مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : تاریخ امام حسین علیه السلام= موسوعه الامام الحسین علیه السلام.

مشخصات نشر : تهران: سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی، دفتر انتشارات کمک آموزشی، 1378-

مشخصات ظاهری : 24 ج.

فروست : کتاب رشد.

شابک : دوره 978-964-5667-41-0 : ؛ ج.2 964-5667-47-X : ؛ 32000 ریال: ج.3 978-964-566-750-2 : ؛ 40000 ریال: ج.4 964-5667-69-0 : ؛ ج.5 964-7813-03-1 : ؛ 60000ریال: ج.6: 9789647813167 ؛ 70000 ریال ج. 7 978-964-7813-33-4 : ؛ ج. 8 964-7813-48-1 : ؛ 70000 ریال: ج.8 ، ق. 2 978-964-7813-48-8 : ؛ 35000 ریال : ج. 9 978-964-5667-51-9 : ؛ 60000 ریال: ج. 10 964-7813-28-7 : ؛ ج. 11 964-7813-45-7 : ؛ 80000 ریال : ج. 12 978-964-7813-60-0 : ؛ 80000 ریال : ج. 13 978-964-7813-71-6 : ؛ 80000 ریال: ج. 14 978-964-7813-70-9 : ؛ 100000ریال: ج. 15: 978-964-7813-77-8 ؛ 100000 ریال ج. 16: 978-964-7813-78-5 ؛ 150000ریال: ج.17: 978-964-7813-79-2 ؛ 70000 ریال: ج. 18 978-964-7813-62-4 : ؛ 70000 ریال: ج. 19 978-964-7813-64-8 : ؛ 70000 ریال : ج . 20 978-964-7813-72-3 : ؛ 115000 ریال: ج.21 978-964-7813-76-1: ؛ 150000 ریال: ج.22 978-964-7813-80-8: ؛ ج. 24 978-964-7813-82-2 : ؛ 15000ریال: ج.23: 978-964-7813-81-5

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : ص. ع. به انگلیسی: The history of Imama Hossein (P. B. U. H).

یادداشت : پژوهش و تدوین جلدهای مختلف موسوعه در جلد 18 چنین ذکر شده است اکرم موسوی ( 1-8) ، اعظم قادرسهی ( 9-17) ، اعظم فخر ( 18-24) ؛ نظارت علمی محمدرضا جعفری ، محمدرضا حسینی جلالی.

یادداشت : ج.2، 3 (چاپ اول: 1378).

یادداشت : ج.4 (چاپ اول: 1380).

یادداشت : ج.5 (چاپ اول: 1381).

یادداشت : ج.6 (چاپ اول: 1382).

یادداشت : ج. 7 (چاپ اول: 1383).

یادداشت : ج. 8 ، ق. 1 و 2 (چاپ اول: 1386).

یادداشت : ج.9 (چاپ اول: 1379).

یادداشت : ج.10 (چاپ اول: 1383).

یادداشت : ج.11 (چاپ اول: 1385).

یادداشت : ج.12و 13 (چاپ اول: 1388).

یادداشت : ج.14(چاپ اول: 1388).

یادداشت : ج.18و 19 (چاپ اول: 1388) .

یادداشت : ج.15 و 20 (چاپ اول : 1389) (فیپا) .

یادداشت : ج. 16، 17 ،21 ، 22 ، 23 و 24(چاپ اول: 1390) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. 1. الامام علیه السلام و حدیث عاشورا.- ج. 2. الحسین علیه السلام یعزم علی الخروج الی العراق و من اجتمعوا به.- ج. 4. تاریخ امام حسین (علیه السلام).- ج. 8. تاریخ ما بعد الشهاده الی قیام التوابین و خروج المختار-. ج. 9. اولاد امیرالمومنین علیهم السلام.- ج. 10و 11. بنات أمیرالمؤمنین علیه السلام.- ج. 12. اولاد الامام الحسن المجتبی علیه السلام و اولاد سید الشهدا الامام الحسین علیهم السلام.- ج. 13. اولاد امام حسین سیدالشهداء علیهم السلام.- ج. 14. اولاد عقیل بن ابی طالب و اولاد مسلم بن عقیل علیهم السلام و اولاد جعفربن ابی طالب و اولاد عبدالله بن جعفربن ابی طالب علیهم السلام.- ج. 15. اصحاب الامام الحسین سید الشهدا علیه السلام.- ج. 16. اصحاب الامام الحسن سیدالشهدا علیه السلام.-ج.17. اصحاب الامام الحسن سیدالشهدا علیه السلام..- ج. 18. میزات الامام الحسین و امامته علیه السلام / پژوهش و تدوین اعظم فخر ؛ نظارت علمی محمدرضا جعفری ، محمدرضا حسینی جلالی.- ج. 19. امامه الحسین علیه السلام والحسین علیه السلام فی تاویل القرآن المجید.- ج . 20. الامام علیه السلام فی تاویل القرآن المجید ، و الامام فی اقوال و افعال جده صلی الله علیه و آله و سلم.-ج.21.الحسین علیه السلام فی اقوال و احوال جده صلی الله علیه و آله و سلم ،مناقبه علیه السلام،معجزاته علیه السلام.-ج.22.سیرته علیه السلام.- ج. 24. فلسفة شهادته علیه السلام- رفع الشبهه حول شهادته علیه السلام ...

عنوان دیگر : موسوعه الامام الحسین علیه السلام.

موضوع : حسین بن علی (علیه السلام) ، امام سوم، 4 - 61ق.

موضوع : اسلام -- تاریخ -- از آغاز تا 132ق.

شناسه افزوده : موسوی، اکرم، 1341 -

شناسه افزوده : قادرسهی، اعظم، 1342 -

شناسه افزوده : فخر، اعظم، 1340 -

شناسه افزوده : جعفری، محمدرضا، 1310 - 1389.

شناسه افزوده : حسینی جلالی، سیدمحمدرضا، 1324 -

شناسه افزوده : سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. دفتر انتشارات کمک آموزشی

رده بندی کنگره : BP41/4/ت2 1378

رده بندی دیویی : 297/953

شماره کتابشناسی ملی : م 78-3839

الحسین (علیه السلام) فی تأویل القرآن المجید

الإمام فی تأویل سورة الزّخرف

«وَجَعَلَها کَلِمَةً باقِیَةً فی عَقِبِهِ لَعَلّهُمْ یَرْجِعُونَ» [28/ الزّخرف/ 43].

عبداللَّه ⁽¹⁾بن جعفر، عن إبراهیم بن مهزیار، عن أخیه ⁽²⁾، عن الحسین ⁽³⁾بن سعید، عن محمّد بن سنان، عن ⁽⁴⁾أبی سلام، عن سورة ⁽⁵⁾بن کلیب، عن أبی بصیر ⁽⁶⁾:

عن أبی جعفر علیه السلام: فی قول اللَّه تعالی: «وَجَعَلَها کَلِمَةً باقِیَةً فی عَقِبِه».

قال ⁽⁷⁾: فی عقب الحسین علیه السلام.

فلم یزل هذا الأمر- منذ أُفضی إلی الحسین علیه السلام- ⁽⁸⁾ینتقل من والد ⁽⁹⁾إلی ولد، لا یرجع إلی أخ و ⁽¹⁰⁾لا إلی عمّ ولا یعلم أنّ أحداً ⁽¹¹⁾منهم إلّاوله ولد.

وإنّ عبداللَّه خرج من الدّنیا ولا ولد له، ولم یمکث بین ظهرانیّ أصحابه إلّاشهراً. ⁽¹²⁾

ابن بابویه، الإمامة والتبصرة،/ 49 رقم 32/ عنه: الصّدوق، علل الشّرائع، 1/ 244- 245 رقم 6؛ السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 138؛ المجلسی، البحار، 25/ 258؛ الحویزی، نور الثّقلین، 4/ 596- 597؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 12/ 49

قال المفضّل: فقلت له: یا ابن رسول اللَّه! فأخبرنی عن قول اللَّه عزّ وجلّ: «وجعلها کلمةً باقیةً فی عقبه» قال: یعنی بذلک الإمامة جعلها اللَّه فی عقب الحسین إلی یوم القیامة.

قال: فقلت له: یا ابن رسول اللَّه! فکیف صارت الإمامة فی ولد الحسین دون ولد الحسن علیهما السلام، وهما جمیعاً ولدا رسول اللَّه صلی الله علیه و آله وسبطاه وسیِّدا شباب أهل الجنّة؟ فقال علیه السلام: إنّ موسی وهارون کانا نبیّین مرسلین أخوین، فجعل اللَّه النّبوّة فی صلب هارون دون صلب موسی، ولم یکن لأحد أن یقول: لِمَ فعل اللَّه ذلک؟ وإنّ الإمامة خلافة [من] اللَّه عزّ وجلّ، لیس لأحد أن یقول: لِمَ جعلها اللَّه فی صلب الحسین دون صلب الحسن، لأنّ اللَّه هو الحکیم فی أفعاله، لا یُسأل عمّا یفعل وهم یُسألون. ⁽¹⁾

الصّدوق، الخصال، 1/ 337- 338 رقم 84

حدّثنا محمّد بن الحسن بن أحمد بن الولید رضی الله عنه، قال: حدّثنا الحسین بن الحسن بن أبان، عن الحسین بن سعید، عن محمّد بن سنان، عن أبی ⁽²⁾سلام، عن سورة بن کلیب، عن أبی بصیر، عن أبی جعفر علیه السلام فی قول اللَّه عزّ وجلّ: «وجعلها کلمة باقیة فی عقبه» إنّها فی الحسین علیه السلام تنتقل ⁽³⁾من ولد إلی ولد، لا ترجع إلی أخ ولا عمّ. ⁽⁴⁾

الصّدوق، کمال الدّین، 2/ 415 رقم 4/ عنه: الحرّ العاملی، إثبات الهداة، 1/ 519- 520؛ المجلسی، البحار، 25/ 253

حدّثنا محمّد بن إبراهیم بن إسحاق رضی الله عنه، قال: أخبرنا أحمد بن محمّد الهمدانیّ، قال: حدّثنا علیّ بن الحسن بن ⁽¹⁾علیّ بن ⁽²⁾فضّال، عن أبیه، عن هشام ⁽³⁾بن سالم، قال: قلت للصّادق ⁽⁴⁾جعفر بن محمّد ⁽⁵⁾علیهما السلام: الحسن أفضل أم الحسین؟ فقال ⁽⁶⁾: الحسن أفضل من الحسین. [قال:] قلت: فکیف ⁽⁷⁾صارت الإمامة ⁽⁸⁾من بعد الحسین فی عقبه دون ولد ⁽⁹⁾الحسن؟ فقال: إنّ اللَّه تبارک وتعالی أحبّ ⁽¹⁰⁾أن یجعل سنّة موسی وهارون جاریة فی الحسن والحسین علیهما السلام، ألا تری أ نّهما کانا شریکین فی النّبوّة: کما کان الحسن والحسین شریکین فی الإمامة، و ⁽¹¹⁾إنّ اللَّه عزّ وجلّ ⁽¹²⁾جعل النّبوّة ⁽¹³⁾فی ولد هارون ولم یجعلها فی ولد موسی، وإن کان موسی أفضل من هارون ⁽¹⁴⁾علیهما السلام. قلت: فهل یکون إمامان فی وقتٍ واحد ⁽¹⁵⁾؟ قال: لا إلّاأن یکون أحدهما صامتاً مأموماً لصاحبه ⁽¹⁶⁾والآخر ناطقاً إماماً لصاحبه، فأمّا ⁽¹⁷⁾أن یکونا إمامین ناطقین ⁽¹⁸⁾فی وقت واحد فلا ⁽¹⁹⁾.

قلت ⁽²⁰⁾: فهل تکون الإمامة فی أخوین بعد الحسن والحسین علیهما السلام؟ قال: لا: إنّما هی

جاریة فی عقب الحسین علیه السلام، کما قال اللَّه عزّ وجلّ: «وجعلها کلمة باقیة فی عقبة». ثمّ هی جاریة فی الأعقاب وأعقاب الأعقاب إلی یوم القیامة. ⁽¹⁾

فرمود: «حسن افضل است از حسین.»

گوید: «گفتم: پس چرا امامت بعد از حسین در نسل او گردید و نه در نسل حسن؟» فرمود: «خدا در این جا نخواست جز آن که روش موسی وهارون را در حسن و حسین جاری کند. آیا نبینی که آن ها در نبوت شریک بودند؛ چنانچه حسن و حسین در امامت شریک بودند و بدرستی که خدای عز وجل نبوت را در نسل هارون نهاد و در اولاد موسی قرار نداد و اگرچه موسی افضل از هارون بود.»

عرض کردم: «دو امام در یک زمان می باشند؟»

فرمود: «نه، مگر یکی از آن ها خاموش و پیرو دیگری باشد و دیگر امام گویا برطرف خود باشد و اما آن که هر دو در یک زمان امام ناطق باشند نمی شود.»

گفتم: «بعد از حسن و حسین امامت در دو برادر هست؟»

فرمود: «نه، امامت در نسل حسین بگردد؛ چنانچه خدا در سوره زخرف آیه 28 فرموده است: و آن را کلمه باقیه در نسل او نهاد. سپس امامت در اعقاب و اعقاب اعقاب است تا قیامت.»

کمره ای، ترجمه کمال الدین، 2/ 88- 89 رقم 9

الصّدوق، کمال الدّین، 2/ 416- 417 رقم 9/ عنه: الحرّ العاملی، إثبات الهداة، 1/ 520- 521؛ السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 138- 139؛ المجلسی، البحار، 25/ 249- 250؛ الحویزی، نور الثّقلین ⁽²⁾، 3/ 341، 4/ 596؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 8/ 235، 12/ 48

حدّثنا محمّد بن أحمد الشّیبانی ⁽³⁾- رضی الله عنه- قال: حدّثنا ⁽⁴⁾محمّد بن أبی عبداللَّه الکوفیّ ⁽⁵⁾، قال: حدّثنا موسی بن عمران النّخعیّ، عن عمِّه الحسین بن یزید (النوفلیّ)، عن الحسن ابن علیّ ⁽⁶⁾بن أبی حمزة، عن أبیه، عن أبی بصیر، قال: سألت أبا عبداللَّه عن قول اللَّه عزّ وجلّ: «وجعلها کلمةً باقیةً فی عقبه»، قال: هی الإمامة جعلها اللَّه عزّ وجلّ فی عقب الحسین علیه السلام باقیة إلی یوم القیامة.

الصّدوق، معانی الأخبار،/ 131- 132 رقم 1/ عنه: الفیض الکاشانی، الصّافی، 4/ 388؛ الحرّ العاملی، إثبات الهداة، 1/ 492- 493؛ السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 138؛ المجلسی، البحار، 25/ 260؛ الحویزی، نور الثّقلین، 4/ 597؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 12/ 49

حدّثنا أبو عبداللَّه أحمد بن محمّد بن عبیداللَّه ⁽¹⁾الجوهریّ، قال: حدّثنا عبدالصّمد ⁽²⁾بن علیّ بن محمّد ⁽³⁾بن مکرم، ⁽⁴⁾قال: حدّثنا الطّیالسی أبو النّد ⁽⁵⁾، عن أبی الزّیاد ⁽⁶⁾عبداللَّه بن ذکوان، عن أبیه، عن الأعرج، عن أبی هریرة، قال: سألتُ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم عن قوله ⁽⁷⁾عزّ وجلّ: «وجعلها کلمةً باقیةً فی عقبه». قال: جعل الإمامة ⁽⁸⁾فی عقب الحسین علیه السلام: یخرج من صلبه تسعة ⁽⁹⁾من الأئمّة ومنهم ⁽¹⁰⁾مهدیّ هذه الأمّة. ⁽¹¹⁾ثمّ قال علیه السلام: لو أنّ رجلًا ضعن ⁽¹²⁾بین الرّکن والمقام ثمّ لقی اللَّه مبغضاً لأهل بیتی دخل النّار.

الخزّاز، کفایة الأثر،/ 86- 87/ عنه: البیاضی، الصّراط المستقیم، 2/ 114؛ الحرّ العاملیّ، إثبات الهداة، 1/ 581؛ المجلسی، البحار، 36/ 315؛ البحرانی، العوالم (ط 3) 15- 3/ 163؛ مثله السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 140

حذیفة الیمان [...] قلت: یا رسول اللَّه! فکم یکون الأئمّة من بعدک؟ قال: عدد نقباء بنی إسرائیل، تسعة من صلب الحسین علیه السلام، أعطاهم اللَّه علمی وفهمی، خزّان علم اللَّه

ومعادن وحیه. قلت: یا رسول اللَّه! فما لأولاد الحسن؟ قال: إنّ اللَّه تبارک وتعالی جعل الإمامة فی عقب الحسین، وذلک قوله تعالی: «وجعلها کلمةً باقیةً فی عقبه». ⁽¹⁾

الخزّار، کفایة الأثر،/ 136- 138

الأعرج ⁽²⁾، عن أبی هریرة، قال: سألتُ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم عن قوله «وجعلها کلمةًباقیةً فی عقبه»، قال: جعل الإمامة ⁽³⁾فی عقب الحسین، یخرج من صلبه تسعة من الأئمّة، منهم مهدی هذه الأمّة. ⁽⁴⁾

ابن شهرآشوب، المناقب، 4/ 46/ عنه: الفیض الکاشانی، الصّافی، 4/ 388؛ المجلسی، البحار، 25/ 253؛ الحویزی، نور الثّقلین، 4/ 597؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 12/ 49

المفضّل بن عمر، قال: سألتُ الصّادق علیه السلام عن هذه الآیة، قال: یعنی ⁽⁵⁾بهذه الآیة ⁽⁶⁾الإمامة جعلها فی عقب الحسین إلی یوم القیامة. فقلت: کیف صارت فی ولد الحسین دون ولد الحسن؟ فقال: إنّ موسی وهارون کانا نبیّین ومرسلین أخوین، فجعل اللَّه النّبوّة فی صلب هارون دون صلب موسی، ثمّ ساق الحدیث إلی قوله: «وهو الحکیم فی أفعاله لا یُسأل عمّا یفعل وهم یُسألون».

ابن شهرآشوب، المناقب، 4/ 46- 47/ عنه: الحویزی، نور الثّقلین، 4/ 597

وقال: [محمّد بن العبّاس] حدّثنا محمّد بن الحسین ⁽⁷⁾بن علیّ بن مهزیار ⁽⁸⁾، قال: حدّثنی

أبی، عن أبیه، عن الحسین ⁽¹⁾بن سعید، عن محمّد بن سنان، عن أبی سلّام ⁽²⁾، عن سورة ابن کلیب، عن أبی بصیر، عن أبی جعفر علیه السلام فی قول اللَّه عزّ وجلّ: «وجعلها کلمةً باقیةً فی عقبه»، قال: إنّها فی الحسین، فلم یزل هذا الأمر منذ أفضی إلی الحسین، ینتقل من والد إلی ولد، لا یرجع ⁽³⁾إلی أخ ولا إلی عمّ، ولا یعلم أحد منهم ⁽⁴⁾خرج من الدّنیا إلّاوله ولد، وإنّ عبداللَّه بن جعفر خرج من الدّنیا ولا ولد له، ولم یمکث بین ظهرانی أصحابه إلّا شهراً.

شرف الدّین الأسترآبادی، تأویل الآیات،/ 540- 541/ عنه: المجلسی، البحار، 24/ 179- 180؛ مثله السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 139؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 12/ 50- 51

وفی سورة الزّخرف «وجعلها کلمةً باقیةً فی عقبه» عن ⁽⁵⁾ثابت الثّمالی، عن علی بن الحسین، عن أبیه، عن جدِّه علیّ بن أبی طالب (رضی اللَّه عنهم) قال: فینا ⁽⁶⁾نزلت هذه الآیة، وجعل اللَّه ⁽⁷⁾الإمامة فی عقب الحسین إلی یوم القیامة، ⁽⁸⁾وإنّ للغائب منّا غیبتین: إحداهما أطول من الأخری، فلا یثبت علی إمامته إلّامن قوی یقینه وصحّت معرفته. ⁽⁹⁾

قال رسول اللَّه: جعل الإمامة فی عقب الحسین، یخرج من صُلبه تسعة من الأئمّة، منهم مهدیُّ هذه الأُمّة. فرمود: خداوند خلافت و امامت را در فرزندان حسین مقرر داشت که یکی از قفای دیگری ظاهر شود و از ایشان است، مهدی این امت.

مفضل بن عمرو گوید: ازجعفر صادق علیه السلام از تأویل این آیه مبارکه سؤال کردم.

قال: یعنی بهذه الآیة الإمامة، جعلها فی عقب الحسین إلی یوم القیامة.

فرمود: از این آیه: امامت را خواسته که تا قیامت در اولاد حسین علیه السلام گذاشته است. عرض کرد: «چگونه است که این کرامت را از اولاد حسن برداشت و در اولاد حسین گذاشت؟» فرمود: «همانا موسی و هارون دو پیغمبر مرسل و دو برادر بودند. خداوند نبوت را در صلب هارون گذاشت: دون صلب موسی و سخن به این جا آورد که: خداوند در کردار خویش حکیم است. «لا یُسأل عمّا یفعل وهم یُسألون» از او سؤال نمی کنند از آنچه می کند و از دیگران پرسش می نماید.

سپهر، ناسخ التواریخ سید الشهدا علیه السلام، 1/ 111

القندوزی، ینابیع المودّة، 3/ 249 رقم 43، 1/ 353 رقم 1

الإمام فی تأویل سورة الدّخان

«وَإن لَمْ تُؤْمِنُوا لِی فاعْتَزِلُونِ» [21/ الدّخان/ 44].

وقالوا: قیل لأیّوب نِعْمَ العبد، وللحسن والحسین: نِعْمَ المطیّة مطیّتکما، ونِعْمَ الرّاکبان أنتما.

وقال: «إن لم تؤمنوا لی فاعتزلون»، وقال الحسین: إن لم تصدِّقونی، فاعتزلونی ولا تقتلونی.

ابن شهرآشوب، المناقب، 3/ 401/ مثله المجلسی، البحار، 43/ 319

«فَما بَکَتْ عَلَیْهِمُ السّماءُ وَا لْأرْضُ وَما کانُوا مُنْظَرِینَ» [29/ الدّخان/ 44].

قوله: «فما بَکَتْ علیهم السّماءُ والأرْضُ وما کانوا مُنْظَرین»، قال: حدّثنی أبی، ⁽¹⁾عن حنان ابن سدیر، عن عبداللَّه بن الفضیل ⁽²⁾الهمدانی، عن أبیه ⁽³⁾، عن جدِّه، عن أمیر المؤمنین علیه السلام، قال: مرّ ⁽⁴⁾علیه رجل عدوّ للَّه ولرسوله، فقال: «فما بَکَتْ علیهم السّماءُوالأرْضُ وما کانوا مُنْظَرین»، ثمّ مرّ علیه الحسین ⁽⁵⁾بن علیّ ⁽⁶⁾علیهما السلام، فقال: لکن هذا لیبکین ⁽⁷⁾علیه السّماء والأرض، وقال ⁽⁸⁾: وما بکت السّماء والأرض إلّاعلی یحیی بن زکریّا و ⁽⁹⁾الحسین بن علیّ علیهما السلام.

القمّی، التّفسیر، 2/ 291/ عنه: الفیض الکاشانی، الصّافی، 4/ 407؛ السّیّد هاشم

البحرانی، مدینة المعاجز، 4/ 152؛ المجلسی، البحار ⁽¹⁾، 45/ 201؛ الحویزی، نور الثّقلین، 4/ 627؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 12/ 129- 130؛ البحرانی، العوالم، 17/ 457- 458؛ دانشیار، حول البکاء،/ 95- 96

حدّثنی محمّد بن إسماعیل الأحمسی، قال: ثنا عبدالرّحمان بن أبی حمّاد، عن الحکم بن ظهیر، عن السّدی، قال: لمّا ⁽²⁾قُتل الحسین ⁽³⁾بن علیّ ⁽⁴⁾رضوان اللَّه علیهما، بکت السّماء علیه ⁽⁵⁾وبکاؤها حمرتها ⁽⁶⁾.

الطّبری، التّفسیر، 25/ 74/ عنه: الفیروزآبادی، فضائل الخمسة، 3/ 362؛ مثله الطّبرسی، مجمع البیان، 9/ 65؛ سبط ابن الجوزی، تذکرة الخواصّ،/ 246؛ السّمهودی، جواهر العقدین،/ 416

حدّثنی أبی رحمه الله وجماعة مشایخنا ⁽⁷⁾علیّ بن الحسین ومحمّد بن الحسن، عن سعد بن عبداللَّه، عن یعقوب بن یزید، عن أحمد بن الحسن المیثمی، عن علیّ الأزرق، عن الحسن ابن الحکم النّخعی، عن رجل، قال: سمعتُ أمیر المؤمنین علیه السلام ⁽⁸⁾فی الرّحبة ⁽⁹⁾وهو یتلو ⁽¹⁰⁾هذه الآیة ⁽¹¹⁾: «فما بَکَتْ علیهم السّماءُ والأرضُ وما کانوا مُنْظَرین»، ⁽¹²⁾وخرج علیه

الحسین ⁽¹⁾من بعض أبواب المسجد، فقال: ⁽²⁾أما إنّ ⁽³⁾هذا سیُقتل وتبکی ⁽⁴⁾علیه السّماء والأرض. ⁽⁵⁾

کمره ای، ترجمه نفس المهموم،/ 229

ابن قولویه، کامل الزّیارات،/ 88 رقم 1/ عنه: السّیّد هاشم البحرانی، مدینة المعاجز، 4/ 141- 142؛ المجلسی، البحار، 45/ 209؛ البحرانی، العوالم، 17/ 458؛ القمی، نفس المهموم،/ 483؛ دانشیار، حول البکاء،/ 96

حدّثنی محمّد بن جعفر الرزّاز، عن محمّد بن الحسین، عن الحکم بن مسکین، عن داوود ⁽⁶⁾بن عیسی الأنصاری، عن محمّد بن عبدالرّحمان بن أبی لیلی، عن إبراهیم النّخعی، قال: خرج أمیر المؤمنین علیه السلام، فجلس فی المسجد، واجتمع أصحابه حوله، وجاء ⁽⁷⁾الحسین علیه السلام ⁽⁸⁾حتّی قام بین یدیه ⁽⁹⁾، فوضع یده علی رأسه، فقال: یا بنیّ! إنّ اللَّه ⁽¹⁰⁾عبّر أقواماً بالقرآن ⁽¹¹⁾، فقال: «فما بکت علیهم السّماء والأرض وما کانوا مُنْظَرین»، وأیم اللَّه ^(12)(13)لیقتلنّک بعدی ⁽¹⁴⁾ثمّ تبکیک السّماء والأرض. ⁽¹⁵⁾حدّثنی أبی عن سعد بن عبداللَّه، عن محمّد

ابن الحسین بن أبی الخطّاب بإسناده مثله.

ابن قولویه، کامل الزّیارات،/ 88- 89 رقم 2/ عنه: السّیّد هاشم البحرانی، مدینة المعاجز، 4/ 142؛ المجلسی، البحار، 45/ 209؛ البحرانی، العوالم، 17/ 458؛ دانشیار، حول البکاء،/ 96؛ مثله القندوزی، ینابیع المودّة، 3/ 110

حدّثنی علیّ بن الحسین بن موسی، عن علیّ ⁽¹⁾بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن ابن فضّال، عن أبی جمیلة، عن محمّد بن علیّ الحلبی، ⁽²⁾عن أبی عبداللَّه علیه السلام فی قوله تعالی: «فما بَکَتْ علیهم السّماءُ والأرضُ وما کانوا مُنْظَرین»، قال: لم تبک السّماء علی أحد ⁽³⁾منذ قُتل یحیی بن زکریّا حتّی قُتل الحسین ⁽⁴⁾علیه السلام فبکت علیه.

ابن قولویه، کامل الزّیارات،/ 89- 90 رقم 6/ عنه: السّیّد هاشم البحرانی، مدینة المعاجز، 4/ 144، البرهان، 3/ 5؛ المجلسی، البحار ⁽⁵⁾، 45/ 210؛ البحرانی، العوالم، 17/ 470؛ دانشیار، حول البکاء،/ 96- 97؛ مثله الرّاوندیّ، قصص الأنبیاء،/ 220- 221 رقم 293

وعنهما [أبی وعلیّ بن الحسین علیهما السلام] عن سعد بن عبداللَّه، عن أحمد بن محمّد، عن البرقی محمّد بن خالد، عن عبدالعظیم بن عبداللَّه الحسنی، عن الحسن بن الحکم النّخعی، عن ⁽⁶⁾کثیر بن شهاب الحارثی، قال: بینما ⁽⁷⁾نحنُ جلوس عند أمیر المؤمنین ⁽⁸⁾علیه السلام فی الرّحبة،

إذ ⁽¹⁾طلعَ الحسین علیه السلام ⁽²⁾علیه، فضحک علیّ ⁽³⁾علیه السلام ضحکاً ⁽⁴⁾حتّی بدت نواجده ⁽⁵⁾، ثمّ ⁽⁶⁾قال: إنّ اللَّه ذکر قوماً، وقال ⁽⁷⁾: «فما بَکَتْ علیهم السّماءُ والأرضُ وما کانوا مُنْظَرین»، والّذی فلق الحبّة، وبرأ النّسمة، لیقتلنّ هذا، ولتبکینّ ⁽⁸⁾علیه السّماء والأرض.

ابن قولویه، کامل الزّیارات،/ 92 رقم 16/ عنه: السّیّد هاشم البحرانی، مدینة المعاجز، 4/ 149؛ المجلسی، البحار، 45/ 212؛ البحرانی، العوالم، 17/ 458؛ دانشیار، حول البکاء،/ 96؛ مثله القندوزی، ینابیع المودّة، 3/ 101

حدّثنی أبی رحمه الله عن سعد بن عبداللَّه وعبداللَّه بن جعفر الحمیری، عن أحمد بن محمّد ابن عیسی، عن محمّد بن خالد البرقی، عن عبدالعظیم بن عبداللَّه الحسنی العلوی، عن الحسن بن الحکم النّخعی، عن کثیر بن شهاب الحارثی، قال: بینما نحنُ جلوس عند أمیر المؤمنین علیه السلام بالرّحبة، إذ طلع الحسین علیه السلام، قال: فضحک علیّ علیه السلام حتّی بدت نواجده ⁽⁹⁾، ثمّ قال: إنّ اللَّه ذکر قوماً فقال: «فما بَکَت علیهم السّماءُ والأرْضُ وما کانوا مُنْظَرین»، والّذی فلق الحبّة، وبرأ النّسمة، لیقتلنّ هذا ولتبکینّ علیه السّماء والأرض.

ابن قولویه، کامل الزّیارات،/ 92 رقم 19/ عنه: السّیّد هاشم البحرانی، مدینة المعاجز، 4/ 150 رقم 1159

«فما ⁽¹⁰⁾بَکَت علیهم السّماء والأرض»، وذلک ⁽¹¹⁾إنّ المؤمن إذا مات بکت علیه السّماء

والأرض أربعین صباحاً. وقال عطاء ⁽¹⁾فی هذه الآیة ⁽²⁾: بکائها حمرة أطرافها. ⁽³⁾وقال السُّدی: لمّا قُتل الحسین بن علیّ رضی اللَّه عنهما، بکت علیه السّماء، وبکائها حمرتها.

الثّعلبی، التّفسیر، 8/ 353/ عنه: ابن البطریق، العمدة،/ 405؛ القندوزی، ینابیع

المودّة، 3/ 101؛ مثله الحموئی، فرائد السّمطین، 2/ 168؛ السّیّد هاشم البحرانی، مدینة المعاجز، 4/ 153- 154

حدّثنا خالد بن خراش ⁽⁴⁾، عن حمّاد بن زید ⁽⁵⁾، عن هشام، عن محمّد بن سیرین، قال: أخبرونا إنّ ⁽⁶⁾الحمرة الّتی ⁽⁷⁾مع الشّفق ⁽⁸⁾لم تکن، حتّی ⁽⁹⁾قُتل الحسین.

