه، أکثر الخنا والخطأ به، فمعنی العبارة: أجابه مالک بجواب غیر لائق لخطأئه، وخناه. وربّما صحّفت الکلمة بهزا، فمعناها: أجابه مالک بکلام فیه سخریّة. ⁽¹⁾

«اما بعد، چون نامه من به تو رسید و فرستاده ام نزد تو آمد، به حسین سخت بگیر و او را در یک زمین عریان بازداشت کن که نه قلعه ای داشته باشد و نه آبی. به فرستاده ام دستور دادم با تو باشد و از تو جدا نشود تا به من خبر رساند که دستور مرا اجرا کردی، والسلام.»

حر چون نامه را خواند، به آن ها گفت: «این نامه امیر عبیداللَّه است و به من دستور داده که هر جا نامه اش به من رسید، شما را بازداشت کنم و این هم فرستاده اوست که مأمور بازرسی است برای اجرای دستور او (ط).»

یزید بن مهاجر ابو الشعثای کندی نهدی نگاهی به فرستاده ابن زیاد کرد و گفت: «تو مالک بن نسیر بدّی هستی؟»

گفت: «آری.» او یکی از مردم کنده بود.

گفت: «مادرت بر تو بگرید، چه دستوری آوردی؟!!»

گفت: «چه آوردم؟ از امام خود فرمان بردم و به بیعت خود وفا کردم.»

ابو الشعثا گفت: «پروردگار خود را نافرمانی کنی و امام خود را فرمان بری که خود را هلاک کنی و ننگ و دوزخ به دست آری؟ چه بد امامی داری. خدای عز وجل (در سوره قصص 41) فرماید: بعضی از آن ها را امامانی نمودیم که به دوزخ دعوت کنند و روز قیامت پیروز نشوند. امام تو از آن هاست.»

حر آن ها را واداشت در همان جا که نه دهی بود و نه آبی منزل کنند. حسین فرمود: «وای بر تو! بگذار در این ده نینوا یا غاضریه یا در این ده شفیه منزل کنیم.»

گفت: «به خدا نمی توانم چنین رخصتی بدهم، این مرد بازرس من است.»

زهیر بن قین عرض کرد: «یابن رسول اللَّه! آن چه پس از این باشد، بدتر از این است که می بینیم و جنگ با این عده حاضر برای ما آسان تر است از جنگ با آن ها که بعد از این آیند. به جان خودم پس از این آن قدر لشگر آید که تاب آن ها را نداریم.»

حسین علیه السلام فرمود: «من به آن ها حمله نمی کنم.»

و در همان جا منزل کرد و روز پنجشنبه دوم محرم سال شصت و یک بود.

سید گوید: حسین ایستاد در میان یارانش حمد و ثنای خدا کرد و به جدش صلوات فرستاد و فرمود: «پیشامدی کرده که می بینید.»

و خطبه ای را که در موقع بر خورد به حر ذکر کردیم، نقل کرده است.

کمره ای، ترجمه نفس المهموم،/ 90

السّماوی، إبصار العین،/ 102

قال الطّبریّ: لمّا جاء مالک بن النّسیر البدّیّ من قِبَل عبیداللَّه إلی الحرّ لیجعجع بالحسین علیه السلام، قال له أبو الشّعثاء الکندیّ من أصحاب الحسین: ثکلتک امّک، ماذا جئت فیه؟ قال: وما جئت فیه، أطعت إمامی ووفیت بیعتی.

التّستری، الأربعون حدیثاً،/ 63

وأشاعوا بالکوفة فعله وظهر فسقه ومداومته شرب الخمر، فهجم علیه جماعة من المسجد، منهم أبوزینب بن عوف الأزدیّ، وجندب بن زهیر الأزدیّ وغیرهما، فوجدوه سکران مضطجعاً علی سریره لا یعقل، فأیقظوه من رقدته، فلم یستیقظ، ثمّ تقایا علیهم ما شرب من الخمر، فانتزعوا خاتمه من یده وخرجوا من فورهم إلی المدینة، فأتوا عثمان ابن عفّان، فشهدوا عنده علی الولید أ نّه شرب الخمر، فقال عثمان: وما یدریکما أ نّه شرب خمراً؟ قالا: هی الخمر الّتی کنّا نشربها فی الجاهلیّة، وأخرجا خاتمه، فدفعاه إلیه، فدرأ فی صدورهما، وقال: تنحّیا عنِّی. فخرجا وأتیا علیّ بن أبی طالب وأخبراه بالقصّة، فأتی عثمان وهو یقول: «دفعت الشّهود وأبطلت الحدود»، فقال له عثمان: فما تری؟ قال:

أری أن تبعث إلی صاحبک، فإن أقاما الشّهادة علیه فی وجهه ولم یدلِ بحجّة أقمت علیه الحدّ. فلمّا حضر الولید دعاهما عثمان، فأقاما الشّهادة علیه ولم یدلِ بحجّة، فألقی عثمان السّوط إلی علیّ، فقال علیّ لابنه الحسن: قم یا بنیّ، فأقم علیه ما أوجب اللَّه علیه.

فقال: یکفیه بعض ما تری. فلمّا نظر إلی امتناع الجماعة عن إقامة الحدّ توقّیاً لغضب عثمان لقرابته منه، أخذ علیّ السّوط ودنا منه، فلمّا أقبل نحوه سبّه الولید، وقال: یا صاحب مکس. فقال عقیل بن أبی طالب- وکان ممّن حضر-: إنّک لتتکلّم یا ابن أبی معیط کأ نّک لاتدری مَنْ أنت وأنت علج من أهل صفوریّة (وهی قریة بین عکا واللّجون من أعمال الأردن من بلاد طبریة کان ذکر أنّ أباه کان یهودیّاً منها)، فأقبل الولید یروغ من علیّ، فاجتذبه، فضرب به الأرض وعلاه بالسّوط، فقال عثمان: لیس لک أن تفعل به هذا. قال: بلی وشرّ من هذا إذا فسق ومنع حقّ اللَّه تعالی أن یؤخذ منه- إلی آخره.

قلت: ویل لهم ولأئمّتهم، أولئک الّذین اشتروا الضّلالة بالهدی، فما ربحت تجارتهم وما کانوا مهتدین، صدقوا إنّ هؤلاء أئمّة إلّاأ نّهم أئمّة وصفهم اللَّه تعالی بقوله: «وَجَعَلْناهُم أئِمّةً یَدْعُونَ إلی النّار» کما قال یزید بن زیاد الکندیّ من أصحاب الحسین علیه السلام لمالک ابن النّسیر البدّیّ رسول عبیداللَّه بن زیاد إلی الحرّ لمّا قال مالک بأ نّه أطاع إمامه ذلک.

التّستری، الأربعون حدیثاً،/ 140- 141

وقد ذکرنا کلامه مع رسول ابن زیاد إلی الحرّ ومقتله فی نفس المهموم. ⁽¹⁾

کمره ای، ترجمه نفثة المصدور،/ 336

القمّی، نفثة المصدور،/ 645

استشهاده

وبَرَکَ أبو الشّعثاء یزید بن زیاد بن المهاصر بن النّعمان الکندیّ بین یدی الحسین، فرمی ثمانیة أسهم، أصاب منها بخمسة قتلت خمسة نفر، وقال:

أنا یزید وأبی المهاصر *** أشجع من لیث بغیل خادر

یا ربّ إنِّی للحسین ناصر *** ولابن سعد رافض مهاجر

البلاذری، جمل من أنساب الأشراف، 3/ 405، أنساب الأشراف، 3/ 197

قال أبو مخنف: حدّثنی فُضَیل بن خُدیج الکندیّ أنّ یزید بن زیاد؛ وهو أبو الشّعثاء الکندیّ من بنی بَهْدَلة جثا علی رکبتیه بین یدی الحسین علیه السلام، فرمی ⁽¹⁾بمائة سهم، ما سقط منها ⁽²⁾خمسة أسهم، ⁽³⁾وکان رامیاً ⁽⁴⁾، فکان کلّما رمی، قال: أنا ابن بهدلة، فرسان العرجلة ⁽⁵⁾⁽⁶⁾ویقول حسین ⁽⁷⁾⁽⁸⁾: اللَّهمّ سدّد رمیته، واجعل ثوابه الجنّة؛ فلمّا ⁽⁹⁾رمی بها، قام، فقال: ما سقط منها إلّاخمسة أسهم ⁽¹⁰⁾، ولقد تبیّن لی أنِّی قد قتلتُ خمسة نفر، ⁽¹¹⁾وکان فی أوّل مَنْ قُتل، وکان رجزُه یومئذ ⁽¹²⁾:

أنا یزیدُ وأبی مُهاصر *** ⁽¹³⁾أشجعُ من ⁽¹⁴⁾لیث بغیلٍ خادر ⁽¹⁵⁾

یا ربّ إنِّی للحسین ناصر *** ولابن سعد تارکٌ وهاجر ^(16)(17)

گوید: و حسین می گفت: «خدایا! تیر وی را به هدف برسان و پاداش وی را بهشت کن.»

گوید: و چون یکصد تیر را بینداخت، برخاست و گفت: «جز پنج تیر به زمین نیفتاد و معلومم شد که پنج کس را کشته ام.»

گوید: وی جزو نخستین کسانی بود که کشته شدند.

گوید: وی آن روز رجزی می خواند به این مضمون:

«منم یزید که پدرم مهاصر بود

دلیرتر از شیر بیشه

خدایا! من یاور حسینم

و از ابن سعد دوری گرفته ام.»

پاینده، ترجمه تاریخ طبری، 7/ 3051

الطّبریّ، التّاریخ، 5/ 445/ عنه: القمّی، نفس المهموم،/ 283؛ بحر العلوم، مقتل الحسین علیه السلام،/ 395- 396

وبرز من بعده [مالک بن أنس الکاهلیّ] زیاد بن مهاصر (مهاجر ⁽¹⁾) الکندیّ، فحمل علیهم وأنشأ یقول:

[أنا زیاد وأبی مهاصر] ⁽²⁾*** أشجع من لیث ⁽³⁾العرین (العزیز ⁽⁴⁾) الخادر ⁽⁵⁾

یا ربّ إنِّی للحسین ناصر *** ولابن سعد تارک مهاجر

فقتل منهم تسعة، ثمّ قُتل رضی الله عنه. ⁽⁶⁾

«منم زیاد و پدرم مهاجر *** از شیر بیشه اشجعم ای کافر

پروردگارا مر حسین را ناصر *** وز ابن سعد تارک و مهاجر»

نه کس کشت و کشته شد رضی الله عنه.

کمره ای، ترجمه امالی،/ 161

الصّدوق، الأمالی،/ 161/ عنه: المجلسی، البحار، 44/ 320؛ البحرانی، العوالم، 17/ 170؛ مثله الفتّال، روضة الواعظین،/ 161

(ثمّ) رماهم یزید بن زیاد، أبو الشّعثاء، بمائة سهم، ما أخطأ منها بخمسة أسهم، وکان کلّما رمی قال الحسین: اللَّهمّ سدّد رمیته، واجعل ثوابه الجنّة. فحملوا علیه فقتلوه.

الخوارزمی، مقتل الحسین، 2/ 25

وجثا أبو الشّعثاء الکندیّ- وهو یزید بن أبی زیاد- بین یدی الحسین، فرمی بمائة سهم ما سقط منها خمسة أسهم، وکلّما رمی یقول له الحسین: اللَّهمّ سدّد رمیته، واجعل ثوابه الجنّة، [...] فقاتل بین یدیه، وکان أوّل من قُتل.

ابن الأثیر، الکامل، 3/ 293

وخرج یزید بن المهاجر، فقتل خمسة من أصحاب عمر بالنّشاب، وصار مع الحسین وهو یقول:

أنا یزید وأبی المهاجر *** کأنّنی لیث بِغیل خادز

یا ربّ إنّی للحسین ناصر *** ولابن سعد تارک وهاجر

ابن نما، مثیر الأحزان،/ 32/ عنه: المجلسی، البحار، 45/ 30- 31؛ البحرانی، العوالم، 17/ 274؛ البهبهانی، الدّمعة السّاکبة، 4/ 311؛ الدّربندی، أسرار الشّهادة،/ 298

وجاء أبو الشّعثاء یزید بن أبی زیاد الکندیّ، وکان رامیاً، فجثا علی رکبتیه بین یدی الحسین، فرمی بمائة سهم، ما سقط منها خمسة أسهم.

النّویری، نهایة الإرب، 20/ 455

قال أبو مخنف: وحدّثنی فضیل بن خدیج الکندیّ أنّ یزید بن زیاد، وکان رامیاً، وهو أبو الشّعثاء الکنانیّ من بنی بهدلة. جثا علی رکبتیه بین یدی الحسین، فرمی بمائة سهم ما سقط منها علی الأرض خمسة أسهم، فلمّا فرغ من الرّمی، قال: قد تبیّن لی أ نّی قتلت خمسة نفر:

أنا یزید وأنا المهاجر *** أشجع من لیث قوی حادر

یا ربّ إنِّی للحسین ناصر *** ولابن سعد تارک وهاجر ⁽¹⁾

و آخر الامر مخالفان غلبه کرده او را کشتند.

میرخواند، روضة الصفا، 3/ 160

ابن کثیر، البدایة والنّهایة، 8/ 185- 186

قال: ثمّ [بعد غلام ترکیّ للحسین علیه السلام] رماهم یزید بن زیاد أبو الشّعثاء بثمانیة أسهم، ما أخطأ منها بخمسة أسهم، وکان کلّما رمی قال الحسین علیه السلام: اللَّهمّ سدّد رمیته، واجعل ثوابه الجنّة، فحملوا علیه، فقتلوه. ⁽¹⁾

مجلسی، جلاء العیون،/ 673

بعد از او [مالک بن انس الکاهلی] زیاد بن مهاجر کندی بر آن طاغیان حمله آورد و نه نفر ایشان را به قتل رسانید، و خود را به ریاض جنان کشید.

مجلسی، جلاء العیون،/ 667

از پس او [غلام ترکی] یزید بن زیاد بن شعثا، به میدان مبارزت آمد. و او را هشت چوبه تیر در کنانه 1 بود. این جمله را به سوی اعدا گشاد داد. پنج چوبه تیر از سهام او خطا نکرد و پنج تن را به خاک افکند. و در هر تیر که از کمان می گشاد، حسین علیه السلام می فرمود: «اللَّهمّ! سدّد رمیته واجعل ثوابه الجنّة.»

یعنی: «ای پروردگار! تیر او را بر نشان بنشان و پاداش کردار او را بهشت جاودان بگردان.»

بالجمله، کوفیان او را در پره افکندند و از هر جانب او را زخمی و ضربتی زدند تا مقتول گشت.

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا علیه السلام، 2/ 306- 307

آن گاه یزید بن مهاجر که ابوالشعثاء کنیت داشت از مردم بنی بهدله از طایفه کنده، به میدان آمد و این رجز گفت:

«أنا یزید وأبی المهاصر *** کأنّنی لیث بغیل خادر

یا ربّ إنِّی للحسین ناصر *** ولابن سعد تارک وهاجر» 1

او نیز قتال داد و پنج تن را با پیکان تیر به بئس المصیر 2 فرستاد. آن گاه کوفیان بر او تاختند و او را به دیگر شهدا ملحق ساختند.

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا علیه السلام، 2/ 307- 308

نخستین، زیاد مصاهر الکندی است. عبداللَّه بن محمد رضا الحسینی در جلد دویم جلاء العیون از مؤلفات خود می نویسد که: بعد از مالک بن انس، زیاد مصاهر الکندی بر لشگر ابن سعد حمله کرد و نه تن از آن گروه را با تیغ بگذرانید، آن گاه مقتول گشت.

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا علیه السلام، 2/ 309

از پس او رحمة اللَّه علیه [مالک بن انس]، زیاد بن مهاصر الکندی روی به میدان کرد، بر آن گروه حمله گران بیفکند و این ارجوزه بخواند:

«أنا زیاد وأبی مهاص *** ر أشجع من لیث العرین الخادر

یا ربّ إنّی للحسین ناصر *** ولابن سعد تارک مهاجر» 1

پس از آن گروه نابه کار، نه تن به بئس القرار 2 رهسپار ساخت، و خود علیه الرحمه از شربت شهادت کامکار، و در جنان جاوید برخوردار گشت.

سپهر، ناسخ التواریخ حضرت سجاد علیه السلام، 2/ 116- 117

و به قتل رسیدن پنج تن از آنان، به تیر یزید بن زیاد.

سپهر، ناسخ التواریخ حضرت سجاد علیه السلام، 3/ 372

و به قتل رسیدن نه تن از آن جماعت خبیث، به دست زیاد مصاهر کندی.

سپهر، ناسخ التواریخ حضرت سجاد علیه السلام، 3/ 372

محمّد بن أبی طالب، تسلیة المجالس وزینة المجالس، 2/ 300/ عنه: المجلسی، البحار، 45/ 30؛ البحرانی، والعوالم، 17/ 273؛ البهبهانی، الدّمعة السّاکبة، 4/ 310؛ الدّربندی، أسرار الشّهادة،/ 298

(وروی) أبو مخنف: أنّ أبا الشّعثاء قاتل فارساً، فلمّا ⁽¹⁾عقرت فرسه، جثا علی رکبتیه بین یدی الحسین علیه السلام، فرمی بمائة سهم، ما سقط منها ⁽²⁾خمسة ⁽³⁾وکان رامیاً، وکان کلّما رمی قال:

أنا ابن بهدلة *** فرسان العرجلة

فیقول الحسین علیه السلام: اللَّهمّ سدّد رمیته، واجعل ثوابه الجنّة؛ ⁽⁴⁾فلمّا نفدت سهامه، قام فقال: ما سقط منها إلّاخمسة ⁽⁵⁾، ثمّ حمل علی القوم بسیفه، وقال:

أنا یزید وأبی مهاصر *** کأنّنی لیث بغیل خادر

یا ربّ إنِّی للحسین ناصر *** ولابن سعد تارک وهاجر

فلم یزل یقاتل حتّی قُتل، رضوان اللَّه علیه.

