مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : تاریخ امام حسین علیه السلام= موسوعه الامام الحسین علیه السلام.

مشخصات نشر : تهران: سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی، دفتر انتشارات کمک آموزشی، 1378-

مشخصات ظاهری : 24 ج.

فروست : کتاب رشد.

شابک : دوره 978-964-5667-41-0 : ؛ ج.2 964-5667-47-X : ؛ 32000 ریال: ج.3 978-964-566-750-2 : ؛ 40000 ریال: ج.4 964-5667-69-0 : ؛ ج.5 964-7813-03-1 : ؛ 60000ریال: ج.6: 9789647813167 ؛ 70000 ریال ج. 7 978-964-7813-33-4 : ؛ ج. 8 964-7813-48-1 : ؛ 70000 ریال: ج.8 ، ق. 2 978-964-7813-48-8 : ؛ 35000 ریال : ج. 9 978-964-5667-51-9 : ؛ 60000 ریال: ج. 10 964-7813-28-7 : ؛ ج. 11 964-7813-45-7 : ؛ 80000 ریال : ج. 12 978-964-7813-60-0 : ؛ 80000 ریال : ج. 13 978-964-7813-71-6 : ؛ 80000 ریال: ج. 14 978-964-7813-70-9 : ؛ 100000ریال: ج. 15: 978-964-7813-77-8 ؛ 100000 ریال ج. 16: 978-964-7813-78-5 ؛ 150000ریال: ج.17: 978-964-7813-79-2 ؛ 70000 ریال: ج. 18 978-964-7813-62-4 : ؛ 70000 ریال: ج. 19 978-964-7813-64-8 : ؛ 70000 ریال : ج . 20 978-964-7813-72-3 : ؛ 115000 ریال: ج.21 978-964-7813-76-1: ؛ 150000 ریال: ج.22 978-964-7813-80-8: ؛ ج. 24 978-964-7813-82-2 : ؛ 15000ریال: ج.23: 978-964-7813-81-5

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : ص. ع. به انگلیسی: The history of Imama Hossein (P. B. U. H).

یادداشت : پژوهش و تدوین جلدهای مختلف موسوعه در جلد 18 چنین ذکر شده است اکرم موسوی ( 1-8) ، اعظم قادرسهی ( 9-17) ، اعظم فخر ( 18-24) ؛ نظارت علمی محمدرضا جعفری ، محمدرضا حسینی جلالی.

یادداشت : ج.2، 3 (چاپ اول: 1378).

یادداشت : ج.4 (چاپ اول: 1380).

یادداشت : ج.5 (چاپ اول: 1381).

یادداشت : ج.6 (چاپ اول: 1382).

یادداشت : ج. 7 (چاپ اول: 1383).

یادداشت : ج. 8 ، ق. 1 و 2 (چاپ اول: 1386).

یادداشت : ج.9 (چاپ اول: 1379).

یادداشت : ج.10 (چاپ اول: 1383).

یادداشت : ج.11 (چاپ اول: 1385).

یادداشت : ج.12و 13 (چاپ اول: 1388).

یادداشت : ج.14(چاپ اول: 1388).

یادداشت : ج.18و 19 (چاپ اول: 1388) .

یادداشت : ج.15 و 20 (چاپ اول : 1389) (فیپا) .

یادداشت : ج. 16، 17 ،21 ، 22 ، 23 و 24(چاپ اول: 1390) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. 1. الامام علیه السلام و حدیث عاشورا.- ج. 2. الحسین علیه السلام یعزم علی الخروج الی العراق و من اجتمعوا به.- ج. 4. تاریخ امام حسین (علیه السلام).- ج. 8. تاریخ ما بعد الشهاده الی قیام التوابین و خروج المختار-. ج. 9. اولاد امیرالمومنین علیهم السلام.- ج. 10و 11. بنات أمیرالمؤمنین علیه السلام.- ج. 12. اولاد الامام الحسن المجتبی علیه السلام و اولاد سید الشهدا الامام الحسین علیهم السلام.- ج. 13. اولاد امام حسین سیدالشهداء علیهم السلام.- ج. 14. اولاد عقیل بن ابی طالب و اولاد مسلم بن عقیل علیهم السلام و اولاد جعفربن ابی طالب و اولاد عبدالله بن جعفربن ابی طالب علیهم السلام.- ج. 15. اصحاب الامام الحسین سید الشهدا علیه السلام.- ج. 16. اصحاب الامام الحسن سیدالشهدا علیه السلام.-ج.17. اصحاب الامام الحسن سیدالشهدا علیه السلام..- ج. 18. میزات الامام الحسین و امامته علیه السلام / پژوهش و تدوین اعظم فخر ؛ نظارت علمی محمدرضا جعفری ، محمدرضا حسینی جلالی.- ج. 19. امامه الحسین علیه السلام والحسین علیه السلام فی تاویل القرآن المجید.- ج . 20. الامام علیه السلام فی تاویل القرآن المجید ، و الامام فی اقوال و افعال جده صلی الله علیه و آله و سلم.-ج.21.الحسین علیه السلام فی اقوال و احوال جده صلی الله علیه و آله و سلم ،مناقبه علیه السلام،معجزاته علیه السلام.-ج.22.سیرته علیه السلام.- ج. 24. فلسفة شهادته علیه السلام- رفع الشبهه حول شهادته علیه السلام ...

عنوان دیگر : موسوعه الامام الحسین علیه السلام.

موضوع : حسین بن علی (علیه السلام) ، امام سوم، 4 - 61ق.

موضوع : اسلام -- تاریخ -- از آغاز تا 132ق.

شناسه افزوده : موسوی، اکرم، 1341 -

شناسه افزوده : قادرسهی، اعظم، 1342 -

شناسه افزوده : فخر، اعظم، 1340 -

شناسه افزوده : جعفری، محمدرضا، 1310 - 1389.

شناسه افزوده : حسینی جلالی، سیدمحمدرضا، 1324 -

شناسه افزوده : سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. دفتر انتشارات کمک آموزشی

رده بندی کنگره : BP41/4/ت2 1378

رده بندی دیویی : 297/953

شماره کتابشناسی ملی : م 78-3839

سیرته علیه السلام

اشاره

صلاة الإمام علیه السلام أیّام الطّفولة

أبی رحمه الله، قال: حدّثنا سعد بن عبداللَّه، عن أحمد بن محمّد بن عیسی، ⁽¹⁾عن الحسین ابن سعید، قال: حدّثنی النّضر ⁽²⁾وفضالة، عن عبداللَّه بن سنان، ⁽³⁾عن أبی عبداللَّه علیه السلام، قال: إنّ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله کان فی الصّلاة إلی ⁽⁴⁾جانبه الحسین بن علیّ علیهما السلام، فکبّر رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، فلم یحر الحسین علیه السلام التّکبیر ⁽⁵⁾، فلم یزل ⁽⁶⁾رسول اللَّه صلی الله علیه و آله یُکبِّر ویُعالج الحسین علیه السلام التّکبیر، فلم یحره ⁽⁷⁾حتّی أکمل سبع تکبیرات، فأحار الحسین علیه السلام التّکبیر فی السّابعة، فقال أبو عبداللَّه علیه السلام: وصارت ⁽⁸⁾سنّة.

الصّدوق، علل الشّرائع، 2/ 26- 27 رقم 1/ عنه: الحرّ العاملی، وسائل الشّیعة، 4/ 721؛ المجلسی، البحار، 43/ 307؛ البحرانی، العوالم، 17/ 42؛ مثله الطّوسی، تهذیب الأحکام، 2/ 67 رقم 242

وبهذا الإسناد، [أبی رحمه الله، قال: حدّثنا سعد ⁽⁹⁾بن عبداللَّه، عن أحمد بن محمّد بن عیسی] عن الحسین

ابن سعید، عن ابن أبی عمیر، عن عمر بن أذینة، عن ⁽¹⁾زرارة، عن أبی جعفر علیه السلام، قال ⁽²⁾: خرج رسول اللَّه صلی الله علیه و آله إلی الصّلاة، وقد کان الحسین بن علیّ علیه السلام أبطأ عن الکلام حتّی تخوّفوا أنْ لا یتکلّم، وأنْ یکون به خرس، فخرج به رسول اللَّه ⁽³⁾صلی الله علیه و آله حامله علی عاتقه، وصفّ النّاس خلفه، فأقامه رسول اللَّه ⁽⁴⁾صلی الله علیه و آله علی یمینه، فافتتح رسول اللَّه صلی الله علیه و آله الصّلاة، فکبّر الحسین علیه السلام ⁽⁵⁾حتّی کبّر رسول اللَّه صلی الله علیه و آله سبع تکبیرات، وکبّر الحسین علیه السلام فجرت السّنّة بذلک. ⁽⁶⁾

قال زرارة: فقلت لأبی جعفر علیه السلام: فکیف نصنع؟ قال: تکبّر سبعاً، وتحمده سبعاً، وتسبّح سبعاً، وتحمد اللَّه وتثنی علیه، ثمّ تقرأ.

الصّدوق، علل الشّرائع، 2/ 27 رقم 2، من لا یحضره الفقیه، 1/ 199/ عنه: الحرّ العاملی، وسائل الشّیعة، 4/ 722

عنه [محمّد بن علیّ بن محبوب] ⁽⁷⁾عن محمّد بن الحسین، عن محمّد بن عبداللَّه، عن زرارة، عن عیسی بن عبداللَّه، عن أبیه، عن جدِّه، عن علیّ علیه السلام، قال: ما کان یکبِّر ⁽⁸⁾النّبیّ صلی الله علیه و آله فی العیدین إلّاتکبیرة واحدة حتّی أبطأ علیه لسان الحسین علیه السلام. فلمّا کان ذات یوم عید ألبسته امّه علیها السلام وأرسلته مع جدِّه، فکبّر ⁽⁹⁾رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، فکبّر الحسین علیه السلام حین ⁽¹⁰⁾کبّر النّبیّ صلی الله علیه و آله سبعاً، ثمّ قام فی الثّانیة، فکبّر النّبیّ صلی الله علیه و آله وکبّر الحسین علیه السلام حین ⁽¹¹⁾

کبّر خمساً، فجعلها رسول اللَّه صلی الله علیه و آله سنّة، وثبتت السّنّة إلی الیوم.

الطّوسی، تهذیب الأحکام، 3/ 286 رقم 855/ عنه: الحرّ العاملی، وسائل الشّیعة، 5/ 108

حفص بن غیاث، عن أبی عبداللَّه علیه السلام قال: إنّ رسول اللَّه کان فی الصّلاة وإلی جانبه الحسین، فکبّر رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، فلم یحر الحسین التّکبیر، ثمّ کبّر رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، فلم یحر الحسین التّکبیر، ولم یزل رسول اللَّه یکبّر ویعالج الحسین التّکبیر، ولم یحر ⁽¹⁾حتّی أکمل رسول اللَّه سبع تکبیرات، فأحار الحسین التّکبیر فی السّابعة، فقال أبو عبداللَّه علیه السلام: فصارت سنّة. ⁽²⁾

کمره ای، ترجمه نفس المهموم،/ 10

ابن شهرآشوب، المناقب، 4/ 73/ عنه: المجلسی، البحار، 44/ 194؛ البحرانی، العوالم، 17/ 70؛ القمی، نفس المهموم،/ 25

ما أخبرنی به شیخنا الإمام فخر الدّین أبو طالب محمّد ابن الإمام السّعید جمال [الملّة و] الدّین الحسن بن المطهّر.

قال: أخبرنی شیخی ووالدی جمال الدّین الحسن بن المطهّر.

قال: أخبرنی الشّیخ الإمام نجم الدّین أبو القاسم جعفر بن الحسن بن سعید الحلّیّ.

قال: أخبرنی السّیِّد العالم الزّاهد جمال الدّین أحمد بن یوسف بن العریضیّ.

قال: أخبرنی الشّیخ [الإمام] برهان الدّین محمّد بن محمّد القزوینیّ.

عن السّیِّد أبی الرّضا فضل اللَّه الرّاوندیّ.

عن السّیِّد أبی الصّمصام ذی الفقار الحسنیّ.

عن السّیِّد الإمام الأعظم المرتضی شیخ الإسلام ذی المجدین أبی القاسم علیّ بن السّیِّد الطّاهر الأوحدیّ ذی المناقب أبی أحمد الحسین الموسویّ.

عن الشّیخ أبی عبداللَّه المفید، عن الشّیخ أبی جعفر بن بابویه، عن الشّیخ أبی جعفر محمّد بن الحسن بن الولید، عن الحسین بن الحسن بن أبان القمیّ، عن الشّیخ الحسین بن سعید القمیّ، عن الثّقة النّضر بن سوید الصّیرفیّ الکوفیّ، عن الثّقة الجلیل عبداللَّه بن سنان الکوفیّ الخازن، عن الإمام أبی عبداللَّه جعفر بن محمّد الصّادق علیهما السلام، قال:

إنّ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله کان فی الصّلاة وإلی [أحد] جانبیه الحسین بن علیّ، فکبّر رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، فلم یحر الحسین علیه السلام التّکبیر، ثمّ کبّر رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، فلم یحر الحسین التّکبیر، ثمّ لم یزل رسول اللَّه صلی الله علیه و آله یکبّر ویعالج الحسین التّکبیر، فلم یحر حتّی أکمل سبع تکبیرات، فأحار الحسین فی السّابعة.

قال الصّادق علیه السلام: فصارت سنّة.

وروی هذا الحدیث زرارة، عن أبی جعفر الباقر علیه السلام [عن علیّ علیه السلام] عن رسول اللَّه صلی الله علیه و آله. ⁽¹⁾

مجلسی، جلاء العیون،/ 493

در تهذیب مسطور است که: «رسول خدا در نماز بایستاد و حسین علیه السلام در پهلوی آن حضرت بود. چون پیغمبر تکبیر بگفت، بر زبان حسین که کودکی خردسال بود نیکو جاری نمی گشت. هفت کرّت رسول خدا تکرار تکبیر فرمود. در کرّت هفتم زبان حسین علیه السلام نیرو یافت و نیکو جاری فرمود. و این خصلت در شریعت، سنتی گشت.»

سپهر، ناسخ التواریخ سید الشهدا صلی الله علیه و آله، 1/ 46

ابوالمفضل شیبانی در امالی خویش و ابن الولید در کتاب خود سند به جابر بن عبداللَّه می رساند که: «در زبان مبارک امام حسن ثقلی بود. در خدمت رسول خدا، در عیدی از اعیاد بیرون شد. چون پیغمبر آغاز نماز فرمود و تکبیر گفت، بلاغت حسن در ادای تکبیر نارسا افتاد. هفت کرت رسول خدا تکبیر گفت و حسن متابعت کرد. در کرت هفتم ادای تکبیر بر زبان حسن درست آمد و در رکعت ثانی، در کرت پنجم، زبان حسن در ادای تکبیر توانا گشت و رسول خدا در تکبیر پنجم توقف نمود. و این روش در صلاة عیدین سنت گشت و به روایتی حسین علیه السلام با پیغمبر این نماز گذاشت.»

سپهر، ناسخ التواریخ امام حسن مجتبی علیه السلام، 2/ 233- 234

الجزینی، الأربعون حدیثاً،/ 37- 38 رقم 11

نزول ثیاب الجنّة للحسین علیه السلام واختیاره اللّون الأحمر

رُوی عن بعض الثّقات الأخیار أنّ الحسن والحسین علیهما السلام دخلا یوم عید إلی ⁽¹⁾حجرة جدّهما رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، فقالا ⁽²⁾: یا جدّاه! الیوم یوم العید، وقد تزیّن أولاد العرب بألوان اللّباس، ولبسوا جدید الثِّیاب، ولیس لنا ثوب جدید، وقد توجّهنا ⁽³⁾لجنابک لنأخذ عیدیّتنا منک ولا نرید سوی ثیاب نلبسها ⁽⁴⁾. فتأمّل النّبیّ صلی الله علیه و آله ⁽⁵⁾إلی حالهما ⁽⁶⁾وبکی، ولم یکن عنده فی البیت ثیاب تلیق ⁽⁷⁾بهما، ولا رأی أن یمنعهما، فیکسر خاطرهما. ⁽⁸⁾فتوجّه إلی الأحدیّة، وعرض الحال علی الحضرة الصّمدیّة ⁽⁹⁾، وقال: إلهی أجبر قلبهما وقلب امّهما، فنزل جبرئیل ⁽¹⁰⁾من السّماء ⁽¹¹⁾تلک الحال ⁽¹²⁾ومعه حلّتان بیضاوتان ⁽¹³⁾من حلل الجنّة، فسرّ النّبیّ صلی الله علیه و آله ⁽¹⁴⁾وقال لهما: یا سیّدَی شباب أهل الجنّة! ⁽¹⁵⁾هاکما أثوابکما ⁽¹⁶⁾، خاطهما ⁽¹⁷⁾خیّاط القدرة علی ⁽¹⁸⁾طولکما ⁽¹⁹⁾أتتکما مخیطة من عالم الغیب ⁽²⁰⁾.

فلمّا رأیا الخلع بیضاً، قالا: یا جدّاه ⁽¹⁾! کیف هذا وجمیع صبیان العرب ⁽²⁾لابسون ألوان ⁽³⁾الثّیاب، فأطرق النّبیّ صلی الله علیه و آله ساعة متفکِّراً ⁽⁴⁾فی أمرهما، فقال جبرئیل: یا محمّد! طب نفساً وقرّ عیناً، أنّ صابغ صبغة اللَّه عزّ وجلّ یقضی لهما هذا الأمر، ویفرّح قلوبهما بأی لون شاءا. فأمُر یا محمّد بإحضار الطّشت ⁽⁵⁾والإبریق، فأحضرا ⁽⁶⁾، فقال جبرئیل: یا رسول اللَّه! أنا أصبّ الماء علی هذه الخلع وأنت تفرکهما ⁽⁷⁾بیدک، فتصبغ ⁽⁸⁾بأیِّ لون شاءا.

فوضع النّبیّ حلّة الحسن فی الطّشت ⁽⁹⁾فأخذ جبرئیل یصبّ الماء، ثمّ أقبل النّبیّ علی الحسن، وقال: یا قرّة عینی! بأیِّ لون ترید حلّتک؟ فقال: أریدها خضراء، ففرکها النّبیّ صلی الله علیه و آله بیده ⁽¹⁰⁾فی ذلک الماء، فأخذت بقدرة اللَّه لوناً أخضر فائقاً کالزّبرجد الأخضر، فأخرجها النّبیّ صلی الله علیه و آله وأعطاها للحسن، فلبسها. ثمّ وضع حلّة الحسین علیه السلام فی الطّشت ⁽¹¹⁾ وأخذ جبرئیل یصبّ الماء، فالتفت النّبیّ إلی نحو ⁽¹²⁾الحسین ⁽¹³⁾وکان له من العمر خمس سنین ⁽¹⁴⁾وقال له: یا قرّة عینی! أیّ لون ترید حلّتک؟ فقال الحسین علیه السلام: یا جدّاه ⁽¹⁵⁾أریدها حمراء ⁽¹⁶⁾، ففرکها النّبیّ بیده فی ذلک الماء، فصارت حمراء ⁽¹⁷⁾کالیاقوت الأحمر،

فلبسها الحسین، فسرّ النّبیّ صلی الله علیه و آله بذلک، وتوجّه الحسن والحسین إلی امِّهما فرحَین مسرورَین، فبکی جبرئیل لمّا شاهد تلک الحال، فقال النّبیّ صلی الله علیه و آله: یا أخی ⁽¹⁾فی مثل هذا الیوم الّذی فرح فیه ولدای تبکی وتحزن؟ فباللَّه علیک إلّاما أخبرتنی ⁽²⁾، فقال جبرئیل: اعلم یا رسول اللَّه إنّ اختیار ابنیک علی اختلاف اللّون، فلا بدّ للحسن أن یسقوه السّمّ ویخضرّ لون جسده من عظم السّمّ، ولا بدّ للحسین أن یقتلوه ویذبحوه ویخضب بدنه من دمه، فبکی النّبیّ صلی الله علیه و آله وزاد حزنه لذلک. ⁽³⁾

پیغمبر در وضع آن ها تأمل کرد و گریست. در خانه جامه ای که فراخور آن ها باشد نبود، و نخواست آن ها را رد کند و آزرده دل نماید، از خدا خواست و عرض کرد: «جبران کن دل آن ها و دل مادرشان را.»

جبرئیل فرود آمد و دو حله سفید از حله های بهشت همراه آورد. پیغمبر خرسند شد و به آن ها فرمود: «ای دو سید جوانان اهل بهشت! دریافت کنید جامه هایی را که خیاط قدرت به اندازه شما بریده است.»

چون جامه ها را سفید دیدند، گفتند: «یا جدّا! آن ها سفیدند، چگونه بپوشیم با آن که همه اطفال عرب جامه های رنگین پوشیده اند؟»

پیغمبر سر به زیر انداخته و در اندیشه شد. جبرئیل عرض کرد: «یا محمد! خاطر خوش دار و دیده روشن باش، رنگرز توانای رنگ خدایی این حاجت آن ها را برآورد و دل آن ها را خوش کند به هر رنگی که خواهند، دستور بده یک طشت و ابریق بیاورند.»

آوردند، جبرئیل گفت: «یا رسول اللَّه! من آب می ریزم بر این خلعت ها وشما آن ها را در آن آب بفشارید، تا هر رنگ خواهید بیرون آید.»

پیغمبر حله حسن را در آب نهاد، به او فرمود: «چه رنگی می خواهی؟»

گفت: «رنگ سبز.»

پیغمبر آن را مالید و به قدرت پروردگار چون زبرجد سبز خوش رنگ کردید و به او داد و پوشید.

سپس حله حسین را در طشت نهاد و از او که پنج ساله بود پرسید: «چه رنگ می خواهی نور دیده ام؟»

حسین عرض کرد: «یا جدّا! رنگ سرخ می خواهم.» پیغمبر به دست خود آن را در آن مالید و چون یاقوت احمر سرخ گردید و حسین آن را پوشید، پیغمبر بدان شاد شد و حسنین خرسند نزد مادر خود رفتند؛ جبرئیل از مشاهده این وضع گریست. پیغمبر فرمود: «برادر جبرئیل! امروز که فرزندانم خوشند، وقت گریه نیست. به خدا بگو بدانم گریه و اندوه برای چیست؟»

جبرئیل عرض کرد: «برای آن که فرزندانت هر کدام رنگی را پسندیدند، حسنت به ناچار زهر نوشد و رنگ تنش براثر زهر سبز شود و حسینت را می کشند و سرش را می برند و تنش از خونش سرخ گون می شود.»

پیغمبر گریست و حزنش مزید شد.

کمره ای، ترجمه نفس المهموم،/ 18- 19

و نیز از ثقات رواة مروی است که: حسن و حسین در روز عیدی بر رسول خدای درآمدند و عرض کردند: «امروز عید است و فرزندان عرب لباس های گوناگون دربر کرده اند، ما را نیز جامه جدید و نفیس باید.»

رسول خدای را بر حال ایشان رقت آمد و جامه درخور ایشان حاضر نبود و خاطر ایشان را شکسته نخواست. پس خدای را در اسعاف حاجت ایشان بخواند. در زمان، جبرئیل فرود شد و دو حله سفید از حلل بهشت با خود بیاورد. رسول شاد شد.

وقال لهما: «یا سیِّدَی شباب أهل الجنّة! خُذا أثواباً خاطها خیّاط القدرة علی قدر طولکما، فلمّا رأیا الخلع بیضاء، قالا: یا جدّاه! کیف هذا وجمیع صبیان العرب لابسون ألوان الثِّیاب؟»

فرمود: «ای آقایان جوانان بهشت! بگیرید جامه هایی که خیاط قدرت به قد و قدر شما دوخته است.»

چون حسنین آن خلعت های سفید را، نگران شدند، گفتند: «جوانان عرب لباس های رنگارنگ پوشیده اند، جامه سفید ما را نشاید.»

رسول خدای متفکر گشت. جبرئیل عرض کرد: «یا رسول اللَّه! ایشان را شادخاطر بدار. فرمان کن تا طشتی و ابریقی حاضر کنند تا خداوند به هر رنگ که خواهند جامه ایشان را برآورد.»

پس طشت و ابریق بیاوردند، پس رسول خدا جامه حسن را در طشت افکند و جبرئیل آب بریخت. پیغمبر روی با حسن کرد و فرمود: «چه رنگ خواهی؟»

گفت: «مرا رنگ سبز پسنده می افتد.»

پیغمبر جامه او را بمالید و فشار داد مانند زبرجد رنگی برآورد که رباینده بصر بود. پس حسن را داد و جامه حسین را در طشت افکند و فرمود: «چه رنگ خواهی؟»

عرض کرد: «مرا رنگ سرخ نیکو می آید.»

پس جبرئیل آب بریخت و پیغمبر فشار داد. آن جامه به رنگ یاقوت احمر برآمد و حسین را داد. ایشان جامه های خویش را دربر کردند و شاد خاطر، آهنگ خدمت مادر نمودند. این وقت جبرئیل بگریست.

پیغمبر فرمود: «ای برادر! هنگام فرحت این چه حزن و ضجرت است؟»

«فباللَّه علیک إلّاما أخبرتنی».

«سوگند با خدای مرا آگهی ده.»

عرض کرد: «یا رسول اللَّه! اختیار فرزندان تو رنگ سبز و سرخ را از بهر آن است که جسد مبارک حسن به شرب سم، سبزگونه خواهد گشت و بدن حسین به خون خود خضاب خواهد شد.»

از این خبر رسول خدا نیز بگریست.

سپهر، ناسخ التواریخ سید الشهدا علیه السلام، 1/ 293- 294، ناسخ التواریخ امام حسن مجتبی علیه السلام، 2/ 215- 216

الطّریحی، المنتخب،/ 125- 126/ عنه: السّیّد هاشم البحرانی، مدینة المعاجز ⁽¹⁾، 3/ 519- 522؛ القزوینی، تظلّم الزّهراء،/ 89- 90؛ مثله المجلسی، البحار، 44/ 245؛ البحرانی، العوالم، 17/ 119- 121؛ القمی، نفس المهموم،/ 55

حضور الحسن والحسین علیهما السلام فی یوم العید

قال الشّیخ حسن: نقلته من خطّ الشّیخ الفقیه علیّ بن مظاهر الواسطیّ، بإسناد متّصل، عن محمّد بن العلاء الهمدانیّ الواسطیّ ویحیی بن محمّد بن جریح البغدادیّ، قالا: تنازعنا فی ابن الخطّاب، فاشتبه علینا أمره، فقصدنا جمیعاً أحمد بن إسحاق القمیّ صاحب أبی الحسن العسکریّ علیه السلام بمدینة قم، وقرعنا علیه الباب، فخرجت إلینا صبیّة عراقیّة من داره، فسألناها عنه، فقالت: هو مشغول بعیده، فإنّه یوم عید. فقلنا: سبحان اللَّه! الأعیاد أعیاد الشّیعة أربعة: الأضحی، والفطر، ویوم الغدیر، ویوم الجمعة، قالت: فإنّ أحمد بن إسحاق یروی عن سیِّده أبی الحسن علیّ بن محمّد العسکریّ علیهما السلام أنّ هذا الیوم هو یوم عید، وهو أفضل الأعیاد عند أهل البیت علیهم السلام وعند موالیهم. قلنا: فاستأذنی لنا بالدّخول علیه، وعرِّفیه بمکاننا، فدخلت علیه وأخبرته بمکاننا، فخرج علینا وهو متّزر بمئزر له مُحتبٍ بکسائه یمسح وجهه، فأنکرنا ذلک علیه، فقال: لا علیکما، فإنِّی کنت اغتسلت للعید. قلنا: أوَ هذا یوم عید؟ قال: نعم،- وکان یوم التّاسع من شهر ربیع الأوّل- قالا جمیعاً: فأدخلنا داره وأجلسنا علی سریر له، وقال: إنّی قصدت مولانا أبا الحسن العسکریّ علیه السلام مع جماعة إخوتی- کما قصدتمانی- بسرّ من رأی، فاستأذنّا بالدّخول علیه، فأذن لنا، فدخلنا علیه صلوات اللَّه علیه فی مثل هذا الیوم- وهو یوم التّاسع من شهر ربیع الأوّل- وسیّدنا علیه السلام قد أوعز إلی کلّ واحد من خدمه أن یلبس ما یمکنه من الثّیاب الجُدُد، وکان بین یدیه مجمرة یحرق العود بنفسه، قلنا: بآبائنا أنت وامّهاتنا یا ابن رسول اللَّه! هل تجدّد لأهل البیت فی هذا الیوم فرح؟! فقال: وأیّ یوم أعظم حرمة عند أهل البیت من هذا الیوم؟! ولقد حدّثنی أبی علیه السلام أنّ حذیفة بن الیمان دخل فی مثل هذا الیوم- وهو التّاسع من شهر ربیع الأوّل- علی جدّی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، قال حذیفة: رأیت سیِّدی أمیر المؤمنین مع ولدیه الحسن والحسین علیهم السلام یأکلون مع رسول اللَّه صلی الله علیه و آله وهو یتبسّم فی وجوههم علیهم السلام ویقول لولدیه الحسن والحسین علیهما السلام:

کُلا هنیئاً لکما ببرکة هذا الیوم، فإنّه الیوم الّذی یُهلک اللَّه فیه عدوّه وعدوّ جدّکما، ویستجیب فیه دعاء امّکما.

کُلا! فإنّه الیوم الّذی یقبل اللَّه فیه أعمال شیعتکما ومحبّیکما.

کُلا! فإنّه الیوم الّذی یصدق فیه قول اللَّه: «فَتِلْکَ بُیُوتُهُمْ خاوِیَةٌ بِما ظَلَمُوا» ⁽¹⁾.

کُلا! فإنّه الیوم الّذی یتکسّر فیه شوکة مبغض جدّکما.

کُلا! فإنّه یوم یفقد فیه فرعون أهل بیتی وظالمهم وغاصب حقّهم.

کُلا! فإنّه الیوم الّذی یقدم اللَّه فیه إلی ما عملوا من عمل فیجعله هباءً منثوراً. [...]

المجلسی، البحار، 31/ 120- 122

إرشاد الحسن والحسین علیهما السلام مَنْ لم یُحْسِن الوضوء

عیون المجالس ⁽¹⁾عن الرّویانیّ: أنّ الحسن والحسین مرّا علی شیخ یتوضّأ ولا یحسن، فأخذا بالتّنازع ⁽²⁾، یقول کلّ واحد منهما: أنت لا تُحْسِن الوضوء، فقالا: أ یّها الشّیخ! کن حکماً بیننا، یتوضّأ کلّ واحد منّا سویّة ⁽³⁾ثمّ قالا: أیّنا یُحْسِن؟ قال: کلاکما تُحْسِنان الوضوء، ولکن هذا الشّیخ الجاهل هو الّذی لم یکن یُحْسِن، وقد تعلّم الآن منکما وتابَ علی یدیکما ببرکتکما وشفقتکما علی امّة جدّکما. ⁽⁴⁾

پس گفتند: «ای شیخ! تو در میان ما حاکم باش که کدام یک بهتر وضو می سازیم.»

چون آن مرد پیر وضوی ایشان را مشاهده کرد، گفت: «شما هر دو وضو را نیکو می سازید. من پیرِ جاهلم که وضو را نیکو نمی ساختم. در این وقت از شما یاد گرفتم؛ به برکت شما و شفقتی که بر امت جد خود دارید، توبه می کنم بر دست شما.»

مجلسی، جلاء العیون،/ 402- 403

و دیگر در «عیون المحاسن» مسطور است که: حسن و حسین بر شیخی عبور دادند که وضو می ساخت. نگران شدند که وضوی او نادرست است. روا ندیدند که او را در تعلیم این امر مورد شناعتی وخجالتی دارند. در کار وضو سخن درانداختند و آغاز مناقشت و منازعت ساختند. پس به نزدیک شیخ آمدند و گفتند: «یا شیخ! ما هر دو تن به نزد تو به کار وضو می پردازیم، تو نگران باش که وضوی کدام یک به صحت مقرون است.»

هر یک جداگانه وضو ساختند، و گفتند: «یا شیخ! اکنون بگوی تا وضوی کدام یک نیکوست.»

شیخ گفت: «وضوی شما هر دو تن قرین صواب و صحت است، لکن وضوی این پیرِ جاهل نادرست است. اکنون تعلیم گرفت از شما و تائب شد به دست شما، به برکت شما و شفقت شما بر امت جد شما.»

سپهر، ناسخ التواریخ سید الشهدا علیه السلام، 1/ 109، ناسخ التواریخ امام حسن مجتبی علیه السلام، 1/ 171

ابن شهرآشوب، المناقب، 3/ 400/ عنه: المجلسی، البحار، 43/ 319؛ البحرانی، العوالم، 16/ 100

رُوی: أنّ الحسن والحسین علیهما السلام مرّا علی شیخ یتوضّأ ولا یُحْسِن الوضوء، فأظهرا تنازعاً، یقول کلّ واحد منهما للآخر: أنت لا تُحْسِن الوضوء، وقالا: أ یّها الشّیخ! کن حکماً بیننا. فتوضّئا، وقالا: أیّنا یُحْسِن الوضوء؟ فقال الشّیخ: کلاکما تُحْسِنان الوضوء، ولکن هذا الشّیخ الجاهل هو الّذی لم یُحْسِن، وقد تعلّم الآن منکما وتاب علی یدیکما ببرکتکما وشفقتکما علی امّة جدّکما. ⁽¹⁾

پیرمرد که به وضو گرفتن آن ها دقیق می نگریست، پس از مدتی گفت: «هر دوی شما درست وضو می گیرید، اما این مرد نادان وضویش درست نیست و هم اکنون از شما آموخت. و به برکت شما و مهر و دلسوزی تان نسبت به امت جد بزرگوارتان، راه درست را شناخت.»

اداره پژوهش و نگارش، ترجمه اعیان الشیعه،/ 37

الأمین، أعیان الشّیعة، 1/ 564

امتناع الإمام علیه السلام عن الحلف باللَّه أیّام الطّفولة

أخبرنی العدل أبو طالب علیّ بن أنجب بن عبیداللَّه إجازة، قال: أنبأنا الشّیخ محبّ الدّین أبو البقاء عبداللَّه بن الحسین بن عبداللَّه العُکْبراویّ إجازة، قال: أنبأنا أبو الفتح محمّد بن عبدالباقی بن أحمد بن سلمان سماعاً- یوم الأحد سلخ رجب سنة خمس وخمسین وخمسمائة- قال: أنبأنا أبو الحسن علیّ بن الحسین بن أیّوب البزّار، قال: أنبأنا أبو علیّ محمّد بن أحمد بن الحسن بن إسحاق الصّوّاف قراءة علیه وأنا أسمع فأقرّ به، قال: أنبأنا بشر، حدّثنی أبو علیّ محمّد بن موسی، حدّثنی یعلی بن عبدالرّحمان الوشّاء الکوفیّ، أنبأنا محمّد بن إسماعیل بن عمرو، عن جدّه، قال:

کان حسین بن علیّ [علیهما السلام] یمرّ بنا من الکتاب ومعه لوحه فنأخذه [منه] فنقول: هذا لنا! فیقول: لا، هذا لی. فنقول [له]: احلف! فیدعه فی أیدینا ویذهب حتّی نصیح به فندفعه إلیه.

