مشخصات کتاب

پدید آورنده: هاشمی،شهیدی اسد اللّه 1321

عنوان: صحابه از دیدگاه کتاب سنت و تاریخ

تکرار نام پدید آور: تالیف سید اسد اللّه هاشمی شهیدی

مشخصات نشر: تهران، سیب سبز، 1391

مشخصات ظاهری: 660 ص.

بها: 150000 ریال

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

ISBN: 978-600-5839-53-1

یادداشت: کتاب نامه: ص. [651] - 660 هم چنین به صورت زیر نویس.

یادداشت: نمایه

موضوع: صحابه

موضوع: عدالت

موضوع: صحابه در قرآن

رده ی کنگره: 1391، 3 ص 2 223/7/BP

ردهی دیویی: 297/452

شماره ی مدرک: 2324669

خیراندیش دیجیتالی: انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

ویراستار کتاب: خانم زهرا جعفری

اشاره

صحابه از دیدگاه کتاب، سنّت و تاریخ

تألیف: سید اسد اللّه هاشمی شهیدی

ثواب قرائت این کتاب هدیه به روح خادم الحسین علیه السلام حاج کریم عطار

پدید آورنده: هاشمی،شهیدی اسد اللّه 1321

عنوان: صحابه از دیدگاه کتاب سنت و تاریخ

تکرار نام پدید آور: تالیف سید اسد اللّه هاشمی شهیدی

مشخصات نشر: تهران، سیب سبز، 1391

مشخصات ظاهری: 660 ص.

بها: 150000 ریال

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

ISBN: 978-600-5839-53-1

یادداشت: کتاب نامه: ص. [651] - 660 هم چنین به صورت زیر نویس.

یادداشت: نمایه

موضوع: صحابه

موضوع: عدالت

موضوع: صحابه در قرآن

رده ی کنگره: 1391، 3 ص 2 223/7/BP

ردهی دیویی: 297/452

شماره ی مدرک: 2324669

نام کتاب: صحابه از دیدگاه کتاب سنت و تاریخ

نویسنده: اسد اللّه هاشمی شهیدی

نشر: انتشارات سیب سبز

نوبت چاپ: اول بهار 91

شمارگان: 3000 نسخه

چاپ: قم - نگین

قیمت: 15000 تومان

شابک: 1-53-5839-600-978

مرکز پخش 1: دفتر مرکزی: قم، خیابان معلم، معلم 10، فرعی اول (دست راست)، پلاک 21 تلفن: 7737102 - 7737792 - 0251 همراه: 09121519929

مرکز پخش 2: فروشگاه، قم، خیابان صفاییه، کوی 24 (ممتاز)، پلاک 65

تلفن: 7731263 - 77329693 - 0251 صندوق پستی: 37135-1149

خیراندیش دیجیتالی: انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

ویراستار کتاب: خانم زهرا جعفری

بسم اللّه الرحمن الرحیم

قال اللّه العظیم فی کتابه:

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصِیبُوا قَوْماً بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَی مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِینَ «سوره حجرات، آیه 6» ای کسانی که ایمان آورده اید! هر گاه شخص فاسقی برای شما خبری بیاورد دربارهٔ آن تحقیق کنید، مبادا به گروهی از روی نادانی آسیب برسانید و بعد از آن از کرده خود سخت پشیمان شوید

و قال عزّوجلّ:

... فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ «سوره زمر، آیه 17 و 18». به کسانی از بندگان من که گفتار ها را می شنوند و از بهترین (و نیکو ترین) آن ها پیروی می کنند، بشارت ده.

تقدیم:

این اثر ناچیز را به پیشگاه اقدس آخرین حجّت خدای عالمیان، واپسین جانشین خاتم پیامبران، تنها عدالت گستر موعود جهانیان، مهدی صاحب الزمان «عجل اللّه تعالی فرجه الشریف» تقدیم می نمایم.

به امید روزی روزی که حضرتش ظهور نموده با بر افراشتن پرچم حقّ و آزادی، تشنگان عدالت و آزادی را از چشمه زلال حکومت الهی سیراب فرماید.

فهرست مطالب

پیشگفتار...15

فصل اول: دیدگاه مکتب خلفاء و مکتب اهل بیت علیهم السلام در مورد تعریف صحابی پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و عدالت اصحاب

تعریف صحابی از دیدگاه مکتب خلفاء و مکتب اهل بیت علیهم السلام...21

1 - تعریف صحابی از دیدگاه مکتب خلفاء...21

صحابی از دیدگاه لغت عرب و قرآن و سنّت...22

امّا لغت عرب...22

امّا قرآن کریم...23

و اما سنت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم...25

2 - تعریف صحابی از دیدگاه مکتب اهل بیت علیهم السلام...26

روش شناخت صحابی از دیدگاه مکتب خلفاء...27

بررسی ضابطه شناخت صحابی در مکتب خلفاء...28

عدالت اصحاب از دیدگاه مکتب خلفاء و مکتب اهل بیت علیهم السلام...32

1 - عدالت اصحاب از دیدگاه مکتب خلفاء...32

دلیل پیروان مکتب خلفاء بر عدالت اصحاب...33

2 - عدالت اصحاب از دیدگاه مکتب اهل بیت علیهم السلام...36

قاعدهٔ شناخت مؤمن از منافق در سنّت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم...48

بررسی نظریه عدالت اصحاب در مکتب خلفاء...52

طبقات صحابه و تعداد آنان در نظر دانشمندان اهل سنّت...53

نمونه هایی از سخنان دانشمندان مکتب خلفاء درباره صحابه...55

معنا و مفهوم عدالت همه اصحاب در مکتب خلفاء...58

آثار و نتایج عدالت همهٔ اصحاب در مکتب خلفاء...59

قضاوت و داوری عقل و شرع...60

نظریّه عدالت همه اصحاب مخالف با قرآن و سنّت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و واقعیت تاریخ است...63

وجود نفاق در بین صحابه قابل انکار نیست...65

داستان عدالت صحابه برای دگرگون ساختن واقعیت و جلوگیری از درک حقیقت طراحی شده است،...72

حدیث عَلِیٌّ مَعَ الْحَقِ وَ الْحَقُّ مَعَ عَلِی در منابع حدیثی و تاریخی أهل سنّت....72

دستور پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم به علی علیه السلام برای جنگ با «ناکثان» و «قاسطان» و «مارقان»...76

حدیث عبد اللّه بن مسعود...81

حدیث أبو أیّوب أنصاری...82

دیدگاه برخی از علماء و نویسندگان مشهور أهل سنّت درباره صحابه...84

فصل دوم: صحابه پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم از دیدگاه قرآن

نخست - آیاتی در ستایش اصحاب...92

1- پیشگامان در ایمان...92

پیشگامان پیشگام، و نخستین پیشگام در اسلام و ایمان...102

احادیثی از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم درباره پیشگامی امیر المؤمنین علیه السلام...103

شهادت اصحاب به پیشگامی امیر المؤمنین علیه السلام در پذیرش اسلام و ایمان و تصدیق پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم...107

سخنان امیر المؤمنین علیه السلام درباره پیشگامی خود به اسلام...115

شواهد تاریخی در پیشگام بودن امیر المؤمنین علیه السلام...117

اجماع دانشمندان بر پیشگامی امیر المؤمنین علیه السلام در پذیرش اسلام...119

یک نکته مهم در رابطه با اسلام ابو بکر...121

قرآن، فضیلت سبقت به ایمان را برای امیر المؤمنین علیه السلام اثبات و پیشگامی آن حضرت را تأیید می نماید...124

2- مهاجران و انصار با ایمان و تابعان...128

3 - اصحاب بیعت شجره...132

4- اصحاب صُفّه...135

5- اصحاب پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم با صفات ویژه...137

سخن ابن عبّاس درباره صحابه پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم...139

نشانه بارز ایمان راستین در قرآن کریم...140

راست گویان در کتاب خدا...142

مقصود از عدالت همه صحابه چیست؟...143

آیا احکام خدا در مورد صحابه نازل نشده است؟...144

سخن آخر درباره صحابه...152

دوّم - آیاتی در نکوهش اصحاب...154

قرآن کریم و کشف حقیقت برخی از اصحاب...166

1 - بانیان مسجد ضرار...166

2 - فراریان از جنگ...168

3 - ثعلبه انصاری...179

4 - ولید بن عُقبه...180

علی علیه السلام و ولید بن عقبه...182

5- عبد اللّه بن سعد بن ابی اسرح...186

6- طلحة بن عبید اللّه...188

7- ابو بکر و عمر...193

8- عثمان بن عفّان...199

فصل سوم: صحابه پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم از دیدگاه احادیث

الف: پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و کشف حقیقت برخی از اصحاب...207

ب: پیشگویی پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم از ارتداد گروهی از اصحاب...217

ج: پیشگویی پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم از فتنهٔ عایشه و هشدار به او...227

د: لعن و نفرین پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم به برخی از اصحاب...250

1 - حَکَمِ بن ابی العاص و لعن پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم بر او و فرزندانش...250

2- مروان بن حَکَم...253

3 - معاویه و لعن پیامبر بر او، و پدر و برادرش...254

افترا های خنده آور و نشر احادیث دروغین و شاخ دار...258

و اینک برخی از آن روایات...258

پاسخ از این روایات...261

الف: اخلاق پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم از نظر قرآن...264

ب: اخلاق پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم از نظر روایات...267

ج: روایات وارده درباره سبّ و لعن...270

مسأله وحی و چگونگی آن از دیدگاه قرآن...274

وحی غیر قرآنی...277

شجره ملعونه در قرآن...279

آیا رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم از روی هوا و هوس سخن می گوید؟...284

قضاوت قاطع قرآن در این باره...285

د: هدف اساسی از نشر احادیث ساختگی...289

دلائل قطعی، احادیث «من لعنه النبی» را تکذیب می نماید...293

انگیزه تأویل و توجیه روایات لعن...295

روایات وارده در نکوهش بنی امیّه و بنی العاص...296

الف: درباره بنی امیّه به طور عموم...296

بنی امیّه در خطبه های امیر المؤمنین علیه السلام...300

ب: درباره معاویة بن أبی سفیان...301

ج: درباره یزید بن معاویه...305

خطبه «معاویة بن یزید» در نکوهش پدر و جدّش...309

د: درباره بنی العاص و فرزندان حَکَم...312

اعتراف علّامه آلوسی به لعن بنی امیّه در قرآن...315

بخش نامه «معتضد عبّاسی» درباره معاویه و بنی امیّه...317

سخنان پیری روشن ضمیر به هشام بن عبد الملک در توصیف بنی امیّه ...324

روش دیرینه مکتب خلفا در تحریف تاریخ و کتمان حقیقت...327

شیوه های تحریف...328

الف: حاکم نیشابوری...339

ب: حافظ نسائی...342

ج: محمّد بن ادریس شافعی...343

فصل چهارم: صحابه پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم از دیدگاه تاریخ

ماجرای کشتن مالک...354

طلحه چگونه کشته می شود؟...382

نسب معاویه و ریشه خانوادگی بنی امیّه...388

امیّه چه کسی بود؟...389

ابو عمرو ذکوان...393

حرب بن امیّه...397

ابو سفیان پدر معاویه...400

ابو سفیان در جنگ بدر...401

نقشه ترور پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم...403

فرمان پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم به کشتن ابو سفیان...403