الثّعلبی، التّفسیر، 8/ 353/ عنه: ابن البطریق، العمدة،/ 405؛ ابن طاووس، الطّرائف، 203 رقم 294؛ المجلسی، البحار ⁽¹⁰⁾، 45/ 217؛ البحرانی، العوالم، 17/ 468

أخبرنا ابن بکر الخوارزمی، حدّثنا أبو العیاض الدّعولی، حدّثنا أبی بکر بن أبی خثیمة، وبه عن أبی خثیمة، حدّثنا أبو سلمة، حدّثنا حمّاد بن سلمة، أخبرنا سلیم القاضی، قال: مطرنا دماً أیام قتل الحسین.

الثّعلبی، التّفسیر، 8/ 353

(وبه) قال: أخبرنا أبو بکر محمّد بن علیّ بن الحسین الجوزدانی المقری بقراءتی علیه، قال: أخبرنا أبو مسلم عبدالرّحمن بن محمّد بن إبراهیم بن شهدل المدینی، قال: أخبرنا أبو العبّاس أحمد بن محمّد بن سعید بن عقدة الهمدانی، قال: أخبرنا أبو عبداللَّه أحمد بن

الحسن بن سعید، قال: حدّثنا أبی، قال: حدّثنا حصین بن مخارق السلولی أبو جنادة، عن هاشم بن البرید، عن الإمام الشّهید أبی الحسین زید بن علیّ، عن آبائه، عن علیّ علیهم السلام، أ نّه کان قاعداً فی الرّحبة، فأقبل الحسین بن علیّ علیهما السلام، فلمّا رآه علیّ علیه السلام مقبلًا، قال: إنّ اللَّه ذکر قوماً فقال: «فما بَکَتْ علیهم السّماءُ والأرْضُ»، واللَّه لیقتلنّه، ثمّ لتبکینّ علیه السّماء والأرض. ⁽¹⁾

الشّجری، الأمالی، 2/ 80

وروی زرارة بن أعین، عن أبی عبداللَّه علیه السلام أ نّه قال: بکت السّماء علی یحیی بن زکریّا وعلی الحسین بن علیّ علیهما السلام أربعین صباحاً و ⁽²⁾لم تبک إلّاعلیهما، قلت: وما ⁽³⁾بکاؤها؟ قال: کانت تطلع حمراء وتغیب حمراء.

الطّبرسی، مجمع البیان، 9/ 65/ عنه: الفیض الکاشانی، الصّافی، 4/ 407؛ الحویزی، نور الثّقلین، 4/ 628؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 12/ 130

الباقر علیه السلام فی قوله تعالی: «فما بَکَتْ علیهم السّماءُ والأرْضُ» یعنی علیّ بن أبی طالب علیه السلام، وذلک أنّ علیّاً خرج قبل الفجر متوکّئاً علی عنزة ⁽⁴⁾، والحسین خلفه یتلوه، حتّی أتی حلقة رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، ثمّ قال: إنّ اللَّه تعالی ذکر أقواماً، فقال: «فما بَکَتْ علیهم السّماءُ والأرْضُ»، واللَّه لیقتلنّه ولتبکی ⁽⁵⁾السّماء علیه.

ابن شهرآشوب، المناقب، 4/ 53- 54/ عنه: الحویزی، نور الثّقلین، 4/ 628 رقم 31؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 12/ 130

وقال الصّادق: بکت السّماء علی الحسین أربعین یوماً بالدّم.

ابن شهرآشوب، المناقب، 4/ 54/ عنه: الفیض الکاشانی، الصّافی، 4/ 407؛ المجلسی، البحار، 45/ 215؛ البحرانی، العوالم، 17/ 471؛ الحویزی، نور الثّقلین، 4/ 628؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 12/ 130

سأل إسحاق الأحمر الحجّة، عن قول اللَّه تعالی: «کهیعص»، فقال: [...].

وذُبح یحیی کما ذُبح الحسین، ولم تبک السّماء والأرض إلّاعلیهما.

ابن شهرآشوب، المناقب، 4/ 84، 85/ عنه: الحویزی، نور الثّقلین، 4/ 628؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 12/ 130

وفی حدیث بکاء السّماء علی مولانا الحسین علیه السلام من صحیح مسلم فی أوّل الجزء الخامس فی تفسیر قوله سبحانه وتعالی: «فما بَکَتْ علیهم السّماءُ والأرْضُ» ⁽¹⁾الآیة، [...] قال: عن السّدی ⁽²⁾: لمّا قتل الحسین بن علیّ علیهما السلام، بکت السّماء، وبکائها حمرتها.

ابن البطریق، العمدة،/ 405 رقم 835/ مثله ابن طاووس، الطّرائف،/ 203؛ الحلّی، نهج الحقّ،/ 257؛ السّیّد هاشم البحرانی، مدینة المعاجز، 4/ 153؛ المجلسی، البحار ⁽³⁾، 45/ 217؛ البحرانی، العوالم، 17/ 468

رُوی عن ابن عبّاس فی تفسیر قوله تعالی: «فما بَکَت علیهم السّماءُ والأرْضُ وما کانوا مُنْظَرین»: إنّه إذا قبض اللَّه إلیه نبیّاً من الأنبیاء، بکت علیه السّماء والأرض أربعین سنة، وإذا مات إمام من أئمّة الأوصیاء تبکی علیه السّماء والأرض أربعین شهراً، وإذا مات العالم العامل بعلمه: بکیا علیه أربعین یوماً: وأمّا الحسین علیه السلام، فتبکی علیه السّماء طول الدّهر، وتصدیق ذلک أنّ یوم قتله قطرت السّماء دماً وأنّ هذه الحمرة الّتی تری فی السّماء ظهرت یوم قتل الحسین، ولم تر قبله أبداً، وإنّ یوم قتله لم یرفع حجر فی الدّنیا إلّا وجد تحته دم.

الطّریحی، المنتخب، 1/ 143

وعن القائم علیه السلام: ذُبح یحیی علیه السلام کما ذُبح الحسین علیه السلام، ولم تبک السّماء والأرض إلّا علیهما، وما کانوا منظرین ممهلین إلی وقت آخر.

الفیض الکاشانی، الصّافی، 4/ 408

الإمام فی تأویل سورة الجاثیة

«أمْ حَسِبَ ا لّذِینَ اجْتَرَحُوا السَّیِّئاتِ أن نَجْعَلَهُمْ کَالّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا ا لْصّالِحاتِ سَواءً مَحْیاهُمْ وَمَماتُهُمْ ساءَ ما یَحْکُمُونَ» [21/ الجاثیة/ 45].

[وروی] سعید بن أبی سعید البلخیّ، عن أبیه، عن مقاتل بن سلیمان، عن الضّحّاک، عن ابن عبّاس فی قوله تعالی: «أم حَسِبَ الّذینَ اجْتَرَحُوا السَّیِّئات» یعنی بنی أمیّة «أن نَجْعَلَهُم کالّذِینَ آمَنوا وعملوا الصّالحات» النّبیّ وعلیّ وحمزة وجعفر والحسن والحسین وفاطمة علیهم السلام.

الحسکانی، شواهد التّنزیل، 2/ 239، رقم 875

الإمام فی تأویل سورة الأحقاف

«وَوَصَّیْنا ا لْإنْسانَ بِوالِدَیْهِ إحْساناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَوَضَعَتْهُ کُرْهاً وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً حَتّی إذا بَلَغَ أشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً قالَ رَبِّ أوْزِعْنِی أنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ ا لّتی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَعَلَی والِدَیَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ وَأصْلِحْ لِی فِی ذُرِّیَّتِی إنِّی تُبْتُ إلَیْکَ وَإنِّی مِنَ ا لْمُسْلِمِینَ* أُوْلئِکَ ا لّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَنَتَجَاوَزُ عَن سَیِّئاتِهِمْ فی أصْحابِ ا لْجَنَّةِ وَعْدَ الصِّدْقِ ا لّذِی کانُوا یُوعَدُونَ* وَا لّذِی قَالَ لَوالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُما أتَعِداننی أنْ أُخْرَجَ وَقَدْ خَلَتِ ا لْقُرُونُ مِن قَبْلی وَهُما یَسْتَغِیثانِ اللَّهَ وَیْلَکَ ءَامِنْ إنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَیَقُولُ ما هذا إلّاأساطِیرُ ا لْأوّلِینَ» [15- 17/ الأحقاف/ 46]

وقوله: ⁽¹⁾«ووصّینا الإنسان بوالدیه إحْساناً»، قال: الإحسان رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، وقوله: «بوالدیه» إنّما عنی الحسن والحسین علیهما السلام، ثمّ عطف علی الحسین علیه السلام، فقال: «حملته أمّه کرهاً ووضعته کرهاً»، وذلک أنّ اللَّه أخبر رسول اللَّه صلی الله علیه و آله ⁽²⁾وبشّره بالحسین علیه السلام قبل حمله، وأنّ الإمامة تکون ⁽³⁾فی ولده إلی یوم القیامة: ثمّ ⁽⁴⁾أخبره بما یصیبه من القتل والمصیبة فی نفسه وولده، ثمّ عوّضه بأن جعل الإمامة فی عقبه ⁽⁵⁾و ⁽⁶⁾أعلمه أ نّه یقتل ثمّ یردّه إلی الدّنیا وینصره حتّی یقتل أعداءه ویملّکه الأرض، وهو قوله: «ونریدُ أن نمُنّ علی الّذینَ استُضْعِفُوا فی الأرض» الآیة، قوله ⁽⁷⁾: «ولقد کتبنا فی الزّبور من بعد الذِّکر أنّ

الأرض یرثها عبادی الصّالحون»، فبشّر اللَّه نبیّه صلی الله علیه و آله إنّ أهل بیتک ⁽¹⁾یملکون الأرض ویرجعون ⁽²⁾إلی الدّنیا ⁽³⁾ویقتلون أعداءهم.

وأخبر رسول اللَّه صلی الله علیه و آله فاطمة علیها السلام بخبر الحسین وقتله، فحملته کرهاً، ثمّ قال أبو عبداللَّه علیه السلام: فهل رأیتم أحداً یبشّر ⁽⁴⁾بولد ذکر فتحمله ⁽⁵⁾کرهاً، ⁽⁶⁾أی أ نّها اغتمّت وکرهت ⁽⁷⁾لمّا أخبرها بقتله ⁽⁸⁾، ووضعته کرهاً ⁽⁹⁾لما علمت من ذلک، ⁽¹⁰⁾وکان بین الحسن والحسین علیهما السلام طهر واحد. وکان الحسین علیه السلام فی بطن أمّه ستّة أشهر وفصاله ⁽¹¹⁾أربعة وعشرون ⁽¹²⁾شهراً، وهو قول اللَّه ⁽¹³⁾: «وحمله وفصاله ثلاثون شهراً».

القمی، التّفسیر، 2/ 297/ عنه: الأسترآبادی، الرّجعة،/ 86- 87؛ الحرّ العاملی، إثبات الهداة، 1/ 633- 634؛ المجلسی، البحار ⁽¹⁴⁾، 43/ 246 - 247؛ الحویزی، نور الثّقلین، 5/ 11- 12؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 12/ 179- 180؛ البحرانی، العوالم، 17/ 25- 26؛ مثله حسن بن سلیمان، مختصر بصائر الدّرجات،/ 46

وقوله: «والّذی قالَ لوالدیهِ أفّ لکما أتعداننی أن أخرج- إلی قوله- ما هذا إلّا أساطیر الأوّلین»، قال: نزلت فی عبدالرّحمان بن أبی بکر، ⁽¹⁵⁾حدّثنی العبّاس بن محمّد،

قال: حدّثنی الحسن بن سهل بإسناد رفعه إلی جابر بن یزید ⁽¹⁾، عن جابر بن عبداللَّه قال: ⁽²⁾ثمّ اتبع اللَّه ⁽³⁾جلّ ذکره مدح الحسین بن علیّ علیهما السلام، بذمّ عبدالرّحمان بن أبی بکر. ⁽⁴⁾قال جابر بن یزید، نقلت ⁽⁵⁾هذا الحدیث لأبی جعفر علیه السلام، فقال أبو جعفر علیه السلام: یا جابر! واللَّه لو سبقت الدّعوة من الحسین «وأصلح لی ذرِّیّتی» لکان ⁽⁶⁾ذرِّیّته کلّهم أئمّة ⁽⁷⁾ولکن سبقت الدّعوة أصلح لی فی ذرِّیّتی، فمنهم الأئمّة علیهم السلام ⁽⁸⁾واحد فواحد، فثبّت اللَّه ⁽⁹⁾بهم حجّته.

القمی، التّفسیر، 2/ 297- 298/ عنه: السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 175؛ المجلسی، البحار، 31/ 581؛ الحویزی، نور الثّقلین، 5/ 14- 15؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 12/ 186

محمّد بن یحیی، عن أحمد بن محمّد، عن الوشّاء والحسین بن محمّد، عن معلّی بن محمّد، عن الوشّاء، عن أحمد بن عائذ، عن أبی خدیجة، عن أبی عبداللَّه علیه السلام، قال: لمّا حملت فاطمة علیها السلام بالحسین، جاء جبرئیل إلی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، فقال: إنّ فاطمة علیها السلام ⁽¹⁰⁾ستلد غلاماً ⁽¹¹⁾تقتله أمّتک من بعدک، ⁽¹²⁾فلمّا حملت فاطمة بالحسین علیه السلام، کرهت حمله، وحین وضعته، کرهت وضعه، ثمّ قال أبو عبداللَّه علیه السلام: لم تُرَ فی الدّنیا أمّ تلد غلاماً تکرهه، ولکنّها کرهته ⁽¹³⁾لما علمت أ نّه سیقتل، قال: وفیه نزلت هذه الآیة: «ووصّینا الإنسان

بوالدیهِ حسناً حملته أمّهُ کرهاً ووضعته کرهاً وحمله وفصاله ثلاثون شهراً». ⁽¹⁾

چون فاطمه به حسین علیه السلام آبستن شد، خوشحال نبود و چون زائید، از زائیدنش هم خوشحال نبود. سپس امام صادق علیه السلام فرمود: «در دنیا مادری دیده نشده که پسری بزاید و خوشحال نباشد، ولی فاطمه خوشحال نبود؛ زیرا دانست او کشته خواهد شد و این آیه درباره او نازل شد: «ما انسان را به نیکی نمودن نسبت به پدر و مادرش سفارش نموده ایم. مادرش او را به ناخوشی باردار شد و به ناخوشی زائید و بار داشتن و از شیر گرفتنش سی ماه بود.» مصطفوی، ترجمه اصول کافی، 2/ 364- 365

الکلینی، الأصول من الکافی، 1/ 464 رقم 3/ عنه: شرف الدّین الأسترآبادی، تأویل الآیات،/ 563؛ الحرّ العاملی، إثبات الهداة، 1/ 227؛ السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 172؛ الحویزی، نور الثّقلین، 5/ 13؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 12/ 180

محمّد بن یحیی، عن علیّ بن إسماعیل، عن محمّد بن عمرو الزّیّات، عن رجل من أصحابنا، عن أبی عبداللَّه ⁽²⁾علیه السلام، قال: إنّ جبرئیل علیه السلام نزل علی محمّد صلی الله علیه و آله و سلم فقال له ⁽³⁾: ⁽⁴⁾یا محمّد! إنّ اللَّه ⁽⁵⁾یبشِّرک بمولود یولد ⁽⁶⁾من فاطمة، تقتله أمّتک من بعدک، ⁽⁷⁾فقال: یا جبرئیل! وعلی ربِّی السّلام، لا حاجة لی ⁽⁸⁾فی مولود یولد من فاطمة ⁽⁹⁾، تقتله ⁽¹⁰⁾أمّتی من بعدی، ⁽¹¹⁾فعرج، ⁽¹²⁾ثمّ هبط علیه السلام فقال له ⁽¹³⁾مثل ذلک، فقال: یا جبرئیل! وعلی ربِّی السّلام،

لا حاجة لی فی مولود ⁽¹⁾تقتله أمّتی من بعدی، ⁽²⁾فعرج جبرئیل ⁽³⁾علیه السلام إلی السّماء، ثمّ هبط فقال ⁽⁴⁾: یا محمّد! إنّ ربّک یقرؤک السّلام ویبشِّرک بأ نّه جاعل فی ذرِّیّته الإمامة والولایة والوصیّة ⁽⁵⁾، فقال: ⁽⁶⁾قد رضیت ⁽⁷⁾. ثمّ أرسل إلی فاطمة أنّ اللَّه یبشِّرنی بمولود یولد لک، تقتله أمّتی من بعدی. ⁽⁸⁾فأرسلت إلیه، لا ⁽⁹⁾حاجة لی ⁽¹⁰⁾فی مولود [منِّی] ⁽¹¹⁾، تقتله أمّتک من بعدک، فأرسل إلیها أنّ اللَّه قد جعل فی ذرِّیّته الإمامة والولایة والوصیّة ⁽¹²⁾، فأرسلت إلیه إنِّی قد رضیت ف «حملته أُمُّهُ کُرهاً ووضعته کُرْهاً وحملهُ وفصالهُ ثلاثونَ شهراً حتّی إذا بلغَ أشُدّه وبلغَ أربعین سنة قال ربِّ أوزعنی أن أشکر نعمتک الّتی أنعمتَ علیَّ وعلی والدیَّ وأن أعمل صالحاً ترضاه وأصْلِح لی فی ذرِّیّتی»، ⁽¹³⁾فلولا أ نّه قال: «أصلح لی فی ⁽¹⁴⁾ذرِّیّتی لکانت ذرِّیّته کلّهم أئمّة و ⁽¹⁵⁾یرضع ⁽¹⁶⁾الحسین ⁽¹⁷⁾من فاطمة علیها السلام ولا من انثی، ⁽¹⁸⁾کان یؤتی به ⁽¹⁹⁾النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم فیضع إبهامه ⁽²⁰⁾فی فیه فیمصّ ⁽²¹⁾منها ما یکفیها ⁽²²⁾الیومین

والثّلاث ⁽¹⁾: فنبت ⁽²⁾لحم الحسین ⁽³⁾علیه السلام من لحم رسول اللَّه ودمه صلی الله علیه و آله و سلم، ⁽⁴⁾ولم یولد لستّة ⁽⁵⁾أشهر إلّا ⁽⁶⁾عیسی ابن مریم علیه السلام والحسین بن علیّ علیهما السلام ⁽⁷⁾.

وفی روایة أخری عن أبی الحسن الرِّضا علیه السلام: أنّ النّبیّ صلی الله علیه و آله کان یؤتی به الحسین فیلقمه لسانه فیمصّه فیجتزئ به ولم یرتضع من أنثی. ⁽⁸⁾

جبرئیل به آسمان بالا رفت و سپس فرود آمد و همان سخن را گفت. پیغمبر فرمود: «ای جبرئیل! سلام به پروردگارم، مرا به مولودی که از فاطمه متولد شود و امتم اورا بکشند نیازی نیست.»

جبرئیل به آسمان بالا رفت و سپس فرود آمد و گفت: «ای محمد! پروردگات به تو سلام می رساند و تورا مژده می دهد که امامت و ولایت و وصیت را در ذریه آن مولود قرار می دهد.»

فرمود: «راضی گشتم.»

سپس نزد فاطمه فرستاد که: «خدا مرا به مولودی مژده می دهد که از تو متولد می شود و پس از من امتم اورا می کشند.»

فاطمه پیغام داد که: «مرا به مولودی که امت تو اورا پس از تو بکشند، نیازی نیست.»

پیغمبر پیغام داد که: «خدا امامت و ولایت و وصیت را در ذریه او قرار داده.»

او هم پیغام داد که: «من راضی گشتم.»

پس به ناخوشی اورا آبستن شد و به ناخوشی زائید و از آبستن شدن تا از شیر گرفتنش سی ماه بود. چون به قوت رسید و چهل ساله شد: گفت: «پروردگارا! مرا وادار کن تا نعمت تورا که به من و به پدر و مادرم انعام کرده ای، سپاس گزارم و عملی شایسته کنم که پسند تو باشد و بعضی از فرزندانم را شایسته کن.»

اگر او نمی فرمود بعضی از فرزندانم را شایسته کن، همه فرزندان آن حضرت امام می شدند. امام حسین از فاطمه علیها السلام و از هیچ زن دیگری شیر نخورد، بلکه اورا خدمت پیغمبر صلی الله علیه و آله می آوردند و آن حضرت انگشت ابهامش را در دهان او می گذارد و او به اندازه ای که دو روز و سه روزش را کفایت کند، از آن می مکید. پس گوشت حسین علیه السلام از گوشت و خون رسول خدا صلی الله علیه و آله روئید و فرزندی شش ماهه متولد نشد، جز عیسی بن مریم علیه السلام و حسین بن علی علیهما السلام.

و در روایت دیگر است که امام رضا علیه السلام فرمود: «حسین را نزد پیغمبر صلی الله علیه و آله می آوردند و آن حضرت زبانش را در دهان او می گذاشت تا می مکید و به همان اکتفا می کرد و از هیچ زنی شیر نخورد.»

مصطفوی، ترجمه اصول کافی، 2/ 365- 366

الکلینی، الأصول من الکافی، 1/ 464- 465 رقم 4/ عنه: شرف الدّین الأسترآبادی، تأویل الآیات،/ 563- 564؛ الحرّ العاملی، إثبات الهداة، 1/ 227 رقم 13، 14؛ السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 172- 173، مدینة المعاجز، 3/ 448؛ المجلسی، البحار ⁽¹⁾، 44/ 198؛ الحویزی، نور الثّقلین، 5/ 13- 14؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 12/ 185- 186؛ البحرانی، العوالم، 17/ 24- 25؛ القمی، نفس المهموم،/ 11

حمزة بن القاسم، قال ⁽²⁾: حدّثنا بکر بن عبداللَّه بن حبیب، قال: حدّثنا تمیم بن بهلول، قال: حدّثنا علیّ بن حسّان الواسطی، عن عبدالرّحمان بن کثیر الهاشمی، قال: قلت لأبی عبداللَّه علیه السلام:

جعلت فداک، من أین جاء لولد الحسین علیه السلام الفضل علی ولد الحسن علیه السلام، وهما یجریان فی شرع واحد؟

فقال: لا أراکم تأخذون به، إنّ جبرئیل علیه السلام نزل علی محمّد صلی الله علیه و آله- وما ولد الحسین علیه السلام بعد- فقال: یولد لک غلام تقتله أمّتک من بعدک!

فقال: ⁽³⁾یا جبرئیل ⁽⁴⁾! لا حاجة لی فیه.

فخاطبه ثلاثاً: ثمّ دعا علیّاً علیه السلام، فقال له:

إنّ جبرئیل علیه السلام یخبرنی عن اللَّه تعالی أ نّه یولد لک غلام تقتله أمّتک ⁽⁵⁾من بعدک، (فقلت: لا حاجة لی فیه).

⁽¹⁾فقال علیّ علیه السلام: لا حاجة لی فیه ⁽²⁾یا رسول اللَّه. فخاطب علیّاً ثلاثاً، ثمّ قال: إنّه یکون فیه وفی ولده الإمامة والوراثة والخزانة. فأرسل إلی فاطمة علیها السلام: إنّ اللَّه یبشّرک بغلام تقتله أمّتی من بعدی!

قالت فاطمة علیها السلام: ⁽³⁾لا حاجة لی فیه ⁽⁴⁾. فخاطبها فیه ⁽⁵⁾ثلاثاً، ثمّ أرسل إلیها: لا بدّ من ⁽⁶⁾أن یکون: ⁽⁷⁾ویکون ⁽⁸⁾فیه الإمامة والوراثة والخزانة.

فقالت له ⁽⁹⁾: رضیت عن اللَّه.

فعلقت وحملت بالحسین علیه السلام، فحملته ⁽¹⁰⁾ستّة أشهر، ثمّ وضعته ⁽¹¹⁾، ولم یعش ⁽¹²⁾مولود- قطّ- لستّة أشهر غیر الحسین علیه السلام، وعیسی ابن مریم، فکفّلته أمّ سلمة.

وکان رسول اللَّه صلی الله علیه و آله یأتیه فی کلّ یوم، فیضع لسانه فی فم الحسین، فیمصّه حتّی یروی، فأنبت اللَّه لحمه من لحم رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، ولم یرضع من فاطمة علیها السلام ولا من غیرها لبناً قطّ.

فأنزل اللَّه تعالی فیه:

«وحمله وفصاله ثلاثون شهراً حتّی إذا بلغَ أشدّه وبلغَ أربعین سنةً قال ربِّ أوزعنی أن أشکر نعمتکَ الّتی أنعمت علیَّ وعلی والدیَّ، وأن أعمل صالحاً ترضاه وأصْلِح لی فی ذرِّیّتی».

فلو قال: «أصْلِح ⁽¹³⁾لی ذرِّیّتی» لکانوا ⁽¹⁴⁾کلّهم أئمّة، ولکن خصّ هکذا.

ابن بابویه، الإمامة والتّبصرة،/ 51- 53 رقم 37/ عنه: السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 173

حدّثنی أبی، عن سعد بن عبداللَّه، عن أحمد بن محمّد بن عیسی، عن الحسن بن الوشّاء ⁽¹⁾، عن أحمد بن عائذ، عن أبی سلمة سالم بن مکرم، عن أبی عبداللَّه علیه السلام قال: لمّا حملت فاطمة بالحسین، جاء جبرئیل علیه السلام إلی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، فقال: إنّ فاطمة ستلد ولداً تقتله أمّتک من بعدک. فلمّا حملت فاطمة بالحسین ⁽²⁾، کرهت حمله، وحین وضعته کرهت وضعه. ثمّ قال أبو عبداللَّه علیه السلام: هل رأیتم ⁽³⁾فی الدّنیا أمّاً ⁽⁴⁾تلد غلاماً فتکرهه، ولکنّها کرهته، لأنّها علمت ⁽⁵⁾أ نّه سیُقتل. قال: وفیه نزلت هذه ⁽⁶⁾الآیة: «ووصّیناالإنسان بوالدیه حُسْناً حملته أمّه کُرْهاً ووضعته کُرْهاً وحملُهُ وفصالُهُ ثلاثون شهراً».

ابن قولویه، کامل الزّیارات،/ 55- 56 رقم 2/ عنه: السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 173؛ المجلسی، البحار، 44/ 231- 232؛ البحرانی، العوالم، 17/ 113- 114؛ القزوینی، تظلّم الزّهراء،/ 82

حدّثنی أبی رحمه الله، عن سعد بن عبداللَّه، عن محمّد بن حمّاد، عن أخیه أحمد بن حمّاد، عن محمّد بن عبداللَّه، عن أبیه، قال: سمعت أبا عبداللَّه علیه السلام یقول: أتی ⁽⁷⁾جبرئیل علیه السلام إلی ⁽⁸⁾رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، فقال له ⁽⁹⁾: السّلام علیک یا محمّد، ألا أبشِّرک بغلام تقتله أمّتک

من بعدک؟ ⁽¹⁾فقال: لا حاجة لی فیه. قال: فانتهض ⁽²⁾إلی السّماء، ثمّ عاد إلیه الثّانیة، فقال له ⁽³⁾مثل ذلک، فقال: لا حاجة لی فیه. ⁽⁴⁾فانعرج إلی السّماء، ثمّ أنقض إلیه ⁽⁵⁾الثّالثة، فقال ⁽⁶⁾مثل ذلک، فقال: لا حاجة لی فیه ⁽⁷⁾. فقال: ⁽⁸⁾إنّ ربّک جاعل الوصیّة فی عقبه ⁽⁹⁾. فقال: نعم. ⁽¹⁰⁾أو قال ذلک ⁽¹¹⁾، ثمّ قام رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، فدخل علی فاطمة علیها السلام، فقال لها: إنّ جبرئیل علیه السلام أتانی فبشّرنی بغلام تقتله أمّتی من بعدی. فقالت: لا حاجة لی فیه. فقال لها: إنّ ربِّی جاعل الوصیّة فی عقبه. فقالت: نعم. إذن قال: فأنزل اللَّه تعالی عند ذلک هذه الآیة ⁽¹²⁾: «حملته أمّه کرهاً ووضعته کرهاً» لموضع إعلام جبرئیل إیّاها ⁽¹³⁾، فحملته کرهاً بأ نّه مقتول، ووضعته کرهاً لأنّه مقتول.

ابن قولویه، کامل الزّیارات،/ 56 رقم 3/ عنه: الحرّ العاملیّ، إثبات الهداة، 1/ 618؛ السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 173؛ المجلسی، البحار، 44/ 233؛ البحرانی، العوالم، 17/ 115

وحدّثنی محمّد بن جعفر الرزّاز، قال: حدّثنی محمّد بن الحسین بن أبی الخطّاب: عن محمّد بن عمرو بن سعید الزیّات، قال: حدّثنی رجل من أصحابنا، عن أبی عبداللَّه علیه السلام: أنّ جبرئیل علیه السلام نزل علی محمّد صلی الله علیه و آله، فقال: یا محمّد! إنّ اللَّه ⁽¹⁴⁾یقرأ علیک ⁽¹⁵⁾السّلام

ویبشِّرک بمولود یولد من فاطمة علیها السلام، تقتله أمّتک من بعدک. ⁽¹⁾فقال: یا جبرئیل! وعلی ربِّی السّلام: لا حاجة لی فی مولود ⁽²⁾یولد من فاطمة ⁽³⁾تقتله أمّتی من بعدی. قال: فعرج جبرئیل علیه السلام إلی السّماء ⁽⁴⁾، ثمّ هبط ⁽⁵⁾فقال له مثل ذلک، فقال: یا جبرئیل! وعلی ربِّی السّلام، لا حاجة لی فی مولود تقتله أمّتی من بعدی. فعرج جبرئیل إلی السّماء، ثمّ هبط ⁽⁶⁾فقال له ⁽⁷⁾: یا محمّد! إنّ ربّک یقرؤک السّلام ویبشِّرک أ نّه جاعل فی ذرِّیّته الإمامة والولایة والوصیّة ⁽⁸⁾، فقال: قد رضیت. ثمّ أرسل إلی فاطمة علیها السلام: أنّ اللَّه یبشِّرنی بمولود یولد منک، تقتله أمّتی من بعدی. فأرسلت إلیه أن لا حاجة لی فی مولود یولد منِّی تقتله أمّتک من بعدک. فأرسل إلیها: إنّ اللَّه جاعل فی ذرِّیّته الإمامة والولایة والوصیّة ⁽⁹⁾. فأرسلت إلیه: إنِّی قد رضیت. فحملته کرهاً ووضعته کرهاً «وحمله وفصاله ثلاثون شهراً حتّی إذا بلغ أشدّه وبلغَ أربعین سنة قال ربّ أوزعنی أن أشکر نعمتک الّتی أنعمت علیَّ وعلی والدیَّ وأن أعمل صالحاً ترضاه وأصلح لی فی ذرِّیّتی». فلو أ نّه قال: أصلح لی ذرِّیّتی لکانت ذرِّیّته کلّهم أئمّة ولم یرضع الحسین من فاطمة ولا من انثی، لکنّه ⁽¹⁰⁾کان یؤتی به النّبیّ صلی الله علیه و آله، فیضع إبهامه فی فیه، فیمصّ منها ما یکفیه الیومین والثّلاثة، فنبت ⁽¹¹⁾لحم الحسین علیه السلام من لحم رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، ودمه من دمه، ولم یولد مولود لستّة أشهر إلّا عیسی ابن مریم والحسین بن علیّ صلوات اللَّه علیهم. ⁽¹²⁾

وحدّثنی أبی رحمه الله عن سعد بن عبداللَّه، عن علیّ بن إسماعیل بن عیسی، عن محمّد بن عمرو بن سعید الزّیات بإسناده مثله.