الحمّوئی، فرائد السّمطین، 2/ 261 رقم 529

شفاعة الحسن والحسین علیهما السلام عند النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم

إسماعیل بن زید ⁽¹⁾، بإسناده، عن محمّد بن علیّ علیه السلام، أ نّه قال:

أذنب رجل ⁽²⁾ذنباً فی حیاة رسول اللَّه صلی الله علیه و آله فطلب ⁽³⁾، فتغیب حتّی وجد الحسن والحسین علیهما السلام فی طریق خالٍ، فأخذهما، فاحتملهما ⁽⁴⁾علی عاتقه ⁽⁵⁾وأتی بهما إلی ⁽⁶⁾النّبیّ صلی الله علیه و آله، فقال: یا رسول اللَّه، إنِّی مستجیر باللَّه وبهما.

فضحک رسول اللَّه صلی الله علیه و آله حتّی ردّ یده إلی فمه ⁽⁷⁾. ثمّ قال للرّجل: اذهب، فأنت طلیق.

وقال للحسن وللحسین ⁽⁸⁾علیهما السلام: قد شفعتکما فیه أی فتیان. فأنزل اللَّه عزّ وجلّ: «وَلَوْ أنّهُمْ إذْ ظَلَمُوا أنفُسَهُم جَاؤوکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوّاباً رَحیماً» ⁽⁹⁾. ⁽¹⁰⁾

فقال: «یا رسول اللَّه! إنِّی مُستجیر باللَّه وبهما».

عرض کرد: «ای پیغمبر خدا! من پناهنده ام به خدا، و به حسن و حسین از این گناه که کرده ام.»

رسول خدای چنان بخندید که دست به دهان مبارک گذاشت، فرمود:

«اذهب فأنت طلیق».

یعنی: «برو که آزادی.»

و حسنین را فرمود که: «شفاعت کردید او را.»

پس این آیت مبارک فرود شد: «وَلَوْ أنّهُمْ إذْ ظَلَمُوا أنْفُسَهُمْ جاؤوکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوّاباً رَحِیْماً».

یعنی: «اگر این منافقان گاهی ستم کردند بر خویشتن و در حضرت تو حاضر شدند، و از خدای طلب آمرزش کردند، پس تو خواستار شدی آمرزش ایشان را، هر آینه خدای را پذیرنده توبت و انابت، و مهربان یافتند.» سپهر، ناسخ

التواریخ سید الشهدا علیه السلام، 1/ 107- 108، ناسخ التواریخ امام حسن مجتبی علیه السلام، 1/ 169- 170

القاضی النّعمان، شرح الأخبار، 3/ 116- 117 رقم 1061/ مثله ابن شهرآشوب، المناقب، 3/ 400؛ المجلسی، البحار ⁽¹⁾، 45/ 318؛ الحویزی، نور الثّقلین، 1/ 510- 511؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 3/ 456

بغلة رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم والحسن والحسین علیهما السلام

أخبرنا أبو النّعمان، ثنا ثابت بن یزید، قال: ثنا عاصم الأحول، عن مورق، عن عبداللَّه بن جعفر، قال: کان رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) إذا قفل تلقّی بی وبالحسن أو بالحسین- قال: وأراه قال: الحسین- فحملنی بین یدیه، والحسن وراءه، قدمنا المدینة ونحن علی الدّابّة الّتی علیها النّبیّ (صلی الله علیه و آله) .

الدّارمی، السّنن، 2/ 196- 197 رقم 2668

بغالة: أهدی إلیه المقوقس دلدل: وکانت شهباء، فدفعها إلی علیّ علیه السلام، ثمّ کانت للحسن، ثمّ للحسین، ثمّ کبرت وعمیت، وهی أوّل بغلة رُکبت فی الإسلام.

ابن شهرآشوب، المناقب، 1/ 169

مداعبة النّبیّ وجبرئیل مع الحسنین علیهما السلام

وعنه [محمّد ⁽¹⁾بن عیسی بن عبید] عن أبی محمّد عبداللَّه بن حمّاد الأنصاریّ، عن صباح المزنیّ، عن الحارث بن حصیرة ⁽²⁾، عن الأصبغ بن نباتة، قال: دخلت علی أمیر المؤمنین علیه السلام والحسن والحسین علیهما السلام عنده وهو ینظر إلیهما نظراً شدیداً، فقلت له: بارک اللَّه لک فیهما وبلغهما آمالهما ⁽³⁾فی أنفسهما، واللَّه إنِّی لأراک تنظر إلیهما نظراً شدیداً فتطیل النّظر إلیهما، فقال: نعم یا أصبغ، ذکرت لهما حدیثاً. فقلت: حدّثنی به جعلت فداک، فقال:

کنت فی ضیعة لی، فأقبلت نصف ⁽⁴⁾النّهار فی شدّة الحرّ وأنا جائع، فقلت لابنة محمّد صلی الله علیه و آله: أعندکِ شی ء تطعمینیه ⁽⁵⁾؟ فقامت لتهیِّئ لی شیئاً حتّی إذا انفلتُّ من الصّلاة قد أحضرت ⁽⁶⁾أقبل الحسن والحسین علیهما السلام حتّی جلسا فی حجرها، فقالت لهما: ⁽⁷⁾ما حبسکما وأبطأکما عنِّی؟ قالا: حبسنا رسول اللَّه صلی الله علیه و آله وجبرئیل علیه السلام. فقال الحسن: أنا کنت فی حجر رسول اللَّه صلی الله علیه و آله والحسین علیه السلام فی حجر جبرئیل علیه السلام، فکنتُ أنا أثب من حِجْرِ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله إلی حِجْرِ جبرئیل علیه السلام، وکان الحسین علیه السلام یثب من حِجْرِ جبرئیل إلی حِجْرِ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله حتّی إذا زالت الشّمس، قال جبرئیل علیه السلام: قم فصلِّ إنّ الشّمس قد زالت. فعرج جبرئیل علیه السلام إلی السّماء وقام رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، فجئنا، فقلت: یا أمیر المؤمنین! فی أی صورة نظر إلیه الحسن والحسین علیهما السلام؟ فقال: فی الصّورة الّتی کان ینزل فیها علی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله. فلمّا حضرت الصّلاة، خرجت فصلّیت مع رسول اللَّه صلی الله علیه و آله،

فلمّا انصرف من صلاته، قلت: یا رسول اللَّه! إنِّی کنت فی ضیعة لی، فجئت نصف النّهار وأنا جائع، فسألت ابنة محمّد صلی الله علیه و آله: هل عندکِ شی ء تطعمینیه؟ فقامت لتهیِّئ لی شیئاً حتّی إذا أقبل ابناک الحسن والحسین علیهما السلام حتّی جلسا فی حِجْرِ امّهما، فسألتهما: ما أبطأکما وما حبسکما عنِّی؟ فسمعتهما یقولان: حبسنا ⁽¹⁾جبرئیل ورسول اللَّه صلّی اللَّه علیهما، فقلت: کیف ⁽²⁾حبسکما جبرئیل ورسول اللَّه صلی الله علیه و آله؟ فقال الحسن علیه السلام: کنت أنا فی حِجْرِ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، والحسین علیه السلام فی حِجْرِ جبرئیل علیه السلام، فکنتُ أنا أثب من حِجْرِ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله إلی حِجْرِ جبرئیل علیه السلام، وکان الحسین یثب من حِجْرِ جبرئیل إلی حِجْرِ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، فقال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله: صدق ابنای، ما زلت أنا وجبرئیل علیه السلام نزهو بهما منذ أصبحنا إلی أن زالت الشّمس. ⁽³⁾قلت: یا رسول اللَّه! بأیِّ ⁽⁴⁾صورة کانا یریان جبرئیل علیه السلام؟ فقال: بالصّورة ⁽⁵⁾الّتی کان ینزل فیها علیَّ. ⁽⁶⁾

فقال: «نعم یا أصبغ! ذکرت لهما حدیثاً».

«همانا از ایشان حدیثی فرایاد من آمد.»

عرض کردم: «جان من فدای تو باد، مرا حدیث کن.»

قال: «کنتُ فی ضیعةٍ لی، فأقبلت نصف النّهار فی شدّة الحرّ وأنا جائع، فقلت لابنة محمّد: أعندکِ شی ء نطعمه؟ فقامت لتهیِّئ لی شیئاً، حتّی إذا قلت: إنّ الصّلاة قد حضرت، فأقبل الحسن والحسین حتّی جلسا فی حجرها، فقالت لهما: یا ابنیّ! ما حبسکما وأبطأکما؟ قالا: حبسنا رسول اللَّه صلی الله علیه و آله وجبرئیل. فقال الحسن: أنا کنت فی حجر رسول اللَّه، وقال الحسین: أنا کنت فی حجر جبرئیل، فکنت أنا أثب من حجر رسول اللَّه إلی حجر جبرئیل، وکان الحسین یثب من حجر جبرئیل إلی حجر رسول اللَّه حتّی إذا زالت الشّمس، قال جبرئیل: قم فصلّ، فإنّ الشّمس قد زالت، فعرج جبرئیل إلی السّماء، فقام رسول اللَّه یصلِّی، فجئنا».

امیر المؤمنین می فرماید: «در ضیعه خویش بودم و روز را به نیمه بردم و حدت گرما به شدت بود و من سخت گرسنه بودم، دختر پیغمبر را گفتم: آیا چیزی برای اکل توانی به دست کرد؟ برخاست تا ساختگی کند. این وقت هنگام نماز برسید، حسن و حسین درآمدند و در دامن مادر بنشستند. فاطمه گفت: دیر می آیید، شما را که بازداشت؟ عرض کردند: رسول خدا و جبرئیل. حسن گفت: من در دامن رسول خدا بودم، و حسین عرض کرد: من در دامن جبرئیل بودم. حسن فرمود: من از دامن رسول خدا خویش را به دامن جبرئیل افکندم. حسین فرمود: من از دامن جبرئیل به دامن رسول خدا جستن نمودم تا گاهی که آفتاب به زوال رسید، جبرئیل عرض کرد: یا رسول اللَّه! برخیز و نماز بگزار، چه آفتاب به زوال رسید. این بگفت و به جانب آسمان عروج داد. لاجرم رسول خدای از برای نماز برخاست و ما حاضر خدمت شدیم.»

اصبغ بن نباته عرض کرد: «یا امیر المؤمنین! حسن و حسین، جبرئیل را به کدام صورت دیدار کردند؟»

فرمود: «به همان صورت که بر رسول خدا نازل می شود.»

آن گاه فرمود: «چون وقت نماز برسید، بیرون شدم و با رسول خدای نماز گزاردم، گاهی که رسول خدای از نماز فراغت یافت.»

فقلت: «یا رسول اللَّه! إنِّی کنتُ فی ضیعة لی، فجئت نصف النّهار وأنا جائع، فسألت ابنة محمّد: هل عندکِ شی ء فتطعمینیه؟ فقامت لتهیِّئ شیئاً حتّی أقبل الحسن والحسین حتّی جلسا فی حجر امّهما، فسألتهما: ما أبطأکما وما حبسکما عنِّی؟ فسمعتهما یقولان: حبسنا رسول اللَّه وجبرئیل، فقالت: وکیف حبسکما جبرئیل ورسول اللَّه؟ فقال الحسن: کنت أنا فی حجر رسول اللَّه والحسین فی حجر جبرئیل، فکنت أنا أثب من حجر رسول اللَّه إلی حجر جبرئیل، والحسین یثب من حجر جبرئیل إلی حجر رسول اللَّه. فقال رسول اللَّه: صدق ابنای، ما زلت أنا وجبرائیل نزهو بهما منذ أصبحنا إلی أن زالت الشّمس، فقلت: یا رسول اللَّه! فبأیِّ صورة کانا یریان جبرئیل؟ فقال: فی الصّورة الّتی کان ینزل فیها علیَّ».

امیر المؤمنین علیه السلام این قصه را به شرحی که به فارسی ترجمه شد، به عرض رسول خدای رسانید. آن حضرت فرمود: «پسرهای من به راستی سخن کردند، من و جبرئیل از بامداد تا گاهی که شمس به زوال رسید، با حسن و حسین مشغول بودیم.»

علی عرض کرد: «حسن و حسین به چه صورت جبرئیل را دیدار می کردند؟»

فرمود: «به همان صورت که بر من نازل می شود.»

سپهر، ناسخ التواریخ سید الشهدا علیه السلام، 4/ 51- 53، ناسخ التواریخ امام حسن مجتبی علیه السلام، 2/ 228- 229

حسن بن سلیمان، مختصر بصائر الدّرجات،/ 68- 69/ مثله السّیّد هاشم البحرانی، مدینة المعاجز ⁽¹⁾، 4/ 41- 43

ملاعبة الحسنین علیهما السلام

منها: قال أبو جعفر محمّد بن جریر الطّبریّ:

قال أبو محمّد عبداللَّه بن محمّد البلویّ، ثمّ الأنصاریّ، قال: قال عمارة بن زید: سمعت إبراهیم بن سعد، یقول: سمعت محمّد بن إسحاق یقول:

[کان] الحسن والحسین علیهما السلام ⁽¹⁾یلعبان، فرأیت الحسن وقد صاح بالنّخلة ⁽²⁾، فأجابته بالتّلبیة، وسعت إلیه کما یسعی الولد إلی والده.

الطّبری، نوادر المعجزات،/ 100 رقم 1، دلائل الإمامة،/ 63/ عنه: السّیّد هاشم البحرانی، مدینة المعاجز،/ 3/ 231

مداعبة الحسین علیه السلام مع الصّحابة

قال: ⁽¹⁾أخبرنا الفضل بن دکین، قال: حدّثنا عبید أبو الوسیم الجمّال، عن ⁽²⁾سلمان أبی شدّاد ⁽³⁾، قال: کنت الاعب الحسن والحسین بالمداحی، فکنت إذا أصبت مدحاته فکان ⁽⁴⁾یقول لی: یحلّ لک أن ترکب بضعة من رسول اللَّه- (صلی الله علیه و آله) -؟! وإذا أصاب مدحاتی ⁽⁵⁾قال: أما تحمد ربّک أن یرکبک ⁽⁶⁾بضعة من رسول اللَّه.

ابن سعد، الحسن علیه السلام،/ 65 رقم 100/ عنه: ابن عساکر، تاریخ دمشق، 14/ 69، الحسن علیه السلام (ط المحمودی)،/ 136- 137

حدّثنا إبراهیم بن نائلة، ومحمّد بن نصیر الأصبهانیّان، قالا: ثنا إسماعیل بن عمرو البجلیّ (ح)، وثنا محمّد بن عبداللَّه الحضرمیّ، ثنا یحیی الحمانیّ، قالا: ثنا عبید بن وسیم، ثنا ⁽⁷⁾أبو شدّاد، قال: کنت ألاعب الحسن والحسین بالمداحی، فإذا ما دحانی ⁽⁸⁾رکبانی، وإذا ما دحتهما ⁽⁹⁾، قالا: ترکب بضعة من رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) . ⁽¹⁰⁾

الطّبرانی، المعجم الکبیر، 3/ 28 رقم 2565/ عنه: الهیثمی، مجمع الزّوائد، 9/ 297

وبه [أخبرنا أحمد بن أبی الحسن، أخبرنا زید بن الحسن بن علیّ البیهقیّ، ومجد الدّین عبد المجید بن

عبدالغفّار، أخبرنا أبو الحسن علیّ بن محمّد الحسنیّ، أخبرنا والدی أبو جعفر محمّد بن جعفر وعلیّ بن أبی طالب أحمد بن القاسم، قالا: حدّثنا السّیّد الإمام أبو طالب یحیی بن الحسین] قال: أخبرنا أبو منصور محمّد بن عمر الدّینوریّ، قال: أخبرنی علیّ ⁽¹⁾بن شاکر بن البحتریّ الأنصاریّ، قال: حدّثنا عبداللَّه بن محمّد بن العبّاس الضّبّیّ، قال: حدّثنا یحیی بن سعید العطّار، عن ⁽²⁾سعد بن الرّیم ⁽³⁾، عن أبی رافع، قال: کنت ⁽⁴⁾ألاعب الحسین ⁽⁵⁾بن علیّ ⁽⁶⁾علیهما السلام وهو صبیّ بالمداحی، فإذا أصابت مدحاتی مدحاته، ⁽⁷⁾فیقول: ویحک ⁽⁸⁾، أترکب ظهراً حمله رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم؟ فأترکه، وإذا أصابت مدحاته مدحاتی، ⁽⁹⁾قال: احملنی. قلت: لا أحملک کما لم تحملنی، فیقول: أوَما ترضی ⁽¹⁰⁾أن تحمل بدناً حمله رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم؟ فأحمله. ⁽¹¹⁾

می گفت: «بر دوش کسی بالا می روی که رسول خدا او را بر دوش گرفته؟»

و چون بر من غالب می شد، می گفتم: «من هم تورا به دوش نگیرم، چنان چه مرا بر دوش نگرفتی.»

می فرمود: «نمی پسندی کسی را بر دوش بگیری که رسول خدا به دوش می گرفت؟»

و من او را به دوش می گرفتم.

(مدحاة: بازی با سنگریزه هایی است که که در گودال کوچک می ریزند.)

کمره ای، ترجمه نفس المهموم،/ 10

در «مناقب» از ابو رافع حدیث می کند که گفت: با حسین علیه السلام با مداحی، لعب می کردم. و مداحی، سنگی چند خرد و مدور است و اطفال حفیره ای در زمین می کنند و کودکی سنگ بدان حفیره رها می کند و آن دیگر سنگی از دنبال آن روان می سازد، اگر با سنگ نخستین مصادمه کرد، غالب است و بر دوش خصم سوار می شود وگرنه مغلوب و مرکوب. در این معنی است حدیث ابورافع.

قال: «کنت الاعب الحسین وهو صبیّ بالمداحی، فإذا أصابت مدحاتی مدحاته، قلت: احملنی، فیقول: أترکب ظهراً حمله رسول اللَّه؟ فأترکه، فإذا أصاب مدحاته مدحاتی، قلت: لا أحملک کما لم تحملنی، فیقول: أما ترضی أن تحمل بدناً حمله رسول اللَّه، فأحمله».

می گوید: من با حسین آغاز لعب می کردم، و هرگاه سنگ مدحاة من سنگ اورا می زد عرض می کردم: «مرا بر دوش خود سوار کن.»

می فرمود: «تو می خواهی بر دوشی سوار شوی که رسول خدا آن را بر پشت خود حمل می دهد؟»

ناچار من دست بازمی داشتم، و چون مدحاة او مدحاة مرا می زد، عرض می کردم: «تورا سوار نمی کنم، چنان که مرا سوار نکردی.»

می فرمود: «آیا راضی نیستی که حمل کنی بدنی را که رسول خدا حمل می کند؟»

ناچار اورا بر پشت خود سوار می کردم.

سپهر، ناسخ التواریخ سید الشهدا علیه السلام، 1/ 43

أبو طالب الزّیدی، الأمالی،/ 90/ عنه: الخوارزمی، مقتل الحسین، 1/ 154- 155؛ مثله ابن شهرآشوب، المناقب، 4/ 72؛ المجلسی، البحار ⁽¹⁾، 43/ 297؛ البحرانی، العوالم، 17/ 40؛ القمی، نفس المهموم،/ 24

تهاجر الحسن والحسین علیهما السلام

ورُوی أ نّه کانت بین الحسن والحسین صلوات اللَّه علیهما وحشة، فقیل للحسین علیه السلام:

لِمَ لا تدخل علی أخیک وهو أسنّ منک؟ قال: سمعتُ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله یقول: أ یّما اثنان جری بینهما کلام، فطلب أحدهما رضاء صاحبه کان سابقاً له إلی الجنّة، فأکره أن أسبق ⁽¹⁾أبا محمّد إلی الجنّة. فبلغ ذلک إلی ⁽²⁾الحسن علیه السلام، فقام یجرّ رداه حتّی دخل علی الحسین صلوات اللَّه علیهما، فترضّاه.

الکراجکی، کنز الفوائد،/ 36/ مثله الدّیلمی، أعلام الدّین،/ 183

وقیل: تهاجر الحسن والحسین، فأراد قوم أن یصلحوا ما بینهما، فسألوا الحسین أن یبدأ بالحسن، فقال: إنّ أبا محمّد- یعنی الحسن- أکبر منّی، وقد قال رسول اللَّه: ما من اثنین تهاجرا ثمّ بدأ أحدهما بمصالحة الآخر إلّاکانت درجته أعلی من درجة الآخر، وإنِّی لا أحبّ أن تکون درجتی أعلی من درجة أخی، فأخبروا الحسن بذلک، فقال: صدق، فقام إلیه وبدأ بالسّلام علیه.

الخوارزمی، مقتل الحسین، 1/ 152- 153

أخبرنا ⁽³⁾أبو الحسن علیّ بن أحمد الفقیه، أنا أبو الحسن ابن أبی الحدید، أنا جدّی أبو بکر، أنا أبو بکر الخرائطیّ، قال: سمعت عمر بن شبّة، یقول: سمعتُ ⁽⁴⁾أبا الحسن المدائنیّ یقول:

جری بین الحسن بن علیّ وأخیه الحسین کلام ⁽⁵⁾حتّی تهاجرا، فلمّا أتی علی الحسن ثلاثة أیّام تأ ثّم من هجر أخیه، فأقبل إلی ⁽⁶⁾الحسین وهو جالس، فأکبّ علی رأسه

فقبّله، فلمّا جلس الحسن ⁽¹⁾، قال له الحسین: إنّ الّذی منعنی من ⁽²⁾ابتدائک والقیام إلیک أ نّک أحقّ بالفضل منِّی، فکرهت أن أنازعک ما أنت أحقّ به.

ابن عساکر، تاریخ دمشق، 14/ 183، الحسین علیه السلام (ط المحمودی)،/ 152 رقم 197، تهذیب ابن بدران، 4/ 323، مختصر ابن منظور، 7/ 129/ مثله ابن العدیم، بغیة الطّلب، 6/ 2591

وقیل: کان بینه وبین الحسن علیهما السلام کلام، فقیل للحسین علیه السلام: أدخل علی أخیک فهو أکبر منک، فقال: إنِّی سمعتُ جدّی صلی الله علیه و آله یقول: أیّما اثنین جری بینهما کلام، فطلب أحدهما رضا الآخر کان سابقه إلی الجنّة، وأنا أکره أن أسبق أخی الأکبر، فبلغ قوله الحسن علیه السلام، فأتاه عاجلًا.

الإربلی، کشف الغمّة، 2/ 32- 33

عن أبی هریرة رضی الله عنه، قال: قال رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) : لا یحلّ لمسلم أن یهجر أخاه فوق ثلاث لیال، والسّابق السّابق إلی الجنّة. قال: فبلغنی أ نّه کان بین الحسن والحسین هجران وتشاجر، فقلت للحسین: النّاس یقتدون بکما، فلا تتهاجرا، واقصد أخاک الحسن وادخل علیه وکلّمه، فإنّک أصغر سنّاً منه. فقال: لولا أنِّی سمعت رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) یقول: السّابق السّابق إلی الجنّة، لقصدته، ولکن أکره أن أسبقه إلی الجنّة.

فذهبت إلی الحسن، فأخبرته بذلک، فقال: صدق أخی، وقام وقصد أخاه الحسین وکلّمه واصطلحا رضی اللَّه عنهما. خرّجه ابن أبی الفرانی.

محبّ الدّین الطّبری، ذخائر العقبی،/ 137

وقال المدائنیّ: جری بین الحسن والحسین کلام، فتهاجرا، فلمّا کان بعد ذلک أقبل الحسن إلی الحسین ⁽³⁾، فأکبّ علی رأسه یقبّله، ⁽⁴⁾فقام الحسین، فقبّله أیضاً، وقال ⁽⁵⁾: إنّ

الّذی منعنی من ابتدائک بهذا ⁽¹⁾أنِّی رأیت ⁽²⁾أ نّک أحقّ بالفضل منِّی، فکرهت أن أنازعک ما أنت أحقّ به منِّی.

ابن کثیر، البدایة والنّهایة، 8/ 207- 208/ مثله الصّبّان، إسعاف الرّاغبین،/ 197

قیل: کان بینه ⁽³⁾وبین أخیه الحسن علیه السلام کلام ⁽⁴⁾، فقیل له: اذهب إلی أخیک الحسن فاسترضه وطیّب خاطره فإنّه أکبر منک. فقال: سمعتُ جدِّی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله یقول: أ یّما اثنین جری ⁽⁵⁾بینهما کلام، فطلب أحدهما رضا الآخر کان السّابق سابقه إلی الجنّة، وأکره أن أسبق أخی الأکبر إلی الجنّة.

فبلغ ⁽⁶⁾الحسن قوله علیه السلام ⁽⁷⁾، فأتاه وترضّاه.

ابن الصّبّاغ، الفصول المهمّة،/ 178/ مثله الشّبلنجی، نور الأبصار،/ 277- 278

وعن أبی هریرة، قال: بلغنی أ نّه کان بین الحسنین تهاجر، فأتیت الحسین، فقلت له: إنّ أخاک أکبر سنّاً، فاقصده وزره. فقال: إنِّی سمعتُ جدِّی صلی الله علیه و آله و سلم یقول: لا یحلّ لمسلم أن یهجر أخاه فوق ثلاث لیال، والسّابق إلی المصالحة سابق إلی دخول الجنّة، فأکره أن أسبقه إلی الجنّة.

قال: فذهبت إلی الحسن وأخبرت کلام أخیه الحسین. فقال: صدق أخی، وقام وقصد أخاه وکلّمه واعتذرا واصطلحا. (أخرجه ابن القرانی).

القندوزی، ینابیع المودّة، 2/ 211- 212 رقم 615

معاشرة الحسنین علیهما السلام أحدهما مع الآخر

أخبرنا أبو القاسم بن السّمرقندی، أنا عمر بن عبداللَّه ⁽¹⁾، أنا أبو الحسین بن بشران، أنا عثمان بن أحمد، نا حنبل بن إسحاق، نا ⁽²⁾سلیمان بن أبی شیخ، نا خالد بن سعید بن عمرو بن سعید بن العاص، عن أبیه، قال: ⁽³⁾کان الحسن یقول للحسین: أی أخ! واللَّه لوددتُ أن لی بعض ⁽⁴⁾شدّة قلبک ⁽⁵⁾، فیقول له الحسین: وأنا واللَّه وددت أنّ لی بعض ما بسط لک من لسانک.

ابن عساکر، تاریخ دمشق، 14/ 181، الحسین علیه السلام (ط المحمودی)،/ 146 رقم 187، تهذیب ابن بدران، 4/ 322، مختصر ابن منظور، 7/ 128/ مثله المزّی، تهذیب الکمال، 6/ 406

ورُوی أ نّه دخلت علیه [الحسن علیه السلام] امرأة جمیلة وهو فی صلاته، فأوجز فی صلاته، ثمّ قال لها: ألکِ حاجة؟ قالت: نعم، قال: وما هی؟ قالت: قم فأصب منِّی، فإنِّی وفدت ولا بعل لی.

قال: إلیکِ عنِّی، لا تحرقینی بالنّار ونفسکِ. فجعلت تراودهُ عن نفسه وهو یبکی ویقول: ویحکِ، إلیکِ عنِّی، واشتدّ بکاؤه، فلمّا رأت ذلک، بکت لبکائه، فدخل الحسین ورآهما یبکیان، فجلس یبکی، وجعل أصحابه یأتون ویجلسون ویبکون حتّی کثر البکاء وعلت الأصوات، فخرجت الأعرابیّة؛ وقام القوم وترحّلوا ⁽⁶⁾، ولبث الحسین بعد

ذلک ⁽¹⁾دهراً لا یسأل أخاه عن ذلک إجلالًا.

فبینما الحسن ذات لیلة ⁽²⁾نائماً إذ استیقظ وهو یبکی، فقال له ⁽³⁾الحسین: ما شأنک ⁽⁴⁾؟ قال: رؤیاً رأیتها اللّیلة ⁽⁵⁾، قال: وما هی؟ قال: لا تخبر أحداً ما دمت حیّاً. قال: نعم، قال: رأیت یوسف ⁽⁶⁾فجئت أنظر إلیه فیمن نظر، فلمّا رأیت حسنه بکیت، فنظر إلیَّ فی النّاس، فقال: ما یبکیک یا أخی بأبی أنت ⁽⁷⁾وامِّی؟ فقلت: ⁽⁸⁾ذکرت یوسف و ⁽⁹⁾امرأة العزیز وما ابتلیت به من أمرها وما لقیت من ⁽¹⁰⁾السِّجن وحرقة الشّیخ یعقوب، فبکیت من ذلک وکنت أتعجّب منه. فقال یوسف ⁽¹¹⁾: فهلّا تعجّبت ممّا فیه ⁽¹²⁾المرأة البدویّة بالأبواء.

ابن شهرآشوب، المناقب، 4/ 14- 15/ مثله محمّد بن أبی طالب، تسلیة المجالس، 2/ 18- 19

وکان [الحسن علیه السلام] من أجود النّاس کفّاً، وأسخاهم نفساً، وأحسنهم کلاماً، وأکثرهم صواباً. قال عمیر بن إسحاق: ما تکلّم عندی أحد کان أحبّ إلیَّ إذا تکلّم أن لا یسکت من الحسن بن علیّ، وما سمعت منه کلمة فحش إلّامرّة قال لرجل کانت بینه وبین الحسین خصومة: لیس له عندنا إلّاما أرغم أنفه، فهذه أشدّ کلمة فحش ⁽¹³⁾سمعتها منه.

ابن قدامة، التّبیین فی أنساب القرشیّین،/ 126

وقال یوماً لأخیه الحسن ⁽¹⁴⁾علیهما السلام: یا حسن! وددت أنّ لسانک لی وقلبی لک.

الإربلی، کشف الغمّة، 2/ 31/ عنه: المجلسی، البحار، 44/ 195؛ البحرانی، العوالم، 17/ 64

عن أبی عبداللَّه علیه السلام، قال: ما مشی الحسین بین یدی الحسن علیهما السلام قطّ ولا بدره بمنطق إذا اجتمعا تعظیماً له.

أبو علیّ الطّبرسی، مشکاة الأنوار،/ 170/ مثله البحرانی، العوالم، 20- 2/ 818

وکان الحسن یقول للحسین ⁽¹⁾: «وددتُ أنّ لی بعض شدّة قلبک»، فیقول الحسین: «وأنا وددتُ ⁽²⁾أن یکون ⁽³⁾لی بعضُ ما بُسِطَ لک ⁽⁴⁾من لسانک».

الصّفدی، الوافی بالوفیّات، 12/ 424/ مثله الذّهبی، سیر أعلام النّبلاء، 4/ 407

وقال ابن الزّبیر: واللَّه ما قامت النّساء عن مثل الحسن.

وکان الحسین [علیه السلام] یعظِّمه ویمتثل أمره ویرد النّاس [عنه] إذا اجتمعوا وازدحموا علیه. ⁽⁵⁾

گفت: «بی تاب تو گردیده ام، شوهر ندارم، می خواهم مرا به مواصلت خود شادگردانی؟»

فرمود: «دور شو از من و مرا مستوجب عذاب الهی مگردان.»

پس آن زن مبالغه و عجز می کرد و می گریست، حضرت نیز می گریست و امتناع می نمود تا آن که گریه هر دو شدید شد. در این حال جناب امام حسین علیه السلام به خیمه درآمد و آن حضرت نیز به گریه ایشان گریان شد، هر یک از صحابه که داخل می شدند حقیقت را نمی دانستند و به گریه ایشان گریان می شدند.

تا آن که صدای گریه از خیمه ایشان بلند شد و آن اعرابیه ناامید گردید، بیرون رفت، و حضرت از آن منزل بار کرد. جناب امام حسین علیه السلام به سبب تعظیم و اجلال، از سبب آن حال از حضرت سؤال نکرد. تا آن که شبی جناب امام حسن علیه السلام از خواب بیدار شد و می گریست. امام حسین علیه السلام از سبب گریه آن جناب پرسید، فرمود: «خوابی دیدم، و تا زنده ام به کسی نقل مکن. در خواب دیدم که حضرت یوسف علیه السلام در جایی نشسته بود و مردم به تماشای جمال او می آمدند، من نیز رفتم. چون وفور حسن و جمال او را مشاهده کردم گریان شدم. چون نظر یوسف بر من افتاد گفت: سبب گریه تو چیست ای برادر؟ پدر و مادرم فدای تو باد. گفتم: من قصه زلیخا را به خاطر آوردم و عاشق شدن او جمال تو را، و آزارهایی که تو به سبب او در زندان کشیدی، و آن چه به یعقوب پیر رسید از مفارقت تو، به این سبب گریستم و تعجب کردم از حال زلیخا. یوسف گفت: چرا تعجب نمی کنی از حال آن زن بدویّه که در منزل ابوا عاشق جمال زیبای تو گردید.»

مجلسی، جلاء العیون،/ 407- 408

و هم از ابن شهرآشوب مروی است که: زنی صاحب جمال و بها بر حسن علیه السلام درآمد، گاهی که در نماز ایستاده بود. آن حضرت نماز را سبک گذاشت و فرمود: «تو را حاجتی است؟»

گفت: «آری، زنی بی شوهرم، برخیز و از من تمتع برگیر که بدین آرزو به نزدیک تو آمدم.»

وقال: «إلیکِ عنِّی، لا تحرقینی بالنّار ونفسکِ».

فرمود: «خویشتن را از من باز دار و مرا و خویش را دستخوش آتش مکن.»

و همچنان آن زن حضرتش را به مهر خویشتن انگیزش می داد و آن حضرت می فرمود: «ویحکِ، إلیک عنِّی»؛ «باز دار خویش را از من.»

و می گریست و چندان بگریست که آن زن نیز آغاز گریه نمود و به های های گریستن گرفت. این وقت حسین علیه السلام درآمد و ایشان را گریان یافت. وی نیز بنشست و بگریست و جماعتی از اصحاب از قفای یکدیگر درآمدند و آغاز گریه کردند و بانگ های های بالا گرفت. آن گاه زن اعرابیه برخاست و بیرون شد، اصحاب نیز متفرق شدند. و روزگاری دراز همی رفت، و حشمت و جلالت حسن مانع بود که حسین از برادرش علیهما السلام پرسش کند که آن گریه را سبب چه بود.

سپهر، ناسخ التواریخ امام حسن مجتبی علیه السلام، 2/ 189- 190

گویند: روزی حسین علیه السلام به نزد برادرش حسن مجتبی آمد،

وقال: «یا حسن! وددت أنّ لسانک لی وقلبی لک».

عرض کرد: «ای حسن! دوست داشتم که زبان تو که آیت رحمت الهی و ودیعت حلم و بردباری است مرا بودی، و قلب من که میدان معادی را، اسد سدید و دهان اعادی را سندان حدید است تورا بود.»