(العرجلة): القطعة من الخیل، وجماعة المشاة.

السّماوی، إبصار العین،/ 102/ مثله: المیانجی، العیون العبری،/ 137

وقال أبو مخنف: حدّثنی فضیل بن خدیج الکندیّ أنّ یزید بن زیاد [...]، فقاتل بین یدیه فارساً وهو یرتجز ویقول:

أنا یزید وأبی مهاصر *** أشجع من لیث بغیل خادر

یا ربّ إنِّی للحسین ناصر *** ولابن سعد تارک وهاجر

وهو یقاتلهم حتّی عقرت فرسه، ثمّ جثا علی رکبتیه بین یدی الحسین علیه السلام، فرمی بمائة سهم ما سقط منها إلّاخمسة أسهم، وکان رامیاً، فکان کلّما رمی، قال:

أنا ابن بهدلة *** فرسان العرجلة

فکان یدعو له الحسین علیه السلام ویقول: اللَّهمّ سدّد رمیه واجعل ثوابه الجنّة. فلمّا رمی ونفدت سهامه، قام، فقال: ما سقط منها إلّاخمسة، ثمّ حمل علی القوم یضربهم بسیفه حتّی قتل من القوم ثمانیة عشر رجلًا سوی من جرح، ثمّ رجع إلی الحسین علیه السلام، فقال:

أوفیت یا ابن رسول اللَّه؟ قال: نعم، أنت أمامی فی الجنّة، فلم یزل یقاتل ⁽¹⁾وهو یرتجزبالشّعر المتقدّم حتّی قُتل، رضوان اللَّه علیه ⁽²⁾.

وفی العوالم قال: ثمّ رماهم یزید بن زیاد بن مهاصر الکندیّ أبو الشّعثاء بمائة سهم ما أخطأ منها إلّاخمسة أسهم، وکان کلّما رمی یدعو له الحسین علیه السلام ویقول: اللَّهمّ سدّد رمیه واجعل ثوابه الجنّة، فحملوا علیه من کلّ جانب وقتلوه.

وقال الصّدوق وابن طاوس: وبرز إلیهم یزید بن مهاصر الکندیّ وهو یرتجز بالشّعر المتقدّم، فقتل منهم تسعة عشر رجلًا، ثمّ قُتل فی حومة الحرب، رضوان اللَّه علیه. ⁽³⁾

و حسین می فرمود: «بارخدایا! تیر زدنش را محکم کن و ثوابش را بهشت بده.»

چون همه تیرها را انداخت، برخاست و گفت: «از آن ها پنج تیر فرو افتاد و آن چه فهمیدم پنج تن را کشتم.»

و او جزو دسته اول کشته شد و در آن روز این رجز را می سرود:

«منم یزید و پدرم مهاصر *** اشجعم از شیر بیشه حاضر

بر طاغیان نیزه زنم چه ماهر *** پروردگارا مر حسین را ناصر

از ابن سعدم تارک و مهاجر *** در دست من شمشیر تیز دلدر»

کمره ای، ترجمه نفس المهموم،/ 129

الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 240/ مثله: الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 104

وکان رامیاً، فجثا علی رکبتیه بین یدی الحسین ورمی بمائة سهم، والحسین یقول:

اللَّهمّ سدّد رمیته، واجعل ثوابه الجنّة. فلمّا نفدت سهامه، قام وهو یقول: لقد تبیّن لی أنِّی قتلت منهم خمسة.

ثمّ حمل علی القوم، فقتل تسعة نفر، وقُتل.

المقرّم، مقتل الحسین علیه السلام،/ 300

رثاؤه

وفیه یقول الکمیت الأسدیّ:

ومال أبو الشّعثاء أشعث دامیا *** وأنّ أبا حجل قتیل مجحل

السّماوی، إبصار العین،/ 103

ذکره فی زیارة النّاحیة المقدّسة

السّلام علی یزید بن ⁽¹⁾زیاد بن ⁽²⁾المهاصر ⁽³⁾الکندیّ. ⁽⁴⁾

هاشم زاده، ترجمه انصار الحسین،/ 146

ابن طاوس، الإقبال (ط حجری)،/ 577 (ط قم) 3/ 79، مصباح الزّائر،/ 284/ عنه: المجلسی، البحار، 98/ 273، 45/ 72؛ البحرانی، العوالم، 17/ 339؛ الدّربندی، أسرار الشّهادة،/ 304؛ سپهر، ناسخ التّواریخ سیّد الشّهداء علیه السلام، 3/ 24؛ الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 239؛ القزوینی، تظلّم الزّهراء،/ 413؛ المیانجی، العیون العبری،/ 321؛ الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 103

301/ 365- یزید بن مظاهر الأسدی

میزاته العائلیّة واستشهاده

وبرز من بعده [زهیر بن القین] یزید بن مظاهر الأسدیّ، وهو یقول:

أنا یزید وأبی مظاهر *** أشجع من لیث الشّری مبادر

والطّعن عندی للطّغاة حاضر *** یا ربّ إنّی للحسین ناصر

ولابن هند تارک وهاجر *** وفی یمینی صارم وباتر

ثمّ حمل علی القوم، ولم یزل یقاتل حتّی قتل خمسین فارساً، ثمّ قتلوه رضوان اللَّه علیه.

مقتل أبی مخنف (المشهور)،/ 68- 69

وعن مقتل أبی مخنف، ننقل: یزید بن مظاهر برز إلی المیدان وهو یرتجز ویقول:

أنا یزید وأنا ابن مظاهر *** أشجع من لیث الثّری مبادر

والطّعن عندی للطّغاة حاضر *** یا ربّ إنِّی للحسین ناصر

ولابن هند تارک وهاجر *** وفی یمینی صارم وباتر

وحمل علی القوم کحملة الأسد حتّی قتل منهم خمسین رجلًا، حتّی أحاطوه من کلّ جانب وقتلوه، رضوان اللَّه علیه.

الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 215

ذکر الإمام علیه السلام فی مَنْ ناداهم: یزید بن مظاهر عند نزوله إلی ساحة القتال

قال: ثمّ توجّه نحو القوم ⁽¹⁾وقال: ویلکم! علی مَ تقاتلونی، علی حقّ ترکته، أم علی سنّة غیّرتها، أم علی شریعة بدّلتها؟ فقالوا: بل نقاتلک بغضاً منّا لأبیک وما فعل بأشیاخنا یوم بدر وحُنین، فلمّا سمع کلامهم بکی ⁽²⁾وجعل ⁽³⁾ینظر یمیناً وشمالًا، فلم یر أحداً من أنصاره ⁽⁴⁾إلّامَنْ صافح التّراب جبینه، ومن قطع الحمام أنینه ⁽⁵⁾، فنادی علیه السلام: یا مسلم بن عقیل، ویا هانی بن عروة، ویا حبیب بن مظاهر، ویا زهیر بن القین، ⁽⁶⁾ویا یزید بن مظاهر، ویا فلان ویا فلان ⁽⁷⁾، یا أبطال الصّفا، ویا فرسان الهیجا! ما لی انادیکم فلا تجیبون ⁽⁸⁾، وأدعوکم فلا تسمعون ⁽⁹⁾، أنتم نیام، أرجوکم تنتبهون، أم حالت مودّتکم عن إمامکم فلا تنصروه؟ هذه نساء الرّسول لفقدکم قد علاهنّ النّحول، فقوموا عن نومتکم أ یّها الکرام، وادفعوا عن حرم الرّسول الطّغاة اللّئام، ولکن صرعکم واللَّه ریب المنون، وغدر بکم الدّهر الخؤون، وإلّا لما کنتم عن نصرتی تقصّرون، ولا عن دعوتی تحتجبون، فها نحن علیکم مفتجعون، وبکم لاحقون، فإنّا للَّه وإنّا إلیه راجعون. ⁽¹⁰⁾ثمّ أنشأ یقول:

قوم إذا نودوا لدفع ملمّة *** والخیل بین مدعّس ومکردس

لبسوا القلوب علی الدّروع وأقبلوا *** یتهافتون علی ذهاب الأنفس

نصروا الحسین فیا لهم من فتیة *** عافوا الحیاة وألبسوا من سندس ⁽¹¹⁾

«یا مسلم بن عقیل! ویا هانی بن عروة! ویا حبیب بن مظاهر! ویا زهیر بن القین! ویا یزید بن مظاهر! ویا یحیی بن کثیر! ویا هلال بن نافع! ویا إبراهیم بن الحصین! ویا عمیر بن المطاع! ویا أسد الکلبیّ! ویا عبداللَّه بن عقیل! ویا مسلم بن عوسجة! ویا داود بن الطّرمّاح! ویا حرّ الرّیاحیّ! ویا علیّ بن الحسین! ویا أبطال الصّفا! ویا فرسان الهیجاء! مالی أنادیکم فلا تجیبونی؟ وأدعوکم فلا تسمعونی؟ أنتم نیام، أرجوکم تنتبهون، أم حالت مودّتکم عن إمامکم فلا تنصرونه؟ فهذه نساء الرّسول صلی الله علیه و آله لفقدکم قد علاهنّ النّحول، فقوموا من نومتکم، أیّها الکرام! وادفعوا عن حرم الرّسول الطّغاة اللّئام، ولکن صرعکم واللَّه ریب المنون، وغدر بکم الدّهر الخؤون، وإلّا لما کنتم عن دعوتی تقصرون، ولا عن نصرتی تحتجبون، فها نحن علیکم مفتجعون، وبکم لاحقون، فإنّا للَّه وإنّا إلیه راجعون.» از آن پس که شهدا را یک یک به نام بخواند، فرمود: «ای شجعان روز دار و بُرد! و ای فرسان تنگنای نبرد! چه افتاد مرا که می خوانم شما را و پاسخ نمی گویید، و دعوت می کنم و اجابت نمی فرمایید؟ ارجو 1 که از این خواب انگیخته شوید. آیا مودت شما از امام شما بگشت که نصرت اورا دست بازداشتید؟ اینک زنان رسول خدایند که بی نصرت شما اسیر رنج و عنایند. هم اکنون برخیزید و این طغات لئام 2 را از حرم او دفع دهید. همانا مرگ بر شما دست یافت و بخت از شما به نحوست دهر روی برتافت؛ وگرنه شما در اجابت دعوت من کندی نکردید و از نصرت من باز ننشستید. هم اکنون ما از برای شما آزرده و غمنده ایم و از قفای شما آینده و گراینده ایم.» و این اشعار قرائت فرمود:

«قوم إذا نودوا لدفع ملمّة *** والقوم بین مدعّس ومکردس 3

لبسوا القلوب علی الدّروع وأقبلوا *** یتهافتون علی ذهاب الأنفس

نصروا الحسین فیا لها من فتیة *** عافوا الحیاة وألبسوا من سندس

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا علیه السلام، 2/ 377- 378

مقتل أبی مخنف (المشهور)،/ 84- 85/ عنه: المازندرانی، معالی السّبطین، 2/ 19- 20؛ المیانجی، العیون العبری،/ 180

302/ 366- یزید بن مغفّل الجعفیّ المذحجی

میزاته العائلیّة

(یزید) بن مغفّل بن عوف بن عمیر بن کلیب العامریّ، تقدّم نسبه فی ترجمة أخیه زهیر، ولهما إدراک، واستشهدا جمیعاً بالقادسیّة. ذکر ذلک ابن الکلبیّ، وذکر المرزبانیّ فی معجم الشّعراء یزید بن مغفّل الکوفیّ، أنشد له قوله وهو یقاتل مع الحسین بن علیّ.

فإمّا أن یکون اثنین أو أحد القولین، فی مکان قتله خطأ.

ابن حجر، الإصابة، 3/ 637 رقم 9417

(القسم الثّالث) (زهیر) بن المغفّل بن عوف بن عمیر بن کلب بن ذُهَل بن یسار بن والبة بن الدّئل ابن سعد مناة بن عامر، له إدراک، وشهد القادسیّة فی عهد عمر، فاستشهد بها، ذکره ابن الکلبیّ. ⁽¹⁾

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا علیه السلام، 2/ 314

ابن حجر، الإصابة، 1/ 562 رقم 2984

ومع الحسین علیه السلام یومئذ الحجّاج بن مسروق وزید بن مغفّل الجعفیّان.

ابن حاتم الشّامی، الدّرّ النّظیم،/ 549

وُلد عبداللَّه بن کعب بن الحارث بن کعب بن عبداللَّه بن مالک بن نصر بن الأزد [بن الغوث بن نَبْت بن مالک بن زید بن کهلان بن سبأ بن یَشْجب بن یعرب بن قحطان، من وُلد سام بن نوح أو هود علیهما السلام]: عمرو وهو غامد. فوُلد غامد: سعد مناة وظَبْیان، بطن. فولدُ سعد مناة: الدّول وثعلبة بطن، ووُلد الدّول بن سعد مناة: ثعلبة بطن، ومازن بطن، کثیر بطن ووالبة بطن. منهم: عبدالرّحمان بن مخنف بن سلیمان بن الحارث بن عوف ابن ثعلبة بن عامر بن ذُهَل بن مازن بن ذُبیان بن ثعلبة بن الدّول بن سعد مناة بن غامد،

وهم بیت الأزد بالکوفة. وعَمارة بن الصَّقْعب وعبداللَّه قُتلا یوم الجمل، ومنهم أبو ظَبْیان الأعرج وهو عبد شمس بن الحارث بن کثیر بن جشم بن سبیع بن مالک بن ذُهَل بن مازن بن ذُبیان بن ثعلبة بن الدّول بن سعد مناة بن غامد، وفد علی رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) وهو صاحب رایة قومه یوم القادسیّة، وابنه طارق وکان من الأشراف، وابن أخیه جُنْدَب بن زهیر بن الحارث بن کثیر، کان علی الرّجّالة یوم صفّین مع علیّ، وبها قُتل وأبو زینب زُهیر بن عوف بن الحارث بن کثیر الّذی شهد علی الولید بن عُتبة بشرب الخمر، قُتل یوم صفّین [...]، وسفیان بن عوف بن المغفّل بن عوف بن عمیر بن کلب بن ذُهَل بن سیّار بن والبة بن الدُّول بن سعد مناة بن غامد صاحب الصّرائف إلی أرض الرّوم، وقیس وزهیر ویزید والحَکَم بنو المغفّل أعمام سفیان المذکور، وقُتل قیس وزهیر یوم القادسیّة، وقُتل یزید والحَکَم یوم النّخیلة وجندب بن کعب بن عبداللَّه بن جرء بن عامر بن مالک ابن ذُهَل بن ثعلبة بن ظَبیان بن غامد الّذی تُلقِّبه الشّیعة بجندب الخیر، وینسبون إلیه أ نّه قتل السّاحر بین یَدی الولید بن عُقْبة.

ابن حزم، جمهرة الأنساب،/ 377- 379

الصورة

الصورة

یزید بن مغفّل بن جعف ⁽¹⁾بن سعد العشیرة ⁽²⁾المذحجیّ الجعفیّ.

⁽³⁾(ضبط الغریب): ممّا وقع فی هذه التّرجمة (جعف) بضمّ الجیم، وسکون العین المهملة، ثمّ الفاء، بطن من سعد العشیرة. (مغفّل) بوزن مکرّم، بالغین والفاء المعجمتین، ثمّ اللّام. ⁽⁴⁾

السّماوی، إبصار العین،/ 91/ مثله المیانجی، العیون العبری،/ 146

أقول: قال العسقلانی فی الإصابة: هو یزید بن مغفّل بن عوف بن عمیر بن کلب بن ذهل بن سیّار بن لبة بن الدّئل بن سعد بن مناة بن عامر بن جعف بن سعد العشیرة المذحجیّ الجعفیّ.

توضیح: ضبط ما وقع فی هذه التّرجمة جُعف بضمّ الجیم وسکون العین المهملة، ثمّ الفاء: بطن من سعد العشیرة، والنّسبة جعفیّ.

الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 227/ مثله الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 214

یزید بن مغفّل الجعفیّ: [...] وزاد علی شرفه شرف تخصیصه علیه السلام إیّاه بالسّلام فی زیارة النّاحیة المقدّسة.

المامقانی، تنقیح المقال، 3- 1/ 328

یزید بن مغفّل الجعفیّ.

الأمین، أعیان الشّیعة، 1/ 612/ عنه: بحر العلوم، مقتل الحسین علیه السلام (الهامش)،/ 419

ثمّ خرج یزید بن مغفّل بن مجمع بن جعفیّ بن سعد العشیرة المذحجیّ الجعفیّ.

بحر العلوم، مقتل الحسین علیه السلام (الهامش)،/ 419

یزید بن مغفّل بن جعف بن سعد العشیرة المذحجیّ الجعفیّ الکوفیّ. ⁽⁵⁾

نام او در «زیارت ناحیه»، نسخه «الاقبال» به همین عنوان ذکر شده.

شیخ طوسی بی آن که تصریحی بر شهادت او بنماید، از او نام می برد. و ما معتقدیم که «زیدبن معقل جعفی» و «منذر بن مفضل جعفی» که نامش در «رجبیه» آمده است، یکی هستند.

جعفی: منسوب به «جعف». تیره ای از قبیله مذحج. قبیله ای از عرب قحطان.

(یمن، عرب جنوب).

هاشم زاده، ترجمه انصار الحسین،/ 87

الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 214

[أنظر مشجّرته، المجلّد، 16/ 1216- 1217].

خصائصه الفریدة

کان یزید بن مغفّل أحد الشّجعان من الشّیعة، والشّعراء المجیدین.

قال المرزبانیّ فی معجم الشّعراء: کان من التّابعین، وأبوه من الصّحابة.