ابن قولویه، کامل الزّیارات،/ 56- 57 رقم 4/ عنه: الحرّ العاملی، إثبات الهداة، 1/ 617؛ السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 173- 174؛ المجلسی، البحار، 44/ 232 - 233؛ البحرانی، العوالم، 17/ 114- 115؛ القزوینی، تظلّم الزّهراء،/ 81- 82

حدّثنا أحمد بن الحسن رحمه الله، قال: حدّثنا أحمد بن یحیی، قال: حدّثنا بکر بن عبداللَّه ابن حبیب، قال: حدّثنا تمیم بن بهلول، قال: حدّثنا علیّ بن حسان الواسطی، عن عبدالرّحمان بن کثیر الهاشمی، قال: قلت لأبی عبداللَّه علیه السلام: جعلت فداک، من أین جاء لولد الحسین الفضل علی ولد الحسن وهما یجریان فی شرع واحد؟ فقال: لا أراکم تأخذون به، إنّ جبرئیل علیه السلام نزل علی محمّد صلی الله علیه و آله وما ولد الحسین بعد، فقال له: یولد لک غلام تقتله أمّتک من بعدک، فقال: یا جبرئیل! لا حاجة لی فیه، فخاطبه ثلاثاً: ثمّ دعا علیّاً فقال له: إنّ جبرئیل علیه السلام یخبرنی عن اللَّه عزّ وجلّ أ نّه یولد لک غلام تقتله أمّتک من بعدک. فقال: لا حاجة لی فیه یا رسول اللَّه، فخاطب علیّاً علیه السلام ثلاثاً، ثمّ قال: إنّه یکون فیه وفی ولده الإمامة والوراثة والخزانة، فأرسل إلی فاطمة علیها السلام أنّ اللَّه یبشِّرک بغلام تقتله أمّتی من بعدی، فقالت فاطمة: لیس لی حاجة فیه یا أبة، فخاطبها ثلاثاً، ثمّ أرسل إلیها لا بدّ أن یکون فیه الإمامة والوراثة والخزانة، فقالت له: رضیت عن اللَّه عزّ وجلّ، فعلقت وحملت بالحسین، فحملت ستّة أشهر، ثمّ وضعته ولم یعش مولود قطّ لستّة أشهر غیر الحسین بن علیّ وعیسی ابن مریم علیهما السلام فکفلته أمّ سلمة وکان رسول اللَّه یأتیه فی کلّ یوم، فیضع لسانه فی فم الحسین علیه السلام، فیمصّه حتّی یروی، فأنبت اللَّه تعالی لحمه من لحم رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، ولم یرضع من فاطمة علیها السلام ولا من غیرها لبناً قطّ، فلمّا أنزل اللَّه تبارک وتعالی فیه: «وحمله وفصاله ثلاثون شهراً حتّی إذا بلغ أشدّه وبلغ أربعین سنة قال ربّ أوزعنی أن أشکر نعمتکَ الّتی أنعمت علیَّ وعلی والدیَّ وأن أعمل

صالحاً ترضاه وأصْلِح لی فی ذرِّیّتی»، فلو قال: أصلح لی ذرِّیّتی کانوا کلّهم أئمّة، لکن خصّ هکذا. ⁽¹⁾

الصّدوق، علل الشّرائع، 1/ 242- 243 رقم 3

وإنّ اللَّه تعالی هنّأ نبیّه بحمل الحسین وولادته، وعزّاه بقتله ومصابه، فعرّف فاطمة بذلک، فکرهت حمله وولادته حزناً علیه للمصیبة، فأنزل اللَّه تعالی: «حملتهُ أمُّهُ کرهاً، ووضعتهُ کرهاً، وحملهُ وفصالهُ ثلاثون شهراً»، ولیس هذا فی سائر النّاس، فإنّ حمل النِّساء تسعة أشهر والرّضاع فی حولین کاملین لمن أراد أن یتمّ الرّضاعة وهی أربعة وعشرون شهراً، ومن النِّساء مَنْ تلد لسبعة أشهر فیکون مع حولی الرِّضاعة أحداً وثلاثین شهراً، والمولد لا یعیش لستّة ولا لثمانیة، ومولد الحسین لستّة أشهر ورضاعه فی حولین.

الطّبریّ، دلائل الإمامة،/ 72

بهذا الإسناد [حدّثنا الشّیخ أبو جعفر محمّد بن الحسن بن علیّ بن الحسن الطّوسی رضی الله عنه، قال: أخبرنا أبو عبداللَّه الحسین بن إبراهیم القزوینی، قال: أخبرنا أبو عبداللَّه محمّد بن وهبان الهنائی البصری، قال: حدّثنی أحمد بن إبراهیم بن أحمد، قال: أخبرنی أبو محمّد الحسن بن علیّ بن عبدالکریم الزّعفرانی، قال: حدّثنی أحمد ابن محمّد بن خالد البرقی أبو جعفر، قال: حدّثنی أبی، عن محمّد بن أبی عمیر] ⁽²⁾عن هشام، عن أبی عبداللَّه علیه السلام، قال: حمل الحسین علیه السلام ستّة أشهر وأُرضع سنتین، وهو قول اللَّه عزّ وجلّ «ووصّینا الإنسان بوالدیه إحساناً حملته أمّه کُرهاً ووضعته کُرهاً وحملُهُ وفصالُهُ ثلاثون شهراً».

الطّوسی، الأمالی،/ 661 رقم 1370/ عنه: الحرّ العاملی، وسائل الشّیعة، 15/ 118؛ السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 173؛ المجلسی، البحار، 43/ 258؛ البحرانی، العوالم، 17/ 19- 20

کتاب الأنوار: إنّ اللَّه تعالی هنّأ النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم بحمل الحسین علیه السلام وولادته وعزّاه بقتله؛ فعرفت فاطمة، ⁽³⁾فکرهت ذلک، فنزلت ⁽⁴⁾: «حملته أمّه کرهاً ووضعته کرهاً وحمله

وفصاله ثلاثون شهراً» فحمل النّساء تسعة أشهر، ولم یولد مولود لستّة أشهر ⁽¹⁾عاش غیر عیسی والحسین ⁽²⁾علیه السلام. ⁽³⁾

آبستنی زنان نه ماه است و نوزادی شش ماه نزاده است که زیست کند، جز عیسی و حسین.

کمره ای، ترجمه نفس المهموم،/ 3

ابن شهرآشوب، المناقب، 4/ 50/ عنه: المجلسی، البحار، 43/ 253- 254؛

البحرانی، العوالم، 17/ 21؛ القمی، نفس المهموم،/ 10؛ مثله محمّد بن أبی طالب،

تسلیة المجالس، 2/ 95

وعن الصّادق علیه السلام: أنّ جبرئیل نزل إلی النّبیّ صلی الله علیه و آله، فقال: یا محمّد! إنّ اللَّه یقرؤک السّلام ویبشِّرک بمولود من ابنتک فاطمة الزّهراء علیها السلام، وتقتلهُ أمّتک من بعدک؛ فقال: یا جبرئیل! قل لربِّی: لا حاجة لی فی مولود یولد من فاطمة وتقتله أمّتی من بعدی. قال:

فعرج جبرئیل علیه السلام إلی السّماء فی أسرع من طرفة عین، ثمّ هبط وقال: یا محمّد! إنّ ربّک یقرأ علیک السّلام ویبشّرک أ نّه جاعل فی ذرِّیّته الإمامة ⁽⁴⁾والولایة والوصیّة، فقال النّبیّ صلی الله علیه و آله: رضیت بذلک. ثمّ أرسل النّبیّ إلی ابنته فاطمة علیها السلام یقول: إنّ اللَّه یبشِّرک بمولود یولد منک وتقتله أمّتی من بعدی، فجزعت فاطمة، وأرسلت إلیه تقول: لا حاجة لی فی مولود یولد منِّی وتقتله أمّتک من بعدنا، فأرسل إلیها یقول: إنّ اللَّه جاعل من ذرِّیّته الإمامة والولایة والوصیّة، فأرسلت إلیه تقول: إنِّی قد رضیت ف «حملته أمّه کرهاً ووضعته کرهاً وحمله وفصاله ثلاثون شهراً حتّی إذا بلغ أشدّه وبلغ أربعین سنة قال ربّ أوزعنی أن أشکر نعمتک الّتی أنعمت علیَّ وعلی والدیَّ وأن أعمل صالحاً ترضاه وأصلح لی فی ذرِّیّتی»، فکانت ذرِّیّته کلّهم أئمّة، فهذه الآیة نزلت فی شأن الحسین.

الطّریحی، المنتخب،/ 163

قال محمّد بن العبّاس- رحمه الله-، حدّثنا محمّد بن همّام، عن عبداللَّه بن جعفر، عن الحسن بن موسی الخشّاب، عن إبراهیم بن یوسف العبدیّ، عن إبراهیم بن صالح، عن الحسین بن زید، عن آبائه علیهم السلام، قال: نزل جبرئیل علیه السلام علی النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم، فقال: یا محمّد! إنّه یولد لک مولود تقتله أمّتک من بعدک. فقال: یا جبرئیل! لا حاجة لی فیه. فقال: یا محمّد! إنّ منه الأئمّة والأوصیاء. [فقال: نعم]. قال: وجاء النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم إلی فاطمة علیها السلام، فقال لها: إنّکِ تلدین ولداً تقتله أمّتی من بعدی. فقالت: لا حاجة لی فیه. فخاطبها ثلاثاً، ⁽¹⁾ثمّ قال ⁽²⁾لها: إنّ منه الأئمّة والأوصیاء. فقالت: نعم یا أبه ⁽³⁾. فحملت بالحسین علیه السلام: فحفظها اللَّه وما فی بطنها من إبلیس، فوضعته لستّة أشهر؛ ولم یسمع بمولود وُلد لستّة أشهر إلّاالحسین ویحیی بن زکریّا علیهما السلام. فلمّا وضعته، وضع النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم لسانه فی فیه ⁽⁴⁾فمصّه؛ ولم یرضع الحسین علیه السلام من انثی حتّی نبت لحمه ودمه من ریق رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم. وهو ⁽⁵⁾قول اللَّه ⁽⁶⁾عزّ وجلّ: «ووصّینا الإنسان بوالدیه إحساناحملته أمّه کرهاً ووضعته کرهاً وحلمه وفصاله ثلاثون شهراً».

شرف الدّین الأسترآبادی، تأویل الآیات،/ 562- 563/ مثله السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 174؛ المجلسی، البحار، 23/ 272؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 12/ 180

أحمد بن هوذة الباهلیّ، عن إبراهیم بن إسحاق النّهاوندیّ، عن عبداللَّه بن حمّاد الأنصاریّ، عن نصر بن یحیی، عن المقتبس بن عبدالرّحمان، عن أبیه، عن جدِّه، قال: کان رجل من أصحاب رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم مع عمر بن الخطّاب، فأرسله فی جیش، فغاب ستّة أشهر، ثمّ قدم وکان مع أهله ستّة أشهر، فعلّقت منه، فجاءت بولد لستّة

أشهر، فأنکره. فجاء بها إلی عمر، فقال: یا أمیر المؤمنین! کنت فی البعث الّذی وجّهتنی فیه وتعلم أنّی قدمت منذ ستّة أشهر وکنت مع أهلی وقد جاءت بغلام وهو ذا وتزعم أ نّه منِّی. فقال لها عمر: ماذا تقولین أ یّتها المرأة؟ فقالت: واللَّه ما غشینی رجل غیره وما فجرت وإنّه لابنه. وکان اسم الرّجل الهیثم. فقال لها عمر: أحقّ ما یقول زوجک؟ قالت: قد صدق یا أمیر المؤمنین. فأمر بها عمر أن ترجم. فحفر لها حفیرة، ثمّ أدخلها فیها، فبلغ ذلک علیّاً علیه السلام، فجاء مسرعاً حتّی أدرکها وأخذ بیدیها فسلّها من الحفیرة، ثمّ قال لعمر: اربع علی نفسک إنّها قد صدقت. إنّ اللَّه عزّ وجلّ یقول فی کتابه: «حملهُ وفِصالهُ ثلاثون شهراً»، فقال فی الرّضاع: «والوالداتُ یرضعنَ أولادهنّ حولین کاملین»: فالحمل والرّضاع ثلاثون شهراً، وهذا الحسین وُلد لستّة أشهر. فعندها قال عمر: لولا علیّ لهلک عمر. ⁽¹⁾

وقوله سبحانه: «حتّی إذا بلغ أشدّه وبلغ أربعین سنة» یعنی أنّ الحسین علیه السلام إذا بلغ من العمر أربعین سنة یقول: «ربِّ أوزعنی» أی ألهمنی «أن أشکر نعمتک الّتی أنعمت علیَّ» من الإمامة والولایة والوصیّة «وعلی والدیَّ» فأمّا أبوه فنعمته کنعمته، وأمّا أمّه فلها فرض الولایة والمودّة والمحبّة وهی النِّعمة العظمی والمنّة الکبری، «وأن أعمل صالحاً ترضاه» أی وفِّقنی للعمل الصّالح واعصمنی من العمل الطّالح، «وأصْلِح لی فی ذرِّیّتی» یعنی الأئمّة علیهم السلام: أی کما أصلحت لی عملی أصلح عمل ذرِّیّتی الّذین عصمتهم کعصمتی، وجعلت منزلتهم منک کمنزلتی، «إنِّی تبتُ إلیکَ وإنِّی من المسلمین»، فصلوات اللَّه علیه وعلی آبائه وأبنائه المعصومین دائمة باقیة إلی یوم الدّین. ⁽²⁾

حضرت فرمود: مراد از والدین حسن و حسین علیهما السلام [هستند]. آن کسی که حمل و وضع او از روی کراهت بود، حضرت امام حسین علیه السلام است، زیرا که حق تعالی بشارت داد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم را به ولادت حسین و به آن که امامت فرزندان او خواهد بود تا روز قیامت.

پس خبر داد آن حضرت را به آنچه خواهد رسید به حضرت امام حسین علیه السلام و به فرزندان او. در عوض این مقرّر فرمود که امامت در فرزندان او باشد؛ خبر داد که حضرت امام حسین علیه السلام کشته خواهد شد؛ حق تعالی اورا در رجعت به دنیا برخواهد گردانید؛ یاری خواهد کرد اورا تا دشمنان خود را بکشد؛ او را پادشاه جمیع روی زمین گرداند؛ چنانچه حق تعالی فرموده است که: «ونرید أن نمنّ علی الّذین استضعفوا فی الأرض ونجعلهم أئمّة ونجعلهم الوارثین» 1 یعنی: «می خواهیم که منّت گذاریم بر آن ها که ضعیف گردانیده اند ایشان را در زمین و بگردانیم ایشان را امامان و بگردانیم ایشان را وارثان زمین.»

باز فرموده است که: «ولقد کتبنا فی الزّبور من بعد الذّکر أنّ الأرض یرثها عبادی الصّالحون» 2. یعنی: «به تحقیق که ما نوشتیم در «زبور» بعد از «تورات» آن که زمین را به میراث خواهند برد بندگان شایسته من.» پس حضرت فرمود: «بشارت داد خدا پیغمبرش را که اهل بیت او پادشاه زمین خواهند شد به دنیا رجعت خواهند کرد و دشمنان خود را خواهند کشت.»

پس حضرت رسالت صلی الله علیه و آله و سلم فاطمه علیها السلام را خبر داد به ولادت حسین علیه السلام و شهید شدن او. پس حامله شد به او با کراهت. پس حضرت فرمود که: «هرگز دیده ای کسی را که بشارت دهند اورا به پسری و حامله شود به او با کراهت؛ یعنی: او مغموم شد و کراهت داشت از او، به سبب شنیدن قتل او و در وقت وضع حمل نیز کراهت داشت به سبب این.»

میان ولادت امام حسن علیه السلام و حامله شدن امام حسین علیه السلام به قدر یک طُهر فاصله بود. امام حسین علیه السلام در شکم مادر شش ماه ماند و مدت شیر خوردنش بیست و چهار ماه بود. برای این حق تعالی فرموده است که: «مدت حمل او و بازگرفتن او از شیر سی ماه بود.

مجلسی، جلاء العیون،/ 479- 480

[ابن قولویه] به سند معتبر از آن حضرت روایت کرده است که روزی جبرئیل بر حضرت رسالت صلی الله علیه و آله و سلم نازل شد و گفت: «السلام علیک یا محمد! آیا می خواهی تورا بشارت دهم به پسری که امت تو بعد از تو اورا شهید خواهند کرد؟»

حضرت فرمود: «مرا حاجتی نیست به چنین پسری.»

پس جبرئیل به آسمان رفت و بازگشت و این بشارت را آورد. حضرت همان جواب را فرمود و باز به آسمان رفت و در مرتبه سوم همان بشارت را آورد. چون حضرت فرمود: «مرا حاجتی به او نیست.» گفت: «پروردگار تو می فرماید که وصایت و امامت را در فرزندان او قرار داده ام.»

حضرت فرمود: «راضی شدم»

پس حضرت به خانه حضرت فاطمه علیها السلام آمد و فرمود که: «جبرئیل چنین بشارتی از جانب حق تعالی آورده است.»

فاطمه گفت که: «چنین فرزندی را نمی خواهم.»

حضرت فرمود: «پروردگار من امامت و وصایت را در فرزندان او قرار داده است.» پس حق تعالی این آیه را فرستاد: «ووصّینا الإنسان بوالدیه إحساناً حملته أمّه کُرهاً ووضعته کُرهاً». پس حضرت صادق علیه السلام فرمود که: «هرگز دیده اید که زنی به پسری حامله شود از روی کراهت و اورا به زمین گذارد از روی کراهت؟ ولیکن فاطمه چنین بود، چون خبر شهادت آن حضرت را شنیده بود، به او حامله شد از روی کراهت و وضع حمل او نمود از روی کراهت.»

مجلسی، جلاء العیون،/ 540- 541

و هم ابن شهرآشوب از کتاب الانوار حدیث می کند که: خداوند تهنیت گفت پیغمبر را به حمل حسین و ولادت او، و تعزیت گفت به قتل او.

از اینجاست که فاطمه چون این بدانست، به جای آن که از آوردن چنین پسری شاد شود، غمنده گشت و خداوند این آیه مبارکه را بدین فرستاد:

«ووصّینا الإنسان بوالدیه إحساناً حملته أمّه کُرهاً ووضعته کُرهاً وحملُهُ وفصالُهُ ثلاثون شهراً حتّی إذا بلغ أشُدّه وبلغ أربعین سنة قال ربّ أوزعنی أن أشکر نعمتک الّتی أنعمت علیَّ وعلی والدیَّ وأن أعمل صالحاً ترضاه وأصلح لی فی ذرِّیّتی إنِّی تُبت إلیک وإنِّی من المسلمین».

خلاصه معنی آن است که: حمل فاطمه حسین علیه السلام را از در کراهت بود و زادن اورا نیز مکروه می داشت. چه دانسته بود آن حضرت را شهید می کنند و مدت حمل و از شیر باز کردن او سی ماه بود. چه دانسته بود آن حضرت را شهید می کنند و مدت حمل و از شیر باز کردن او سی ماه بود. چه شش ماه در شکم مادر بود و دو سال ایام رضاع است، و چون نیرومند شد و چهل ساله گشت، گفت: الها! پروردگارا! الهام کن مرا به شکر نعمت خود. آن نعمتی که بر من و بر والدین من فرود آوردی و این که آن کار کنم که تو خشنود شوی و شایستگی بخش مرا، در اولاد من. چه من به سوی تو بازگشت می کنم و از مسلمانانم.

سپهر، ناسخ التواریخ سید الشهدا علیه السلام، 1/ 15- 16

علی بن ابراهیم در تفسیر خویش می گوید: بعد از نزول این آیه مبارکه، رسول خدا به ولادت حسین علیه السلام بشارت داد و از انسان تعبیر به رسول خدا می نماید؛ چنان که محققین عرفا انسان کامل و انسان کبیر و عالم کبیر و صورت جامعه و عنوان الظاهر و خمیرمایه آفرینش، حقیقت محمدیه را دانند و از «والدیه» تعبیر به حسن و حسین علیهما السلام فرمایند. چه امام از برای امت و تربیت رعیت، به جای پدر و از پدر مهربان تر است و جماعتی در قرائت خویش الف والدیه را انداخته است بولدیه خوانند. یعنی: وصیت کردیم محمد را به احسان و اکرام دو فرزند خود حسن و حسین. پوشیده نماند که آیات قرآن کریم و احادیث ائمه هدی شامل معانی کثیره است و این معنی نیز به جای خود است که هر انسانی پدر و مادر خود را احسان کند و جانب اورا از جهت خیر و خوبی فرو نگذارد. بالجمله: خداوند بشارت داد پیغمبر را قبل از آن که فاطمه حامل شود به حسین که امامت امت تا قیام قیامت در فرزندان حسین خواهد بود. آن گاه خبر داد که حسین را و فرزندان اورا همی کشند و امامت ابدی در فرزندان او به پاداش این شهادت است و نیز خداوند خبر داد پیغمبر را که حسین کشته می شود و دیگر باره به دنیا رجعت می کند و خدایش نصرت می فرماید تا بر دشمنان غلبه می جوید و همگان را به قتل می رساند و دارای زمین می شود به مفاد این آیه مبارک که می فرماید:

«ونریدُ أن نمنّ علی الّذین استُضْعِفوا فی الأرض ونجعلهم أئمّة ونجعلهم الوارثین». و در جای دیگر می فرماید: «ولقد کتبنا فی الزّبور من بعد الذّکر أنّ الأرض یرثها عبادی الصّالحون».

پس رسول خدا صلی الله علیه و آله فاطمه را به خبر حسین تهنیت گفت و به قتل او تعزیت فرستاد و از این جاست که صادق آل محمد علیه السلام می فرماید: هیچ دیده باشید کسی را که بشارت بدهند به وجود پسری و او به کراهت حامل شود و به کراهت بار بگذارد و این از بهر آن بود که فاطمه از شهادت حسین علیه السلام آگهی داشت. و میان حسن و حسین طُهر واحد بود و در شکم مادر شش ماه افزون نزیست و فصال او بیست و چهار ماه بود. چنان که خدای فرماید: «وحملُهُ وفصالُهُ ثلاثون شهراً» و مقدار اقل طهر واحد ده روز است و موافق این خبر میان حسن و حسین شش ماه و ده روز است.

سپهر، ناسخ التواریخ سیدالشهدا علیه السلام، 1/ 28- 29

شرف الدّین الأسترآبادی، تأویل الآیات،/ 565- 566/ عنه: المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 12/ 181- 182

الإمام فی تأویل سورة محمّد

«وَا لَّذینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَآمَنُوا بِمَا نُزِّلَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَهُوَ ا لْحَقُّ مِن رَبِّهِمْ کَفَّرَ عَنْهُمْ سَیِّئاتِهِمْ وَأَصْلَحَ بَالَهُمْ» [2/ محمّد/ 47].

حدّثونا عن أبی العبّاس بن عقدة [قال:]، حدّثنا جعفر بن محمّد بن سعید، حدّثنا مخوّل، حدّثنا أبو مریم. وحدّثنی کثیر، قال: حدّثنی عبداللَّه بن حزن، قال:

سمعت الحسین بن علیّ بمکّة [و] ذکر «الّذین کفروا وصدّوا عن سبیل اللَّه أضلّ أعمالهم والّذینَ آمنوا وعملوا الصّالحات وآمنوا بما نزّل علی محمّد وهو الحقّ من ربِّهم» [ثمّ] قال:

نزلت فینا وفی بنی أمیّة.

الحسکانی، شواهد التّنزیل، 2/ 241 رقم 877

«ذَلِکَ بَأَنَّ اللَّهَ مَوْلَی ا لَّذِینَ آمَنُوا وَأَنَّ ا لْکافِرِینَ لَامَوْلَی لَهُمْ» [11/ محمّد/ 47].

[وبالسّند المتقدِّم آنفاً] [أخبرنا عقیل بن الحسین، أخبرنا علیّ بن الحسین]، قال [محمّد بن عبیداللَّه]، حدّثنا محمّد بن حمّاد الأثرم بالبصرة، حدّثنا بشر بن مطر، حدّثنا سفیان بن عیینة، عن أیّوب، عن قتادة، عن سعید بن جبیر، عن ابن عبّاس [فی قوله]: «ذلک بأنّ اللَّه مولی الّذین آمنوا» یعنی ولیّ علیّ وحمزة وجعفر وفاطمة والحسن والحسین وولیّ محمّد (صلی الله علیه و آله) ، ینصرهم بالغلبة علی عدوِّهم «وأنّ الکافرین» یعنی أبا سفیان بن حرب وأصحابه «لا مولی لهم». یقول: لا ولیّ لهم یمنعهم من العذاب.

الحسکانی، شواهد التّنزیل، 2/ 244 رقم 880

الإمام فی تأویل سورة الذّاریات

«کَانُوا قَلِیلًا مِنَ اللَّیْلِ مَا یَهْجَعُونَ* وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ» [17- 18/ الذّاریات/ 51].

[حدّثنا] أبو بکر بن مؤمن، [قال] حدّثنا أبو عمر عبدالملک بن علیّ بکازرون، حدّثنا عبداللَّه بن منیع، حدّثنا علیّ بن الجعد، حدّثنا شعبة عن قتادة، عن سعید بن جبیر:

عن عبداللَّه بن عبّاس فی قوله تعالی: «کانوا قلیلًا من اللّیل ما یهجعون»، قال: نزلت فی علیّ بن أبی طالب والحسن والحسین وفاطمة علیهم السلام، وکان علیّ یصلِّی ثلثی اللّیل الأخیر، وینام الثّلث الأوّل، فإذا کان السّحر جلس فی الاستغفار والدّعاء، وکان ورده فی کلّ لیلة سبعین رکعة ختم فیها القرآن.

الحسکانی، شواهد التّنزیل، 2/ 268 رقم 901

الإمام فی تأویل سورة الطّور

«وَا لَّذِینَ آمَنُوا وا تَّبَعَتْهُمْ ذُرِّیَّتُهُم بِإِیمانٍ أَ لْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَمَا أَ لَتْناهُمْ مِنْ عَمَلِهِم مِن شَیْ ءٍ کُلُّ امْرِئٍ بِمَا کَسَبَ رَهِینٌ» [20/ الطّور/ 52].

أخبرنا محمّد بن عبداللَّه، أخبرنا محمّد بن أحمد بن محمّد الحافظ، حدّثنا عبدالعزیز ابن یحیی بن أحمد، حدّثنا إبراهیم بن فهد، ومحمّد بن زکریّا، قالا: حدّثنا علیّ بن نصر العطّار، حدّثنا الحکم ⁽¹⁾بن ظهیر، عن السّدی، عن أبی مالک.

عن ابن عبّاس فی قوله تعالی: «والّذین آمنوا واتّبعتهم ذرِّیّتهم» الآیة، قال: نزلت فی النّبیّ وعلیّ وفاطمة والحسن والحسین علیهم السلام.

الحسکانی، شواهد التّنزیل، 2/ 270 رقم 903/ مثله شرف الدّین الأسترآبادی، تأویل الآیات،/ 599؛ السّیّد هاشم البحرانی، البرهان ⁽²⁾، 4/ 241؛ المجلسی، البحار، 25/ 241؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق 12/ 455

أخبرنا ابن خشیش ⁽³⁾، عن محمّد بن عبداللَّه، قال: حدّثنا ⁽⁴⁾محمّد بن ⁽⁵⁾محمّد بن معقل العجلی ⁽⁶⁾القرمیسینی بسهرورد ⁽⁷⁾، قال: حدّثنا محمّد بن أبی الصّهبان الذّهلیّ، قال: حدّثنا أحمد بن محمّد بن أبی نصر البزنطیّ، ⁽⁸⁾عن کرام بن عمرو الخثعمی، عن ⁽⁹⁾محمّد بن مسلم،

⁽¹⁾قال: سمعت أبا جعفر وجعفر بن محمّد علیهما السلام یقولان ⁽²⁾: إنّ اللَّه (تعالی) عوّض الحسین علیه السلام من قتله ⁽³⁾أن جعل الإمامة ⁽⁴⁾فی ذرِّیّته ⁽⁵⁾، والشّفاء فی تربته، وإجابة الدّعاء عند قبره، ولا تعدّ أیّام زائریه ⁽⁶⁾جائیاً وراجعاً ⁽⁷⁾من عمره. ⁽⁸⁾ قال محمّد بن مسلم: فقلت لأبی عبداللَّه علیه السلام: ⁽⁹⁾هذا الجلال ینال ⁽¹⁰⁾بالحسین علیه السلام ⁽¹¹⁾فما له ⁽¹²⁾فی نفسه؟ قال: إنّ اللَّه (تعالی) ألحقه بالنّبیّ صلی الله علیه و آله، فکان معه فی درجته ⁽¹³⁾ومنزلته ⁽¹⁴⁾، ثمّ ⁽¹⁵⁾تلا أبو عبداللَّه ⁽¹⁶⁾: «والّذین آمنوا واتّبعتهم ذرِّیّتهم بإیمانٍ ألحقنا بهم ذرِّیّتهم» الآیة. ⁽¹⁷⁾

فرمود: «به راستی خدای تعالی اورا به پیغمبر ملحق کرده و در درجه و مقام اوست و این آیه را خواند: و آن کسانی که گرویدند و نژادشان در ایمان از آن ها پیروی کردند، نژادشان را به آنان ملحق کردیم. آیه.»

کمره ای، ترجمه نفس المهموم/ 15- 16

الطّوسی، الأمالی،/ 317 رقم 644/ عنه: شرف الدّین الأسترآبادی، تأویل الآیات،/ 598؛ الحرّ العاملی، إثبات الهداة، 1/ 559، وسائل الشّیعة، 10/ 329؛ السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 242؛ المجلسی، البحار ⁽¹⁾، 44/ 221؛ الحویزی، نور الثّقلین، 5/ 140؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 12/ 452- 453؛ القزوینی، تظلّم الزّهراء،/ 387- 388؛ القمی، نفس المهموم،/ 47؛ مثله الطّبری، بشارة المصطفی،/ 211؛ الطّبرسی، إعلام الوری،/ 219

قال اللَّه تعالی: «والّذینَ آمَنُوا واتّبعتهُم ذُرِّیّتهم بإیمانٍ»، ولا اتِّباع أحسن من اتِّباع الحسن والحسین. وقال تعالی: «ألحَقْنا بِهِم ذُرِّیّتهم»، فقد ألحقَ اللَّه بهما ذرِّیّتهما برسول اللَّه صلی الله علیه و آله، وشهد بذلک کتابه؛ فوجب لهم الطّاعة بحقِّ الإمامة مثل ما وجب للنّبیّ لحقِّ النّبوّة. ⁽²⁾

مجلسی، جلاء العیون،/ 534

ابن شهرآشوب، المناقب، 3/ 367/ عنه: المجلسی، البحار، 43/ 277

وعن أبی وائل عن، ابن عمر، قال:

کنّا إذا عدّدنا أصحاب النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم قلنا: أبو بکر وعمر وعثمان، فقال رجل لابن عمر: فعلیّ ما هو؟

قال: إنّ علیّاً من أهل البیت لا یقاس به أحد، هو مع رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم فی درجته، إنّ اللَّه یقول: «الّذین آمنوا واتّبعتهم ذرِّیّتهم بإیمانٍ ألحقنا بهم ذرّیّتهم»، ففاطمة مع أبیها صلی الله علیه و آله و سلم فی درجته، وعلیّ معهما مع الحسن والحسین.

القندوزی، ینابیع المودّة، 2/ 68 رقم 60

«یتنازعون فیها کأساً لا لغو فیها ولا تأثیم» [23/ الطّور/ 52].

قال: حدّثنی محمّد بن أحمد بن علیّ الکسائی معنعناً:

عن عبداللَّه بن مسعود رضی الله عنه [وقد سُئل] یوماً فی محفل من المهاجرین والأنصار فی قوله عزّ وجلّ [ر: تعالی] «بینهما برزخٌ لا یبغیان»، قال: لا یبغی علیّ علی فاطمة ولا تبغی فاطمة علی علیّ، ینعم علیّ بما أعدّ اللَّه له وخصّه من نعیمه بفاطمة، اتّصل معهما ابناهما حافّین بهما منهم فیصل من النّور کالحجال خصّوا به من بین أهل الجنان، یقف علیّ من النّظر إلی فاطمة فینعم وإلی ولدیه فیفرح، واللَّه یعطی فضله مَن یشاء، وهذا أوسع وأرحم وألطف! ثمّ قرأ هذه الآیة: «یتنازعون فیها کأساً لا لغو فیها ولا تأثیم» [23/ الطّور] بین [أمیر المؤمنین. ر] علیّ [بن أبی طالب. ر] وفاطمة والحسن والحسین [علیهم السّلام. ر] من غیر تکلّف، وکلّ فی أماکنه ونعیمه مدّ بصره.