ابو سفیان در جنگ اُحد...405

أبو سفیان در جنگ خندق...406

ابو سفیان در فتح مکه...410

أبو سفیان در جنگ حُنَین...412

أبو سفیان در زمان عثمان...413

«هند»، مادر معاویه...415

اسلام معاویه...425

فضیلت تراشی برای معاویه...427

معاویه کاتب وحی نبوده است...429

عقیده و ایمان معاویه...430

نقش ماهرانه معاویه در قتل عثمان...435

دعوت علی علیه السلام از معاویه به بیعت و اطاعت و سرپیچی معاویه از آن...437

درخواست معاویه حکومت خود مختار شام را از امام علیه السلام و پاسخ حضرت...439

درخواست مکرر معاویه منظورش را بر ملا می سازد...440

جنایات و تبهکاری های معاویه...444

عمّار یاسر و فئه باغیه...450

بیعت و خلافت از دیدگاه سنّت...453

بیعت یزید در بصره...485

بیعت یزید در شام...487

بیعت یزید در مدینه...488

حرکت معاویه به سوی حجاز...489

گفتگوی معاویه با امام حسین علیه السلام...490

خطبه معاویه...491

سخنان حضرت سید الشهداء علیه السلام...491

معاویه از نظر امیر مؤمنان علی علیه السلام و یاران بزرگ پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم...496

الف: سخنان امیر مؤمنان علی علیه السلام درباره معاویه...496

ب: سخنان برخی از صحابه و تابعین درباره معاویه...502

ج: گفتار برخی از دانشمندان و نویسندگان درباره معاویه...520

2 عبد الرزّاق صنعانی...521

دفاع ابن حجر از معاویه...529

یاران معاویه...537

الف: أبو هریره دوسی...538

ب: بسر بن أرطاة...539

ج: زیاد بن أبیه...544

د: سمرة بن جندب...550

ه: سفیان بن عوف غامدی...555

و: ضحّاک بن قیس...557

ز: عمرو بن عاص سهمی...558

نَسَب عمروعاص...560

مفاخر عمروعاص...561

اسلام عمروعاص...564

اوصاف عمروعاص...564

معاویه و عمروعاص...565

رسوایی عمروعاص در جنگ صفین...569

پایان زندگی عمروعاص...570

ح: مروان بن حَکَم...571

انتقاد شدید امام از مروان...573

ط: مغیرة بن شعبه...575

ی: مسلم بن عقبه مرّی...580

ک: نعمان بن بشیر...585

ل: ولید بن عقبه...586

حمایت از ندیم شراب خوار...588

مسجد و بساط شعبده بازی!...589

اهل بهشت و جهنّم از دیدگاه قرآن...593

افسانه اجتهاد و مرجعیّت صحابه...598

معنای اجتهاد در فرهنگ لغت عرب...601

اجتهاد در اصطلاح مسلمانان...601

دلیل شرعی اهل سنت بر مرجعیّت صحابه...608

فهرست ها

فهرست آیات...615

فهرست انبیاء و معصومین...626

فهرست اشخاص...628

فهرست مکان ها...648

فهرست منابع...651

پیشگفتار

سپاس و ستایش بی حد از آنِ خداوندی است که کارساز است و بنده نواز، و پروردگار عالمیان است و مالک روز جزا، و آسمان و زمین را بر اساس «عدل» استوار ساخته ⁽¹⁾، و به همه بندگان خود به «عدالت و نیکی» فرمان داده و از همه زشتی ها و ظلم و ستم ها نهی فرموده ⁽²⁾و پاداش پاکان و نکو کاران را ساکن شدن در غرفه های بهشتی قرار داده است. ⁽³⁾

و درود بی پایان بر اشرف کائنات پیامبر رحمت حضرت ختمی مرتب محمّد مصطفی صلی اللّه علیه و آله و سلم و اهل پاک و پاکیزه او که پیشوایان امت و راهنمایان بشریّت اند، و به ویژه بر امید مستضعفان، جان تابناک جهان، مهدی صاحب الزمان «عجل اللّه تعالی فرجه الشریف» که رمز بقای هستی است درود فراوان باد.

پیش از آن که دربارهٔ کتاب حاضر سخنی بگویم بر خود لازم می بینم این نکته را خاطر نشان سازم که دانشمندان اسلامی - از شیعه و سنّی - دیر زمانی است که با توجّه به اهمیّت نقش «صحابه» در نقل أخبار و آثار اسلامی، نظریّات مختلفی را ابراز داشته،

و هر یک از آنان برای اثبات مدّعای خود بر «عدالت» و عدم عدالت همه أصحاب دلائلی را از کتاب و سنّت اقامه کرده اند.

عموم أهل سنّت بر این باورند که: همگی اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم عادل اند، و باید به پاکی و درستی همه آن ها اعتقاد داشت زیرا (به نظر آنان) عدالت همه أصحاب ثابت شده و عموماً أهل بهشت اند!!!

امّا شیعیان و پیروان مکتب اهل بیت علیهم السلام می گویند: بر اساس آیات حکیمانه قرآن کریم و سنّت پاک پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و واقعیت تاریخ، همگی اصحاب پیامبر از نظر عدالت و ایمان، با یک دیگر برابر و یک سان نیستند، بلکه در میان آنان منافقانی وجود داشته اند که وجود مقدّس آن حضرت را آزار می دادند و حضرتش را اندوهگین ساخته بودند و خدای تعالی نیز در آیات متعددی از آنان بد گوئی نموده و به مذّمت شان پرداخته است. ⁽¹⁾

با توجّه به این دو نظریّه مختلف و متفاوت در صدد بر آمدیم تا برای کشف حقیقت درباره این موضوع، به کاوش و تحقیق علمی پرداخته و آن را از نظر آیات و روایات وارده و شرح زندگی برخی از «صحابه» مورد بررسی قرار دهیم، تا به وسیله برهان و دلیل قاطع، معلوم شود «نظریّهٔ عدالت همه صحابه« که از سوی برخی از علمای اهل سنّت مطرح گردیده است، تا چه حد بی پایه و اساس و غیر قابل قبول است.

به هر حال، ما در این کتاب که موضوع اصلی بحث آن، همان «نظریه عدالت همهٔ صحابه» می باشد، برای دستیابی به نتیجه مطلوب، با استدلال به آیات و شأن نزول آن ها، هم چنین با نقل روایات وارده و توضیح و تفسیر آن ها، و نیز شرح زندگی برخی از صحابه و أعمال و رفتار نکوهیده بعضی از آنان پس از درگذشت پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم ، به روشنی ثابت کرده ایم که «نظریّه عدالت همهٔ صحابه» نظریه ای باطل، و بطور آشکار و علنی، مخالف با کتاب خدا و سنّت پیامبر و واقعیت تاریخ است.

ضمناً از آن جا که لفظ «صحابه» در نظر اهل سنّت مفهوم مقدسی داشته و برای

آنان امتیاز خاصی قائل شده اند از این رو، مطالب آغازین بحث را به بیان «تعریف صحابه» و معنای لغوی و اصطلاحی آن از دیدگاه لغت عرب و قرآن و سنّت اختصاص داده و پس از آن، با بیان دلائل لازم به اصل مطلب پرداخته ایم و امیدواریم که مورد رضای خداوند قرار گرفته و مفید افتد.

بنده نیازمند توفیق و رحمت پروردگار

سیّد اسد اللّه هاشمی شهیدی

مورّخه 21 / 12 / 1389 هجری شمسی

برابر با چهارم ربیع الثانی 1432 هجری قمری

فصل اول: دیدگاه مکتب خلفاء و مکتب اهل بیت علیهم السلام در مورد تعریف صحابی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و عدالت اصحاب

اشاره

تعریف صحابی از دیدگاه مکتب خلفاء و مکتب اهل بیت علیهم السلام

1- تعریف صحابی از دیدگاه مکتب خلفاء

پیروان مکتب خلفاء کسی را «صحابی» می شناسند که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را دیده و به او ایمان آورده باشد؛ اگر چه این دیدار بسیار کوتاه و حتّی ساعتی در روز باشد.

ابن حجر عسقلانی در مقدّمه فصل اوّل کتاب خود «الاصابه» در تعریف صحابی چنین می نویسد:

«صحابی کسی است که پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم را، در حالی که به او ایمان آورده، دیدار نموده و مسلمان از دنیا رفته باشد.

چنین کسی صحابی است؛ خواه با پیغمبر زمانی دراز نشست و برخاست کرده باشد یا مدتی کوتاه خواه از آن حضرت سخنی شنیده و روایت کرده باشد یا نه؛ خواه با پیغمبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به جنگ مشرکین رفته باشد یا خیر. حتّی یک بار دیدن آن حضرت هم کفایت می کند، اگر چه با او ننشسته و مجلس او را درک نکرده باشد، و یا این که به خدمت آن حضرت رسیده، ولی بنا به علتی مانند کوری یا عارضه ای دیگر، او را به چشم سر ندیده باشد». ⁽¹⁾

آری، مطابق تعریفی که ابن حجر در کتاب اصابه برای معرفی اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم آورده است، همه کسانی که پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم را دیده اند اگر چه برای یک بار هم آن حضرت را دیدار کرده و حتّی روایتی از او نقل نکرده باشند، صحابی شناخته می شوند. و این چیزی است که تمام پیروان مکتب خلفاء آن را پذیرفته و باور دارند.

در این باره «نووی» در مقدمه شرحی که بر صحیح مسلم نگاشته چنین می گوید:

«هر مسلمانی که پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم را، هر چند برای یک لحظه دیده باشد صحابی شناخته می شود. و این در جای خود صحیح است، و بر همین عقیده است احمد بن حنبل، و بخاری در کتاب صحیح خود و تمام حدیث نگاران.» ⁽¹⁾

صحابی از دیدگاه لغت عرب و قرآن و سنّت

اگر به کتاب خدا - قرآن - و سنّت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و کتاب هایی که در فرهنگ لغت عرب نوشته شده مراجعه شود، نتیجه این سهل انگاری که در تعریف و شناخت صحابی و زیان و ضرری که از این ره گذر بر تاریخ اسلام و مسلمانان و احادیث رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم رفته است، به خوبی درک می شود.

زیرا: کلمه صحابی چنان چه در لغت عرب آمده، به معنی هم دم و رفیق و معاشر و به کسی اطلاق می شود که مدت درازی با کسی هم صحبت و همراه بوده باشد، و از این رو، لفظ مزبور، به مسلمانانی که پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم را دیده و یا حتّی جزء یاران آن حضرت بوده اند، اختصاص ندارد بلکه همه کسانی را که با حضرتش معاشر بوده و و برخاست داشته اند - خواه مسلمان و خواه غیر مسلمان - همه را شامل می شود و این مطلبی است که در فرهنگ های لغت عرب بدان تصریح شده و شواهدی نیز از کتاب خدا (قرآن) و سنت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم بر آن گواهی می دهند.