سپهر، ناسخ التواریخ سید الشهدا علیه السلام، 4/ 88

الباعونی، جواهر المطالب، 2/ 206

خطاب الحسن والحسین علیهما السلام النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم وأمیر المؤمنین علیه السلام

«وأخبرنی» الإمام الحافظ سیِّد الحفّاظ أبو منصور شهردار بن شیرویه الدّیلمیّ فیما کتب إلیّ من همدان، أخبرنا أبو علیّ المقری، أخبرنا أبو نعیم الأصبهانیّ، أخبرت عن الحسین بن الحکم الحبریّ، حدّثنا حسن بن حسین العرنیّ، حدّثنی عیسی بن عبداللَّه بن عمر بن علیّ، عن أبیه، عن جدِّه علیه السلام، قال: ما سمّانی الحسن والحسین یا أبتی حتّی توفِّی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم، کانا یقولان لرسول اللَّه: یا أبتی، وکان الحسن یقول لی: یا أبا الحسین، وکان الحسین یقول لی: یا أبا الحسن.

الخوارزمی، مقتل الحسین، 1/ 106- 107

الغالبُ علیه من الکنیة علیه السلام أبو الحسن. وکان ابنه الحسن علیه السلام یدعوه فی حیاة رسول اللَّه صلی الله علیه و آله أبا الحسین، ویدعوه الحسین علیه السلام أبا الحسن، ویدعوان رسول اللَّه صلی الله علیه و آله أباهما، فلمّا توفِّی النّبیّ صلی الله علیه و آله دعَواه بأبیهما.

ابن أبی الحدید، شرح نهج البلاغة، 1/ 11/ عنه: المجلسی، البحار، 35/ 66

ابن البیّع فی أصول الحدیث والخرکوشی فی شرف النّبیّ صلی الله علیه و آله، وشیرویه فی الفردوس- واللّفظ له- بأسانیدهم: أ نّه کان الحسن والحسین فی حیاة رسول اللَّه صلی الله علیه و آله یدعوانه:

«یا أبه»، ویقول الحسن لأبیه: «یا أبا الحسین»، والحسین یقول: «یا أبا الحسن»، فلمّا توفِّی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله دعواه «یا أبانا»، وفی روایة عن أمیر المؤمنین علیه السلام، ما سمّانی الحسن والحسین یا أبه حتّی توفِّی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله. وقیل: أبو الحسن مشتقّ من اسم الحسن.

المجلسی، البحار، 35/ 61- 62

مفاخرة علیّ بن أبی طالب علیه السلام مع ولده الحسین علیه السلام

حدیث مفاخرة علیّ بن أبی طالب علیه السلام مع ولده الحسین علیه السلام:

«قیل» إنّ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله کان جالساً ذات یوم عند الإمام علیّ بن أبی طالب علیه السلام، إذ دخل الحسین بن علیّ، فأخذه النّبیّ صلی الله علیه و آله وأجلسه فی حجره وقبّل بین عینیه وقبّل شفتیه، وکان للحسین علیه السلام ستّ سنین. فقال علیّ علیه السلام: یا رسول اللَّه! أتحبّ ولدی الحسین؟ قال النّبیّ علیه السلام: وکیف لا أحبّه وهو عضو من أعضائی؟ فقال علیّ علیه السلام: یا رسول اللَّه! أ یّما أحبّ إلیک أنا أم الحسین؟ فقال: یا أبتی! مَنْ کان أعلی شرفاً کان أحبّ إلی النّبیّ صلی الله علیه و آله وأقرب إلیه منزلة، قال علیّ علیه السلام لولده: أتفاخرنی یا حسین؟ قال: نعم یا أبتاه إن شئت، فقال له الإمام علیّ علیه السلام: یا حسین! أنا أمیر المؤمنین، أنا لسان الصّادقین، أنا وزیر المصطفی، أنا خازن علم اللَّه ومختاره من خلقه، أنا قائد السّابقین إلی الجنّة، أنا قاضی الدّین عن رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، أنا الّذی عمّه سیِّد فی الجنّة، أنا الّذی أخوه جعفر الطّیّار فی الجنّة عند الملائکة، أنا قاضی الرّسول، أنا آخذ له بالیمین، أنا حامل سورة التّنزیل إلی أهل مکّة بأمر اللَّه تعالی، أنا الّذی اختارنی اللَّه تعالی من خلقه، أنا حبل اللَّه المتین الّذی أمر اللَّه تعالی خلقه أن یعتصموا به فی قوله تعالی: «واعتصِمُوا بحبلِ اللَّهِ جمیعاً» ⁽¹⁾، أنا نجم اللَّه الزّاهر، أنا الّذی تزوره ملائکة السّماوات، أنا النّاطق، أنا حجّة اللَّه تعالی علی خلقه، أنا ید اللَّه القویّة، أنا وجه اللَّه تعالی فی السّماوات، أنا جنب اللَّه الظّاهر، أنا الّذی قال اللَّه سبحانه وتعالی فیّ وفی حقّی: «بل عباد مکرمون* لا یسبقونهُ بالقَوْلِ وهُم بأمْرِه یعملون» ⁽²⁾، أنا عروة اللَّه الوثقی الّتی لا انفصام لها، واللَّه سمیع علیم، أنا باب اللَّه الّذی یؤتی منه، أنا علم اللَّه علی الصّراط، أنا بیت اللَّه، من دخله کان آمناً، فمَنْ

تمسّک بولایتی ومحبّتی أمن من النّار، أنا قاتل النّاکثین والقاسطین والمارقین، أنا قاتل الکافرین، أنا أبو الیتامی، أنا کهف الأرامل، أنا عمّ یتسائلون عن ولایتی یوم القیامة قوله تعالی: «ثمّ لتسئلنّ یومئذٍ عن النّعیم» ⁽¹⁾، أنا نعمة اللَّه تعالی الّتی أنعم اللَّه بها علی خلقه، أنا الّذی قال اللَّه تعالی فیَّ وفی حقَّی: «الیومَ أکْمَلْتُ لکُم دینکُم وأتممتُ علیکُم نِعْمَتی ورَضِیتُ لکُم الإسْلامَ دِیناً» ⁽²⁾، فمَنْ أحبّنی کان مسلماً مؤمناً کامل الدِّین، أنا الّذی بی اهتدیتم، أنا الّذی قال اللَّه تبارک وتعالی فیَّ وفی عدوّی: «وَقِفُوهُم إنّهُم مَسْؤُولُون» ⁽³⁾أی عن ولایتی یوم القیامة، أنا النّبأ العظیم الّذی أکمل اللَّه تعالی به الدّین یوم غدیر خم وخیبر، أنا الّذی قال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله فیّ: «مَنْ کنتُ مولاه فعلیّ مولاه»، أنا صلاة المؤمن، أنا حیّ علی الصّلاة، أنا حیّ علی الفلاح، أنا حیّ علی [خیر] العمل، أنا الّذی نزل علی أعدائی: «سَألَ سائلٌ بِعَذابٍ واقِع* للکافِرینَ لیسَ لهُ دافِع» ⁽⁴⁾، بمعنی من أنکر ولایتی وهو النّعمان بن الحارث الیهودیّ لعنه اللَّه تعالی، أنا داعی الأنام إلی الحوض، فهل داعی المؤمنین غیری؟ أنا أبو الأئمّة الطّاهرین من ولدی، أنا میزان القسط لیوم القیامة، أنا یعسوب الدّین، أنا قائد المؤمنین إلی الخیرات والغفران إلی ربِّی، أنا الّذی أصحاب یوم القیامة من أولیائی المبرأون من أعدائی وعند الموت لایخافون ولایحزنون وفی قبورهم لا یعذّبون وهم الشّهداء والصِّدِّیقون وعند ربِّهم یفرحون، أنا الّذی شیعتی متوثّقون أن لا یوادّوا مَنْ حادّ اللَّه ورسوله ولو کانوا آباءهم أو أبناءهم، أنا الّذی شیعتی یدخلون الجنّة بغیر حساب، أنا الّذی عندی دیوان الشّیعة بأسمائهم، أنا عون المؤمنین وشفیع لهم عند ربِّ العالمین، أنا الضّارب بالسّیفین، أنا الطّاعن بالرّمحین، أنا قاتل الکافرین یوم بدر وحنین، أنا مردی الکماة یوم احُد، أنا ضارب ابن عبد ودّ لعنه اللَّه تعالی یوم

الأحزاب، أنا قاتل عمرو ومرحب، أنا قاتل فرسان خیبر، أنا الّذی قال فیّ الأمین جبرئیل علیه السلام: لا سیف إلّاذو الفقار ولا فتی إلّاعلیّ، أنا صاحب فتح مکّة، أنا کاسر اللّات والعزّی، أنا الهادم هبل الأعلی ومناة الثّالثة الأخری، أنا علوت علی کتف النّبیّ صلی الله علیه و آله وکسرت الأصنام، أنا الّذی کسرت یغوث ویعوق ونسرا، أنا الّذی قاتلت الکافرین فی سبیل اللَّه، أنا الّذی تصدّق بالخاتم، أنا الّذی نمت علی فراش النّبیّ صلی الله علیه و آله ووقیته بنفسی من المشرکین، أنا الّذی یخاف الجنّ من بأسی، أنا الّذی به یعبد اللَّه، أنا ترجمان اللَّه، أنا علم اللَّه، أنا عیبة علم رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، أنا قاتل أهل الجمل وصفّین بعد رسول اللَّه، أنا قسیم الجنّة والنّار.

فعندها سکت علیّ علیه السلام، فقال النّبیّ صلی الله علیه و آله للحسین علیه السلام: أسمعت یا أبا عبداللَّه ما قاله أبوک وهو عشر عشیر معشار ما قاله من أفضاله ومن ألف ألف فضیلة، وهو فوق ذلک [و] أعلی؟

فقال الحسین علیه السلام: الحمد للَّه الّذی فضّلنا علی کثیر من عباده المؤمنین، وعلی جمیع المخلوقین، وخصّ جدّنا بالتّنزیل والتأویل والصدق، ومناجاة الأمین جبرئیل علیه السلام، وجعلنا خیار من اصطفاه الجلیل، ورفعنا علی الخلق أجمعین.

ثمّ قال الحسین علیه السلام: أما ما ذکرت یا أمیر المؤمنین فأنت فیه صادق أمین. فقال النّبیّ صلی الله علیه و آله: أذکر أنت یا ولدی فضائلک. فقال الحسین علیه السلام: یا أبت! أنا الحسین بن علیّ بن أبی طالب علیه السلام، وامِّی فاطمة الزّهراء سیِّدة نساء العالمین، وجدّی محمّد المصطفی صلی الله علیه و آله سیِّد بنی آدم أجمعین، لا ریب فیه. یا علیّ! امِّی أفضل من امِّک عند اللَّه وعند النّاس أجمعین، وجدّی خیر من جدِّک وأفضل عند اللَّه وعند النّاس أجمعین، وأنا فی المهد ناغانی جبرئیل وتلقّانی إسرافیل؛ یا علیّ! أنت عند اللَّه تعالی أفضل منّی وأنا أفخر منک بالآباء والامّهات والأجداد.

قال: ثمّ إنّ الحسین علیه السلام اعتنق أباه وجعل یقبّله، وأقبل علیّ علیه السلام یقبّل ولده الحسین

وهو یقول: زادک اللَّه تعالی شرفاً وفخراً وعلماً وحلماً، ولعن اللَّه تعالی ظالمیک یا أبا عبداللَّه.

ثمّ رجع الحسین علیه السلام إلی النّبیّ صلی الله علیه و آله.

ابن شاذان، الفضائل،/ 83- 85

أقول ومن مفاخره ما رُوی فی کتاب منتخب آثار أمیر المؤمنین علیه السلام أنّ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله کان جالساً ذات یوم وعنده الإمام علیّ بن أبی طالب، إذ دخل الحسین علیه السلام، فأخذه النّبیّ صلی الله علیه و آله وجعله فی حجره وقبّل بین عینیه وقبّل شفتیه، وکان للحسین ستّ سنین. فقال علیّ علیه السلام: یا رسول اللَّه! أتحبّ ولدی الحسین؟ قال صلی الله علیه و آله: وکیف لا أحبّه وهو عضو من أعضائی؟ فقال علیه السلام: یا رسول اللَّه! أیّنا أحبّ إلیک، أنا أم حسین؟ فقال الحسین: یا أبت! من کان أعلی شرفاً، کان أحبّ إلی النّبیّ وأقرب إلیه منزلة. قال علیّ علیه السلام: أتفاخرنی یا حسین؟ قال: نعم یا أبتاه إن شئت.

فقال علیّ علیه السلام: أنا أمیرالمؤمنین، أنا لسان الصّادقین، أنا وزیر المصطفی، حتّی عدّ من مناقبه نیفاً وسبعین منقبة، ثمّ سکت. فقال النّبیّ صلی الله علیه و آله للحسین: أسمعت یا أبا عبداللَّه هو عشر عشیر معشار ما قاله من فضائله ومن ألف ألف فضیلة، وهو فوق ذلک وأعلی.

فقال الحسین علیه السلام: الحمد للَّه الّذی فضّلنا علی کثیر من عباده المؤمنین، وعلی جمیع المخلوقین. ثمّ قال: أما ما ذکرت یا أمیر المؤمنین وأنت فیه صادق أمین، فقال النّبیّ صلی الله علیه و آله: اذکر أنت یا ولدی فضائلک.

فقال الحسین: أنا الحسین بن علیّ بن أبی طالب، وامِّی فاطمة الزّهراء سیِّدة نساء العالمین، وجدِّی محمّد المصطفی سیِّد بنی آدم أجمعین لا ریب فیه، یا علیّ! امِّی أفضل من امّک عند اللَّه وعند النّاس أجمعین، وجدِّی خیر من جدّک وأفضل عند اللَّه وعند النّاس أجمعین، وأنا فی المهد ناغانی جبرائیل وتلقّانی إسرافیل، یا علیّ! أنت عند اللَّه أفضل منِّی وأنا أفخر منک بالآباء والامّهات والأجداد.

ثمّ إنّه علیه السلام اعتنق أباه یقبِّله، وعلیّ أیضاً یقبّله ویقول: زادک اللَّه شرفاً وتعظیماً وفخراً وعلماً وحلماً، ولعن اللَّه ظالمیک یا أبا عبداللَّه.

القزوینی، تظلّم الزهراء،/ 15- 16

إرسال أمیر المؤمنین علیه السلام الحسن والحسین علیهما السلام لطلب الماء

روی أنس بن مالک أنّ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم أمر أبا بکر وعمر [أن یذهبا إلی علیّ کی] یخبرهما عن لیلة طلب الماء للطّهور فیها فلم یجده، فأمر الحسن ناحیة والحسین الأخری فأبطئا، فأحزنه ذلک، فرأی البیت قد انشقّ ونزل سطل مغطّی بمندیل، فلمّا صار فی الأرض نحّی المندیل عنه، فإذاً فیه ماء، فتطهّر به واغتسل وصلّی، ثمّ ارتفع ذلک والتأم السّقف، فقال صلی الله علیه و آله و سلم: أمّا السّطل فمن الجنّة، وأمّا الماء فمن الکوثر، وأمّا المندیل فمن استبرق الجنّة! وقال [رسول اللَّه] صلی الله علیه و آله و سلم: ومن مثلک یا علیّ وجبرئیل یخدمک فی لیلة!

محمّد بن سلیمان، المناقب، 1/ 551 رقم 490

حدّثنا صالح بن عیسی العجلیّ، قال: حدّثنا محمّد بن علیّ بن علیّ، قال: حدّثنا محمّد ابن مندة الأصبهانیّ، قال: حدّثنا محمّد بن حمید، قال: حدّثنا جریر، عن الأعمش، عن أبی سفیان، عن أنس، قال: کنت عند رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم ورجلان من أصحابه فی لیلة ظلماء مکفهرة، إذ قال لنا رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم: ائتوا باب علیّ، فأتینا باب علیّ علیه السلام، فنقر أحدنا الباب نقراً خفیّاً ⁽¹⁾، إذ خرج علینا علیّ بن أبی طالب علیه السلام متّزراً ⁽²⁾بإزار من صوف، مرتدیاً ⁽³⁾بمثله، فی کفّه سیف رسول اللَّه، فقال لنا: أحدث حدث؟ فقلنا: خیر، أمرنا رسول اللَّه أن نأتی بابک وهو بالأثر، إذ أقبل رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم، فقال: یا علیّ! قال: لبّیک، قال: أخبر أصحابی بما أصابک البارحة، قال علیّ: یا رسول اللَّه! إنّی لأستحیی، فقال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم: إنّ اللَّه لا یستحیی من الحقّ، قال ⁽⁴⁾علیّ علیه السلام: یا رسول اللَّه! أصابتنی جنابة البارحة من فاطمة بنت رسول اللَّه، فطلبت فی البیت ماء، فلم أجد الماء،

فبعثت الحسن کذا والحسین کذا، فأبطئا علیَّ، فاستلقیت علی قفای، فإذا أنا بهاتف من سواد البیت: قُم یا علیّ وخذ السّطل واغتسل، فإذا أنا بسطل من ماء مملوّ علیه مندیل من سندس، فأخذت السّطل واغتسلت ومسحت بدنی بالمندیل ورددت المندیل علی رأس السّطل، فقام السّطل فی الهواء، فسقط من السّطل جرعة، فأصابت هامتی، فوجدت بردها علی فؤادی. فقال النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم: بخّ بخّ یا ابن أبی طالب، أصبحت وخادمک جبرئیل، أمّا الماء فمن نهر ⁽¹⁾الکوثر، وأمّا السّطل والمندیل فمن الجنّة، کذا أخبرنی جبرئیل، کذا أخبرنی جبرئیل، ⁽²⁾کذا أخبرنی جبرئیل ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

درِ خانه علی آمدیم و سبک در را زدیم. علی علیه السلام با ازاری از صوف و ردایی مانندش، شمشیر رسول خدا را در دست داشت و بیرون آمد و فرمود: «تازه ای است؟»

گفتم: «خیر است. رسول خدا صلی الله علیه و آله به ما دستور داد. آمدیم و خود او هم دنبال است.»

رسول خدا هم رسید و فرمود: «ای علی!»

گفت: «لبیک.»

فرمود: «آن چه را دیشب برایت پیش آمد، به اصحابم خبر بده.»

عرض کرد: «یا رسول اللَّه! شرم دارم.»

فرمود: «خدا را از حق شرمی نباید.»

علی گفت: «یا رسول اللَّه! دیشب جنب شدم از فاطمه دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله و آب خواستم در خانه که غسل کنم، آب نبود. حسن را از طرفی فرستادم و حسین را از طرفی و دیر کردند. من به پشت خوابیده بودم که هاتفی از تاریکی خانه آواز داد: برخیز ای علی، این سطل آب را بگیر و غسل کن. دیدم سطل پر آب است و حوله ای از سندس بر آن است. سطل را برداشتم، غسل کردم و با آن حوله خودرا خشک کردم و آن را روی سطل انداختم. سطل به هوا برخاست و از آن جرعه ای چکید؛ به فرق سرم رسید و دلم از آن خنک شد.»

پیغمبر فرمود: «به به! ای پسر ابی طالب، صبح کردی و جبرئیل خادم تو بود و آن آب از نهر کوثر بود و سطل و مندیل از بهشت بود.»

سه بار فرمود: «جبرئیل به من چنین خبر داد.»

کمره ای، ترجمه امالی،/ 226- 227

الصّدوق، الأمالی،/ 226- 227 رقم 4/ عنه: السّیّد هاشم البحرانی، مدینة المعاجز، 1/ 159- 161؛ المجلسی، البحار، 39/ 114- 115؛ الحویزی، نور الثّقلین، 5/ 682؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 14/ 462- 463

أخبرنا أبو الحسن أحمد بن المظفّر بن أحمد العطّار الفقیه الشّافعیّ رحمه الله بقراءتی علیه، فأقرّ به، قلت: أخبرکم أبو محمّد عبداللَّه بن محمّد بن عثمان الملقّب ⁽¹⁾بابن السّقّاء ⁽²⁾الحافظ الواسطیّ، حدّثنا أبو الحسن أحمد بن عیسی الرّازیّ ⁽³⁾بالبصرة، حدّثنا محمّد بن مَندة ⁽⁴⁾الأصفهانیّ، قال: حدّثنا محمّد بن ⁽⁵⁾حمید الرّازی، حدّثنا جریر بن ⁽⁶⁾عبدالحمید، عن الأعمش، عن أبی سفیان، عن ⁽⁷⁾أنس بن مالک، قال: قال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله لأبی بکر وعمر: امضیا إلی علیّ ⁽⁸⁾یحدِّثکما ما ⁽⁹⁾کان منه ⁽¹⁰⁾فی لیلته وأنا علی أثرکما، قال أنس: فمضیا ⁽¹¹⁾ومضیت معهم ⁽¹²⁾، فاستأذن أبو بکر وعمر علی علیّ، فخرج إلیهما، فقال: یا أبا بکر! حدث شی ء؟ قال: ⁽¹³⁾لا، و ⁽¹⁴⁾ما حدث ⁽¹⁵⁾إلّاخیر، قال لی النّبیّ ⁽¹⁶⁾صلی الله علیه و آله ولعمر ^(17)(18):

امضیا إلی علیّ یحدّثکما ما کان منه فی لیلته ⁽¹⁾.

وجاء النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم وقال: یا علیّ! حدّثهما ما کان منک فی لیلتک ⁽²⁾! فقال: أستحیی ⁽³⁾یا رسول اللَّه، فقال: حدّثهما، إنّ اللَّه لا یستحیی من الحقّ، فقال علیّ: ⁽⁴⁾أردت الماء ⁽⁵⁾للطّهارة، و ⁽⁶⁾أصبحت ⁽⁷⁾وخفت أن تفوتنی ⁽⁸⁾الصّلاة، فوجّهت الحسن فی طریق والحسین فی ⁽⁹⁾طریق فی طلب الماء ⁽¹⁰⁾، فأبطئا علیَّ، فأحزننی ذلک، فرأیت ⁽¹¹⁾السّقف قد انشقّ ونزل علیَّ ⁽¹²⁾منه سطل مغطّی بمندیل، فلمّا صار فی الأرض، نحّیت المندیل عنه ⁽¹³⁾وإذا ⁽¹⁴⁾فیه ماء، فتطهّرت للصّلاة واغتسلت ⁽¹⁵⁾وصلّیت، ثمّ ارتفع السّطل والمندیل، والتأم السّقف، فقال النّبیّ صلی الله علیه و آله لعلیّ ⁽¹⁶⁾: أمّا السّطل فمن الجنّة، وأمّا ⁽¹⁷⁾الماء فمن نهر الکوثر، وأمّا 14 المندیل فمَن استبرق الجنّة، من مثلک یا علیّ ⁽¹⁸⁾فی لیلته وجبریل یخدمه ⁽¹⁹⁾.

ابن المغازلی، المناقب،/ 94- 95 رقم 139/ عنه: ابن البطریق، العمدة،/ 375- 376؛ ابن طاووس، الطّرائف،/ 85- 86؛ السّیّد هاشم البحرانی، مدینة المعاجز، 1/ 161- 162؛ المجلسی، البحار، 39/ 117- 118؛ مثله الحلّی، کشف الیقین ⁽¹⁾،/ 63؛ السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 513- 514

حدّثنی محمّد بن علیّ بن الحسین بن موسی رحمه الله، قال: حدّثنی الحسن بن محمّد بن سعید، قال: حدّثنی فرات بن إبراهیم، قال: حدّثنی أحمد بن موسی، قال: حدّثنی أبو حامد أحمد بن داوود، قال: حدّثنا علیّ بن یحیی، قال: حدّثنی سوید، قال: حدّثنی یزید بن ربیع، عن عمرو بن دینار، عن طاووس، ⁽²⁾عن ابن عبّاس قال:

صلّی بنا رسول اللَّه صلی الله علیه و آله صلاة العصر، ثمّ قام علی قدمیه، فقال: من یحبّنی ویحبّ أهل بیتی فلیتّبعنی، فاتّبعناه بأجمعنا حتّی أتی منزل فاطمة علیها السلام، فقرع الباب قرعاً خفیفاً، فخرج إلیه علیّ بن أبی طالب علیه السلام وعلیه شملة، ویده ملطّخة بالطّین، فقال [له: یا أبا الحسن] حدّث النّاس بما رأیت أمس.

فقال [علیّ علیه السلام]: نعم (فداک أبی وامِّی یا رسول اللَّه بینما) أنا فی وقت صلاة الظّهر أردت الطّهور، فلم یکن عندی الماء، فوجّهت (ولدیَّ الحسن والحسین) فی طلب الماء، فأبطئا علیَّ، فإذا أنا بهاتف [یهتف]: یا أبا الحسن! أقبل علی یمینک، فالتفتّ، فإذا [أنا] بِقُدَس من ذهب معلّق ⁽³⁾، فیه ماء أشدّ بیاضاً من الثّلج، وأحلی من العسل، فوجدت فیه رائحة الورد، فتوضّأت منه، وشربت جرعات، ثمّ قطّرت علی رأسی قطرة وجدت بردها علی فؤادی.

فقال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله: هل تدری من أین ذلک القدس؟

قال: اللَّه تعالی ورسوله أعلم.

قال: القدس من أقداس الجنّة، والماء من تحت شجرة طوبی- أو قال: من نهر الکوثر- وأمّا القطرة فمن تحت العرش.

ثمّ ضمّه [رسول اللَّه صلی الله علیه و آله] إلی صدره وقبّل [ما] بین عینیه، ثمّ قال: حبیبی! من کان خادمه بالأمس جبرئیل علیه السلام [فمحلّه وقدره عند اللَّه عظیم].

ابن شاذان، مأة منقبة،/ 73- 74 رقم 42/ عنه: السّیّد هاشم البحرانی، مدینة المعاجز، 2/ 24- 25

عن أنس، قال: کنت عند رسول اللَّه صلی الله علیه و آله أنا وأبو بکر وعمر فی لیلة ظلماء مکفهرة، فقال صلی الله علیه و آله: «ائتوا باب علیّ»، فأتیناه، فنقر أبو بکر الباب نقراً خفیّاً، فخرج علیّ صلوات اللَّه علیه وآله متأزّراً بإزار من صوف، مرتدیاً بمثله، فی کفّه سیف رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، فقال لنا: «أحدَثَ حَدَث؟» فقلنا: خیر، أمرنا رسول اللَّه صلی الله علیه و آله أن نأتی بابک، وهو بالأثر.

فإذا قد أقبل رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، فقال: «یا علیّ»، قال: «لبیّک».

قال: «أخبر أصحابی بما أصابک البارحة». قال علیّ: «یا رسول اللَّه! إنِّی لأستحیی»، فقال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله: «إنّ اللَّه لا یستحیی من الحقّ».

فقال علیّ صلوات اللَّه علیه وآله: «یا رسول اللَّه، أصابتنی جنابة البارحة من فاطمة، وطلبت فی البیت ماءً فلم أجده، فبعثت الحسن کذا والحسین کذا، فأبطئا علیَّ، فاستلقیت علی قفای، فإذا أنا بهاتف من سواد البیت: قم یا علیّ وخذ السّطل؛ واغتسل، وإذا أنا بسطل مملوء من الماء، وعلیه مندیل من سندس، فأخذت السّطل، واغتسلت، ومسحت بدنی بالمندیل، ورددت المندیل علی رأس السّطل، فقام السّطل من الهواء، فأصابت قطرة منه هامتی، فوجدت بردها علی فؤادی».

فقال النّبیّ صلی الله علیه و آله: «بخّ بخّ یا ابن أبی طالب، أصبحت وخادمک جبرئیل، أمّا الماء فمن

نهر الکوثر، وأمّا السّطل والمندیل فمن الجنّة، کذا أخبرنی جبرئیل علیه السلام».

ابن حمزة، الثّاقب فی المناقب،/ 272- 273 رقم 236

وعن جماعة، حدّثنا أبو جعفر محمّد بن إسماعیل بن أحمد البرمکیّ، حدّثنا عبداللَّه بن داهر بن یحیی الأحمریّ، حدّثنا أبی، عن الأعمش، حدّثنا أبو سفیان، عن أنس [قال]:

کنت عند النّبیّ صلی الله علیه و آله وأبو بکر وعمر فی لیلة مکفهرة، فقال لهما النّبیّ صلی الله علیه و آله: قوما فائتیا باب حجرة علیّ.

فذهبا، فنقرا ⁽¹⁾الباب نقراً ⁽²⁾خفیّاً، فخرج علیّ علیه السلام متأزِّراً ⁽³⁾بإزار من صوف، مرتدیاً بمثله، فی کفِّه سیف رسول اللَّه صلی الله علیه و آله فقال لهما ⁽⁴⁾: أحدث حدث؟

فقالا: خیر، أمرنا رسول اللَّه صلی الله علیه و آله أن نقصد بابک وهو بالأثر. ⁽⁵⁾إذ أقبل ⁽⁶⁾رسول اللَّه صلی الله علیه و آله.

فقال: یا أبا الحسن، أخبر ⁽⁷⁾أصحابی ما أصابک البارحة.

قال علیه السلام ⁽⁸⁾: إنِّی لأستحیی. قال [رسول اللَّه صلی الله علیه و آله]: إنّ اللَّه لا یستحیی من الحقّ.

قال علیّ علیه السلام: أصابتنی جنابة من فاطمة، فطلبت فی منزلی ماءً، ⁽⁹⁾فلم أصب، فوجّهت الحسین کذا، والحسن کذا، فأبطئا علیَّ ⁽¹⁰⁾، فإذا أنا ⁽¹¹⁾بهاتف یهتف: یا أبا الحسن خذ السّطل واغتسل. فإذا ⁽¹²⁾بین یدیّ سطل ⁽¹³⁾من ماء، وعلیه مندیل من سندس، فأخذت السّطل، فاغتسلت

منه، وأخذت المندیل فمسحت ⁽¹⁾به، ثمّ رددت المندیل فوق السّطل، فقام السّطل فی الهواء، فسقط من السّطل جرعة، ⁽²⁾وأصابت منِّی ⁽³⁾هامتی، فوجدت بردها علی الفؤاد.

فقال النّبیّ صلی الله علیه و آله: بخّ بخّ، مَنْ کان خادمه جبرئیل.

الرّاوندی، الخرائج والجرائح، 2/ 837- 838 رقم 52/ مثله حسن بن سلیمان، مختصر بصائر الدّرجات،/ 115- 116

الإمام علیّ علیه السلام وواقعة الغدیر

ونحن نذکر الآن من جملة مبایعی أمیر المؤمنین علیه السلام الرّاضین بإمامته، الباذلین أنفسهم فی طاعته [...]

ومن بنی هاشم- أهل بیت النّبوّة ومعدن الرِّسالة ومهبط الوحی ومُخْتَلَف الملائکة علیهم السلام-:

[1] الحسن؛

[2] والحسین؛ سبطا نبیّ الرّحمة صلی الله علیه و آله وسیّدا شباب أهل الجنّة علیهما السلام.

[3] ومحمّد ابن الحنفیّة؛

[4] وعبداللَّه بن جعفر؛

[5] ومحمّد؛ [6] وعون، أخَواه؛

[7] وعبداللَّه بن عبّاس بن عبدالمطّلب، ابن عمّ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله؛

[8] والفضل؛ [9] وقُثَم؛ [10] وعبیداللَّه إخوتُه؛

[11] وعُتبة ⁽¹⁾بن أبی لهب؛

[12] وعبداللَّه بن الزّبیر بن عبدالمطّلب؛

[13] وعبداللَّه بن أبی سفیان بن الحارث بن عبدالمطّلب؛

وکافّة بنی هاشم وبنی عبدالمطّلب. ⁽²⁾

بیعت بنی هاشم

از خاندان هاشم، خاندانی که مخصوص به نبوت، و معدن رسالت و محل فرود آمدن وحی و آمد و شد فرشتگان بوده اند؛ حسن و حسین علیهما السلام- که دو سبط رحمت و سرور جوانان اهل بهشتند- محمد ابن حنفیه، عبداللَّه، محمد و عون پسران جعفر طیار؛ عبداللَّه و فضل و قثم و عبیداللَّه پسران عباس عموی پیامبر؛ عتبه بن ابی لهب، عبداللَّه بن زبیر بن عبدالمطلب، عبداللَّه بن ابی سفیان بن حارث بن عبدالمطلب و عموم افراد خاندان هاشم و خاندان عبدالمطلب با امیر المؤمنین علی علیه السلام بیعت کرده اند.

دامغانی، نبرد جمل،/ 55، 58

المفید، وقعة الجمل،/ 101، 107

وهذه أسماء من روی عنهم حدیث یوم الغدیر، ونصّ النّبیّ صلی الله علیه و آله علی علیّ علیهما الصّلاة والسّلام والتّحیّة والإکرام بالخلافة، وإظهار ذلک عند الکافة، ومنهم من هنّأ بذلک:

أبو بکر عبداللَّه بن عثمان، عمر بن الخطّاب، عثمان بن عفّان، علیّ بن أبی طالب علیه السلام، طلحة بن عبیداللَّه، الزّبیر بن العوام، عبدالرّحمان بن عوف، سعید بن مالک، العبّاس بن عبدالمطّلب، الحسن بن علیّ بن أبی طالب علیه السلام، الحسین بن علیّ بن أبی طالب علیه السلام، عبداللَّه بن عبّاس، عبداللَّه بن جعفر بن أبی طالب، عبداللَّه ⁽¹⁾بن مسعود، عمّار بن یاسر، أبو ذرّ جندب بن جنادة الغفاریّ، سلمان الفارسیّ، أسعد بن زرارة الأنصاریّ، خزیمة ابن ثابت الأنصاریّ، أبو أیّوب خالد بن زید الأنصاریّ، سهل بن حنیف الأنصاریّ، حذیفة بن الیمان، عبداللَّه بن عمر بن ⁽²⁾الخطّاب، البراء ⁽³⁾بن عازب الأنصاریّ، رفاعة بن رافع، سمرة بن جندب، سلمة بن الأکوع الأسلمیّ، زید بن ثابت الأنصاریّ، أبو لیلی الأنصاریّ، أبو قدامة الأنصاریّ، سهل بن سعد الأنصاریّ، عدیّ بن حاتم الطّائیّ، ثابت بن زید بن ودیعة، کعب بن عجرة الأنصاریّ، أبو الهیثم ابن التّیهان الأنصاریّ، هاشم بن عتبة بن أبی وقّاص الزّهریّ، المقداد بن عمرو الکندیّ، عمر بن أبی سلمة، عبداللَّه بن أبی عبدالأسد المخزومیّ، عمران بن حصین الخزاعیّ، یزید بن الخصیب الأسلمیّ، [...].