السّماوی، إبصار العین،/ 91/ عنه: الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 227؛ الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 214

له إدراک النّبیّ صلی الله علیه و آله، وشهد القادسیّة هو وأخوه زهیر بن مغفّل فی عهد عمر بن الخطّاب.

الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 227/ مثله الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 214

قال أهل السّیر: إنّه أدرک النّبیّ صلی الله علیه و آله وشهد القادسیّة فی عهد عمر.

المامقانی، تنقیح المقال، 3- 1/ 328

وکان من الشّیعة المخلصین، ومن التّابعین، وأبوه من الصّحابة.

بحر العلوم، مقتل الحسین علیه السلام (الهامش)،/ 419

وکان قد أدرک النّبیّ صلی الله علیه و آله، وشهد القادسیّة فی عهد عمر، وکان أحد الشّجعان من الشّیعة والشّعراء المجیدین.

المیانجی، العیون العبری،/ 146

من أصحاب أمیر المؤمنین علیه السلام

وکان من أصحاب علیّ علیه السلام. حارب معه فی صفّین، وبعثه فی حرب الخرّیت من الخوارج، فکان علی میمنة معقل بن قیس، عندما قُتل الخریت، کما ذکره الطّبریّ.

السّماوی، إبصار العین،/ 91

وقال أبو جعفر الطّبریّ: کان یزید بن مغفّل من أصحاب أمیر المؤمنین علیه السلام وحارب معه فی صفّین، ثمّ بعثه فی وقعة الخوارج إلی حرب الخرّیت بن راشد النّاجی من بنی ناجیة بأرض الأهواز مع معقل بن قیس، وکان معقل أمیراً علی الفریقین من أهل البصرة والکوفة، فکان علی میمنته یزید بن مغفّل الجعفیّ، وعلی میسرته منجاب بن راشد الضّبّیّ من أهل البصرة، عندما قُتل الخریت وأصحابه الّذین کانوا معه نحواً من ثلثمائة من العلوج والأکراد ما بین راکب وراجل.

الحائری، ذخیرة الدّارین، 1/ 227/ مثله: الزّنجانی، وسیلة الدّارین،/ 214

کان من أصحاب أمیر المؤمنین، وحارب معه فی صفّین، ثمّ بعثه فی وقعة الخوارج إلی حرب الخریث بن راشد النّاجی بأرض الأهواز تحت إمارة معقل بن قیس، کان یزید هذا فی میمنة العسکر.

المامقانی، تنقیح المقال، 3- 1/ 328

وکان من أصحاب علیّ علیه السلام، حارب معه فی صفّین، وبعثه فی حرب الخرّیت من الخوارج.

المیانجی، العیون العبری،/ 146

[قال نصر: فحدّثنا عُمر، وقال: حدّثنا الصّلت بن زهیر، قال: حدّثنی عبدالرّحمان ابن مخنف] قال: صرع یزید بن المغفّل إلی جنبی، فقتلت صاحبه وقمتُ علی رأسه ⁽¹⁾، وقتل أبو زُبَیب بن عروة، فقتلتُ صاحبه، وجاءنی سفیان بن عوف، فقال: أقتلتم ⁽²⁾

یا معشر الأزد یزیدَ بن المغفّل؟ فقلت له: [إی واللَّه، إنّه لَهَذا الّذی ترانی قائماً علی رأسه.

قال: ومَنْ أنت حیّاک اللَّه؟ قلت: أنا عبدالرّحمان بن مخنف. فقال: الشّریف الحکیم، حیّاکَ اللَّه ومرحباً بکَ یا ابن عمّ، أفلا تدفعه إلیَّ فأنا عمُّه سفیان بن عوف بن المغفّل؟

فقلت]: مرحباً بک، أمّا الآن فنحنُ أحقُّ به منک، ولسنا بدافِعِیه إلیک، وأمّا ما عدا ذلک، فلعمری أنتَ عمُّه ووارثه ⁽¹⁾.

نصر بن مزاحم، وقعة صفّین،/ 261- 262/ عنه: ابن أبی الحدید، شرح نهج البلاغة، 5/ 208- 209

ما قیل فی أمر الخرّیت

قال أبو مخنف وغیره: کان الخرّیت بن راشد السّامیّ- من ولد سامة بن لویّ- مع علیّ بن أبی طالب فی ثلاثمائة من بنی ناجیة، فشهد معه الجمل بالبصرة، وشخص معه إلی صفّین، فشهد معه الحرب، فلمّا حکم الحکمان مثل بین یدی علیّ بالکوفة، فقال له:

واللَّه لا أطعت أمرک ولا صلّیت خلفک. فقال له علیّ: ثکلتک امّک، إذاً تعصی ربّک، وتنکث عهدک، ولا تضرّ إلّانفسک؛ ولِمَ تفعل ذلک؟ قال: لأنّک حکّمت فی الکتاب، وضعفت عن الحقّ حین جدّ الجدّ، ورکنت إلی القوم الّذین ظلموا أنفسهم، فأنا علیک زار وعلیهم ناقم، فدعاه علیّ إلی أن یناظره ویفاتحه، فقال: أعود إلیک غداً.

ثمّ أتی قومه، فأعلمهم ما جری بینه وبین علیّ، ولم یأت علیّاً، وسار من تحت لیلته من الکوفة ومعه قومه؛ وتوجّه نحو کسکر؛ فلقیه رجل من المسلمین فی طریقه، فسأله وأصحابه عن قوله فی علیّ، فقال: فیه خیراً، فوثبوا علیه بأسیافهم، فقطّعوه، فکتب قرظة بن کعب، وکان علی طساسیج السّواد، إلی علیّ: إنّ یهودیّاً سقط إلینا فأخبرنا أنّ خیلًا أقبلت من ناحیة الکوفة، فأتت قریة یقال لها: «نفّر» ⁽²⁾فلقیت بها رجلًا من أهل

تلک القریة یقال له: زاذان فرّوخ، فسألته عن دینه، قال: أنا مسلم. ثمّ سألوه عن أمیر المؤمنین، فقال: إمام هدی، فقطّعوه بأسیافهم، وأ نّهم سألوا الیهودیّ عن دینه، فقال: أنا یهودیّ. فخلّوا سبیله، فأتانا، فأخبرنا بهذه القصّة.

فکتب علیّ إلی أبی موسی الأشعریّ: إنِّی کنت أمرتک بالمقام فی دیر أبی موسی فیمن ضممت إلیک إلی أن یصحّ خبر القوم الظّالمی أنفسهم، الباغین عن أهل دینهم، وقد بلغنی أنّ جماعة مرّوا بقریة یقال لها: «نفّر»، فقتلوا رجلًا من أهل السّواد مصلّیاً، فانهض إلیهم علی إسم اللَّه، فإن لحقتهم فادعهم إلی الحقّ، فإن أبوه فناجزهم واستعن باللَّه علیهم.

ففاتوه ولم یلقهم وذلک قبل خروج إبی موسی للحکم.

ویقال: إنّ علیّاً لم یکتب إلی أبی موسی فی هذا الشّی ء، وکان علیّ قد وجّه زیاد بن خصفة وعبداللَّه بن وال التّیمیّ نحو البصرة فی کثف، فلحقهم زیاد بالمذار؛ وقد أقاموا هناک لیستریحوا ویرتحلوا، فکره زیاد حربهم علی تلک الحال- وکان رفیقاً حازماً مجرّباً- ثمّ دعا زیاد الخرّیت إلی أن ینتبذا ناحیة فیتناظرا، فتنحّیا حجرة مع کلّ واحد منهما خمسة من أصحابه، فسأل زیاد الخرّیت عن الّذی أخرجه إلی ما فعل، فقال: لم أرض صاحبکم ولا سیرته، فرأیت أن أعتزل وأکون مع من دعا إلی الشّوری، فسأله أن یدفع إلیه قتلة الرّجل المصلّی، فأبی ذلک وقال: ما إلیه سبیل، فهلّا أسلم صاحبک قتلة عثمان؟

فدعا کلّ واحد أصحابه فاقتتلوا أشدّ قتال حتّی تقصّفت الرِّماح، وانثنت السّیوف، وعقرت عامّة خیلهم، وحال بینهم اللّیل فتحاجزوا.

ثمّ إنّهم مضوا من لیلتهم إلی البصرة؛ واتّبعهم زیاد بن خصفة حین أصبح، فلمّا صار إلی البصرة بلغه مضیّهم إلی الأهواز، فلمّا صاروا إلیها تلاحق بهم قوم کانوا بالکوفة من أصحابهم اتّبعوهم بعد شخوصهم، وانضمّ إلیهم أعلاج وأکراد، فکتب زیاد إلی علیّ بخبرهم، وبما کان بینه وبینهم بالمذار، فکتب إلیه علیّ بالقدوم.

وقام معقل بن قیس الرّیاحی، فقال: أصلحَ اللَّه أمیر المؤمنین، إنّ لقاءنا هؤلاء

بأعدادهم ابقاء علیهم، إنّ القوم عرب؛ والعدّة تصبر للعدّة فتنتصف منها، والرّأی أن توجّه إلی کلّ رجل عشرة من المسلمین لیجتاحوهم، فأمره بالشّخوص، وندب معه أهل الکوفة ألفین، وفیهم یزید بن المغفّل الأزدیّ، وکتب إلی ابن عبّاس أن یشخّص جیشاً إلی الأهواز لیوافوا معقلًا بها وینضمّوا إلیه، فوجّه إلیه خالد بن معدان الطّائیّ فی ألفی رجل من أهل البصرة، فلحقوا به، فلمّا وافوا معقلًا، نهض لمناجزة الخرّیت وألفافه، وقد بلغه أ نّه یرید قلعة برامهرمز، فأجدّ السّیر نحوه حتّی لحقه بقرب الجبل؛ فحاربه وعلی میمنته یزید بن المغفّل، وعلی میسرته منجاب بن راشد الضّبّیّ من أهل البصرة، فما لبث السّامیّ وأصحابه إلّاقلیلًا حتّی قتل من بنی ناجیة سبعون رجلًا، ومن أتباعه من العلوج والأکراد ثلاثمائة؛ وولّوا منهزمین حتّی لحقوا بأسیاف البحر، وبها جماعة من قومهم من بنی سامة بن لویّ، ومن عبدالقیس؛ فأفسدهم الخرّیت علی علیّ ودعاهم إلی خلافه، فصار معه بشر کثیر منهم وممّن والاهم من سائر العرب، وقال: إنّ حکم علیّ الّذی رضی به قد خلعه، والأمر بین المسلمین شوری، وقال لمَنْ یری رأی عثمان: إنّه قتل مظلوماً وأنا أطلب بدمه.

وکتب علیّ إلی أهل الأسیاف یدعوهم إلی الطّاعة، وأمر معقل بن قیس أن ینصب لهم رایة الأمان؛ فنصبها، فانفضّ عن الخرّیت عامّة من اتّبعه من النّاس، وکان معه قوم من النّصاری أسلموا، فاغتنموا فتنته، فارتدّوا وأقاموا معه، وارتدّ قوم ممّن والوهم.

وقال الخرّیت لقومه: امنعوا یا قوم حریمکم. فقال له رجل منهم: هذا ما جنیته علینا.

فقال: سبق السّیف العذل وقد صابت بقر.

وکان الخرّیت یوهم للخوارج أ نّه علی رأیهم، ویوهم للعثمانیّة أ نّه یطلب بدم عثمان.

ثمّ إنّ معقلًا عبّأ أصحابه، وأنشب الحرب بینه وبین الخرّیت ومَنْ معه، فصبروا ساعة؛ وحمل النّعمان بن صهبان علی الخرّیت، فطعنه طعنة، فصرعه ونزل إلیه، فوجده قد استقلّ، فحمل الخرّیت علیه، فاختلفا ضربتین، فقتله النّعمان بضربته، وقتل أکثر ذلک الجمع وهرب، فلهّم یمیناً وشمالًا.

وبعث معقل الخیل فی مظان بنی ناجیة، فأتی منهم برجال ونساء وصبیان، فأمّا من کان منهم مسلماً فإنّه منّ علیه وخلّی سبیله، وأمّا مَنْ کان نصرانیّاً أو مرتدّاً، فإنّه عرض علیهم الإسلام، فمَنْ قبله ترکه، ومن لم یقبله، وکان نصرانیّاً، سباه.

وکتب معقل إلی علیّ: أمّا بعد، فإنِّی أخبر أمیر المؤمنین أ نّا دفعنا إلی عدوّنا بالأسیاف، فوجدناهم قبائل ذات عدد وحدّ وجدّ، قد جمعوا لنا و تحازبوا علینا، فدعوناهم إلی الجماعة وبصّرناهم الرّشد، ورفعنا لهم رایة أمان، ففاءت منهم إلینا طائفة وبقیت طائفة أخری منابذة، فقاتلناهم، فضرب اللَّه وجوههم ونصرنا علیهم، فأمّا من کان منهم مسلماً فمننّا علیه، وأخذنا بیعته، وقبضنا صدقة ماله؛ وأمّا من ارتدّ فإنّا عرضنا علیه الإسلام فأسلموا إلّارجلًا واحداً فقتلناه؛ وأمّا النّصاری فإنّا سبیناهم وأقبلنا بهم لیکونوا نکالًا لمَنْ بعدهم من أهل الذِّمّة؛ کیلا یمنعوا الجزیة ویجترثوا علی قتال أهل القبلة.

وکان مصقلة بن هبیرة الشّیبانیّ عاملًا علی أردشیرخرّة من فارس، فمرّ بهم علیه، وهم خمسمائة إنسان، فصاحوا إلیه: یا أبا الفضل، یا فکّاک العناة، وحمّال الأثقال، وغیاث المعصبین، امنن علینا وافتدنا فأعتقنا- وکانت کنیة مصقلة أبو الفضیل، ولکنّهم کرهوا تصغیرها- فوجّه مصقلة إلی معقل بن قیس من یسأل بیعهم منه، فسامه معقل بهم ألف ألف درهم، فلم یزل یراوضه ویستنقصه حتّی سلّمهم إلیه بخمسمائة ألف درهم، ویقال: بأربعمائة ألف درهم ودفعهم إلیه، فلمّا صاروا إلی مصقلة قال له معقل: علیَّ بالمال. فقال: أنا باعث منه فی وقتی هذا بصدر، ثمّ متبعه صدراً حتّی لا یبقی علیَّ شی ء منه.

وقدم معقل علی علیّ، فأخبره الخبر؛ فصوّبه فیما صنع، وامتنع مصقلة من البعثة بشی ء من المال وکسره، وخلّی سبیل الأسری، فکتب علیّ فی حمله وأنفذ الکتاب مع أبی حرّة الحنفیّ، وأمره بأخذه بحمل ذلک المال، فإن لم یفعل أشخصه إلی ابن عبّاس لیأخذه به، لأ نّه کان عامله علی البصرة والأهواز وفارس، والمتولّی لحمل ما فی هذه النّواحی من الأموال إلیه، فلم یدفع إلیه من المال شیئاً، فأشخصه إلی البصرة، فلمّا وردها قیل له: إنّک لو حملت هذا الشّی ء قومک لاحتملوه، فأبی أن یکلِّفهم إیّاه، ودافع ابن عبّاس به،

وقال: أما واللَّه لو أنِّی سألت ابن عفّان أکثر منه لوهب لی، وقد کان أطعم الأشعث خراج آذربیجان.

ثمّ إنّه احتال حتّی هرب فلحق بمعاویة، فقال علیّ: ما له؟! ترّحه اللَّه، فعل فعل السّیِّد، وفرّ فرار العبید.

وقد یقال: إنّ أمر الخرّیت کان قبل شخوص ابن عبّاس إلی الشّام فی أمر الحکومة.

ویقال أیضاً: إنّه کان بعد انصرافه من الحکومة.

وحدّثنا علیّ بن عبداللَّه المدینیّ، حدّثنا سفیان بن عیینة عن عمّار الدّهنیّ، أ نّه سمعه من أبی الطّفیل: إنّ علیّاً سبی بنی ناجیة، وکانوا نصاری، قد أسلموا، ثمّ ارتدّوا، فقتل مقاتلتهم، وسبا الذّرّیّة، فباعهم من مصقلة بمائة ألف، فأدّی خمسین وبقیت خمسون، فأعتقهم ولحق بمعاویة، فأجاز علیّ عتقهم. قال عمّار: وأتی علیّ داره، فشعثها.

وحدّثنی عبداللَّه بن صالح العجلیّ، حدّثنا سفیان، عن عمّار الدّهنیّ قال: قدمت مکّة، فلقیت أبا الطّفیل عامر بن واثلة، فقلت: إنّ قوماً یزعمون أنّ علیّاً سبی بنی ناجیة وهم مسلمون. فقال: إنّ معقل بن قیس الرّیاحیّ لمّا فرغ من حرب الخرّیت بن راشد الحروریّ، سار علی أسیاف فارس؛ فأتی علی قومٍ من بنی ناجیة، فقال: ما أنتم؟ قالوا: قوم مسلمون. فتخطّاهم، ثمّ أتی قوماً آخرین من بنی ناجیة، فقال: ما أنتم؟ قالوا: نصاری، وقد کنّا أسلمنا، ثمّ رجعنا إلی النّصرانیّة، لعلمنا بفضلها علی غیرها من الأدیان. فوضع فیهم السّیف، فقتل وسبا، وهم الّذین باعهم علیّ من مصقلة بن هبیرة الشّیبانیّ.

قالوا: وکتب وجوه بکر بن وائل إلی مصقلة یذمّون رأیه فی لحوقه بمعاویة وترکه علیّاً، فأقرأ معاویة الکتاب، فقال له: إنّک عندی لغیر ظنین، فلا علیک أن لا تقرئنی مثل هذا.

وکان نعیم بن هبیرة أخو مصقلة من شیعة علیّ، فکتب إلیه أن: صر إلیّ، فقد کلّمت معاویة فی تأمیرک واختصاصک، ووطأت لک عنده ما تحبّ.