امّا لغت عرب

در کتاب «قاموس المحیط» در معنای کلمهٔ «صحبت» می نویسد:

«صَحِبَهُ صِحَابَةً وَ صُحْبَةً، عَاشَرَه: با او مصاحبت کرد و هم صحبت شد، یعنی با او معاشرت کرد». هم چنین در کتاب «لسان العرب» در معنای کلمهٔ «صاحب» و «صحبت» می نویسد: «صَحِبَهُ یَصْحَبُهُ صُحْبَةً... وَ صَاحَبَهُ: عَاشَرَه: و الصَّاحِب: اَلمُعاشِرْ: با او مصاحبت کرد و هم صحبت گردید یعنی با او رفاقت و معاشرت کرد و «صاحب» به معنای معاشر است». ⁽²⁾

بنا بر این، لفظ صاحب و صحبت و صحابه چنان که در فرهنگ لغت عرب آمده، معنای رفیق و معاشر است و «صحابی» کسی است که با پیغمبر خدا محشور بوده و با حضرتش معاشرت و نشست و برخاست نموده باشد خواه چنین کسی مسلمان باشد یا کافر، نکو کار باشد یا بد کار، فاسق و فاجر باشد یا متّقی و پرهیزگار.

امّا قرآن کریم

خدای تعالی در سوره «نجم» در مورد نبوت پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم خطاب به مشرکین می فرماید:

وَ مَا ضَلَّ صَاحِبُکُمْ وَ مَا غَوَی. ⁽¹⁾ هرگز هم نشین شما (محمّد) از صراط مستقیم منحرف نشده و مقصد را گم نکرده است.»

در سورهٔ «سبأ» که خداوند به پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم دستور می دهد تا مردمان را به آیین حق دعوت کند و افکار خفته آنان را بیدار نماید تا از انکار حق و اتهام های ناروا نسبت به پیغمبر خدا دست بردارند و دربارهٔ وظیفه خطیر پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و سابقه وی در میان خود شان و عاقبت کار خود بیندیشند خطاب به پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم می فرماید:

قُلْ إِنَّمَا أَعِظُکُم بِوَاحِدَةٍ، اَنْ تَقُوموا اللّه مَثْنی وَ فُرادی، ثُمَّ تَتَفَکَّروا ما بضاحِبکُم مِنْ جنّة... ⁽²⁾ ای پیامبر! - بگو من تنها شما را به یک چیز اندرز می دهم و آن این که دو نفر دو نفر، یا یک نفر یک نفر برای خدا قیام کنید سپس فکر خود را به کار گیرید و بیندیشید، این دوست و هم نشین شما (محمّد هیچ گونه جنون ندارد) در سوره «اعراف» درباره کسانی که آیات خدا را تکذیب می نمودند می فرماید:

وَ أُملی لَهُمْ إِنَّ کَیْدی مَتین، أَوَلَمْ یَتَفَکَّرُوا مَا بِصَاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةِ ... ⁽³⁾ «به آن ها مهلت می دهم، زیرا نقشه من بسیار قوی (و حساب شده) است. آیا فکر نکردند که هم نشین ایشان [ پیامبر ] هیچ گونه اثری از جنون ندارد؟!...».

در سوره «انعام» که خداوند به پیامبر گرامی اسلام صلی اللّه علیه و آله و سلم دستور می دهد تا در برابر مشرکان که اصرار داشتند مسلمانان را به کفر و بت پرستی بازگردانند، با یک دلیل روشن و دندان شکن به آن ها پاسخ می دهد، می فرماید:

قُلْ أَنَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا یَنفَعُنَا وَ لَا یَضُرُّنَا وَ نُرَدُّ عَلَی أَعْقَابِنَا بَعْدَ إِذْ هَدَانَا اللّهُ کَالَّذِی اسْتَهْوَتْهُ الشَّیَاطِینُ فِی الْأَرْضِ حَیْرَانَ لَهُ أَصْحَابُ یَدْعُونَهُ إلَی الْهُدَی اثْتِنَا... ⁽¹⁾ «ای پیامبر! - بگو آیا غیر از خدا، چیزی را بخوانیم (و عبادت کنیم) که نه سودی به حال ما دارد، نه زیانی و (به این ترتیب،) به عقب برگردیم بعد از آن که خداوند ما را هدایت کرده است؟! همانند کسی که بر اثر وسوسه های شیاطین در روی زمین راه را گم کرده و سرگردان مانده است؛ در حالی که یارانی هم دارد که او را به هدایت دعوت می کنند (و می گویند) به سوی ما بیا!»

در سوره «کهف» دربارهٔ آن دو نفری که با هم دوست بودند و یکی از آن ها مؤمن و دیگری کافر بود و در مورد اعتقاد به خدا با به خدا با هم گفتگویی داشتند، می فرماید:

فَقَالَ لِصَاحِبِهِ وَ هُوَ یُحَاوِرُهُ أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مَالاً وَ أَعَزُّ نَفَراً ⁽²⁾ «آن که کافر بود - به رفیقش، در حالی که با او گفتگو می کرد، گفت: من از نظر ثروت از تو برتر، و از نظر نفرات از تو نیرومند ترم».

و در آیه دیگر در مورد پاسخ آن فرد مؤمن به رفیق کافرش، می فرماید:

قَالَ لَهُ صَاحِبُهُ وَ هُوَ یُحَاوِرُهُ أَکَفَرْتَ بِالَّذِی خَلَقَکَ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاکَ رَجُلاً ⁽³⁾. «رفیق (با ایمان) وی، در حالی که با او گفتگو می کرد گفت: آیا به خدایی که تو را از

خاک، سپس از نطفه آفرید، و پس از آن تو را مرد کاملی قرار داد کافر شدی؟!»

و در سوره «لقمان» در مورد حدود فرمان برداری از پدر و مادر و لزوم خوش رفتاری و نیکی به آنان می فرماید:

وَ إِنْ جَاهَدَاکَ عَلی أَنْ تُشْرِکَ بِی مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا

وَ صَاحِبُهُمَا فِی الدُّنْیَا مَعْرُوفاً . ⁽¹⁾ هر گاه آن دو، پدر و مادر تلاش کنند تا این که تو چیزی را همتای من قرار دهی، که به آن آگاهی نداری (بلکه می دانی باطل است) از ایشان اطاعت مکن، ولی با آن دو، در دنیا به طور شایسته ای معاشرت کن»

در این آیات چنان که خوانندگان گرامی ملاحظه نمودند، کلمه «صاحب» و «اصحاب» به معنای هم نشین، دوست، رفیق، یار و هم دم و معاشر و هم صحبت آمده است و همان گونه که ملاحظه گردید، کلمهٔ «صاحب» هم به پیغمبر بزرگ اسلام اطلاق شده و هم در مورد شخص مؤمن و کافری که با یک دیگر رفاقت و مصاحبت و معاشرت داشته اند استعمال گردیده است.

و اما سنّت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم

در ضمن حدیثی که درباره عبد اللّه بن ابی سر دسته منافقان وارد شده آمده است: هنگامی که از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم درخواست نمودند تا فرمان قتل او را صادر کند، فرمود:

«نمی خواهم که مردم بگویند: محمّد اصحابش را می کشد». ⁽²⁾

و هم چنین در یک حدیث دیگر از جابر بن عبد اللّه انصاری روایت شده است که گفت: هنگامی که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم غنایم جنگ حنین را در «جعرانه» ⁽³⁾تقسیم می نمود، مردی گفت: یا رسول اللّه! به عدالت رفتار کن! رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم با ناراحتی فرمود: وای بر تو، اگر من به عدالت رفتار نکنم پس چه کسی به عدالت رفتار خواهد کرد؟ عمر گفت: ای رسول خدا، بگذار من این مرد منافق را بکشم! رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: «پناه می برم به خدا از این که مردم بگویند: من اصحابم را می کشم». ⁽⁴⁾

پس طبق آیات و روایات یاد شده و هم چنین از نظر گاه لغت عرب لفظ صاحب و اصحاب و مشتقّات آن ها به معنی هم صحبت، هم نشین و یار و معاشر است، و معاشرت با رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم اختصاص به مسلمان و کافر ندارد بلکه همه کسانی که با آن حضرت

نشست و برخاست داشته اند از مؤمن و منافق و کافر و فاسق و عادل و نکو کار و بد کار را نیز شامل می شود.

و امّا این که پیروان مکتب خلفاء لفظ «صحابی» را به مسلمانانی که با رسول خدا معاشرت داشته اند، اختصاص داده و آن را در معنایی که خود برای آن ساخته اند استعمال نموده و آنان را بنام صحابی نام گذاری کرده اند، مطلبی است که در مباحث آینده دربارهٔ آن سخن خواهیم گفت.

2-تعریف صحابی از دیدگاه مکتب اهل بیت علیهم السلام

پیروان مکتب اهل بیت علیهم السلام در تعریف صحابی همان مطلبی را می گویند که در فرهنگ های لغت عربی آمده است.

آنان می گویند: کلمهٔ «صاحب» که جمع آن «صحب»، «اصحاب»، «صحاب» «صحابه» می باشد، در لغت عرب به معنی هم دم، همراه، رفیق، یار و معاشر است و زمانی آن را به کار می برند که دونفر زمان نسبتاً درازی را با هم و در کنار هم و به معاشرت با یک دیگر گذرانیده باشند و اصولاً مصاحبت با طول زمان معاشرت ملازمه دارد. ⁽¹⁾

و چون مصاحبت و معاشرت بین دو تن صورت می گیرد از این رو کلمهٔ «صاحب» جمع آن «اصحاب» و «صحابه» است، همیشه در کلام عرب به کلمه بعد از خود به صورت اضافه به کار برده می شود چنان که در قرآن کریم در داستان حضرت یوسف علیه السلام آمده است که وی به رفقای زندانی خود گفت: یَا صَاحِبَیِ السِّجْنِ . (ای یاران زندانی من) و مانند «اصحاب موسی» (یاران حضرت موسی) که کلمه «صاحب» و «اصحاب» بر کلمهٔ «السِّجن» و «موسی» اضافه شده است.

پیروان مکتب اهل بیت علیهم السلام می گویند: همین قاعده در زمان رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم رعایت می شد، و به کسانی که با آن حضرت نشست و برخاست و معاشرت داشتند «صاحب رسول اللّه» (هم صحبت رسول خدا) و «اصحاب رسول خدا» (یاران رسول خدا) می گفتند و کلمهٔ «صاحب» و «اصحاب» را بر کلمهٔ «رسول خدا» اضافه می کردند.

هم چنان که در مورد مؤمنانی که با رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم در «بیعت رضوان» یا «بیعت شجره» در زیر درختی بیعت نمودند (اصحاب بیعت شجره) و به تهی دستانی که پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم آنان را به لحاظ نداشتن مسکن به طور موقت در مسجد جای داده بود «اصحاب صُفّه» (هم نشینان صفّه) می گفتند و کلمهٔ «اصحاب» را به «بیعت «شجره» و «صفه» اضافه می نمودند.

بنا بر این لفظ «صاحب» و «اصحاب» و «صحابه» نام خاصّی برای یاران رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم نبوده است، بلکه بعد ها به صورت اسم خاصّی در آمده و مسلمانان پیرو مکتب خلفاء یاران پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم را به عنوان «صحابی و اصحاب» نام گذاری نموده و این کلمه را بدون مضاف الیه به کار برده و از آن یاران رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را اراده می کردند. پس کلمهٔ «صحابی» و «صحابه» اصطلاح شرعی نیست بلکه از نام گذاری های مسلمانان و مانند یکی از واژه های لغت عربی است.