ابن طاووس، الطّرائف، 1/ 140/ عنه: المجلسی، البحار، 37/ 181- 182

وذکر عن صاحب الکافی أ نّه قال: روی لنا قصّة غدیر خمّ القاضی أبو بکر الجعابیّ، عن أبی بکر، وعمر، وعثمان، وعلیّ علیه السلام، وطلحة، والزّبیر، والحسن، والحسین علیهما السلام، وعبداللَّه بن جعفر، وعبّاس بن عبدالمطّلب، وعبداللَّه بن عبّاس، وأبو ذرّ، وسلمان، وعبیداللَّه بن عبّاس، وعبدالرّحمان، وأبو قتادة، وزید بن أرقم، وجریر بن حمید، وعدیّ ابن حاتم، وعبداللَّه بن أنیس، والبراء بن عازب، وأبو أیّوب، و [أبو] بردة الأسلمیّ ⁽¹⁾، وسهل بن حنیف، وسمرة بن جندب، وأبو الهیثم، وعبداللَّه بن ثابت الأنصاریّ، وسلمة ابن الأکوع، والخدریّ، وعقبة بن عامر، وأبو رافع، وکعب بن عجرة، وحذیفة بن الیمان، و ⁽²⁾أبو مسعود البدریّ ⁽³⁾، وحذیفة بن اسید، وزید بن ثابت، وسعد بن عبادة، وخزیمة ابن ثابت، وحباب بن عتبة، وجندب ⁽⁴⁾بن سفیان، وعمر بن أبی سلمة، وقیس بن سعد، وعبادة بن الصّامت، وأبو زینب، وأبو لیلی، وعبداللَّه بن ربیعة، واسامة بن زید، وسعدابن جنادة، وخباب ⁽⁵⁾بن سمرة، ویعلی بن مرّة، وابن قدامة الأنصاریّ، وناجیة بن عمیرة، وأبوکاهل وخالد بن الولید، وحسّان بن ثابت، والنّعمان بن عجلان، وأبو رفاعة، وعمرو ابن الحمق، وعبداللَّه بن یعمر، ومالک بن الحویرث ⁽⁶⁾، وأبو الحمراء، وضمرة بن الحبیب ⁽⁷⁾، ووحشی بن حرب، وعروة بن أبی الجعد، وعامر بن النّمیریّ، وبشیر بن عبد المنذر، ورفاعة بن عبدالمنذر، وثابت بن ودیعة، وعمرو بن حریث، وقیس بن عاصم، وعبدالأعلی ابن عدیّ، وعثمان بن حنیف، وابیّ بن کعب.

ومن النِّساء: فاطمة الزّهراء علیها السلام، وعائشة، وامّ سلمة، وامّ هانئ، وفاطمة بنت حمزة.

ابن شهرآشوب، المناقب، 3/ 25- 26/ عنه: المجلسی، البحار، 73/ 157- 158

حضور الحسنین علیهما السلام فی وداع رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم فی المسجد

حدّثنا محمّد بن أحمد بن أحمد بن البراء، ثنا عبد المنعم بن إدریس بن سنان، عن أبیه، عن وهب بن منبه، ⁽¹⁾عن جابر بن عبداللَّه وعبداللَّه بن عبّاس ⁽²⁾فی قول اللَّه عزّ وجلّ: «إذا جاءَ نصرُ اللَّهِ والفَتْح* ورَأیتَ النّاسَ یَدْخلونَ فی دینِ اللَّهِ أفواجاً* فَسَبِّح بِحَمْدِ رَبِّکَ واسْتَغْفِرْهُ إنّهُ کانَ توّاباً» ⁽³⁾، قال: لمّا نزلت ⁽⁴⁾، ⁽⁵⁾قال محمّد (صلی الله علیه و آله) ⁽⁶⁾: «یا جبریل! نفسی قد نعیت»، قال جبریل علیه السلام: «وَلَلآخِرَةُ خَیْرٌ لکَ مِنَ الاولی* وَلَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضی» ⁽⁷⁾. فأمر رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) بلالًا أن ینادی بالصّلاة جامعة، فاجتمع المهاجرون والأنصار إلی مسجد رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) ⁽⁸⁾، ثمّ صعد المنبر، فحمد اللَّه عزّ وجلّ وأثنی علیه، ثمّ خطب خطبة وجلت منها القلوب، وبکت ⁽⁹⁾العیون، ثمّ قال:

«أ یّها النّاس! أیّ نبیّ کنت لکم»؟ فقالوا: جزاک اللَّه من نبیّ خیراً، فلقد ⁽¹⁰⁾کنت بنا کالأب الرّحیم، وکالأخ النّاصح المشفق ⁽¹¹⁾، أدّیت رسالات اللَّه عزّ وجلّ، وأبلغتنا وحیه، ودعوت إلی سبیل ربّک بالحکمة والموعظة الحسنة، فجزاک اللَّه عنّا أفضل ما جازی ⁽¹²⁾نبیّاً عن امّته.

فقال لهم: «معاشر المسلمین! ⁽¹⁾أنا أنشدکم ⁽²⁾باللَّه وبحقّی علیکم، مَن کانت له قبلی مظلمة فلیقم فلیقتصّ منِّی ⁽³⁾»، فلم یقم إلیه أحد، فناشدهم الثّانیة، فلم یقم إلیه أحد، فناشدهم الثّالثة: «معاشر المسلمین! ⁽⁴⁾أنشدکم باللَّه وبحقِّی علیکم ⁽⁵⁾مَن کانت له قبلی مظلمة، فلیقم فلیقتصّ منِّی قبل القصاص فی ⁽⁶⁾القیامة».

فقام من بین المسلمین شیخ کبیر یقال له عکاشة، فتخطّی المسلمین حتّی وقف بین یدی ⁽⁷⁾رسول اللَّه ⁽⁸⁾- (صلی الله علیه و آله) - فقال: فداک أبی وامِّی، لولا أ نّک ناشدتنا ⁽⁹⁾مرّة بعد أخری ما کنت بالّذی یقدم ⁽¹⁰⁾علی شی ء ⁽¹¹⁾من هذا ⁽¹²⁾، کنت معک فی غزاة، فلمّا فتح اللَّه عزّ وجلّ علینا ونصر نبیّه (صلی الله علیه و آله) وکنّا فی الانصراف، حاذت ناقتی ناقتک، فنزلت عن النّاقة ودنوت منک لأقبِّل فخذک، فرفعت القضیب، فضربت خاصرتی ولا أدری ⁽¹³⁾أکان عمداً منک أم أردت ضرب النّاقة؟

فقال رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) : « ⁽¹⁴⁾أعیذک بجلال اللَّه أن یتعمّدک رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) بالضّرب، یا بلال انطلق إلی ⁽¹⁵⁾منزل فاطمة وائتنی ⁽¹⁶⁾بالقضیب الممشوق»، فخرج بلال من المسجد ویده علی امِّ رأسه وهو ینادی: هذا رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) یعطی القصاص من نفسه، فقرع الباب علی

فاطمة، فقال: یا بنت ⁽¹⁾رسول اللَّه! ناولینی القضیب الممشوق، فقالت فاطمة: یا بلال! وما یصنع أبی بالقضیب ولیس هذا یوم حجّ ولا یوم غزاة؟ فقال: یا فاطمة! ما أغفلکِ عمّا فیه أبوکِ، إنّ ⁽²⁾رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) یودِّع الدّین ⁽³⁾، ویفارق الدّنیا، ویعطی القصاص من نفسه. فقالت فاطمة رضی اللَّه عنها: یا بلال! ومَنْ ذا ⁽⁴⁾الّذی تطیب نفسه أن یقتصّ من رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) ؟ یا بلال! إذاً فقل للحسن والحسین یقومان إلی هذا الرّجل، فیقتصّ منهما ولا یدعانه یقتصّ من رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) . ⁽⁵⁾فدخل بلال ⁽⁶⁾المسجد ودفع القضیب إلی ⁽⁷⁾رسول اللَّه ⁽⁸⁾(صلی الله علیه و آله) ، ودفع رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) القضیب إلی عکاشة.

فلمّا نظر أبو بکر وعمر رضی اللَّه عنهما إلی ذلک، قاما فقالا: یا عکاشة! هذان ⁽⁹⁾نحن [بین] یدیک، فاقتصّ منّا ولا تقتصّ من رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) ، فقال لهما النّبیّ ⁽¹⁰⁾(صلی الله علیه و آله) : امض یا أبا بکر وأنت یا عمر فامض، فقد عرف اللَّه مکانکما، ومقامکما. فقام علیّ بن أبی طالب، فقال: یا عکاشة! أنا فی الحیاة بین یَدَی رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) ولا تطیب نفسی أن یُضرب رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) ، فهذا ظهری وبطنی، اقتصّ منِّی بیدک واجلدنی مائة ولا تقتصّ من رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) ، فقال النّبیّ (صلی الله علیه و آله) : «یا علیّ! اقعد فقد عرف اللَّه عزّ وجلّ ⁽¹¹⁾مقامک ونیّتک».

وقام الحسن والحسین رضی اللَّه عنهما، فقالا: یا عکاشة! ألیس تعلم أ نّا سبطا رسول

اللَّه؟ فالقصاص منّا کالقصاص من رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) . فقال لهما ⁽¹⁾(صلی الله علیه و آله) : «اقعدا یا قرّة عینیَّ، لا نسی اللَّه لکما هذا المقام»، ⁽²⁾ثمّ قال ⁽³⁾النّبیّ (صلی الله علیه و آله) : «یا عکاشة! اضرب إن کنت ضارباً»، فقال: یا رسول اللَّه! ضربتنی وأنا حاسر عن بطنی، فکشف عن بطنه (صلی الله علیه و آله) وصاح المسلمون بالبکاء وقالوا: أتری عکاشة ضارباً ⁽⁴⁾رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) . فلمّا نظر عکاشة إلی بیاض بطن ⁽⁵⁾رسول اللَّه ⁽⁶⁾(صلی الله علیه و آله) کأ نّه القباطیّ لم یملک أن ⁽⁷⁾کبّ علیه وقبّل بطنه وهو یقول: فداء لک ⁽⁸⁾أبی وامِّی، ومن تطیق ⁽⁹⁾نفسه أن یقتصّ منک؟ فقال له النّبیّ (صلی الله علیه و آله) : «إمّا أن تضرب وإمّا أن تعفو»، قال: قد عفوت عنک ⁽¹⁰⁾رجاء أن یعفو اللَّه عنِّی فی ⁽¹¹⁾القیامة. فقال النّبیّ (صلی الله علیه و آله) : «مَنْ أراد ⁽¹²⁾أن ینظر إلی رفیقی فی الجنّة فلینظر إلی هذا الشّیخ»، فقام المسلمون، فجعلوا یُقبِّلون ما بین ⁽¹³⁾عینی عکاشة ⁽¹⁴⁾ویقولون: طوباک، طوباک، نلت الدّرجات العُلا ومرافقة رسول اللَّه ⁽¹⁵⁾.

الطّبرانی، المعجم الکبیر، 3/ 58- 61 رقم 2676/ عنه: أبو نعیم، حلیة الأولیاء، 4/ 73- 75؛ الهیثمی، مجمع الزّوائد، 8/ 598- 601

حضور الحسنین علیهما السلام عند رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم فی حال النّزع

أنّ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله لمّا احتضر، دعا بالحسن والحسین علیهما السلام، فوضعهما علی وجهه، وجعل یُقبِّلهما حتّی اغمی علیه، فأخذهما علیّ علیه السلام عن وجهه، ففتح رسول اللَّه صلی الله علیه و آله عینیه، وقال لعلیّ علیه السلام:

دعهما یستمتعان منّی وأستمتع منهما، فإنّه سیصیبهما بعدی أثرة.

أراد بالأثرة ما استأثر به أهل التّغلّب من حقّهما، فأخذوه لأنفسهم، فآثروه به علیهما أثرة بغیر حقّ.

القاضی النّعمان، شرح الأخبار، 3/ 99- 100 رقم 1029

حدّثنا محمّد بن إبراهیم بن إسحاق رضی الله عنه، قال: حدّثنا محمّد بن حمدان الصّیدلانیّ، قالا: حدّثنا محمّد بن مسلم الواسطیّ، قال: حدّثنا محمّد بن هارون، قال: أخبرنا خالد الحذّاء، عن أبی قلابة، عن عبداللَّه بن ⁽¹⁾زید الجرمیّ، عن ابن عبّاس، قال: لمّا ⁽²⁾مرض رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم وعنده أصحابه، قام إلیه عمّار بن یاسر، فقال له: فداک أبی وامِّی یا رسول اللَّه، من یغسّلک منّا إذا کان ذلک منک؟ قال: ذاک علیّ بن أبی طالب علیه السلام، لأنّه ⁽³⁾لایهم بعضو من أعضائی إلّاأعانته الملائکة علی ذلک، فقال له: فداک أبی وامِّی یا رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم، فمَنْ یُصلِّی علیک منّا إذا کان ذلک منک؟ قال: مه، رحمک اللَّه.

ثمّ قال لعلیّ علیه السلام: یا ابن أبی طالب! إذا رأیت روحی قد فارقت جسدی فاغسلنی وانق غسلی وکفِّنِّی فی طمریّ هذین أو فی بیاض مصر وبرد ⁽⁴⁾یمان ولا تغال ⁽⁵⁾کفنی، واحملونی حتّی تضعونی علی شفیر قبری. فأوّل مَنْ یُصلِّی علیَّ الجبّار جلّ جلاله من

فوق عرشه ⁽¹⁾، ثمّ جبرئیل ومیکائیل وإسرافیل فی جنود من الملائکة لا یحصی عددهم إلّا اللَّه عزّ وجلّ، ثمّ الحافّون بالعرش، ثمّ سکّان أهل سماء فسماء ⁽²⁾، ثمّ جلّ أهل بیتی ونسائی الأقربون فالأقربون یؤمون إیماء ویسلِّمون تسلیماً لا تؤذونی ⁽³⁾(لا یؤذونی) بصوت ⁽⁴⁾نادبةٍ ولا مرنّة ⁽⁵⁾.

ثمّ قال: یا بلال! هلمّ علیَّ بالنّاس، فاجتمع النّاس، فخرج رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم متعصِّباً ⁽⁶⁾بعمامته، متوکِّئاً علی قوسه، حتّی صعد المنبر، فحمد اللَّه وأثنی علیه، ثمّ قال: معاشر أصحابی! أیّ نبیّ کنت لکم؟ ألم أجاهد بین أظهرکم، ألم تکسر رباعیّتی، ألم یعفر جبینی، ألم تسل الدِّماء علی حرّ وجهی حتّی کنفت ⁽⁷⁾لحیتی، ألم أکابد الشِّدّة والجهد مع جهال قومی، ألم أربط حِجْرَ المجاعة علی بطنی؟ قالوا: بلی یا رسول اللَّه، لقد ⁽⁸⁾کنت للَّه صابراً، وعن منکر بلاء اللَّه ناهیاً، فجزاک اللَّه عنّا أفضل الجزاء، قال: وأنتم فجزاکم اللَّه ⁽⁹⁾. ثمّ قال: إنّ ربِّی عزّ وجلّ حکم وأقسم أن لا یجوزه ظلم ظالم، فناشدتکم باللَّه ⁽¹⁰⁾أیّ رجل منکم کانت له قبل محمّد مظلمة إلّاقام فلیقتصّ ⁽¹¹⁾منه، فالقصاص ⁽¹²⁾فی دار الدّنیا أحبّ إلیَّ من القصاص فی دار الآخرة علی رؤوس الملائکة والأنبیاء، فقام إلیه رجل من أقصی

القوم یقال له: سوادة بن قیس، فقال له: فداک أبی وامِّی یا رسول اللَّه، إنّک لمّا أقبلت من الطّائف، استقبلتک وأنت علی ناقتک العضباء وبیدک القضیب الممشوق، فرفعت القضیب وأنت ترید الرّاحلة، فأصاب بطنی، فلا أدری عمداً أو خطأ. فقال: معاذ اللَّه أن أکون تعمّدت، ثمّ قال: یا بلال! قم إلی منزل فاطمة فائتنی ⁽¹⁾بالقضیب الممشوق.

فخرج بلال وهو ینادی فی سکک المدینة: معاشر النّاس! مَنْ ذا ⁽²⁾الّذی یعطی القصاص من نفسه قبل یوم القیامة، ⁽³⁾فهذا محمّد صلی الله علیه و آله و سلم یعطی القصاص من نفسه قبل یوم القیامة، وطرق ⁽⁴⁾بلال الباب علی فاطمة علیها السلام وهو یقول: یا فاطمة! قومی، فوالدکِ یرید القضیب الممشوق، ⁽⁵⁾فأقبلت فاطمة علیها السلام وهی تقول ⁽⁶⁾: یا بلال! وما یصنع والدی بالقضیب ولیس هذا یوم القضیب؟ فقال بلال: یا فاطمة! أما علمتِ أنّ والدکِ قد صعد المنبر وهو یودِّع أهل الدِّین والدّنیا؟ فصاحت فاطمة علیها السلام وقالت ⁽⁷⁾: وا غمّاه! لغمِّک یا أبتاه، مَن للفقراء والمساکین وأبناء السّبیل ⁽⁸⁾یا حبیب اللَّه ⁽⁹⁾وحبیب القلوب؟

ثمّ ناولت بلالًا القضیب، فخرج حتّی ناوله رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم، فقال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم: أین الشّیخ؟ فقال الشّیخ: ها أنا ذا یا رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم بأبی أنت وامِّی، فقال: تعال فاقتصّ منِّی ⁽¹⁰⁾حتّی ترضی. فقال الشّیخ: فاکشف لی عن بطنک یا رسول اللَّه ⁽¹¹⁾ صلی الله علیه و آله و سلم، فکشف صلی الله علیه و آله و سلم عن بطنه. فقال الشّیخ: بأبی أنت وامِّی یا رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم أتأذن لی أن أضع فمی علی بطنک. فأذن له، فقال: أعوذ بموضع القصاص من بطن رسول

اللَّه من النّار یوم النّار ⁽¹⁾. فقال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم: یا سوادة بن قیس! أتعفو أم تقتصّ؟ فقال: بل أعفو یا رسول اللَّه. فقال ⁽²⁾صلی الله علیه و آله و سلم: اللَّهمّ اعف عن سوادة بن قیس کما عفا عن نبیّک محمّد. ثمّ قام رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم، فدخل بیت امّ سلمة وهو یقول: ربّ سلّم امّة محمّد من النّار ویسّر علیهم الحساب.

فقالت امّ سلمة: یا رسول اللَّه! مالی أراک مغموماً متغیِّر اللّون؟ فقال: نعیت إلیَّ نفسی هذه السّاعة، ⁽³⁾فسلام لکِ ⁽⁴⁾فی الدّنیا، فلاتسمعین بعد هذا الیوم ⁽⁵⁾صوت محمّد أبداً. فقالت امّ سلمة: وا حزناه! حزناً لا تدرکه النّدامة علیک یا محمّداه ⁽⁶⁾.

ثمّ قال صلی الله علیه و آله و سلم: ادعی لی حبیبة قلبی ⁽⁷⁾وقرّة عینی فاطمة تجی ء ⁽⁸⁾، فجاءت فاطمة وهی تقول: نفسی لنفسک الفداء ووجهی لوجهک الوقاء یا أبتاه، ألا تکلِّمنی کلمة؟ فإنِّی أنظر إلیک وأراک مفارق ⁽⁹⁾الدّنیا، وأری عساکر الموت تغشاک شدیداً. فقال لها: یا ⁽¹⁰⁾بنیّة! إنِّی مفارقکِ، فسلام علیکِ منِّی. قالت: یا أبتاه! فأین الملتقی یوم القیامة؟ قال: عند الحساب، قالت: فإن لم ألقک عند الحساب؟ قال: عند الشّفاعة لُامّتی، قالت: فإن لم ألقک عند الشّفاعة لُامّتک؟ قال: عند الصّراط، جبرئیل عن یمینی ومیکائیل عن یساری، والملائکة من خلفی وقدّامی ینادون: ربّ سلِّم امّة محمّد صلی الله علیه و آله و سلم من النّار ویسِّر علیهم الحساب. فقالت فاطمة علیها السلام: فأین والدتی خدیجة؟ قال: فی قصر له أربعة ⁽¹¹⁾أبواب إلی الجنّة.

ثمّ اغمی علی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم، فدخل بلال وهو یقول: الصّلاة رحمک اللَّه، فخرج رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم وصلّی بالنّاس، وخفّف الصّلاة، ثمّ قال: ادعوا لی علیّ بن أبی طالب واسامة بن زید، فجاءا، فوضع صلی الله علیه و آله و سلم إحدی یدیه علی عاتق علیّ، والأخری علی اسامة، ثمّ قال: انطلقا بی إلی فاطمة، فجاءا به حتّی وضع رأسه فی حجرها، فإذا الحسن والحسین علیهما السلام یبکیان ویصطرخان ⁽¹⁾، وهما یقولان: أنفسنا لنفسک الفداء، ووجوهنا لوجهک الوقاء، فقال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم: مَن هذان یا علیّ؟ قال: هذان ابناک الحسن والحسین، فعانقهما وقبّلهما، وکان الحسن علیه السلام ⁽²⁾أشدّ بکاء، فقال له: کیف یا حسن، فقد شققت علی رسول اللَّه؟ فنزل ملک الموت، فقال: السّلام علیک یا رسول اللَّه، قال: وعلیک السّلام یا ملک الموت، لی إلیک حاجة، قال: وما حاجتک یا نبیّ ⁽³⁾اللَّه؟ قال: حاجتی أن لا تقبض روحی حتّی یجیئنی ⁽⁴⁾جبرئیل فیسلِّم علیَّ واسلِّم علیه. فخرج ملک الموت وهو یقول: یا محمّداه! فاستقبله جبرئیل فی الهواء، فقال: یا ملک الموت! قبضت روح محمّد صلی الله علیه و آله و سلم؟ قال: لا یا جبرئیل، ⁽⁵⁾سألنی أن لا أقبضه حتّی یلقاک فتسلّم علیه ویسلّم علیک، فقال ⁽⁶⁾جبرئیل: یا ملک الموت! أما تری أبواب السّماء مفتحة لروح محمّد؟ أما تری حور العین قد تزیّنّ لمحمّد ⁽⁷⁾؟

ثمّ نزل جبرئیل، فقال: السّلام علیک یا أبا القاسم، فقال: وعلیک السّلام یا جبرئیل، ادن منِّی حبیبی جبرئیل، فدنا منه، فنزل ملک الموت، فقال له جبرئیل: یا ملک الموت! احفظ وصیّة اللَّه فی روح محمّد صلی الله علیه و آله و سلم، وکان جبرئیل عن یمینه، ومیکائیل عن یساره،

وملک الموت آخذ بروحه صلی الله علیه و آله و سلم. فلمّا ⁽¹⁾کشف الثّوب عن وجه رسول اللَّه، نظر إلی جبرئیل، فقال له ⁽²⁾: عند الشّدائد تخذلنی ⁽³⁾؟ فقال: یا محمّد! «إنّکَ مَیِّتٌ وإنّهُم مَیِّتُونَ» ⁽⁴⁾، «کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ المَوْتِ» ⁽⁵⁾.

فرُوی عن ابن عبّاس إنّ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم ⁽⁶⁾فی ذلک المرض کان یقول ⁽⁷⁾: ادعوا لی حبیبی، فجعل یدعی له رجل بعد رجل، فیعرض عنه، فقیل لفاطمة: امضی إلی علیّ، فما نری رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم یرید غیر علیّ. فبعثت فاطمة إلی علیّ علیه السلام، فلمّا دخل، فتح رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم عینیه وتهلّل وجهه، ثمّ قال: إلیّ یا علیّ، ⁽⁸⁾إلیّ یا علیّ، فما زال صلی الله علیه و آله و سلم یدنیه حتّی أخذه ⁽⁹⁾بیده وأجلسه عند رأسه، ثمّ أغمی علیه، فجاء الحسن والحسین علیهما السلام یصیحان ⁽¹⁰⁾ویبکیان حتّی وقعا علی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم، فأراد علیّ علیه السلام أن ینحیهما عنه، فأفاق رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم، ثمّ قال: یا علیّ! دعنی أشمّهما ویشمّانی، وأتزوّد منهما ویتزوّدان منِّی، أما إنّهما سیظلمان بعدی ویقتلان ظلماً، فلعنة اللَّه علی من یظلمهما، یقول ذلک ثلاثاً، ثمّ مدّ یده إلی علیّ علیه السلام، فجذبه إلیه حتّی أدخله ⁽¹¹⁾تحت ثوبه الّذی کان علیه، ووضع فاه علی فیه، وجعل یناجیه مناجاة طویلة حتّی خرجت روحه الطّیِّبة صلی الله علیه و آله، فانسلّ علیّ علیه السلام من تحت ثیابه وقال: أعظم ⁽¹²⁾اللَّه أجورکم فی نبیِّکم، فقد قبضه اللَّه إلیه ⁽¹³⁾، فارتفعت

الأصوات بالضّجّة والبکاء، فقیل لأمیر المؤمنین علیه السلام: ما الّذی ناجاک به رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم حین أدخلک ⁽¹⁾تحت ثیابه؟ فقال: علّمنی ألف باب، ⁽²⁾یفتح لی کلّ باب ⁽³⁾ألف باب. ⁽⁴⁾

فرمود: «آن وظیفه علی بن ابی طالب است؛ زیرا قصد حرکت دادن هر عضوی از من کند، فرشتگان به او کمک کنند.»

عرض کرد: «پدر و مادرم قربانت! کی بر شما نماز می خواند، در این پیشامد؟»

فرمود: «خاموش باش، خدایت رحمت کند.»

سپس پیغمبر فرمود: «یابن ابی طالب! چون دیدی جانم از تنم برآمد، تو مرا خوب غسل بده و با این دو پارچه لباسم کفن کن، یا در پارچه سفید مصر و برد یمانی. کفن بسیار گران بر من مپوش. مرا بردارید و ببرید تا بر لب گورم نهید. اول کسی که به من نماز گزارد، خداست جل جلاله از بالای عرش خود. سپس جبرئیل و میکائیل و اسرافیل در صفوف فرشته ها، که جز خدا شمار آن ها نداند، نماز بر من گزارند.

سپس آن ها که گرد عرشند، و سپس اهل آسمان ها به ترتیب، سپس همه خاندانم و زنان خویش به ترتیب قرابت، اشاره ای کنند و سلام دهند مرا، به آواز شیون و ناله نیازارند.»

سپس فرمود: «ای بلال! مردم را جمع کن.»

و رسول خدا عمامه بر سر بست و بر کمان خود تکیه زد و به منبر برآمد و سپاس خدا گفت و اورا ستایش کرد و سپس فرمود: «ای گروه های اصحابم! چگونه پیغمبری بودم برای شما؟ در میان شما جهاد نکردم؟ دندان های رباعیه ام نشکست و پیشانی ام بر خاک نیامد؟ خون بر چهره ام روان نشد تا ریشم را فرا گرفت؟ با نادان های قوم خود سختی و مشقت نبردم؟ دامنِ مجاعه بر شکمم نبستم؟»

گفتند: «چرا یا رسول اللَّه، تو شکیبا بودی و از منکرات خدا جلوگیر. خدا تورا از ما بهترین پاداش دهد.»

فرمود: «خدا به شما هم پاداش دهد.»

سپس فرمود: «پروردگارم عز وجل حکم کرده و سوگند خورده که از ستم هیچ ستمکاری نگذرد. شما را به خدا هر کدام مظلمه ای بر عهده محمد دارید، برخیزید و قصاص کنید از او. قصاص در دار دنیا محبوب تر است، از قصاص در آخرت در برابر فرشته ها و پیغمبران.»

مردی از آخر مردم به پا خاست، به نام سوادة بن قیس و عرض کرد: «یا رسول اللَّه! پدر و مادرم قربانت! چون از طائف برگشتی، پیشوازت آمدم. سوار ناقه عضباء بودی و تازیانه ممشوق به دستت بود. تازیانه بلند کردی که به شتر بزنی و به شکم من خورد، و نمی دانم عمداً بود یا خطا.»

فرمود: «به خدا پناه که عمدی باشد.»

سپس فرمود: «ای بلال! برخیز برو منزل فاطمه و تازیانه ممشوق را بیاور.»

بلال می رفت و در کوچه های مدینه فریاد می زد: «ای مردم! کیست که هر قصاصی بر عهده دارد، پیش از قیامت بپردازد. این خود محمد است که قصاص خود را پیش از قیامت می پردازد.»

بلال در خانه فاطمه علیها السلام را کوبید و می گفت: «ای فاطمه! برخیز. نمی دانی که پدرت تازیانه ممشوق را می خواهد.»

فاطمه آمد و می گفت: «پدرم به تازیانه ممشوق چه کار دارد؟ امروز روز تازیانه نیست.»

بلال گفت: «ای فاطمه! نمی دانی که پدرت به منبر برآمده و با اهل دین و دنیا وداع می کند؟»

فاطمه فریاد کشید و گفت: «وای از این غم! این غم تو پدر بزرگوارم. کیست سرپرست فقرا و مساکین و ابن سبیل، ای محبوب خدا و محبوب دل ها؟»

سپس تازیانه را به بلال داد و او آمد و به رسول خدا داد و آن حضرت فرمود: «این شیخ کجاست؟»

او برخاست و گفت: «این منم یا رسول اللَّه! پدر و مادرم قربانت.»

فرمود: «نزد من بیا و از من قصاص کن تا راضی شوی.»

شیخ گفت: «شکمت را برایم برهنه کن.»

رسول خدا شکم گشود و شیخ گفت: «پدر و مادرم قربانت! اجازه می دهی دو لب بر شکم مبارکت نهم؟»

به او اجازه داد. بوسه زد و گفت: «به محل قصاص از شکم رسول خدا صلی الله علیه و آله پناه برم از دوزخ.»

رسول خدا فرمود: «ای سوادة بن قیس! از من در گذشتی یا قصاص می کنی؟»

عرض کرد: «در گذشتم.»

پیغمبر فرمود: «خدایا! از سوادةبن قیس بگذر، چنان چه از پیغمبرت محمد در گذشت.»

سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله برخاست و وارد خانه ام سلمه شد و می فرمود: «خدایا امت محمد را از آتش سالم دار و حساب را بر آن ها آسان کن.»

ام سلمه گفت: «یا رسول اللَّه! چه شده که تورا غمنده بینم و رنگ پریده؟»

فرمود: «هم اکنون خبر مرگ خود را شنیدم. سلام بر تو در این دنیا. بعد از امروز دیگر هرگز آواز محمد را نشنوی.»

ام سلمه گفت: «وای از این اندوه و دریغا بر تو ای محمد!»

سپس آن حضرت فرمود: «دوست دل و نور چشمم فاطمه را بگویید بیاید.»

فاطمه علیها السلام آمد و می گفت: «جانم قربانت و رویم فدای رویت پدرجان! یک کلمه با من سخن بگو. من می بینم که از دنیا می روی و عساکر مرگ تو را سخت در میان گرفته اند.»

فرمود: «دختر جان! من از تو جدا می شوم. سلام من بر تو.»

عرض کرد: «پدر جان! روز قیامت کجا دیدارت کنم؟»

فرمود: «نزد حساب.»

عرض کرد: «اگر آن جا نشد؟»

فرمود: «در موقف شفاعت امتم.»

عرض کرد: «اگر آن جا تورا ندیدم؟»

فرمود: «نزد صراط که جبرئیل در سمت راست من و میکائیل در سمت چپ و فرشته ها دنبال سر و جلو روی منند و فریاد می کشند: پروردگارا! امت محمد را از دوزخ نگه دار و حساب را بر آن ها آسان کن.»

فاطمه فرمود: «پس مادرم خدیجه کجاست؟»

فرمود: «در کاخی که چهار در به بهشت دارد.»

سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله بیهوش شد و بلال وارد شد و می گفت: «الصلاة رحمک اللَّه».

رسول خدا صلی الله علیه و آله بیرون آمد و نماز مختصری با مردم خواند و فرمود: «علی بن ابی طالب و اسامة بن زید را برایم بخوانید.»

و هر دو آمدند و آن حضرت دستی بر شانه علی گذاشت و دیگری بر شانه اسامه و فرمود: «مرا نزد فاطمه برید.»

او را نزد فاطمه آوردند و سر به دامن او نهاد و حسن و حسین با گریه و شیون آمدند و می گفتند: «جان ما قربانت و روی ما سپر رویت باد.»

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «یا علی! این ها کیانند؟»

فرمود: «این دو فرزندت حسن و حسین اند.»

آن ها را در آغوش گرفت و بوسید و حسن بیش تر می گریست.

فرمود: «ای حسن! بس کن که به رسول خدا سخت می گذرد.»

ملک الموت نازل شد و گفت: «درود بر تو یا رسول اللَّه!»

به او جواب داد و فرمود: «من به تو حاجتی دارم.»

عرض کرد: «چه حاجتی یا نبی اللَّه؟»

فرمود: «حاجتم این است که جان مرا نگیری تا دوستم جبرئیل بیاید و بر من سلام دهد و بر او سلام دهم.»

ملک الموت با فریاد وا محمداه بیرون رفت و در هوا به جبرئیل برخورد. جبرئیل به او گفت: «ای ملک الموت! جان محمد را گرفتی؟»

گفت: «نه ای جبرئیل! از من خواست که نگیرم، تا تو را دیدار کند و بر او سلام دهی و به تو سلام دهد.»

جبرئیل گفت: «مگر نمی بینی که درهای آسمان ها گشوده است، برای روح محمد، نبینی که حوریان بهشت، خود را برای محمد آرایش کردند؟»

جبرئیل نازل شد و گفت: «السلام علیک یا ابا القاسم!»

فرمود: «و علیک السلام یا جبرئیل، ای دوست من! نزدیکم بیا.»

نزدیک او رفت و ملک الموت آمد. جبرئیل گفت: «وصیت خدا را درباره روح محمد مراعات کن.»

جبرئیل سمت راست و میکائیل سمت چپ او بود و ملک الموت جان او را گرفت. چون روی رسول خدا را باز کرد، آن حضرت به جبرئیل نگاه کرد و به او گفت: «در این سختی، دست از من برداشتی؟»

عرض کرد: «ای محمد! تو می میری و همه نفوس مرگ را می چشند.»

از ابن عباس روایت است که: رسول خدا صلی الله علیه و آله در این بیماری می فرمود: «دوست مرا برایم بخوانید.»

و هر مردی را دعوت می کردند، از او رو می گردانید، به فاطمه علیها السلام گفتند: «برو علی را بیاور. گمان نداریم رسول خدا صلی الله علیه و آله جز او را بخواهد.»

فاطمه دنبال علی علیه السلام فرستاد. چون وارد شد، رسول خدا صلی الله علیه و آله دو چشم گشود و رویش برافروخت و فرمود: «بیا، بیا نزد من ای علی!»

و او را نزدیک خود خواست تا دستش را گرفت و او را بالای سر خود نشانید و بیهوش شد. و حسن و حسین آمدند و شیون و گریه می کردند، تا خود را روی رسول خدا صلی الله علیه و آله انداختند. علی علیه السلام خواست آن ها را کنار کند، رسول خدا صلی الله علیه و آله به هوش آمد و فرمود: «ای علی! بگذار آن ها را ببویم و مرا ببویند. از آن ها توشه گیرم و از من توشه گیرند، آن ها پس از من محققاً ستم کشند و به ظلم کشته شوند، لعنت خدا بر کسی که بدان ها ستم کند.»

تا سه بار این را گفت و دست دراز کرد و علی را درون بستر خود کشید و لب بر لبش نهاد و با او رازی طولانی گفت تا جان پاکش برآمد. و علی از زیر بسترش بیرون شد و گفت: «اعظم اللَّه أجورکم».