وبعث بالکتاب مع نصرانیّ من نصاری بنی تغلب یقال له: جلوان، فظهر علیّ علیه وعلی الکتاب، ورفع إلیه أیضاً أ نّه یتجسّس، فأمر به، فقطعت یده، فمات، فقال نعیم بن هبیرة:

لا تأمننّ هداک اللَّه عن ثقة *** ریب الزّمان ولا تبعث کجلوانا

ماذا أردت إلی إرساله سفها *** ترجو سقاط امرئ ما کان خوّانا

عرّضته لعلیّ إنّه أسد *** یمشی العرضنة من أساد خفّانا

قد کنت فی منظر عن ذا ومستمع *** تأوی العراق وتدعی خیر شیبانا

لو کنت أدّیت مال القوم مصطبراً *** للحقّ أحییت بالإفضال موتانا

لکن لحقت بأهل الشّام ملتمسا *** فضل ابن هند وذاک الرّأی أشجانا

فالآن تکثر قرع المسنّ من ندم *** وما تقول وقد کان الّذی کانا

وظَلْتَ تبغضک الأحیاء قاطبة *** لم یرفع اللَّه بالبغضاء إنسانا

ثمّ إنّ معاویة بعد ذلک ولّی مصقلة طبرستان، وبعثه فی جیش عظیم، فأخذ العدوّ علیه المضائق، فهلک وجیشه، فقیل فی المثل: حتّی یرجع مصقلة من طبرستان.

وقالت بنو تغلب لمصقلة حین بلغها فعل علیّ بجلوان: عرّضت صاحبنا للقتل؟ فودّاه.

وقال الکلبیّ: هدم علیّ دار مصقلة حین هرب إلی معاویة، وتمثّل قول الشّاعر:

أری حرباً مفرّقة وسلما *** وعقداً لیس بالعقد الوکیع

وقال مصقلة حین بلغه قتل علیّ:

قضی وطراً منها علیّ فأصبحت *** إمارته فینا أحادیث راکب

وقال مصقلة:

أحمریّ لئن عاب أهل العراق *** علیّ لتنعاشی بنی ناجیة ⁽¹⁾

لأعظم من عتقهم رقّهم *** وکفّی بعتقهم عالیة

وزایدت فیهم لإطلاقهم *** وغالیت إن العُلا غالیة

وقالوا لعلیّ حین هرب مصقلة: اردد سبایا بنی ناجیة إلی الرّقّ، فإنّک لم تستوف أثمانهم. فقال: لیس ذاک فی القضاء؛ قد عتقوا [أ] وقال: أعتقهم مبتاعهم، وصارت أثمانهم دیناً علی معتقهم [ظ].

وقال الشّاعر فی بنی ناجیة:

سما لکم بالخیل قوداً عوابسا *** أخو ثقة ما یبرح الدّهر غازیا

فصبّحکم فی رجله وخیوله *** بضرب یری منه المدجّج هاویا

فأصبحتم من بعد کبر ونخوة *** عبید العصا لا تمنعون الذّراریا

البلاذری، جمل من أنساب الأشراف، 3/ 177- 184، أنساب الأشراف، 2/ 411- 421

[الخرّیت بن راشد وإظهاره الخلاف علی علیّ]: وممّا کان فی هذه السّنة- أعنی سنة ثمان وثلاثین- إظهار الخرّیت بن راشد فی بنی ناجیة الخلاف علی علیّ وفراقُه إیّاه؛ کالّذی ذکر هشام بن محمّد، عن أبی مخنف، عن الحارث الأزدیّ، عن عمّه عبداللَّه بن فُقَیم، قال: جاء الخرّیت بن راشد إلی علیّ- وکان مع الخرّیت ثلثمائة رجل من بنی ناجیة مقیمین مع علیّ بالکوفة، قدموا معه من البصرة، وکانوا قد خرجوا إلیه یوم الجمل، وشهدوا معه صفّین والنّهروان- فجاء إلی علیّ فی ثلاثین راکباً من أصحابه یسیر بینهم حتّی قام بین یدی علیّ، فقال له: واللَّه یا علیّ لا أطیع أمرک، ولا أصلِّی خلفک، وإنّی غداً لمفارقک. وذلک بعد تحکیم الحَکَمَین، فقال له علیّ: ثکلتک امّک! إذاً تعصی ربّک، وتنکث عهدک، ولا تضرّ إلّانفسک. خبِّرنی لِمَ تفعل ذلک؟ قال: لأنّک حکّمت فی الکتاب ⁽¹⁾، وضعفت عن الحقّ إذ جدّ الجدّ، ورکنت إلی القوم الّذین ظلموا أنفسهم، فأنا علیک زار، وعلیهم ناقم، ولکم جمیعاً مُباین. فقال له علیّ: هلمّ أدارسک الکتاب، وأناظرک فی السّنن، وأفاتحک أموراً من الحقّ أنا أعلم بها منک، فلعلّک تعرف ما أنت له الآن منکر، وتستبصر

ما أنت عنه الآن جاهل. قال: فإنِّی عائد إلیک؛ قال: لایستهوینّک الشّیطان، ولا یستخفّنّک الجهل، وواللَّه لئن استرشدتنی واستنصحتنی وقبلت منّی لأهدینّک سبیل الرّشاد.

فخرج من عنده منصرفاً إلی أهله، فعجلت فی أثره مسرعاً. وکان لی من بنی عمّه صدیق، فأردت ألقی ابن عمّه ذلک فأعلمه بشأنه، ویأمره بطاعة أمیر المؤمنین ومناصحّته، ویخبره أنّ ذلک خیر له فی عاجل الدّنیا وآجل الآخرة. فخرجت حتّی انتهیت إلی منزله وقد سبقنی، فقمت عند باب داره، وفی داره رجال من أصحابه لم یکونوا شهدوا معه دخوله علی علی. قال: فواللَّه ما جزم شیئاً ممّا قال، وممّا ردّ علیه، ثمّ قال لهم: یا هؤلاء، إنِّی قد رأیت أن أفارق هذا الرّجل، وقد فارقته علی أن أرجع إلیه من غد، ولا أرانی إلّا مفارقه من غد. فقال له أکثر أصحابه: لا تفعل حتّی تأتیه، فإن أتاک بأمر تعرفه قبلت منه، وإن کانت الأخری فما أقدرک علی فراقه. فقال لهم: فنعم ما رأیتم. قال: ثمّ إنّی استأذنت علیه، فأذنوا لی، فدخلتُ، فقلت: أنشدک اللَّه أن تفارق أمیر المؤمنین، وجماعة المسلمین، وأن تجعل علی نفسک سبیلًا، وأن تقتل من أری من عشیرتک! إنّ علیّاً لعلی الحقّ. قال: فأنا أغدو إلیه فأسمع منه حجّته، وأنظر ما یعرض علیَّ به ویذکر، فإن رأیت حقّاً ورُشداً قبلتُ، وإن رأیت غیّاً وجوراً ترکتُ. قال: فخلوت بابن عمّه ذلک- قال:

وکان أحد نفره الأدنین، وهو مدرک بن الرّیّان، وکان من رجال العرب- فقلت له: إنّ لک علیَّ حقّاً لإخائک وودّک ذلک علیَّ بعد حقّ المسلم علی المسلم. إنّ ابن عمّک کان منه ما قد ذکر لک، فأجدّ به، فاردد علیه رأیه، وعظّم علیه ما أتی، فإنّی خائف إن فارق أمیر المؤمنین أن یقتل نفسه وعشیرته. فقال: جزاک اللَّه خیراً من أخ! فقد نصحت وأشفقت، إن أراد صاحبی فراق أمیر المؤمنین فارقته وخالفته، وکنت أشدّ النّاس علیه.

وأنا بعدُ فإنّی خال به، ومشیر علیه بطاعة أمیرالمؤمنین ومناصحته والإقامة معه، وفی ذلک حظّه ورشده.

فقمت من عنده، وأردتُ الرّجوع إلی أمیرالمؤمنین لأعلمه بالّذی کان، ثمّ اطمأننت إلی قول صاحبی، فرجعتُ إلی منزلی، فبتّ به، ثمّ أصبحت، فلمّا ارتفع الضّحی أتیت

أمیر المؤمنین، فجلستُ عنده ساعة وأنا أرید أن أحدّثه بالّذی کان من قوله لی علی خلوة، فأطلت الجلوس، فلم یزدد النّاس إلّاکثرة، فدنوت منه، فجلستُ وراءه، فأصغی إلیّ بأذنیه، فخبّرته بما سمعت من الخرّیت بن راشد، وبما قلت له، وبما ردّ علیَّ، وبما کان من مقالتی لابن عمّه، وبما ردّ علیَّ، فقال: دعه، فإن عرف الحقّ وأقبل إلیه عرفنا ذلک وقبلنا منه، وإن أبی طلبناه. فقلت: یا أمیرالمؤمنین، ولِمَ لا تأخذه الآن وتستوثق منه وتحبسه؟ فقال: إنّا لو فعلنا هذا بکلّ من نتّهمه من النّاس ملأنا سجننا منهم، ولا أراه- یعنی الوثوب علی النّاس والحبس والعقوبة- حتّی یُظهروا لنا الخلاف. قال: فسکتّ عنه، وتنحّیت، فجلست مع القوم.

ثمّ مکث ما شاء اللَّه. ثمّ إنّه قال: ادنُ منّی؛ فدنوتُ منه، فقال لی مسرّاً: اذهب إلی منزل الرّجل، فاعلم لی ما فعل، فإنّه کلّ یوم لم یکن یأتینی فیه إلّاقبل هذه السّاعة. فأتیتُ منزله، فإذا لیس فی منزله منهم دَیّار، فدعوتُ علی أبواب دور أخری کان فیها طائفة من أصحابه، فإذا لیس فیها داع ولا مجیب، فرجعت. فقال لی حین رآنی: وطنوا ⁽¹⁾فأمنوا، أم جنبوا فظعنوا؟! فقلت: بل ظعنوا فأعلنوا، فقال: قد فعلوها! بُعداً لهم کما بَعِدت ثمود! أما لو قد أشرعت لهم الأسنّة وصببت علی هامهم السّیوف، لقد ندموا. إنّ الشّیطان الیوم قد استهواهم وأضلّهم، وهو غداً متبرِّئ منهم، ومخلّ عنهم.

فقام إلیه زیاد بن خصفة، فقال: یا أمیر المؤمنین، إنّه لو لم یکن من مضرّة هؤلاء إلّا فراقهم إیّانا لم یعظم فقدُهم فنأسی علیهم، فإنّهم قلّما یزیدون فی عددنا لو أقاموا معنا، وقلّما ینقصون من عددنا بخروجهم عنّا، ولکنّا نخاف أن یفسدوا علینا جماعة کثیرة ممّن یقدمون علیه ⁽²⁾من أهل طاعتک، فَأْذَنْ لی فی اتّباعهم حتّی أردّهم علیک إن شاء اللَّه. فقال له علیّ: وهل تدری أین توجّه القوم؟ فقال: لا، ولکنِّی أخرج فأسأل وأتبع الأثر. فقال له: اخرج رحمک اللَّه حتّی تنزل دیر أبی موسی، ثمّ لا تتوجّه حتّی یأتیک أمری،

فإنّهم إن کانوا خرجوا ظاهرین للنّاس فی جماعة، فإنّ عمّالی ستکتب إلیّ بذلک، وإن کانوا متفرّقین مستخفین فذلک أخفی لهم، وسأکتب إلی عمّالی فیهم. فکتب نسخة واحدة فأخرجها إلی العمّال:

أمّا بعد، فإنّ رجالًا خرجوا هُرّاباً ونظنّهم وجّهوا نحو بلاد البصرة، فسل عنهم أهل بلادک، واجعل علیهم العیون فی کلّ ناحیة من أرضک، واکتب إلیّ بما ینتهی إلیک عنهم؛ والسّلام.

فخرج زیاد بن خصفة حتّی أتی داره، وجمع أصحابه، فحمد اللَّه وأثنی علیه، ثمّ قال:

أمّا بعد، یا معشر بکر بن وائل، فإنّ أمیر المؤمنین ندبنی لأمر من أمره مهمّ له، وأمرنی بالانکماش فیه، وأنتم شیعتُه وأنصارُه، وأوثق حیّ من الأحیاء فی نفسه، فانتدبوا معی السّاعة، واعجلوا. قال: فوَ اللَّه ما کان إلّاساعة حتّی اجتمع له منهم مائة وعشرون رجلًا أو ثلاثون؛ فقال: اکتفینا، لا نرید أکثر من هذا، فخرجوا حتّی قطعوا الجسر، ثمّ دیر أبی موسی، فنزله، فأقام فیه بقیّة یومه ذلک ینتظر أمر أمیر المؤمنین.

قال أبو مخنف: فحدّثنی أبو الصّلت الأعور التّیمیّ، عن أبی سعید العُقَیلیّ، عن عبداللَّه ابن وال التّیمیّ، قال: واللَّه إنّی لعند أمیرالمؤمنین، إذ جاءه فیج، کتاب بیدیه، من قبل قَرَظَة بن کعب الأنصاریّ.

بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم. أمّا بعد، فإنّی أخبر أمیرالمؤمنین أنّ خیلًا مرّت بنا من قِبَل الکوفة متوجّهة نحو نِفّر، وإنّ رجلًا من دهاقین أسفل الفرات قد صلّی یقال له: زاذان فرّوخ، أقبل من قِبَل أخواله بناحیة نِفّر، فعرضوا له، فقالوا: أمسلم أنت أم کافر؟ فقال:

بل أنا مسلم، قالوا: فما قولک فی علیّ؟ قال: أقول فیه خیراً، أقول: إنّه أمیر المؤمنین، وسیِّد البشر، فقالوا له: کفرت یا عدوّ اللَّه! ثمّ حملت علیه عصابة منهم، فقطّعوه، ووجدوا معه رجلًا من أهل الذِّمّة، فقالوا: ما أنت؟ قال: رجل من أهل الذّمّة، قالوا: أمّا هذا فلا سبیل علیه، فأقبل إلینا ذلک الذّمّیّ فأخبرنا هذا الخبر، وقد سألت عنهم فلم یخبرنی أحد عنهم بشی ء، فلیکتب إلیّ أمیرالمؤمنین برأیه فیهم أنته إلیه، والسّلام.

فکتب إلیه:

أمّا بعد، فقد فهمتُ ما ذکرتَ من العصابة الّتی مرّت بک فقتلت البرّ المسلم، وأمِن عندهم المخالف الکافر، وإنّ أولئک قوم استهواهم الشّیطان، فضلّوا وکانوا کالّذین حسبوا أ لّاتکون فتنة فعموا وصمّوا، فأسمع بهم وأبصر یوم تُخبَر أعمالهم. والزم عملک، وأقبِل علی خراجک فإنّک کما ذکرت فی طاعتک ونصیحتک؛ والسّلام.

قال أبو مخنف: وحدّثنی أبو الصّلت الأعور التّیمیّ عن أبی سعید العُقَیلیّ، عن عبداللَّه ابن وال، قال: کتب علیّ علیه السلام معی کتاباً إلی زیاد بن خصفة، وأنا یومئذ شابّ حدث:

أمّا بعد، فإنِّی کنت أمرتک أن تنزل دیر أبی موسی حتّی یأتیک أمری وذلک لأنِّی لم أکن علمت إلی أیّ وجه توجّه القوم، وقد بلغنی أ نّهم أخذوا نحو قریة یقال لها نِفّر، فاتّبع آثارهم، وسل عنهم، فإنّهم قد قتلوا رجلًا من أهل السّواد مصلِّیاً، فإذا أنت لحقتهم فارددهم إلیّ، فإن أبوا فناجزهم، واستعن باللَّه علیهم، فإنّهم قد فارقوا الحقّ، وسفکوا الدّم الحرام، وأخافوا السّبیل، والسّلام.

قال: فأخذتُ الکتاب منه، فمضیتُ به غیر بعید، ثمّ رجعتُ به، فقلت: یا أمیر المؤمنین، ألا أمضی مع زیاد بن خصفة إذا دفعتُ إلیه کتابک إلی عدوّک؟ فقال: یا ابن أخی، افعل، فوَ اللَّه إنِّی أرجو أن تکون من أعوانی علی الحقّ، وأنصاری علی القوم الظّالمین؛ فقلت له: أنا واللَّه یا أمیر المؤمنین کذلک ومن أولئک، وأنّا حیث تحبّ.

قال ابن وال: فوَ اللَّه ما أحبّ أنّ لی بمقالة علیَّ تلک حُمر النّعم.

قال: ثمّ مضیت إلی زیاد بن خصفة بکتاب علیّ وأنا علی فرس لی رائع کریم، وعلیَّ السّلاح، فقال لی زیاد: یا ابن أخی، واللَّه ما لی عنک من غناء، وإنّی لأحبّ أن تکون معی فی وجهی هذا؛ فقلت له: قد استأذنتُ فی ذلک أمیر المؤمنین فأذن لی، فسرّ بذلک.