روش شناخت صحابی از دیدگاه مکتب خلفاء

نویسندگان شرح حال صحابه پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم برای معرفی اصحاب و شناخت صحابه، قاعده و روش خاصّی وضع کرده اند که از آن طریق می توان اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را از دیگران بازشناخت از آن جمله ابن حجر در کتاب «اصابه» تحت عنوان «قاعده ای که در پرتو آن، عدّه زیادی صحابی شناخته می شوند» چنین می نویسد:

«در فتوحات و جنگ ها پیشینیان را چنین رسم بوده است که به جز شخص صحابی، کسی دیگر را به فرماندهی سپاه بر نمی گزیدند... در سال دهم هجرت، حتّی یک نفر هم در مکه و طائف یافت نمی شد که اسلام نیاورده و همراه با رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم در حجّة الوداع شرکت نکرده باشد. در اواخر زندگانی رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم در شهر مدینه، و از افراد قبائل اوس و خزرج کسی پیدا نمی شد که مسلمان نشده باشد. تا زمانی که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم در حال حیات بود هیچ یک از کسانی که نام بردیم آشکارا اظهار کفر نکرده و کافر نشده بودند». ⁽¹⁾

ابن حجر در جای دیگر از همان کتاب می نویسد:

از جمله سخنان سر بسته پیشوایان درباره نشانه و علامتی که بوسیله آن شخص صحابی شناخته می شود، روایتی است که ابن أبی شیبه در کتاب مُصَنَّف خود از طریقی که بر آن باکی نیست آورده است که پیشینیان را رسم بر این بوده است که در جنگ ها به جز شخص صحابی را به فرماندهی سپاه نمی گماشتند». ⁽¹⁾

این روایت، که به گفتهٔ ابن حجر از طریقی رسیده که بر آن باکی نیست، روایتی است که طبری و ابن عساکر به اسناد خود از سیف بن عمر، از ابو عثمان از خالد عباده آورده اند که در آن می گوید:

«فرماندهان، از صحابه انتخاب می شدند مگر آن موقعی که یک فرد صحابی را که بتواند از عهده چنین کار مهمی بر آید نمی یافتند» ⁽²⁾.

طبری در یک روایت دیگر در همین باره از قول سیف می نویسد:

«اگر عمر در میان اصحاب کسی را می یافت که از عهدهٔ اداره جنگ بر آید از انتخابش به فرماندهی سپاه فرو گذاری نمی کرد اما اگر به چنین کسی در میان اصحاب دست نمی یافت، یکی از تابعین خوش نام را با همان ویژگی ها بر می گزید. ولی کسانی که در جنگ های ارتداد با مسلمانان شرکت کرده بودند چنین امیدی را نداشتند» ⁽³⁾.

بررسی ضابطه شناخت صحابی در مکتب خلفاء

در مورد دو روایت یاد شده که ابن حجر آن را «ضابطهٔ شناخت صحابی» قرار داده است باید دانست: علاوه بر آن که راوی دو روایت مزبور، سیف بن عمر تمیمی است که به دروغ سازی و زندقه متّهم است ⁽⁴⁾، با حقایق مسلّم تاریخی نیز که در منابع پیروان مکتب خلفاء و حتّی اصابه خود ابن حجر آمده است، تناقض آشکار دارد که در این جا به برخی از آن ها اشاره می شود.

ابو الفرج اصفهانی در کتاب اغانی می نویسد:

امرؤ القیس به دست عمر اسلام آورد و خلیفه نیز او را در همان مجلس و پیش از آن که

حتّی رکعتی نماز گزارده باشد، ولایت و حکومت داد. ⁽¹⁾

اصفهانی تفصیل این داستان را از زبان عوف بن خارجهٔ مُرّی چنین آورده است:

روزی در زمان خلافت عمر بن خطاب نزد او نشسته بودم، در آن حال مردی از در در آمد که موی اندکی در دو طرف سرش به چشم می خورد. آن مرد پا های کجی داشت؛ به طوری که انگشت های هر دو پای او روبروی هم و پاشنه هایش تقریباً در امتداد شانه هایش قرار داشت. او در حالی که مردم نشسته در مجلس را پس و پیش می کرد و از روی سر آن ها قدم بر می داشت خود را به جلو کشید تا این که روبروی عمر قرار گرفت و او را به رسم خلافت درود گفت. عمر از او پرسید: کیستی؟ آن مرد جواب داد: من مردی مسیحی هستم و نامم امرؤ القیس بن عدی کلبی است. عمر او را شناخت، پس پرسید: بسیار خوب، چه می خواهی؟ امرؤ القیس پاسخ داد که می خواهم مسلمان شوم. عمر اسلام را بر او عرضه کرد و او هم پذیرفت. سپس عمر فرمان داد تا نیزه ای برایش حاضر کردند. پس پرچمی بر آن بست و به دستش داد و او را مسلمانان قضاعه ⁽²⁾شام حکومت داد.

امرؤ القیس در حالی که پرچم را در دست خود می فشرد و باد آن را بالای سرش به اهتزاز در آورده بود بازگشت و به سوی محل مأموریتش روان گردید. ⁽³⁾

داستانِ حکومت یافتن علقمة بن علاثة کلبی بر حوران ⁽⁴⁾توسط عمر پس از قضیه ارتدادش نیز با چنان ادّعایی آشکارا متناقض است در اغانی اصفهانی ضمن شرح حال علقمه، آمده است:

«علقمه در زمان رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم اسلام آورد و از مصاحبت حضرتش برخوردار شد.

اما در زمان خلافت ابو بکر از اسلام روی برگردانید و مرتد شد. ابو بکر، خالد بن ولید را به دستگیری او مأمور کرد، ولی علقمه از چنگش گریخت. می گویند بعد ها علقمه عذر خواهانه بازگشت و از نو اسلام آورد. ⁽¹⁾

و در اصابه ابن حجر آمده است:

علقمه در زمان خلافت عمر شراب خورد و عمر نیز او را حد زد. علقمه پس از خوردن این حد مرتد شد و رو به دیار روم نهاد. امپراتور روم او را به گرمی پذیرفت، از او پرسید:

تو پسر عموی عامر بن طفیل نیستی؟! علقمه به شخصیتش برخورد و در پاسخ امپراتور گفت: مثل این که تو جز به وجود عامر مرا نمی شناسی؟

پس سر خورده و ناراحت از روم به مدینه بازگشت و از نو اسلام آورد. ⁽²⁾

اما داستان حکومت یافتن او را اصفهانی و ابن حجر هر دو آورده اند. اصفهانی می نویسد:

علقمه - که از دوستان خالد بن ولید بود - پس از ارتدادش به مدینه بازگشت و شبان گاه دور از چشم دیگران خود را به مسجد رساند و در گوشه ای پنهان شد. ساعتی بعد عمر بن خطاب به مسجد قدم نهاد و علقمه را سلام گفت. خلیفه که با خالد بن ولید شباهتی تمام داشت، در تاریکی شب علقمه را به اشتباه انداخت و علقمه چنین پنداشت که این تازه وارد خالد بن ولید است. پس سر صحبت را با او باز کرد و در ضمن آن از وی پرسید بالاخره تو را از کار بر کنار کرد؟ عمر که متوجه اشتباه علقمه شده بود برای این که چیزی دستگیرش بشود، زیرکانه به جای خالد جواب داد آری همین طور است! علقمه با لحنی متأثر گفت معلوم است این به سبب رقابت و حسادتی است که با تو داشته اند عمر موقع را مناسب دانست و موذیانه از علقمه پرسید: از تو چه کمکی بر می آید تا انتقام بگیرم؟ علقمه شتاب زده پاسخ داد: پناه می برم به خدا، عمر بر ما حق

فرمان برداری دارد و ما مجاز نیستیم که علیه او کاری انجام دهیم و به مخالفتش برخیزیم پس از این گفتگو: عمر (یا به گمان علقمه، خالد) از جای برخاست و از مسجد بیرون رفت.

روز بعد، عمر آماده پذیرایی از مردم گردید. خالد بن ولید نیز به همراه علقمه وارد شد و در کنجی آرام گرفتند ساعتی گذشت و در فرصتی مناسب عمر رو به علقمه کرد و پرسید خوب علقمه آن حرف ها را تو با خالد در میان گذاشتی؟! علقمه نگران و ناراحت به یاد حرف های دیشبش با خالد افتاد پس شتاب زده از خالد پرسید: ابو سلیمان تو چیزی به او گفته ای؟ خالد پاسخ داد: وای بر تو، قسم به خدا پیش از آن که تو او را ببینی، من او را دیدار نکرده ام و پس از اندکی مکث به سخن خود چنین ادامه داد نکند تو پیش از من او را دیده و به جای من گرفته باشی؟! علقمه - که کاملا موضوع را دریافته بود - گفت: آری به خدا همین طور است. آن وقت به طرف عمر برگشت و از خلیفه پرسید: ای امیر المؤمنین! تو که چیزی به جز خیر و خوبی از من نشنیده ای، این طور نیست؟ عمر گفت: آری همین طور است. بگو ببینم دوست داری تا حکومت «حوران» را به تو بدهم؟ علقمه گفت: آری. آن وقت خلیفه حکومت و فرمان روایی حوران را به علقمه وا گذار کرد و او تا پایان عمر بر آن جا فرمان راند و در آن جا هم درگذشت. ⁽¹⁾

ابن حجر در پایان این داستان می نویسد که عمر گفت: اگر من هوا دارانی واقعی مثل تو به دنبال داشتم که همه رأی تو را داشتند، از هر چیز دنیا نزد من محبوب تر بود. ⁽²⁾

حال از پیروان مکتب خلفاء می پرسیم: آیا «امرؤ القیس» که در زمان عُمَر و به دست وی اسلام آورد و خلیفه در همان مجلس و حتّی پیش از آن که رکعتی نماز گزارده باشد به او حکومت و فرمان روایی داد، از صحابه پیامبر بوده است؟

آیا «علقمه» که در زمان ابو بکر مرتد شد و از اسلام روی گردانید و در زمان عمر شراب خورد و خلیفه هم حدّ شراب خواری را بر او جاری نمود، از افراد خوش نام بوده است که خلیفه فرمان حکومت حوران را به نام وی صادر نمود؟ ما قضاوت را به عهده خواننده می گذاریم تا خود به داوری بنشیند و منصفانه قضاوت کند.

به هر حال، آن چه تا بدین جا آوردیم، عین وقایع تاریخی بود که با ضابطه شناخت صحابی تناقض آشکار دارد ولی با وجود این، دانشمندان پیرو مکتب خلفاء به آن چه «سیف بن عمر تمیمی» روایت کرده است استناد جسته، و از آن روایات، ضابطه ای برای شناخت اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم کشف نموده و به دنبال آن بسیاری از افراد ساخته و پرداختهٔ «سیف بن عمر» متهم به زندقه را که اصلاً وجود خارجی نداشته اند در صف یاران واقعی رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم جای داده و آن ها را در شمار صحابه به حساب آورده و از آن ها روایت کرده اند.

عدالت اصحاب از دیدگاه مکتب خلفاء و مکتب اهل بیت علیهم السلام

1-عدالت اصحاب از دیدگاه مکتب خلفاء

پیروان مکتب خلفاء همهٔ اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را عادل می دانند و در اخذ احکام و معارف اسلامی به ایشان مراجعه می کنند و احادیثی را که از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم روایت می کنند صحیح می شمارند و بر صحّت روایات آن ها سر تسلیم فرود می آورند و خود را متعهّد می دانند که به هر چه اصحاب روایت کرده اند عمل نمایند، و اجازه نمی دهند که هیچ یک از آن ها مورد ایراد و انتقاد قرار گیرد. و اگر کسی یک نفر آن ها را مورد خرده گیری قرار دهد، کافر و زندیق شمرده می شود!!!