فرات بن إبراهیم، التّفسیر،/ 461 رقم 603

الإمام فی تأویل سورة القمر

«وَحَمَلْناهُ عَلی ذاتِ ألواحٍ ودُسُر» [13/ القمر/ 54].

أمان الإخطار: رویتُ عن شیخی محمّد بن النجّار من ثقات العامّة من کتابه الّذی جعله تذییلًا علی تاریخ الخطیب، عن محمّد بن أحمد بن بختیار، عن محمّد بن الحسن بن محمّد الهمدانی، عن الحسین بن الحسن بن زید، عن الحسن بن أحمد العلویّ، عن الحسن ابن عبدالرّحمان بن خلّاد وبکر بن أحمد بن مخلّد وأبی عبداللَّه الغالبیّ، عن محمّد بن هارون المنصوریّ، عن أحمد بن شاکر، عن یحیی بن أکثم القاضی، عن المأمون، عن عطیّة العوفیّ، عن ثابت البنانیّ، عن أنس بن مالک، عن النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم، أ نّه قال:

لمّا أراد اللَّه عزّ وجلّ أن یهلک قوم نوح علیه السلام، أوحی اللَّه إلیه: أن شقّ ألواح السّاج، فلمّا شقّها لم یدر ما یصنع بها، فهبط جبرئیل، فأراه هیئة السّفینة ومعه تابوت فیه مائة ألف مسمار وتسعة وعشرون ألف مسمار، فسمّر بالمسامیر کلّها السّفینة إلی أن بقیت خمسة مسامیر.

فضربَ بیده إلی مسمار منها، فأشرق فی یده وأضاء کما یضی ء الکوکب الدرِّیّ أفق السّماء، فتحیّر من ذلک نوح، فأنطق اللَّه ذلک المسمار بلسانٍ طلق ذلق ⁽¹⁾، فقال له: یا جبرئیل! ما هذا المسمار الّذی ما رأیت مثله؟ قال: هذا باسم خیر الأوّلین والآخرین، محمّد بن عبداللَّه، أسمِّره فی أوّلها علی جانب السّفینة الیمین.

ثمّ ضرب بیده علی مسمارٍ ثانٍ فأشرق وأنار، فقال نوح: وما هذا المسمار؟ فقال: مسمار أخیه وابن عمِّه علیّ بن أبی طالب، فأسمِّره علی جانب السّفینة الیسار فی أوّلها.

ثمّ ضرب بیده إلی مسمار ثالث فزهر وأشرق وأنار، فقال: هذا مسمار فاطمة، فأسمِّره إلی جانب مسمار أبیها.

ثمّ ضرب بیده إلی مسمار رابع، فزهر وأنار، فقال: هذا مسمار الحسن، فأسمِّره إلی جانب مسمار أبیه.

ثمّ ضرب بیده إلی مسمار خامس، فأشرق وأنار وبکی، فقال: یا جبرئیل! ما هذه النّداوة؟ فقال: هذا مسمار الحسین بن علیّ سیِّد الشّهداء، فأسمِّره إلی جانب مسمار أخیه، ثمّ قال النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم: «وَحَمَلْناهُ علی ذاتِ ألواحٍ ودُسُر»، قال النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم: الألواح خشب السّفینة، ونحن الدّسر ⁽¹⁾، لولانا ما سارت السّفینة بأهلها. ⁽²⁾

المجلسی، البحار، 26/ 332- 333

الإمام فی تأویل سورة الرّحمن

«رَبُّ المَشْرِقَیْنِ وَرَبُّ المَغْرِبَیْنِ» [17/ الرّحمن/ 55].

وفی روایة سیف بن عمیرة، عن إسحاق بن عمّار، عن أبی بصیر، قال: سألتُ أبا عبداللَّه علیه السلام عن قول اللَّه: «ربّ المَشْرِقین وربّ المَغْرِبین»، قال: المشرقین ⁽¹⁾، رسول اللَّه صلی الله علیه و آله وأمیر المؤمنین علیه السلام، والمغربین، الحسن والحسین ⁽²⁾وفی ⁽³⁾أمثالهما تجری ⁽⁴⁾«فبأیِ آلاء ربِّکما تُکَذِّبان» ⁽⁵⁾، قال: ⁽⁶⁾محمّد وعلیّ ⁽⁷⁾علیهما السلام.

القمی، التّفسیر، 2/ 344/ عنه: الفیض الکاشانی، الصّافی، 5/ 109؛ السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 266؛ المجلسی، البحار، 24/ 69؛ الحویزی، نور الثّقلین، 5/ 190- 191؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 12/ 567

«مَرَجَ ا لْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیَانِ* بَیْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَایَبْغِیَانِ* فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ* یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَا لْمَرْجَانُ» [19- 22/ الرّحمن/ 55].

قال: حدّثنا أبو القاسم العلویّ [قال: حدّثنا فرات] معنعناً:

عن ابن عبّاس رضی الله عنه: «مرج البحرین یلتقیان»، قال: علیّ وفاطمة: «بینهما برزخ لایبغیان»، قال: رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم. «یخرج منهما اللّؤلؤ والمرجان»، قال: الحسن والحسین علیهما السلام.

فرات بن إبراهیم، التّفسیر،/ 459 رقم 599/ عنه: المجلسی، البحار ⁽⁸⁾، 37/ 64

فرات، قال: حدّثنا علیّ بن عتاب والحسین بن سعید وجعفر بن محمّد الفزاریّ معنعناً:

عن جعفر بن محمّد الصّادق علیهما السلام، قال: «مرج البحرین یلتقیان بینهما برزخ لایبغیان» قال]: علیّ وفاطمة [بحران عمیقان لا یبغی أحدهما علی صاحبه] جاءهما النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم فأدخل رجلیه بین فاطمة وعلیّ «یخرج منهما اللّؤلؤ والمرجان» الحسن والحسین علیهما السلام.

فرات بن إبراهیم، التّفسیر،/ 459- 460 رقم 600

قال: حدّثنا محمّد بن إبراهیم الفزاریّ معنعناً:

عن علیّ بن فضیل، عن علیّ بن موسی الرّضا علیهما السلام، قال: سألته عن قول اللَّه تبارک وتعالی: «مرج البحرین یلتقیان» قال: ذلک علیّ وفاطمة، «بینهما برزخ لا یبغیان»، قال: العهد الّذی أخذه علیهما النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم، یعنی: لا یزنیان، «یخرج منهما اللّؤلؤ والمرجان»، قال: الحسن والحسین وذرِّیّتهما.

فرات بن إبراهیم، التّفسیر،/ 460 رقم 601

فرات، قال: حدّثنی علیّ بن محمّد بن مخلد ⁽¹⁾الجعفیّ [قال: حدّثنا أحمد ⁽²⁾بن سلیمان، قال: حدّثنا إسحاق بن إبراهیم الأعمش، عن کثیر بن هشام، عن کهمس ⁽³⁾بن الحسن، عن أبی السّلیل]:

⁽⁴⁾عن أبی ذرّ الغفاریّ رضی الله عنه فی قوله: «مرج البحرین یلتقیان»، قال: علیّ وفاطمة، «یخرج منها اللّؤلؤ والمرجان»: الحسن والحسین علیهم السلام، فمَنْ رأی مثل هؤلاء الأربعة ⁽⁵⁾، لا یحبّهم إلّامؤمن ولا یبغضهم إلّاکافر، فکونوا مؤمنین بحبِّ أهل البیت ولا تکونوا کفّاراً ⁽⁶⁾ببغض أهل البیت ⁽⁷⁾، فتلقوا فی النّار.

فرات بن إبراهیم، التّفسیر،/ 460- 461 رقم 602/ عنه: المجلسی، البحار، 37/ 64؛ مثله شرف الدّین الأ سترآبادی، تأویل الآیات،/ 615؛ السّیّد هاشم البحرانی، البرهان ⁽¹⁾، 4/ 265؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 12/ 570- 571

قال: حدّثنی محمّد بن أحمد بن علیّ الکسائی معنعناً:

عن عبداللَّه بن مسعود رضی الله عنه [وقد سُئل] یوماً فی محفل من المهاجرین والأنصار فی قوله عزّ وجلّ: «بینهما برزخ لا یبغیان» قال: لا یبغی علیّ علی فاطمة ولا تبغی فاطمة علی علیّ، ینعم علیّ بما أعدّ اللَّه له وخصّه من نعیمه بفاطمة، اتّصل معهما ابناهما حافّین بهما منهم، فیصل من النّور کالحجال خصّوا به من بین أهل الجنان، یقف علیّ من النّظر إلی فاطمة، فینعم وإلی ولدیه فیفرح، واللَّه یعطی فضله من یشاء، وهذا أوسع وأرحم وألطف! ثمّ قرأ هذه الآیة: «یتنازعون فیها کأساً لا لغو فیها ولا تأثیم» [23/ الطّور] بین [أمیر المؤمنین. ر] علیّ [بن أبی طالب. ر] وفاطمة والحسن والحسین [علیهم السلام. ر] من غیر تکلّف، وکلّ فی أماکنه ونعیمه مدّ بصره.

فرات بن إبراهیم، التّفسیر،/ 461 رقم 603

حدّثنا محمّد بن عبداللَّه ⁽²⁾، قال: حدّثنا سعید ⁽³⁾بن عبداللَّه، عن القاسم بن محمّد، عن سلیمان بن داوود المنقریّ، عن یحیی بن سعید القطّان ⁽⁴⁾(العطّار خ ل)، قال: سمعت أبا عبداللَّه علیه السلام یقول فی قول اللَّه تبارک وتعالی: «مرج البحرین یلتقیان بینهما برزخ لا یبغیان»، ⁽⁵⁾قال ⁽⁶⁾علیّ وفاطمة بحران عمیقان لا یبغی أحدهما علی صاحبه ⁽⁷⁾: «یخرج منهما اللّؤلؤ والمرجان»، قال الحسن والحسین علیهما السلام.

القمی، التّفسیر، 2/ 344/ عنه: الفیض الکاشانی، الصّافی، 5/ 109؛ السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 265؛ المجلسی، البحار، 37/ 95- 96؛ الحویزی، نور الثّقلین، 5/ 191؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 12/ 569

وقال علیّ بن إبراهیم فی قوله: «مرج البحرین یلتقیان»، أمیر المؤمنین وفاطمة علیهما السلام، «یخرجُ منهما اللّؤلؤ والمرجان»، الحسن والحسین علیهما السلام.

القمی، التّفسیر، 2/ 344

حدّثنا أبی رضی الله عنه، قال: حدّثنا سعد بن عبداللَّه، عن القاسم بن محمّد الإصبهانیّ، عن سلیمان بن داوود المنقریّ، قال: حدّثنا یحیی بن سعید القطّان ⁽¹⁾، قال: سمعت أبا عبداللَّه علیه السلام یقول ⁽²⁾فی قوله عزّ وجلّ ⁽³⁾: «مرج البحرین یلتقیان بینهما برزخ لا یبغیان»، قال: علیّ وفاطمة علیهما السلام بحران من العلم عمیقان، لا یبغی أحدهما علی صاحبه، «یخرج منهما اللّؤلؤ والمرجان»، الحسن والحسین علیهما السلام. ⁽⁴⁾

فهری، ترجمه خصال، 1/ 75

الصّدوق، الخصال، 1/ 75 رقم 96/ عنه: السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 265؛ المجلسی، البحار، 24/ 98

أخبرنا محمّد بن عبداللَّه بن أحمد، [أخبرنا] محمّد بن أحمد بن محمّد الحافظ، أخبرنا عبدالعزیز بن یحیی بن أحمد، حدّثنا الحسین بن علیّ، حدّثنا إبراهیم بن محمّد، حدّثنا محمّد بن جبلة، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر، عن جویبر:

عن الضّحّاک فی قوله تعالی: «مرج البحرین یلتقیان»، قال: علیّ وفاطمة، «بینهما برزخ لایبغیان»، قال: النّبیّ صلی الله علیه و آله، «یخرج منهما اللّؤلؤ والمرجان»، قال: الحسن والحسین.

وقد روی عن سلمان الفارسی.

أخبرناه أبو القاسم یوسف بن محمّد البلخیّ، قدم علینا وأبو عبدالرّحمان محمّد بن أحمد القاضی بریوند، قالا: حدّثنا أبو الحسن محمّد بن علیّ الحسنی إملاءً، حدّثنا أحمد ابن سعید بن عبدالرّحمان الرّجل الصّالح، حدّثنا محمّد بن أحمد السّبیعیّ، حدّثنا یحیی بن عبدالحمید الحمّانیّ، حدّثنا قیس بن الرّبیع، عن محمّد بن رستم، عن زاذان:

عن سلمان فی قوله تعالی: «مرج البحرین یلتقیان»، قال: علیّ وفاطمة، «بینهما برزخ لایبغیان»، قال: النّبیّ صلی الله علیه و آله، «یخرج منهما اللّؤلؤ والمرجان»، قال: الحسن والحسین علیهما السلام.

[وذکراه] لفظاً واحداً.

و [روی أیضاً] عن ابن عبّاس.

حدّثنیه أبو عمرو المحتسب، [قال:] أخبرنا أبو حفص عمر بن أحمد المذکر.

وأخبرنا أبو بکر علیّ بن عمر بن أحمد الزّاهد بقراءتی علیه [قال:] حدّثنا أبی، قال:

حدّثنا أبو أحمد إسحاق بن محمّد المنصوری المعروف بابن التمّار، حدّثنا الحسین بن محمّد بن مصعب، حدّثنا جعفر بن أدیم النّیلیّ، عن عاصم بن علیّ، عن أبیه، عن سعید ابن جبیر:

عن ابن عبّاس فی قول اللَّه تعالی: «مرج البحرین یلتقیان»، قال: علیّ وفاطمة، «بینهما برزخ لایبغیان»، قال: حبّ دائم لاینقطع ولاینفد، «یخرج منهما اللّؤلؤ والمرجان»، قال: الحسن والحسین.

حدّثنیه أبو عمرو [محمّد بن عبداللَّه] الرّزجاهی، أخبرنا أبو بکر الإسماعیلی فی مسند علیّ، قال: أخبرنی علیّ بن العبّاس المقانعی، حدّثنا جعفر بن أدیم النّیلی، حدّثنا عاصم ابن علیّ، قال: حدّثنی أبی، عن عطاء بن السّائب، عن سعید بن جبیر:

عن ابن عبّاس فی قوله تعالی: «مرج البحرین یلتقیان»، قال: علیّ وفاطمة، «بینهما برزخ لا یبغیان»، قال: حبّ لا ینقطع ولا ینفد أبداً، «یخرج منهما اللّؤلؤ والمرجان»، قال: الحسن والحسین.

طریق آخر عن ابن عبّاس- إن صحّ-:

حدّثونا عن أبی بکر السّبیعی، قال: کتب إلینا أحمد بن حمّاد بن سفیان القاضی إجازة، قال: حدّثنی زیدان، حدّثنا عبداللَّه بن عبدالرّحمان، عن الفریابیّ، عن سفیان، عن ابن أبی نجیح، عن مجاهد:

عن ابن عبّاس [فی قوله تعالی]: «مرج البحرین یلتقیان»، قال: علیّ وفاطمة، «بینهما برزخ لایبغیان»، ودّ لا یتباغضان، «یخرج منهما اللّؤلؤ والمرجان»، قال: الحسن والحسین.

والّذی [ورد] عن أبی مالک، عن ابن عبّاس [مثل ما] و [رد] فی الباب عن أبی ذرّ، وجعفر الصّادق وعلیّ الرّضا.

الحسکانی، شواهد التّنزیل، 2/ 284- 287، 289 رقم 918- 921، 923

وأخبرنا الحسین، قال: حدّثنا موسی بن محمّد بن علیّ بن عبداللَّه، ⁽¹⁾قال: قرأ أبی علی أبی محمّد ⁽²⁾بن ⁽³⁾الحسن بن علویه ⁽⁴⁾القطّان من کتابه وأنا أسمع، قال ⁽⁵⁾: حدّثنا بعض أصحابنا، قال: حدّثنی رجل من أهل مصر یُقال له: طسم، قال: حدّثنا أبو حذیفة ⁽⁶⁾،

عن أبیه، عن سفیان الثّوری، فی قول اللَّه سبحانه: «مرج البحرین یلتقیان بینهما برزخ لایبغیان»، قال: فاطمة وعلیّ، «یخرجُ منهما اللّؤلؤ والمرجان»، قال: الحسن والحسین. ⁽¹⁾

ورُوی هذا القول أیضاً عن سعید بن جبیر، وقال: «بینهما برزخ»، محمّد، واللَّه أعلم.

الثّعلبی، التّفسیر، 9/ 182/ عنه: ابن البطریق، العمدة،/ 399- 400؛ المجلسی، البحار ⁽²⁾، 24/ 99؛ مثله الخزاعیّ، الأربعین عن الأربعین،/ 82 رقم 38

أخبرنا أبو غالب محمّد بن أحمد بن سهل النحویّ رحمه الله إذناً، أخبرنی أبو الفضل عبدالواحد بن عبدالعزیز التّمیمیّ، حدّثنا أبو علیّ محمّد بن أحمد بن الحسن الصّوّاف، حدّثنا محمّد بن هارون الهاشمیّ، حدّثنا جدِّی، حدّثنا یحیی الحمّانیّ، حدّثنا قیس بن الرّبیع الأسدیّ، عن أبی ⁽³⁾هارون العبدیّ، عن أبی سعید الخُدرِیّ ⁽⁴⁾فی قوله عزّ وجلّ ⁽⁵⁾: «مرج البحرین یلتقیان»، قال: علیّ وفاطمة، «بینهما برزخ لا یبغیان»، ⁽⁶⁾قال: محمّد ⁽⁷⁾، «یخرج منهما اللّؤلؤ والمرجان»، قال: الحسن والحسین علیهما السلام.

ابن المغازلی، المناقب،/ 339 رقم 390/ مثله السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 266

قال أبو عبداللَّه علیه السلام فی قوله تعالی: «مرج البحرین یلتقیان بینهما برزخ لا یبغیان»، قال: علیّ وفاطمة بحران من العلم عمیقان لا یبغی أحدهما علی صاحبه، «یخرج منهما اللّؤلؤ والمرجان»، الحسن والحسین علیهما السلام.

الفتّال، روضة الواعظین، 1/ 148

وقد روی عن سلمان الفارسی وسعید بن جبیر وسفیان الثّوری أنّ ⁽¹⁾البحرین علیّ وفاطمة علیهما السلام، ⁽²⁾«بینهما برزخ»، محمّد صلی الله علیه و آله ⁽³⁾، «یخرج منهما ⁽⁴⁾اللّؤلؤ والمرجان»، الحسن والحسین علیهما السلام ⁽⁵⁾، ولا غرو أن یکونا بحرین لسعة فضلهما ⁽⁶⁾وکثرة خیرهما، فإنّ البحر إنّما یُسمّی ⁽⁷⁾بحراً لسعته.

الطّبرسی، مجمع البیان، 9/ 201/ عنه: شرف الدّین الأسترآبادی، تأویل الآیات،/ 615؛ الفیض الکاشانی، الصّافی، 5/ 109؛ السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 266؛ المجلسی، البحار، 24/ 98؛ الحویزی، نور الثّقلین، 5/ 191؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 12/ 569

(وأخبرنی) سیِّد الحفّاظ أبو منصور شهردار بن شهرویه الدّیلمیّ فیما کتب إلیَّ من همدان، حدّثنا الرّئیس أبو الفتح بن عبداللَّه الهمدانی کتابة، حدّثنا الإمام عبداللَّه بن عبدان، حدّثنا أبو عبداللَّه نافع بن علیّ، حدّثنا علیّ بن إبراهیم القطّان، حدّثنا أحمد بن حمّاد الکوفی، حدّثنا محمّد بن زیدان الهاشمی، حدّثنا عبداللَّه بن عبدالرّحمان الموصلیّ، حدّثنا محمّد بن یوسف الفریابی، عن سفیان بن سعید الثّوری، عن ابن أبی نجیح، عن مجاهد، عن ابن عبّاس فی قوله تعالی: «مرج البحرین یلتقیان»، قال: علیّ وفاطمة، «بینهما برزخ لا یبغیان»، قال: ودّ لا یتباغضان، «یخرج منها اللّؤلؤ والمرجان»، قال: الحسن والحسین. ⁽⁸⁾

ابو الفتوح رازی، التّفسیر،/ 291- 292

الخوارزمی، مقتل الحسین، 1/ 113

الخرکوشی فی کتابیه اللّوامع؛ وشرف المصطفی، بإسناده عن سلمان؛ وأبوبکر الشّیرازی فی کتابه عن أبی صالح، وأبو إسحاق الثّعلبی، وعلیّ بن أحمد الطّائی و ⁽¹⁾أبو محمّد بن الحسن ⁽²⁾بن علویّة القطّان فی تفاسیرهم، عن سعید بن جبیر، وسفیان الثّوری، وأبو نعیم الأصفهانی فیما نزل من القرآن فی أمیر المؤمنین علیه السلام، عن حمّاد بن سلمة، عن ثابت، عن أنس، وعن أبی مالک، عن ابن عبّاس، والقاضی النّطنزی، عن سفیان بن عیینة، عن جعفر الصّادق علیه السلام واللّفظ له، فی قوله: «مرج البحرین یلتقیان»، قال: علیّ وفاطمة بحران عمیقان لا یبغی أحدهما علی صاحبه؛ وفی روایة: بینهما برزخ رسول اللَّه یخرج منهما «اللّؤلؤ والمرجان»، الحسن والحسین علیهما السلام.

ابن شهرآشوب، المناقب، 3/ 318- 319/ عنه: السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 266؛ المجلسی، البحار، 43/ 31- 32؛ البحرانی، العوالم، 11- 1/ 98

أبو معاویة الضّریر، عن الأعمش، عن أبی صالح، عن ابن عبّاس، أنّ فاطمة علیها السلام بکت للجوع والعری، فقال النّبیّ صلی الله علیه و آله: اقنعی یا فاطمة بزوجک، فوَ اللَّه إنّه سیِّد فی الدّنیا، سیِّد فی الآخرة، وأصلح بینهما، فأنزل اللَّه: «مرج البحرین یلتقیان»، یقول: أنا اللَّه ⁽³⁾أرسلت البحرین، علیّ بن أبی طالب بحر العلم، وفاطمة بحر النّبوّة، یلتقیان یتّصلان أنا اللَّه أوقعت الوصلة بینهما. ثمّ قال: «بینهما برزخ»، مانع رسول اللَّه یمنع علیّ بن أبی طالب أن یحزن لأجل الدّنیا، ویمنع فاطمة أن تخاصم بعلها لأجل الدّنیا، «فبأیِّ آلاء ربّکما» یا معشر الجنّ والإنس، «تکذّبان» بولایة أمیر المؤمنین و ⁽⁴⁾حبّ فاطمة الزّهراء

ف «اللّؤلؤ» الحسن، «والمرجان» الحسین، لأنّ اللّؤلؤ الکبار، والمرجان الصّغار ⁽¹⁾، ولا غرو أن یکونا بحرین لسعة فضلهما وکثرة خیرهما، فإنّ البحر سُمِّی بحراً لسعته، وأجری النّبیّ صلی الله علیه و آله فرساً، فقال: وجدته بحراً.

ابن شهرآشوب، المناقب، 3/ 319/ عنه: السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 266؛ المجلسی، البحار، 24/ 99

وذکر الثّعلبیّ فی تأویل قوله تعالی: «مرج البحرین یلتقیان بینهما برزخ لا یبغیان»، عن سفیان الثّوریّ وسعید بن جبیر: إنّ البحرین علیّاً وفاطمة، والبرزخ محمّد رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) ، «یخرج منهما اللّؤلؤ والمرجان»، الحسن والحسین علیهما السلام.

سبط ابن الجوزی، تذکرة الخواصّ،/ 134

وأمّا ما أورده الحافظ أبو بکر أحمد بن موسی بن مردویه [...] ⁽²⁾قوله تعالی: «مرج البحرین یلتقیان»، عن أنس، قال: علیّ وفاطمة، «یخرج منهما اللّؤلؤ والمرجان»، قال: الحسن والحسین علیهما السلام. ⁽³⁾

وعن ابن عبّاس علیّ وفاطمة، «بینهما برزخ» النّبیّ صلی الله علیه و آله، «یخرج منهما» الحسن والحسین صلوات اللَّه علیهم.

الإربلی، کشف الغمّة، 1/ 314، 323- 324/ عنه: المجلسی، البحار، 37/ 96 مثله الحلّیّ، کشف الیقین،/ 76

قوله تعالی: «مرج البحرین یلتقیان».

روی الجمهور، قال ابن عبّاس: علیّ وفاطمة، «بینهما برزخ لا یبغیان» النّبیّ صلی الله علیه و آله، «یخرج منهما اللّؤلؤ والمرجان»، الحسن والحسین، ولم یحصل لغیره من الصّحابة هذه الفضیلة.

الحلّی، نهج الحقّ،/ 188 رقم 26

وعن أنس بن مالک رضی الله عنه فی قوله تعالی: «مرج البحرین یلتقیان»، قال: علیّ وفاطمة، «یخرج منهما اللّؤلؤ والمرجان»، قال: الحسن والحسین. رواه صاحب کتاب الدّرر.

ابن الصّبّاغ، الفصول المهمّة،/ 28/ مثله الشّبلنجی، نور الأبصار،/ 226- 227؛ الفیروزآبادی، فضائل الخمسة ⁽¹⁾، 1/ 334

وأخرج ابن مردویه، عن ابن عبّاس فی قوله «مرج البحرین یلتقیان»، قال: علیّ وفاطمة، «بینهما برزخ لا یبغیان»، قال: النّبیّ (صلی الله علیه و آله) ، «یخرج منهما اللّؤلؤ والمرجان»، قال: الحسن والحسین.

وأخرج ابن مردویه، عن أنس بن مالک فی قوله: «مرج البحرین یلتقیان»، قال: علیّ وفاطمة، «یخرج منهما اللّؤلؤ والمرجان»، قال: الحسن والحسین.

السّیوطی، الدّرّ المنثور، 6/ 142- 143/ عنه: الفیروزآبادی، فضائل الخمسة، 1/ 334

قال محمّد بن العبّاس: حدّثنا محمّد بن أحمد، عن محفوظ بن بشر ⁽²⁾، عن عمرو بن شمر، عن جابر الجعفیّ، عن أبی عبداللَّه علیه السلام فی قوله عزّ وجلّ: «مرج البحرین یلتقیان»، قال: علیّ وفاطمة، «بینهما برزخ لا یبغیان»، قال: «لایبغی علیّ علی فاطمة، و ⁽³⁾لا تبغی فاطمة ⁽⁴⁾علی علیّ، «یخرج منهما اللّؤلؤ والمرجان»، قال: الحسن والحسین علیهما السلام.

شرف الدّین الأسترآبادی، تأویل الآیات،/ 614/ عنه: السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 265؛ المجلسی، البحار، 24/ 97؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 12/ 569- 570

وقال أیضاً [محمّد بن العبّاس]: حدّثنا جعفر بن سهل، عن أحمد بن محمّد بن ⁽¹⁾عبدالکریم، ⁽²⁾عن یحیی بن ⁽³⁾عبدالحمید، عن قیس بن ⁽⁴⁾الرّبیع، عن [أبی] هارون العبدیّ، عن أبی سعید الخدریّ فی قوله عزّ وجلّ: «مرج البحرین یلتقیان»، قال: علیّ وفاطمة، قال: لا یبغی هذا علی هذه، ولا هذه علی هذا، «یخرج منهما اللّؤلؤ والمرجان»، قال: الحسن والحسین صلوات اللَّه علیهم أجمعین.

شرف الدّین الأسترآبادی، تأویل الآیات،/ 614- 615/ عنه: السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 265؛ المجلسی، البحار، 24/ 97؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 12/ 570

وقال أیضاً [محمّد بن العبّاس]: حدّثنا علیّ بن عبداللَّه، عن إبراهیم بن محمّد، عن محمّد ابن صلت ⁽⁵⁾، عن أبی الجارود زیاد بن منذر ⁽⁶⁾، عن الضّحّاک، عن ابن عبّاس فی ⁽⁷⁾قوله عزّ وجلّ: «مرج البحرین یلتقیان* بینهما برزخ لا یبغیان»، قال: «مرج البحرین» علیّ وفاطمة علیهما السلام، «بینهما برزخ لایبغیان»، قال: النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم، «یخرج منهما اللّؤلؤ والمرجان»، قال: الحسن والحسین علیهما السلام.

شرف الدّین الأسترآبادی، تأویل الآیات،/ 615/ عنه: السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 265؛ المجلسی، البحار، 24/ 97؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 12/ 570

جامع الفوائد وتأویل الآیات الظّاهرة معاً: محمّد بن العبّاس، عن محمّد بن أحمد، عن محفوظ بن بشر، عن عمرو بن شمر، عن جابر، عن أبی جعفر علیه السلام فی قوله تعالی: «مرج البحرین یلتقیان»، قال: علیّ وفاطمة، «بینهما برزخ لا یبغیان»، قال: لا یبغی

علیّ علی فاطمة، ولاتبغی فاطمة علی علیّ، «یخرج منهما اللّؤلؤ والمرجان»، قال: الحسن والحسین علیهما السلام، مَنْ رأی مثل هؤلاء الأربعة، علیّ وفاطمة والحسن والحسین؟ لا یحبّهم إلّا مؤمن، ولا یبغضهم إلّاکافر، فکونوا مؤمنین بحبِّ أهل البیت، ولا تکونوا کفّاراً ببغض أهل البیت فتلقوا فی النّار.

المجلسی، البحار، 37/ 96 رقم 63

ما أخرجه ابن مردویه، عن ابن عبّاس، قال: «مرج البحرین یلتقیان»، علیّ وفاطمة رضی اللَّه تعالی عنهما، «بینهما برزخ لایبغیان»، النّبیّ صلّی اللَّه تعالی علیه وسلّم، «یخرج منهما اللّؤلؤ والمرجان»، الحسن والحسین رضی اللَّه تعالی عنهما.

الآلوسی، روح المعانی، 27/ 107

قال اللَّه- تبارک وتعالی-: «مرج البحرین یلتقیان* بینهما برزخ لا یبغیان* یخرج منهما اللّؤلؤ والمرجان»، محمّد وعلیّ وفاطمة وحسن وحسین. ⁽¹⁾

القندوزی، ینابیع المودّة، 3/ 211

أخرج أبو نعیم الحافظ والثّعلبیّ والمالکی، بأسانیدهم، وروی سفیان الثّوری، هم جمیعاً، عن أبی سعید الخدریّ، وابن عبّاس، وأنس بن مالک (رضی اللَّه عنهم)، وروی سفیان بن عیینة، عن جعفر الصّادق رضی الله عنه، فی تفسیر هذه الآیة قالوا:

علیّ وفاطمة بحران عمیقان لا یبغی أحدهما علی صاحبه، وبینهما برزخ هو رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم، یخرج منهما اللّؤلؤ والمرجان، هما الحسن والحسین (رضی اللَّه عنهم).

القندوزی، ینابیع المودّة، 1/ 354 رقم 4

وفی المناقب، عن جعفر الصّادق علیه السلام، قال:

کان أبو ذرّ رضی الله عنه یقول: إنّ هذه الآیة «مرج البحرین یلتقیان* بینهما برزخ لا یبغیان

ازابوسفیان ثوری وسعید بن جبیر روایت می کند: «بحرین، علی و فاطمه است، و برزخ، رسول خداست، و لؤلؤومرجان، حسن و حسین علیهما السلام است.»