قال: ثمّ خرجنا حتّی أتینا نِفّر، فسألنا عنهم، فقیل لنا: قد ارتفعوا نحو جَرْجَرایا، فاتّبعناهم، فقیل لنا: قد أخذوا نحو المذار، فلحقناهم وهم نزول بالمذار، وقد أقاموا به

یوماً ولیلة، وقد استراحوا وأعلفوا وهم جامّون، فأتیناهم وقد تقطّعنا ولغبنا وشقینا ونصبنا، فلمّا رأونا وثبوا علی خیولهم فاستووا علیها، وجئنا حتّی انتهینا إلیهم، فواقفناهم، ونادانا صاحبهم الخرّیت بن راشد: یا عمیان القلوب والأبصار، أمع اللَّه أنتم وکتابه وسنّة نبیّه، أم مع الظّالمین؟ فقال له زیاد بن خصفة: بل نحن مع اللَّه ومن اللَّه وکتابه ورسوله آثر عنده ثواباً من الدّنیا منذ خلقت إلی یوم تفنی، أ یّها العُمی الأبصار، الصّمّ القلوب والأسماع. فقال لنا: أخبرونی ما تریدون؟ فقال له زیاد- وکان مجرّباً رفیقاً-: قد تری ما بنا من اللّغوب والسّغوب، والّذی جئنا له لایُصلحه الکلام علانیة علی رؤوس أصحابی وأصحابک، ولکن أنزل وتنزل، ثمّ نخلو جمیعاً فنتذاکر أمرنا هذا جمیعاً وننظر، فإن رأیت ما جئناک فیه حظّاً لنفسک قبلته، وإن رأیت فیما أسمعه منک أمراً أرجو فیه العافیة لنا ولک لم أردده علیک. قال: فانزل بنا؛ قال: فأقبل إلینا زیاد، فقال: انزلوا بنا علی هذا الماء؛ قال: فأقبلنا حتّی إذا انتهینا إلی الماء، نزلناه فما هو إلّاأن نزلنا فتفرّقنا، ثمّ تحلّقنا من عشرة وتسعة وثمانیة وسبعة، یضعون طعامهم بین أیدیهم فیأکلون، ثمّ یقومون إلی ذلک الماء فیشربون. وقال لنا زیاد: علّقوا علی خیولکم، فعلّقنا علیها مخالیها، ووقف زیاد بیننا وبین القوم، وانطلق القوم فتنحّوا ناحیة، ثمّ نزلوا، وأقبل إلینا زیاد، فلمّا رأی تفرّقنا وتحلّقنا قال: سبحان اللَّه، أنتم أهل حرب؟ واللَّه لو أنّ هؤلاء جاؤوکم السّاعة علی هذه الحال ما أرادوا من غیرکم أفضل من حالکم الّتی أنتم علیها. اعجلوا، قوموا إلی خیلکم، فأسرعنا، فتحشحشنا، فمنّا من ینتقض، ثمّ یتوضّأ، ومنّا من یشرب، ومنّا من یسقی فرسه، حتّی إذا فرغنا من ذلک کلّه، أتانا زیاد وفی یده عرق ینهشه، فنهش منه نهشتین أو ثلاثاً، وأتی بأداوة فیها ماء، فشرب منه، ثمّ ألقی العرق من یده. ثمّ قال: یا هؤلاء، إنّا قد لقینا القوم، وواللَّه إنّ عدّتکم کعدّتهم، ولقد حزرتکم وإیّاهم، فما أظنّ أحد الفریقین یزید علی الآخر بخمسة نفر، وإنّی واللَّه ما أری أمرهم وأمرکم إلّایرجع إلی القتال، فإن کان إلی ذلک ما یصیر بکم وبهم الأمور فلا تکونوا أعجز الفریقین. ثمّ قال لنا: لیأخذ کلّ امرئ منکم بعنان فرسه حتّی أدنو منهم، وادعو إلیّ صاحبهم فأکلِّمه،

فإن بایعنی علی ما أرید وإلّا فإذا دعوتکم فاستووا علی متون الخیل، ثمّ أقبلوا إلیّ معاً غیر متفرّقین.

قال: فاستقدم أمامنا وأنا معه، فأسمع رجلًا من القوم یقول: جاءکم القوم وهم کالّون معیون، وأنتم جامّون مستریحون، فترکتموهم حتّی نزلوا وأکلوا وشربوا واستراحوا؛ هذا واللَّه سوء الرّأی! واللَّه لا یرجع الأمر بکم وبهم إلّاإلی القتال. فسکتوا، وانتهینا إلیهم، فدعا زیاد بن خصفة صاحبهم، فقال: اعتزل بنا فلننظر فی أمرنا هذا، فوَ اللَّه لقد أقبل إلیّ زیاد فی خمسة، فقلت لزیاد: ادع ثلاثة من أصحابنا حتّی تلقاهم فی عدّتهم؛ فقال لی: ادع مَن أحببت منهم، فدعوت من أصحابنا ثلاثاً، فکنّا خمسة وخمسة. فقال له زیاد: ما الّذی نقمت علی أمیرالمؤمنین وعلینا إذ فارقتنا؟ فقال: لم أرض صاحبکم إماماً، ولم أرض سیرتکم سیرة، فرأیت أن أعتزل وأکون مع من یدعو إلی الشّوری من النّاس، فإذا اجتمع النّاس علی رجل لجمیع الأمّة رضاً کنت مع النّاس. فقال له زیاد: ویحک! وهل یجتمع النّاس علی رجل منهم یدانی صاحبک الّذی فارقته علماً باللَّه وبسنن اللَّه وکتابه، مع قرابته من الرّسول (صلی الله علیه و آله) وسابقته فی الإسلام! فقال له: ذلک ما أقول لک؛ فقال له زیاد: ففیم قتلت ذلک الرّجل المسلم؟ قال: ما أنا قتلته، إنّما قتلته طائفة من أصحابی، قال: فادفعهم إلینا؛ قال: ما إلی ذلک سبیل؛ قال: کذلک أنت فاعل؟ قال: هو ما تسمع؛ قال: فدعونا أصحابنا ودعا أصحابه، ثمّ أقبلنا؛ فوَ اللَّه ما رأینا قتالًا مثله منذ خلقنی ربِّی، قال: اطّعنّا واللَّه بالرّماح حتّی لم یبق فی أیدینا رمح، ثمّ اضطربنا بالسّیوف حتّی انحنت وعقر عامّة خیلنا وخیلهم، وکثرت الجراح فیما بیننا وبینهم، وقُتل منّا رجلان: مولی زیاد کانت معه رایته یدعی سُوَیداً، ورجل من الأبناء یدعی وافد بن بکر، وصرعنا منهم خمسة، وجاء اللّیل یحجز بیننا وبینهم، وقد واللَّه کرهونا وکرهناهم، وقد جرح زیاد وجرحت.

قال: ثمّ إنّ القوم تنحّوا وبتنا فی جانب، فمکثوا ساعة من اللّیل، ثمّ إنّهم ذهبوا واتّبعناهم حتّی أتینا البصرة، وبلغنا أ نّهم أتوا الأهواز، فنزلوا بجانب منها، وتلاحق بهم

اناس من أصحابهم نحو من مائتین کانوا معهم بالکوفة، ولم یکن لهم من القوّة ما یُنهضهم معهم حتّی نهضوا فاتّبعوهم فلحقوهم بأرض الأهواز، فأقاموا معهم. وکتب زیاد بن خصفة إلی علیّ:

أمّا بعد، فإنّا لقینا عدوّ اللَّه النّاجیّ بالمذار، فدعوناهم إلی الهدی والحقّ، وإلی کلمة السّواء، فلم ینزلوا علی الحقّ، وأخذتهم العزّة بالإثم، وزیّن لهم الشّیطان أعمالهم، فصدّهم عن السّبیل، فقصدوا لنا، وصمدنا صمدهم، فاقتتلنا قتالًا شدیداً ما بین قائم الظّهیرة إلی دلوک الشّمس، فاستشهد منّا رجلان صالحان، وأصیب منهم خمسة نفر وخلّوا لنا المعرکة، وقد فشت فینا وفیهم الجراح. ثمّ إنّ القوم لما لبسهم اللّیل خرجوا من تحته متنکّبین إلی أرض الأهواز، فبلغنا أ نّهم نزلوا منها جانباً ونحن بالبصرة نداوی جراحنا، وننتظر أمرک رحمک اللَّه؛ والسّلام علیک.

فلمّا أتیته بکتابه قرأه علی النّاس، فقام إلیه معقل بن قیس، فقال: أصلحک اللَّه یا أمیر المؤمنین! إنّما کان ینبغی أن یکون مع من یطلب هؤلاء مکان کلّ رجل منهم عشرة من المسلمین، فإذا لحقوهم استأصلوهم وقطعوا دابرهم، فأمّا أن یلقاهم أعدادهم فلعمری لیصبرنّ لهم، هم قوم عرب، والعدّة تصبر للعدّة، وتنتصف منها. فقال: تجهّز یا معقل بن قیس إلیهم. وندب معه ألفین من أهل الکوفة، منهم یزید بن المغفّل ⁽¹⁾الأزدیّ.

وکتب إلی ابن عبّاس:

أمّا بعد، فابعث رجلًا من قبلک صلیباً شجاعاً معروفاً بالصّلاح فی ألفی رجل، فلیتبع معقلًا، فإذا مرّ ببلاد البصرة فهو أمیر أصحابه حتّی یلقی معقلًا، فإذا لقی معقلًا فمعقل أمیر الفریقین، ولیسمع من معقل ولیطعه، ولا یخالفه، ومُر زیاد بن خصفة فلیُقبل، فنعم المرء زیاد، ونعم القبیل قبیله!

قال أبو مخنف: وحدّثنی أبو الصّلت الأعور، عن أبی سعید العُقیلیّ، قال: کتب علیّ

إلی زیاد بن خصفة:

أمّا بعد، فقد بلغنی کتابک، وفهمتُ ما ذکرت من أمر النّاجیّ وإخوانه الّذین طبع اللَّه علی قلوبهم، وزیّن لهم الشّیطان أعمالهم فهم یعمهون، ویحسبون أ نّهم یُحسنون صُنعاً، ووصفت ما بلغ بک وبهم الأمر، فأمّا أنت وأصحابک فللّه سعیکم، وعلی اللَّه تعالی جزاؤکم! فأبشر بثواب اللَّه خیر من الدّنیا التّی یقتل الجهّال أنفسهم علیها، فإنّ ما عندکم ینفد وما عند اللَّه باق، ولنجزینّ الّذین صبروا أجرهم بأحسن ما کانوا یعملون. وأمّا عدوّکم الّذین لقیتموهم فحسبهم بخروجهم من الهدی إلی الضّلال، وارتکابهم فیه، وردّهم الحقّ، ولجاجهم فی الفتنة، فذرهم وما یفترون، ودعهم فی طغیانهم یعمهون، فتسمع وتبصّر، کأ نّک بهم عن قلیل بین أسیر وقتیل. أقبل إلینا أنت وأصحابک مأجورین، فقد أطعتم وسمعتم، وأحسنتم البلاء؛ والسّلام.

ونزل النّاجیّ جانباً من الأهواز، واجتمع إلیه علوج من أهلها کثیر، أرادوا کسر الخراج، ولصوص کثیرة، وطائفة أخری من العرب تری رأیه.

حدّثنی عمر بن شبّة، قال: حدّثنا أبو الحسن، عن علیّ بن مجاهد، قال: قال الشّعبیّ: لمّا قتل علیّ علیه السلام أهل النّهروان، خالفه قوم کثیر، وانتقضت علیه أطرافه، وخالفه بنو ناجیة، وقدم ابن الحضرمیّ البصرة، وانتقض أهل الأهواز، وطمع أهل الخراج فی کسره، ثمّ أخرجوا سهل بن حنیف من فارس، وکان عامل علیّ علیها، فقال ابن عبّاس لعلیّ: أکفیک فارس بزیاد، فأمره علیّ أن یوجّهه إلیها، فقدم ابن عبّاس البصرة، ووجّهه إلی فارس فی جمع کثیر، فوطئ بهم أهل فارس، فأدّوا الخراج.

رجع الحدیث إلی حدیث أبی مخنف. قال أبو مخنف: وحدّثنی الحارث بن کعب، عن عبداللَّه بن فُقَیم الأزدیّ، قال: کنت أنا وأخی کعب فی ذلک الجیش مع معقل بن قیس، فلمّا أراد الخروج أقبل إلی علیّ، فودّعه، فقال: یا معقل، اتّق اللَّه ما استطعت، فإنّها وصیّة اللَّه للمؤمنین، لا تبغ علی أهل القبلة، ولا تظلم أهل الذّمّة، ولا تتکبّر فإنّ اللَّه لا یحبّ المتکبّرین. فقال: اللَّه المستعان؛ فقال له علیّ: خیر مستعان؛ قال: فخرج وخرجنا

معه حتّی نزلنا الأهواز، فأقمنا ننتظر أهل البصرة، وقد أبطئوا علینا، فقام فینا معقل بن قیس، فقال: أ یّها النّاس، إنّا قد انتظرنا أهل البصرة، وقد أبطؤوا علینا، ولیس بحمد اللَّه بنا قلّة ولا وحشة إلی النّاس، فسیروا بنا إلی هذا العدوّ القلیل الذّلیل، فإنّی أرجو أن ینصرکم اللَّه وأن یهلکهم.

قال: فقام إلیه أخی کعب بن فُقَیم، فقال: أصبت- أرشدک اللَّه- رأیک! فوَ اللَّه إنِّی لأرجو أن ینصرنا اللَّه علیهم، وإن کانت الأخری فإنّ فی الموت علی الحقّ تعزیة عن الدّنیا. فقال: سیروا علی برکة اللَّه؛ قال: فسرنا، وواللَّه ما زال معقل لی مکرماً وادّاً، ما یعدل بی من الجند أحداً؛ قال: ولا یزال یقول: کیف قلت: إنّ فی الموت علی الحقّ تعزیة عن الدّنیا؟ صدقت واللَّه وأحسنت ووُفّقت! فوَ اللَّه ما سرنا یوماً حتّی أدرکنا فیج یشتدّ بصحیفة فی یده من عند عبداللَّه بن عبّاس: أمّا بعد، فإن أدرکک رسولی بالمکان الّذی کنت فیه مقیماً، أو أدرکک وقد شخصت منه، فلا تبرح المکان الّذی ینتهی فیه إلیک رسولی، واثبت فیه حتّی یقدم علیک بعثُنا الّذی وجّهناه إلیک، فإنِّی قد بعثتُ إلیک خالد ابن معدان الطّائیّ، وهو من أهل الإصلاح والدّین والبأس والنّجدة، فاسمع منه، واعرف ذلک له؛ والسّلام.

فقرأ معقل الکتاب علی النّاس، وحمد اللَّه، وقد کان ذلک الوجه هالهم. قال: فأقمنا حتّی قدم الطّائیّ علینا، وجاء حتّی دخل علی صاحبنا، فسلّم علیه بالإمرة، واجتمعنا جمیعاً فی عسکر واحد. قال: ثمّ إنّا خرجنا، فسرنا إلیهم، فأخذوا یرتفعون نحو جبال رامهرمز یریدون قلعة بها حصینة، وجاءنا أهل البلد، فأخبرونا بذلک، فخرجنا فی آثارهم نُتبعهم، فلحقناهم وقد دنوا من الجبل، فصففنا لهم، ثمّ أقبلنا إلیهم، فجعل معقل علی میمنته یزید بن المغفّل، وعلی میسرته منجاب بن راشد الضّبّیّ من أهل البصرة، وصفّ الخرّیت بن راشد النّاجیّ مَن معه من العرب، فکانوا میمنة، وجعل أهل البلد والعلوج ومن أراد کسر الخراج وأتباعهم من الأکراد میسرة. قال: وسار فینا معقل بن قیس یحرّضنا ویقول لنا: عباد اللَّه! لا تعدلوا القوم بأبصارکم، غضّوا الأبصار، وأقلّوا

الکلام، ووطّنوا أنفسکم علی الطّعن والضّرب، وأبشروا فی قتالهم بالأجر العظیم، إنّما تقاتلون مارقة مرقت من الدّین، وعلوجاً منعوا الخراج وأکراداً، انظرونی، فإذا حملتُ فشدّوا شدّة رجل واحد. فمرّ فی الصّفّ کلّه یقول لهم هذه المقالة، حتّی إذا مرّ بالنّاس کلّهم أقبل حتّی وقف وسط الصّفّ فی القلب، ونظرنا إلیه ما یصنع! فحرّک رایته تحریکتین، فواللَّه ما صبروا لنا ساعة حتّی ولّوا، وشدخنا منهم سبعین عربیّاً من بنی ناجیة، ومن بعض من اتّبعهم من العرب، وقتلنا نحواً من ثلثمائة من العلوج والأکراد. قال کعب بن فُقَیم: ونظرت فیمن قُتل من العرب، فإذا أنا بصدیقی مدرک بن الرّیّان قتیلًا، وخرج الخرّیت بن راشد وهو منهزم حتّی لحق بأسیاف البحر، وبها جماعة من قومه کثیر، فما زال بهم یسیر فیهم ویدعوهم إلی خلاف علیّ، ویبیّن لهم فراقه، ویخبرهم أنّ الهدی فی حربه، حتّی اتّبعه منهم ناس کثیر، وأقام معقل بن قیس بأرض الأهواز، وکتب إلی علیّ معی بالفتح، وکنت أنا الّذی قدمتُ علیه، فکتب إلیه:

بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم، لعبداللَّه علیّ أمیر المؤمنین، من معقل بن قیس. سلام علیک، فإنِّی أحمد إلیک اللَّه الّذی لا إله إلّاهو، أمّا بعد، فإنّا لقینا المارقین، وقد استظهروا علینا بالمشرکین، فقتلناهم قتل عاد وإرَم، مع أن لم نعدُ فیهم سیرتک، ولم نقتل من المارقین مدبراً ولا أسیراً، ولم نُدَفِّف منهم علی جریح، وقد نصرک اللَّه والمسلمین، والحمد للَّه ربّ العالمین.

قال: فقدمتُ علیه بهذا الکتاب، فقرأه علی أصحابه، واستشارهم فی الرّأی، فاجتمع رأی عامّتهم علی قول واحد، فقالوا له: نری أن تکتب إلی معقل بن قیس فیتبع أثر الفاسق، فلا یزال فی طلبه حتّی یقتله أو ینفیه، فإنّا لا نأمن أن یُفسد علیک النّاس. قال: فردّنی إلیه، وکتب معی:

أمّا بعد، فالحمد للَّه علی تأیید أولیائه، وخذلان أعدائه، جزاک اللَّه والمسلمین خیراً، فقد أحسنتم البلاء، وقضیتم ما علیکم، وسل عن أخی بنی ناجیة، فإن بلغک أ نّه قد استقرّ ببلد من البلدان فسر إلیه حتّی تقتله أو تنفیه، فإنّه لن یزال للمسلمین عدوّاً،

وللقاسطین ولیّاً، ما بقی؛ والسّلام علیک.