درباره پیغمبر که خدا جانش را گرفت و آواز شیون و گریه برخاست؛ به امیر المؤمنین علیه السلام گفتند: «رسول خدا صلی الله علیه و آله با تو چه راز گفت وقتی تو را درون بستر خود برد؟»

فرمود: «هزار باب به من آموخت که از هر بابی هزار باب می گشاید.»

کمره ای، ترجمه امالی،/ 633- 638

الصّدوق، الأمالی،/ 633- 638 رقم 6/ عنه: المجلسی، البحار، 22/ 507- 511؛ مثله الفتّال، روضة الواعظین، 1/ 72- 75

وبه قال: حدّثنا أبو عبداللَّه أحمد بن محمّد الآبنوسیّ البغدادیّ، قال: حدّثنا أبو القاسم عبدالعزیز بن إسحاق بن جعفر، قال: حدّثنی علیّ بن محمّد النّخعیّ الکوفیّ، قال: حدّثنا سلیمان بن إبراهیم بن عبید الحارثیّ، قال: حدّثنا نصر بن مزاحم المنقریّ، قال: حدّثنا نصر بن الزّبرقان التّیمیّ، قال: حدّثنی أبو خالد الواسطیّ، قال: حدّثنی زید بن علیّ، عن أبیه، عن جدّه، عن علیّ علیه السلام، قال: لمّا ⁽¹⁾ثقل رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم فی مرضه والبیت غاص بما ⁽²⁾فیه، قال: ادعوا ⁽³⁾الحسن والحسین علیهما السلام، قال: فجعل یلثمهما حتّی اغمی علیه، قال: فجعل علیّ علیه السلام یرفعهما عن وجه رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم، ⁽⁴⁾قال: ففتح عینیه، قال ⁽⁵⁾: دعهما یتمتّعان منِّی وأتمتّع منهما، فإنّهما سیصیبهما بعدی أثرة.

ثمّ قال: أ یّها النّاس! إنِّی ⁽⁶⁾قد خلفت فیکم کتاب اللَّه وسنّتی، وعترتی أهل بیتی، فالمضیع لکتاب اللَّه کالمضیع لسنّتی، والمضیع لسنّتی کالمضیع لعترتی ⁽⁷⁾، أمّا إن کان ذلک لن یفترقا حتّی اللّقا علی الحوض.

أبو طالب الزّیدی، الأمالی،/ 94- 95/ مثله الطّریحی، المنتخب،/ 88

حدّثنا الشّیخ أبو جعفر محمّد بن الحسن بن علیّ الطّوسیّ (قدّس اللَّه روحه)، قال: أخبرنا جماعة، عن أبی المفضّل، عن محمّد بن جعفر الرّزّاز أبی العبّاس القرشیّ، قال: حدّثنا أیّوب بن نوح بن دراج، قال: حدّثنا محمّد بن سعید بن زائدة، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر، عن محمّد بن علیّ، وعن زید بن علیّ، کلاهما ⁽¹⁾عن أبیهما علیّ بن الحسین، عن أبیه الحسین بن علیّ، عن أبیه علیّ بن أبی طالب علیهم السلام، ⁽²⁾قال: لمّا ثقل رسول اللَّه صلی الله علیه و آله فی مرضه الّذی قُبِض فیه، کان رأسه فی حجری والبیت مملوء من أصحابه، من المهاجرین والأنصار، والعبّاس بین یدیه، یذبّ عنه بطرف ردائه، فجعل رسول اللَّه صلی الله علیه و آله یُغمی علیه ساعة ویفیق ساعة، ثمّ وجد خفّة ⁽³⁾، فأقبل علی العبّاس، فقال: یا عبّاس، یا عمّ النّبیّ ⁽⁴⁾، اقْبَل وصیّتی فی أهلی وفی أزواجی، واقضِ دَینی، وانجز عِداتی، وابرئ ذمّتی. فقال العبّاس: ⁽⁵⁾یا نبیّ اللَّه ⁽⁶⁾، أنا شیخ ذو عیال کثیر، غیر ذی مال ممدود، ⁽⁷⁾وأنت أجود من السّحاب الهاطل، والرّیح المرسلة، ⁽⁸⁾فلو صرفت ذلک عنِّی إلی من هو أطوق له ⁽⁹⁾منِّی.

فقال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله: أما إنِّی سأعطیها من یأخذها بحقِّها، ومَنْ لا یقول مثل ما تقول، یا علیّ هاکها خالصةً، لا یحاقّک فیها ⁽¹⁰⁾أحد، یا علیّ اقْبَل وصیّتی، ⁽¹¹⁾وانجز مواعیدی ⁽¹²⁾، وأدِّ دَینی. یا علیّ، اخلفنی فی أهلی، وبلِّغ عنِّی من بعدی. ⁽¹³⁾

قال علیّ علیه السلام: فلمّا ⁽¹⁴⁾نعی إلیّ نفسه، رجف فؤادی والقی علیَّ لقوله البکاء، فلم أقدر

أن اجیبه بشی ء، ثمّ عاد لقوله، فقال: یا علیّ، أوَ تقبل وصیّتی؟ قال: فقلت- وقد خنقتنی العبرة، ولم أکد أن أبین-: نعم، یا رسول اللَّه.

فقال صلی الله علیه و آله: یا بلال، ائتنی بسوادی، ائتنی بذی الفقار، ودرعی ذات الفضول، ائتنی بمغفری ذی الجبین، ورایتی العقاب، وائتنی بالعنَزَة والممشوق؛ فأتی بلال بذلک کلّه إلّا درعه کانت یومئذ مرتهنة.

ثمّ قال: ائتنی بالمُرتَجِز والعضباء، ائتنی بالیَعْفُور والدُلْدُل؛ فأتی بها، فأوقفها ⁽¹⁾بالباب، ثمّ قال: ائتنی بالأتحمیّة والسّحاب؛ فأتاه ⁽²⁾بهما، فلم یزل یدعو بشی ء شی ء، فافتقد عصابةً کان یشدّ بها بطنه فی الحرب، فطلبها، فاتی بها، والبیت غاصّ یومئذٍبمن فیه من المهاجرین والأنصار.

ثمّ قال: یا علیّ، قم فاقبض هذا؛ ومدّ إصبعه، وقال: فی حیاة منّی، وشهادة من فی البیت، لکیلا ینازعک أحد من بعدی؛ فقمت وما أکاد أمشی علی قدم حتّی استودعت ذلک جمیعاً منزلی. فقال: یا علیّ، أجلسنی؛ فأجلسته وأسندته إلی صدری.

قال علیّ علیه السلام: فلقد رأیت رسول اللَّه صلی الله علیه و آله وإنّ رأسه لیثقل ضعفاً ⁽³⁾وهو یقول یُسمِع أقصی أهل البیت وأدناهم: إنّ أخی ووصیّی ووزیری وخلیفتی فی أهلی علیّ بن أبی طالب، یقضی دَینی، وینجز موعدی ⁽⁴⁾. یا بنی هاشم، یا بنی عبدالمطّلب، لا تبغضوا علیّاً، ولا تخالفوا ⁽⁵⁾أمره فتضلّوا ⁽⁶⁾، ولا تحسدوه وترغبوا عنه فتکفروا، أضجعنی یا علیّ؛ فأضجعته، فقال: یا بلال ائتنی بولدیّ الحسن والحسین؛ فانطلق، فجاء بهما، فأسندهما

إلی صدره، فجعل صلی الله علیه و آله یشمّهما. قال علیّ علیه السلام: فظننت أ نّهما قد غمّاه- قال أبو الجارود:

یعنی أکرباه- فذهبتُ لآخذهما عنه، فقال: دعهما یا علیّ یشمّانی وأشمّهما، ویتزوّدا منِّی وأتزوّد منهما، فسیلقیان من بعدی ⁽¹⁾أمراً عضالًا، فلعن اللَّه من یخیفهما، اللَّهمّ إنِّی أستودعکهما وصالح المؤمنین.

الطّوسی، الأمالی،/ 600- 602 رقم 1244/ عنه: الحرّ العاملی، إثبات الهداة، 2/ 89- 90؛ المجلسی، البحار، 22/ 500- 501

ومن طریق أهل البیت علیهم السلام إنّ عائشة دعت أباها، فأعرض عنه، ودعت حفصة أباها، فأعرض عنه، ودعت امّ سلمة علیّاً، فناجاه طویلًا، ثمّ أغمی علیه، فجاء الحسن والحسین یصیحان ویبکیان، حتّی وقعا علی رسول اللَّه، وأراد علیّ أن ینحِّیهما عنه، فأفاق رسول اللَّه، ثمّ قال: یا علیّ، دعهما أشمّهما ویشمّانی، وأتزوّد منهما ویتزوّدان منِّی. ثمّ جذب علیّاً تحت ثوبه، ووضع فاه علی فیه، وجعل یناجیه، فلمّا حضره الموت، قال له:

ضع رأسی یا علیّ فی حجرک، فقد جاء أمر اللَّه، فإذا فاضت نفسی فتناولها بیدیک وامسح بها وجهک، ثمّ وجّهنی القبلة، وتولّ أمری، وصلّ علی أوّل النّاس، ولا تفارقنی حتّی توارینی فی رمسی، واستعن باللَّه عزّ وجلّ.

وأخذ علیّ برأسه، فوضعه فی حجره واغمی علیه، فبکت فاطمة، فأومی إلیها بالدّنوِّ منه، فأسرّ إلیها شیئاً تهلّل وجهها، «القصّة». ثمّ قضی، ومدّ أمیر المؤمنین یده الیمنی تحت حنکه، ففاضت نفسه فیها، فرفعها إلی وجهه، فمسحه بها، ثمّ وجّهه ومدّ علیها ⁽²⁾أزاره واستقبل بالنّظر فی أمره.

ابن شهرآشوب، المناقب، 1/ 236- 237/ عنه: المجلسی، البحار، 22/ 521- 522

ودعا النّبیّ الحسن والحسین قُرب موته، فقبّلهما ⁽¹⁾وشمّهما وجعل یرشفهما وعیناه تهملان.

ابن شهرآشوب، المناقب، 3/ 283/ عنه: المجلسی، البحار، 43/ 281

وروینا عن زید بن علیّ، عن أبیه، عن جدِّه، عن علیّ علیه السلام، قال: لمّا ثقل رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم فی مرضه، والبیت غاص بمن فیه، قال: ادعوا لی الحسن والحسین، قال: فجعل یلثمهما حتّی اغمی علیه، قال: فجعل علیّ علیه السلام یرفعهما عن وجه رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم، قال: ففتح عینیه، فقال: دعهما یتمتّعان وأتمتّع منهما، فإنّه سیصیبهما بعدی أثرة.

ثمّ قال: أ یّها النّاس! إنِّی خلّفت فیکم کتاب اللَّه وسنّتی وعترتی أهل بیتی، فالمضیِّع لکتاب اللَّه کالمضیِّع لسنّتی، والمضیِّع لسنّتی کالمضیِّع لعترتی، أما إنّ ذلک لن یفترقا حتّی اللّقاء علی الحوض.

المحلّی، الحدائق الوردیّة، 1/ 113

ثمّ نزل، فصلّی بالنّاس صلاة خفیفة، ثمّ دخل بیت امّ سَلَمة، ثمّ انتقل إلی بیت عائشة یعلِّله النِّساء والرّجال، أمّا النّساء فأزواجه وبنته علیها السلام، وأمّا الرّجال فعلیّ علیه السلام والعبّاس والحسن والحسین علیهما السلام، وکانا غلامین یومئذ، وکان الفضل بن العبّاس یدخل أحیاناً إلیهم، ثمّ حدث الاختلاف بین المسلمین أیّام مَرَضه، فأوّل ذلک التّنازع الواقع یوم قال صلی الله علیه و آله: «ائتونی بدواة وقرطاس»؛ وتلا ذلک حدیث التّخلّف عن جیش اسامة.

ابن أبی الحدید، شرح نهج البلاغة، 10/ 184

وعن علیّ علیه السلام، قال: کان جبرئیل ینزل علی النّبیّ صلی الله علیه و آله فی مرضه الّذی قُبض فیه، فی کلِّ یوم وفی کلّ لیلة، فیقول: السّلام علیک، إنّ ربّک یقرئک السّلام ویقول: کیف تجدک؟ وهو أعلم بک، ولکنّه أراد أن یزیدک کرامة وشرفاً إلی ما أعطاک علی الخلق، وأراد أن تکون ⁽²⁾عیادة المریض سنّة فی امّتک، فیقول له النّبیّ صلی الله علیه و آله: إن کان وجعاً یا جبرئیل أجدنی وجعاً، فقال له جبرئیل علیه السلام: اعلم یا محمّد إنّ اللَّه لم یشدّد علیک، وما

من أحد من خلقه أکرم علیه منک، ولکنّه أحبّ أن یسمع صوتک ودعاءک حتّی تلقاه مستوجباً للدّرجة والثّواب الّذی أعدّ اللَّه ⁽¹⁾لک، والکرامة والفضیلة علی الخلق، وإن قال له النّبیّ صلی الله علیه و آله: أجدنی مریحاً فی عافیة، قال له: فاحمد اللَّه علی ذلک، فإنّه یحبّ أن تحمده وتشکره لیزیدک إلی ما أعطاک خیراً، فإنّه یحبّ أن یحمد ویزید من شکره ⁽²⁾، قال: وإنّه نزل علیه فی الوقت الّذی کان ینزل فیه، فعرفنا حسّه، فقال علیّ علیه السلام: فخرج ⁽³⁾من کان فی البیت غیری، فقال له جبرئیل: یا محمّد، إنّ ربّک یقرئک السّلام ویسألک وهو أعلم بک، کیف تجدک؟ فقال له النّبیّ صلی الله علیه و آله: أجدنی میّتاً، قال له جبرئیل: یا محمّد! أبشر، فإنّ اللَّه إنّما أراد أن یبلّغک بما تجد ما أعدّ لک من الکرامة، قال له النّبیّ صلی الله علیه و آله: إنّ ملک الموت استأذن علیَّ، فأذنت له، فدخل واستنظرته مجیئک، فقال له جبرئیل ⁽⁴⁾: یا محمّد! إنّ ربّک إلیک مشتاق، فما استأذن ملک الموت علی أحد قبلک، ولا یستأذن علی أحد بعدک، فقال له ⁽⁵⁾النّبیّ صلی الله علیه و آله: لا تبرح یا جبرئیل حتّی یعود.

ثمّ أذن للنِّساء، فدخلن علیه، فقال لابنته: أدنی منِّی یا فاطمة، فأکبّت علیه، فناجاه، فرفعت رأسها، وعیناها تهملان دموعاً، فقال لها: ادنی منِّی، فدنت منه، فأکبّت علیه، فناجاها، فرفعت رأسها وهی تضحک، فتعجّبنا لما رأینا، فسألناها، فأخبرتنا أ نّه نعی إلیها نفسه فبکت، فقال لها ⁽⁶⁾: یا بنیّة لا تجزعی، فإنِّی سألت اللَّه ⁽⁷⁾أن یجعلکِ أوّل أهل بیتی لحاقاً بی، فأخبرنی أ نّه قد استجاب لی، فضحکت.

قال: ثمّ دعا النّبیّ صلی الله علیه و آله الحسن والحسین علیهما السلام، فقبّلهما وشمّهما وجعل یترشّفهما وعیناه تهملان.

الإربلی، کشف الغمّة، 1/ 17- 18/ عنه: المجلسی، البحار، 22/ 532- 533

وعن علیّ، قال: کنت عند رسول اللَّه صلی الله علیه و آله فی مرضه الّذی قبض فیه، فکان رأسه فی

حجری والعبّاس یذبّ عن وجهه، فأغمی علیه، ثمّ فتح عینه، فقال: یا عبّاس، یا عمّ رسول اللَّه! اقبل وصیّتی واضمن دینی وعداتی، فقال العبّاس: یا رسول اللَّه! أنت أجود من الرّیح المرسلة، ولیس فی مالی وفاء لدینک وعداتک، فقال ذلک ثلاثاً والعبّاس یجیب بما قال أوّلًا، فقال علیه السلام: لأقولنّها لمن یقبلها ولا یقول مثل مقالتک یا عبّاس، وقال:

یا علیّ! اقبل وصیّتی واضمن دینی وعداتی، فخنقتنی العبرة وارتجّ جسدی ونظرت إلی رأسه علیه السلام یذهب ویجی ء فی حجری، فقطرت دموعی علی وجهه ولم أقدر أن أجیبه، ثمّ ثنّی فقال: یا علیّ! اقبل وصیّتی واضمن دینی وعداتی، فقلت: نعم بأبی أنت وامِّی، قال: أجلسنی، فأجلسته، فکان ظهره فی صدری، فقال: یا علیّ! أنت أخی فی الدّنیاوالآخرة، ووصیّیی وخلیفتی فی أهلی.

ثمّ قال: یا بلال! هلمّ سیفی ودرعی وبغلتی وسرجها ولجامها ومنطقتی الّتی أشدّها علی درعی، فجاء بلال بهذه الأشیاء، فوقف البغلة بین یدی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، فقال: یا علیّ! قم فاقبض، قال فقمت، وقام العبّاس، فجلس فی مکانی وقبضت ذلک، قال: فانطلق به إلی منزلک، فانطلقت به، ثمّ جئت، فقمت بین یدی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله قائماً، فنظر إلیّ، ثمّ عمد إلی خاتمه، فنزعه، ثمّ دفعه إلیّ، فقال: هاک یا علیّ، هذا لک فی الدّنیا والآخرة، والبیت غاص من بنی هاشم والمسلمین.

فقال: یا بنی هاشم، یا معشر المسلمین! لا تخالفوا علیّاً فتضلّوا، ولا تحسدوه، فتکفروا، ⁽¹⁾وعن ثمامة من حدیث آخر فی معناه.

فقال: یا بلال ائتنی بولدی الحسن والحسین، فانطلق، فجاء بهما، فأسندهما إلی صدره، فجعل یشمّهما. قال علیّ علیه السلام: فظننت أنّهما قد غمّاه، أی أکرباه، فذهبت لاؤخّرهما عنه، فقال: دعهما یا علیّ ⁽²⁾یشمّانی وأشمّهما، ویتزوّدا منِّی وأتزوّد منهما، فسیلقیان من بعدی زلزالًا وأمراً عضالًا، فلعن اللَّه من یخیفهما، اللَّهمّ إنّی أستودعکهما وصالح المؤمنین.

الإربلی، کشف الغمّة، 1/ 409- 410/ عنه: المجلسی، البحار، 22/ 500

بالإسناد المتقدّم [ما أسند عیسی بن المستفاد فی کتاب الوصیّة إلی الکاظم إلی الصّادق علیهما السلام]: لمّا ثقل النّبیّ صلی الله علیه و آله وخیف علیه الموت، دعا بعلیّ وفاطمة والحسنین، وأخرج من فی البیت، واستدنی علیّاً، وأخذ بید فاطمة علیها السلام بعد بکاء الجمیع ووضعها فی ید علیّ، وقال: هذه ودیعة اللَّه وودیعة رسوله عندک، فاحفظنی فیها، فإنّک الفاعل، هذه واللَّه سیِّدة نساء العالمین، هذه مریم الکبری، واللَّه ما بلغت نفسی هذا الموضع حتّی سألت اللَّه لها ولکم، فأعطانی یا علیّ، أنفذ ما أمرتک به فاطمة، فقد أمرتها بأشیاء أمرنی بها جبرائیل، وهی الصّادقة الصّدوقة.

واعلم أنِّی راض عمّن رضیَت عنه ابنتی فاطمة، وکذلک ربِّی والملائکة، وویل لمن ظلمها وابتزّها حقّها، اللَّهمّ إنِّی منهم بری ء.

ثمّ سمّاهم، ثمّ ضمّ الأربعة إلیه، وقال: اللَّهمّ إنِّی لهم ولمَنْ شایعهم سلم وزعیم یدخلون الجنّة، وحرب لمَنْ عاداهم ولمَنْ شانئهم زعیم أن یدخلوا النّار، یا فاطمة! لا أرضی حتّی ترضی، ثمّ واللَّه واللَّه لا أرضی حتّی ترضی، ثمّ واللَّه واللَّه لا أرضی حتّی ترضی.

وفی موضعٍ آخر بالإسناد السّالف: لمّا کانت اللّیلة الّتی قبض فی صبیحتها، دعا علیّاً وفاطمة والحسنین، وأغلق علیهم الباب، ثمّ خرج علیّ والحسنان، فقالت عائشة: لأمر ما أخرجک وخلی بابنته دونک، فقال: عرفت الّذی خلا بها له، وهو بعض الّذی کنت فیه وأبوک وصاحباه، فوجمت أن تردّ علیه کلمة، فما لبثت أن نادته فاطمة، فدخل والنّبیّ صلی الله علیه و آله یبکی ویقول: بکائی وغمّی علیک وعلی هذه أن تضیع بعدی، فقد أجمع القوم علی ظلمکم.

البیاضی، الصّراط المستقیم، 2/ 92- 93 رقم 12

رُوی أنّ النّبیّ صلی الله علیه و آله لمّا مرض مرض الموت اتّفق یوماً ⁽¹⁾کان رأسه فی حجر امّ

الفضل امرأة العبّاس، فاستعبرت امّ الفضل وبکت وقطرت دموعها علی ⁽¹⁾خدِّ رسول اللَّه، فقال لها: ما یبکیکِ یا امّ الفضل؟ قالت: بأبی أنت وامّی یا رسول اللَّه، إنّک نعیت لنا ⁽²⁾نفسک، فقلت: قال اللَّه تعالی: «إنّکَ میِّتٌ وإنّهُم میِّتون» ⁽³⁾

، فإن کان هذا الأمر فینا فبیّنه لنا، وإن کان فی غیرنا فأوص بنا، فقال صلی الله علیه و آله: ابعثی إلی ابنیّ الحسن والحسین، ففعلت، فلمّا أقبلا، استدناهما ⁽⁴⁾إلی صدره ووضع خدّ أحدهما علی خدّه الأیمن وخدّ ⁽⁵⁾الآخر علی خدّه الآخر، ثمّ استعبر، فبکی وبکی مَنْ کان حاضراً، وصاحت فاطمة وقالت شعراً ⁽⁶⁾:

وأبیض یستسقی الغمام بوجهه *** ثمال الیتامی عصمة للأرامل

فقال رسول اللَّه: یا فاطمة! هذا قول عمّک، ولکن قولی: «وما مُحمّدٌ إلّارَسُولٌ قد خَلَت من قَبْلِهِ الرُّسُل أفإن ماتَ أو قُتِلَ انقلبتُم علی أعقابِکُم» ⁽⁷⁾

، أنتم المقهورون بعدی المستضعفون، فمن صبر منکم واحتسب فی دار البوّار کان له الدّائم الباقی فی دار القرار «والآخرة خیر وأبقی» ⁽⁸⁾.

قالت امّ الفضل: یا رسول اللَّه! إلی من نفزع بعدک؟ قال: إلی أخی ووصیِّی وخلیفتی أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب ⁽⁹⁾، فلمّا اشتدّ الأمر برسول اللَّه خلا بعلیّ علیه السلام یوم الاثنین، وقال لعائشة وسائر نسائه وأصحابه وأهل بیته: هذا یوم لا یجتمع فیه عندی غیر عترتی أهل بیتی علیّ وفاطمة والحسن والحسین، فإنّهم شرکائی فی دینی ودقیق أموری وجلیلها، فکان علیّ علیه السلام عند رأسه، ویده الیمنی علی ذقنه،

وفاطمة من الجانب الآخر، والحسن والحسین إلی جانبهما، ثمّ إنّ علیّاً غمض رسول اللَّه.

فلمّا مات النّبیّ صلی الله علیه و آله، سمع هاتف من ناحیة البیت یتلو «کلّ نفس ذائقة الموت وإنّما توفون اجورکم یوم القیامة فمن زحزح عن النّار وأدخل الجنّة فقد فاز وما الحیاة الدّنیا إلّامتاع الغرور» ⁽¹⁾، لنبلونّ آل محمّد فی أموالکم وأنفسکم، ولنسمعنّ من الّذین اوتوا الکتاب من قبلکم ومن الّذین أشرکوا أذی کثیراً. فی اللَّه خلف من کلّ هالک، ودرک من کلّ فائت، وعزّ من کلّ مصیبة، ألا أنّ المحروم من حرم ثوابه، والمغبون من غیّر دینه، والمصاب من ذهب یقینه.

الطّریحی، المنتخب،/ 135- 136/ عنه: القزوینی، تظلّم الزّهراء،/ 110

وقال [الصّدوق فی کتاب الأمالی]: حدّثنا محمّد بن إبراهیم بن إسحاق، قال: حدّثنا محمّد ابن حمدان الصّیدلانیّ، عن محمّد بن مسلمة، عن یزید بن هارون، عن خالد الحذّاء، عن أبی قلابة، عن ابن عبّاس، فی حدیث طویل: إنّ عمّاراً قال: یا رسول اللَّه! مَنْ یغسلک منّا إذا کان ذلک؟ قال: علیّ بن أبی طالب، إلی أن قال: فجاء الحسن والحسین، فقال: أما إنّهما سیُظلمان بعدی، ویُقتلان ظُلماً، فلعنة اللَّه علی مَنْ یظلمهما. ⁽²⁾

فرمود: «بعد از امروز هیچ کرب بر پدر تو در نیاید.» یعنی در آن سرای هیچ اندوه به جای نماند.

آن گاه فاطمه را فرمان کرد: «حسن و حسین را حاضر کن.»

ایشان درآمدند و سلام دادند و در پیش روی پیغمبر زانو زدند و چون در پیغمبر نگریستند بدان گونه گریستند که مردم سرای وبیرون سرای به های های آغاز گریستن نمودند، پس پیغمبر ایشان را پیش خواست. امام حسن علیه السلام روی بر چهره پیغمبر صلی الله علیه و آله گذاشت و امام حسین علیه السلام سر بر سینه آن حضرت نهاد، رسول خدای ایشان را ببویید و ببوسید و در حرمت و محبت ایشان وصیت فرمود.

سپهر، ناسخ التواریخ فاطمة الزهرا علیها السلام، 4/ 76

الحرّ العاملی، إثبات الهداة، 1/ 288 رقم 173

الحسنان علیهما السلام عند دفن رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم

وعن أبان بن أبی عیّاش، عن سلیم بن قیس، قال: سمعتُ سلمان الفارسیّ، قال:

لمّا أن قبض النّبیّ صلی الله علیه و آله وصَنَع النّاس ما صنعوا، جاءهم ⁽¹⁾أبو بکر وعمر وأبو عبیدة ابن الجرّاح، فخاصموا ⁽²⁾الأنصار، فخصموهم بحجّة علیّ علیه السلام، فقالوا: یا معاشر الأنصار، قریش أحقّ بالأمر منکم، لأنّ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله من قریش، والمهاجرون خیر منکم، لأنّ اللَّه بدأ بهم فی کتابه وفضّلهم، وقد ⁽³⁾قال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله: «الأئمّة من قریش».

قال سلمان: فأتیت علیّاً علیه السلام وهو یغسّل رسول اللَّه صلی الله علیه و آله. وقد کان رسول اللَّه صلی الله علیه و آله أوصی علیّاً علیه السلام أن لا یلی غسله غیره. فقال: یا رسول اللَّه، فمَنْ یُعیننی علی ذلک؟ فقال: «جبرائیل». فکان ⁽⁴⁾علیّ علیه السلام لا یرید عضواً إلّاقلّب له.

فلمّا غسّله وحنّطه وکفّنه أدخلنی وأدخل أبا ذرّ والمقداد وفاطمة والحسن والحسین علیهم السلام. فتقدّم علیّ ⁽⁵⁾علیه السلام وصففنا خلفه وصلّی علیه، وعائشة ⁽⁶⁾فی الحجرة لا تعلم قد أخذ اللَّه بِبَصرها.

ثمّ أدخل عشرة من المهاجرین وعشرة من الأنصار، فکانوا یدخلون ویدعون

ویخرجون حتّی لم یبق أحد شهد من المهاجرین والأنصار إلّاصلّی علیه. ⁽¹⁾

سلمان می گوید: خدمت علی علیه السلام آمدم، درحالی که مشغول غسل پیامبر بود (که پیامبر به او وصیت کرده بود که غیر از او کسی غسلش را برعهده نگیرد و چون پرسیده بود که چه کسی به او کمک خواهد کرد؟ فرموده بود: جبرئیل.) علی علیه السلام هم هر عضوی را می خواست، برایش برگردانده می شد. وقتی غسل و حنوط و کفن او به پایان رسید، مرا داخل خانه برد و ابوذر و مقداد و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام هم داخل شدند.

علی پیش ایستاد، ما هم پشت سر او به صف ایستادیم و بر او نماز گزارد. عایشه هم بی خبر در حجره بود. خدا چشمان او را گرفته بود!

سپس به ده نفر از مهاجرین و ده نفر از انصار اجازه ورود داد تا این که دسته دسته داخل می شدند و دعا می خواندند و خارج می شدند، به طوری که تمام مهاجرین و انصاری که حاضر بودند، بر آن حضرت نماز گزاردند.

الف. ب. الف، ترجمه سلیم بن قیس،/ 28- 29

سلیم بن قیس،/ 577- 578 رقم 4/ عنه: المجلسی، البحار، 28/ 261- 262

وفی روایة سلیم بن قیس الهلالیّ، عن سلمان الفارسیّ رضی الله عنه أ نّه قال: أتیت علیّاً علیه السلام وهو یغسّل رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، وقد کان أوصی أن لا یغسّله غیر علیّ علیه السلام، ⁽²⁾وأخبر أ نّه لا یرید أن یقلّب منه عضواً إلّاقلّب له، وقد قال أمیر المؤمنین علیه السلام لرسول اللَّه صلی الله علیه و آله:

مَنْ یعیننی علی غسلک یا رسول اللَّه؟ قال: جبرئیل ⁽³⁾.

فلمّا غسّله وکفّنه، أدخلنی وأدخل أبا ذرّ والمقداد وفاطمة و ⁽⁴⁾حسناً وحسیناً علیهم السلام ⁽⁵⁾فتقدّم وصففنا خلفه، فصلّی علیه ⁽⁶⁾وعائشة فی الحجرة لاتعلم قد أخذ جبرئیل ببصرها ⁽⁷⁾،

ثمّ أدخل عشرة من المهاجرین وعشرة من الأنصار، فیصلّون ویخرجون، حتّی لم یبق ⁽¹⁾من المهاجرین والأنصار إلّاصلّی علیه.

أبو منصور الطّبرسی، الاحتجاج، 1/ 106/ عنه: الحرّ العاملی، وسائل الشّیعة، 2/ 779؛ المجلسی، البحار، 22/ 506

بالإسناد السّالف: [ما أسند عیسی بن المستفاد فی کتاب الوصیّة إلی الکاظم إلی الصّادق علیهما السلام] قال النّبیّ صلی الله علیه و آله لعلیّ: أنت تغسّلنی لا غیرک، فإنّ جبرائیل أخبرنی عن ربِّی أنّ مَنْ رأی عورتی غیرک عمی، قال: فکیف أقوی علیک وحدی؟ فقال صلی الله علیه و آله: یعینک جبرائیل، ومیکائیل، وإسرافیل، وملک الموت، وإسماعیل صاحب السّماء الدّنیا. قال علیه السلام: فمَنْ یناولنی الماء؟ قال: الفضل بن العبّاس من غیر أن ینظر إلیّ، فإذا فرغت فضعنی علی لوح، وأفرغ علیَّ من بئری بئر غرس أربعین دلواً مفتّحة الأفواه، أو قال: أربعین قربة، ثمّ ضع یدک علی صدری وأحضر معک فاطمة والحسنین من غیر أن ینظروا إلی شی ء من عورتی، ثمّ تفهّم عند ذلک تفهم ما کان وما یکون إن شاء اللَّه.

ثمّ قال: یا علیّ! ما أنت صانع إذا قام القوم علیک وتقدّموک، وبعثوا طاغیتهم إلیک یدعوک إلی البیعة، ثمّ لبّبت بثوبک تنقاد کما یقاد الشّارد من الإبل، مخذولًا مذموماً، محزوناً مهموماً؟ فقال علیّ علیه السلام: أنقاد لهم وأصبر علی ما أصابنی من غیر بیعة لهم.

البیاضی، الصّراط المستقیم، 2/ 94 رقم 14

علیّ بن موسی بن طاووس فی کتاب الطّرف، عن عیسی بن المستفاد، عن أبی الحسن موسی بن جعفر، عن أبیه علیه السلام، قال: کان فیما أوصی به رسول اللَّه صلی الله علیه و آله أن یُدفن فی بیته ویکفن بثلاثة أثواب أحدها یمان، ولا یدخل قبره غیر علیّ علیه السلام، ثمّ قال: یا علیّ! کن أنت وفاطمة والحسن والحسین، وکبّروا خمساً وسبعین تکبیرة، وکبّر خمساً وانصرف،

وذلک بعد أن یؤذن لک فی الصّلاة. قال علیّ: ومن یؤذن لی بها؟ قال: جبرئیل یؤذنک بها، ثمّ رجال أهل بیتی یصلّون علیَّ أفواجاً أفواجاً، ثمّ نساءهم، ثمّ النّاس بعد ذلک، قال: ففعلت.

الحرّ العاملی، وسائل الشّیعة، 2/ 779

وبالإسناد المتقدّم [أقول: روی السّیِّد علیّ بن طاووس قدّس اللَّه روحه فی الطّرف هذا الخبر مجملًا من کتاب الوصیّة لعیسی بن المستفاد]، عنه [موسی بن جعفر علیه السلام]، عن أبیه علیه السلام، قال: قال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله: یا علیّ! أضمنت دینی تقضیه عنِّی؟ قال: نعم، قال: اللَّهمّ فاشهد، ثمّ قال: یا علیّ! تغسّلنی ولا یغسّلنی غیرک فیعمی بصره، قال علیّ علیه السلام: ولِمَ یا رسول اللَّه؟ قال: کذلک قال جبرئیل علیه السلام عن ربِّی، إنّه لا یری عورتی غیرک إلّاعمی بصره، قال علیّ: فکیف أقوی علیک وحدی؟ قال: یعینک جبرئیل ومیکائیل وإسرافیل وملک الموت وإسماعیل صاحب السّماء الدّنیا، قلت: فمن یناولنی الماء؟ قال: الفضل بن العبّاس من غیر أن ینظر إلی شی ء منِّی، فإنّه لا یحلّ له ولا لغیره من الرِّجال والنِّساء النّظر إلی عورتی، وهی حرام علیهم، فإذا فرغت من غسلی فضعنی علی لوح، وأفرغ علیَّ من بئری بئر غرس أربعین دلواً مفتّحة الأفواه- قال عیسی: أو قال: أربعین قربة، شککت أنا فی ذلک- قال: ثمّ ضع یدک یا علیّ علی صدری، واحضر معک فاطمة والحسن والحسین علیهم السلام من غیر أن ینظروا إلی شی ءٍ من عورتی، ثمّ تفهّم عند ذلک تفهم ما کان وما هو کائن إن شاء اللَّه تعالی، أقبلت یا علیّ؟ قال: نعم، قال: اللَّهمّ فاشهد، قال: یا علیّ! ما أنت صانع لو قد تأمّرَ القوم علیک بعدی، وتقدّموا علیک، وبعث إلیک طاغیتهم یدعوک إلی البیعة، ثمّ لبّبت بثوبک تقاد کما یقاد الشّارد من الإبل مذموماً ⁽¹⁾مخذولًا محزوناً مهموماً، وبعد ذلک ینزل بهذه الذّلّ؟

قال: فلمّا سمعت فاطمة ما قال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله صرخت وبکت، فبکی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله لبکائها، وقال: یا بنیّة! لا تبکین ولا تؤذین جلساءک من الملائکة، هذا جبرئیل

بکی لبکائکِ، ومیکائیل وصاحب سرّ اللَّه إسرافیل، یا بنیّة! لا تبکین فقد بکت السّماوات والأرض لبکائکِ. فقال علیّ علیه السلام: یا رسول اللَّه! أنقاد للقوم، وأصبر علی ما أصابنی من غیر بیعة لهم، ما لم اصب أعواناً لم اناجز القوم ⁽¹⁾. فقال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله: اللَّهمّ اشهد، فقال: یا علیّ! ما أنت صانع بالقرآن والعزائم والفرائض؟ فقال: یا رسول اللَّه! أجمعه، ثمّ آتیهم به، فإن قبلوه وإلّا أشهدت اللَّه عزّ وجلّ وأشهدتک علیه ⁽²⁾، قال: أشهد.