حافظ حدیث، ابن حجر عسقلانی در فصل سوّم از مقدمه کتاب خود «الاصابه فی تمییز الصحابه» در مورد عدالت اصحاب چنین می نویسد:

«اهل سنّت بر این امر اتّفاق دارند که اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم همگی عادل اند و کسی با آن ها مخالفتی ندارد، مگر افراد بی اهمیت از اهل بدعت...». ⁽¹⁾

ابن اثیر نیز در مقدمه کتاب خود «اسد الغابه» چنین می نویسد:

«سنن، که محور شرح و تفصیل احکام و آشنایی با حلال و حرام و دیگر امور مربوط به دین و آیین ما می باشد، هنگامی قابل قبول است که رجال اسانید و راویان آن ها قبلاً شناسایی شده باشند که پیشاپیش و مقدّم بر آن ها، شناخت اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم

قرار دارد، و اگر کسی اصحاب پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم را نشناسد، دیگران برای او مجهول تر و ناشناخته تر باقی خواهند ماند. پس شایسته است اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم از لحاظ نَسَب و شرح حال شان شناخته شوند...

اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم با دیگر راویان حدیث و سنّت در همه موارد یک سان و برابرند، مگر در جرح و تعدیل و خرده گیری و ایراد، زیرا همه آن ها عادل اند و راهی برای عیب جویی و خرده گیری از ایشان وجود ندارد». ⁽¹⁾

از امام اهل حدیث، أبو زرعه نیز نقل شده است:

«اگر دیدی کسی در مقام عیب جویی و خرده گیری بر یکی از اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم است، بدان که او زندیق است ⁽²⁾، زیرا می دانیم که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم و قرآن و آن چه در قرآن آمده، همه حق و درست می باشند، و تمامی آن ها را هم همان اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به ما رسانیده اند.

بنا بر این کسانی که به عیب جویی اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم می پردازند، در صدد این هستند که گواهان ما را بر همه این مدارک و مطالب از اعتبار و اهمیّت بیندازند تا در پی آن به راحتی بتوانند قرآن و سنت را باطل و بی اعتبار اعلام کنند. در صورتی که زندیقان از هر کسی دیگر سزاوارترند تا پرده شان دریده شود و مورد انتقاد و خرده گیری قرار بگیرند». ⁽³⁾

دلیل پیروان مکتب خلفاء بر عدالت اصحاب

اشاره

امام جرح و تعدیل، حافظ ابو حاتم رازی ⁽⁴⁾، از دانشمندان گران قدر علم درایه و حدیث در مکتب خلفاء، در مقدمه کتابش در مورد عدالت اصحاب پیغمبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم چنین می نویسد:

اصحاب پیغمبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم کسانی هستند که شاهد نزول وحی و قرآن بوده، چگونگی

تفسیر و تأویل آن را آموخته اند، خداوند ایشان را به هم دمی پیامبرش و یاری دادن به او، و برپا داشتن دین و نمودن آئینش برگزیده و آنان را برای مصاحبت با پیامبرش پسندیده و رهبران ما قرار داده است.

آن چه را که پیامبر اسلام از جانب خداوند تعالی به آنان ابلاغ کرده است (از سنّت هایی که نهاده، و مقرراتی که وضع فرموده و احکامی که صادر کرده و داوری هایی که نموده، آن چه را که روا شمرده و به آن فرمان داده یا مانع شده و از آن نهی فرموده است) همه و همه را با تمام وجود فرا گرفته و به خاطر سپرده و در دین، فقیه و دانشمند شده اند.

آنان به امر و نهی خدا و مراد و مقصود از آن، در پرتو دیداری که با رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم و نظارتی که بر نحوه تفسیر قرآن و تأویل آن به وسیلهٔ حضرتش داشته اند، آگاهی یافته و طرز استفاده و چگونگی برداشت از قرآن را به خوبی و روشنی دریافته اند.

خدای تعالی از این که آنان را بزرگ شمرده و امتیاز پیشوایی امّت را به ایشان ارزانی داشته است، بر آنان منت گذارده شک و تردید و دروغ و اشتباه و خود پسندی و عیب جویی را از ایشان برداشته و عدول امّت شان نامیده و درباره ایشان فرموده است:

وَ کذالِکَ جَعَلْنَاکُم أُمَّةً وَسطاً لِتَکُونُوا شُهَدَاء عَلَی النَّاسِ ⁽¹⁾، «و بدین سان شما را امتی میانه قرار دادیم تا گواهانی بر مردم باشید» و رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم نیز از سوی خداوند، «وسطاً» را «عدلاً» تفسیر فرموده است.

بنا بر این، اصحاب پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلم عادلان این امّت، و پیشوایان ما به راه راست، و حجّت های خدا در امر دین، و حاملان قرآن و سنّت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم می باشند. خدای تعالی فرمان داده است تا به ایشان تمسّک جسته، راه و روش آنان در پیش گرفته شود. و مقرر فرموده است تا ما ایشان را الگوی خویش قرار دهیم و در راه آن ها قدم برداریم ⁽²⁾. و در

این رابطه فرموده است:

وَ مَن یُشَاقِقِ الرَّسول ... وَ یَتَّبِع غیر سبیل المُؤْمِنین نُولِّهِ ما تَوَلَّی ⁽¹⁾، هر کس که با رسول خدا مخالفت کند... و از راهی جز راه مؤمنان پیروی نماید، ما او را در این مسیر به خودش وا می گذاریم». و در احادیث متعددی می بینیم که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم مردم را بر آن می دارد که در تبلیغ سخنانش بکوشند و اصحاب خود را مخاطب ساخته، ضمن دعا درباره ایشان می فرماید: نَضَّر اللّه امْرَءً سَمِعَ مَقَالَتِی فَحَفَظَها وَ وعاها، حَتَّی یُبَلِّغها غَیْرَه : خداوند خرّم و شاداب بدارد کسی که سخنان مرا بشنود و آن را به خاطر بسپارد تا آن را به دیگران برساند».

و نیز طی سخنانی خطاب به اصحابش فرموده است: فِلْیُبَلِّغ الشاهِدَ مِنْکُم الغائب : کسانی که حاضرند این سخنان مرا به دیگران که غایب اند برسانند. و نیز به آنان فرموده است: بَلِّغُوا عَنِّی وَ لُو آیَةً، وَ حَدَّثوا عَنِّی وَ لا حَرَجَ : از قول من، حتّی یک آیه هم که شده، به دیگران برسانید، و هیچ پروایی نداشته باشید».

پس اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم - که خداوند از آنان خشنود باد - در همه شهر ها و مرز ها پراکنده شده، در جنگ ها و نبرد ها و پیروزی ها شرکت جسته، مقامات حکومتی و قضاوت و داوری در دعاوی را به عهده گرفتند، و در شهر های خویش و یا هر جا فرود می آمدند و یا اقامت می گزیدند، آن چه را که از پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرا گرفته بودند و به خاطر داشتند، به دیگران رساندند و منتشر ساختند. ⁽²⁾

و آن چه را که مردم از ایشان می پرسیدند، با توجه به پاسخی که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم در

حضور ایشان به آن و یا نظائر آن داده و در خاطر شان مانده بود، پاسخ می دادند و نظریه و فتوای خود را بیان می کردند و با نیّتی پاک و قصد تقرّب به خدای بزرگ خود را آماده ساخته بودند تا واجبات و احکام و سنّت های رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را از حلال و حرام، به مردم بیاموزند. اینان چنین بودند تا آن گاه که خدای عزّوجلّ ایشان را به سوی خود فرا خواند که خشنودی خدا و بخشایش و رحمت او بر همه آنان باد. ⁽¹⁾

ابن عبد البر قرطبی نیز در مقدمه کتاب «استیعاب» می نویسد:

عدالت همه اصحاب ثابت شده است.

سپس آیات و احادیثی را که بخصوص دربارهٔ مؤمنین صحابه وارد شده، همانند آن چه را که از ابو حاتم رازی نقل کردیم، در مورد عدالت اصحاب آورده است. ⁽²⁾

خطیب بغدادی نیز در کتاب «الکفایه» در مورد عدالت صحابه، می گوید:

عدالت همه اصحاب ثابت و واضح است، زیرا: خدای تعالی آنان را به صفت «عدالت» توصیف نموده و از پاکی و درستی آنان خبر داده و ایشان را برای مصاحبت با پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلم اختیار فرموده است.

آن گاه این دانشمند نیز مانند دو دانشمند دیگر از هم مسلکان خود، به آیاتی از قرآن که درباره مؤمنین صحابه وارد شده، استدلال نموده و آن ها را برای اثبات عدالت همهٔ اصحاب، به عنوان شاهد ذکر می نماید. ⁽³⁾

آن چه تا بدین جا آوردیم، نظر پیروان مکتب خلفاء درباره عدالت اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم بود، اینک ببینیم نظر مکتب اهل بیت و پیروان آن ها درباره عدالت اصحاب از چه قرار است.

2-عدالت اصحاب از دیدگاه مکتب اهل بیت علیهم السلام

پیروان مکتب اهل بیت علیهم السلام به پیروی از قرآن کریم عقیده دارند که در میان

اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم مؤمنان پاک نیّتی وجود داشتند که خداوند در قرآن کریم به ستایش ایشان پرداخته و از آن ها به نیکی یاد کرده است چنان چه در مورد بیعت شجره می فرماید:

لَقَدْ رَضِیَ اللّهُ عَنْ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبَایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِی قُلُوبهمْ فَأَنْزَلَ السَّکِینَةَ عَلَیْهِمْ وَ أَثَابَهُمْ فَتْحاً قَرِیبا ⁽¹⁾ «بی گمان خداوند از مؤمنانی که پای درخت با تو بیعت کردند راضی و خشنود گردید و از راز درون شان آگاه گردید و بر آن ها آرامش فرود آورد و پیروزی نزدیکی به ایشان مرحمت فرمود».

در این آیه خداوند ستایش خود را ویژه افراد مؤمنی از صحابه قرار داده که در بیعت شجره شرکت کردند ⁽²⁾و هرگز شامل حال منافقان ایشان مانند عبد اللّه ابن اُبی و اوس بن خولی و جدّ بن قیس و مغیرة بن شعبه که آنان نیز در آن جا حضور داشته اند، نمی شود.

پس این آیه هرگز شامل همه افرادی که در بیعت شجره شرکت نکردند و با پیامبر خدا بیعت ننمودند نمی شود، و بر نیک فرجامی تمام مؤمنانی که با آن حضرت بیعت نمودند، نیز دلالت ندارد، زیرا: آیه بیش از این دلالت نمی کند که خدای تعالی از ایشان راضی و خشنود گردیده و بیعت شان را پذیرفت و بر آن پاداش شان خواهد داد ولی هیچ گاه رضایت خداوند از این بیعت کنندگان مستلزم این نیست که تا به ابد و برای همیشه از آنان راضی باشد دلیل این گفتار این است که خداوند در همان سوره می فرماید:

إنَّ الَّذِینَ یُبَایِعُونَکَ إِنَّمَا یُبَایِعُونَ اللّهَ یَدُ اللّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمَا یَنْکُتُ عَلَی نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفَی بِمَا عَاهَدَ عَلَیْهُ اللَّهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً . ⁽³⁾ «مؤمنانی که (در حدیبیه) با تو بیعت کردند، در حقیقت با خدا پیمان بسته اند، و دست خدا روی دست آن هاست، پس از این، هر کس که آن را بشکند، خودش را شکسته است و هر کس به پیمانی که با خدا بسته است و فادار بماند، به زودی خداوند به او پاداش بزرگ

عطا خواهد فرمود».