فسأل معقل عن مستقرّه، والمکان الّذی انتهی إلیه، فنبِّئ بمکانه بالأسیاف، وأ نّه قد ردّ قومه عن طاعة علیّ، وأفسد من قِبَله من عبدالقیس ومَنْ والاهم من سائر العرب، وکان قومه قد منعوا الصّدقة عام صفّین ومنعوها فی ذلک العام أیضاً، فکان علیهم عِقالان، فسار إلیهم معقل بن قیس فی ذلک الجیش من أهل الکوفة وأهل البصرة، فأخذ علی فارس حتّی انتهی إلی أسیاف البحر، فلمّا سمع الخرّیت بن راشد بمسیره إلیه أقبل علی مَنْ کان معه من أصحابه ممّن یری رأی الخوارج، فأسرّ لهم: إنِّی أری رأیکم، فإنّ علیّاً لن ینبغی له أن یُحکّم الرّجال فی أمر اللَّه، وقال للآخرین مندِّداً لهم: إنّ علیّاً حکّم حَکَماً ورضی به، فخلعه حکمه الّذی ارتضاه لنفسه، فقدرضیتُ أنا من قضائه وحکمه ما ارتضاه لنفسه، وهذا کان الرّأی الّذی خرج علیه من الکوفة. وقال سرّاً لِمَنْ یری رأی عثمان: أنا واللَّه علی رأیکم، قد واللَّه قُتل عثمان مظلوماً، فأرضی کلّ صنف منهم، وأراهم أ نّه معهم، وقال لِمَنْ منع الصّدقة: شدّوا أیدیکم علی صدقاتکم، وصلوا بها أرحامکم، وعودوا بها إن شئتم علی فقرائکم، وقد کان فیهم نصاری کثیر قد أسلموا، فلمّا اختلف النّاس بینهم، قالوا: واللَّه لدیننا الّذی خرجنا منه خیر وأهدی من دین هؤلاء الّذی هم علیه؛ ما ینهاهم دینهم عن سفک الدّماء، وإخافة السّبیل، وأخذ الأموال. فرجعوا إلی دینهم، فلقی الخرّیت أولئک، فقال لهم: ویحکم! أتدرون حکم علیّ فیمَنْ أسلم من النّصاری، ثمّ رجج إلی نصرانیّته؟ لا واللَّه ما یسمع لهم قولًا، ولا یری لهم عذراً، ولا یقبل منهم توبة، ولا یدعوهم إلیها، وإنّ حکمه فیهم لضرب العنق ساعة یستمکن منهم.

فما زال حتّی جمعهم وخدعهم، وجاء من کان من بنی ناجیة ومن کان فی تلک النّاحیة من غیرهم، واجتمع إلیهم ناس کثیر.

فحدّثنی علیّ بن الحسن الأزدیّ، قال: حدّثنا عبدالرّحمان بن سلیمان، عن عبدالملک ابن سعید بن حاب، عن الحرّ، عن عمّار الدّهنیّ، قال: حدّثنی أبو الطّفیل، قال: کنت فی الجیش الّذین بعثهم علیّ بن أبی طالب إلی بنی ناجیة، فقال: فانتهینا إلیهم، فوجدناهم

علی ثلاث فرق، فقال أمیرنا لفرقة منهم: ما أنتم؟ قالوا: نحن قوم نصاری، لم نر دیناً أفضل من دیننا، فثبتنا علیه، فقال لهم: اعتزلوا، وقال للفرقة الأخری: ما أنتم؟ قالوا: نحن کنّا نصاری، فأسلمنا، فثبتنا علی إسلامنا، فقال لهم: اعتزلوا؛ ثمّ قال للفرقة الأخری الثّالثة: ما أنتم؟ قالوا: نحن قوم کنّا نصاری، فأسلمنا، فلم نر دیناً هو أفضل من دیننا الأوّل؛ فقال لهم: أسلموا، فأبوا؛ فقال لأصحابه: إذا مسحتُ رأسی ثلاث مرّات فشدّوا علیهم، فاقتلوا المقاتلة، واسبوا الذّرّیّة. فجی ء بالذّرّیّة إلی علیّ، فجاء مصقلة بن هبیرة، فاشتراهم بمائتی ألف، فجاء بمائة ألف فلم یقبلها علیّ، فانطلق بالدّراهم، وعمد إلیهم مصقلة فأعتقهم ولحق بمعاویة، فقیل لعلیّ: ألا تأخذ الذّرّیّة؟ فقال: لا، فلم یعرض لهم.

رجع الحدیث إلی حدیث أبی مخنف: قال أبو مخنف: وحدّنثی الحارث بن کعب، قال: لمّا رجع إلینا معقل بن قیس قرأ علینا کتاباً من علیّ:

بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم، من عبداللَّه علیّ أمیر المؤمنین إلی من یُقرأ علیه کتابی هذا من المؤمنین والمسلمین، والنّصاری والمرتدِّین؛ سلام علیکم وعلی من اتّبع الهدی وآمن باللَّه ورسوله وکتابه والبعث بعد الموت وأوفی بعهد اللَّه ولم یکن من الخائنین. أمّا بعد، فإنّی أدعوکم إلی کتاب اللَّه، وسنّة نبیّه، والعمل بالحقّ، وبما أمر اللَّه فی الکتاب، فمن رجع إلی أهله منکم وکفّ یده واعتزل هذا الهالک الحارب الّذی جاء یحارب اللَّه ورسوله والمسلمین، وسعی فی الأرض فساداً، فله الأمان علی ماله ودمه، ومَنْ تابعه علی حربنا والخروج من طاعتنا، استعنّا باللَّه علیه، وجعلنا اللَّه بیننا وبینه، وکفی باللَّه نصیراً!

وأخرج معقل رایة أمان، فنصبها، وقال: مَن أتاها من النّاس فهو آمن، إلّاالخرّیت وأصحابه الّذین حاربونا وبدؤونا أوّل مرّة. فتفرّق عن الخرّیت جُلّ مَن کان معه من غیر قومه، وعبّأ معقل بن قیس أصحابه، فجعل علی میمنته یزید بن المغفّل الأزدیّ، وعلی میسرته المنجاب بن راشد الضّبّیّ، ثمّ زحف بهم نحو الخرّیت، وحضر معه قومه مسلموهم ونصاراهم ومانعه الصّدقة منهم.

قال أبو مخنف: وحدّثنی الحارث بن کعب، عن أبی الصّدّیق النّاجیّ، أنّ الخرّیت

یومئذ کان یقول لقومه: امنعوا حریمکم، وقاتلوا عن نسائکم وأولادکم، فوَ اللَّه لئن ظهروا علیکم لیقتلنّکم ولیسبّنّکم.

فقال له رجل من قومه: هذا واللَّه ما جنته علینا یداک ولسانک. فقال: قاتلوا للَّه أنتم! سبق السّیف العذل، إیهاً، واللَّه لقد أصابت قومی داهیة!

قال أبو مخنف: وحدّثنی الحارث بن کعب، عن عبداللَّه بن فُقَیم، قال: سار فینا معقل فحرّض النّاس فیما بین المیمنة والمیسرة یقول: أ یّها النّاس المسلمون، ما تزیدون أفضل ممّا سیق لکم فی هذا الموقف من الأجر العظیم؛ إنّ اللَّه ساقکم إلی قوم منعوا الصّدقة، وارتدّوا عن الإسلام، ونکثوا البیعة ظلماً وعدواناً، فأشهد لمن قُتل منکم بالجنّة، ومن عاش فإنّ اللَّه مقرّ عینه بالفتح والغنیمة. ففعل ذلک حتّی مرّ بالنّاس کلّهم، ثمّ إنّه جاء حتّی وقف فی القلب برایته، ثمّ إنّه بعث إلی یزید بن المغفّل وهو فی المیمنة: أن احمل علیهم، فحمل علیهم، فثبتوا وقاتلوا قتالًا شدیداً. ثمّ إنّه انصرف حتّی وقف موقفه الّذی کان به فی المیمنة، ثمّ إنّه بعث إلی منجاب بن راشد الضّبّیّ وهو فی المیسرة. ثمّ إنّ منجاباً حمل علیهم فثبتوا وقاتلوا قتالًا شدیداً طویلًا، ثمّ إنّه رجع حتّی وقف فی المیسرة، ثمّ إنّ معقلًا بعث إلی المیمنة والمیسرة: إذا حملتُ فاحملوا بأجمعکم. فحرّک رایته وهزّها، ثمّ إنّه حمل وحمل أصحابه جمیعاً، فصبروا ساعة لهم. ثمّ إنّ النّعمان بن صُهبان الرّاسبیّ من جَرْم بصُر بالخرّیت بن راشد، فحمل علیه، فطعنه، فصرعه عن دابّته، ثمّ نزل وقد جرحه فأثخنه، فاختلفا ضربتین، فقتله النّعمان بن صُهبان، وقُتل معه فی المعرکة سبعون ومائة، وذهبوا یمیناً وشمالًا، وبعث معقل بن قیس الخیل إلی رحالهم، فسبی مَنْ أدرک منهم، فسبی رجالًا کثیراً ونساءً وصبیاناً. ثمّ نظر فیهم؛ فأمّا مَنْ کان مسلماً فخلّاه وأخذ بیعته وترک له عیاله، وأمّا مَنْ کان ارتدّ فعرض علیهم الإسلام. فرجعوا وخلّی سبیلهم وسبیل عیالهم إلّاشیخاً منهم نصرانیّاً یقال له: الرُّماحس ⁽¹⁾بن منصور؛ قال: واللَّه ما زللتُ منذ عقلتُ إلّافی خروجی من دینی، دین الصّدق إلی دینکم دین السّوء، لا واللَّه لا أدع

دینی، ولا أقرب دینکم ما حییت. فقدّمه، فضرب عنقه، وجمع معقل النّاس، فقال:

أدّوا ما علیکم فی هذه السّنین من الصّدقة. فأخذ من المسلمین عقالین، وعمد إلی النّصاری وعیالهم فاحتملهم مقبلًا بهم، وأقبل المسلمون معهم یشیّعونهم، فأمر معقل بردِّهم، فلمّا انصرفوا تصافحوا فبکوا، وبکی الرِّجال والنِّساء بعضهم إلی بعض. قال: فأشهد أنِّی رحمتُهم رحمة ما رحمتُها أحداً قبلهم ولا بعدهم.

قال: وکتب معقل بن قیس إلی علیّ: أمّا بعد، فإنِّی أخبر أمیر المؤمنین عن جنده وعدوّه؛ إنّا دفعنا إلی عدوّنا بالأسیاف، فوجدنا بها قبائل ذات عدّة وحدّة وجدّ، وقد جُمعت لنا، وتحزّبت علینا، فدعوناهم إلی الطّاعة والجماعة، وإلی حکم الکتاب والسّنّة، وقرأنا علیهم کتاب أمیر المؤمنین، ورفعنا لهم رایة أمان، فمالت إلینا منهم طائفة، وبقیت طائفة أخری منابذة، فقبلنا من الّتی أقبلت، وصمدنا صمداً للّتی أدبرت، فضرب اللَّه وجوههم ونُصِرنا علیهم؛ فأمّا مَنْ کان مسلماً فإنّا مننّا علیه وأخذنا بیعته لأمیر المؤمنین، وأخذنا منهم الصّدقة الّتی کانت علیهم، وأمّا من ارتدّ فإنّا عرضنا علیه الرّجوع إلی الإسلام وإلّا قتلناه. فرجعوا غیر رجل واحد، فقتلناه؛ وأمّا النّصاری فإنّا سبیناهم، وقد أقبلنا بهم لیکونوا نکالًا لمن بعدهم من أهل الذّمّة، لکیلا یمنعوا الجزیة، ولکیلا یجترئوا علی قتال أهل القبلة، وهم أهل الصّغار والذّلّ، رحمک اللَّه یا أمیر المؤمنین، وأوجب لک جنّات النّعیم؛ والسّلام علیک!

ثمّ أقبل بهم حتّی مرّ بهم علی مصقلة بن هبیرة الشّیبانیّ، وهو عامل علیّ علی أردشیر خُرّه، وهم خمسمائة إنسان، فبکی النّساء والصّبیان، وصاح الرّجال: یا أبا الفضل، یا حامی الرِّجال ⁽¹⁾، وفکّاک العُناة، امنن علینا فاشترنا وأعتقنا؛ فقال مصقلة: أقسم باللَّه لأتصدّقنّ علیهم، إنّ اللَّه یجزی المتصدّقین. فبُلّغها عنه معقل، فقال: واللَّه لو أعلم أ نّه قاله توجّعاً لهم، وزراءً علیکم، لضربتُ عنقه، ولو کان فی ذلک تفانی تمیم وبکر بن وائل. ثمّ إنّ مصقلة بعث ذُهل بن الحارث الذّهلیّ إلی معقل بن قیس، فقال له: بِعنی بنی ناجیة؛

فقال: نعم، أبیعکم بألف ألف، ودفعهم إلیه، وقال له: عجّل بالمال إلی أمیر المؤمنین؛ فقال: أنا باعث الآن بصدر، ثمّ أبعثُ بصدر آخر کذلک؛ حتّی لا یبقی منه شی ء إن شاء اللَّه تعالی. وأقبل معقل بن قیس إلی أمیر المؤمنین، وأخبره بما کان منه فی ذلک، فقال له:

أحسنت وأصبت، وانتظر علیّ مصقلة أن یبعث إلیه بالمال، وبلغ علیّاً أنّ مصقلة خلّی سبیل الأساری ولم یسألهم أن یعینوه فی فکاک أنفسهم بشی ء، فقال: ما أظنّ مصقلة إلّا قد تحمّل حمالة؛ ألا أراکم سترونه عن قریب ملبّداً. ثمّ إنّه کتب إلیه: أمّا بعد، فإنّ من أعظم الخیانة خیانة الأمّة، وأعظم الغشّ علی أهل المصر غشّ الإمام، وعندک من حقّ المسلمین خمسمائة ألف، فابعث بها إلیّ ساعة یأتیک رسولی، وإلّا فأقبل حین تنظر فی کتابی، فإنّی قد تقدّمت إلی رسولی إلیک أ لّایدعک أن تقیم ساعة واحدة بعد قدومه علیک إلّاأن تبعث بالمال؛ والسّلام علیک.

وکان الرّسول أبو جُرّة الحنفیّ، فقال له أبو جُرّة: إن تبعث بالمال السّاعة وإلّا فاشخص إلی أمیر المؤمنین. فلمّا قرأ کتابه أقبل حتّی نزل البصرة، فمکث بها أیّاماً. ثمّ إنّ ابن عبّاس سأله المال، وکان عمّال البصرة یحملون من کُوَر البصرة إلی ابن عبّاس، ویکون ابن عبّاس هو الّذی یبعث به إلی علیّ؛ فقال له: نعم، أنظرنی أیّاماً، ثمّ أقبل حتّی أتی علیّاً فأقرّه أیّاماً، ثمّ سأله المال، فأدّی إلیه مائتی ألف، ثمّ إنّه عجز فلم یقدر علیه.

قال أبو مخنف: وحدّثنی أبو الصّلت الأعور، عن ذُهل بن الحارث، قال: دعانی مصقلة إلی رحله، فقُدّم عشاؤه، فطعمنا منه، ثمّ قال: واللَّه إنّ أمیر المؤمنین یسألنی هذا المال، ولا أقدر علیه، فقلت: واللَّه لو شئت ما مضت علیک جمعة حتّی تجمع جمیع المال؛ فقال: واللَّه ما کنت لأحمّلها قومی، ولا أطلب فیها إلی أحد. ثمّ قال: أما واللَّه لو أنّ ابن هند هو طالبنی بها أو ابن عفّان لترکها لی؛ ألم تر إلی ابن عفّان حیث أطعم الأشعث من خراج أذربیجان مائة ألف فی کلّ سنة! فقلت له: إنّ هذا لا یری هذا الرّأی، لا واللَّه ما هو بباذل شیئاً کنت أخذته، فسکت ساعة، وسکتّ عنه، فلا واللَّه ما مکث إلّالیلة واحدة بعد هذا الکلام حتّی لحق بمعاویة.

وبلغ ذلک علیّاً، فقال: ما له؟ ترّحه اللَّه؛ فعل فعل السّیِّد، وفرّ فرار العبد، وخان خیانة الفاجر! أما واللَّه لو أ نّه أقام فعجز ما زدنا علی حبسه، فإن وجدنا له شیئاً أخذناه، وإن لم نقدر علی مال ترکناه. ثمّ سار إلی داره فنقضها وهدمها، وکان أخوه نعیم بن هبیرة شیعیّاً، ولعلیّ مناصحا، فکتب إلیه مصقلة من الشّام مع رجل من النّصاری من بنی تغلب یقال له حُلوان:

أمّا بعد، فإنّی کلّمت معاویة فیک، فوعدک الإمارة، ومنّاک الکرامة، فأقبل إلیّ ساعة یلقاک رسولی إن شاء اللَّه؛ والسّلام.

فأخذه مالک بن کعب الأرحبیّ، فسرّح به إلی علیّ، فأخذ کتابه، فقرأه، فقطع ید النّصرانیّ، فمات، وکتب نُعیم إلی أخیه مصقلة:

لا ترمینّ هداک اللَّه معترضاً *** بالظّنّ منک فما بالی وحُلوانا!