قال: وکان فیما أوصی به رسول اللَّه صلی الله علیه و آله أن یُدفن فی بیته الّذی قُبض فیه، ویکفّن بثلاثة أثواب: أحدها یمان، ولا یدخل قبره غیر علیّ علیه السلام، ثمّ قال: یا علیّ! کن أنت وابنتی فاطمة والحسن والحسین، وکبّروا خمساً وسبعین تکبیرة وکبّر خمساً، وانصرف، وذلک بعد أن یؤذن لک فی الصّلاة. قال علیّ علیه السلام: بأبی أنت وامِّی! مَنْ یؤذن غداً؟ قال: جبرئیل علیه السلام یؤذنک، قال: ثمّ مَنْ جاء ⁽³⁾من أهل بیتی یصلُّوا علیَّ فوجاً فوجاً، ثمّ نساؤهم، ثمّ النّاس بعد ذلک.

المجلسی، البحار، 22/ 481، 492- 494 رقم 38

ما ورثه الحسنان علیهما السلام من ترکة النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم

حدّثنا أبو الیمان، أخبرنا شعیب، عن الزّهریّ، قال: أخبرنی مالک بن أوس بن الحدثان النّصریّ، أنّ عمر بن الخطّاب دعاه، إذ جاءه حاجبه یرفا، فقال: هل لک فی عثمان وعبدالرّحمان والزّبیر وسعد یستأذنون؟ فقال: نعم، فأدخلهم، فلبث قلیلًا، ثمّ جاء، فقال: هل لک فی عبّاس وعلیّ یستأذنان؟ قال: نعم، فلمّا دخلا، قال عبّاس: یا أمیر المؤمنین! اقض بینی وبین هذا، وهما یختصمان فی الّذی أفاء اللَّه علی رسوله (صلی الله علیه و آله) من بنی النّضیر، فاستبّ علیّ وعبّاس، فقال الرّهط: یا أمیر المؤمنین! اقض بینهما، وأرح أحدهما من الآخر، فقال عمر: اتّئدوا، أنشدکم باللَّه الّذی بإذنه تقوم السّماء والأرض هل تعلمون أنّ رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) قال: «لانورث ما ترکنا صدقة»، یرید بذلک نفسه، قالوا: قد قال ذلک، فأقبل عمر علی عبّاس وعلیّ، فقال: أنشدکما باللَّه هل تعلمان أنّ رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) قد قال ذلک؟ قالا: نعم، قال: فإنِّی أحدِّثکم عن هذا الأمر، إنّ اللَّه سبحانه کان خصّ رسوله (صلی الله علیه و آله) فی هذا الفی ء بشی ء لم یُعطه أحداً غیره، فقال جلّ ذکره: «وما أفاءَ اللَّهُ عَلی رَسُولهِ مِنْهُم فما أوْجَفْتُم عَلیهِ من خَیْلٍ ولا رِکاب»، إلی قوله: «قدیر» ⁽¹⁾، فکانت هذه خالصة لرسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) ، ثمّ واللَّه ما احتازها دونکم، ولا استأثرها علیکم، لقد أعطاکموها وقسمها فیکم حتّی بقی هذا المال منها، فکان رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) ینفق علی أهله نفقة سنتهم من هذا المال، ثمّ یأخذ ما بقی، فیجعله مجعل مال اللَّه، فعمل ذلک رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) حیاته، ثمّ توفّی النّبیّ (صلی الله علیه و آله) . فقال أبو بکر: فأنا ولیّ رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) ، فقبضه أبو بکر، فعمل فیه بما عمل به رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) وأنتم حینئذ تزعمان أ نّه فیها ظالم.

فأقبل علی علیّ وعبّاس، وقال: تذکران أنّ أبا بکر فیه کما تقولان، واللَّه یعلم إنّه فیه لصادق بارّ راشد تابع للحقّ. ثمّ توفّی اللَّه أبا بکر، فقلت: أنا ولیّ رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) ، وأبی بکر، فقبضته سنتین من إمارتی أعمل فیه بما عمل رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) وأبو بکر، واللَّه یعلم

أنِّی فیه صادق بارّ راشد تابع للحقّ، ثمّ جئتمانی کلاکما، وکلمتکما واحدة، وأمرکما جمیع، فجئتنی، یعنی عبّاساً. فقلت لکما: إنّ رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) قال: «لا نورث ما ترکنا صدقة»، فلمّا بدا لی أن أدفعه إلیکما قلت إن شئتما دفعته إلیکما علی أنّ علیکما عهد اللَّه ومیثاقه لتعملان فیه بما عمل فیه رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) وأبو بکر، وما عملت فیه مذ ولیت، وإلّا فلا تکلِّمانی، فقلتما ادفعه إلینا بذلک، فدفعته إلیکما، أفتلتمسان منِّی قضاء غیر ذلک، فوَ اللَّه الّذی بإذنه تقوم السّماء والأرض لا أقضی فیه بقضاء غیر ذلک حتّی تقوم السّاعة، فإن عجزتما عنه فادفعا إلیّ، فأنا أکفیکماه.

قال: فحدّثت هذا الحدیث عروة بن الزّبیر، فقال: صدق مالک بن أوس، أنا سمعت عائشة رضی اللَّه عنها زوج النّبیّ (صلی الله علیه و آله) تقول: أرسل أزواج النّبیّ (صلی الله علیه و آله) عثمان إلی أبی بکر یسألنه ثمنهنّ ممّا أفاء اللَّه علی رسوله (صلی الله علیه و آله) ، فکنت أنا أردّهنّ، فقلت لهنّ: ألا تتّقین اللَّه، ألم تعلمن أنّ النّبیّ (صلی الله علیه و آله) کان یقول: «لا نورث ما ترکنا صدقة»، یرید بذلک نفسه إنّما یأکل آل محمّد (صلی الله علیه و آله) فی هذا المال؟ فانتهی أزواج النّبیّ (صلی الله علیه و آله) إلی ما أخبرتهنّ.

قال: فکانت هذه الصّدقة بید علیّ، منعها علیّ عبّاساً، فغلبه علیها، ثمّ کان بید حسن بن علیّ، ثمّ بید حسین بن علیّ، ثمّ بید علیّ بن حسین، وحسن بن حسن، کلاهما کانا یتداولانها، ثمّ بید زید بن حسن، وهی صدقة رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) حقّاً.

البخاری، الصّحیح، 3/ 24- 25 رقم 4033- 4034

حدّثنا الحزامیّ، قال: حدّثنا ابن وهب، قال: أخبرنی یونس، عن ابن شهاب، قال: حدّثنی عبدالرّحمان الأعرج، أ نّه سمع أبا هریرة رضی الله عنه یقول: سمعت النّبیّ (صلی الله علیه و آله) یقول: «والّذی نفسی بیده، لا یقتسم ورثتی شیئاً ممّا ترکت، ما ترکته صدقة»، فکانت هذه الصّدقة بید علیّ رضی الله عنه غلب العبّاس رضی الله عنه علیها، وکانت فیها خصومتهما، فأبی عمر رضی الله عنه أن یقسمها بینهما، حتّی أعرض عنها العبّاس رضی الله عنه، وغلبه علیها علیّ رضی الله عنه. ثمّ کانت علی ید حسن بن علیّ، ثمّ بید حسین، ثمّ بید علیّ بن حسین وحسن بن حسن کلاهما یتداولانها، ثمّ بید زید بن حسین، وهی صدقة رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) .

قال أبو غسّان، فحدّثنا عبدالرّزّاق الصّنعانی، عن معمر، عن ابن شهاب، عن مالک، بنحوه- قال فی آخره: فغلبه علیّ رضی الله عنه علیها، فکانت بید علیّ رضی الله عنه، ثمّ کانت بید الحسن، ثمّ الحسین، ثمّ علیّ بن الحسین، ثمّ حسن بن حسن، ثمّ بید زید بن حسن، رضوان اللَّه علیهم.

ابن شبّة، تاریخ المدینة المنوّرة،/ 201- 202، 209

أخبرنا أبو محمّد عبداللَّه بن یحیی بن عبدالجبّار السّکریّ ببغداد، أنا إسماعیل بن محمّد الصّفّار، ثنا أحمد بن منصور الرّمادیّ، ثنا عبدالرّزّاق، أنا معمر، عن الزّهریّ، عن مالک ابن أوس بن الحدثان، قال: جاءنی رسول عمر، فأتیته، فقال: إنّه قد حضر فی المدینة أهل أبیات من قومک، وقد أمرنا لهم برضخ فخذه، فأقسمه. فقلت: یا أمیر المؤمنین! مر به غیری، قال: اقبضه أیّها المرء، قال: فبینا أنا علی ذلک، دخل علیه مولاه یرفأ، فقال: هذا عثمان وعبدالرّحمان والزّبیر وسعد، ولا أدری ذکر طلحة أم لایستأذنون علیک، قال: ائذن لهم. ثمّ مکث ساعة، فقال: هذا العبّاس وعلیّ رضی اللَّه عنهما یستأذنان علیک.

قال: فأذن لهما، فدخلا. قال: فقال العبّاس! یا أمیر المؤمنین اقض بینی وبین هذا.

قال، فقال القوم: اقض بینهما وأرح کلّ واحد منهما من صاحبه، فإنّهما قد طالت خصومتهما.

قال: وهما حینئذ یختصمان فیما أفاء اللَّه علی رسوله من أموال بنی النّضیر. قال القوم: أجل، اقض بینهما وأرح کلّ واحد منهما من صاحبه. قال، فقال عمر: أنشدکم باللَّه الّذی بإذنه تقوم السّماوات والأرض، أتعلمون أنّ رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) قال: «لانورث، ما ترکنا صدقة»، فقال القوم: نعم، قد قال ذلک. ثمّ أقبل علیهما فقالا مثل ذلک، فقال عمر: إنِّی سأخبرکم عن هذا المال: إنّ اللَّه عزّ وجلّ خصّ نبیّه (صلی الله علیه و آله) شی ء لم یعطه غیره، فقال: «ما أفاءَ اللَّهُ عَلی رَسُولهِ مِنْهُم» الآیة، قال: واللَّه ما حازها رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) دونکم ولا استأثرها علیکم، لقد قسّمها فیکم وبثّها فیکم حتّی بقی هذا المال وکان یُنفق علی أهله منه سنته، وربّما قال معمر یحبس قوت أهله منه سنة، ثمّ یجعل ما بقی منه، مجعل مال اللَّه عزّ وجلّ، فلمّا توفّی رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) قال أبو بکر: أنا ولیّ رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) ، أعمل فیها بما کان یعمل. ثمّ أقبل

علی علیّ والعبّاس رضی اللَّه عنهما، ثمّ قال: وأنتما تزعمان أ نّه فیها ظالم، واللَّه یعلم أ نّه فیها صادق بارّ تابع للحقّ، ثمّ ولیتها بعد أبی بکر سنتین من إمارتی، ففعلتُ فیها بما عمل رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) وأبو بکر، وأنتما تزعمان أنِّی فیها ظالم، واللَّه یعلم أنِّی فیها صادق بارّ تابع للحقِّ، ثمّ جئتمانی. جاءنی هذا یعنی العبّاس رضی الله عنه، یسألنی میراثه من ابن أخیه، وجاءنی هذا یرید علیّاً رضی الله عنه، یسألنی میراث امرأته من أبیها، فقلت لکما: إنّ رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) قال: «لانورث، ما ترکناه صدقة»، ثمّ بدا لی أن أدفعها إلیکما، فأخذتُ علیکما عهد اللَّه ومیثاقه أن تعملا فیها بما عمل فیها رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) ، وأبو بکر بعده وأیّاماً ولّیتها، فقلتما: ادفعها إلینا علی ذلک فتریدان منِّی قضاء غیر هذا. والّذی بإذنه تقوم السّماء والأرض، لا أقضی بینکما فیها بقضاء غیر هذا إن کنتما عجزتما عنها، فادفعاها إلیّ، قال: فغلبه علیّ رضی الله عنه علیها، فکانت بید علیّ رضی الله عنه، ثمّ بید حسن، ثمّ بید حسین، ثمّ بید علیّ بن الحسین، ثمّ بید حسن ابن حسن، ثمّ بید زید بن حسن، قال معمر: ثمّ کانت بید عبداللَّه بن حسن، حتّی ولی یعنی بنی العبّاس، فقبضوها- رواه مسلم فی الصّحیح، عن إسحاق بن إبراهیم وغیره، عن عبدالرّزّاق-.

(أخبرنا) أبوعبداللَّه الحافظ، أخبرنی أبوالحسن علیّ بن أحمد بن قرقوب التمّار بهمذان، ثنا إبراهیم بن الحسین، ثنا أبو الیمان، أنا شعیب عن الزّهریّ، أخبرنی مالک بن أوس بن الحدنان النّصری، أنّ عمر بن الخطّاب دعاه بعدما ارتفع النّهار، قال: فدخلتُ علیه فإذا هو جالس علی رمال سریر لیس بینه وبین الرّمال فراش متّئکاً علی وسادة من أُدم. فقال: یا مالک إنّه قد قدم من قومک أهل أبیات حضروا المدینة، ثمّ أمرت لهم برضخ فاقبضه فاقسمه بینهم، فقلت له: یا أمیر المؤمنین! لو أمرت بذلک غیری، فقال: اقبضه أیّها المرء، فبینا أنا عنده، إذ جاء حاجبه یرفأ، فقال: هل لک فی عثمان و عبدالرّحمان و الزّبیر وسعد، یستأذنون؟ قال: نعم، فأدخلهم، فلبث قلیلًا، ثمّ جاءه، فقال: هل لک فی علیّ والعبّاس یستأذنان؟ قال: نعم، فأذن لهما، فلمّا دخلا قال عبّاس: یا أمیر المؤمنین! اقض بینی وبین هذا لعلیّ، وهما یختصمان فی انصراف الّذی أفاء اللَّه علی رسوله من أموال بنی النّضیر. فقال الرّهط: یا أمیر المؤمنین! اقض بینهما وأرح أحدهما من الآخر. فقال

عمر: اتّئدوا أناشدکم باللَّه الّذی بإذنه تقوم السّماء والأرض، هل تعلمون أنّ النّبیّ (صلی الله علیه و آله) قال: «لا نورث، ما ترکنا صدقة»، یرید نفسه، قالوا: قد قال ذلک، فأقبل عمر علی علیّ وعبّاس رضی اللَّه عنهما، فقال: أنشدکما باللَّه! أتعلمان أنّ النّبیّ (صلی الله علیه و آله) قال ذلک؟ قالا: نعم.

قال: فإنِّی أحدِّثکم عن هذا الأمر، أنّ اللَّه کان خصّ رسوله (صلی الله علیه و آله) من هذا الفی ء بشی ءٍ لم یعطه أحداً غیره، فقال اللَّه: «ما أفاءَ اللَّهُ عَلی رَسُولهِ منهم فما أوْجَفْتُم علیهِ من خَیْلٍ ولا رِکابٍ ولکنّ اللَّه یُسلِّط رُسُلهُ علی مَن یشاء واللَّه علی کلِّ شی ءٍ قدیر»، وکانت هذه خالصة لرسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) ، فوَ اللَّه ما احتازها دونکم، ولا استأثرها علیکم، لقد أعطاکموها وبثّها فیکم حتّی بقی منها هذا المال. فکان رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) یُنفق علی أهله نفقة سنتهم من هذا المال، ثمّ یأخذ ما بقی فیجعله مجعل مال اللَّه، فعمل بذلک رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) حیاته، ثمّ توفِّی رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) ، فقال أبو بکر: فأنا ولیّ رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) . فقبضه أبو بکر فعمل فیه بما عمل فیه رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) ، وأنتم حینئذ [تقولان ...]، وأقبل علی علیّ وعبّاس رضی اللَّه عنهما، تذکران أنّ أبا بکر فیه کما تقولان، واللَّه یعلم أ نّه فیه لصادق بارّ راشد تابع للحقّ، ثمّ توفِّی اللَّه أبا بکر، فقلت: أنا ولیّ رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) وأبی بکر، فقبضته سنتین من إمارتی، أعمل فیه بمثل ما عمل فیه رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) وبما عمل فیه أبوبکر، وأنتم حینئذ، وأقبل علی علیّ والعبّاس رضی اللَّه عنهما، تذکران أنِّی فیه کما تقولان، واللَّه یعلم أنِّی فیه لصادق راشد تابع للحقّ، ثمّ جئتمانی کلاکما وکلمتکما واحدة وأمرکما جمیع، فجئتنی یعنی عبّاساً فقلت لکما: إنّ رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) قال: «لا نورث، ما ترکنا صدقة»، فلمّا بدا لی أن أدفعه إلیکما، قلت: إن شئتما دفعته إلیکما علی أنّ علیکما عهد اللَّه ومیثاقه لتعملان فیه بما عمل به فیه رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) وأبو بکر وبما عملتُ به فیه منذ ولیته، وإلّا فلا تکلِّمان. فقلتما ادفعه إلینا بذلک. فدفعته إلیکما بذلک، أفتلتمسان منِّی قضاء غیر ذلک. واللَّه الّذی بإذنه تقوم السّماء! لا أقضی فیه بقضاء غیر ذلک حتّی تقوم السّاعة، فإن عجزتما عنه فادفعاه إلیَّ فأنا أکفیکما.

قال: فحدّثت هذا الحدیث عروة بن الزّبیر، فقال: صدق مالک بن أوس، أنا سمعت

عائشة زوج النّبیّ (صلی الله علیه و آله) تقول: أرسل أزواج رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) عثمان إلی أبی بکر یسألنه ثمنهنّ ممّا أفاء اللَّه علی رسوله (صلی الله علیه و آله) ، فقلت: أنا أردهنّ عن ذلک، فقلت لهنّ: ألا تتّقین اللَّه، ألم تعلمن أنّ رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) کان یقول: «لا نورث- یرید بذلک نفسه- ما ترکنا صدقة»، إنّما یأکل آل محمّد من هذا المال. فانتهت أزواج رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) إلی ما أخبرتهنّ.

وکان أبو هریرة یقول: سمعت رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) یقول: والّذی نفسی بیده، «لا یقتسم ورثتی شیئاً ما ترکنا صدقة»، فکانت هذه الصّدقة بید علیّ بن أبی طالب رضی الله عنه، وطالت فیه خصومتهما، فأبی عمر رضی الله عنه أن یقسمها بینهما حتّی أعرضَ عنها عبّاس، ثمّ کانت بعد علیّ رضی الله عنه بید حسن بن علیّ، ثمّ بید حسین بن علیّ، ثمّ بید علیّ بن حسین، وحسن بن حسن، کلاهما کانا یتداولانها، ثمّ بید زید بن حسن وهی صدقة رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) حقّاً.

رواه البخاریّ فی الصّحیح، عن أبی الیمان.

البیهقی، السّنن الکبری، 6/ 298- 299

من روایة مالک بن أوس، قال: أرسل إلیّ عمر بن الخطّاب، فجئته حین تعالی النّهار، قال: فوجدته فی بیته جالساً علی سریر مفضیاً إلی رماله، متّکئاً علی وسادة من أدم، فقال لی: یا مال، إنّه قد دفّ أهل أبیات من قومک، وقد أمرت فیهم برضخ، فخذه، فاقسمه بینهم. قال: قلت: لو أمرت بهذا غیری. قال: خذه یا مال. قال: فجاء یرفا، فقال: هل لک یا أمیر المؤمنین فی عثمان وعبدالرّحمان بن عوف والزّبیر وسعد؟ فقال عمر: نعم، فأذِن لهم، فدخلوا، ثمّ جاء، فقال: هل لک فی عبّاس وعلیّ؟ قال: نعم، فأذِن لهما. فقال العبّاس: یا أمیر المؤمنین! اقض بینی وبین هذا. فقال القوم: أجل یا أمیر المؤمنین، فاقض بینهم وأرِحهم. قال مالک بن أوس: یُخیّل إلیّ أ نّهم قد کانوا قدّموهم لذلک. فقال عمر: اتّئدا، أنشدکم باللَّه الّذی بإذنه تقوم السّماء والأرض، أتعلمون أنّ رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) قال: «لا نورث، ما ترکنا صدقة»؟ قالوا: نعم، ثمّ أقبل علی العبّاس وعلیّ، فقال: أنشدکما باللَّه الّذی بإذنه تقوم السّماء والأرض، أتعلمان أنّ رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) قال: «لا نورث، ما ترکنا صدقة»؟ قالا: نعم.

قال عمر: إنّ اللَّه تعالی کان خصّ نبیّه (صلی الله علیه و آله) بخاصّة لم یخصص بها أحداً غیره، فقال:

«ما أفاءَ اللَّهُ عَلی رَسُولهِ من أهْلِ القُری فَلِلَّهِ وللرّسُول» ⁽¹⁾، وفی روایة، وقال: «وما أفاءَ اللَّهُ عَلی رَسُولهِ مِنْهُم فما أوْجَفْتم عَلیهِ من خَیْلٍ ولا رِکاب» ⁽²⁾، قال: فقسم رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) بینکم أموال فی ء النّضیر، فوَ اللَّه ما استأثر علیکم، ولا أخذها دونکم، حتّی بقی هذا المال، فکان رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) یأخذ منه نفقة سنة ثمّ یجعل ما بقی اسوة المال. وفی روایة: ثمّ یجعل ما بقی مجعل مال اللَّه.

ثمّ قال: أنشدکم باللَّه الّذی بإذنه تقوم السّماء والأرض، أتعلمون ذلک؟ قالوا: نعم، ثمّ نشد عبّاساً وعلیّاً بمثل ما نشد به القوم: أتعلمان ذلک؟ قالا: نعم. قال: فلمّا توفِّی رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) ، قال أبو بکر: أنا ولیّ رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) . زاد فی روایة جویریّة بن أسماء عن مالک: فجئتما تطلب میراثک من ابن أخیک، ویطلب هذا میراث إمرأته من أبیها. فقال أبو بکر: قال رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) : «لا نورث، ما ترکنا صدقة» إلی هنا زاد جویریّة.

ثمّ توفِّی أبو بکر رضی الله عنه، وأنا ولیّ رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) ، وولیّ أبی بکر، فولیتها، ثمّ جئتنی أنت وهذا وأنتما جمیع، وأمرکما واحد، فقلتم: ادفعها إلینا، فقلت: إن شئتم دفعتها إلیکم علی أنّ علیکما عهد اللَّه، وأن تعملا فیها بالّذی کان یعمل رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) ، فأخذتماهابذلک، أکذلک؟ قالا: نعم. قال: ثمّ جئتما لأقضی بینکما، لا واللَّه لا أقضی بینکما بغیر ذلک حتّی تقوم السّاعة، فإن عجزتما عنها فرُدّاها إلیّ.

وقد ترکنا من قول عمر فی معاتبتهما، ومن قولهما ألفاظاً لیست فی المسند.

زاد البرقانیّ فی روایته من طریق معمر، قال: فغلب علیّ علیها، فکانت بید علیّ، ثمّ کانت بید حسن بن علیّ، ثمّ کانت بید حسین، ثمّ کانت بید علیّ بن الحسین، ثمّ کانت بید الحسن بن الحسن، ثمّ ولیها بنو العبّاس.

الحمیدی، الجمع بین الصّحیحین، 1/ 113- 115 رقم 36

وقال أبو بکر: وحدّثنا أبو زید، عن الحزامیّ، عن ابن وهب، عن یونس، عن ابن شهاب، عن عبدالرّحمان الأعرج أ نّه سمع أبا هریرة یقول: سمعت رسول اللَّه صلی الله علیه و آله یقول: «والّذی نفسی بیده لا یقسم ورثتی شیئاً، ما ترکت صدقة»، قال: وکانت هذه الصّدقة بید علیّ علیه السلام، غلب علیها العبّاس، وکانت فیها خصومتهما، فأبی عمر أن یقسمها بینهما حتّی أعرض عنها العبّاس، وغلب علیها علیه السلام، ثمّ کانت بید حسن وحسین ابنی علیّ علیه السلام، ثمّ کانت بید علیّ بن الحسین علیه السلام والحسن بن الحسن، کلاهما یتداولانها، ثمّ بید زید بن علیّ علیه السلام.

ابن أبی الحدید، شرح نهج البلاغة، 16/ 221

وقد ذکره الحمیدیّ فی مسند عمر فی الحدیث الثّامن عشر من المتّفق علیه فی الصّحیحین، وإنّه لمّا سلم عمر إلی العبّاس وعلیّ صدقات نبیّهم الّذی بالمدینة خاصّة، وکان علیّ والعبّاس قد طلباها من عمر بطریق المیراث من نبیّهم.

ولعلّ أبا بکر وأتباعه هم الّذین سمّوها صدقات، فدفعها العبّاس إلی علیّ علیه السلام خاصّة، وکانت فی یده، ثمّ لمّا توفِّی علیّ علیه السلام، کانت فی ید ولده الحسن، ثمّ لمّا توفِّی الحسن کانت فی ید أخیه الحسین، ثمّ فی ید علیّ بن الحسین، ثمّ کانت فی ید الحسن بن الحسن، ثمّ فی ید زید بن الحسن، ثمّ بید عبداللَّه بن الحسن بن الحسن.

ابن طاووس، الطّرائف،/ 283 رقم 370

وقال الزّهریّ، حدّثنی الأعرج أ نّه سمع أبا هریرة یقول: سمعت رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) یقول: «والّذی نفسی بیده لایقسم ورثتی شیئاً ممّا ترکت ما ترکنا صدقة»، فکانت هذه الصّدقة بید علیّ غلب علیها العبّاس، وکانت فیها خصومتهما، فأبی عمر أن یقسمها بینهما حتّی أعرض عنها عبّاس، وغلب علیها علیّ، ثمّ کانت علی یدی الحسن، ثمّ کانت بید الحسین، والحسن بن الحسن کلاهما یتداولانها، ثمّ بید زید وهی صدقة رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) حقّاً.

الذّهبی، تاریخ الإسلام، 1/ 349

ذهاب فاطمة الزّهراء علیها السلام مع الحسنین علیهما السلام إلی البقیع

أقول: وجدت فی بعض الکتب خبراً فی وفاتها علیها السلام فأحببت إیراده وإن لم آخذه من أصل یعوّل علیه.

روی ورقة بن عبداللَّه الأزدیّ، قال: خرجت حاجّاً إلی بیت اللَّه الحرام راجیاً لثواب اللَّه ربّ العالمین، فبینما أنا أطوف إذا أنا بجاریة سمراء، وملیحة الوجه، عذبة الکلام، وهی تنادی بفصاحة منطقها، وهی تقول:

اللَّهمّ ربّ الکعبة الحرام، والحفظة الکرام، وزمزم والمقام، والمشاعر العظام، ربّ محمّد خیر الأنام، صلّی اللَّه علیه وآله البررة ⁽¹⁾الکرام [أسألک] أن تحشرنی مع ساداتی الطّاهرین، وأبنائهم ⁽²⁾الغُرّ المحجّلین المیامین.

ألا فاشهدوا یا جماعة الحجّاج والمعتمرین أنّ موالیَّ ⁽³⁾خیرة الأخیار ⁽⁴⁾، وصفوة الأبرار، والّذین علا قدرهم علی الأقدار، وارتفع ذکرهم فی سائر الأمصار، المرتدِّین بالفخار.

قال ورقة بن عبداللَّه، فقلت: یا جاریة! إنِّی لأظنّکِ من موالی أهل البیت علیهم السلام، فقالت: أجل، قلت لها: ومن أنتِ من موالیهم؟ قالت: أنا فضّة أمة فاطمة الزّهراء ابنة محمّد المصطفی صلّی اللَّه علیها وعلی أبیها وبعلها وبنیها.

فقلت لها: مرحباً بکِ وأهلًا وسهلًا، فلقد کنت مشتاقاً إلی کلامکِ ومنطقکِ، فارید منکِ السّاعة أن تجیبینی من ⁽⁵⁾مسألة أسألک، فإذا أنتِ فرغتِ من الطّواف قفی لی عند سوق الطّعام حتّی آتیکِ وأنتِ مثابة مأجورة، فافترقنا.

فلمّا فرغت من الطّواف وأردت الرّجوع إلی منزلی جعلت طریقی علی سوق الطّعام وإذا أنا بها جالسة فی معزل عن النّاس، فأقبلت علیها واعتزلت بها وأهدیت إلیها هدیّة ولم أعتقد أ نّها صدقة، ثمّ قلت لها: یا فضّة! أخبرینی عن مولاتکِ فاطمة الزّهراء علیها السلام وما الّذی رأیتِ منها عند وفاتها بعد موت أبیها محمّد ⁽¹⁾صلی الله علیه و آله.

قال ورقة: فلمّا سمعت کلامی تغرغرت عیناها بالدّموع، ثمّ انتحبت نادبة وقالت: یا ورقة بن عبداللَّه! هیّجت علیَّ حزناً ساکناً، وأشجاناً فی فؤادی کانت کامنة، فاسمع الآن ما شاهدت منها علیها السلام.

اعلم أ نّه لمّا قبض رسول اللَّه صلی الله علیه و آله افتجع له الصّغیر والکبیر، وکثر علیه البکاء، وقلّ العزاء، وعظم رزؤه علی الأقرباء والأصحاب والأولیاء والأحباب والغرباء والأنساب، ولم تلق إلّاکلّ باک وباکیة، ونادب ونادبة، ولم یکن فی أهل الأرض والأصحاب، والأقرباء والأحباب، أشدّ حزناً وأعظم بکاءً وانتحاباً من مولاتی فاطمة الزّهراء علیها السلام، وکان حزنها یتجدّد ویزید، وبکاؤها یشتدّ.

فجلست سبعة أیّام لایهدأ لها أنین، ولایسکن منها الحنین، کلّ یوم جاء کان بکاؤها أکثر من الیوم الأوّل، فلمّا کان فی الیوم الثّامن أبدت ما کتمت من الحزن، فلم تطق صبراً إذ خرجت وصرخت، فکأنّها من فم رسول اللَّه صلی الله علیه و آله تنطق؛ فتبادرت النّسوان، وخرجت الولائد والولدان، وضجّ النّاس بالبکاء والنّحیب، وجاء النّاس من کلّ مکان، واطفئت المصابیح لکیلا تتبیّن صفحات النّساء، وخیّل إلی النّسوان أنّ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله قد قام من قبره، وصارت النّاس فی دهشة وحیرة لما قد رهقهم، وهی علیها السلام تنادی وتندب أباه ⁽²⁾: وا أبتاه، وا صفیّاه، وا محمّداه، وا أبا القاسماه، وا ربیع الأرامل والیتامی! مَن للقبلة والمصلّی، ومَن لابنتک الوالهة الثّکلی؟

ثمّ أقبلت تعثر فی أذیالها، وهی لا تبصر شیئاً من عبرتها، ومن تواتر دمعتها حتّی دنت من قبر أبیها محمّد صلی الله علیه و آله، فلمّا نظرت إلی الحجرة وقع طرفها علی المأذنة، فقصرت خطاها، ودام نحیبها وبکاها، إلی أن اغمی علیها، فتبادرت النّسوان إلیها، فنضحن الماء علیها وعلی صدرها وجبینها حتّی أفاقت، فلمّا أفاقت من غشیتها، قامت وهی تقول:

رفعت قوّتی، وخاننی جلدی، وشمت بی عدوّی، والکمد قاتلی، یا أبتاه بقیت والهة وحیدة، وحیرانة فریدة، فقد انخمد صوتی، وانقطع ظهری، وتنغّص عیشی، وتکدّر دهری، فما أجد یا أبتاه بعدک أنیساً لوحشتی، ولا رادّاً لدمعتی، ولا معیناً لضعفی، فقد فنی بعدک محکم التّنزیل، ومهبط جبرئیل، ومحلّ میکائیل، انقلبت بعدک یا أبتاه الأسباب، وتغلّقت دونی الأبواب، فأنا للدّنیا بعدک قالیة، وعلیک ما تردّدت أنفاسی باکیة، لا ینفد شوقی إلیک، ولا حزنی علیک.

ثمّ نادت: یا أبتاه! وا لبّاه، ثمّ قالت:

إنّ حزنی علیک حزن جدید *** وفؤادی واللَّه صبٌّ عنید

کلُّ یوم یزید فیه شجونی *** واکتئابی علیک لیس یبید

جلَّ خطبی فبان عنِّی عزائی *** فبکائی کلُّ وقت جدید

إنّ قلباً علیک یألف صبراً *** أو عزاءً فإنّه لجلید

ثمّ نادت: یا أبتاه! انقطعت بک الدّنیا بأنوارها، وذوت زهرتها، وکانت ببهجتک زاهرة، فقد اسودّ نهارها، فصار یحکی حنادسها رطبها ویابسها، یا أبتاه! لازلت آسفة علیک إلی التّلاق، یا أبتاه! زال غمضی منذ حقّ الفراق، یا أبتاه! من للأرامل والمساکین، ومن للُامّة إلی یوم الدّین، یا أبتاه! أمسینا بعدک من المستضعفین، یا أبتاه! أصبحت النّاس عنّا معرضین، ولقد کنّا بک معظّمین فی النّاس غیر مستضعفین، فأیّ دمعة لفراقک لا تنهمل؟ وأیّ حزن بعدک علیک لا یتّصل؟ وأیّ جفن بعدک بالنّوم یکتحل، وأنت ربیع الدِّین، ونور النّبیِّین، فکیف للجبال لا تمور، وللبحار بعدک لا تغور، والأرض کیف لم تتزلزل؟

رُمیتُ یا أبتاه بالخطب الجلیل، ولم تکن الرّزیّة بالقلیل، وطرقت یا أبتاه بالمصاب العظیم، وبالفادح المهول.

بکتک یا أبتاه الأملاک، ووقفت الأفلاک، فمنبرک بعدک مستوحش، ومحرابک خال من مناجاتک، وقبرک فرح بمواراتک، والجنّة مشتاقة إلیک وإلی دعائک وصلاتک.