الإمام فی تأویل سورة الواقعة

«وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ* أُوْلَئِکَ ا لْمُقَرَّبُونَ» [10- 11/ الواقعة/ 56].

أخبرنا علیّ بن الحسین، عن محمّد بن یحیی، عن محمّد بن حسّان ⁽¹⁾الرّازیّ، عن محمّد ⁽²⁾بن علیّ، عن محمّد بن سنان، عن داوود بن کثیر الرّقّیّ، ⁽³⁾قال: «قلت لأبی عبداللَّه جعفر بن محمّد علیهما السلام: جُعلت فداک، أخبرنی عن قول اللَّه عزّ وجلّ ⁽⁴⁾: «السّابقون السّابقون أولئکَ هم المقرّبون»، قال: ⁽⁵⁾نطق اللَّه بها ⁽⁶⁾یوم ذرأ الخلق فی المیثاق قبل أن یخلق الخلق بألفی عام ⁽⁷⁾، فقلت: فسِّر لی ذلک، فقال: إنّ اللَّه جلّ وعزّ لمّا أراد أن یخلق الخلق خلقهم ⁽⁸⁾من طین، ورفع لهم ناراً، فقال: ادخلوها، فکان أوّل من دخلها محمّد ⁽⁹⁾رسول اللَّه ⁽¹⁰⁾صلی الله علیه و آله و سلم ⁽¹¹⁾وأمیر المؤمنین والحسن والحسین وتسعة من الأئمّة إمام بعد إمام، ⁽¹²⁾ثمّ أتبعهم بشیعتهم ⁽¹³⁾، فهم واللَّه السّابقون. ⁽¹⁴⁾

آن حضرت در پاسخ فرمود: «خداوند این کلام را روز آفرینش مخلوقات در عالم میثاق، یعنی دو هزار سال پیش از اینکه آفریدگان را پدید آورد، فرموده است.»

عرض کردم: «این مطلب را برایم توضیح دهید.»

فرمود: «هنگامی که خدای تعالی خواست مردمان را بیافریند: آنان را از گِل پدید آورد و آتشی برای آنان برافروخت و امر فرمود بدان داخل شوید!

پس اول کسی که داخل آن آتش شد، محمد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و امیر المؤمنین و حسن و حسین بودند و نه نفر از ائمه که هر یک امامی پس از امام دیگرند و به دنبال ایشان، شیعیانشان (مؤمنان) را درآورد. به خدا قسم که سابقون، همانان هستند.»

غفاری، ترجمه غیبت نعمانی،/ 132

النّعمانی، کتاب الغیبة،/ 132 رقم 20/ عنه: حسن بن سلیمان، مختصر بصائرالدّرجات،/ 175- 176؛ الحرّ العاملی، إثبات الهداة، 1/ 622؛ السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 275؛ المجلسی، البحار، 36/ 401؛ البحرانی، العوالم، (ط 3) 15- 3/ 275

وروی [الشّیخ] المفید- رحمه الله- قال: أخبرنا علیّ بن الحسین بإسناده إلی داوود الرّقّیّ، قال: قلت لأبی عبداللَّه علیه السلام: جعلت فداک، أخبرنی عن قول اللَّه عزّ وجلّ: «والسّابقون السّابقون* اولئک المقرّبون»، فقال: ⁽¹⁾نطق اللَّه بهذا یوم ذرأ الخلق فی المیثاق قبل أن یخلق الخلق بألفی عام. فقلت: فسِّر لی ذلک. فقال ⁽²⁾: إنّ اللَّه عزّ وجلّ لمّا أراد أن یخلق الخلق خلقهم من طین، ورفع لهم ناراً، وقال: أدخلوها؛ فکان أوّل من دخلها محمّد وأمیر المؤمنین والحسن والحسین وتسعة ⁽³⁾الأئمّة إمام ⁽⁴⁾بعد إمام، ثمّ اتّبعتهم ⁽⁵⁾شیعتهم، فهم واللَّه السّابقون.

شرف الدّین الأسترآبادی، تأویل الآیات،/ 620/ عنه: المجلسی، البحار، 35/ 333؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 13/ 24

«لَایَمَسُّهُ إِلّا ا لْمُطَهَّرُونَ» [79/ الواقعة/ 56].

الأعمش، عن أبی سفیان، عن أبی أیّوب الأنصاریّ، قال: نزل النّبیّ صلی الله علیه و آله داری،

فنزل علیه جبرئیل من السّماء بجام من فضّة فیه سلسلة من ذهب فیه ماء من الرّحیق المختوم، فناول النّبیّ علیه السلام فشرب؛ ثمّ ناول علیّاً فشرب، ⁽¹⁾ثمّ ناول فاطمة فشربت ⁽²⁾، ثمّ ناول الحسن فشرب، ثمّ ناول الحسین فشرب، ⁽³⁾ثمّ ناول الأوّل ⁽⁴⁾، فانضمّ الکأس، فأنزل اللَّه تعالی: «لا یمسّه إلّاالمُطهّرون» و «فی ذلک فلیتنافس المتنافسون» ⁽⁵⁾.

ابن شهرآشوب، المناقب، 2/ 230/ عنه: المجلسی، البحار، 39/ 127

الإمام فی تأویل سورة الحدید

«یَوْمَ تَرَی ا لْمُؤمِنِینَ وَا لْمُؤْمِناتِ یَسْعَی نُورُهُم بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَبِأَ یْمانِهِم بُشْرَاکُمُ الْیَوْمَ جَنَّاتٌ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا ا لْأَنْهارُ خالِدِینَ فِیهَا ذَلِکَ هُوَ ا لْفَوْزُ ا لْعَظِیمُ» [12/ الحدید/ 57].

قال: حدّثنا أبو القاسم الحسنیّ [قال: حدّثنا فرات] معنعناً:

عن جابر، عن أبی جعفر علیه السلام، قال: سألته عن قول اللَّه: «یوم تری المؤمنین والمؤمنات یسعی نورهم بین أیدیهم وبأیمانهم»، قال: رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم هو نور ⁽¹⁾المؤمنین یسعی بین أیدیهم یوم القیامة إذا أذن اللَّه له أن یأتی منزله فی جنّات عدن و ⁽²⁾المؤمنون یتّبعونه وهو یسعی بین أیدیهم حتّی یدخل جنّة عدن وهم یتّبعون ⁽³⁾حتّی یدخلون معه.

وأمّا قوله: «وبأیمانهم» فأنتم تأخذون بحجزة ⁽⁴⁾آل محمّد، ویأخذ ⁽⁵⁾آل محمّد بحجزة ⁽⁶⁾الحسن والحسین، و ⁽⁷⁾یأخذ أمیر المؤمنین بحجزة ⁽⁸⁾رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم حتّی یدخلون ⁽⁹⁾مع رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم ⁽¹⁰⁾فی جنّة عدن، فذلک قوله: «بشراکم الیوم جنّات تجری من تحتها الأنهار خالدین فیها ذلک هو الفوز العظیم».

فرات بن إبراهیم، التّفسیر،/ 467 رقم 611/ عنه: المجلسی، البحار، 23/ 316- 317

«یَا أَ یُّهَا ا لَّذَینَ آمَنُوا ا تَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ یُؤْتِکُمْ کِفْلَیْنِ مِن رَحْمَتِهِ وَیَجْعَل لَکُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ وَیَغْفِرْ لَکُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِیم» [28/ الحدید/ 57].

فرات، قال: حدّثنی جعفر بن محمّد الفزاری ⁽¹⁾[قال: حدّثنا محمّد بن مروان، قال: حدّثنا علیّ بن هلال الأحمسیّ، عن عبید بن عبدالرّحمان التّیمیّ ⁽²⁾، عن الکلبیّ، عن أبی صالح. ش] ⁽³⁾.

عن ابن عبّاس رضی الله عنه، فی قول اللَّه تبارک وتعالی: «یا أ یّها الّذین آمنوا اتّقوا اللَّه وآمنوا برسوله یؤتکم کفلین من رحمته»، قال: الحسن والحسین، «ویجعل لکم نوراً تمشون به»، قال: علیّ بن أبی طالب علیه السلام.

فرات بن إبراهیم، التّفسیر،/ 467- 468 رقم 612/ عنه: الحسکانی، شواهدالتّنزیل، 2/ 308 رقم 943؛ المجلسی، البحار ⁽⁴⁾، 23/ 317

فرات، قال: حدّثنی [أ: ثنا] علیّ بن محمّد الزّهری معنعناً:

عن جابر: عن أبی جعفر علیه السلام فی قوله تعالی: «یا أ یّها الّذین آمنوا اتّقوا اللَّه وآمنوا برسوله یؤتکم کفلین من رحمته»، یعنی: حسناً وحسیناً، قال: ما ضرّ من أکرمه اللَّه أن یکون من شیعتنا ما أصابه فی الدّنیا ولو لم یقدر علی شی ء یأکله إلّاالحشیش.

فرات بن إبراهیم، التّفسیر،/ 468 رقم 613/ عنه: المجلسی، البحار 3، 23/ 317

أخبرنا الحسین بن علیّ، عن أبیه، عن الحسین بن سعید، عن النّضر بن سوید، عن القاسم بن سلیمان، عن سماعة بن مهران، عن أبی عبداللَّه علیه السلام فی قوله: «یؤتکم کفلین من رحمته»، قال: الحسن والحسین علیهما السلام، «ویجعل لکم نوراً تمشون به»، قال: إمام ⁽⁵⁾تأتمّون به.

القمی، التّفسیر، 2/ 352- 353/ عنه: المجلسی، البحار ⁽⁶⁾، 23/ 318

عدّة من أصحابنا، عن أحمد بن محمّد، عن الحسین بن سعید، عن النّضر بن سوید، عن القاسم بن سلیمان، عن سماعة بن مهران، عن أبی عبداللَّه علیه السلام فی ⁽¹⁾قول اللَّه ⁽²⁾عزّ وجلّ: «یؤتکم کفلین ⁽³⁾من رحمته»، قال: الحسن والحسین، «ویجعل لکم نوراً تمشون به»، ⁽⁴⁾قال: إمام ⁽⁵⁾تأتمّون به. ⁽⁶⁾

مصطفوی، ترجمه کافی، 2/ 306- 307

الکلینی، الأصول من الکافی، 1/ 430 رقم 86/ عنه: الفیض الکاشانی، الصّافی، 5/ 140؛ السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 300؛ الحویزی، نور الثّقلین، 5/ 252- 253؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 13/ 113

وبه حدّثنا عبدالعزیز، قال: حدّثنی محمّد بن زکریّا، حدّثنا محمّد بن عیسی، حدّثنا شعیب بن واقد، قال: سمعت الحسین بن زید یحدّث عن جعفر بن محمّد، عن أبیه، عن جابر بن عبداللَّه، عن النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم فی قول اللَّه تعالی: «یؤتکم کفلین من رحمته»، قال: الحسن والحسین، «ویجعل لکم نوراً تمشون به»، قال: علیّ بن أبی طالب علیهم السلام.

الحسکانی، شواهد التّنزیل، 2/ 308- 309 رقم 944

حدّثونا عن أبی بکر السّبیعیّ [قال:] حدّثنا علیّ بن العبّاس المقانعیّ، حدّثنا جعفر ابن محمّد بن الحسین، حدّثنا إبراهیم بن محمّد بن أبی شعیب، عن جابر، عن أبی جعفر فی قوله: «یؤتکم کفلین من رحمته»، [قال:] الحسن والحسین، «ویجعل لکم نوراً تمشون به»، قال: إمام عدل تأتمّون به، علیّ بن أبی طالب علیهم السلام. ⁽⁷⁾

ابو الفتوح رازی، تفسیر، 9/ 355

الحسکانی، شواهد التّنزیل، 2/ 309 رقم 945

الصّادق علیه السلام فی قوله تعالی: «یا أ یّها الّذین آمنوا اتّقوا اللَّه وآمنوا برسوله یؤتکم کفلین من رحمته ویجعل لکم نوراً تمش- ون به»، قال: الکفلین الحسن والحسین، والنّور علیّ علیهم السلام.

ابن شهرآشوب، المناقب، 3/ 380- 381/ عنه: المجلسی، البحار، 43/ 279- 280؛ الحویزیّ، نور الثّقلین، 5/ 253؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 13/ 114

قال محمّد بن العبّاس- رحمه الله-: ⁽¹⁾حدّثنا علیّ بن عبداللَّه ⁽²⁾، عن إبراهیم بن محمّد الثّقفیّ، عن إسماعیل بن بشّار، عن علیّ بن صقر ⁽³⁾الحضرمیّ، عن جابر بن یزید الجعفیّ، قال: سألت أبا جعفر علیه السلام عن قول اللَّه عزّ وجلّ: «یا أ یُّها الّذین آمنوا اتّقوا اللَّه وآمنوا برسوله یؤتکم کفلین من رحمته»، قال: ⁽⁴⁾الحسن والحسین علیهما السلام. قلت: «یجعل لکم نوراً تمشون به»، قال: ⁽⁵⁾یجعل لکم إماماً تأتمّون به ⁽⁶⁾.

شرف الدّین الأسترآبادی، تأویل الآیات،/ 642- 643/ عنه: السّیّد هاشم البحرانی،

البرهان، 4/ 300؛ المجلسی، البحار، 23/ 319؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 13/ 114

وقال أیضاً: حدّثنا عبدالعزیز بن یحیی، عن محمّد بن زکریّا، عن أحمد بن عیسی بن زید ⁽⁷⁾، قال: حدّثنی عمِّی الحسین بن زید؛ [و] قال: حدّثنی شعیب بن واقد، قال: سمعت الحسین بن زید یحدِّث عن جعفر بن محمّد، عن أبیه علیهما السلام، عن جابر بن عبداللَّه،

عن النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم فی قوله تعالی: «یؤتکم کفلین من رحمته»، قال: الحسن والحسین، «ویجعل لکم نوراً تمشون به»، قال: علیّ علیه السلام.

شرف الدّین الأسترآبادی، تأویل الآیات،/ 643/ عنه: السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 300؛ المجلسی، البحار، 23/ 319؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 13/ 114

وقال أیضاً: حدّثنا علیّ بن عبداللَّه، عن إبراهیم بن محمّد، عن إبراهیم بن میمون، عن ابن أبی شیبة، عن جابر الجعفیّ، عن أبی جعفر علیه السلام فی قوله عزّ وجلّ: «یؤتکم کفلین من رحمته»، قال: الحسن والحسین، «ویجعل لکم نوراً تمشون به»، قال: ⁽¹⁾إمام عدل تأتمّون به وهو علیّ ⁽²⁾بن أبی طالب ⁽³⁾علیه السلام. ⁽⁴⁾

سپهر ناسخ التواریخ سید الشهدا علیه السلام، 1/ 97، امام حسن علیه السلام، 1/ 159

شرف الدّین الأسترآبادی، تأویل الآیات،/ 643/ عنه: السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 300؛ المجلسی، البحار، 23/ 319؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 13/ 114

الإمام فی تأویل سورة الحشر

«وَا لَّذِینَ تَبَوَّءُو الدَّارَ وَا لْإِیمانَ مِن قَبْلِهِمْ یُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَیْهِمْ وَلَا یَجِدُونَ فِی صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَیُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَمَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُوْلَئِکَ هُمُ ا لْمُفْلِحُونَ» [9/ الحشر/ 59].

أخبرنا عقیل، أخبرنا علیّ، حدّثنا محمّد، حدّثنا الحسن بن محمّد بن عثمان الفسویّ، حدّثنا یعقوب بن سفیان، قال: حدّثنی آدم بن أبی أیاس، حدّثنا سفیان، عن منصور، عن مجاهد:

عن ابن عبّاس فی قول اللَّه: «ویؤثرون علی أنفسهم ولو کان بهم خصاصة»، قال: نزلت فی علیّ وفاطمة والحسن والحسین علیهم السلام.

الحسکانی، شواهد التّنزیل، 2/ 332 رقم 973

الإمام فی تأویل سورة التحریم

«یَا أَ یُّها ا لَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسَی رَبُّکُمْ أَن یُکَفِّرَ عَنکُمْ سَیِّئاتِکُمْ وَیُدْخِلَکُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الأَنْهارُ یَوْمَ لَایُخْزِی اللَّهُ النَّبِیَّ وَا لَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ یَسْعَی بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَبِأَ یْمنِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنا أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا وَاغْفِرْ لَنا إِنَّکَ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ» [8/ التّحریم/ 66].

الصّادق علیه السلام: «فکّ رقبة»، یعنی: ولایة أمیر المؤمنین، فإنّ ذلک فکّ رقبته.

تفسیر مقاتل عن عطاء، عن ابن عبّاس: «یوم لا یخزی اللَّه النّبیّ»، لا یعذب اللَّه محمّداً، «والّذینَ آمنُوا معه»، لا یعذِّب ⁽¹⁾علیّ بن أبی طالب وفاطمة والحسن والحسین وحمزة وجعفراً ⁽²⁾، نورهم یسعی یضی ء علی الصّراط لعلیّ وفاطمة مثل الدّنیا سبعین مرّة، فیسعی نورهم بین أیدیهم ویسعی عن أیمانهم وهم یتّبعونها ⁽³⁾، فیمضی أهل بیت محمّد ⁽⁴⁾وآله زمرة ⁽⁵⁾علی الصّراط مثل البرق الخاطف، ثمّ ⁽⁶⁾قوم مثل الرِّیح؛ ثمّ قوم مثل عدوّ الفرس، ثمّ یمضی ⁽⁷⁾قوم مثل المشی، ثمّ قوم مثل الجثو ⁽⁸⁾، ثمّ قوم مثل الزّحف، ویجعله اللَّه علی المؤمنین عریضاً وعلی المذنبین دقیقاً، قال ⁽⁹⁾اللَّه تعالی: یقولون ربّنا أتمم لنا نورنا حتّی نجتاز به علی الصّراط، قال: فیجوز أمیر المؤمنین فی هودج من الزّمرّد الأخضر ومعه فاطمة علی نجیب من الیاقوت الأحمر ⁽¹⁰⁾حولها سبعون ألف حور ⁽¹¹⁾کالبرق اللّامع.

ابن شهرآشوب، المناقب، 2/ 155- 156/ عنه: السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 356- 357؛ المجلسی، البحار، 39/ 201- 202

الإمام فی تأویل سورة الحاقّة

«وا لْمَلَکُ عَلَی أَرْجَائِها وَیَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّکَ فَوَقَهُمْ یَوْمَئِذٍ ثَمانِیَةٌ» [17/ الحاقّة/ 69].

قال: حملة العرش ثمانیة، أربعة من الأوّلین وأربعة من الآخرین، فأمّا الأربعة من الأوّلین: فنوح وإبراهیم وموسی وعیسی، ⁽¹⁾والأربعة من الآخرین ⁽²⁾: محمّد وعلیّ والحسن والحسین علیهم السلام، ⁽³⁾ومعنی یحملون العرش یعنی العلم.

القمی، التّفسیر، 2/ 384/ عنه: الفیض الکاشانی، الصّافی، 5/ 219؛ السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 377؛ المجلسی، البحار، 55/ 27؛ الحویزی، نور الثّقلین، 5/ 406؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 13/ 413

قال الشّیخ أبو جعفر- رحمه الله-: اعتقادنا فی العرش أ نّه جملة جمیع الخلق.

والعرش فی وجه آخر هو العلم.

وسُئل الصّادق- علیه السلام- عن قوله تعالی: «الرّحمن علی العرش استوی»؟

فقال: «استوی من کلّ شی ء، فلیس شی ء أقرب إلیه ⁽⁴⁾من شی ء».

فأمّا العرش الّذی هو جملة جمیع الخلق فحملته ثمانیة من الملائکة، لکلّ واحد ⁽⁵⁾منهم ثمانیة ⁽⁶⁾أعین: کلّ عین طباق الدّنیا،

واحد منهم علی صورة بنی آدم، فهو ⁽⁷⁾یسترزق اللَّه تعالی ⁽⁸⁾لولد آدم ⁽⁹⁾. واحد منهم

علی صورة الثّور، یسترزق اللَّه للبهائم کلّها، وواحد منهم علی صورة الأسد، یسترزق اللَّه تعالی للسِّباع. وواحد منهم علی صورة الدِّیک، فهو ⁽¹⁾یسترزق اللَّه للطّیور.

فهم الیوم هؤلاء الأربعة، فإذا کان یوم القیامة صاروا ثمانیة.

⁽²⁾وأمّا العرش الّذی هو العلم، فحملته أربعة من الأوّلین، وأربعة من الآخرین. فأمّا الأربعة من الأوّلین: فنوح، وإبراهیم، وموسی، وعیسی. وأمّا الأربعة من الآخرین: فمحمّد، وعلیّ، والحسن، والحسین، صلّی اللَّه علیهم. هکذا رُوی بالأسانید الصّحیحة عن الأئمة- علیهم السلام- ⁽³⁾فی العرش وحملته.

وإنّما صار هؤلاء حملة العرش الّذی هو العلم، لأنّ الأنبیاء الّذین کانوا قبل نبیّنا (صلی الله علیه و آله) ⁽⁴⁾کانوا علی شرائع الأربعة ⁽⁵⁾: نوح وإبراهیم وموسی وعیسی، ومن قبل هؤلاء ⁽⁶⁾صارت العلوم إلیهم، وکذلک صار العلم من ⁽⁷⁾بعد محمّد وعلیّ والحسن والحسین- علیهم السلام- إلی من بعد الحسین من الأئمّة- علیهم السلام-.

الصّدوق، الاعتقادات (من المصنّفات)،/ 45- 46/ عنه: شرف الدّین الأسترآبادی، تأویل الآیات،/ 691؛ السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 377؛ المجلسی، البحار ⁽⁸⁾، 55/ 7؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 13/ 414

حدّثنا جعفر بن محمّد، قال: حدّثنا الحسین بن محمّد، عن عمِّه عبداللَّه بن عامر، عن سلیمان بن حفص المروزیّ، قال: سمعتُ أبا الحسن موسی بن جعفر علیه السلام، یقول: مَنْ زار قبر ولدی علیّ علیه السلام کان له عند اللَّه عزّ وجلّ سبعون (سبعین) حجّة مبرورة. قلت:

سبعین حجّة مبرورة؟ قال: نعم، سبعین ألف حجّة. قلت: سبعین ألف حجّة؟ قال، فقال: ربّ حجّة لا تقبل من زاره أو بات عنده لیلة کان کمَن زار اللَّه فی عرشه. قلت: کمن زار اللَّه فی عرشه؟ قال: نعم، إذا کان یوم القیامة کان علی عرش اللَّه عزّ وجلّ أربعة من الأوّلین وأربعة من الآخرین، فأمّا الأوّلون: فنوح وإبراهیم وموسی وعیسی، وأمّا الأربعة الآخرون: فمحمّد وعلیّ والحسن والحسین. ثمّ یمدّ المطمر، فیقعد معنا زوّار قبور الأئمّة ألا إنّ أعلاها درجة، وأقربهم حبوة زوّار قبر ولدی علیّ علیه السلام. قال الشّیخ الفقیه أبوجعفر رحمه الله معنی قوله علیه السلام: «کان کمَن زار اللَّه فی عرشه» لیس بتشبیه؛ لأنّ الملائکة تزور العرش، وتلوذ به، وتطوف حوله، وتقول نزور اللَّه فی عرشه کما یقول النّاس نحجّ فی بیت اللَّه، ونزور اللَّه، لا أنّ اللَّه عزّ وجلّ موصوف بمکان «تعالی اللَّه عن ذلک علوّاً کبیراً». ⁽¹⁾

شیخ فقیه ابو جعفر گوید: «مقصود از این که چون کسی باشد که خدا را در عرشش زیارت کند تشبیه نباشد؛ زیرا فرشتگان عرش را زیارت کنند و بدان پناهنده شوند و گردش طواف کنند و گویند خدا را در عرش او زیارت کردیم نه مقصود این باشد خدا موصوف شود به مکان؛ زیرا خدای تعالی از آن برتر است برتر.»

کمره ای، ترجمه امالی،/ 120

الصّدوق، الأمالی،/ 120 رقم 6

الإمام فی تأویل سورة الجنّ

«وأنّا مِنّا المُسْلِمُونَ ومِنّا القاسِطُونَ فمَنْ أسْلَمَ فأولئِکَ تَحَرَّواْ رَشَداً* وأمّا القاسِطُونَ فکانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً* وَأَ لَّوِ اسْتَقامُوْا عَلَی الطَّرِیقَةِ لَأَسْقَیْناهُم مَآءً غَدَقاً* لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَمَن یُعْرِضْ عَن ذِکْرِ رَبِّهِ یَسْلُکْهُ عَذَاباً صَعَداً [14- 17/ الجنّ/ 72].

حدّثنا محمّد بن همام، قال: حدّثنا جعفر بن محمّد بن مالک، قال: حدّثنا جعفر بن عبداللَّه، قال: حدّثنا محمّد بن عمر، عن عباد ⁽¹⁾بن صهیب، عن جعفر بن محمّد، عن أبیه علیهم السلام فی قول اللَّه عزّ وجلّ: «فمَنْ أسْلَمَ فاولئکَ تَحَرَّواْ رَشَداً»، الّذین ⁽²⁾أقرّوا بولایتنا فأولئک تحرّوا رشداً: «وأمّا القاسِطُونَ فکانوا لِجَهَنَّم حَطَباً» معاویة وأصحابه: «وأن لو اسْتقامُوا علی الطّریقةِ لأسْقَیْناهُم ماءً غَدَقاً» الطّریقة الولایة لعلیّ علیه السلام، «لِنَفْتِنَهُمْ فیه» قتل الحسین علیه السلام.

القمی، التّفسیر، 2/ 389/ عنه: الحویزی، نور الثّقلین، 5/ 438- 439؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 13/ 481، 482

الإمام علیه السلام فی سورة الدّهر

بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم

«هَلْ أَتی عَلَی الإنسانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُن شَیْئاً مَذْکُوراً* إِنّا خَلَقْنا الإنسانَ مِن نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلِیهِ فَجَعَلْناهُ سَمِیعاً بَصِیراً* إِنّا هَدَیْنهُ السَّبِیلَ إِمّا شَاکِراً وَإِمّا کَفُوراً* إِنّا أَعْتَدْنا لِلْکافِرِینَ سَلَاسِلْا وأَغْلالًا وَسَعِیراً* إِنَّ ا لْأَبْرارَ یَشْرَبُونَ مِن کَأْسٍ کَانَ مِزَاجُها کَافُوراً* عَیْناً یَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّهِ یُفَجِّرُونَها تَفْجِیراً* یُوفُونَ بَالنَّذْرِ وَیَخافُونَ یَوْماً کانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً* وَیُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ مِسْکِیناً وَیَتِیماً وَأَسِیراً* إِنَّمَا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِیدُ مِنکُمْ جَزآءً وَلَا شُکُوراً* إِنّا نَخافُ مِن رَبِّنا یَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِیراً* فَوَقاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذلِکَ ا لْیَوْمِ وَلَقّاهُم نَضْرَةً وَسُرُوراً* وَجَزاهُم بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِیراً* مُتَّکِئِینَ فِیها عَلَی ا لْأَرائِکِ لَایَرَوْنَ فِیها شَمْساً وَلَا زَمْهَرِیراً* وَدَانِیَةً عَلَیْهِمْ ضِلَالُها وَذُلِّلَتْ قُطُوفُها تَذْلِیلًا* وَیُطَافُ عَلَیْهِمْ بِآنِیَةٍ مِن فِضَّةٍ وَأَکْوابٍ کَانَتْ قَوَارِیراْ* قَوَارِیراْ مِن فِضَّةٍ قَدَّرُوها تَقْدِیراً* وَیُسْقَوْنَ فِیهَا کَأساً کَانَ مِزَاجُها زَنجَبِیلًا* عَیْناً فِیهَا تُسَمَّی سَلْسَبِیلًا* وَیَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدَانٌ مُخَلَّدُونَ إِذا رَأَیْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤلُؤاً مَنثُوراً* وَإذا رَأَیْتَ ثُمَّ رَأَیْتَ نَعِیماً وَمُلْکاً کَبِیراً* علِیَهُمْ ثِیابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ وَحُلُّوا أساوِرَ مِن فِضَّةٍ وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً* إِنَّ هَذا کَانَ لَکُمْ جَزاءً وَکانَ سَعْیُکُم مَشْکُوراً» [1- 21/ الدّهر/ 76].

قال: حدّثنا أبو القاسم العلویّ، قال: حدّثنا فرات بن إبراهیم الکوفیّ [قال: حدّثنا محمّد بن إبراهیم بن زکریّا الغطفانیّ، قال: حدّثنی أبو الحسن هاشم بن أحمد بن معاویة بمصر، عن محمّد بن بحر، عن روح بن عبداللَّه. ش]:

عن جعفر بن محمّد، عن أبیه، عن جدّه علیهم السلام، قال: مرض الحسن والحسین علیهما السلام مرضاً شدیداً، فعادهما سیِّد ولد آدم محمّد صلی الله علیه و آله و سلم وعادهما أبو بکر وعمر، فقال عمر

لعلیّ ⁽¹⁾: یا أبا الحسن! إن نذرت للَّه نذراً واجباً فإنّ کلّ نذر لا یکون للَّه فلیس منه وفاء.

فقال علیّ بن أبی طالب علیه السلام: إن عافا اللَّه ولدیّ ممّا بهما صمتُ للَّه ثلاثة أیّام متوالیات، وقالت ⁽²⁾فاطمة مثل مقالة علیّ، وکانت لهم جاریة نوبیّة ⁽³⁾تُدعی فضّة، قالت: إن عافا اللَّه سیّدیّ ممّا بهما صمت للَّه ثلاثة أیّام.