ذاک الحریص علی ما نال من طمع *** وهو البعید فلا یحزنک إذ خانا

ماذا أردت إلی إرساله سفهاً *** ترجو سقاط امرئ لم یُلْفَ وَسْنانا

عرّضته لعلیّ إنّه أسد *** یمشی العرضنة من آساد خفّانا ⁽¹⁾

قد کنت فی منظر عن ذا ومستمع *** تحمی العراق وتُدعی خیر شیبانا

حتّی تقحّمت أمراً کنت تکرهه *** للرّاکبین له سرّاً وإعلانا

لو کنت أدّیت ما للقوم مصطبر *** اًللحقّ أحییت أحیاناً وموتانا

لکن لحقت بأهل الشّام ملتمساً *** فضل ابن هند وذاک الرّأی أشجانا

فالیوم تقرع سنّ الغُرم من ندم *** ماذا تقول وقد کان الّذی کانا!

أصبحت تبغضک الأحیاء قاطبة *** لم یرفع اللَّه بالبغضاء إنسانا

فلمّا وقع الکتاب إلیه علم أنّ رسوله قد هلک، ولم یلبث التّغلبیّون إلّاقلیلًا حتّی بلغهم هلاک صاحبهم حُلوان، فأتوا مصقلة، فقالوا: إنّک بعثت صاحبنا فأهلکته، فإمّا أن تحییه وإمّا أن تدیه، فقال: أمّا أن أحییه فلا أستطیع، ولکنِّی سأدیه؛ فوداه.

قال أبو مخنف: وحدّثنی عبدالرّحمان بن جندب، قال: حدّثنی أبی، قال: لمّا بلغ علیّاً مصاب بنی ناجیة وقتل صاحبهم، قال: هوتْ امّه! ما کان أنقص عقله، وأجرأه علی ربّه! فإنّ جائیاً جاءنی مرّة، فقال لی: فی أصحابک رجال قد خشیتُ أن یفارقوک، فما تری فیهم؟ فقلت له: إنِّی لا آخذ علی التّهمة، ولا أعاقب علی الظّنّ، ولا أقاتل إلّامن خالفنی وناصبنی وأظهر لی العداوة، ولست مقاتله حتّی أدعوه وأعذر إلیه، فإن تابَ ورجعَ إلینا قبلنا منه، وهو أخونا، وإن أبی إلّاالاعتزام علی حربنا استعنّا علیه اللَّه وناجزناه. فکفّ عنّی ما شاء اللَّه. ثمّ جاءنی مرّة أخری، فقال لی: قد خشیت أن یفسد علیک عبداللَّه بن وهب الرّاسبیّ وزید بن حصین، إنِّی سمعتهما یذکرانک بأشیاء لو سمعتها لم تفارقهما علیها حتّی تقتلهما أو توبقهما، فلا تفارقهما من حبسک أبداً، فقلت: إنِّی مستشیرک فیهما، فماذا تأمرنی به؟ قال: فإنِّی آمرک أن تدعو بهما، فتضرب رقابهما، فعلمت أ نّه لا ورع ولا عاقل، فقلت: واللَّه ما أظنّک ورعاً ولا عاقلًا نافعاً، واللَّه لقد کان ینبغی لک لو أردتُ قتلهم أن تقول: اتّق اللَّه، لِمَ تستحلّ قتلهم ولم یقتلوا أحداً، ولم ینابذوک، ولم یخرجوا من طاعتک! ⁽¹⁾

عبداللَّه بن فقیم گوید: خریت بن راشد، سوی علی آمد. سیصد کس از مردم بنی ناحیه نیز با وی بودند که با علی در کوفه اقامت داشتند و پس از جنگ جمل از بصره همراه وی آمده بودند و در جنگ صفین و نهروان حضور داشته بودند.

خریت با سی سوار از یاران خویش به جانب علی آمد و پیش روی وی ایستاد و گفت: «به خدا ای علی، دستور تو را اطاعت نمی کنم، و پشت سرت نماز نمی کنم، و فردا از تو جدا می شوم.»

این حادثه پس از آن بود که حکمان حکم داده بودند.

علی گفت: «مادرت عزادارت شود. در این صورت عصیان پروردگار خویش کرده ای و پیمان شکسته ای و جز خویشتن را زیان نرسانی. بگو چرا چنین می کنی؟»

گفت: «به سبب آن که در کار قرآن حکمیت آورده ای و به هنگام حادثه در کار حق سستی کرده ای و به کسانی که ستمگر خویش بوده اند اعتماد کرده ای، من با تو مخالفم و با آن ها کینه توز، و از همه تان جدایی می گیرم.»

علی گفت: «بیا تا قرآن را برای تو بخوانم و درباره سنت با تو سخن کنم و چیزهایی از مطالب حق را که بهتر از تو می دانم، با تو بگویم. شاید آن چه را اکنون نمی دانی بدانی.»

گفت: «پیش تو باز می گردم.»

علی گفت: «شیطان تورا گمراه نکند، و نادانی به سبکسری ات نکشاند، به خدا اگر از من هدایت جویی و اندرز خواهی و بپذیری، به راه رشادت می برم.»

گوید: خریت از پیش علی برون شد و سوی کسان خود رفت. من با شتاب از دنبال وی برفتم که یکی از عمو زادگان وی دوست من بود. می خواستم پسر عمویش را ببینم و قصه وی را بگویم و بخواهم که او را به اطاعت و نیکخواهی امیر مؤمنان دعوت کند و بگوید که این کار در این دنیا و هم در آخرت برای او بهتر است.

برفتم تا به منزل خریت رسیدم. او زودتر از من رسیده بود. بر در خانه اش ایستادم. کسانی از یارانش که هنگام رفتنش پیش علی، حضور نداشته بودند، آن جا بودند. به خدا چیزی از سخنانی را که با علی گفته بود و جواب وی را نگفته نگذاشت. پس از آن گفت: «ای کسان، سر آن دارم که از این مرد جدا شوم. آمده ام که فردا باز پیش او روم، اما چنان می بینم که فردا از او جدا می شوم.»

بیش تر یارانش گفتند: «چنین مکن تا پیش او روی. اگر چیزی گفت که موافق آن بودی، می پذیری. وگرنه جدایی از او دشوار نیست.»

گفت: «رأی درست همین است.»

گوید: من اجازه خواستم که دادند و پیش وی رفتم و گفتم: «تورا به خدا از امیر مؤمنان و جمع مسلمانان جدا مشو و خود را به خطر مینداز و این کسان را که از عشیره ات با تو هستند، به کشتن مده علی بر حق است.»

گفت: «فردا می روم و حجت او را می شنوم، ببینم چه می گوید. اگر حق و درست بود، می پذیرم و اگر گمراهی و نادرست بود، جدا می شوم.»

گوید: با عمو زاده وی خلوت کردم که از خاصانش بود. نامش مدرک بن ریان بود و از مردان بنام عرب بود. بدو گفتم: «تو را به سبب یاری و دوستی حقی بر من هست، و این به علاوه حقی است که مسلمان بر مسلمان دارد. پسر عمویت چنان کرد که با تو گفت. بکوش و رأی او را بگردان و عمل او را زشت شمار که بیم دارم اگر از امیر مؤمنان جدا شود، خودش را و عشیره اش را به کشتن دهد.»

گفت: «خدایت پاداش نیک دهاد که نیکو یاوری، و نیکخواهی و رأفت آورده ای. اگر خریت بخواهد از امیر مؤمنان جدا شود، از او جدا می شوم و مخالفت می کنم و می گویم، از اطاعت و نیکخواهی امیرمؤمنان نگردد و با وی بماند که بخت و هدایت وی در این است.»

گوید: از پیش وی برخاستم و خواستم پیش امیر مؤمنان بازگردم و قصه را با وی بگویم که از گفته یار خویش اطمینان یافته بودم. به منزل خویش بازگشتم و شب را به سر بردم و روز بعد وقتی لختی از روز گذشت، پیش امیر مؤمنان رفتم ومدتی در حضور وی نشستم. می خواستم گفته ها را در خلوت با وی بگویم. نشستنم طول کشید و پیوسته مردم بیش تر می شدند. نزدیک رفتم و پشت سرش نشستم. گوش به من فرا داد که آن چه را از خریت شنیده بودم و با وی گفته بودم، با سخنانی که میان من و عمو زاده اش رفته بود با وی بگفتم.

گفت: «ولش کن. اگر به حق تسلیم شد و بدان رو کرد، این را رعایت کنیم. و اگر اصرار کرد، رهایش نکنیم.»

گفتم: «ای امیر مؤمنان، چرا هم اکنون او را نمی گیری که پیمان بگیری یا بداری.»

گفت: «اگر با همه کسانی که از آن ها بدگمانیم چنین کنیم، زندان هایمان از آن ها پر شود. رأی من این است که دستگیری و حبس و کیفرشان وقتی باید که مخالفت ما را علنی کنند.»

گوید: خاموش ماندم و کنار نشستم و با قوم ببودم. مدتی چندان که خدا می خواست گذشت. به من گفت: «نزدیک من آی.»

بدو نزدیک شدم. آهسته به من گفت: «به خانه این مرد برو ببین چه می کند، که هر روز پیش از این وقت به نزد من آمده بود.»

سوی خانه خریت رفتم. در خانه وی از جماعت کس نبود. بر در خانه های دیگر که یاران وی منزل داشتند، بانگ زدم. هیچ کس نبود. بازگشتم و چون علی مرا دید، گفت: «مانده اند و ایمنند، یا ترسیده اند و رفته اند؟»

گفتم: «رفته اند و مخالفت آشکار کرده اند.»

گفت: «چنین کرده اند! خدا لعنتشان کند، چنان که قوم ثمود را لعنت کرد. اگر نیزه ها را به طرف آن ها بالا برم و شمشیرها را به سرهایشان ریزم، پشیمان می شوند. اکنون شیطان به هوسشان انداخته و گمراهشان کرده. فردا از آن ها بیزاری می کند و رهاشان می کند.»

گوید: زیاد بن خصفه برخاست و گفت: «ای امیر مؤمنان، اگر زیان فقط جدایی آنان بود، چندان مهم نبود که تأسف خوریم که اگر با ما بودند جمع ما را چندان نمی افزودند. از رفتنشان نیز شمار ما کاستی بسیار نمی گیرد. اما بیم آن هست که جمع بسیار از مردم مطیع ترا که پیش وی می روند، به تباهی کشاند. به من اجازه بده که دنبالشان کنم و ان شاء اللَّه آن ها را سوی تو بازگردانم.»

علی گفت: «می دانی کجا رفته اند؟»

گفت: «نه، می روم و می پرسم و به دنبالشان می روم.»

گفت: «خدایت رحمت کند. برو و نزدیک دیر ابوموسی فرود آی. از آن جا مرو تا دستور من بیاید، که اگر آن ها آشکارا و به جمع رفته باشند، عاملان من برایم خواهند نوشت، و اگر پراکنده و نهانی رفته باشند، یافتنشان آسان نیست. درباره آن ها به عاملانم می نویسم.»

آن گاه متنی نوشت و برای همه عاملان فرستاد:

«اما بعد، کسانی به فرار برون شده اند و پنداریم که سوی بصره رفته اند. از مردم دیار خویش درباره آن ها بپرس و به هر ناحیه از سرزمین خود خبرگیران گمار و هر خبری از آن ها به تو رسید، برای من بنویس. والسلام.»

گوید: زیادبن خصفه سوی خانه رفت و یاران خویش را فراهم آورد و حمد خدا گفت و ثنای او کرد و سپس گفت: «اما بعد، ای گروه بکربن وائل، امیرمؤمنان مرا به کاری فرستاده که برای وی مهم است و گفته بدان پردازم. شما پیروان و یاران اویید که بیش از همه قبایل به شما اعتماد دارد. همین دم با من حرکت کنید و شتاب کنید.»

گوید: چیزی نگذشت که از آن قوم یکصد و بیست یا سی کس بر او فراهم آمد که گفت: «بس است، بیش از این نمی خواهیم.»

و برفتند تا از پل گذشتند و به دیر ابوموسی رسیدند که آن جا فرود آمد. و باقی روز را به سر برد و منتظر دستور امیرمؤمنان بود.

عبداللَّه بن وال تیمی گوید: به نزد امیر مؤمنان بودم که پیک آمد و نامه ای از طرف قرظة بن کعب انصاری به دست داشت که چنین بود:

«به نام خدای رحمان رحیم

اما بعد، امیر مؤمنان را خبر می دهم که گروهی سوار از این جا گذشت که از کوفه می آمد و سوی نِفَّرْ می رفت. یکی از دهقانان پایین فرات که مسلمان بوده به نام زاذان فروخ از پیش داییان خود از ناحیه نفر می آمده که راه بر او گرفته اند و گفته اند: مسلمانی یا کافر؟ که گفته: مسلمانم.

گفته اند: درباره علی چه می گویی؟

گفته: نیک می گویم. می گویم که او امیرمؤمنان است و سرور آدمیان.

بدو گفته اند: دشمن خدا، کفر آوردی.

آن گاه گروهی از آن ها بدو هجوم برده و پاره پاره اش کرده اند. مرد دیگری از اهل ذمه همراه او بوده که گفته اند: کیستی؟

گفته: یکی از اهل ذمه ام.

گفته اند: با این کاری نمی شود کرد.

نوشته بود: این ذمی پیش ما آمده و این خبر را با ما بگفت. من درباره این جمع پرسش کردم و کسی چیزی از آن ها نگفت. امیرمؤمنان رأی خویش را درباره آن ها بنویسد، تا کار بندم. والسلام.»

علی بدو نوشت:

«اما بعد، آن چه را درباره آن گروه یاد کرده بودی که از آن جا گذشته اند و نکو کار مسلمانان را کشته اند و مخالف کافر را محفوظ داشته اند، بدانستم. اینان جماعتی هستند که شیطان به هوسشان افکنده و گمراه شده اند و همانند آن کسانی شده اند که پنداشته اند فتنه نخواهد بود و کور و کر شده اند. شنوا و بینای اعمالشان باش و به کار خویش باش و به گرفتن خراج پرداز که چنان که گفته ای مطیع و نکیخواهی. والسلام.»

عبداللَّه بن وال گوید: علی همراه من نامه ای به زیادبن خصفه نوشت. آن وقت جوانی نوسال بودم. نامه چنین بود:

«اما بعد، من به تو گفته بودم که در دیر ابوموسی فرود آیی تا دستور من برسد؛ زیرا نمی دانستم که این قوم به کدام طرف رفته اند. اما خبر رسید که آن ها سوی دهکده ای رفته اند که نِفَّرْ نام دارد. به دنبالشان برو و سراغشان را بگیر که یکی از مردم سواد را که مسلمان بوده، کشته اند. اگر به آن ها رسیدی، سوی من بازشان گردان. و اگر نپذیرفتند، با آن ها جنگ کن. و از خدای بر ضد آن ها کمک بخواه که از حق جدایی گرفته اند و خون حرام را ریخته اند و راه ها را نا امن کرده اند. والسلام.»

گوید: نامه را از او گرفتم و مقداری راه، نه چندان دور، برفتم. آن گاه با نامه بازگشتم و گفتم: «ای امیر مؤمنان! وقتی نامه تو را به زیاد بن خصفه دادم، با وی به طرف دشمنان تو بروم؟»

گفت: «برادر زاده! برو. به خدا امیدوارم که در کار حق از جمله یاران من باشی و بر ضد قوم ستمگران کمکم کنی.»

گفتم: «به خدا ای امیرمؤمنان، چنینم و از جمله یاران توأم و چنانم که می خواهی.»

ابن وال گوید: به خدا نمی خواهم به جای این گفته علی، شتران سرخ موی داشته باشم.

گوید: پس از آن با نامه علی پیش زیادبن خصفه رفتم. بر اسبی خوب و اصیل بودم و سلاح داشتم. زیاد به من گفت: «برادرزاده! به خدا از تو صرف نظر نمی توانم کرد. می خواهم در این سفر همراه من باشی.»

گفتم: «برای این کار از امیرمؤمنان اجازه خواسته ام و اجازه داده.»

گوید: پس از آن حرکت کردیم، تا به نفّر رسیدیم و سراغ آن جمع را گرفتیم. گفتند که سوی جرجرایا رفته اند. به دنبالشان رفتیم، گفتند: راه مذار گرفته اند. در مذار بودند که به آن ها رسیدیم. یک روز و شب آن جا بوده بودند. استراحت کرده بودند، و علف داده بودند و تازه نفس بودند. وقتی به آن ها رسیدیم، خسته و کوفته و وامانده بودیم. و چون ما را دیدند، به طرف اسبان خویش جستند و بر آن نشستند. و چون با آن ها مقابل شدیم، سالارشان خریت بن راشد به ما بانگ زد که: «ای کوردل و دیدگان! شما با خدا و کتاب وی و سنت پیمبرش هستید، یا با ستمگرانید؟»

زیادبن خصفه گفت: «ای کوردیدگان و کردلان و گوشان! ما با خداییم و از جمله آن کسانیم که خدا و کتاب وی و پیمبرش را بر همه دنیا از هنگام خلقت تا به روز فنا ترجیح می دهیم.»

خریت گفت: «به ما بگویید چه می خواهید؟»

زیاد که مردی مجرب و ملایم بود، گفت: «می بینی که ما خسته ایم و درباره مقصود ما آشکارا در میان یاران من و یاران تو سخن نمی توان گفت. فرود آی. ما نیز فرود می آییم و خلوت می کنیم و در کار فیمابین سخن می کنیم. اگر مقصود ما را موافق میل خویش دیدی، می پذیری. اگر در سخنان تو چیزی یافتیم که برای ما و تو از آن امید عافیت توان داشت رد نمی کنیم.»

گفت: «پس فرود آییم.»

گوید: زیاد به طرف ما آمد و گفت: بر لب این آب فرود آییم.