یا أبتاه! ما أعظم ظلمة مجالسک، فوا أسفاه علیک إلی أن أقدم عاجلًا علیک وأثکل أبو الحسن المؤتمن أبو ولدیک، الحسن والحسین، وأخوک وولیّک وحبیبک ومن ربّیته صغیراً، وواخیته ⁽¹⁾کبیراً، وأحلی ⁽²⁾أحبابک وأصحابک ⁽³⁾إلیک من کان منهم سابقاً ومهاجراً وناصراً، والثّکل شاملنا، والبکاء قاتلنا، والأسی لازمنا.

ثمّ زفرت زفرة وأ نّت أ نّة کادت روحها أن تخرج، ثمّ قالت:

قلَّ صبری وبان عنِّی عزائی *** بعد فقدی لخاتم الأنبیاء

عین یا عین اسکبی الدّمع سحّا *** ویک لا تبخلی بفیض الدّماء

یا رسول الإله یا خیرة اللَّه *** وکهف الأیتام والضّعفاء

قد بکتک الجبال والوحش جمعاً *** والطّیر والأرض بعد بکا السّماء

وبکاک الحجون والرّکن والمش *** عر یا سیِّدی مع البطحاء

وبکاک المحراب والدّرس *** للقرآن فی الصّبح معلناً والمساء

وبکاک الإسلام إذ صار فی النّا *** س غریباً من سائر الغرباء

لو تری المنبر الّذی کنت تعلو *** ه علاه الظّلام بعد الضّیاء

یا إلهی عجِّل وفاتی سریعاً *** فلقد تنغّصت الحیاة یا مولائی

قالت: ثمّ رجعت إلی منزلها وأخذت بالبکاء والعویل لیلها ونهارها، وهی لا ترقأ دمعتها، ولا تهدأ زفرتها.

واجتمع شیوخ أهل المدینة وأقبلوا إلی أمیر المؤمنین علیّ علیه السلام، فقالوا له: یا أبا الحسن! إنّ فاطمة علیها السلام تبکی اللّیل والنّهار، فلا أحد منّا یتهنّأ بالنّوم فی اللّیل علی فُرشنا، ولا بالنّهار لنا قرار علی أشغالنا وطلب معایشنا، وإنّا نخبِّرک أن تسألها إمّا أن تبکی لیلًا أو نهاراً، فقال علیه السلام: حبّاً وکرامة.

فأقبل أمیر المؤمنین علیه السلام حتّی دخل علی فاطمة علیها السلام وهی لا تفیق من البکاء، ولا ینفع فیها العزاء، فلمّا رأته سکنت هنیئة له، فقال لها: یا بنت رسول اللَّه صلی الله علیه و آله! إنّ شیوخ المدینة یسألونی ⁽¹⁾أن أسألکِ إمّا أن تبکین أباکِ لیلًا وإمّا نهاراً.

فقالت: یا أبا الحسن! ما أقلّ مکثی بینهم، وما أقرب مغیبی من بین أظهرهم، فوَ اللَّه لا أسکت لیلًا ولا نهاراً أو ألحق بأبی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، فقال لها علیّ علیه السلام: افعلی یا بنت رسول اللَّه ما بدا لکِ.

ثمّ إنّه بنی لها بیتاً فی البقیع نازحاً عن المدینة یُسمّی بیت الأحزان، وکانت إذا أصبحت، قدّمت الحسن والحسین علیهما السلام أمامها، وخرجت إلی البقیع باکیة، فلا تزال بین القبور باکیة، فإذا جاء اللّیل أقبل أمیر المؤمنین علیه السلام إلیها وساقها بین یدیه إلی منزلها.

ولم تزل علی ذلک إلی أن مضی لها بعد موت أبیها سبعة وعشرون یوماً.

المجلسی، البحار، 43/ 174- 178 رقم 15/ عنه: البحرانی، العوالم، 11- 2/ 791- 795

وصیّة رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم إلی علیّ علیه السلام بروایة الحسین علیه السلام

حدّثنا علیّ بن أحمد بن موسی الدّقّاق، والحسین بن إبراهیم بن أحمد بن هشام المکتّب، ومحمّد بن أحمد السّنانیّ رضی اللَّه عنهم، قالوا: حدّثنا محمّد بن أبی عبداللَّه الأسدیّ الکوفیّ أبو الحسین، قال: حدّثنا موسی بن عمران النّخعیّ، عن عمّه الحسین بن یزید، عن إسماعیل بن الفضل الهاشمیّ؛ وإسماعیل بن أبی زیاد جمیعاً، عن جعفر بن محمّد، عن أبیه ⁽¹⁾محمّد بن علیّ، عن أبیه علیّ بن الحسین ⁽²⁾، عن أبیه ⁽³⁾الحسین بن علیّ علیهم السلام قال: إنّ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله أوصی إلی أمیر المؤمنین ⁽⁴⁾علیّ بن أبی طالب علیه السلام، وکان فیما أوصی به أن قال ⁽⁵⁾له: یا علیّ! مَن حفظ من امّتی أربعین حدیثاً یطلب بذلک وجه اللَّه عزّ وجلّ والدّار الآخرة حشره اللَّه یوم القیامة مع النّبیِّین والصِّدِّیقین والشّهداء والصّالحین وحسن أولئک رفیقاً.

فقال علیّ علیه السلام: یا رسول اللَّه! أخبرنی ⁽⁶⁾ما هذه الأحادیث؟ فقال: أن تؤمن باللَّه وحده لا شریک له، وتعبده ولا تعبد غیره، ⁽⁷⁾وتقیم الصّلاة بوضوء سابغ فی مواقیتها ولا تؤخِّرها فإنّ فی تأخیرها من غیر علّة غضب اللَّه عزّ وجلّ، وتؤدِّی الزّکاة، وتصوم شهر رمضان، وتحجّ البیت إذا کان لک مال وکنت مستطیعاً، وأن لا تعقّ والدیک، ولا تأکل مال الیتیم ظلماً، ولا تأکل الرّبا، ولا تشرب الخمر، ولا شیئاً من الأشربة المسکرة، ولا تزنی، ولا تلوط، ولا تمشی بالنّمیمة، ولا تحلف باللَّه کاذباً، ولا تسرق، ولا تشهد شهادة الزّور لأحد قریباً کان أو بعیداً، وأن تقبل الحقّ ممّن جاء به صغیراً کان أو کبیراً،

وأن ⁽¹⁾لا ترکن إلی ظالم وإن کان جمیعاً قریباً ⁽²⁾، وأن لا تعمل بالهوی، ولا تقذف المحصنة، ولاترائی فإنّ أیسر الرِّیاء شرک باللَّه عزّ وجلّ، وأن لاتقول لقصیر: یا قصیر، ولا لطویل: یا طویل، ترید بذلک عیبه. وأن لا تسخر من أحد من خلق اللَّه، وأن تصبر علی البلاء والمصیبة، وأن تشکر نِعَم اللَّه الّتی أنعم بها علیک، وأن لاتأمن عقاب اللَّه علی ذنب تصیبه، وأن لا تقنط من رحمة اللَّه، وأن تتوب إلی اللَّه عزّ وجلّ من ذنوبک، فإنّ التّائب من ذنوبه کمَنْ لا ذنبَ له، وأن لا تصرّ علی الذّنوب مع الاستغفار، فتکون کالمستهزئ باللَّه وآیاته ورسله، وأن تعلم أنّ ما أصابک لم یکن لیخطؤک، وأنّ ما أخطأک لم یک ⁽³⁾لیصیبک، وأن لا تطلب سخط الخالق برضا المخلوق، وأن لا تؤثر الدّنیا علی الآخرة، لأنّ الدّنیا فانیة والآخرة الباقیة ⁽⁴⁾، وأن لا تبخل علی إخوانک بما تقدر علیه، وأن تکون ⁽⁵⁾سریرتک کعلانیتک، وأن لا تکون علانیتک حسنة وسریرتک قبیحة، فإن فعلت ذلک کنت من المنافقین، وأن لا تکذب، وأن ⁽⁶⁾لا تخالط الکذّابین، وأن لا تغضب إذا سمعت حقّاً. وأن تؤدّب نفسک وأهلک وولدک وجیرانک علی حسب الطّاقة، وأن تعمل بما علمت، ولا تعاملنّ أحداً من خلق اللَّه عزّ وجلّ إلّابالحقّ، وأن تکون سهلًا للقریب والبعید، وأن لا تکون جبّاراً عنیداً، وأن تکثر من التّسبیح والتّهلیل والدّعاء وذکر الموت وما بعده من القیامة والجنّة والنّار، وأن تکثر من قراءة القرآن وتعمل بما فیه، وأن تستغنم البرّ والکرامة بالمؤمنین والمؤمنات، وأن تنظر إلی کلّ ما لا ترضی فعله لنفسک فلا تفعله بأحدٍ من المؤمنین، و ⁽⁷⁾لا تملّ من فعل الخیر، وأن ⁽⁸⁾لا تثقل علی أحد، ⁽⁹⁾وأن لا تمنّ علی أحد ⁽¹⁰⁾إذا

أنعمت علیه، وأن تکون الدّنیا عندک سجناً حتّی یجعل اللَّه لک جنّة ⁽¹⁾، فهذه أربعون حدیثاً من استقام علیها وحفظها عنِّی من ⁽²⁾امّتی دخل الجنّة برحمة اللَّه وکان من أفضل النّاس وأحبّهم إلی اللَّه عزّ وجلّ بعد النّبیِّین والوصیِّین ⁽³⁾، وحشره اللَّه یوم القیامة مع النّبیِّین والصِّدِّیقین والشّهداء والصّالحین وحسن أولئک رفیقاً. ⁽⁴⁾

علی علیه السلام عرض کرد: «یا رسول اللَّه! مرا خبر بده که این حدیث ها چه باشند؟»

فرمود: «این که به خدای یگانه بی انباز ایمان بیاوری و او را بپرستی و جز او را نپرستی و نماز را با وضوی کامل در وقت های خودش بخوانی و تأخیرش میاندازی که بدون جهت نماز را تأخیر انداختن، باعث خشم خدای عز وجل است. زکات را بپردازی و ماه رمضان را روزه بگیری و اگر ثروتی داری و توانایی رفتن به مکه را داری، حج خانه خدا را انجام دهی و پدر و مادر خود را ناراضی نکنی و مال یتیم را از راه ستم نخوری و ربا نخوری ومی ننوشی ونه هیچ از نوشابه هایی که مستی آورد. و زنا نکنی و لواط نکنی ودر راه سخن چینی قدم بر نداری وبه خدا سوگند دروغ یاد نکنی و دزدی نکنی و گواهی دروغین به هیچ کس از خویش و بیگانه ندهی و حق را هر کس که برای تو آورد، بپذیری؛ آورنده کوچک باشد یا بزرگ. و به هیچ ستمگری گرچه دوست نزدیکت باشد، اعتماد نکنی و هوا پرست نباشی و زن پاکدامن را متهم نسازی و ریا نورزی که کم ترین ریا شرک به خدای عز وجل است. و به منظور عیب جویی به شخص کوتاه نگویی: ای کوتاه، و به شخص بلندقامت نگویی: ای دراز. و هیچ یک از خلق خدا را مسخره نکنی و در گرفتاری و مصیبت شکیبا باشی و به نعمت هایی که خداوند به تو عطا فرموده، سپاسگزار باشی و به واسطه گناهی که آلوده شده ای از عذاب خدا ایمن نباشی و از رحمت خداوند مأیوس نباشی و از گناهت به سوی خدای عزوجل توبه کنی، که هر کس از گناهانش توبه کار گردد، مانند کسی است که گناهی نکرده است. و با این که از خداوند آمرزش می طلبی، اصرار بر گناه نورزی که مانند کسی خواهی بود که به خدا و آیات خدا و پیغمبران خدا مسخره بکند. و بدانی که آن چه که بر سرت آید، خطا پذیر نبوده و آنچه به تو نرسید رسیدنی نبوده است و از پی کاری که رضای مخلوق در آن باشد ولی خشم خدای را برانگیزد، نروی و دنیا را بر آخرت مقدم نداری که دنیا گذران است و آخرت پاینده. و از آنچه می توانی نسبت به برادرت بخل نورزی و باطنت مثل ظاهرت باشد، نه آن که ظاهرت زیبا و باطنت زشت باشد که اگر خوش ظاهر و بد باطن باشی، از منافقان خواهی بود. و دروغ نگویی و با دروغ گویان میامیزی و چون حق بشنوی خشمناک نشوی و تا آن جا که می توانی خود و خانواده و فرزندان و همسایگان را ادب کنی و آنچه را که می دانی به کار بندی. و با هیچ یک از خلق خدای عز وجل جز به حق رفتار نکنی و نسبت به خویش و بیگانه سخت گیر نباشی و ستمگر و کینه توز نباشی و بسیار بگویی، سبحان اللَّه ولا اله الّا اللَّه و دعا فراوان کنی و به یاد مرگ و بعد از مرگ از قیامت و بهشت و دوزخ بسیار باشی. و قرآن زیاد بخوانی و به آنچه در آن است، عمل کنی و نیکوکاری و احترام نسبت به مرد و زن مؤمن را غنیمت بشماری و خوب دقت کنی هرچه را که برای خودت نمی پسندی درباره هیچ یک از مؤمنین انجام ندهی و از انجام کار نیک دلتنگ نباشی و بار دوش هیچ کس نگردی و چون به کسی نعمتی دادی، منتش ننهی و دنیا در نزد تو همچون زندان باشد تا خداوند بهشت را نصیبت فرماید. این چهل حدیثی است که هر کس از امت من بر آن ها پایدار باشد و آن ها را نگهداری کند، به حکم رحمت الهی به بهشت داخل می شود و از بهترین مردم است. و پس از پیغمبران و اوصیای پیغمبران، محبوب ترین افراد نزد خداست و خداوند اورا به روز قیامت با پیغمبران و صدیقان و شهیدان و شایستگان محشور خواهد فرمود و اینان رفیقان خوبی هستند.»

فهری، ترجمه خصال، 2/ 644- 646

الصّدوق، الخصال، 2/ 644- 646 رقم 19/ عنه: المجلسی، البحار، 2/ 154- 156؛ الحویزی، نور الثّقلین، 1/ 519، 2/ 400؛ البحرانی، العوالم، 3/ 466- 467؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 3/ 463- 464، 6/ 251

وأنبأنا أبو الفرج غیث بن علیّ، أنا أبو الحسین أحمد بن الحسن بن علیّ بن مهدیّ الطّرابلسیّ ابن الشّماع- إجازة-، أنا أبو الحسن أحمد بن الحسن بن أحمد الغسّانیّ المُطرز- بطرابلس-، نا الحسن والحسین ابنا عبیداللَّه بن أحمد بن عبدان الأزدیّ الصّفّار بدمشق- قراءة علیهما- قالا: نا أبو بکر محمّد بن أحمد بن یزید الکوفیّ، نا أبو جعفر محمّد بن عبداللَّه بن سلیمان الحضرمیّ مُطین، نا ضرار، أنا علیّ بن هاشم، ⁽¹⁾عن حسین بن علیّ، عن أبیه، عن جدِّه، قال: أوصی النّبیّ (صلی الله علیه و آله) علیّاً أن یغسّله، فقال علیّ: یا رسول اللَّه! أخشی أن لا أطیق ذلک، فقال: «إنّک سَتُعان ⁽²⁾»، قال: فقال علیّ: فوَ اللَّه ما أردت أن أقلب من رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) عضواً إلّاقُلب ⁽³⁾.

ابن عساکر، تاریخ دمشق، 15/ 111 رقم 3460/ مثله محبّ الدّین الطّبری، الرّیاض النّضرة، 3/ 139؛ الفیروزآبادی، فضائل الخمسة، 3/ 50- 51

الحسنان علیهما السلام من المؤمنین القلائل بعد وفاة رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم

قال علیه السلام: ولمّا جعل [المأمون] إلی علیّ بن موسی الرِّضا علیه السلام ولایة العهد، دخل علیه آذنه، فقال: إنّ قوماً بالباب یستأذنون علیک، یقولون: نحن من ⁽¹⁾شیعة علیّ علیه السلام.

فقال علیه السلام: أنا مشغول فاصرفهم. ⁽²⁾فصرفهم.

فلمّا کان فی ⁽³⁾الیوم الثّانی جاؤوا وقالوا کذلک، فقال ⁽⁴⁾ مثلها ⁽⁵⁾، فصرفهم ⁽⁶⁾إلی أن جاؤوه ⁽⁷⁾هکذا یقولون ویصرفهم شهرین، ثمّ أیسوا من الوصول ⁽⁸⁾وقالوا للحاجب ⁽⁹⁾: قل لمولانا: إنّا شیعة أبیک علیّ بن أبی طالب علیه السلام وقد شمت بنا أعداؤنا فی حجابک لنا، ونحن ننصرف هذه ⁽¹⁰⁾الکرّة، ونهرب من بلدنا ⁽¹¹⁾خجلًا وأنفة ممّا لحقنا، وعجزاً عن ⁽¹²⁾احتمال مضض ما یلحقنا ⁽¹³⁾بشماتة أعدائنا ⁽¹⁴⁾.

فقال علیّ بن موسی [الرِّضا] علیهما السلام: ائذن لهم لیدخلوا. فدخلوا علیه، فسلّموا علیه، ⁽¹⁵⁾فلم یردّ علیهم ⁽¹⁶⁾، ولم یأذن لهم بالجلوس، فبقوا قیاماً، فقالوا:

یا ابن رسول اللَّه! ما هذا الجفاء العظیم والاستخفاف بعد هذا الحجاب الصّعب؟ أی

باقیة تبقی منّا بعد هذا؟

فقال الرِّضا علیه السلام: اقرؤوا «وما أصابکم من مصیبة فبما کسبت أیدیکم ویعفوا عن کثیر» ⁽¹⁾. ما اقتدیت ⁽²⁾إلّابربِّی عزّ وجلّ ⁽³⁾فیکم، وبرسول اللَّه ⁽⁴⁾صلی الله علیه و آله وبأمیر المؤمنین علیه السلام ومن بعده من ⁽⁵⁾آبائی الطّاهرین علیهم السلام عتبوا علیکم، فاقتدیت بهم ⁽⁶⁾.

قالوا: لماذا یا ابن رسول اللَّه؟

قال [لهم]: لدعواکم ⁽⁷⁾أ نّکم شیعة أمیر المؤمنین ⁽⁸⁾علیّ بن أبی طالب ⁽⁹⁾علیه السلام.

ویحکم! ⁽¹⁰⁾إنّما شیعته ⁽¹¹⁾الحسن والحسین علیهما السلام وسلمان وأبو ذرّ والمقداد وعمّار ومحمّد ابن أبی بکر، الّذین لم یخالفوا شیئاً من أوامره، ⁽¹²⁾ولم یرتکبوا ⁽¹³⁾شیئاً من [فنون] زواجره.

فأمّا أنتم إذا قلتم أ نّکم شیعته ⁽¹⁴⁾، وأنتم فی أکثر أعمالکم له مخالفون، مقصِّرون ⁽¹⁵⁾فی کثیر من الفرائض [و] متهاونون ⁽¹⁶⁾بعظیم حقوق إخوانکم فی اللَّه، وتتّقون حیث لا تجب ⁽¹⁷⁾التّقیّة، وتترکون التّقیّة [حیث لا بدّ من التّقیّة ⁽¹⁸⁾].

لو قلتم أ نّکم موالوه ومحبّوه، والموالون لأولیائه، والمعادون لأعدائه، لم أنکره من قولکم، ولکنّ هذه مرتبة شریفة ادّعیتموها، إن لم تصدّقوا قولکم بفعلکم هلکتم إلّاأن تتدارککم ⁽¹⁾رحمة [من] ربِّکم.

قالوا: یا ابن رسول اللَّه، فإنّا ⁽²⁾نستغفر اللَّه ونتوب إلیه من قولنا، بل نقول- کما علّمنا مولانا- نحن محبّوکم، ومحبّوا أولیائکم، ومعادوا أعدائکم.

قال الرّضا علیه السلام: فمرحباً بکم یا ⁽³⁾إخوانی وأهل ودّی، ارتفعوا، ارتفعوا ⁽⁴⁾. فما زال یرفعهم حتّی ألصقهم بنفسه، ثمّ قال لحاجبه: کم مرّة حجبتهم؟ قال: ستّین مرّة. ⁽⁵⁾

فقال لحاجبه ⁽⁶⁾: فاختلف إلیهم ستِّین مرّة متوالیة، فسلّم علیهم واقرأهم سلامی فقد محوا ما کان من ذنوبهم باستغفارهم وتوبتهم، واستحقّوا الکرامة لمحبّتهم لنا وموالاتهم.

وتفقّد امورهم وامور عیالاتهم، فأوسعهم بنفقات ومبرّات وصلات و ⁽⁷⁾دفع معرّات ⁽⁸⁾.

التّفسیر المنسوب إلی الإمام أبی محمّد الحسن بن علیّ العسکریّ علیهما السلام،/ 312- 314 رقم 159/ عنه: أبو منصور الطّبرسی، الاحتجاج، 2/ 236- 237؛ السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 4/ 22- 23؛ المجلسی، البحار ⁽⁹⁾، 65/ 157- 159

عن حریز، عن بعض أصحابه، عن أبی جعفر علیه السلام، قال ⁽¹⁰⁾: قال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم: والّذی نفسی بیده لترکبنّ سنن مَنْ کان قبلکم حذو النّعل بالنّعل، والقذّة بالقذّة حتّی

لا تخطئون ⁽¹⁾طریقهم ولا تخطئکم سنّة بنی إسرائیل، ثمّ قال أبو جعفر علیه السلام: قال موسی لقومه: «یا قوم ادخُلُوا الأرْضَ المُقدّسَةَ الّتی کَتَبَ اللَّهُ لَکُم»، فردّوا علیه وکانوا ستّمائة ألف، ف «قالُوا یا مُوسی إنَّ فِیها قَوْماً جَبّارِینَ ⁽²⁾وَإنّا لَنْ نَدْخُلَها حَتّی یَخْرُجُوا مِنْها فَإنْ یَخْرُجُوا مِنْها فَإنّا داخِلُونَ* قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِینَ یَخافُونَ أنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِما» أحدهما یوشع ابن نون و ⁽³⁾الآخر کالب بن یافنا ⁽⁴⁾، قال: وهما ابنا عمّة، فقالا: «ادْخُلُوا عَلَیْهِمُ البابَ فإذا دَخَلْتُمُوهُ» إلی قوله: «إنّا هاهُنا قاعِدُونَ» ⁽⁵⁾⁽⁶⁾، قال: فعصی ⁽⁷⁾أربعون ألف ⁽⁸⁾وسلم هارون وابناه ویوشع ⁽⁹⁾بن نون و ⁽¹⁰⁾کالب بن یافنا ^(11)(12)فسمّاهم اللَّه فاسقین، فقال: «فَلَا تأسَ علی القَوْمِ الفاسِقِین» ⁽¹³⁾فتاهوا أربعین سنة، لأنّهم عصوا، فکان حذو النّعل بالنّعل، إنّ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله لمّا قبض لم یکن علی أمر اللَّه إلّاعلیّ والحسن والحسین وسلمان والمقداد وأبو ذرّ، فمکثوا أربعین حتّی قام علیّ، فقاتل من خالفه.

العیّاشی، التّفسیر، 1/ 303- 304 رقم 68/ عنه: الفیض الکاشانی، الصّافی، 2/ 26؛ السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 1/ 456؛ المجلسی، البحار ⁽¹⁴⁾، 13/ 180؛ الحویزی، نور الثّقلین، 1/ 606- 607؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 4/ 78- 79

مرافقة الحسنین لوالدیهما علیهم السلام فی الاستنصار بالصّحابة

عن أبان بن أبی عیّاش، عن سلیم بن قیس، قال: سمعت سلمان الفارسیّ، قال: [...].

فأخبرتُ علیّاً علیه السلام- وهو یغسّل رسول اللَّه صلی الله علیه و آله- بما صنع القوم ⁽¹⁾، وقلتُ: إنّ أبا بکر السّاعة لعلی ⁽²⁾منبر رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، ⁽³⁾ما یرضون یبایعونه بیدٍ واحدة ⁽⁴⁾وإنّهم لیبایعونه بیدیه جمیعاً بیمینه وشماله!

فقال علیّ علیه السلام: یا سلمان، وهل تدری من أوّل من بایعه علی منبر رسول اللَّه صلی الله علیه و آله؟

قلت: لا، إلّاأنِّی رأیته فی ظلّة بنی ساعدة حین خصمَت الأنصار، وکان أوّل من بایعه المغیرة بن شعبة، ثمّ بشیر ⁽⁵⁾بن سعد، ثمّ أبو عبیدة بن الجرّاح، ثمّ عمر بن الخطّاب، ثمّ سالم مولی أبی حذیفة، ومعاذ بن جبل.

قال علیه السلام: لستُ أسألک عن هؤلاء، ولکن هل ⁽⁶⁾تدری من أوّل من بایعه حین صعد المنبر؟ قلت: لا، ولکنِّی ⁽⁷⁾رأیت شیخاً کبیراً یتوکّأ علی عصاه، بین عینیه سجّادة شدیدة ⁽⁸⁾التّشمیر، صعد المنبر أوّل من صعد [وخرّ] ⁽⁹⁾وهو یبکی ویقول: «الحمد للَّه الّذی لم یُمِتنی حتّی رأیتک فی هذا المکان، ابسط یدک». فبسط یده، فبایعه، [ثمّ قال: «یوم کیوم آدم»!] ⁽¹⁰⁾،

ثمّ نزل، فخرج من المسجد.

فقال علیّ علیه السلام: یا سلمان، أتدری مَنْ هو؟ قلت: لا، ⁽¹⁾لقد ساءتنی مقالته کأ نّه شامتٌ بموت رسول اللَّه صلی الله علیه و آله.

قال علیّ علیه السلام: فإنّ ذلک إبلیس [لعنه اللَّه] ⁽²⁾، [أخبرنی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله:] ⁽³⁾إنّ إبلیس ورؤساء أصحابه شهدوا نصب رسول اللَّه صلی الله علیه و آله إیّای [یوم] ⁽⁴⁾غدیر خمّ ⁽⁵⁾بأمر اللَّه، وأخبرهم ⁽⁶⁾بأنِّی أولی بهم من أنفسهم وأمَرَهم أن یبلِّغ الشّاهد الغائب. فأقبل إلی إبلیس أبالِسَتُه ومَرَدة أصحابه، فقالوا: «إنّ هذه الامّة امّة مرحومة معصومة، فما لک ولا لنا علیهم سبیل، وقد اعْلِموا مَفزعهم وإمامهم بعد نبیّهم». فانطلق إبلیس کئیباً ⁽⁷⁾حزیناً.

⁽⁸⁾قال أمیر المؤمنین علیه السلام: ⁽⁹⁾أخبرنی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله [بعد ذلک] ⁽¹⁰⁾، وقال: یبایع النّاس ⁽¹¹⁾أبا بکر فی ظُلّة بنی ساعدة بعد تخاصمهم بحقِّنا وحجّتنا ⁽¹²⁾. ثمّ یأتون المسجد فیکون أوّل مَنْ یبایعه علی منبری إبلیس فی صورة شیخ کبیر مُشَمَّر یقول کذا وکذا. ثمّ یخرج، فیجمع ⁽¹³⁾[أصحابه] و ⁽¹⁴⁾شیاطینه وأبالِسَته، فیخرّون ⁽¹⁵⁾سُجّداً ⁽¹⁶⁾فیقولون: «یا سیِّدنا،

یا کبیرنا ⁽¹⁾، أنت الّذی أخرجت آدم من الجنّة». فیقول: أیّ امّة لن تضلّ ⁽²⁾بعد نبیّها؟ کلّا ⁽³⁾، زعمتم أن لیس لی علیهم [سلطان ولا] ⁽⁴⁾سبیل؟ فکیف رأیتمونی صنعتُ بهم حین ⁽⁵⁾ترکوا ما أمَرَهم اللَّه به [من طاعته] ⁽⁶⁾وأمرهم به ⁽⁷⁾رسول اللَّه، وذلک قوله تعالی: «وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إبْلیسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إلّافَریقاً مِنَ المؤمِنینَ» ⁽⁸⁾.

قال سلمان: فلمّا أن کان اللّیل حَمَل علیّ علیه السلام فاطمة علیها السلام علی حمارٍ وأخذ بیدَی ⁽⁹⁾ابنیه الحسن والحسین علیهما السلام، فلم یَدَع أحداً من أهل بدر من المهاجرین ولا من الأنصار إلّا أتاه فی منزله، فذکّرهم حقّه ودعاهم إلی نصرته، فما استجاب له منهم إلّاأربعة وأربعون رجلًا. فأمرهم أن یصبحوا [بکرة] ⁽¹⁰⁾محلِّقین رؤوسهم معهم سلاحهم لیبایعوا ⁽¹¹⁾علی الموت.

فأصبحوا [فلم یوافِ] ⁽¹²⁾منهم أحد إلّاأربعة. فقلت لسلمان: مَن الأربعة؟ فقال: أنا وأبو ذرّ والمقداد والزّبیر بن العوام.

ثمّ أتاهم علیّ علیه السلام من اللّیلة المقبلة، فناشدهم ⁽¹³⁾، فقالوا: «نُصْبِحُکَ ⁽¹⁴⁾بُکرة»! فما

منهم أحد أتاه غیرنا. ثمّ أتاهم اللّیلة الثّالثة، فما أتاه غیرنا.

فلمّا رأی ⁽¹⁾غدرهم وقلّة وفائهم ⁽²⁾له لَزِم بیته وأقبل علی القرآن یؤلِّفه ویجمعه، فلم یخرج من بیته حتّی جَمَعه وکان فی الصّحف والشّظاظ ⁽³⁾والأسیار ⁽⁴⁾والرّقاع.

فلمّا جمعه کلّه وکَتَبه [بیده] ⁽⁵⁾علی ⁽⁶⁾تنزیله [وتأویله] ⁽⁷⁾والنّاسخ منه والمنسوخ، بعث إلیه أبو بکر أن ⁽⁸⁾اخرج فبایع. فبعث إلیه علیّ علیه السلام: «إنِّی لمشغول ⁽⁹⁾وقد آلیتُ علی نفسی یمیناً أن لا أرتدی رداءً إلّاللصّلاة حتّی اؤلّف القرآن وأجمعه».

[فسکتوا عنه أیّاماً] ⁽¹⁰⁾فجمعه فی ثوب واحد وخَتَمه، ثمّ خرج إلی النّاس وهم مجتمعون مع أبی بکر فی مسجد رسول اللَّه، فنادی علیّ علیه السلام بأعلی صوته:

«یا ⁽¹¹⁾أ یّها النّاس، إنّی لم أزل منذ قبض رسول اللَّه صلی الله علیه و آله مشغولًا بغسله، ثمّ بالقرآن حتّی جمعتُه کلّه فی هذا الثّوب الواحد. فلم ینزل اللَّه تعالی علی ⁽¹²⁾رسول اللَّه صلی الله علیه و آله آیة ⁽¹³⁾إلّا وقد جمعتها ولیست منه آیة إلّاوقد أقرأنیها رسول اللَّه صلی الله علیه و آله وعَلَّمنی تأویلها» ⁽¹⁴⁾.

[ثمّ قال لهم ⁽¹⁾علیّ علیه السلام: لئلّا تقولوا غداً ⁽²⁾: «إنّا کنّا عَنْ هذا غافِلینَ»] ⁽³⁾.

ثمّ قال لهم علیّ علیه السلام: لئلّا ⁽⁴⁾تقولوا یوم القیامة إنِّی لم أدْعُکم إلی نُصرتی ولم اذَکِّرکم حقِّی، ولم أدعُکم إلی کتاب اللَّه من فاتحته إلی خاتمته.

فقال ⁽⁵⁾عمر: ما أغنانا ما ⁽⁶⁾معنا من القرآن عمّا تدعونا إلیه! ⁽⁷⁾ثمّ دخل علیّ علیه السلام بیته.

وقال عمر لأبی بکر: أرسِل إلی علیّ فلیبایع، فإنّا لسنا فی شی ء حتّی یُبایع، ولو قد بایع أمنّاه.

فأرسل إلیه أبو بکر: «أجِب خلیفة رسول اللَّه»! فأتاه الرّسول، فقال له ذلک، فقال له علیّ علیه السلام: «سبحان اللَّه! ما أسرَعَ ما کذبتم علی رسول اللَّه، إنّه لَیعلم [ویعلَمُ] ⁽⁸⁾الّذین حوله إنّ اللَّه ورسوله لم یَستخلِفْ غیری». وذهب الرّسول، فأخبره بما قال له.

قال: اذهب فقل له: «أجِب أمیر المؤمنین أبا بکر»! فأتاه، فأخبره بما قال. فقال له ⁽⁹⁾علیّ علیه السلام: سبحان اللَّه! ما واللَّه طال العهد فینسی. فوَ اللَّه إنّه لَیعلم إنّ هذا الاسم لا یصلح إلّا لی، ولقد أمره رسول اللَّه وهو سابع سبعة فسلَّموا علیَّ بإمرة المؤمنین. فاستفهم هو وصاحبه عمر ⁽¹⁰⁾من بین السّبعة، فقالا: أحقّ ⁽¹¹⁾من اللَّه ورسوله؟ فقال لهما ⁽¹²⁾رسول اللَّه

صلی الله علیه و آله: نعم حقّاً [حقّاً] ⁽¹⁾من اللَّه ورسوله إنّه أمیر المؤمنین وسیِّد المسلمین وصاحب لواء الغرّ المحجّلین، یقعده اللَّه عزّ وجلّ یوم القیامة علی الصّراط، فیدخل أولیائه الجنّة وأعداءه النّار.

فانطلق الرّسول، فأخبره بما قال. قال ⁽²⁾: فسکتوا عنه یومهم ذلک.

فلمّا کان اللّیل، حمل علیّ علیه السلام فاطمة علیها السلام [علی حمار] ⁽³⁾وأخذ بیدَی ⁽⁴⁾ابنیه الحسن والحسین علیهما السلام، فلم یَدَع أحداً من أصحاب رسول اللَّه صلی الله علیه و آله إلّاأتاه فی منزله، فناشدهم اللَّه حقّه ودعاهم إلی نصرته. فما استجاب منهم رجل ⁽⁵⁾غیرنا الأربعة ⁽⁶⁾، فإنّا حَلَقنا رؤوسنا وبَذَلنا له نصرتنا، وکان الزّبیر أشدّنا بصیرة ⁽⁷⁾فی نصرته. [...] ⁽⁸⁾

علی علیه السلام فرمود: «ای سلمان! هیچ فهمیدی اول کسی که روی منبر پیامبر با او بیعت کرد چه کسی بود؟»

عرض کردم: «همین قدر می دانم که اورا در سقیفه بنی ساعده دیدم که با انصار مخاصمه می کرد. و اول کسی که با او بیعت کرد مغیره بود و بعد از او بشیر بن سعید، سپس ابو عبیده، عمر بن خطاب، سالم غلام ابی حذیفه و معاذ بن جبل.»