⁽⁴⁾فلمّا عافا اللَّه الغلامین ممّا بهما، انطلق علیّ إلی جار یهودیّ، یقال له: شمعون بن حارا، فقال له: یا شمعون! إعطنی ثلاثة أصیع من شعیر وجزّة من صوف، تغزله لک ابنة محمّد صلی الله علیه و آله و سلم، فأعطاه الیهودیّ الشّعیر والصّوف، فانطلق إلی منزل فاطمة علیها السلام، فقال لها: یا بنت رسول اللَّه! کلی هذا واغزلی هذا. فباتوا وأصبحوا صیاماً، فلمّا أمسوا، قامت الجاریة إلی صاع من الشّعیر وعجنته وخبزت منه خمسة أقراص: قرص لعلیّ وقرص لفاطمة وقرص للحسن وقرص للحسین وقرص للجاریة، وإنّ علیّاً صلّی مع النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم، ثمّ أقبل إلی منزله لیفطر، فلمّا أن وضع بین أیدیهم الطّعام، وأرادوا أکله، فإذا سائل قد قام بالباب، فقال: السّلام علیکم یا أهل بیت محمّد، أنا مسکین من مساکین المسلمین، أطعمونی أطعمکم اللَّه من موائد الجنّة. فألقی علیّ وألقی القوم من أیدیهم الطّعام، وأنشأ علیّ بن أبی طالب هذه الأبیات: فاطم ذات الودّ والیقین *** یا بنت خیر النّاس أجمعین

أما ترین البائس المسکین *** قد جاء بالباب له حنین

یشکو إلی اللَّه ویستکین *** یشکو إلینا جائع حزین

کلّ امرئ بکسبه رهین *** من یفعل الخیر یقف سمین

ویدخل الجنّة آمنین *** حرمت الجنّة علی الضّنین

یهوی من النّار إلی سجین *** ویخرج منها إن خرج بعد حین

قال: فأنشأت فاطمة علیها السلام وهی تقول:

أمرک یا ابن العمّ سمع طاعة *** ما بی من لؤم ولا ضراعة

أمط عنِّی اللّؤم والرّقاعة *** غدیت بالبرّ له صناعة

إنِّی سأعطیه ولا أنهیه ساعة *** أرجو إن أطعمت من مجاعة

أن ألحق الأخیار والجماعة *** وأدخل الجنّة لی شفاعة

فأعطوه طعامهم وباتوا علی صومهم لم یذوقوا إلّاالماء، فلمّا أمسوا، قامت الجاریة إلی الصّاع الثّانی فعجنته وخبزت أقراص، وإنّ علیّاً صلّی مع النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم، ثمّ أقبل إلی منزله لیفطر، فلمّا وضع بین أیدیهم الطّعام وأرادوا أکله، إذا یتیم قد قام بالباب، فقال: السّلام علیکم یا أهل بیت محمّد، [إنِّی. ر. أ: أنا] یتیم من یتامی المسلمین، أطعمونی أطعمکم اللَّه من موائد الجنّة. قال: فألقی علیّ وألقی القوم من بین أیدیهم الطّعام، وأنشأ علیّ بن أبی طالب علیه السلام:

فاطم بنت السّیِّد الکریم *** بنت نبیّ لیس بالزّنیم

قد جاءنا اللَّه بذی الیتیم *** ومن یسلم فهو السّلیم

حرمت الجنّة علی اللّئیم *** لا یجوز [علی. ر] الصّراط المستقیم

طعامه الضّریع فی الجحیم *** فصاحب البخیل یقف ذمیم

قال: فأنشأت فاطمة علیها السلام وهی تقول هذه الأبیات:

إنِّی سأعطیه ولا أبالی *** وأوثر اللَّه علی عیالی

واقض هذا الغزل فی الأغزال *** أرجو بذاک الفوز فی المئال

إن یقبل اللَّه وینمی مالی *** ویکفنی همِّی فی أطفال

أمسوا جیاعاً وهم أشبال *** أکرمهم علیّ فی العیال

بکربلا یقتل اقتتال *** ولمن قتله الویل والوبال

کبوله فارت علی الأکبال

قال: فأعطوا طعامهم وباتوا علی صومهم لم یذوقوا إلّاالماء، وأصبحوا صیاماً. فلمّا أمسوا، قامت الجاریة إلی الصّاع الثّالث، فعجنته وخبزت منه خمسة أقراص، وإنّ علیّاً صلّی مع النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم، ثمّ أقبل إلی منزله یرید أن یفطر، فلمّا وضع بین أیدیهم الطّعام وأرادوا أکله، فإذا أسیر کافر قد قام بالباب، فقال: السّلام علیکم یا أهل بیت محمّد، واللَّه ما أنصفتمونا من أنفسکم تأسرونا وتقیّدونا ولاتطعمونا، أطعمونی فإنِّی أسیر محمّد. فألقی علیّ وألقی القوم من أیدیهم الطّعام، فأنشأ علیّ بن أبی طالب علیه السلام وهو یقول:

یا فاطمة حبیبتی وبنت أحمد *** یا بنت من سمّاه اللَّه فهو محمّد

قد زانه اللَّه بخلق أغید *** قد جاءنا اللَّه بذی المقیّد

بالقید مأسورٌ فلیس یهتدی *** من یطعم الیوم یجده فی غد

عند الإله الواحد الموحّد *** وما زرعه الزّارعون یحصد

أعطیه ولا تجعلیه أنکد *** ثمّ اطلبی خزائن الّتی لم تنفد

قال: فأنشأت فاطمة علیها السلام وهی تقول:

یا ابن عمّ لم یبق إلّاصاع *** قد دبرت الکفّ مع الذّراع

ابنیّ واللَّه هما جیاع *** یا ربّ لا تترکهما ضیاع

أبوهما للخیر صنّاع *** قد یصنع الخیر بابتداع

عبل الذّراعین شدید الباع *** وما علی رأسی من قناع

إلّا قناع نسجه نساع

قال: فأعطوه طعامهم وباتوا علی صومهم لم یذوقوا إلّاالماء، فأصبحوا وقد قضی اللَّه علیهم نذرهم وإنّ علیّاً علیه السلام ⁽¹⁾أخذ بید الغلامین وهما کالفرخین لا ریش لهما یترجّجان ⁽²⁾من الجوع، فانطلق بهما إلی منزل النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم، فلمّا نظر إلیهما رسول اللَّه

صلی الله علیه و آله و سلم ⁽¹⁾، اغرورقت عیناه بالدّموع، وأخذ بید الغلامین، فانطلق ⁽²⁾بها إلی منزل فاطمة علیها السلام ⁽³⁾، فلمّا نظر إلیها رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم وقد تغیّر لونها، وإذا بطنها لاصق بظهرها، انکبّ علیها یقبّل بین عینیها، ونادته باکیة: واغوثاه باللَّه، ثمّ بک یا رسول اللَّه من الجوع.

قال: فرفع رأسه إلی السّماء وهو یقول: اللَّهمّ أشبع آل محمّد. فهبط جبرئیل علیه السلام، فقال: یا محمّد! إقرأ. قال: وما أقرأ؟ قال: اقرأ: «إنّ الأبرار یشربونَ من کأسٍ کان مزاجها کافوراً* عیناً یشرب» إلی آخر ثلاث آیات.

ثمّ إنّ ⁽⁴⁾علیّاً علیه السلام مضی من فور ⁽⁵⁾ذلک حتّی أتی أبا جبلة الأنصاری رضی الله عنه، فقال له: یا أبا جبلة! هل من قرض دینار؟ قال: نعم یا أبا الحسن، أشهد اللَّه وملائکته أنّ أکثر ⁽⁶⁾مالی لک حلال من اللَّه ومن رسوله، قال: لا حاجة لی فی شی ء من ذلک إن یک قرضاً قبلته. قال: فرفع إلیه دیناراً.

ومرّ ⁽⁷⁾علیّ بن أبی طالب علیه السلام یتخرّق أزقّة المدینة لیبتاع بالدّینار طعاماً، فإذا هو بمقداد بن الأسود الکندیّ قاعد علی الطّریق، فدنا منه وسلّم علیه وقال: یا مقداد! ما لی أراک فی هذا الموضع کئیباً حزیناً؟! فقال: أقول کما قال العبد الصّالح موسی بن عمران علیه الصّلاة والسّلام: «ربّ إنِّی لما أنزلت إلیَّ من خیرٍ فقیر». قال: ومنذ کم یا مقداد؟

قال: ⁽⁸⁾هذا أربع، فرجع علیّ ⁽⁹⁾ملیّاً، ثمّ قال: اللَّه أکبر، اللَّه أکبر، آل محمّد صلی الله علیه و آله و سلم منذ ثلاث وأنت یا مقداد مذ ⁽¹⁰⁾أربع! أنت أحقّ بالدّینار منِّی. قال: فدفع إلیه الدّینار.

ومضی حتّی دخل علی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم ⁽¹⁾، فلمّا انفتل رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم، ضرب بیده إلی کتفه، ثمّ قال: یا علیّ! انهض بنا إلی منزلک لعلّنا نصیب به ⁽²⁾طعاماً، فقد بلغنا أخذک الدّینار من أبی جبلة. قال: فمضی وعلیّ ⁽³⁾یستحی من رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم ⁽⁴⁾رابط علی بطنه حجراً من الجوع حتّی قرعا علی فاطمة الباب، فلمّا نظرت فاطمة علیها السلام إلی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم وقد أ ثّر الجوع فی وجهه، ولّت هاربة، قال: وا سوأتاه من اللَّه ومن رسوله، کأنّ أبا الحسن ما علم أن عندنا ⁽⁵⁾مذ ثلاث.

ثمّ دخل مخدعاً لها، فصلّت رکعتین، ثمّ نادت: یا إله محمّد! هذا محمّد نبیّک، وفاطمة بنت نبیّک، وعلیّ ختن نبیّک، وابن عمّه، وهذان الحسن والحسین سبطی ⁽⁶⁾نبیّک، اللَّهمّ فإنّ بنی إسرائیل سألوک أن تنزل علیهم مائدة من السّماء، فأنزلتها علیهم وکفروا بها، اللّهمّ فإنّ آل محمّد لا یکفروا ⁽⁷⁾بها.

ثمّ التفتت مسلّمة، فإذا هی بصحفة مملوءة ⁽⁸⁾ثرید ومرق ⁽⁹⁾، فاحتملتها ووضعتها بین یدی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم، فأهوی بیده إلی الصّحفة، فسبّحت الصّحفة والثّرید والمرق ⁽¹⁰⁾، فتلا النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم: «وإن من شی ء إلّایسبِّحُ بحمده» ⁽¹¹⁾، ثمّ قال: کلوا ⁽¹²⁾من جوانب القصعة ولا تهدموا صومعتها ⁽¹³⁾، فإنّ فیها البرکة.

فأکل النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم وعلیّ وفاطمة والحسن والحسین علیهم السلام، و ⁽¹⁾النّبیّ یأکل ⁽²⁾وینظر إلی علیّ متبسّماً، وعلیّ یأکل وینظر إلی فاطمة متعجّباً، فقال له النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم: کل یا علیّ، ولا تسأل فاطمة ⁽³⁾عن شی ء، الحمد للَّه الّذی جعل مثلک ومثلها مثل مریم بنت عمران وزکریّا، «کلّما دخل علیها زکریّا المحراب وجد عندها رزقاً قال: یا مریم أنّی لکِ هذا؟! قالت: هو من عند اللَّه إنّ اللَّه یرزق من یشاء بغیر حساب» ⁽⁴⁾

، یا علیّ! هذا بالدّینار الّذی أقرضته، لقد أعطاک اللَّه اللّیلة ⁽⁵⁾خمسة وعشرین ⁽⁶⁾جزءاً من المعروف، فأمّا جزء واحد، فجعل لک فی دنیاک أن أطعمک من جنّته وأربعة وعشرون جزءاً ⁽⁷⁾قد ذخرها ⁽⁸⁾لک لآخرتک.

فرات بن إبراهیم، التّفسیر،/ 519- 527 رقم 676/ عنه: المجلسی، البحار، 35/ 249- 251

قال: حدّثنا محمّد بن إبراهیم الفزاریّ [قال: حدّثنا محمّد ⁽⁹⁾بن یونس الکدیمیّ، قال: حدّثنا حمّاد بن عیسی الجهنیّ، قال: حدّثنا النّهاس بن فهم ⁽¹⁰⁾، عن القاسم بن عوف الشّیبانیّ. ش]:

عن زید بن أرقم، قال ⁽¹¹⁾: کان رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم یشدّ علی بطنه الحجر من الغرث ⁽¹²⁾- یعنی الجوع- ⁽¹³⁾فظلّ یوماً صائماً لیس عنده شی ء، فأتی بیت فاطمة والحسن والحسین

⁽¹⁾[یبکیان. أ، ب] فلمّا [نظرا. أ، ب] إلی ⁽²⁾رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم تسلّقا علی منکبیه ⁽³⁾وهما یقولان: ⁽⁴⁾یا أبانا قل لأمّنا تطعمنا ⁽⁵⁾⁽⁶⁾، فقال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم لفاطمة ⁽⁷⁾: أطعمی ابنیّ. ⁽⁸⁾قالت: ما فی بیتی شی ء ⁽⁹⁾إلّابرکة رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم، قال: فالتقاهما ⁽¹⁰⁾رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم بریقه، حتّی شبعا وناما، فاقترضنا ⁽¹¹⁾لرسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم ثلاثة أقراص من شعیر، فلمّا أفطر رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم وضعناها ⁽¹²⁾بین یدیه، فجاء سائل، فقال: ⁽¹³⁾یا أهل بیت النّبوّة ومعدن الرّسالة! أطعمونی ممّا رزقکم اللَّه أطعمکم اللَّه من موائد الجنّة، فإنِّی مسکین. فقال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم: یا فاطمة بنت محمّد، قد جاءک المسکین وله حنین، قم یا علیّ ⁽¹⁴⁾فاعطه. قال: فأخذت قرصاً، ⁽¹⁵⁾فقمت، فأعطیته، فرجعت وقد حبس رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم یده. ثمّ جاء ثان فقال: یا أهل بیت النّبوّة ومعدن الرّسالة! إنِّی یتیم فأطعمونی ممّا رزقکم اللَّه، أطعمکم اللَّه من موائد الجنّة. فقال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم: یا فاطمة بنت محمّد! قد جاء ⁽¹⁶⁾الیتیم وله حنین ⁽¹⁷⁾، قم یا علیّ فاعطه. ⁽¹⁸⁾قال: فأخذت قرصاً وأعطیته، ثمّ رجعت وقد حبس رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم یده.

قال ⁽¹⁾: فجاء ثالث، ⁽²⁾وقال: یا أهل بیت النّبوّة ومعدن الرّسالة! إنِّی أسیر، فأطعمونی ممّا رزقکم اللَّه أطعمکم اللَّه من موائد الجنّة. قال: فقال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم: یا فاطمة قد جاءک الأسیر وله حنین ⁽³⁾، قم یا علیّ فاعطه. قال: ⁽⁴⁾فأخذت قرصاً وأعطیته ⁽⁵⁾، وبات رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم طاویاً وبتنا طاوین مجهودین، فنزلت هذه الآیة: «ویُطعمونَ الطّعامَ علی حُبِّه مسکیناً ویتیماً وأسیراً». ⁽⁶⁾

فرات بن إبراهیم، التّفسیر،/ 526- 527 رقم 677/ عنه: المجلسی، البحار، 35/ 252- 253؛ مثله الحسکانی، شواهد التّنزیل، 2/ 407- 408

حدّثنا ⁽⁷⁾أبو محمّد عبداللَّه بن ⁽⁸⁾حمدویه البغلانیّ، قال: حدّثنا محمّد بن یونس الکدیمیّ، قال: حدّثنا حمّاد بن عیسی الجهنیّ، قال: حدّثنا النّهاس بن قُهْم، عن القاسم بن عوف الشّیبانیّ:

عن زید بن أرقم قال: کان رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم یشدّ الحجر علی بطنه بالغرث ⁽⁹⁾، فظلّ یوماً صائماً لیس عنده شی ء، فأتی فاطمة والحسن والحسین ⁽¹⁰⁾یقولان: یا أبانا! قل لأمّنا: تطعمنا. [ف] قال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم: یا فاطمة! أطعمی ابنیّ. قالت: ما فی منزلی إلّا برکة رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم. فألقاهما ⁽¹¹⁾رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم بریقه حتّی شبعا ورویا وناما واستقرضا لرسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم ثلاثة أقراص من شعیر، فلمّا أفطر رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم، وضعاها بین یدیه، فجاء سائل، فقال: یا أهل بیت النّبوّة ومعدن الرّسالة! إنِّی مسکین،

أطعمونی ممّا رزقکم اللَّه، أطعمکم اللَّه ⁽¹⁾غداً من ⁽²⁾موائد الجنّة. فقال النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم: یا فاطمة! قد جاءک المسکین وله حنین، قم ⁽³⁾یا علیّ! فأطعمه. قال علیّ: فأخذت قرصاً، فأطعمته ورجعت، وقد حبس رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم یده [عن تناول الطّعام.] فجاء الثّانی، فقال: یا أهل بیت النّبوّة ومعدن الرّسالة! إنِّی ⁽⁴⁾یتیم، أطعمونی ممّا رزقکم اللَّه، أطعمکم اللَّه غداً علی موائد الجنّة. فقال النّبیّ لفاطمة: یا فاطمة! قد جاءک الیتیم وله حنین، قم یا علیّ! فأطعمه. فأخذ علیّ قرصاً فأطعمه. قال علیّ: فرجعت وقد حبس رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم یده. فجاء الثّالث فقال: یا أهل بیت النّبوّة ومعدن الرّسالة! إنِّی أسیر، أطعمونی ممّا رزقکم اللَّه، أطعمکم اللَّه غداً علی موائد الجنّة فإنِّی أسیر. فقال النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم لفاطمة ⁽⁵⁾: یا فاطمة ابنة ⁽⁶⁾محمّد! قد جاءک الأسیر وله حنین، قم یا علیّ! فأطعمه.

قال علیّ [علیه السلام]: فأخذت قرصاً فأطعمته. [ثمّ] قال علیّ: فبتنا طاوین، فلمّا أصبحنا ⁽⁷⁾أصبحنا مجهودین ونزلت هذه الآیة: «ویُطعمون الطّعام علی حبّه مسکیناً ویتیماً وأسیراً» ⁽⁸⁾. فقال النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم لی: یا علیّ! إلی مَنْ نصیر؟ فقلت: ما هو إلّاأبو بکر الصِّدِّیق، قال: فانطلقنا نرید أبا بکر، فاستقبلنا فی الطّریق، فقال رسول اللَّه: یا أبا بکر! ما أخرجک فی هذا الوقت؟ قال: الجوع یا رسول اللَّه. قال: شریکنا فی الخیر [ثمّ] قال: فإلی مَنْ نصیر؟ قال: ما هو إلّاعمر، فانطلقنا نرید عمر، فاستقبلنا فی الطّریق، فقال له رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم: ما أخرجک فی هذا الوقت من بیتک؟ قال: الجوع یا رسول اللَّه. قال: شریکنا فی الجوع [ثمّ] قال: إلی من نصیر؟ قال: مررت بدار المقداد ابن الأسود، فرأیت فیها دخاناً. قال: انطلقوا بنا إلیه، قال: فأتوا باب المقداد بن الأسود، فقال النّبیّ

صلی الله علیه و آله و سلم لأبی بکر: تقدّم. فتقدّم فدقّ الباب، فلم یجبه أحد. [ثمّ] قال النّبیّ لعمر: تقدّم. فتقدّم فدقّ الباب ثلاثاً، فلم یجبه أحد، فقال النّبیّ لعلیّ: یا علیّ تقدّم. فتقدّم علیّ فدقّ الباب ثلاثاً فلم یجبه أحد. فتقدّم النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم، فقال: یا أبا الأسود! اخرج إلی أصحابک. قال: فتکلّمت المرأة من داخل الدّار، فقالت: لا صبر واللَّه عن رسول اللَّه إن خرجت إلیه، وإلّا خرجت إلیه. فخرج [المقداد] وهو مذعور، وقال: بأبی وأمِّی یا رسول اللَّه! کنت أحبّ أن تأتی أنت وأصحابک وعندی شی ء، وکان عندی شی ء ففرّقته علی الجیران. فقال له رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم: أحسنت، أوصانی جبریل بالجار حتّی حسبت أ نّه یورّثه. وقال زید: [إنّه] لسمعه فقال النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم: یا أبا بکر! إلی من نصیر؟ قال: ما هو إلّاأبو الهیثم بن التّیهان. فقال: الرّأی رأیک یا صدِّیق! فقال النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم: انطلقوا بنا إلیه، قال: فانطلقنا إلی أبی الهیثم، فدخلنا علیه، فقال: بأبی وأمِّی، ما جاء برسول اللَّه وأصحابه! کنت أحبّ أن یأتینی رسول اللَّه وأصحابه وعندی شی ء، کان عندی شی ء ففرّقته علی الجیران. [ف] قال [النّبیّ]: أحسنت، أوصانی جبریل بالجّار حتّی خشیت أن یورثه.

ثمّ نظر النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم إلی نخلة فی جانب الدّار، فقال: یا أبا الهیثم! أتأذن لی فیها؟ قال: یا رسول اللَّه! إنّها نخلة فحل لم تحمل قطّ شأنک وإیّاها. فقال [النّبیّ]: إنّ اللَّه تبارک وتعالی جاعل فیها خیراً کثیراً، ثمّ قال النّبیّ لعلیّ: یا علیّ! ائتنی بقدح ماء. فأتاه [علیّ] بقدح [من] ماء، فشربه [النّبیّ]، ثمّ مجّه، ثمّ رشّه علی النّخلة، فتدلّت أعذاقاً من بسر ورطب ما شئنا، فقال النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم: ابدؤا بالخیرات. قال: فأکلنا وشربنا حتّی شبعنا وروینا، فقال النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم: هذا النّعیم الّذی تُسائلون عنه یوم القیامة. ثمّ قال لعلیّ: تزوّد لمن وراءک لفاطمة والحسن والحسین.

قال زید بن أرقم: فکنّا نسمّیها نخلة الخیرات.

محمّد بن سلیمان، المناقب، 1/ 58- 62 رقم 23، 1/ 162- 164 رقم 97

محمّد بن سلیمان قال: [حدّثنا] أبو أحمد عبدالرّحمان بن أحمد الهمدانیّ، حدّثنا أبونعیم محمّد بن یحیی الخزاعیّ، قال: حدّثنا أبو نعیم الفضل بن دکین القرشی، قال: حدّثنا فطر ابن خلیفة عمّن حدّثه قال:

مرض الحسن والحسین [علیهما السلام ...].

قال أبو أحمد: وأخبرنا عبدالوهّاب بن أحمد البصریّ، عن شعیب بن واقد، قال: حدّثنا القاسم بن مهران، عن اللّیث بن أبی سلیم، عن مجاهد:

عن ابن عبّاس، قال: مرض الحسن والحسین، فعادهما رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم، ومعه أبو بکر وعمر، فقال عمر: یا أبا الحسن! لو نذرت فی ابنیک نذراً إنّ اللَّه عافاهما. [ف] قال [علیّ]: إن عافی اللَّه ولدیّ، أصوم ثلاثة أیّام شکراً للَّه. وکذلک قالت فاطمة، فقال الصّبیّان: ونحن نصوم. وکذلک قالت جاریتهم فضّة.

فألبسهما اللَّه العافیة وأصبحوا صیاماً ولیس عندهم طعام. فانطلق علیّ إلی جار له من الیهود، یقال له: شمعون، یعالج الصّوف، فقال له: هل لک أن تعطینی جزّة من صوف یغزلها لک ابنة محمّد صلی الله علیه و آله و سلم بثلاثة أصواع [من] شعیر؟ فقال: نعم، فأعطاه، فجاء بالشّعیر والصّوف. فأخبر فاطمة، فقبلت وأطاعت وسلّمت ورضیت، ثمّ عمدت فغزلت الصّوف، ثمّ أخذت ما جاء [به علیّ] من الشّعیر، فطحنته وعجنته وخبزت منه خمسة أقراص، لکلّ واحد [منهم] قرصاً وصلّی علیّ مع النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم المغرب، ثمّ أتی منزله [بعدما صلّی المغرب]، فوضع الخوان وجلس خمستهم، فأوّل لقمة کسرها علیّ، إذ [هو ب] مسکین قد وقف بالباب، فقال: السّلام علیکم یا أهل بیت النّبوّة، أنا مسکین من مساکین المسلمین، أطعمونی ممّا تأکلون أطعمکم اللَّه علی موائد الجنّة. فوضع [علیّ] اللّقمة من یده، ثمّ قال:

فاطم ذات المجد والیقین *** یا بنت خیر النّاس أجمعین

أمّا ترین البائس المسکین *** یشکو إلینا جائع حزین

کلّ امرئ بکسبه رهین *** من یفعل الخیر یقف سمین

موعده فی جنّة رهین *** حرّمها اللَّه علی الضّنین

وصاحب البخل یقف حزین *** تهوی به النّیران إلی سجّین

ثمّ أقبلت فاطمة رحمة اللَّه علیها [وهی] تقول:

أمرک سمع یا ابن عمّی طاعة *** ما بی من اللّؤم ولا ضراعة

غذّیت بالبرّ وبالبراعة *** أرجو إذا أشبعت من مجاعة

أن ألحق الأحباب والجماعة *** وأدخل الجنّة فی شفاعة

ثمّ عمدت إلی ما علی الخوان، فدفعته إلی المسکین وباتوا جیاعاً وأصبحوا صیاماً، ولم یذوقوا إلّاالماء القراح.

ثمّ عمدت إلی الثّلث الثّانی من الصّوف، فغزلته، ثمّ أخذت صاعاً فطحنته وعجنته وخبزت منه خمسة أقرصة لکلّ واحد قرص، وصلّی علیّ المغرب مع النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم، ثمّ أتی منزله، فلمّا وضع الخوان بین یدیه، وجلس خمستهم، فأوّل لقمة کسرها علیّ، إذاً یتیم من یتامی المسلمین فدقّ الباب، فقال: السّلام علیکم [یا] أهل بیت محمّد، أنا یتیم من یتامی المسلمین، أطعمونی ممّا تأکلون، أطعمکم اللَّه علی موائد الجنّة. [ف] وضع علیّ اللّقمة، ثمّ قال:

فاطم بنت السّیّد الکریم *** بنت نبیّ لیس بالزّنیم

قد جاءک اللَّه بذا الیتیم *** من یرحم الیوم یکن رحیم

موعده فی جنّة النّعیم *** حرّمها علی اللّئیم

[و] صاحب البخل یقف ذمیم *** تهوی به النّیران إلی الجحیم

شرابه الصّدید والحمیم

فأقبلت فاطمة رحمة اللَّه علیها تقول:

أنا سأعطیه ولا أبالی *** أمسوا جیاعاً وهم أشبالی

زاد شعیب فی حدیثه علی حدیث فطر بن خلیفة:

أصغرهما یقتل فی القتال *** فی کربلا یقتل باغتیال

للقاتل الویل مع الوبال *** تهوی به النّار إلی سفال

کبوله زادت علی الکبال

ثمّ عمدت [فاطمة إلی الأقراص]، فأعطته جمیع ما علی الخوان، وباتوا جیاعاً لم یذوقوا إلّاالماء القراح، وأصبحوا صیاماً.

وعمدت فاطمة وغزلت الثّلث الباقی، وطحنت الصّاع الباقی وعجنته وخبزته خمسة أقرصة لکلّ واحد [منهم] قرص، وصلّی علیّ رضی الله عنه مع النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم المغرب، ثمّ أتی منزله، فقربت إلیه الخوان، وجلس خمستهم، فأوّل لقمة کسرها علیّ، إذ [هو ب] أسیر من أساری المشرکین قد وقف بالباب، فقال: السّلام علیکم یا أهل بیت محمّد، تأسّرونا، وتشدّونا، ولا تطعمونا، فوضع علیّ اللّقمة من یده، ثمّ قال:

فاطم یا بنت النّبیّ أحمد *** بنت النّبیّ السّیِّد المسوّد

قد جاءک الأسیر لیس یهتدی *** مکبّل فی غلّه مقیّد

یشکو إلینا الجوع قد تمرّد *** من یطعم الیوم یجده فی غد

عند العلیّ الواحد الموحّد *** ما یزرع الزّارع سوف یحصد

أعطیه کیلا تجعلیه أنکد

فأقبلت فاطمة رحمها اللَّه تقول:

لم یبق ممّا کان غیر صاع *** قد دبرت کفّی مع الذّراع

شبلای واللَّه هما جیاع *** یا ربّ لا تترکهما ضیاع

أبوهما للخیر ذو اصطناع *** عبل الذّراعین طویل الباع

وما علی رأسی من قناعی *** إلّا عباء نسجها ضیاع

ثمّ عمدوا إلی ما علی الخوان، فأعطوه وباتوا جیاعاً.

قال فطر فی حدیثه: فأنزل اللَّه «ویطعمون الطّعام علی حبّه مسکیناً ویتیماً وأسیراً».

وزاد شعیب بن واقد فی حدیثه: وأقبل علیّ بالحسن والحسین نحو رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم وهما یرتعشان کالفراخ من شدّة الجوع، فلمّا بصر بهم [رسول اللَّه] قال: [یا] أبا الحسن، ما یسرّنی ما أری بکم؟ انطلق [بنا] إلی ابنتی فاطمة، فانطلقوا إلیها وهی فی محرابها قد لصق بطنها بظهرها من شدّة الجوع، وغارت عیناها، فلمّا رآها رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم ضمّها إلیه، وقال: أنتم منذ ثلاث فیما أری وأنا غافل عنکم؟

فهبط جبرئیل علیه السلام بهذه الآیات: «إنّ الأبرار یشربون من کأس کان مزاجها کافوراً عیناً یشرب بها عباد اللَّه یفجّرونها تفجیراً».

قال: هی عین فی دار النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم یفجّر إلی دور الأنبیاء والمؤمنین.

«یوفون بالنّذر ویخافون یوماً کان شرّه مستطیراً» یعنی [بقوله «یوفون ...»] علیّاً وفاطمة والحسن والحسین وجاریتهم [ومعنی قوله:] «ویخافون یوماً کان شرّهُ مستطیراً» یقول: عابساً کلوحاً. «ویُطعِمُونَ الطّعامَ علی حُبِّهِ مسکیناً ویتیماً وأسیراً» ویقولون إذا أطعموهم: «إنّما نطعمکُم لوجهِ اللَّهِ لا نریدُ منکم جزآءً» تکافئونا به «ولا شکوراً» تثنون به علینا، ولکنّا إنّا إنّما أعطیناکم لوجه اللَّه وطلب ثوابه، قال اللَّه: «فوقاهم اللَّه شرّ ذلک الیوم ولقّاهم نضرةً» فی الوجوه «وسروراً» فی القلوب «وجزاهم بما صبروا جنّةً» یسکنونها «وحریراً» یفترشونه ویلبسونه «مُتّکِئِین فیها علی الأرائِک» والأریکة: السّریر علیها حجلة «لا یرون فیها شمساً ولا زمهریراً».

قال ابن عبّاس: بینا أهل الجنّة فی الجنّة إذ رأوا عین الشّمس قد أشرقت لها الجنان، فیقول أهل الجنّة: یا ربّ إنّک قلت [فی کتابک]: «لا یرون فیها شمساً»، فیرسل اللَّه عزّ وجلّ جبرئیل إلیهم، فیقول: لیس هذه شمساً، ولکن فاطمة وعلیّ ضحکا، فأشرقت الجنّة من نور ضحکهما، ونزلت «هل أتی» إلی قوله: «وکان سعیکم مشکوراً»

محمّد بن سلیمان، المناقب، 1/ 177- 183 رقم 103

محمّد بن سلیمان، قال: حدّثنا عبیداللَّه بن محمّد، قال: حدّثنا أبو عبداللَّه محمّد بن زکریّاء البصریّ، قال: حدّثنا الحسن بن مهران، قال: حدّثنا مسلمة بن حامد، عن جعفر بن محمّد، عن أبیه.

قال: وحدّثنی شعیب بن واقد أبو مدین المزنیّ، قال: حدّثنا القاسم بن مهران، عن لیث، عن مجاهد، عن ابن عبّاس.

قال: وحدّثنا یعقوب بن جعفر بن سلیمان [عن أبیه عن جدّه]، عن أبیه علیّ بن عبداللَّه بن عبّاس [عن ابن عبّاس] فی قوله [تعالی]: «یوفون بالنّذر» قال: مرض الحسن والحسین [وساق الحدیث] مثل الحدیث الأوّل.

قال أبو جعفر محمّد بن سلیمان: الشّعر الّذی فی هذا الحدیث فی قوافیه لحن، ولم یکن أمیر المؤمنین صلوات اللَّه [علیه] یلحن، لأنّه کان أوّل من أخرج النّحو، وفرّعه لأبی الأسود الدؤلی، کذلک جاء فی الحدیث [الثّابت]، وکان صلوات اللَّه علیه فصیحاً [من] أفصح العرب بعد رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه [وآله] وسلّم، فلا یخلو هذا الشّعر [من] أن یکون أفسده الرّواة والکُتّاب، إلّاأن یکن قاله علی شعراً مقیّداً؛ لأنّ العرب إذا قالت الشّعر مقیّداً لم تنظر إلی قوافیه خفضاً کانت أو نصباً کما روی عن النّابغة الذّبیانی، وغیره من الشّعراء الأوائل، أ نّه قال شعراً مقیّداً فیه هذه الأبیات:

قلت لمسعود علی نأیه *** ونحنُ بالرّملة من عالج

أفرغ علی أهلک من درّها *** واستخرجنّ اللّبن الوالج

لا یکسع الشّول بأعنادها *** إنّک لا تدری من النّاتج

قال محمّد بن سلیمان: هذه الأبیات قوافیها قوافٍ مختلّة مختلفة، إحداها خفض، والآخر نصب، والثّالث رفع، وقد قالها حکیم من حکماء الشّعراء، وهی عند العرب جائزة لمّا کانت فی شعر مقیّد، فإن کان أمیر المؤمنین کرّم اللَّه وجهه قال هذا الشّعر علی

ما رُوی فهو من جهة الشّعر المقیّد.

وأمّا ما کان من الفساد والانکسار، فهو من جهة الرّواة وفساد ما رووا.