پس اگر رضایت خداوند برای همیشه شامل حال آن ها می شد و در میان بیعت کنندگان به حقیقت کسی پیدا نمی شد که پیمان خداوند را بشکند، این قسمت از آیه که می فرماید:

فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمَا یَنْکُثُ عَلَی نَفْسِهِ (هر کس که آن پیمان را بشکند، خودش را شکسته است)، معنایی نداشت. ⁽¹⁾ آری پیروان مکتب اهل بیت علیهم السلام بر این باورند که در میان همان اصحاب منافقانی وجود داشته اند که خدای تعالی در آیات متعدّدی از آنان بد گویی نموده و به مذمّت شان پرداخته و از جمله، درباره آنان فرموده است:

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنْ الْأَعْرَابِ مُنَافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفَاقِ لَا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلَی عَذَابٍ عَظِیمٍ . ⁽²⁾ «و از بادیه نشینان دور و بر تان منافقانی وجود دارند، و از اهالی مدینه نیز کسانی کار کشته و بس ماهر در دورویی و نفاق می باشند که شما ایشان را نمی شناسید و فقط ما آن ها را می شناسیم. ما - به زودی و در آینده - آنان را دوبار عذاب خواهیم کرد، سپس آن ها را به عذابی دردناک مبتلا خواهیم ساخت».

بنا بر این، طبق این آیه شریفه، کسانی در میان آن ها بوده اند که خداوند از وجود آن ها و نفاق شان خبر داده است.

و نیز در میان آن ها کسانی بوده اند که خداوند فرموده است:

وَ إِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْواً انفَضُّوا إِلَیْهَا وَ تَرَکُوکَ قَائِماً . ⁽³⁾ «و چون داد و ستدی و یا سرگرمی را به ببینند، به سوی آن روی آورند و تو را ایستاده - در حال اداء نماز جمعه - رها سازند».

این واقعه زمانی اتفاق افتاد که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم در مسجد ایستاده و به خواندن خطبهٔ

نماز جمعه مشغول بود.

جابر بن عبد اللّه انصاری در این باره گوید:

«قافله ای در روز جمعه وارد مدینه شد، ما با پیامبر خدا بودیم، همه مردم متفرق و پراکنده شدند جز دوازده نفر که باقی ماندند، پس خداوند این آیه را نازل فرمود». ⁽¹⁾

و در روایت دیگری آمده است:

«همان گونه که ما مشغول نماز خواندن با پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم بودیم، کاروانی که حامل مواد خوراکی بود وارد شد. پس مردم به طرف کاروان روی آوردند تا جایی که فقط دوازده مرد با پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم باقی ماندند. سپس این آیه نازل شد: وَ إِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْواً ... ⁽²⁾

و نیز در میان آن ها کسانی بوده اند که خداوند از تهمت زدن شان به حرم پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم پرده برداشته، آن گاه که حرم شریف رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را به انحراف اخلاقی متّهم کرده بودند که از چنین سخن ناروایی به خدا پناه می بریم. ⁽³⁾

هم چنین در میان آن ها کسانی بوده اند که در گردنه «هرشی» و هنگام بازگشت رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم از غزوه تبوک ⁽⁴⁾، یا بنا به قولی از حجّة الوداع ⁽⁵⁾، قصد جان شریفش را کرده بودند و می خواستند آن حضرت را ترور نمایند که داستانش از این قرار است:

«هنگامی که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم از غزوه تبوک باز می گشت چون به عقبه هرشی رسید که بر سر راه شام و مکّه و مدینه قرار دارد و در دامنهٔ آن دره ای است که مسیر کاروانیان است دستور داد تا سپاه از میان درّه عبور کند و خود شبانه از طریق گردنه هرشی روانهٔ

مدینه شد برخی از منافقان فرصت را غنیمت شمرده قرار گذاشتند تا همان شب شتر پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم را بر فراز گردنه رم دهند و او را به درّه پرتاب نموده از میان بردارند که توطئه آن ها بوسیلهٔ عمار یاسر و حذیفه و دو تن از اصحاب آن حضرت که در رکاب پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم بودند، خنثی گردید».

تازه از همه این ها گذشته، پیروان مکتب اهل بیت علیهم السلام می گویند تشرّف به هم صحبتی با رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم، در مقام مقایسه از همسری با آن حضرت که بالا تر نیست. زیرا همسری با حضرتش در بالا ترین سطح از مصاحبت و صحابی بودن قرار دارد. ولی با این همه خداوند خطاب به همسرانش می فرماید:

یَا نِسَاءَ النَّبِیِّ مَنْ یَأْتِ مِنْکُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ یُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَیْر . ⁽¹⁾ «ای زنان پیامبر! هر کدام از شما اگر کار ناشایسته ای را عمداً مرتکب شود، دو برابر عذاب و تنبیه می شود».

و خطاب به دو تن از ایشان می فرماید:

إِنْ تَتُوبَا إِلَی اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُمَا وَ إِنْ تَظَاهَرَا عَلَیْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلَاهُ وَ جِبْرِیلُ وَ صَالِحُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمَلَائِکَةُ بَعْدَ ذَلِکَ ظَهِیرٌ ⁽²⁾ «اگر شما دو زن به درگاه خداوند توبه کنید، رواست زیرا دل های شما [بر خلاف رضای پیامبر] میل کرده است. و چنان چه بر آزار او هم داستان شوید، همانا خداوند خود، یار و نگهبان اوست و جبرئیل و صالح مؤمنان [علی علیه السلام] و فرشتگان، همگی یاور و پشتیبان او خواهند بود».

تا آن جا که می فرماید ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَةَ نُوحٍ وَ امْرَأَةَ لُوطٍ کَانَتَا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبَادِنَا صَالِحَیْن فَخَانَتَاهُمَا فَلَمْ یُغْنِیَا عَنْهُمَا مِنْ اللّهِ شَیْئاً وَ قِیلَ ادْخُلَاَ النَّارَ مَعَ الدَّاخِلِینَ، وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ آمَنُوا امْرَأَةَ فِرْعَوْنَ إِذْ قَالَتْ رَبِّ ابْنِ لِی عِنْدَکَ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ ... ⁽³⁾

«خداوند برای کسانی که کفر ورزیده اند زن نوح و زن لوط را مَثَل آورده است که آن دو زن در خانه دو تن از پیامبران و بندگان نیکو کار و صالح ما بودند که به ایشان خیانت کردند [و همسر پیغمبر بودن] آن دو را از عذاب الهی مانع نگردید و [در روز قیامت] به آن و گفته می شود که همراه با دیگر دوزخیان به جهنّم در آیید. و خداوند برای مؤمنان، همسر فرعون را مثل آورده است که گفت: پروردگارا نزد خودت در بهشت خانه ای برای من بنا کن...».

پس همراهی و مجالست و مصاحبت با پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلم دلیل بر بالا بودن مقام و درجه ایمان همراهان و هم صحبتان نمی شود، زیرا خداوند از راز درونی دو تن از زنان

پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلم پرده برداشته و فرموده است:« اگر شما دو زن پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم به درگاه خدا توبه کنید، شایسته است. چه آن که دل های شما بر خلاف رضای پیامبر میل کرده است»، و سر انجام خداوند آن ها را به عذاب الهی تهدید نموده و زن نوح و لوط را به عنوان مثال آورده است که با این که آن دو همسر دو پیامبر الهی بودند، چون به آن ها خیانت کردند، در روز قیامت به آن ها گفته می شود که همراه با سایر دوزخیان وارد جهنّم شوند و هرگز همسر پیغمبر بودن آن دو را از عذاب الهی مانع نمی شود.

و از این جا معلوم می شود که آن دو زن از زنان پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم با این که افتخار همسری پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و مقام هم صحبتی با آن حضرت را داشته اند، با این همه، پیغمبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را اذیت و آزار می داده اند و موجبات نارضایتی آن حضرت را فراهم می نموده تا جایی که خداوند آن ها را به عذاب الهی تهدید نموده است.

در این رابطه، بخاری در کتاب صحیح خود در حدیثی از ابن عبّاس آورده است:

«یک سال گذشت و من دنبال فرصتی بودم که از عمر درباره آن دو زنی که علیه پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم هم داستان شدند و نقشه کشیدند، سئوال کنم ولی از او وحشت داشتم تا این که روزی وارد منزلی شد و زیر درخت بزرگی رفت و هنگامی که از آن جا خارج شد، از او پرسیدم پاسخ داد آن دو زن عایشه و حفصه بودند. سپس گفت: ما در زمان جاهلیّت ارزشی برای زنان قائل نبودیم ولی وقتی اسلام آمد و خداوند از آنان سخن به میان آورد، دیدیم که آنان بر ما حقوقی دارند بی آن که در کار هایمان از آن ها استفاده کنیم. به هر حال، روزی بین من و همسرم گفتگویی رخ داد و او با من به درشتی سخن گفت،

من به او گفتم: تو اصل و نسب خوبی نداری! گفت: تو این سخن را به من می گویی در حالی که دخترت، رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را آزار می دهد! پس من به سوی حفصه آمدم و به او گفتم: هشدارت می دهم، مبادا که خدا و رسولش را نافرمانی کنی......». ⁽¹⁾

هم چنین «بخاری» در حدیث دیگری از خود عایشه روایت کرده است که گفت رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم در نزد زینب دختر جحش - دختر عمّه پیغمبر و یکی از همسران حضرت - عسل می نوشید، و مدّتی در نزد او می ماند، من و حفصه (دختر عمر) با هم توطئه کردیم که هر کدام از ما زود تر بر او وارد شدیم به پیغمبر بگوییم تو «مغافیر» ⁽²⁾خورده ای و من بوی مغافیر از دهانت استشمام می کنم.