علی علیه السلام فرمود: «درباره اینان از تو سئوال نکردم، بگو آیا فهمیدی اول کسی که از منبر بالا رفت و با او بیعت کرد که بود؟»

گفتم: «نفهمیدم، ولی پیر مرد سالخورده ای را دیدم بر عصا تکیه کرده و میان دو چشمس جای سجده بود به طوری که بسیار جدی و کوشا در عبادت می نمود. از منبر بالا رفت و در حال گریه گفت: شکر خدا را که قبل از مردن تورا در این جا می بینیم، دستت را برای بیعت دراز کن، ابو بکر دستش را جلو برد او هم بیعت کرد و گفت: روزی است مانند روز آدم! و از منبر پایین آمده از مسجد خارج شد.»

امیر المؤمنین علیه السلام پرسید: «ای سلمان! آیا اورا شناختی؟»

عرض کردم: «نه! ولی از گفتارش ناراحت شدم، مثل این که مرگ پیامبر را به مسخره گرفته بود.»

علی علیه السلام فرمود: «او شیطان بود! پیامبر صلی الله علیه و آله به من خبر داد که ابلیس و رؤسای یارانش در روز غدیر خم، شاهد منصوب شدن من به امر خدا بودند و این که من صاحب اختیار آنان هستم، و پیامبر هم به آن ها دستور داد که حاضران به غایبان اطلاع دهند. در این هنگام شیاطین و بزرگان آن ها به سوی خود شیطان روی آوردند و گفتند: این امت مورد رحمت خداوند قرار گرفته و از گناه دور خواهند بود. ما دیگر بر اینان راه نخواهیم یافت. آن ها پناه خود و امام بعد از پیامبر را شناختند. شیطان هم گرفته و محزون شد!»

امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: «پیامبر به من خبر داده است که: مردم در سقیفه بنی ساعده با ابو بکر بیعت خواهند کرد بعد از آن که بر سر حق ما اختلاف پیدا می کنند و با دلیل ما استدلال می کنند. بعد به مسجد می آیند و اول کسی که با او بیعت می کند شیطان است که به صورت پیر سالخورده ای جدی خواهد بود که این حرفها را خواهد گفت. بعد خارج شده شیاطین خود را جمع می کند، آن ها هم در مقابلش سجده کرده و می گویند: ای رئیس بزرگ ما! تو همان کسی هستی که آدم را از بهشت راندی. او هم می گوید: کدام امت بعد از پیامبرش گمراه نشد؟! خیال کرده اید من دیگر راهی بر آنان ندارم. نقشه مرا چگونه دیدید، آن گاه که امر خدا را مبنی بر اطاعت از علی، و امر پیامبر را راجع به همین مطلب ترک کردند.

و این همان گفته خداوند است که فرمود: «وَلَقَد صَدَق عَلیهم إبلیس ظنّه فاتّبعوه إلّافریقاً من المؤمِنین»، یعنی: همانا شیطان حدسی که درباره آنان زده بود به مرحله عمل رسانید، سپس اورا پیروی کردند جز گروهی از مؤمنان.»

سلمان می گوید: چون شب شد، علی علیه السلام فاطمه علیها السلام را بر الاغی سوار کرد و دست دو فرزندش حسن و حسین را گرفت و بر درِ خانه همه اهل جنگ بدر از مهاجرین و انصار برد و حق خویش را به آنان یادآوری کرد و از آن ها خواست که او را یاری کنند.

هیچ کس جواب مثبت نداد، مگر چهل و چهار نفر. امام علیه السلام هم به آنان دستور داد تا هنگام صبح با سرهای تراشیده و اسلحه در دست برای هم پیمانی با مرگ آماده شوند. هنگام صبح، جز چهار نفر به پیمان خود وفا نکردند. راوی گوید: به سلمان گفتم: «آن چهار نفر چه کسانی بودند؟»

پاسخ داد: «من، ابوذر، مقداد و زبیر.»

شب بعد، باز علی علیه السلام به سراغ آنان رفت و آن ها را از پیمانشان آگاه ساخت. آن ها هم وعده فردا صبح را دادند. باز فردا صبح غیر از ما چهار نفر کسی حاضر نبود.

شب سوم نیز نزد آن ها رفت. باز کسی جُز ما حاضر نبود.

امیر المؤمنین علیه السلام چون حیله گری و بی وفایی آنان را دید، خانه نشینی را برگزید و مشغول جمع آوری و ترتیب قرآن شد. واز خانه خارج نشد تا آن را جمع آوری نمود؛ قرآنی که در اوراق، وپراکنده وپاره پاره بود.

وقتی همه آن را، اعم از آنچه نازل شده بود و آنچه قابل تأویل بود و ناسخ و منسوخ را جمع آوری کرد، آن ها را با دست خویش نوشت ...

... ابوبکر کسی را فرستاد که به علی بگوید: بیرون آی و بیعت کن!

علی علیه السلام جواب فرستاد: من مشغولم و با خود قسم یاد کرده ام که عبا به دوش نیندازم جز برای نماز، تا قرآن را جمع آوری و مرتب کنم.

... چند روزی قضیه را ساکت گذاردند. علی علیه السلام هم قرآن را در یک پارچه جمع آوری کرد و آن را مهر کرد، در حالی که مردم با ابوبکر در مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله نشسته بودند. و از منزل خارج شد و با صدای بلند چنین ندا برآورد:

«ای مردم، من از زمانی که پیامبر صلی الله علیه و آله رحلت نموده مشغول غسل او، و سپس جمع آوری قرآن بودم. تا این که همه آن را در یک پارچه جمع آوری کردم. بدانید که خداوند هر آیه ای بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل کرده، در این مجموعه است. تمام آیات را پیامبر برای من خوانده و تأویل آن را به من آموخته است.»

سپس فرمود: «این کار را کردم تا فردا نگویید، ما از قرآن بی خبر بودیم.»

بعد فرمود: «روز قیامت نگویید که من شما را به یاری خویش نطلبیدم، و حقم را برای شما بیان نکردم، و شما را به اول تا آخر قرآن دعوت نکردم.»

عمر در پاسخ گفت: «آنچه از قرآن پیش ماست، ما را کفایت می کند و احتیاجی به آن چه ما را دعوت می کنی نداریم!»

علی علیه السلام هم داخل خانه اش شد.

عمر رو به ابوبکر کرد و گفت: «به سراغ علی بفرست. او باید بیعت کند. تا او بیعت نکند، ما بر پایه ای استوار نیستیم؛ اگر او بیعت کند ما از طرف او در امان خواهیم شد.»

ابوبکر، نزد علی علیه السلام فرستاد و گفت: «خلیفه پیامبر را پاسخ بگو.»

فرستاده ابو بکر پیام را رسانید. علی علیه السلام فرمود: «سبحان اللَّه! چه زود بر پیامبر دروغ می بندید. او و یارانش می دانند که خداوند و پیامبرش غیر مرا خلیفه قرار نداده اند.»

فرستاده جواب را به ابوبکر رسانید.

ابو بکر گفت: «برو بگو: جواب امیر المؤمنین ابابکر را بده!»

فرستاده بازگشت و گفته های او را به علی علیه السلام رسانید. امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: «سبحان اللَّه! دیر زمانی از پیمانتان نگذشته است که آن را فراموش کرده باشید. او (ابوبکر) خوب می داند که این اسم جز برای من صلاحیت ندارد. پیامبر به او در میان هفت نفر که هفتم آن ها بود، امر کرد و همه آن ها بر امیر مؤمنان بودن من تسلیم شدند. در آن هنگام، او و رفیقش عمر (از میان هفت نفر) از پیامبر پرسیدند: آیا این امر خدا وپیامبر اوست؟ پیامبر هم پاسخ داد: آری، حقی از خدا وپیامبر اوست. او امیر المؤمنین ورئیس مسلمانان وصاحب پرچم سفید نشاندار است. روز قیامت خداوند اورا بر پل صراط می نشاند تا دوستانش را به بهشت و دشمنانش را به جهنم بفرستند.»

... آن روز هم قضیه را ساکت گذاردند.

شب هنگام، باز علی علیه السلام فاطمه را بر الاغی سوار کرد و دست حسن و حسین را گرفت، در خانه همه اصحاب پیامبر رفت و در اثبات حق خود آن ها را به خدا قسم داد و از آن ها خواست تا او را یاری دهند. بار دیگر، جز ما چهار نفر کسی جواب او را نداد، و ما سرهای خود را تراشیدیم و توانایی خود را مبذول داشتیم و زبیر با بینش بیش تری یاری می کرد.

الف. ب. الف، ترجمه سلیم بن قیس،/ 29- 32

سلیم بن قیس،/ 577- 584 رقم 4/ عنه: المجلسی، البحار، 28/ 262- 268

أبان، عن سلیم، [...] قال: فلمّا ⁽¹⁾قبض رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، مالَ ⁽²⁾النّاس إلی أبی بکر، فبایعوه ⁽³⁾وأنا مشغول ⁽⁴⁾برسول اللَّه صلی الله علیه و آله بغسله ودفنه ⁽⁵⁾. ثمّ شغلت بالقرآن، فآلیتُ ⁽⁶⁾⁽⁷⁾علی نفسی ⁽⁸⁾أن لا أرتدی ⁽⁹⁾إلّاللصّلاة حتّی أجمعه [فی کتاب] ⁽¹⁰⁾ففعلت. ثمّ ⁽¹¹⁾حملت فاطمة وأخذت بید ابنیّ ⁽¹²⁾الحسن والحسین، فلم أدع ⁽¹³⁾أحداً من أهل بدر وأهل السّابقة

من المهاجرین والأنصار إلّاناشدتهم اللَّه فی ⁽¹⁾حقِّی ⁽²⁾ودعوتهم إلی نصرتی. فلم یستجب لی ⁽³⁾من جمیع النّاس إلّا ⁽⁴⁾أربعة رهط ⁽⁵⁾: سلمان وأبو ذرّ والمقداد والزّبیر ⁽⁶⁾، ولم یکن ⁽⁷⁾معی ⁽⁸⁾أحد من أهل بیتی أصول به ولا أقوی به ⁽⁹⁾، أمّا حمزة فقُتل یوم احُد، وأمّا ⁽¹⁰⁾جعفر فقُتل یوم مُؤْتة، وبقیتُ بین جلفین جافیین ⁽¹¹⁾ذلیلین حقیرین [عاجزین] ⁽¹²⁾العبّاس وعقیل، ⁽¹³⁾وکانا قریبَی العهد ⁽¹⁴⁾بکفر ⁽¹⁵⁾. [...] ⁽¹⁶⁾

سپس فاطمه را سوار نموده و دست حسن و حسین را گرفتم و هیچ یک از اهل بدر و سابقین از مهاجرین و انصار را از یاد نبردم، مگر آن که آن ها را بین حق خود و خدا قاضی قرار دادم و آنان را به یاری خویش دعوت نمودم. از تمام مردم جز چهار نفر، یعنی زبیر و سلمان و ابوذر و مقداد کسی ندای مرا اجابت نکرد.

هیچ یک از اهل بیت من هم با من نبودند تا به او دست یابم و از او یاری بگیرم؛ حمزه در روز احد و جعفر در جنگ موته شهید شده بودند.»

سپس علی علیه السلام فرمود: «من با دو نفر ماندم که آنان دست خالی و توخالی و ذلیل بودند؛ فقط عباس و عقیل (برادرم). و آنان با کفر فاصله زیادی نداشتند.»

الف. ب. الف، ترجمه سلیم بن قیس،/ 89- 90

سلیم بن قیس،/ 661، 665 رقم 12/ عنه: السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 3/ 42؛ المجلسی، البحار، 29/ 465، 468؛ الآلوسی، روح المعانی، 3/ 124

أبان، عن سلیم، وزعم أبو هارون العبدیّ أ نّه سمعه من عمر بن أبی سلمة: [...]

ثمّ کتب معاویة إلی أمیر المؤمنین علیه السلام: لئن کان ما قلت وادّعیت واستشهدت علیه أصحابک حقّاً لقد هلک أبو بکر وعمر وعثمان وجمیع المهاجرین والأنصار غیرک وغیر أهل بیتک وشیعتک.

وقد بلغنی ترحّمک علیهم واستغفارک لهم، وإنّه لعلی وجهین ما لهما ثالث: إمّا تقیّة إن أنت تبرّأت منهم خِفتَ أن یتفرّق عنک أهل عسکرک الّذین تقاتلنی بهم، أو إنّ الّذی ادّعیت باطل وکذب. وقد بلغنی وجائنی بذلک بعض من تثق به من خاصّتک بأنّک تقول لشیعتک [الضّالّة] وبطانتک بطانة السّوء: «إنِّی قد سمّیتُ ثلاثة بنین لی أبا بکر وعمر وعثمان، فإذا سمعتمونی أترحّم علی أحد من أئمّة الضّلالة فإنِّی أعنی بذلک بَنیَّ».

والدّلیل علی صدق ما أتونی به ورقوه إلیّ: أ نّا قد رأیناک بأعیننا- فلا نحتاج أن نسأل من ذلک غیرنا- رأیتُک حملتَ امرأتک فاطمة [علی حمار] وأخذت بید ابنیک الحسن والحسین- إذ بویع أبو بکر- فلم تَدَع أحداً من أهل بدر وأهل السّابقة إلّادعوتهم واستنصرتَهم علیه، فلم تجد منهم إنساناً غیر أربعة: سلمان وأبو ذرّ والمقداد والزّبیر.

لعمری، لو کنت محقّاً لأجابوک وساعدوک ونصروک، ولکن ادّعیت باطلًا وما لایقرّون به.

وسَمِعَتْکَ اذنای وأنت تقول لأبی سفیان- حین قال لک: «غُلبت یا ابن أبی طالب علی سلطان ابن عمّک، ومَن غلبک علیه أذلّ أحیاء قریش تیم وعدیّ» ودعاک إلی أن ینصرک- فقلت: «لو وجدت [أعواناً] أربعین رجلًا من المهاجرین والأنصار من أهل السّابقة لناهضت هذا الرّجل»، فلمّا لم تجد غیر أربعة رهط بایعت مکرهاً [...]. ⁽¹⁾

سلیم بن قیس،/ 748، 764- 766 رقم 25

وفی روایة سلیم بن قیس الهلالیّ، عن سلمان الفارسیّ رضی الله عنه، أ نّه قال: [...]

فقال سلمان: فلمّا کان اللّیل حمل علیّ فاطمة علی حمار، وأخذ بید ابنیه ⁽¹⁾الحسن والحسین ⁽²⁾، فلم یدع أحداً من أهل بدر من المهاجرین ولا من الأنصار إلّا ⁽³⁾أتی منزله وذکر ⁽⁴⁾حقّه ودعاه إلی نصرته، فما استجاب له من جمیعهم إلّا ⁽⁵⁾أربعة وأربعون ⁽⁶⁾رجلًا، فأمرهم أن یصبحوا بکرة محلِّقین رؤوسهم معهم ⁽⁷⁾سلاحهم و ⁽⁸⁾قد بایعوه علی الموت، فأصبح ولم یوافه منهم أحد غیر أربعة. قلت لسلمان: من الأربعة؟ قال: أنا وأبو ذرّ والمقداد والزّبیر بن العوّام. ثمّ أتاهم من ⁽⁹⁾اللّیلة الثّانیة ⁽¹⁰⁾، فناشدهم اللَّه ⁽¹¹⁾، فقالوا: نصبحک بکرة، فما منهم أحد وفی غیرنا، ثمّ اللّیلة ⁽¹²⁾الثّالثة فما وفی أحد ⁽¹³⁾غیرنا، فلمّا رأی علیّ علیه السلام غَدْرهم وقلّة وفائهم لزم بیته وأقبل علی القرآن یؤلِّفه ویجمعه ⁽¹⁴⁾، فلم یخرج حتّی جمعه کلّه، فکتبه علی تنزیله والنّاسخ والمنسوخ.

فبعث إلیه أبو بکر أن اخرج فبایع، فبعث إلیه إنِّی مشغول، فقد آلیت بیمین أن لا أرتدی برداء إلّاللصّلاة حتّی اؤلِّف القرآن وأجمعه، فجمعه فی ثوب وختمه، ثمّ خرج إلی النّاس وهم مجتمعون مع أبی بکر فی مسجد رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، فنادی علیه السلام بأعلی صوته: أ یّها النّاس! إنِّی لم أزل منذ قبض رسول اللَّه صلی الله علیه و آله مشغولًا بغسله، ثمّ بالقرآن حتّی جمعته

کلّه فی هذا الثّوب، فلم ینزل اللَّه علی نبیّه آیة من القرآن إلّاوقد جمعتها کلّها فی هذا الثّواب، ولیست منه آیة إلّاوقد أقرأنیها رسول اللَّه صلی الله علیه و آله وعلّمنی تأویلها.

فقالوا: لا حاجة لنا به، عندنا مثله. ثمّ دخل بیته.

أبو منصور الطّبرسی، الاحتجاج، 1/ 105، 107/ عنه: المجلسی، البحار، 22/ 328- 329

وعن إسحاق بن موسی، عن أبیه موسی بن جعفر، عن أبیه جعفر بن محمّد، عن آبائه علیهم السلام، قال: خطب أمیر المؤمنین علیه السلام خطبة بالکوفة، فلمّا کان فی آخر کلامه، قال: ⁽¹⁾ألا و ⁽²⁾إنِّی لأولی النّاس بالنّاس وما زلت مظلوماً منذ قبض رسول اللَّه صلی الله علیه و آله.

فقام ⁽³⁾إلیه الأشعث بن قیس ⁽⁴⁾، فقال: یا أمیر المؤمنین! لم تخطبنا خطبة منذ قدمت العراق إلّاوقلت: «واللَّه إنِّی لأولی النّاس بالنّاس، فما زلت مظلوماً منذ قبض رسول اللَّه» ولمّا ولی تیم وعدیّ ألا ضربت بسیفک دون ظلامتک؟

فقال ⁽⁵⁾أمیر المؤمنین: یا ابن الخمّارة! قد قلت قولًا ⁽⁶⁾فاسمع منِّی ⁽⁷⁾، واللَّه ما منعنی من ⁽⁸⁾ذلک إلّاعهد أخی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله أخبرنی ⁽⁹⁾وقال لی ⁽¹⁰⁾: «یا أبا الحسن! إنّ الامّة ستغدر بک وتنقض عهدی، وإنّک منِّی بمنزلة هارون من موسی»، فقلت: یا رسول اللَّه! فما تعهد إلیّ إذا کان ذلک ⁽¹¹⁾کذلک؟ فقال: «إن وجدت أعواناً فبادر إلیهم وجاهدهم، وإن لم تجد أعواناً فکفّ یدک واحقن دمک حتّی تلحق بی مظلوماً». فلمّا توفِّی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله اشتغلت بدفنه والفراغ من شأنه، ثمّ آلیت یمیناً أنِّی لا أرتدی إلّاللصّلاة حتّی أجمع القرآن، ففعلت،

⁽¹⁾ثمّ أخذته وجئت به، فعرضته علیهم، قالوا: لا حاجة لنا به ⁽²⁾، ثمّ أخذت بید فاطمة، وابنیّ الحسن والحسین، ثمّ درت علی أهل بدر، وأهل السّابقة، فناشدتهم حقِّی، ودعوتهم إلی نصرتی ⁽³⁾، فما أجابنی منهم إلّاأربعة رهط: سلمان، وعمّار، والمقداد، وأبو ذرّ، وذهب من کنت أعتضد بهم علی دین اللَّه من أهل بیتی، وبقیت بین حقیرین ⁽⁴⁾قریبی العهد بجاهلیّة: عقیل والعبّاس. فقال له الأشعث: ⁽⁵⁾کذلک کان عثمان لمّا لم یجد أعواناً کفّ یده حتّی قُتل ⁽⁶⁾.

فقال له ⁽⁷⁾أمیر المؤمنین: یا ابن الخمّارة! لیس کما قست، إنّ عثمان ⁽⁸⁾جلس فی غیر مجلسه، وارتدی بغیر ردائه، ⁽⁹⁾صارع الحقّ، فصرعه الحقّ، والّذی بعث محمّداً بالحقّ، لو وجدت یوم بُویع أخو تیم أربعین رهطاً لجاهدتهم فی اللَّه إلی أن أبلی عذری، ثمّ قال ⁽¹⁰⁾:

أ یّها النّاس! إنّ الأشعث لا یزن عند اللَّه جناح بعوضة، وإنّه أقلّ فی دین اللَّه من عفطة عنز.

أبو منصور الطّبرسی، الاحتجاج، 1/ 280- 281/ عنه: المجلسی، البحار ⁽¹¹⁾، 29/ 419- 420

ومن کتاب ⁽¹²⁾معاویة المشهور إلی علیّ علیه السلام:

وأعهَدک أمس ⁽¹⁾تحملُ قعیدةَ بیتک لیلًا ⁽²⁾علی حمار، ویداک فی یدَی ابنیک ⁽³⁾الحسن والحسین ⁽⁴⁾یوم بویع أبوبکر الصِّدِّیق ⁽⁵⁾، فلم تدع أحداً من أهل بدر والسّوابق إلّادعوتَهم إلی نفسک، ⁽⁶⁾ومشیت إلیهم بامرأتک، وأدلَیْت إلیهم بابنیک، واستنصرتهم علی صاحب رسول اللَّه ⁽⁷⁾، فلم یُجبک منهم إلّاأربعة أو خمسة؛ ⁽⁸⁾ولعمری لو کنت محقّاً لأجابوک؛ ولکنّک ادّعیت باطلًا، وقلت ما لا یعرف، ورُمْتَ ما لا یُدرک؛ ومهما نسیتُ فلا أنسی ⁽⁹⁾قولک لأبی سفیان، ⁽¹⁰⁾لمّا حرّکک وهَیّجک ⁽¹¹⁾: لو وجدتُ أربعین ⁽¹²⁾ذوی عزم منهم ⁽¹³⁾لناهضتُ القوم ⁽¹⁴⁾فما یوم المسلمین منک بواحد، ⁽¹⁵⁾ولا بغیُک علی الخلفاء بطریف ولا مستبدَع.

ابن أبی الحدید، شرح نهج البلاغة، 2/ 47/ عنه: الحرّ العاملی، إثبات الهداة، 2/ 354؛ المجلسی، البحار، 28/ 313

فأمّا الأمور الشّنیعة المستهجَنة الّتی تذکرها ⁽¹⁶⁾الشّیعة من إرسال قنفذ إلی بیت فاطمة علیها السلام، وأ نّه ضربها بالسّوط، فصار فی عَضُدها کالدُّملج، وبقی أثره إلی أن ماتت، وأنّ عمر أضغطها بین الباب والجدار، فصاحت: یا ⁽¹⁷⁾أبتاه، یا رسول اللَّه! وألقت جنیناً میتّاً، وجُعل فی عنق علیّ علیه السلام حبل ⁽¹⁸⁾یقاد به وهو یُعتَل، وفاطمة خلفه تصرخ وتنادی بالویل والثّبور، وابناه حسن وحسین معهما یبکیان. وأنّ علیّاً لمّا احضِر سألوه البیعة فامتنع،

فتهدّد ⁽¹⁾بالقتل، فقال: إذن تقتلون عبداللَّه وأخا رسول اللَّه! فقالوا: أمّا عبداللَّه فنعم! وأمّا أخو رسول اللَّه فلا. وأ نّه طعن فیهم فی أوجههم بالنِّفاق، وسطر صحیفة الغدر الّتی اجتمعوا علیها، وبأ نّهم أرادوا أن ینفّروا ناقة رسول اللَّه صلی الله علیه و آله لیلة العقبة؛ فکلّه لا أصل له عند أصحابنا، ولا یُثبته أحد منهم، ⁽²⁾ولا رواه أهل الحدیث، ولا یعرفونه ⁽³⁾، وإنّما هو شی ء تنفرد الشّیعة بنقله. ⁽⁴⁾

و گویند: فاطمه علیها السلام به تن رنجور، به خانه های بزرگان انصار رفت از بهر حجت به استمداد و استعانت بر ظالمان، و علی علیه السلام و حسن و حسین علیهما السلام در خدمت او بودند. عماد الدین طبری، کامل بهایی، 1/ 308

ابن أبی الحدید، شرح نهج البلاغة، 2/ 60/ عنه: المجلسی، البحار، 28/ 317- 321

فاستشاروا علیّاً فی مکالمته وإسقاطه عن منبر رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، فقال: لو فعلتم لما کنتم إلّاحزباً، وکالملح فی الزّاد، والکحل فی العین، ولو أتیتمونی شاهری سیوفکم لما ألجأونی إلی البیعة وهدّدونی بالقتل، وذلک أنّ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله أوعز إلیّ أنّ الامّة تغدر بی، قلت: فما أصنع؟ قال: إن وجدت أعواناً فجاهد، وإلّا کفّ یدک، وأحقن دمک، حتّی تلحق بی مظلوماً، فلمّا قبض رسول اللَّه صلی الله علیه و آله وجهّزته وجمعت القرآن، أخذت بید فاطمة وولدیها، وناشدتهم حقّی، ودعوتهم إلی نصرتی، فما أجابنی إلّاأربعة: المقداد، وسلمان، وأبو ذرّ، وعمّار، وأبی علیَّ أهل بیتی إلّاالسّکوت لما علموا من وغارة فی صدور القوم، وبغضهم للَّه ورسوله وأهل بیته.

فانطلقوا إلی الرّجل وعرّفوه ما سمعتم من رسول اللَّه صلی الله علیه و آله لیکون أوکد للحجّة، وأبلغ للعقوبة، فمضوا وأحدقوا بالمنبر.

فلمّا صعد، قام خالد بن سعید، فحمد اللَّه وأثنی علیه وقال: معاشر الأنصار! قد علمتم

أنّ رسول اللَّه قال، ونحن محتوشوه فی بنی قریضة، وقد قتل علیّ رجالهم: یا معشر قریش! إنِّی موصِّیکم بوصیّة فاحفظوها ومودِّعکم أمراً فلا تضیِّعوه، ألا وإنّ علیّاً إمامکم، وخلیفتی فیکم، بذلک أوصانی جبرائیل عن ربِّی، ألا وإنّ أهل بیتی الوارثون لأمری، القائمون بأمر امّتی، اللَّهمّ مَنْ حفظ فیهم وصیّتی فاحشره فی زمرتی، ومَنْ ضیّع فیهم وصیّتی، فاحرمه الجنّة. ⁽¹⁾

فأمرهم أن یُصبحوا بُکرة محلّقین رؤوسهم، معهم سلاحهم لیبایعوه علی الموت؛ پس ایشان را فرمان کرد که بامدادان سرهای خویش از موی بسترند و سلاح جنگ و جهاد با خود برگیرند و با آن حضرت بر مرگ بیعت کنند، یعنی سر از جهاد بر نتابند تا کشته گردند. چون سیاهی دامن برچید و سفیده بساط بگسترد، مردم بر جان خویش بترسیدند و از هول و هرب دست از طلب باز کشیدند و بیرون چهار کس که سلمان و ابوذر و مقداد و زبیر بن العوام بود، بر در سرای علی کس حاضر نشد.

شب دیگر نیز امیر المؤمنین علیه السلام کار بدین گونه فرمود و ایشان را به سوگند تصمیم عزم داد، همچنان پیمان بشکستند و سر به فرمان در نیاوردند، لاجرم امیر المؤمنین به خانه نشست و در بر روی وارد و صادر بسته و به جمع و ترتیب قرآن کریم پرداخت.

سپهر، ناسخ التواریخ فاطمة الزهرا علیها السلام، 4/ 80

البیاضی، الصّراط المستقیم، 2/ 79- 80

حضور الحسنین علیهما السلام عند أخذ البیعة من أمیر المؤمنین علیه السلام

وعن أبان بن أبی عیّاش، عن سلیم بن قیس، قال: سمعت سلمان الفارسیّ، قال: [...].

فلمّا رأی علیّ علیه السلام خِذلان النّاس إیّاه وترکهم نصرته واجتماع کلمتهم مع أبی بکر ⁽¹⁾وطاعتهم له ⁽²⁾وتعظیمهم إیّاه، لزم بیته.

فقال عمر لأبی بکر: ما یمنعک أن تبعث إلیه فیبایع، فإنّه لم یبق أحد إلّاوقد بایع غیره وغیر هؤلاء الأربعة ⁽³⁾. وکان أبو بکر أرقّ الرّجلین وأرفقهما وأدهاهما ⁽⁴⁾وأبعدهما غوراً، والآخر أفظّهما [وأغلظهما] ⁽⁵⁾وأجفاهما.

فقال ⁽⁶⁾أبو بکر: مَنْ نُرسل إلیه؟ فقال [عمر] ⁽⁷⁾: نرسل إلیه قنفذاً، وهو رجل فظّ غلیظ جافٍ من الطّلقاء ⁽⁸⁾أحد بنی عدیّ بن کعب.

فأرسله إلیه ⁽⁹⁾وأرسل معه أعواناً وانطلق، فاستأذن علی علیّ علیه السلام، فأبی أن یأذن لهم. فرجع أصحاب قنفذ إلی أبی بکر وعمر- وهما [جالسان] ⁽¹⁰⁾فی المسجد والنّاس حولهما- فقالوا: لم یؤذن ⁽¹¹⁾لنا. فقال عمر: اذهبوا، فإن أذن لکم وإلّا فادخلوا [علیه] ⁽¹²⁾بغیر إذن!

فانطلَقوا، فاستأذنوا، فقالت فاطمة علیها السلام: «احَرِّج علیکم أن تدخلوا علی بیتی [بغیر إذن] ⁽¹⁾، فرجعوا وثَبَتَ قنفذ الملعون. فقالوا: إنّ فاطمة قالت کذا وکذا، فتحرَّجنا ⁽²⁾

فلم یُجبه، فوضع عمر النّار بالباب وهو متخوّف أن یخرج علیّ علیه السلام بسیفه لما عرف من بأسه وشدّته حتّی احترق الباب، ثمّ قال لقنفذ: اقتحم علیه فاخرجه! فاقتحم هو وأصحابه وثار علیّ علیه السلام إلی سیفه، فسبقوا إلیه وکاثروه، فضبطوه وألقوا فی عنقه حبلًا.

وجاءت فاطمة علیها السلام لتحول بینهم وبینه، فضربها قنفذ بسوطه واضْغِطَتْ بین الباب، فصاحت: یا أبتاه، یا رسول اللَّه!! وألقَتْ جنیناً میّتاً وأ ثّر سوط قنفذ فی عضدها مثل الدّملوج

ثمّ أمر اناساً حوله ⁽³⁾أن یحملوا ⁽⁴⁾الحطب، فحملوا الحطب وحمل معهم عمر، فجعلوه حول منزل علیّ ⁽⁵⁾وفاطمة وابناهما علیهم السلام. ثمّ نادی عمر حتّی أسمع علیّاً وفاطمة علیهما السلام: «واللَّه لتخرجنّ یا علیّ ولَتبایعنّ ⁽⁶⁾خلیفة رسول اللَّه وإلّا أضرمتُ علیک [بیتک ⁽⁷⁾النّار] ⁽⁸⁾.

⁽⁹⁾فقالت فاطمة علیها السلام ⁽¹⁰⁾: ⁽¹¹⁾یا عمر، ما لنا ولک؟ فقال: افتحی الباب وإلّا أحرقنا علیکم بیتکم. فقالت: «یا عمر، أما تتّقی اللَّه تدخل علیَّ بیتی»؟! فأبی أن ینصرف. ودعا عمر بالنّار، فأضرمها فی الباب، ثمّ دفعه، فدخل، فاستقبلَته فاطمة علیها السلام وصاحت: «یا أبتاه، یا رسول اللَّه»! فرفع عمر السّیف وهو فی غمده، فوجأ به جنبها،

فصرخت: «یا أبتاه»! فرفع السّوط، فضرب به ذراعها، فنادت: «یا رسول اللَّه، لَبئس ما خلّفک أبو بکر وعمر».

فوثب علیّ علیه السلام، فأخذ بتلابیبه، ⁽¹⁾ثمّ نتره ⁽²⁾، فصرعه ووجأ أنفه ورقبته، وهمّ بقتله، فذکر قول رسول اللَّه صلی الله علیه و آله وما أوصاه به، فقال: «والّذی کرّم محمّداً بالنّبوّة- یا ابن صهاک- لولا کتاب من اللَّه سبق، وعهدٌ عَهِده ⁽³⁾إلیّ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله لَعلمتَ أ نّک لا تدخل بیتی».

فأرسل عمر یستغیث، فأقبل النّاس حتّی دخلوا الدّار، وثار علیّ علیه السلام إلی سیفه.

فرجع قنفذ إلی أبی بکر وهو یتخوّف أن یخرج علیّ علیه السلام [إلیه] ⁽⁴⁾بسیفه، لِما قد عرف من بأسه وشدّته.

فقال أبوبکر لقنفذ: «ارجع، فإن خرج، ⁽⁵⁾وإلّا ⁽⁶⁾فاقتحم ⁽⁷⁾علیه بیته، فإن امتنع فأضرم علیهم بیتهم النّار». فانطلق قنفذ الملعون، فاقتحم هو وأصحابه بغیر إذن، وثار علیّ علیه السلام إلی سیفه، فسبقوه إلیه [وکاثَروه] ⁽⁸⁾⁽⁹⁾وهم کثیرون، فتناول بعضهم ⁽¹⁰⁾سیوفهم فکاثروه [وضبطوه] ⁽¹¹⁾فألقوا فی عنقه حبلًا!

وحالَتْ بینهم وبینه فاطمة علیها السلام عند باب البیت، فضربها قنفذ الملعون بالسّوط ⁽¹²⁾فماتت حین ماتت، وإنّ فی عضدها کمثل ⁽¹³⁾الدّملج من ضربته، لعنه اللَّه [ولعن من بعث به] ⁽¹⁴⁾.

ثمّ ⁽¹⁾انطُلِقَ بعلیّ علیه السلام یُعْتلّ عتلّاً ⁽²⁾⁽³⁾حتّی انتُهِیَ به إلی أبی بکر، وعمر قائم بالسّیف علی رأسه ⁽⁴⁾، وخالد بن الولید وأبو عبیدة بن الجرّاح وسالم مولی أبی حذیفة ومعاذ بن جبل والمغیرة بن شعبة وأسید بن حصین ⁽⁵⁾وبشیر بن سعد وسایر النّاس [جلوس] ⁽⁶⁾حول أبی بکر علیهم السّلاح.

قال ⁽⁷⁾: قلت لسلمان: أدَخلوا علی فاطمة علیها السلام بغیر إذن؟! قال: إی واللَّه، وما علیها من ⁽⁸⁾خمار. فنادت: « ⁽⁹⁾وا أبتاه، وا رسول اللَّه! یا أبتاه ⁽¹⁰⁾فلَبئس ما خلّفک أبو بکر وعمر وعیناک لم تتفقّأ فی قبرک»- تُنادی بأعلی صوتها-. فلقد رأیت أبا بکر ومن حوله یبکون [وینتحبون] ⁽¹¹⁾ما فیهم إلّاباکٍ غیر عمر وخالد بن الولید والمغیرة بن شعبة، وعمر یقول: إنّا لَسنا من النّساء ورأیهنّ فی شی ء.