محمّد بن سلیمان، المناقب، 1/ 184- 185 رقم 104

حدّثنا محمّد بن إبراهیم بن إسحق قال، حدّثنا أبو أحمد عبدالعزیز بن یحیی الجلودیّ البصریّ، قال: حدّثنا محمّد بن زکریّا، قال: حدّثنا شعیب بن واقد، قال: حدّثنا القاسم ابن بهرام، عن لیث، عن مجاهد، عن ابن عبّاس، وحدّثنا محمّد بن إبراهیم بن إسحاق، قال: حدّثنا أبو أحمد عبدالعزیز بن یحیی الجلودیّ، قال: حدّثنا الحسن بن مهران، قال:

حدّثنا مسلمة ⁽¹⁾بن خالد، عن ⁽²⁾الصّادق جعفر بن محمّد، عن أبیه علیه السلام فی قوله ⁽³⁾عزّ وجلّ: «یوفون بالنّذر»، قال ⁽⁴⁾: مرض الحسن والحسین علیهما السلام، وهما صبیّان صغیران ⁽⁵⁾، فعادهما رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم، ومعه رجلان، فقال أحدهما ⁽⁶⁾: ⁽⁷⁾یا أبا الحسن ⁽⁸⁾! لو نذرت فی ابنیک نذراً، ⁽⁹⁾إنّ اللَّه عافاهما ⁽¹⁰⁾فقال: أصوم ثلاثة أیّام شکراً للَّه عزّ وجلّ، وکذلک قالت فاطمة علیها السلام، ⁽¹¹⁾وقال الصّبیان: ونحن أیضاً نصوم ثلاثة ⁽¹²⁾أیّام ⁽¹³⁾، وکذلک قالت جاریتهم فضّة، فألبسهما اللَّه عافیة ⁽¹⁴⁾، فأصبحوا صیاماً ⁽¹⁵⁾ولیس عندهم طعام. ⁽¹⁶⁾فانطلق علیّ علیه السلام

إلی جار له من الیهود یقال له: شمعون، یعالج الصّوف، فقال ⁽¹⁾: هل لک أن تعطینی جزة من صوف، تغزلها لک ⁽²⁾ابنة محمّد بثلاثة أصوع من شعیر؟ قال: نعم، فأعطاه، فجاء بالصّوف والشّعیر وأخبر فاطمة علیها السلام، فقبلت وأطاعت ⁽³⁾، ثمّ عمدت، فغزلت ثلث الصّوف، ثمّ أخذت صاعاً من الشّعیر، فطحنته وعجنته وخبزت منه خمسة أقراص، لکلّ واحد قرصاً ⁽⁴⁾، وصلّی علیّ علیه السلام مع النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم المغرب، ثمّ أتی منزله، فوضع الخوان ⁽⁵⁾وجلسوا خمستهم ⁽⁶⁾، فأوّل لقمة کسرها علیّ علیه السلام، إذاً مسکین ⁽⁷⁾قد وقف بالباب ⁽⁸⁾، فقال: السّلام علیکم یا أهل بیت محمّد، أنا مسکین من مساکین المسلمین، أطعمونی ممّا تأکلون، أطعمکم اللَّه علی ⁽⁹⁾موائد الجنّة. فوضع ⁽¹⁰⁾اللّقمة من یده، ثمّ قال ⁽¹¹⁾:

فاطم ذات المجد والیقین *** یا بنت خیر النّاس أجمعین

أما ترین البائس المسکین *** جاء إلی الباب له حنین

یشکو إلی اللَّه ویستکین *** یشکو إلینا جائعاً ⁽¹²⁾حزین

کلّ امرء بکسبه رهین *** من یفعل الخیر یقف سمین

موعده فی جنّة رهین ⁽¹³⁾*** حرّمها اللَّه علی الضّنین

وصاحب البخل ⁽¹⁾یقف حزین *** تهوی به النّار إلی سجین

شرابه ⁽²⁾الحمیم والغسلین ⁽³⁾

فأقبلت فاطمة علیها السلام تقول:

أمرک سمع ⁽⁴⁾یا ابن عمّ وطاعة *** ما بی من لؤم ولا وضاعة ⁽⁵⁾(ولا ضراعة)

غذیت ⁽⁶⁾باللّبِّ وبالبرعة ⁽⁷⁾*** أرجو إذا أشبعت من مجاعة

إن ⁽⁸⁾ألحق الأخیار ⁽⁹⁾والجماعة *** وأدخل الجنّة فی شفاعة

وعمدت إلی ما کان علی الخوان، فدفعته إلی المسکین وباتوا جیاعاً، وأصبحوا صیاماً لم یذوقوا إلّاالماء القراح، ثمّ عمدت إلی الثّلث الثّانی من الصّوف، فغزلته، ثمّ أخذت صاعاً من الشّعیر، فطحنته وعجنته وخبزت منه خمسة أقرصة ⁽¹⁰⁾، لکلّ واحد قرصاً ⁽¹¹⁾، وصلّی علیّ المغرب مع النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم، ثمّ أتی منزله، فلمّا وضع الخوان بین یدیه، وجلسوا خمستهم، فأوّل لقمة کسرها علیّ علیه السلام، إذاً یتیم من یتامی المسلمین قد وقف بالباب، فقال: السّلام علیکم یا ⁽¹²⁾أهل بیت محمّد، أنا یتیم من یتامی المسلمین،

أطعمونی ممّا تأکلون، أطعمکم اللَّه علی ⁽¹⁾موائد الجنّة، فوضع علیّ علیه السلام اللّقمة من یده، ثمّ قال:

فاطم بنت السّیِّد الکریم *** بنت نبیّ لیس بالزّنیم

قد جاءنا اللَّه بذا الیتیم *** مَنْ یرحم الیوم فهو رحیم

موعده فی جنّة ⁽²⁾النّعیم *** حرّمها اللَّه علی اللّئیم

وصاحب البخل یقف ذمیم *** تهوی به النّار إلی الجحیم

شرابها ⁽³⁾الصّدید والحمیم

فأقبلت فاطمة علیها السلام وهی تقول:

فسوف أعطیه ولا أبالی *** وأوثر اللَّه علی عیالی

أمسوا جیاعاً وهم أشبالی *** أصغرهما ⁽⁴⁾یقتل فی القتال

بکربلا ⁽⁵⁾یقتل باغتیال *** لقاتلیه الویل مع وبال ⁽⁶⁾

⁽⁷⁾یهوی فی ⁽⁸⁾النّار إلی سفال ⁽⁹⁾*** کبوله زادت علی الأکبال ⁽¹⁰⁾ ثمّ عمدت، ⁽¹¹⁾فأعطته جمیع ما علی الخوان ⁽¹²⁾، وباتوا جیاعاً لم یذوقوا إلّاالماء القراح،

وأصبحوا صیاماً، وعمدت فاطمة علیها السلام فغزلت الثّلث الباقی من الصّوف، وطحنت الصّاع ⁽¹⁾الباقی، وعجنته وخبزت ⁽²⁾منه خمسة أقراص، لکلّ واحد قرصاً ⁽³⁾، وصلّی علیّ ⁽⁴⁾علیه السلام المغرب ⁽⁵⁾مع النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم، ثمّ أتی منزله، فقرب إلیه الخوان، وجلسوا خمستهم، فأوّل لقمة کسرها علیّ علیه السلام، إذاً أسیر من أسراء المشرکین قد وقف بالباب، فقال: السّلام علیکم یا أهل بیت محمّد! ⁽⁶⁾تأسروننا وتشدّوننا ولا تطعموننا ⁽⁷⁾؟ فوضع علیّ علیه السلام اللّقمة من یده، ثمّ قال:

فاطم یا ⁽⁸⁾بنت النّبیّ الأحمد *** بنت ⁽⁹⁾النّبیّ السیِّد المسوّد ⁽¹⁰⁾

قد جاءک الأسیر لیس یهتدی ⁽¹¹⁾*** مُکبّلًا فی غلِّه مقیّد

یشکو إلینا الجوع قد تقدّد ⁽¹²⁾*** من یطعم الیوم یجده فی غد

عند العلیّ الواحد الموحّد *** ما یزرع الزّارع سوف یحصد

⁽¹³⁾فاعطی (فاعطنه) ولا تجعلیه ینکد ⁽¹⁴⁾ فأقبلت فاطمة علیها السلام وهی ⁽¹⁵⁾تقول:

لم یبق ممّا کان غیر صاع *** قد دبّرت کفّی مع الذّراع ⁽¹⁶⁾

شبلای واللَّه هما جیاع *** یا ربّ لا تترکهما ضیاع

أبوهما للخیر، ذو اصطناع *** عبل الذّراعین طویل الباع

وما علی رأسی من قناع *** إلّا عباً نسجتها ⁽¹⁾بصاع

وعمدوا إلی ما کان علی الخوان، فأتوه ⁽²⁾وباتوا جیاعاً، وأصبحوا مفطرین، ولیس عندهم شی ء. قال شعیب فی حدیثه: وأقبل علیّ بالحسن والحسین علیهما السلام نحو رسول اللَّه، وهما یرتعشان کالفراخ ⁽³⁾من شدّة الجوع، فلمّا ⁽⁴⁾بصر بهم النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم ⁽⁵⁾، قال: یا أبا الحسن! شد ما یسوءنی، ما أری بکم؟ انطلق إلی ابنتی ⁽⁶⁾فاطمة، فانطلقوا إلیها ⁽⁷⁾، وهی فی محرابها قد لصق بطنها بظهرها من شدّة الجوع، وغارت عیناها، فلمّا رآها رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم ضمّها إلیه، وقال: وا غوثاه باللَّه، أنتم منذ ثلاث ⁽⁸⁾فیما أری ⁽⁹⁾. فهبط جبرئیل فقال: یا محمّد! خذ ما ⁽¹⁰⁾هیّأ اللَّه ⁽¹¹⁾لک فی أهل بیتک. قال وما آخذ یا جبرئیل؟ قال: «هل أتی علی الإنسانِ حین من الدّهر» حتّی إذا ⁽¹²⁾بلغ، ⁽¹³⁾إنّ هذا کان لکم جزاء وکان سعیکم مشکوراً ⁽¹⁴⁾، وقال الحسن بن مهران فی حدیثه: فوثب النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم حتّی دخل منزل فاطمة علیها السلام، فرأی ما بهم، فجمعهم، ثمّ انکبّ علیهم یبکی، ویقول ⁽¹⁵⁾: أنتم منذ ثلاث فیما أری وأنا غافل عنکم؟ فهبط علیه ⁽¹⁶⁾جبرئیل بهذه الآیات: «إنّ الأبرار یشربون من

کأسٍ کان مزاجها کافوراً عیناً یشرب بها عباد اللَّه یُفجِّرونها تفجیراً»، قال: هی عین فی دار النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم یفجر ⁽¹⁾إلی دور الأنبیاء والمؤمنین، «یوفون بالنّذر» یعنی علیّاً وفاطمة والحسن والحسین وجاریتهم ⁽²⁾، و «یخافون یوماً کان شرّه مُسْتطیراً» یقولون ⁽³⁾عابساً کلوحاً، ⁽⁴⁾«ویُطعمون الطّعامَ علی حُبِّه» یقول ⁽⁵⁾علی شهوتهم للطّعام ⁽⁶⁾، وإیثارهم له ⁽⁷⁾مسکیناً من مساکین المسلمین، ویتیماً من یتامی المسلمین، وأسیراً من أساری المشرکین، ویقول ⁽⁸⁾: إذا أطعموهم «إنّما نطعمکم لوجه اللَّه لا نریدُ منکم جزاءً ولا شکوراً»، قال: واللَّه ما قالوا ⁽⁹⁾هذا لهم ⁽¹⁰⁾ولکنّهم أضمروه ⁽¹¹⁾فی أنفسهم، فأخبر اللَّه بإضمارهم، ⁽¹²⁾یقولون: لانرید جزاءً تکافئوننا ⁽¹³⁾به، ولا شکوراً تثنون علینا به، ولکنّا ⁽¹⁴⁾إنّما أطعمناکم ⁽¹⁵⁾لوجه اللَّه، وطلب ثوابه. قال اللَّه تعالی ذکره: فوقاهم اللَّه شرّ ذلک الیوم، ولقّاهم نضرة فی الوجوه، وسروراً فی القلوب، وجزاهم بما صبروا ⁽¹⁶⁾جنّة یسکنونها، وحریراً یفترشونه ⁽¹⁷⁾، ویلبسونه «متّکئین فیها علی الأرائک» والأریکة ⁽¹⁸⁾السّریر علیه ⁽¹⁹⁾الحجلة، «لا یرون

فیها شمساً ولا زمهریراً»، قال ابن عبّاس: فبینا أهل ⁽¹⁾الجنّة فی الجنّة، إذ رأوا مثل الشّمس ⁽²⁾قد أشرقت لها ⁽³⁾الجنان، فیقول أهل الجنّة: یا ربّ! إنّک قلت ⁽⁴⁾فی کتابک: «لایرونَ فیها شمساً»، فیرسل اللَّه جلّ اسمه إلیهم جبرئیل، فیقول: لیس هذه ⁽⁵⁾بشمس، ⁽⁶⁾ولکن علیّاً وفاطمة ⁽⁷⁾ضحکا، فأشرقت الجنان من نور ضحکهما، ونزلت «هل أتی فیهم» إلی قوله تعالی: «وکان سعیکم مشکوراً». ⁽⁸⁾

لقمه را از دست نهاد و فرمود:

«فاطمه ای صاحب مجد و یقین! *** ای دخت خیر الناس کل اجمعین!

بر در نبینی بینوا یک مسکین *** ایستاده می نالد زار و غمین

دارد شکایت با خدا آن کمین *** هر که کند خیر بگردد سمین

موعد او هست بهشت برین *** کرده خدایش به بخیلان حرام

صاحب بخل است مدامی حزین *** آتش دوزخ بردش در سجین

نوش حمیم است وهمی با غسلین»

فاطمه رو به علی علیه السلام کرد و گفت:

«ای ابن عم امر تو سمع و طاعت! *** مرا نه پستی است و نی ملامت

تورا خوراک از خرد و براعت *** مرا امید است از این مجاعت

پیوست با نیکان و با جماعت *** روم بفردوس با شفاعت»

و هرچه در سفره بود برداشت، به مسکین داد، گرسنه خوابیدند، و جز آب نچشیدند. سپس ثلث دوم پشم را برداشت، رشت، صاعی از جو برگرفت، آسیا کرد، خمیر کرد، پخت، پنج قرص نان فراهم کرد و برای هر سری قرصی. علی علیه السلام نماز مغرب را با پیغمبر خواند، به منزل آمد، چون سفره گستردند و پنج تن نشستند. علی اول لقمه برگرفت یتیم مسلمانی بردر خانه ایستاد و گفت: «درود بر شما خانواده محمد، من یتیمی از یتیمان مسلمانم از آنچه خود می خورید به من بدهید خدا به شما از خوراک بهشت عطا کند.»

علی لقمه از دست نهاد و فرمود:

«فاطمه دخت سید کریمان *** دخت پیمبری نه از لئیمان

باشد بخیل دائم از ذمیمان *** می کشدش به آتشی چه سوزان

می نوشد از صدید و از حمیمان»

فاطمه رو به او کرد و می فرمود:

می دهمش بی باک من عطا را *** برمی گزینم بر همه خدا را

شب را گرسنه باشند این دو شبل ما را *** کشته شود کوچک ترش فکارا

در کربلا ربوده گردد زارا *** بر قاتلش صد وای و صد خسارا

دوزخ کشد او را به ته ز نارا *** بندش بود سنگین تر از نصاری»

سپس هرچه در سفره بود به آن یتیم داد. قسمت سوم پشم را رشت، آخرین صاع جو را آسیاب کرد، خمیر نمود و پنج قرص دیگر برای هر سری قرصی از آن پخت. علی نماز مغرب را با پیغمبر خواند، به منزل آمد و سفره گستردند. اول لقمه را که علی برگرفت، اسیری از مشرکان از در خانه آواز داد: «ای خاندان محمد! ما را اسیر کنید، دربند نمایید و خوراک ندهید؟»

علی علیه السلام لقمه را از دست بر زمین نهاد و فرمود:

«فاطمه ای دخت نبی احمد! *** دخت نبی سید مسدد

آمد اسیری بر درت بی مسند *** دربند ناتوانیش مقید

دارد شکایت از مجاعه بی حد *** اطعام امروزت بیابی در غد

نزد خدای واحد موحد *** زارع درو کند هر آنچه کارد

بده تو مگذار که گردد فاسد

فاطمه می فرمود:

«زان جو نمانده است غیر صاعم *** که نان کند دو دست و هم ذراعم

شبلان من گرسنه در کنارم *** وامگذارشان خدای کردگارم

که بابشان در خیر شد پناهم *** با دست نیرومند او براهم

نه معجرم به سر نه بر کف آهم *** به جز عبا که بافته ام به صاعی»

هرچه در سفره بود برگرفتند، به آن اسیر دادند، همه گرسنه خوابیدند، صبح را روزه نبودند و چیز خوردنی هم نداشتند. شعیب در حدیث خود گوید: «علی، حسن و حسین را نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آورد و چون جوجه از گرسنگی می لرزیدند. چون پیغمبر آن ها را به این حال دید، فرمود: «ای ابوالحسن! به سختی مرا بد آید آنچه بر شما به نظر آید. برو نزد دخترم فاطمه، برویم.» و همه نزد فاطمه آمدند. او در محرابش بود و از گرسنگی شکمش به پشتش چسبیده بود و چشم هایش به گودی رفته بود. چون رسول خدا صلی الله علیه و آله اورا دید در آغوشش کشید و گفت: «به خدا استغاثه کنم که شما سه روز است به این حالید.» جبرئیل فرود آمد و گفت: «ای محمد! بگیر آنچه را خدا برای خاندانت آماده کرده است.» فرمود: «چه بگیرم؟» گفت: «هل أتی علی الإنسان حین من الدّهر- گذشته است بر انسان دورانی که به یاد نبوده تا رسید به اینجا که إن هذا کان لکم جزاء وکان سعیکم مشکوراً- این است پاداش شما و کوشش شما مورد قدردانی است.» حسین بن مهران در حدیث خود گفته: «پیغمبر از جا جست و به منزل فاطمه رفت، فکاری آن ها را دید، آن ها را جمع کرد، بر سر آن ها خم شد، می گریست و می فرمود: «شما از سه روز در این وضع بودید و من متوجه نبودم. جبرئیل این آیات را آورد (هل أتی- 5) به راستی خوش کرداران از جامی نوشند که ممزوج از کافور است، از چشمه ای که بندگان خدا از آن نوشند و به خوبی آن را به جوش آرند!»

فرمود: این چشمه ای است در خانه پیغمبر که روان شود تا خانه انبیا و مؤمنین وفا کنند به نذر. مقصود علی، فاطمه، حسن، حسین و کنیز آنهاست و بترسند از روزی که شر آن پران است؛ یعنی عبوس و زشت چهره است. بخورانند خوراک را با فرط نیاز بدان؛ یعنی با اشتهای به آن، آن را ایثار کنند به مسکینی از مساکین مسلمان، یتیمی از مسلمان ها و اسیری از اسرای مشرکان. چون به آن ها بخورانند بگویند: «همانا اطعام کنیم شما را برای خدا، نخواهیم از شما پاداش و نه قدردانی.» گفت: «به خدا این جمله را برای آن ها به زبان نیاوردند، ولی در دل گرفتند و خدا از آن خبر داد. گویند: عوضی از شما نخواهیم و قدردانی به ذکر ثنا توقع نداریم، تنها برای خدا به شما اطعام کردیم و ثواب او خواهیم.» خدای تعالی فرمود: آن ها را خدا از شر این روز برکنار داشت، از خرمی چهره و شادی دل برخوردار کرد، برای شکیبایی آنان عوض بهشت داد که در آن ساکن شوند، فرش حریر که بگسترانند و بپوشند و بر تخت ها تکیه کنند. مقصود از اریکه تختی است که بر آن حجله باشد، نه آفتاب سوزانی در آن بینند و نه سرمای زمهریری.

ابن عباس گوید: «در این میان که اهل بهشت در آن آرمیدند تابشی از خورشید بینند که بهشت را درخشان کند؛ گویند: پرورگارا! تو در قرآن گفتی که در آن آفتاب نبینند، خدای جل اسمه جبرئیل را نزد آن ها فرستد و اعلام کند که این درخشانی از خورشید نیست، ولی علی و فاطمه خندیدند و بهشت از نور خنده شان درخشان شد و سوره هل أتی تا آیه «کان سعیکم مشکوراً»، «تلاش شما قدردانی شد» درباره آن ها نازل شده.

کمره ای، ترجمه امالی،/ 256- 262

الصّدوق، الأمالی،/ 256- 262 رقم 11/ عنه: الحرّ العاملی، وسائل الشّیعة، 16/ 228؛ السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 412- 414؛ المجلسی، البحار، 35/ 237- 241؛ الحویزی، نور الثّقلین، 5/ 474- 477؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 14/ 70- 74؛ مثله الفتّال، روضة الواعظین، 1/ 160- 164

وجاء حسّان بن ثابت إلی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم، فقال: یا رسول اللَّه! أتأذن لی أن أقول فی هذا المقام ما یرضاه اللَّه؟ فقال له: قل یا حسّان علی اسم اللَّه، فوقف علی نشز من الأرض وتطاول المسلمون لسماع کلامه، فأنشأ یقول:

ینادیهم یوم الغدیر نبیّهم *** بخمٍّ وأسمع بالرّسول منادیاً

وقال: فمَنْ مولاکم وولیّکم؟ *** فقالوا ولم یبدوا هناک التّعادیا

إلهک مولانا وأنت ولیّنا *** ولن تجدن منّا لک الیوم عاصیاً

فقال له: قم یا علیّ فإنّنی *** رضیتک من بعدی إماماً وهادیاً

فمَنْ کنتُ مولاه فهذا ولیّه *** فکونوا له أنصار ⁽¹⁾صدق موالیاً

هناک دعی اللَّهمّ وال ولیّه *** وکن للّذی عادی علیّاً معادیاً

فقال له رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم: لا تزال یا حسّان مؤیّداً بروح القدس ما نصرتنا بلسانک، وإنّما اشترط رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم فی الدّعاء له لعلمه علیه السلام بعاقبة أمره فی الخلاف، ولو علم سلامته فی مستقبل الأحوال، دعا ⁽²⁾له علی الإطلاق، ومثل ذلک ما اشترط اللَّه تعالی فی مدح أزواج النّبیّ ولم یمدحهنّ بغیر اشتراط، لعلمه إنّ منهنّ من تتغیّر بعد الحال عن

الصّلاح الّذی تستحقّ علیه المدح والإکرام، فقال: «یا نساء النّبیّ لستنّ کأحدٍ من النّساء إن اتّقیتنّ» ولم یجعلهنّ فی ذلک حسب ما جعل أهل بیت النّبیّ فی محل الإکرام والمدحة، حیث بذلوا قوتهم للیتیم والمسکین والأسیر، فأنزل اللَّه سبحانه فی علیّ وفاطمة والحسن والحسین علیهم السلام، وقد آثروا علی أنفسهم مع الخصاصة الّتی کانت لهم ⁽¹⁾. فقال تعالی: «ویُطْعِمُونَ الطّعامَ علی حُبِّهِ مسکیناً ویتیماً وأسیراً* إنّما نطعمکم لوجهِ اللَّهِ لا نریدُ منکُم جزاءً ولا شکوراً* إنّا نخافُ من ربِّنا یوماً عبوساً قمطریراً* فوقیهم اللَّه شرّ ذلک الیوم ولقّاهم نضرة وسروراً* وجزاهم بما صبروا جنّة وحریراً» فقطع لهم بالجزاء ولم یشترط لهم، کما اشترط لغیرهم لعلمه باختلاف الأحوال. ⁽²⁾

فرمود: «بگو ای حسان، به نام خدا.»

پس حسان در جای بلندی ایستاد، مسلمانان برای شنیدن سخنان و اشعارش گردن ها را کشیدند و او این اشعار را انشا کرد:

«پیمبرشان در روز غدیر آنان را آواز داد و با چه آواز رسایی فرمود که همگی شنیدند.»

فرمود: «کیست فرمانروا و صاحب اختیار شما؟» همگی بدون اظهار دشمنی و اختلاف گفتند:

«خدای تو فرمانروای ماست، تو صاحب اختیار مایی، امروز در میان ما نافرمان و مخالفی نخواهی یافت.»

پس فرمود: «ای علی! برخیز که من تورا برای امامت و راهنمایی بعد از خودم برگزیدم.»

«پس هر که من فرمانروای اویم این علی فرمانروا و صاحب اختیار اوست و شما برای او یاران باوفا و دوست دار او باشید.»

و در اینجا دعا کرد که: «خدایا دوست دار دوستان اورا و با آن کس که با علی دشمنی کند دشمن باش.»

پس رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود: «ای حسان! تا ما را به زبان یاری می کنی همیشه مؤید به روح القدس باشی.» و اینکه حضرت صلی الله علیه و آله دعای مشروط به او فرمود: (به این که تا آن گاه که ما را به زبان یاری کنی) برای آن بود که می دانست در پایان کارش مخالفت با علی علیه السلام خواهد کرد: (چنانچه مورخین نوشته اند که پس از هلاکت عثمان از بیعت با علی علیه السلام سرباز زد). و اگر آن حضرت می دانست که در آینده هم زندگی خود را به درستی و سلامت در عقیده و مرام سپری می کند، دعا را مشروط نمی فرمود (به این که تا آن گاه که ما را به زبان یاری کنی) و به طور اطلاق دعا می فرمود. نظیر این آن شرطی است که خداوند در ستایش از همسران پیغمبر فرمود و بدون شرط به طور اطلاق آنان را نستوده؛ زیرا می دانسته است که برخی از آنان در آینده تغییر حالت داده، دگرگون می شود و از شایستگی ستایش و ارجمندی (که اکنون دارد) و بدان سبب سزاوار آن بود، بیرون رود و این گونه فرمود: «ای زنان پیامبر! شما مانند دیگر زنان نیستید اگر بترسید از خدا.» (سوره احزاب آیه 32) و آنان را در این باره چون خاندان پیغمبر صلی الله علیه و آله مورد ستایش قرار نداده، آن گاه که آن خاندان ارجمند خوراک روزانه خود را به یتیم، مسکین و اسیر بخشش نمودند. و خدای سبحان درباره علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام که با شدت نیازی که بدان خوراک و قوت روزانه داشتند و دیگری را بر خود مقدم داشتند، این آیات را فرو فرستاد: «و خوراندند آن خوراک را با این که دوست داشتند به بینوایی، یتیمی و اسیری، جز این نیست که می خورانیم شما را برای روی خدا و نخواهیم از شما پاداشی و نه سپاسی. همانا می ترسیم از پروردگار خویش روزی را که ترش روی و آشفته خوی است. پس نگاهشان داشت خدا از بدی آن روز، بدیشان ارزانی داشت خرمی و شادکامی و به خاطر شکیبایی که داشتند خداوند پاداششان داد بهشتی و حریری» (سوره انسان، آیه 8 تا 12)، پس پاداش آنان را به طور قطع و بدون قید و شرط فرمود و مانند دیگران مشروط به زمانی و حالی نفرمود.

رسولی محلاتی، ترجمه ارشاد، 1/ 166- 168

المفید، الإرشاد، 1/ 166- 168/ عنه: المجلسی، البحار، 21/ 388- 389

قال اللَّه تعالی فی سورة هل أتی: «ویُطْعِمُونَ الطّعامَ علی حُبِّهِ مسکیناً ویتیماً وأسیراً* إنّما نُطْعِمکُم لوجهِ اللَّهِ لا نریدُ منکُم جَزاءً ولا شکوراً* إنّا نخافُ من رَبِّنا یَوماً عَبُوساً قَمطَریراً* فوقاهُم اللَّهُ شرّ ذلکَ الیوم ولقّاهم نضرةً وسروراً* وجزاهم بما صبروا جنّةً وحریراً»، فعمّهما هذا القول مع أبیهما وأمّهما علیهما السلام، فتضمّن الخبر نطقهما فی ذلک، وضمیرهما الدّالّین علی الآیة الباهرة فیهما، والحجّة العظمی علی الخلق بهما، کما تضمّن الخبر عن نطق المسیح علیه السلام فی المهد، وکان حجّة لنبوّته واختصاصه من اللَّه بالکرامة الدّالّة علی محلّه عنده فی الفضل ومکانه. ⁽¹⁾

و این گفتار خداوند آن دو را نیز به همراه پدر و مادرشان دربر گرفت و ضمناً خبر از گفتار ایشان و آنچه در دل داشتند نیز می دهد. این دو چیز هر دو نشانه امامت و حجت بزرگ آن دو بر مردم می باشد. چنانچه قرآن داستان سخن گفتن مسیح علیه السلام را در گهواره بیان می کند، همان حجت بر پیغمبری او بود و نشانه خصوصیتش در پیش خدا گشت به آن کرامتی که راهنمای کرامت و برتریش بود.

رسولی محلاتی، ترجمه ارشاد، 2/ 26- 27

المفید، الإرشاد، 2/ 26- 27/ عنه: الحلّی، المستجاد من کتاب الإرشاد (من مجموعةنفیسة)،/ 445- 446؛ الأعرجی، مناهل الضرب/ 381- 382

قال اللَّه عزّ وجلّ: «ویُطْعِمُونَ الطّعامَ علی حُبِّه مسکیناً ویتیماً وأسیراً» واتّفقت الرّواة من الفریقین الخاصّة والعامّة، علی أنّ هذه الآیة بل السّورة کلّها نزلت فی أمیر المؤمنین وزوجته فاطمة وابنیه علیهم السلام.