برفتیم و چون نزدیک آب رسیدیم، فرود آمدیم و متفرق شدیم و حلقه های ده و نه و هشت و هفت نفری شدیم که غذای خویش را در میان نهاده بودند و می خوردند. آن گاه سوی آب می رفتند و می نوشیدند.

زیاد به ما گفت: «اسبان خود را لگام بزنید.»

که لگام زدیم. وی میان ما و آن قوم بایستاد. آن قوم برفتند و در جانب دیگر فرود آمدند.

زیاد سوی ما آمد و چون پراکندگی و حلقه زدن ما را بدید، گفت: «سبحان اللَّه، شما را می گویند مردم جنگی؟! به خدا اگر اینان در این وقت که شما بر این حالید بیایند، چیزی بهتر از این نمی خواهند. بشتابید و به طرف اسبان خویش روید.»

گوید: و ما شتابان برخاستیم. بعضی ها لباس خود را تکان می دادند و وضو می گرفتند. بعضی ها آب می نوشیدند. بعضی ها اسب خویش را آب می دادند. و چون همه این کارها را به سر بردیم، زیاد بیامد. استخوانی به دست داشت که گاز می زد. دو یا سه گاز بدان زد و قمقمه ای آوردند که آب داشت. از آن بنوشید، آن گاه استخوان را بینداخت و گفت: «ای گروه، ما با این قوم تلاقی کرده ایم. به خدا عده آن ها همانند عده شماست. شما را با آن ها سنجیده ام. به خدا هیچ یک از دو گروه با دیگری بیش تر از پنج کس تفاوت ندارد. به خدا کار ما و آن ها به جنگ می کشد. اگر سرانجام کار چنین شد، گروه ناتوان مباشید.»

آن گاه به ما گفت: «هر کدامتان عنان اسبتان را بگیرید تا من به آن ها نزدیک شوم و سالارشان را پیش من بخوانید تا با او سخن کنم. اگر با من بر آن چه می خواهم بیعت کرد که بهتر، وگرنه، وقتی شما را خواندم، بر اسبان نشینید و همگان سوی من آیید و متفرق مباشید.»

گوید: زیاد پیش روی ما رفت. من با وی بودم و شنیدم که یکی از آن قوم می گفت: «این جمع وقتی نزدیک شما آمدند، خسته و وامانده بودند و شما تازه نفس بودید. گذاشتیدشان تا فرود آمدند و خوردند و نوشیدند و استراحت کردند. به خدا این درست نبود. به خدا سرانجام کار شما و آن ها جنگ است.»

آن گاه خاموش شدند و ما به آن ها نزدیک شدیم. زیادبن خصفه، سالارشان را پیش خواند و گفت: «بیا به گوشه ای رویم و در کار خویش بنگریم.»

آن ها پنج کس بودند که سوی زیاد آمدند. من به زیاد گفتم: «سه تن از یارانمان را می خوانم که ما نیز به شمار آن ها باشیم.»

گفت: «هر که را می خواهی بخوان.»

گوید: من سه کس از یارانمان را خواندم که ما نیز پنج کس شدیم، در مقابل پنج کس.

آن گاه زیاد بدو گفت: «به امیرمؤمنان و به ما چه اعتراض داری که از ما جدا شده ای؟»

گفت: «یارتان را به امامت نپسندیدم و رفتارتان را نپسندیدم و چنین دیدم که کناره گیرم و با کسی باشم که به شورا می خواند. و چون کسان بر یکی هم سخن شدند که مورد رضایت همه امت بود، من نیز با کسان باشم.»

زیاد گفت: «وای تو، آیا کسان بر یکی هم سخن توانند شد که در معرفت خدا و علم سنت و کتاب خدا و قرابت پیمبر و سابقه در اسلام همسنگ کسی باشد که از او جدا شده ای؟»

گفت: «همین بود که گفتم.»

زیاد گفت: «برای چه این مرد مسلمان را کشتی؟»

گفت: «من او را نکشتم. گروهی از یاران من او را کشتند.»

گفت: «آن ها را به ما بده.»

گفت: «این کار نشدنی است.»

گفت: «که این طور می کنی؟»

گفت: «همان است که شنیدی.»

گوید: ما یاران خویش را خواندیم. او نیز یاران خویش را خواند، و رو به رو شدیم. به خدا از وقتی که خدایم آفریده بود، چنین جنگی ندیده بودم.

نخست با نیزه ها جنگیدیم، چندان که نیزه به دست هایمان نماند. سپس با شمشیرها ضربت زدیم، چندان که کج شد. و بیش تر اسبان ما و آن ها پی شد و بسیار کس از ما و آن ها زخمدار شدند. دو کس نیز از ما کشته شدند؛ غلام زیاد که پرچم وی را به دست داشت به نام سوید، و یکی از ابنا به نام وافد پسر بکر. از آن ها نیز پنج کس را کشته بودیم. شب درآمد و از هم جدا شدیم. به خدا آن ها از ما نفرت کرده بودند، ما نیز از آن ها نفرت کرده بودیم. زیاد زخمی شده بود. من نیز زخمی شده بودم.

گوید: آن قوم به یک سو رفتند. ما نیز به یک سو بیارامیدیم. لختی از شب گذشته بود که روان شدند و ما از پی آن ها برفتیم تا به بصره رسیدیم و شنیدیم که سوی اهواز رفته اند و در یکی از نواحی آن جا فرود آمده اند و در حدود دویست تن از یارانشان که در کوفه مانده بودند و نتوانسته بودند با آن ها حرکت کنند به ایشان پیوسته بودند و همگی به سرزمین اهواز اقامت گرفته بودند.

گوید: زیادبن خصفه به علی نوشت:

«اما بعد، با دشمن خدا ناجی در مذار تلاقی کردیم و آن ها را به هدایت و حق و کلمه انصاف دعوت کردیم. اما به حق تسلیم نشدند و دستخوش غرور گناه شدند. و شیطان اعمالشان را در نظرشان بیاراست و آهنگ ما کردند. ما نیز به مقابله برخاستیم و از نیمروز تا غروب آفتاب جنگی سخت کردیم. دو مرد پارسا از ما شهید شد، و پنج کس از آن ها کشته شد و نبردگاه را به ما واگذاشتند. بسیار کس از ما و آن ها زخمی شده بود و چون شب درآمد، آن قوم سوی سرزمین اهواز رفتند و خبر یافتیم که در یکی از نواحی آن جا فرود آمده اند. ما در بصره زخمیان خودمان را مداوا می کنیم و در انتظار دستور توایم. خدایت رحمت کناد و درود بر تو باد.»

گوید: چون نامه وی را پیش علی بردم، آن را برای مردم بخواند. معقل بن قیس به پا خاست و گفت: «ای امیرمؤمنان! خدا تو را قرین صلاح بدارد. می باید همراه کسی که به تعقیب این قوم می رود، در مقابل هر یک از آن ها ده کس از مسلمانان باشد، که چون به آن جا رسیدند، نابودشان کنند. که اگر جمعی برابر، با آن ها تلاقی کند، مقاومت آرند که مردمی بادیه نشینند. که با جمع برابر خویش مقاومت کنند و آسیب زنند.»

گفت: «ای معقل، برای حرکت سوی آن ها آماده شو.»

دو هزار کس از مردم کوفه را همراه وی کرد که یزید بن مغفل ازدی از آن جمله بود. به ابن عباس نوشت:

«اما بعد، مردی سرسخت و دلیر و معروف به پارسایی را با دو هزار کس بفرست که از پی معقل برود و چون از ولایت بصره عبور می کند، سالار همراهان خود باشد تا به معقل رسد. و چون بدو رسید، معقل سالار هر دو گروه باشد و او مطیع معقل شود و مخالفت وی نکند. به زیادبن خصفه دستور بده، بیاید که زیاد مردی نکوست و مقتول وی مقتولی نکو بوده است.»

ابوسعید عقیلی گوید: علی به زیادبن خصفه نوشت:

«اما بعد، نامه تو به من رسید و آن چه را درباره ناجی و یارانش که خدا بر دل هاشان مهر زده و شیطان اعمالشان را در نظرشان زینت داده بود و به خطا پنداشته بودند که رفتاری نکو دارند نوشته بودی، با آن چه از ماجرای فیما بین یاد کرده بودی بدانستم. کوشش تو و یارانت در راه خدا بوده و پاداششان به عهده خدای تعالی است. شما را به ثواب خدای بشارت که از دنیایی که جاهلان بر سر آن خودشان را به کشتن می دهند، بهتر است که آن چه پیش شماست فنا می شود و آن چه به نزد خداست باقی می ماند. و او فرمود که اهل ثبات را پاداشی بهتر از عملشان می دهیم. اما دشمنی که با وی تلاقی کرده اید، همین بسشان که از هدایت به ضلالت رفته اند و بدان پرداخته اند و از حق بگشته اند و لجوجانه به فتنه افتاده اند. با دروغشان بگذارشان که در طغیان فرو روند و تو شنوا و بینا باش. به زودی خواهی دید که اسیر می شوند یا مقتول. تو ویارانت پیش من آیید که مأجورید که اطاعت کرده اید و فرمانبر برده اید و سخت کوشیده اید. والسلام.»

گوید: ناجی در ناحیه ای از اهواز مقر گرفت و بسیاری از مردم کافر آن جا که می خواستند خراج را بشکنند، با بسیاری از دزدان و گروهی از عربان که عقیده خوارج داشتند، بر وی فراهم آمدند.

شعبی گوید: وقتی علی علیه السلام نهروانیان را بکشت، بسیار کسان با وی مخالف شدند و ولایت آشفته شد و بنی ناجیه به مخالفت وی برخاستند. ابن حضرمی به بصره آمد. مردم اهواز بشوریدند و خراج پردازان طمع آوردند که خراج را بشکنند. پس از آن سهل بن حنیف، عامل علی را از فارس بیرون کردند. ابن عباس به علی گفت: «کار فارس را به وسیله زیاد سامان می دهم.»

علی دستور داد که زیاد را در آن جا فرستد. ابن عباس به بصره رفت و زیاد را با جمعی بسیار به فارس فرستاد که مردم فارس را سرکوب کرد و خراج دادند.

عبداللَّه بن فقیم ازدی گوید: من و برادرم، کعب، در سپاه با معقل بن قیس بودیم. و چون می خواست حرکت کند، پیش علی رفت که با وی وداع کرد و گفت: «ای معقل، چندان که توانی از خدا بترس که خدا به مؤمنان چنین سفارش کرده است، به مسلمانان تعدی مکن، به ذمیان ستم مکن، گردن فرازی مکن که خدا گردن فرازان را دوست ندارد.»

معقل گفت: «یاری از خدا باید جست.»

گفت: «نکو یاوری است.»

گوید: معقل روان شد. ما نیز با وی روان شدیم تا به اهواز رسیدیم، و آن جا در انتظار مردم بصره بماندیم که تأخیر کرده بودند. معقل میان ما به سخن ایستاد و گفت: «ای مردم! ما در انتظار مردم بصره ایم که تأخیر کرده اند. به حمد خدای، جمع ما کم نیست و از کس باک نداریم. سوی این دشمنان کم و زبون حرکت کنیم که امیدوارم خدا ظفرتان دهد و آن ها را هلاک کند.»

گوید: برادر من کعب پسر فقیم به سخن ایستاد و گفت: «درست گفتی. خدا رأی تو را قرین صواب بدارد. به خدا، امیدوارم که خدا ما را بر آن ها ظفر دهد وگرنه، مرگ در راه حق مایه آسودگی از دنیاست.»

گفت: «به برکت خدا حرکت کنید.»

گوید: روان شدیم. به خدا معقل مرا محترم می داشت و هیچ کس از سپاه را با من برابر نمی کرد و پیوسته می گفت: چه خوش گفتی که مرگ در راه حق، مایه آسایش از دنیاست. به خدا راست گفتی و نکو گفتی و توفیق داشتی.

گوید: به خدا هنوز یک منزل نرفته بودیم که پیک به ما رسید که شتابان راه می سپرد و نامه ای از عبداللَّه بن عباس به دست داشت که چنین بود:

«اما بعد، اگر فرستاده من در جایی که هستی به تو رسید، یا وقتی رسید که از آن جا حرکت کرده ای، از آن جا که فرستاده من به تو می رسد حرکت مکن تا گروهی که سوی تو فرستاده ایم برسد، که من خالد بن معدان طایی را که مرد اصلاح است و دین و دلیری و شجاعت، سوی تو فرستاده ام. حرف او را بشنو و قدر او را بدان. والسلام.»

گوید: معقل نامه را برای مردم خواند و حمد خدا کرد که از این سفر بیمناک بودند.

گوید: پس بماندیم تا طایی بیامد و پیش معقل رسید و به او سلام امارت گفت و هر دو در یک اردوگاه فراهم شدند. پس از آن حرکت کردیم و سوی آن قوم رفتیم، و آن ها سوی کوهستان رامهرمز بالا رفتن گرفتند که می خواستند به قلعه استواری که آن جا بود برسند. مردم ولایت بیامدند و قصه را به ما بگفتند و ما از پی قوم حرکت کردیم. نزدیک کوه رسیده بودند که به آن ها رسیدیم و صف بستیم و با آن ها روبه رو شدیم.

گوید: معقل، یزید بن مغفل را بر پهلوی راست خویش نهاد، منجاب بن راشد ضبی را که از مردم بصره بود بر پهلوی چپ نهاد. خریت بن راشد ناجی عربان خویش را به صف کرد که پهلوی راست وی بودند. مردم ولایت و کافران و کسانی که می خواستند خراج را بشکنند و کردان همدستشان به پهلوی چپ بودند.

گوید: معقل میان ما روان شد، ترغیبمان می کرد و می گفت: «بندگان خدا! چشم به این قوم مدوزید. چشم فرو نهید و سخن کم تر کنید و دل به جنگیدن دهید و خوشدل باشید که در کار جنگ با این قوم پاداش بزرگ دارید. با کسی می جنگید که از دین برون شده و کافران و کسانی که خراج نداده اند و کردان، به من بنگرید، وقتی حمله بردم حمله کنید.»

گوید: معقل بر همه صف گذشت و این سخن با کسان می گفت و چون بر همه کسان گذشت، بیامد و وسط صف در قلب ایستاد. ما بدو می نگریستیم که چه می کند. پرچم خویش را دو بار حرکت داد. به خدا حریفان اندکی مقاومت کردند. آن گاه پشت بکردند و هفتاد عرب از مردم بنی ناجیه و دیگر عربان همراهشان و سیصد کس از کافران و کردان بکشتیم.

کعب بن فقیم گوید: در میان کشتگان عرب نظر کردم و دوستم مدرک بن ریان را کشته دیدم. خریت بن راشد فراری برفت تا به سواحل دریا رسید که گروه بسیار از قبیله وی آن جا بودند. پیوسته میان آن ها می گشت و به مخالفت علی دعوتشان می کرد و می گفت که از او جدا شده و هدایت در جنگ با علی است تا بسیار کس از آن ها به پیروی او آمدند.

معقل در سرزمین اهواز بماند و همراه من خبر فتح را برای علی نوشت و من بودم که پیش وی رفتم. چنین نوشت:

«به نام خدای رحمان رحیم

به بنده خدا علی امیر مؤمنان، از معقل بن قیس. درود بر تو باد. حمد خدایی می کنم که خدایی جز او نیست. اما بعد، با بی دینان تلاقی کردیم که از مشرکان بر ضد ما کمک گرفته بودند، و آن ها را چون قوم عاد و ارم بکشتیم. در صورتی که در مورد آن ها از روش تو تجاوز نکردیم و از بی دینان، فراری و اسیر نکشتیم و زخمی را بی جان نکردیم. خدا، تو و مسلمانان را ظفر داد و حمد خدا پروردگار جهانیان را.»

این نامه را پیش علی بردم که آن را برای یاران خود بخواند و با آن ها مشورت کرد. و رأی همگان یکی بود که گفتند، به معقل بن قیس بنویس که به دنبال این فاسق برود و پیوسته به طلب او باشد تا خونش بریزد یا از ولایت برون کند که بیم داریم مردم را بر ضد تو برانگیزد.

علی مرا پس فرستاد و همراه من نامه ای نوشت به این مضمون:

«اما بعد، حمد خدای که دوستان خویش را کمک کرد و دشمنان خویش را زبون. خدا تو و مسلمانان را پاداش نیک دهد که خوب کوشیدید و تکلیفتان را انجام دادید. سراغ ناجی را بگیر. اگر خبر یافتی که در یکی از شهرها مقر گرفته، سوی او برو و خونش بریز یا از ولایت برونش کن که وی تا وقتی زنده باشد، همچنان دشمن مسلمانان و دوست ستمگران خواهد بود. و سلام بر تو باد.»

گوید: معقل از جایگاه ناجی پرسش کرد که گفتند در سواحل است. و قوم خویش را از اطاعت علی بگردانید و مردم عبدالقیس و دیگر عربان مجاورشان را به تباهی کشانیده است. و چنان بود که قوم ناجی به سال صفین زکات نداده بودند. در این سال نیز ندادند و دو زکات دادنی بودند. معقل بن قیس، با همان سپاه که از مردم کوفه و مردم بصره بود روان شد و راه فارس گرفت تا به سواحل دریا رسید. و چون خریت بن راشد از آمدن وی خبر یافت، به آن گروه از همراهان خود که عقیده خوارج داشتند پرداخت، و نهانی با آن ها گفت که عقیده شما دارم و علی نمی باید مردان را در کار خدا حکمیت دهد. و به گروهی دیگر برای آن که سرسختشان کند، گفت: «علی حکمی معین کرد و بدان رضایت داد و حکمش که به رضایت تعیین کرده بود، خلعش کرد. من نیز به قضاوت و حکمیتی که بدان رضایت داده بود، رضایت دادم.»

وی با همین نظر از کوفه برون آمده بود و با آن گروه که طرفدار عثمان بودند، گفت: «به خدا، من پیرو عقیده شما هستم. به خدا، عثمان به ستم کشته شد.»