حضرت فرمود: نه چنین نیست، ولی من عسل می نوشیدم...». ⁽³⁾

و نیز حافظان اخبار با سلسلهٔ سند از «حمزة بن أبی اسید عامری» نقل کرده اند که وی از پدرش که در جنگ «بدر» شرکت داشت روایت نموده که گفت:

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم اسماء دختر نعمان جونیته را به همسری خود در آورد. مرا فرستاد که او را بیاورم. حفصه به عایشه گفت: تو برای او حنا ببند!! من او را آرایش می کنم!! و همین کار را هم کردند. سپس یکی از آن ها به وی گفت: پیغمبر خوشحال می شود که وقتی زن بر او وارد گردد، بگوید: از تو به خدا پناه می برم!! موقعی که اسماء بر پیغمبر وارد گردید و در اطاق بسته شد، و حضرت پرده کشید و دست به طرف او برد، أسماء گفت: «أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنکَ» از تو به خدا پناه می برم! پیغمبر هم آستین خود را جلو صورت گرفت و آن را پوشاند و سه بار فرمود: به خدا پناه بردم! سپس از اطاق بیرون آمد و به ابو اُسید فرمود: ای أبو اسید او را به کسانش برگردان و دو پیراهن کرباسی به او تسلیم کن و طلاقش بده. أسماء بعد از این ماجرا پیوسته می گفت: این زن سنگ دل مرا فریب داد. عبد اللّه بن عمر گوید: هشام بن محمّد می گفت: زهیر بن معاویه جعفی روایت کرد که

سر انجام أسماء از غصّه مُرد! ⁽¹⁾

پس وقتی که همسران پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم که مدّتی طولانی با آن حضرت همراه و هم دم و هم صحبت بوده اند این گونه با پیامبر خدا رفتار کنند و حضرتش را بیازارند و علیه او با یک دیگر هم دست و هم داستان شوند، و راه خطا و انحراف را در پیش گیرند و بر خلاف رضای خدا و پیامبر عمل نمایند تا بدان جا که خداوند دربارهٔ عایشه و حفصه تصریح نماید که گنه کارند، و بر آن ها لازم است که به سوی خدا توبه نمایند چون دل های آن ها از حق منحرف شده است، آیا می توان گفت که همه اصحاب پیغمبر عادلند و هیچ گونه و گناه و لغزشی ندارند و همه در اوج قله پاکی و پاکیزگی قرار دارند؟!!!

سبحان اللّه چگونه می توان همهٔ اصحاب پیغمبر را عادل شمرد و حال آن که در میان آن ها افراد منافقی بودند که وعده های خدا و پیامبر را دروغ و فریب می پنداشتند چنان که خدای متعال فرموده است:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ إِلَّا غُرُوراً ⁽²⁾ منافقان و کسانی که در دل های شان بیماری است، می گویند: خدا و پیامبرش به ما جز وعده فریب ندادند».

چگونه می توان گفت که همه اصحاب پیغمبر عادلند، و حال آن که خدای تعالی فرموده است:

... وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفَاقِ لَا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ.... ⁽³⁾ بعضی از اهل مدینه نیز در نفاق فرو رفته اند، تو آن ها را نمی شناسی، ما آن ها را می شناسیم».

و فرموده است:

لَقَدْ ابْتَغَوْا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَ قَلَّبُوا لَکَ الْأُمُورَ حَتَّی جَاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ

وَ هُمْ کَارِهُونَ ⁽¹⁾ آن ها پیش از این هم فتنه جو بودند، کار ها را بر تو دگرگون می ساختند، تا این که حق آمد و فرمان خدا آشکار شد و آن ها کراهت داشتند».

و فرموده است:

وَ هَمُّوا بِمَا لَمْ یَنَالُوا وَ مَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمْ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ ⁽²⁾ «آن ها چیزی را قصد کردند که به آن نرسیدند، و گله ای نداشتند جز این که خدا و پیامبرش از لطف و کرم خود آن ها را بی نیاز کرده است».

چگونه می توان گفت همه اصحاب پیغمبر عادلند، و حال آن که در میان آن ها کسانی بودند که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را آزار می دادند و خداوند در قرآن کریم آنان را چنین توصیف نموده است:

وَ مِنْهُمْ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنٌ خَیْرٍ لَکُمْ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ رَحْمَةٌ لِلَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ یُؤَذُونَ رَسُولَ اللّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ ⁽³⁾ «و برخی از آن ها کسانی هستند که پیامبر را آزار می دهند و می گویند: او گوش (آدم خوش باوری) است، بگو خوش باوری او به نفع شماست، ولی بدانید او به خدا ایمان دارد و تنها مؤمنان را تصدیق می کند و رحمت است برای کسانی از شما که ایمان آورده اند و آن ها که رسول خدا را آزار می دهند، عذاب دردناکی دارند».

و در همین زمینه در یک آیه دیگر فرموده است:

إنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمْ اللّهُ فِی الدُّنْیَا وَ الآخِرَةِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذَاباً مُهیناً ⁽⁴⁾ «آن کسانی که خدا و پیامبرش را آزار می دهند خداوند آن ها را از رحمت خود در دنیا و آخرت دور ساخته و برای آن ها عذاب خوار کننده ای آماده کرده است».

اگر همه اصحاب پیغمبر عادل و مبرای از خطا و گناه بودند، و از خدا و پیامبرش

اطاعت می کردند و رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را آزار نمی دادند که خداوند از رفتار ناهنجار آنان خبر نمی داد، و آزار دهندگان را مورد لعن و نفرین قرار نمی داد و آن ها را به عذاب دردناک و خوار کننده تهدید نمی فرمود. پس اگر رفتار برخی از صحابه در حال حیات پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم با آن حضرت چنین بوده است، چگونه می توان گفت که همه اصحاب پیغمبر عادل اند؟

ای کاش می دانستیم منافقانی که در آیات شریفه قرآنی از آن ها سخن رفته است بعد از رحلت رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم کجا رفتند؟ آن ها که در تمام مدت حیات پیامبر، حضرتش را اذیت و آزار داده و اندوهگین ساخته بودند کجا رفتند؟ آن ها که در شب «عقبه» در گردنه «هرشی» غلتک هایی رها ساختند تا شتر پیغمبر را رم دهند و حضرتش را به درون دره پرتاب کنند و پیامبر خدا اسامی آنان را به حذیفه آموخت و نقشه آنان نقش بر آب شد، کجا رفتند؟

چگونه بعد از انقطاع نزول وحی، با آن همه نفاق و دورویی یک باره متحوّل شدند و دگر گونی عمیقی در آن ها به وجود آمد که همگی به صفات تقوا و پرهیزگاری، ورع و پاک دامنی و عدالت و دادگری آراسته گردیدند؟!

آیا حیات پیامبر باعث نفاق منافقین بود؟ یا مرگ آن حضرت موجب ایمان و عدالت آن ها گردید و ایشان را بعد از انبیاء بهترین بندگان خدا نمود؟ چگونه تلاوت آیات الهی در حال حیات پیامبر در آن ها تأثیری نبخشید ولی واقعیت آن ها با وفات پیغمبر دگرگون شد و بعد از آن همه نفاق و اذیت و آزار پیامبر، چنان طهارت و قدسیّتی پیدا کردند که همگی جامه عدالت و تقوا پوشیدند؟! چه چیز اقتضا دارد که ما به این معتقدات خلاف عقل و وجدان ملتزم باشیم و همهٔ صحابه را به اعتبار صحابی بودن عادل بدانیم؟

خلاصه مطلب آن که: پیروان مکتب اهل بیت علیهم السلام می گویند: طبق گواهی قرآن و حدیث و تاریخ، جای هیچ تردیدی نیست که در میان اصحاب پیغمبر منافقان زیادی وجود داشتند که تا آخرین لحظه حیات پیامبر بر نفاق خود باقی ماندند.

اما قرآن کریم: در یکی از آیات محکمات سوره آل عمران این مطلب را با بهترین و رسا ترین و محکم ترین عبارت بیان داشته و بطور کلّی عموم صحابه را مورد خطاب قرار داده و فرموده است:

وَ مَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ، أَفَإِیْن مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَی أَعْقَابِکُمْ، وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلَی عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُر اللّهَ شَیْئاً، وَ سَیَجْزِی اللّهُ الشَّاکِرِینَ ⁽¹⁾ «محمّد صلی اللّه علیه و آله و سلم نیست مگر پیامبری که قبل از او هم پیامبران دیگری آمدند و درگذشتند، پس اگر او بمیرد و یا کشته شود، شما به عقب بر می گردید؟! هر کس به عقب بازگردد، هرگز به خدا ضرری نمی زند، و خدا به زودی شاکران را پاداش خواهد داد».

این آیه در کمال صراحت اعلام می دارد که عدّه زیادی از اصحاب پیغمبر با مرگ آن حضرت تغییر می کنند و مرتد می شوند، و به دوران جاهلیّت باز می گردند و در این میان، تنها اقلیّتی که با حضرتش عهد و پیمان بسته بودند، در ایمان خود ثابت قدم می مانند که خداوند در آیه مزبور آنان را «شاکران» نامیده است.

و امّا احادیث معتبر صحیح: که دربارهٔ ارتداد عدّه ای از صحابه در مهم ترین منابع حدیثی اهل سنّت وارد شده، فراوان است ⁽²⁾، و قسمت اعظم این روایات را «ابن اثیر جزری» در کتاب «جامع الاصول» از صحیح بخاری و مسلم (که از صحاح شش گانه اهل سنّت، و مقدّم بر چهار کتاب صحیح دیگر است) گرد آوری نموده و از جمله در حدیثی از دو کتاب مذکور از پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم نقل کرده است که فرمود:

«در روز قیامت، گروهی از یاران من بر من وارد می شوند ولی از بهره گیری حوض - کوثر - منع می شوند، من می گویم: پروردگارا! اینان اصحاب من هستند، خطاب می رسد تو نمی دانی آنان بعد از تو چه بدعت هایی گذاردند آنان مرتد شدند و به دوران جاهلیت بازگشتند» ⁽³⁾

و در همین رابطه، بیهقی به سند خود از عبد اللّه اشعری از ابو درداء نقل کرده است که گفت خدمت رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم عرضه داشتم:

«یا رسول اللّه! به من رسیده است که شما فرموده اید گروهی بعد از ایمان آوردن مرتد

می شوند؟ فرمود: آری ولی [بدان که] تو از آن ها نیستی». ⁽¹⁾.

و امّا تاریخ: عموم مورّخان در کتاب های تاریخی خود نوشته اند که پیغمبر با هزار نفر از اصحاب به «اُحد» رفت ولی پیش از رسیدن به احد سیصد نفر از منافقان - به تصریح همه سیره نویسان - برگشتند و تنی چند از منافقان از ترس این که مبادا شناخته مشهور شوند، باقی ماندند.

بنا بر این، اگر در بین هزار نفر از صحابه پیامبر، جز همین سیصد نفر منافق بیشتر نبود، برای پی بردن به این حقیقت کافی بود که بدانیم: در میان صحابه عدّه زیادی از افراد منافق و غیر معلوم الحال وجود داشته است.

علاوه بر این اگر کسی کتاب های تاریخی و حدیثی اهل سنّت را مورد مطالعه قرار دهد، به شگفتی هایی خواهد رسید که چگونه گفتار خدای تعالی درباره انقلاب برخی از اصحاب تحقق یافت، و چگونه پرده های شان بالا رفت، و حقیقت شان آشکار گردید و هم زمان با رحلت رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فوراً منقلب شدند و تغییر کردند و به دوران جاهلیت باز گشتند و جسد مبارکش را در بین خاندانش رها ساختند و در سقیفه بنی ساعده و بر سر خلافت و جانشینی حضرتش به نزاع و کشمکش پرداختند و صاحب شرعی و قانونی و واقعی آن را کنار زدند، و به اهل بیت پیغمبر شان ظلم و ستم روا داشتند و مرتکب گناهان کبیره شدند و بدعت های تازه در دین گذاردند و حوادثی به وجود آوردند که قلم از نوشتن آن شرم دارد ⁽²⁾.