الشّریف المرتضی، الفصول المختارة (من المصنّفات)، 2/ 140

الخامس والعشرون منه [ذی الحجّة] نزل فی أمیر المؤمنین علیه السلام وفاطمة والحسن والحسین:

«هل أتی علی الإنسان». المفید، مسارّ الشّیعة (من مجموعة نفیسة)،/ 59 أخبرنا أحمد بن الولید بن أحمد بقراءتی علیه من أصله، قال: أخبرنی أبی أبو العبّاس الواعظ، حدّثنا أبو عبداللَّه محمّد بن الفضل النحوی ببغداد؛ فی جانب الرّصافة؛ إملاءً سنة إحدی وثلاثین وثلاثمائة، حدّثنا الحسن بن علیّ بن زکریّا البصریّ، حدّثنا الهیثم ابن عبداللَّه الرّمّانیّ، قال: حدّثنی علیّ بن موسی الرّضا، حدّثنی أبی موسی، عن أبیه جعفر بن محمّد، عن أبیه محمّد، عن أبیه علیّ، عن أبیه الحسین، عن أبیه علیّ بن أبی طالب قال:

لمّا مرض الحسن والحسین، عادهما رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) فقال لی: یا [أ] با الحسن! لو نذرت علی ولدیک للَّه نذراً، أرجو أن ینفعهما اللَّه به. فقلت: علیَّ للَّه نذر لئن برئ حبیبای من مرضهما، لأصومنّ ثلاثة أیّام. فقالت فاطمة: وعلیَّ للَّه نذر لئن برئ ولدای من مرضهما، لأصومنّ ثلاثة أیّام. وقالت جاریتهم فضّة: وعلیَّ للَّه نذر لئن برئ سیّدای من مرضهما، لأصومنّ ثلاثة أیّام. فألبس اللَّه الغلامین العافیة، فأصبحوا ولیس عند آل محمّد قلیل ولا کثیر، فصاموا یومهم، وخرج علیّ إلی السّوق، فإذاً شمعون الیهودیّ [فی السّوق]، وکان له صدیقاً. فقال له: یا شمعون! أعطنی ثلاثة أصوع شعیراً وجزّة صوف

تغزله فاطمة. فأعطاه [شمعون] ما أراد، فأخذ الشّعیر فی ردائه والصّوف تحت حضنه، ودخل منزله. فأفرغ الشّعیر وألقی الصّوف، فقامت فاطمة إلی صاع من الشّعیر فطحنته وعجنته وخبزت منه خمسة أقراص، وصلّی علیّ مع رسول اللَّه المغرب، ودخل منزله لیفطر، فقدّمت إلیه فاطمة خبز شعیر وملحاً جریشاً وماءً قراحاً، فلمّا دنوا لیأکلوا، وقف مسکین بالباب، فقال: السّلام علیکم أهل بیت محمّد، مسکین من أولاد المسلمین، أطعمونا أطعمکم اللَّه من موائد الجنّة. فقال علیّ:

فاطم ذات الرّشد والیقین *** یا بنت خیر النّاس أجمعین

أما ترین البائس المسکین *** جاء إلینا جائع حزین

قد قام بالباب له حنین *** یشکو إلی اللَّه ویستکین

کلّ امرئ بکسبه رهین

فأجابته فاطمة وهی تقول:

أمرک عندی یا ابن عمّ طاعة *** ما بی لؤم لا ولا ضراعة

فأعطه ولا تدعه ساعة *** نرجو له الغیاث فی المجاعة

ونلحق الأخیار والجماعة *** وندخل الجنّة بالشّفاعة

فدفعوا إلیه أقراصهم، وباتوا لیلتهم، لم یذوقوا إلّاالماء القراح، فلمّا أصبحوا، عمدت فاطمة إلی الصّاع الآخر، فطحنته وعجنته وخبزت خمسة أقراص، وصاموا یومهم، وصلّی علیّ مع رسول اللَّه صلی الله علیه و آله المغرب؛ ودخل منزله لیفطر، فقدّمت إلیه فاطمة خبز شعیر وملحاً جریشاً وماءً قراحاً، فلمّا دنوا لیأکلوا وقف یتیم بالباب، فقال: السّلام علیکم [یا] أهل بیت محمّد، [أنا] یتیم من أولاد المسلمین، استشهد والدی مع رسول اللَّه یوم أُحد، أطعمونا أطعمکم اللَّه علی موائد الجنّة. فدفعوا إلیه أقراصهم وباتوا یومین ولیلتین لم یذوقوا إلّاالماء القراح، فلمّا أن کان فی الیوم الثّالث، عمدت فاطمة إلی الصّاع الثّالث وطحنته وعجنته وخبزت منه خمسة أقراص، وصاموا یومهم، وصلّی علیّ مع النّبیّ

المغرب، ثمّ دخل منزله لیفطر، فقدّمت فاطمة [إلیه] خبز شعیر وملحاً جریشاً وماءً قراحاً، فلمّا دنوا لیأکلوا، وقف أسیر بالباب، فقال: السّلام علیکم یا أهل بیت النّبوّة، أطعمونا أطعمکم اللَّه، فأطعموه أقراصهم، فباتوا ثلاثة أیّام ولیالیها لم یذوقوا إلّاالماء القراح. فلمّا کان الیوم الرّابع، عمد علیّ- والحسن والحسین یرعشان کما یرعش الفرخ- وفاطمة وفضّة معهم، فلم یقدروا علی المشی [کذا] من الضّعف، فأتوا رسول اللَّه، فقال: إلهی هؤلاء أهل بیتی یموتون جوعاً، فارحمهم یا ربّ، واغفر لهم، [إلهی] هؤلاء أهل بیتی فاحفظهم ولاتنسهم، فهبط جبرئیل، وقال: یا محمّد! إنّ اللَّه یقرأ علیک السّلام ویقول: قد استجبت دعاءک فیهم وشکرت لهم ورضیت عنهم، واقرأ «إنّ الأبرار یشربون من کأس کان مزاجها کافوراً- إلی قوله:- إن هذا کان لکم جزاءً وکان سعیکم مشکوراً».

[والحدیث] اختصرته فی مواضع.

و [الخبر] رواه [أیضاً] الحسن بن مهران عن مسلمة بن جابر، عن [الإمام] جعفر الصّادق، وله طرق عن مسلمة.

ورواه [أیضاً] روح بن عبداللَّه عن [الإمام] جعفر الصّادق.

ورواه [أیضاً] معاویة بن عمّار، عن [الإمام] جعفر الصّادق.

فرات بن إبراهیم الکوفی [قال:] حدّثنا محمّد بن إبراهیم بن زکریّا الغطفانی، قال: حدّثنی أبو الحسن هاشم بن أحمد بن معاویة بمصر، عن محمّد بن بحر، عن روح بن عبداللَّه، قال: حدّثنی جعفر بن محمّد، عن أبیه، عن جدِّه، قال:

مرض الحسن والحسین مرضاً شدیداً، فعادهما محمّد صلی الله علیه و آله و سلم وأبو بکر وعمر، فقال عمر لعلیّ: لو نذرت للَّه نذراً واجباً.

وساق الحدیث بطوله إلی قوله: فقال جبرئیل: یا محمّد! اقرأ «إنّ الأبرار یشربون» إلی آخر الآیات.

و [ورد أیضاً] فی الباب عن عبداللَّه بن عبّاس.

الحسکانی، شواهد التّنزیل، 2/ 394- 398 رقم 1042- 1046

ورواه عنه جماعة منهم مجاهد بن جبر:

أخبرناه إسماعیل بن إبراهیم بن محمّد الواعظ، أخبرنا عبداللَّه بن عمر بن أحمد الجوهری بمرو، سنة ستّ وستّین، [أخبرنا] محمود بن والان، حدّثنا جمیل بن یزید الحنوحردیّ ⁽¹⁾، حدّثنا القاسم بن بهرام، عن لیث بن أبی سلیم، عن مجاهد:

عن ابن عبّاس فی قول اللَّه تعالی: «یوفون بالنّذر» قال: مرض الحسن والحسین، فعادهما رسول اللَّه وعادهما عمومة العرب، فقالوا: یا أبا الحسن! لو نذرت علی ولدیک نذراً. فقال علیّ: إن برئا صمت ثلاثة أیّام شکراً. فقالت فاطمة کذلک. وقالت جاریة لهم نوبیّة، یقال لها فضّة، کذلک. فألبس اللَّه الغلامین العافیة ولیس عند آل محمّد قلیل ولا کثیر، فانطلق علیّ إلی شمعون الخیبریّ- وکان یهودیّاً- فاستقرض منه ثلاثة أصوع من شعیر فجاء به، فقامت فاطمة إلی صاع فطحنته واختبزته، وصلّی علیّ مع النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم، ثمّ أتی المنزل، فوضع الطّعام بین یدیه، إذ أتاهم مسکین فأعطوه الطّعام، فلمّا کان الیوم الثّانی، قامت إلی صاع فطحنته واختبزته، وصلّی علیّ مع النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم، ثمّ أتی المنزل، فوضع الطّعام بین یدیه إذ أتاهم یتیم.

وساق الحدیث بطوله [و] أنا اختصرته.

ورواه عن القاسم بن بهرام جماعة، منهم شعیب بن واقد ومحبوب بن حمید بن حمدویه البصریّ ومحمّد بن حمدویه أبو رجاء.

الحسکانی، شواهد التّنزیل، 2/ 398- 399 رقم 1047

وحدّثنیه أبو القاسم الحسن بن محمّد بن حبیب المفسِّر، أخبرنا أبو أحمد محمّد بن محمّد الحافظ، حدّثنا أبو حامد أحمد بن محمّد بن الحسن الحافظ، حدّثنا عبداللَّه بن عبدالوهّاب الخوارزمیّ، حدّثنا أحمد بن حمّاد المروزیّ، حدّثنا محبوب بن حمید البصریّ، حدّثنا القاسم بن بهرام، عن لیث، عن مجاهد، عن ابن عبّاس. وساقه بطوله إلی آخره [و] أنا اختصرته.

وحدّثنی أبو الحسن الماوردیّ، حدّثنا أبو الطیّب الذّهلیّ، حدّثنا عبداللَّه بن محمّد بن أحمد بن نصر المقرئ، حدّثنا عبداللَّه بن عبدالوهّاب به إلّاما غیّرت.

ورواه جماعة عن أبی حامد [أحمد بن محمّد بن الحسن] بن الشّرقیّ، وجماعة، عن أحمد المروزیّ.

ورواه عن لیث بن أبی سلیم جماعة کروایة القاسم، منهم القعقاع بن عبداللَّه السّعدیّ، وجریر بن عبدالحمید.

الحسکانی، شواهد التّنزیل، 2/ 400- 401 رقم 1048- 1050

أخبرناه أبو نصر المفسِّر، [أخبرنا] عمِّی أبو حامد إملاءً، [أخبرنا] أبو الحسن علیّ ابن محمّد الورّاق، حدّثنا أبو إسحاق إبراهیم بن علیّ بن الحسن بن بشیر التّرمذیّ، قال:

حدّثنی أبو بکر بن سیّار، عن سهل بن خاقان، حدّثنا القعقاع بن عبداللَّه السّعدیّ، عن لیث، عن مجاهد، عن ابن عبّاس فی قول اللَّه تبارک وتعالی: «یوفون بالنّذر»، وساق الحدیث بطوله [و] أنا اختصرته.

ورواه جماعة عن [أبی الحسن] علیّ [بن محمّد] الورّاق کذلک.

الحسکانی، شواهد التّنزیل، 2/ 402 رقم 1051

ورواه حبّان بن علیّ أبو علیّ العنزی، عن الکلبی، عن أبی صالح، عن ابن عبّاس.

ورواه [أیضاً] الضّحّاک، عن ابن عبّاس.

ورواه ابن جریح عن عطاء، عن ابن عبّاس.

ورواه عبداللَّه بن المبارک، عن یعقوب بن القعقاع، عن مجاهد، عن ابن عبّاس.

ورواه سعید بن جبیر، عن ابن عبّاس.

الحسکانی، شواهد التّنزیل، 2/ 402- 403 رقم 1052

أبو النّضر فی تفسیره [قال:] حدّثنا أبو أحمد محمّد بن أحمد بن روح الطّرطوسیّ، حدّثنا محمّد بن خالد العبّاسیّ، حدّثنا إسحاق بن نجیح، عن عطاء:

عن ابن عبّاس فی قوله تعالی: «ویطعمون الطّعام»، قال: مرض الحسن والحسین مرضاً شدیداً حتّی عادهما جمیع أصحاب رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم، فکان فیهم أبو بکر وعمر، فقالا: یا أبا الحسن! لو نذرت للَّه نذراً. فقال علیّ: لئن عافا اللَّه سبطی نبیّه محمّد ممّا بهما من سقم، لأصومنّ للَّه نذراً ثلاثة أیّام. وسمعته فاطمة فقالت: وللَّه علیَّ مثل الّذی ذکرته.

وسمعه الحسن والحسین، فقالا: یا أبه! وللَّه علینا مثل الّذی ذکرت. فأصبحا وقد عافاهما اللَّه تعالی [فصاموا]، فغدا علیّ إلی جار له، فقال: أعطنا جزّة من صوف تغزلها لک فاطمة، وأعطنا کراه ما شئت. فأعطاه جزّة من صوف وثلاثة أصوع من شعیر.

وذکر الحدیث بطوله مع الأشعار إلی قوله: إذ هبط جبرئیل فقال: یا محمّد! یهنیک ما أنزل فیک وفی أهل بیتک: «إنّ الأبرار یشربون من کأس» إلی آخره، فدعا النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم [علیّاً] وجعل یتلوها علیه وعلیّ یبکی ویقول: الحمد للَّه الّذی خصّنا بذلک.

[والحدیث] اختصرته.

الحسکانی، شواهد التّنزیل، 2/ 403- 404 رقم 1054

أخبرنا عقیل، قال: أخبرنا علیّ بن الحسین، حدّثنا محمّد بن عبیداللَّه، حدّثنا أبو عمرو عثمان بن أحمد بن السّمّاک ببغداد، حدّثنا عبداللَّه بن ثابت المقرئ، قال: حدّثنی أبی، عن الهذیل، عن مقاتل، عن الأصبغ بن نباتة [و] عن سعید بن جبیر:

عن ابن عبّاس فی قول اللَّه تعالی: «إنّ الأبرار یشربون» قال: [یعنی بهم] الصّدّیقین فی إیمانهم علیّ وفاطمة والحسن والحسین، یشربون فی الآخرة من کأس خمر کان مزاجها من عین ماء یُسمّی الکافور، ثمّ نعتهم فقال: «یوفون بالنّذر» یعنی یتموّن الوفاء به، «ویخافون یوماً کان شرّه» عذابه «مستطیراً» قد علی وفشا وعمّ، نزلت فی علیّ وفاطمة والحسن والحسین، وذلک إنّهما مرضا مرضاً شدیداً، فعادهما رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم وأبو بکر وعمر [ومعه وجوه أصحابه] فقال: یا علیّ! أنذر أنت وفاطمة نذراً إن عافی اللَّه ولدیک أن تفی به. وساقه بطوله.

الحسکانی، شواهد التّنزیل، 2/ 404- 405 رقم 1055

وفی لیلة خمس وعشرین منه [ذی الحجّة]، تصدّق أمیر المؤمنین وفاطمة، وفی الیوم الخامس والعشرین منه [ذی الحجّة]، نزلت فیهما وفی الحسن والحسین سورة هل أتی.

الطّوسی، مصباح المتهجّد،/ 535/ عنه: ابن طاووس، إقبال الأعمال، 2/ 374؛ المجلسی، البحار، 35/ 255

[وأخبرنا الشیخ أبو محمّد الحسن بن أحمد بن محمّد بن علیّ الشّیبانیّ العدل قراءة علیه فی صفر سنة سبع وثمانین وثلاثمائة، قال: أخبرنا ابن الشّرقیّ، قال: حدّثنا محبوب ابن حمید النّصریّ، قال: حدّثنا أبو محمّد عبداللَّه بن محمّد بن عبدالوهّاب الخوار ابن عمّ الأحنف ابن قیس، سنة ثمان وخمسین ومائتین، وسأله عن هذا الحدیث روح بن عبادة، قال: حدّثنا القیم بن مهرام، عن لیث، عن مجاهد، عن ابن عبّاس، وأخبرنا عبداللَّه بن حامد، قال: أخبرنا أبو محمّد أحمد بن عبداللَّه المزنیّ، قال: حدّثنا أبو الحسن محمّد بن أحمد بن سهیل بن علیّ بن مهران الباهلیّ بالبصرة، قال: حدّثنا أبو مسعود عبدالرّحمان ابن فهد بن هلال، قال: حدّثنا الغنیم بن یحیی، عن أبی علیّ القیریّ، عن محمّد بن السّائر، علیّ بن أبی صالح، عن ابن عبّاس، قال: أبو الحسن بن مهران، وحدّثنی محمّد بن زکریّا البصریّ، قال: حدّثنی سعید بن واقد المزنیّ، قال: حدّثنا القاسم بن بهرام، عن لیث، عن مجاهد، عن ابن عبّاس، فی قوله سبحانه وتعالی: «ویُوفونَ بالنّذْرِ ویَخافُونَ یوماً کانَ شرّهُ مُسْتَطِیراً»، قال: مرض الحسن والحسین، فعادهما جدّهما محمّد رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) ومعه أبو بکر وعمر رضی اللَّه عنهما، وعادهما عامّة العرب، فقالوا: یا أبا الحسن! لو نذرتَ علی ولدیکَ نذراً، وکلّ نذر لا یکون له وفاء فلیس بشی ء.

فقال علیّ رضی الله عنه: إن برأ ولدای ممّا بهما صمتُ ثلاثة أیّام شکراً، وقالت فاطمة رضی اللَّه عنها: إن برأ ولدای ممّا بهما صمتُ للَّه ثلاثة أیّام شکراً ما لبسَ الغلامان العافیة، ولیس عند آل محمّد [ (صلی الله علیه و آله) ] قلیل ولا کثیر، فانطلق علیّ رضی الله عنه إلی شمعون بن جابا ⁽¹⁾

الخبیریّ، وکان یهودیّاً، فاستقرض منه ثلاثة أصوع من شعیر، وفی حدیث المزنیّ، عن ابن مهران الباهلیّ، فانطلق إلی جارٍ له من الیهود یعالج الصّوف یقال له: شمعون بن جابا، فقال: هل لکَ أن تعطینی جزّة من الصّوف، تغزلها لک بنت محمّد (صلی الله علیه و آله) بثلاثة أصوع من الشّعیر، قال: نعم، فأعطاه، فجاء بالسّوق والشّعیر، فأخبر فاطمة بذلک، فقبلت وأطاعت، قالوا: فقامت فاطمة رضی اللَّه عنها إلی صاعٍ فطحنته واختبزت منه خمسة أقراص لکلِّ واحد منهم قرصاً، وصلّی علیّ مع النّبیّ علیه السلام المغرب، ثمّ أتی المنزل، فوُضع الطّعام بین یدیه، إذ أتاهم مسکین، فوقفَ بالباب، فقال: السّلام علیکم أهل بیت محمّد، مسکین من مساکین المسلمین، أطعمونی أطعمکم من موائد الجنّة، فسمعه علیّ رضی الله عنه فأنشأ یقول:

فاطم ذات المجد والیقین *** یا ابنة خیر النّاس أجمعین

أما ترینَ البائس المسکین *** جاء بالبابِ له حنین

یشکو إلی اللَّه ویستکین *** یشکو إلینا جائع حزین

کلّ امرئ بکسبه رهین *** وفاعل الخیرات یستبین

موعدنا جنّة علیِّین *** حرّمها اللَّه علی الضّنین

وللبخیل موقف مهین *** تهوی به النّار إلی سجِّین

شرابه الحمیم والغسلین *** مَنْ یفعل الخیر یقم سمین

ویدخل الجنّة أیّ حین

فأنشأت فاطمة:

أمرک عندی یا ابن عمّ طاعه *** ما بی من لوءٍ ولا وضاعه

غذّیت من خبز له صناعه *** أطعمهُ ولا أبالی السّاعه

أرجو إذ أشبعت ذا المجاعه *** أن ألحقَ الأخیار والجماعه

وأدخل الخلد ولی شفاعه

قال: فأعطوه الطّعام، ومکثوا یومهم ولیلتهم لم یذوقوا شیئاً إلّاالماء القراح، فلمّا کان الیوم الثّانی، قامت فاطمة إلی صاعٍ فطحنته فاختبزته وصلّی علیّ مع النّبیّ علیه السلام، ثمّ أتی المنزل، فوُضع الطّعام بین یدیه، فأتاهم یتیم، فوقف بالباب فقال: السّلام علیکم أهل بیت محمّد، یتیم من أولاد المهاجرین، استشهد والدی یوم العقبة، أطعمونی أطعمکم اللَّه علی موائد الجنّة، فسمعه علیّ رضی الله عنه فأخذ یقول:

فاطم بنت السّیِّد الکریم *** بنت نبیٍّ لیس بالزّنیم

لقد أتی اللَّه بذی الیتیم *** مَنْ یرحم الیوم یکن رحیم

موعده فی جنّةِ النّعیم *** قد حرّم الخلد علی اللّئیم

ألا یجوز الصّراط المستقیم *** یزل فی النّار إلی الجحیم

فأنشأت فاطمة:

أطعمهُ الیوم ولا أبالی *** وأوثر اللَّهَ علی عیالی

أمسوا جیاعاً وهم أشبالی *** أصغرهم یُقتَل فی القتال

بکربلا یُقتل باغتیال *** للقاتل الویل مع الوبال

تهوی به النّار إلی سفال *** وفی یدیه الغلّ والأغلال

کبوله زادت علی الأکبال

قال: فأعطوه الطّعام، ومکثوا یومین ولیلتین لم یذوقوا شیئاً إلّاالماء القراح، فلمّا کان فی الیوم الثّالث، قامت فاطمة رضی اللَّه عنها إلی الصّاع الباقی، فطحنته واختبزته، وصلّی علیّ مع النّبیّ علیه السلام، ثمّ أتی المنزل، فوُضع الطّعام بین یدیه، إذ أتاهم أسیر، فوقف بالباب فقال: السّلام علیکم أهل بیت محمّد، تأسرونا [وتشدّوننا] ولا تطعمونا، أطعمونی فإنِّی أسیر محمّد أطعمکم اللَّه علی موائد الجنّة، فسمعه علیّ فأنشأ یقول:

فاطم یا ابنة النّبیّ أحمد *** بنت النّبیّ السّیِّد المسدّد

هذا أسیر للنّبیِّ المهتدی *** مکبّلٌ فی غلِّه مقیّد

یشکو إلینا الجوع قد تمدّد *** مَنْ یطعم الیوم یجده من غد

عند العلیّ الواحد الموحّد *** ما یزرع الزّرّاع سوف یُحصد

فأنشأت فاطمة تقول:

لم یبقَ ممّا جاء غیر صاع *** قد ذهبت کفِّی مع الذِّراع

ابنای واللَّه من الجیاع *** یا ربّ لا تترکهما ضیاع

أبوهما للخیر ذو اصطناع *** یصطنع المعروف بابتداع

عبل الذّراعین طویل الباع *** وما علی رأسی من قناع

إلّا قناعاً نسجه انساع ⁽¹⁾

قال: فأعطوه الطّعام، ومکثوا ثلاثة أیّام ولیالیها لم یذوقوا شیئاً إلّاالماء القراح، فلمّا أن کان فی الیوم الرّابع وقد قضوا نذرهم، أخذ علیّ رضی الله عنه بیده الیمنی الحسن وبیده الیسری الحسین، وأقبل نحو رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) وهم یرتعشون کالفراخ من شدّة الجوع، فلمّا نظر به النّبیّ علیه السلام، قال: یا أبا الحسن! ما أشدّ ما یسؤنی ما أری بکم، انطلق إلی ابنتی فاطمة، فانطلقوا إلیها وهی فی محرابها وقد لصق بطنها بظهرها من شدّة الجوع، وغارت عیناها، فلمّا رآها النّبیّ علیه السلام، قال: «وا غوثاه باللَّه، أهل بیت محمّد یموتون جوعاً»، فهبط جبرائیل علیه السلام، فقال: یا محمّد خذها، هنّأک اللَّه فی أهل بیتک، قال: «وما أخذنا یا جبرائیل» فأقرأه: «هل أتی علی الإنسان» إلی قوله: «ولا شکوراً» إلی آخر السّورة.

قتادة بن مهران الباهلیّ فی هذا الحدیث: فوثب النّبیّ علیه السلام حتّی دخل علی فاطمة، فلمّا رأی ما بهم، انکبّ علیهم یبکی، ثمّ قال: أنتم من منذ ثلاث فیما أری وأنا غافل عنکم، فهبط جبرائیل علیه السلام بهذه الآیات: «إنّ الأبرارَ یشربونَ من کأسٍ کان مزاجها کافوراً* عیناً یشرب بها عباد اللَّه یُفجِّرونها تفجیراً»، قال: هی عین فی دار النّبیّ علیه السلام، تفجر إلی دور الأنبیاء علیهم السلام والمؤمنین.

«ویوفون بالنّذر» یعنی علیّاً وفاطمة والحسن والحسین وجاریتهم فضّة، «ویخافونَ یوماً کان شرّهُ مُسْتَطیراً* ویُطْعِمُونَ الطّعامَ علی حُبِّه»، یقول: علی شهوتهم للّطعام، وإیثارهم مسکیناً من مساکین المسلمین، ویتیماً من یتامی المسلمین، وأسیراً من أساری المشرکین، ویقولون إذا أطعموهم: «إنّما نُطْعِمکُم لوجهِ اللَّهِ لا نُریدُ منکُم جزاءً ولا شکوراً* إنّا نخافُ من رَبِّنا یوماً عبوساً قمطریراً»، قال: واللَّه ما قالوا لهم هذا بألسنتهم، ولکنّهم أضمروه فی نفوسهم، فأخبر اللَّه سبحانه بإضمارهم، یقولون: لا نرید منکم جزاءً ولا شکوراً، فیتمنّون علینا به، ولکنّا أعطیناکم لوجه اللَّه وطلب ثوابه، قال اللَّه سبحانه: «فَوَقاهُم اللَّهُ شرّ ذلکَ الیومَ ولقّاهم نضرةً» فی الوجوه، «وسروراً» فی القلوب، «وجزاهُم» بما صبروا، «جنّةً» یسکنونها، «وحریراً» یلبسونه ویفترشونه، «متّکئین فیها علی الأرائِکِ* لا یرونَ فیها شمساً ولا زمهریراً»].

الثّعلبی، التّفسیر، 10/ 98- 102

وعن مجاهد وقتادة وجماعة: هو الأسیر من المشرکین. وعن أبی سلیمان ⁽¹⁾الدّارانی: علی حبِّ اللَّه. واختلف القول فیمَن نزلت هذه الآیة، فأصحّ الأقاویل: أنّ الآیة علی العموم. والقول الثانی: أنّها نزلت فی علیّ وفاطمة والحسن والحسین، رواه عمرو بن عبید، عن الحسن البصری، وحکی عن ابن عبّاس ذلک فی بعض الرّوایات. وفی القصّة: أنّ علیّاً وفاطمة أصبحا صائمین، فهیّأت فاطمة ثلاثة أقراص من شعیر لتأکل قرصاً بنفسها، ویأکل علیُّ قرصاً، وللحسن والحسین قرص؛ فلمّا کان المساء، جاء مسکین فأعطوه أحد الأقراص، ثمّ جاء یتیم فأعطوه القرص الثانی، ثمّ جاء أسیر فأعطوه القرص الثالث، وطووا. وفی روایة: أنّ علیّاً کان أجر نفسه من یهودی یستقی له بشی ء من شعیر، وحمل ذلک الشّعیر إلی فاطمة، وأخذت منه الأقراص الثلاثة.

السّمعانی، التّفسیر، 6/ 116

وأورد أبو الحسین بن فارس فی تفسیره فی آخر السّورة بروایة جابر الجعفی، عن قیس مولی علیٍّ: أنّ الحسن والحسین مرضا مرضاً شدیداً، فنذرَ علیٌّ صیام ثلاثة أیّام،

ونذرت فاطمة کذلک، ونذر الحسن والحسین کذلک، فلمّا شفاهما اللَّه تعالی، ابتدءوا جمیعاً الصّوم، فلمّا کان فی الیوم الأوّل خبزت فاطمة ثلاثة أقراص من شعیر، وقدّموها عند إفطارهم لیفطروا، فجاء مسکین، وقال: یا أهل بیت الرّسول! مسکین علی الباب، أطعموا ممّا أطعمکم اللَّه. فأعطوه الأقراص وطووا. ثمّ (إنّه) ⁽¹⁾لمّا کان فی الیوم الثّانی اتّخذت فاطمة- رضی اللَّه عنها- مثل ما اتّخذت فی الیوم الأوّل، وقدّموه عند المساء لیفطروا، فجاء یتیم ودعا کما ذکرنا، فأعطوه وطووا، ثمّ لمّا کان فی الیوم الثّالث، اتّخذت فاطمة ما بینا وقدّموه [فی] ⁽²⁾المساء لیفطروا، فجاء أسیر وقال: یا ⁽³⁾.

السّمعانی، التّفسیر، 6/ 124

وعن ⁽⁴⁾ابن عبّاس رضی الله عنه: «إنّ الحسن والحسین مرضا، فعادهما رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) فی ناس ⁽⁵⁾معه، فقالوا ⁽⁶⁾: یا أبا الحسن! لو نذرت علی ولدک ⁽⁷⁾، فنذر علیّ وفاطمة وفضّة جاریة ⁽⁸⁾لهما إن برآ ممّا بهما ⁽⁹⁾، أن یصوموا ثلاثة أیّام ⁽¹⁰⁾، فشفیا وما معهم شی ء، فاستقرض علیّ من شمعون الخیبریّ الیهودیّ ثلاثة أصوع من شعیر، فطحنت فاطمة صاعاً، واختبزت خمسة أقراص علی عددهم، فوضعوها بین أیدیهم لیفطروا، فوقف علیهم سائل، فقال:

السّلام علیکم أهل ⁽¹¹⁾بیت محمّد! مسکین من مساکین المسلمین، أطعمونی أطعمکم اللَّه

من موائد الجنّة، فآثروه وباتوا ⁽¹⁾لم یذوقوا إلّاالماء، وأصبحوا صیاماً ⁽²⁾، فلمّا أمسوا ووضعوا الطّعام بین أیدیهم، وقف علیهم یتیم، ⁽³⁾فآثروه ووقف علیهم ⁽⁴⁾أسیر فی الثّالثة، ففعلوا مثل ذلک، فلمّا أصبحوا، أخذ علیّ رضی الله عنه بید الحسن والحسین، ⁽⁵⁾وأقبلوا إلی رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) ⁽⁶⁾، فلمّا أبصرهم وهم یرتعشون کالفراخ من شدّة الجوع، قال: ما أشدّ ما یسوءنی ما أری بکم، وقام فانطلق معهم، فرأی فاطمة فی محرابها قد التصق ⁽⁷⁾ظهرها ببطنها ⁽⁸⁾، وغارت عیناها، فساءه ذلک، فنزل جبرئیل وقال: خذها ⁽⁹⁾یا محمّد! هنّأک اللَّه فی أهل بیتک، فأقرأه ⁽¹⁰⁾السّورة».

الزّمخشری، الکشّاف، 4/ 197/ عنه: ابن طاووس، الطّرائف،/ 109- 110، سعد السّعود،/ 141- 142؛ مثله الفخر الرّازی، التّفسیر، 30/ 244

قد روی الخاصّ والعامّ إنّ الآیات من هذه السّورة وهی قوله ⁽¹¹⁾: «إنّ الأبراریشربون» إلی قوله: «وکان سعیکم مشکوراً» نزلت فی علیّ وفاطمة والحسن والحسین علیهم السلام و ⁽¹²⁾جاریة لهم تُسمّی فضّة و ⁽¹³⁾هو المرویّ عن ابن عبّاس ⁽¹⁴⁾ومجاهد وأبی صالح، والقصّة طویلة.

جملتها ⁽¹⁵⁾أنّهم قالوا ⁽¹⁶⁾: مرض ⁽¹⁷⁾الحسن والحسین علیهما السلام، فعادهما جدّهما صلی الله علیه و آله و سلم

ووجوه العرب، وقالوا ⁽¹⁾: یا أبا الحسن! لو نذرت علی ولدیک نذراً، فنذر صوم ثلاثة أیّام إن شفاهما اللَّه سبحانه، ⁽²⁾ونذرت فاطمة علیها السلام کذلک، وکذلک ⁽³⁾فضّة. فبرءا ولیس عندهم شی ء، ⁽⁴⁾فاستقرض علیّ علیه السلام ثلاثة أصوع من شعیر ⁽⁵⁾من یهودیّ، وروی أ نّه أخذها لیغزل له صوفاً، وجاء به ⁽⁶⁾إلی فاطمة علیها السلام، فطحنت صاعاً منها فاختبزته، ⁽⁷⁾وصلّی علیّ المغرب وقرّبته إلیهم، فأتاهم مسکین ⁽⁸⁾یدعو ⁽⁹⁾لهم ⁽¹⁰⁾، وسألهم فأعطوه ⁽¹¹⁾، ولم یذوقوا إلّاالماء، فلمّا کان الیوم الثّانی، أخذت صاعاً، فطحنته ⁽¹²⁾وخبزته ⁽¹³⁾، وقدّمته إلی علیّ علیه السلام، فإذا ⁽¹⁴⁾یتیم ⁽¹⁵⁾فی الباب ⁽¹⁶⁾یستطعم، فأعطوه ⁽¹⁷⁾ولم یذوقوا إلّاالماء. فلمّاکان الیوم الثّالث، عمدت إلی ⁽¹⁸⁾الباقی، فطحنته واختبزته، وقدّمته إلی علیّ علیه السلام، فإذا ⁽¹⁹⁾أسیر ⁽²⁰⁾بالباب یستطعم، فأعطوه ⁽²¹⁾، ولم یذوقوا إلّاالماء. فلمّا کان الیوم الرّابع، وقد قضوا نذورهم، أتی علیّ علیه السلام ومعه الحسن والحسین علیهما السلام إلی النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم، وبهما ضعف، ⁽²²⁾فبکی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم ⁽²³⁾ونزل جبرئیل علیه السلام بسورة هل أتی.