آری خواننده گرامی! پیروان مکتب اهل بیت علیهم السلام می گویند: گر چه مصاحبت با رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم برای افراد مسلمان شرف و افتخار بزرگی است که هیچ مقام بلندی به آن نمی رسد، ولی صرف مصاحبت با آن حضرت عدالت ساز نمی باشد، بلکه باید با ثبات و استقامت در دین و ایمان، و انجام عمل صالح ، و مخالفت هوای نفس، و دوری از گناه و فرمان برداری از خدا و رسول، و متّصف شدن به صفات نیک و اخلاق الهی، عدالت را کسب نمود و مراتب و درجات عدالت هم بستگی به اعمال و کردار انسان دارد.

بنا بر این صحابه پیامبر از لحاظ مصون بودن از خطا و گناه مانند سایر مردمند که هم افراد موثّق و عادل، مؤمن و متقی و منزّه از معصیت خداوند در میان آن ها زیاد و هم گنه کار و نافرمان و افراد مجهول الحال و منافق در بین آن ها به فراوانی یافت می شوند.

به همین دلیل، و از آن جا که در میان اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم - طبق گواهی قرآن حدیث و تاریخ - افراد منافقی وجود داشتند که به جز خداوند کس دیگری آن ها را نمی شناخته است از این رو پیغمبر خدا محک شناسایی مؤمن و منافق را دوستی و دشمنی با علی بن ابی طالب علیه السلام قرار داده و آن را به همگان خاطر نشان ساخته است.

و اینک به روایاتی که در این زمینه، تحت عنوان:« قاعدهٔ شناخت مؤمن از منافق در سنّت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم» می آوریم توجّه فرمایید.

قاعدهٔ شناخت مؤمن از منافق در سنت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم

بر اساس روایت مشهور و متواتری که عدّه زیادی از دانشمندان بزرگ اهل سنّت در منابع حدیثی و تاریخی خود، از افرادی سرشناس از اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم چون: امیر المؤمنین علی علیه السلام، و امّ سلمه (همسر پیامبر) و عبد اللّه ابن عبّاس و ابو ذر غفّاری و ابو سعید خدری و جابر بن عبد اللّه انصاری و انس بن مالک، و عمران بن حصین، و عده ای دیگر نقل کرده اند، آن حضرت قاعده شناخت مؤمن از منافق را، دوستی علیّ بن ابی طالب علیه السلام اعلام نموده و فرموده است: «علی را جز مؤمن دوست نمی دارد، و کسی جز منافق، او را دشمن نمی شمارد.» ⁽¹⁾

این حدیث در زمان رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم در میان مسلمانان شایع، و زبان زد همه مردم و ضابطه ای در دست افراد برای شناختن مؤمن از منافق بوده است که بدین وسیله آن ها

را از یک دیگر باز می شناختند.

در این زمینه ابو ذر غفاری می گوید:

«ما کُنَّا نَعْرِفُ الْمُنَافِقِینَ إِلَّا بِتَکْذیبهم اللّه وَ رَسُولِهِ وَ التَّخَلُّفَ عَنِ الصَّلَوَاتِ وَ الْبُغْضِ لِعَلِیِّ بنِ أَبِی طَالِب» ⁽¹⁾

«ما منافقان را جز از راه تکذیب شان به خدا و پیامبر، و روی گرداندن شان از نماز، و دشمنی شان با علیّ بن ابی طالب نمی شناختیم».

ابو سعید خدری نیز می گوید:

«ما گروه انصار، منافقان را از راه دشمنی آن ها با علیّ بن ابی طالب علیه السلام می شناختیم». ⁽²⁾

جابر بن عبد اللّه انصاری نیز می گوید:

«ما گروه انصار، منافقانمان را جز از راه دشمنی آن ها با علیّ بن ابی طالب علیه السلام نمی شناختیم». ⁽³⁾

در مستدرک حاکم در روایتی آمده است:

«مردی به سلمان فارسی گفت: تو چه قدر علی را دوست می داری؟! سلمان گفت: از پیغمبر خدا شنیدم که فرمود:

هر کس علی را دوست بدارد، مرا دوست داشته است و هر کس علی را دشمن بدارد، مرا دشمن داشته است. ⁽⁴⁾

از عمّار یاسر نیز روایت شده است که گفت:

شنیدم پیغمبر به علی علیه السلام می فرمود: یا علی ! خوشا به حال کسی که تو را دوست بدارد و راست گو بداند، و بدا به حال کسی که تو را دشمن بدارد و دروغ گویت شمارد. ⁽⁵⁾

عمرو بن شاس اسلمی هم که در «حدیبیّه» با پیغمبر بوده است، می گوید:

من با علی به یمن رفتیم. در آن جا علی علیه السلام بر من سخت گرفت، من هم ناراحت شدم. وقتی به مدینه آمدم در مسجد پیغمبر از او به همه کس شکایت نمودم تا این که خبر به پیغمبر رسید. روزی وارد مسجد شدم و رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم در میان اصحابش نشسته بود. همین که مرا دید نگاهش را به من دوخت تا این که آمدم و نشستم. آن گاه رو به من نمود و فرمود: ای عمرو! به خدا قسم مرا آزردی. عرض کردم یا رسول اللّه! به خدا پناه می برم از این که شما را بیازارم ،فرمود: بلی، هر کس علی را بیازارد مرا آزرده است. ⁽¹⁾

در همین رابطه ابن عبد البر در کتاب «استیعاب» در شرح حال علی علیه السلام آورده است که پیغمبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود:

هر کس علی علیه السلام را دوست بدارد مرا دوست داشته، و هر کس علی علیه السلام را دشمن بدارد مرا دشمن داشته و هر کس علی را بیازارد مرا آزرده و هر کس مرا بیازارد خدا را آزرده است. ⁽²⁾

در روایت دیگری از «ابو سعید خدری» آمده است که پیغمبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود:

به خدایی که جان من در قبضه قدرت اوست هیچ کس ما اهل بیت را دشمن نمی دارد مگر این که خداوند او را در آتش دوزخ در آورد. ⁽³⁾

محبّ الدین طبری نیز در «ریاض النضره» در حدیثی از «ابو بکر» آورده است که گفت:

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را دیدم که خیمه ای بر افراشته و خود بر کمان عربی تکیه داده بود و علی علیه السلام و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام در آن خیمه قرار داشتند و آن حضرت فرمود:

ای گروه مسلمانان! من در صلح و سازشم با هر کس که با اهل این خیمه در صلح و سازش باشد. و در جنگ و نبردم با هر کس که با اینان در جنگ و نبرد باشد. و دوست می دارم هر کس که آنان را دوست بدارد. اینان را دوست نمی دارد مگر کسی که خوشبخت و سعادتمند بوده و بستر ولادتش پاک باشد [یعنی از زنا متولد نشده باشد] و

دشمن نمی دارد ایشان را مگر کسی که بدبخت و شقی بوده و ثمره بستری ناپاک و آلوده باشد. ⁽¹⁾

از عبد اللّه بن عبّاس هم روایت شده که گفته است:

«رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم نظری به علی علیه السلام افکند و فرمود: تو را دوست نمی دارد مگر مؤمن، و دشمن نمی شمارد مگر منافق هر کس که تو را دوست بدارد مرا دوست داشته است و هر که تو را دشمن بدارد مرا دشمن شمرده است. دوست من دوست خدا و دشمن من دشمن خداست، وای به حال کسی که بعد از من با تو دشمنی کند.» ⁽²⁾

مسلم نیز در کتاب صحیح خود از عدی بن ثابت از «زر» از علی علیه السلام روایت کرده است که فرمود:

«سوگند به پروردگاری که دانه را شکافت و انسان را آفرید این پیمانی است که پیغمبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم با من بسته است که به جز مؤمن مرا دوست ندارد و به جز منافق مرا دشمن نشمارد». ⁽³⁾

مرحوم شریف رضی رحمه اللّه علیه نیز در نهج البلاغه از علی علیه السلام آورده که فرموده است:

«اگر من با این شمشیرم بر بینی مؤمن بزنم که مرا دشمن بدارد، دشمن نخواهد داشت. و اگر همه دنیا را به کام منافق بریزم که مرا دوست بدارد، دوست نخواهد داشت! و این به خاطر آنست که - این نشانه - مقدّر شده و بر زبان پیامبر امّی - درس نخوانده - گذشته است که فرمود:

ای علی! هیچ مؤمنی تو را دشمن نمی دارد، و هیچ منافقی تو را دوست نخواهد داشت». ⁽⁴⁾

نگارنده گوید: روایاتی که در مورد دوستی و دشمنی با علیّ بن ابی طالب در منابع معتبر اهل سنّت وارد شده، فراوان است و ما به همین مقدار بسنده می کنیم و

خوانندگان عزیز را به کتاب های مربوطه ارجاع می دهیم. ⁽¹⁾

اینک با توجّه به روایاتی که متذکّر شدیم، و این که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم درباره امیر مؤمنان علی علیه السلام فرموده است: الّلهُمْ وَ الِ مَن وَالاهُ وَ عَادِ مَن عَادَاهُ : خدایا دوست بدار آن کس که او را دوست بدارد، و دشمن بدار آن کس که او را دشمن بدارد» ⁽²⁾، پیروان مکتب اهل بیت علیهم السلام با سخت احتیاط می کنند که مبادا احکام و مقررات دین را از صحابه ای بگیرند که دوست دار علی علیه السلام نبوده و بلکه دشمن او بوده است. و به عبارت دیگر: نکند آن صحابی از منافقانی بوده باشد که به جز خداوند کسی دیگر آن ها را نمی شناسد.

به همین دلیل، بر خود لازم می دانند که: اوضاع و احوال راوی حدیث را مورد بررسی قرار دهند تا ایمان و عدالت او ثابت شود. اگر طبق ادّله شرعی عدالت وی ثابت گردید روایتش را می پذیرند و اگر از کسانی بود که با امیر مؤمنان و یا یکی از امامان اهل بیت علیهم السلام جنگیده و با وی دشمنی کرده است حدیث او را نمی پذیرند و می گویند بر اساس ادّله قطعی از کتاب و سنت حدیث کسانی که از دشمنان اهل بیت علیهم السلام باشند، در امور دینی از درجه اعتبار ساقط است.

حال، که مسأله «عدالت اصحاب» از دیدگاه مکتب خلفاء و مکتب اهل بیت روشن گردید به نظریّه عدالت اصحاب در مکتب خلفاء می پردازیم، و این موضوع را با تفصیل و توضیح بیشتر از دیدگاه کتاب و سنت و تاریخ مورد بررسی قرار می دهیم.

بررسی نظریه عدالت اصحاب در مکتب خلفاء

چنان چه پیشتر اشاره کردیم عموم اهل سنّت بر این باورند که اصحاب

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم همگی عادلند و - بنا به تعبیر ابن حجر - باید به پاکی و درستی همه آن ها اعتقاد داشت زیرا عدالت همه اصحاب ثابت شده و عموماً اهل بهشتند و هیچ یک از آن ها به دوزخ نمی رود. ⁽¹⁾

و مقصود از «صحابه» تمام صحابه است، زیرا در تعریف صحابه گفته اند:

«هر کسی پیامبر اسلام صلی اللّه علیه و آله و سلم را دیده در حالی که به او ایمان آورده و مسلمان از دنیا رفته باشد «صحابی» شناخته می شود اگر چه این دیدار بسیار کوتاه و حتی در ساعتی از روز باشد». ⁽²⁾

بر اساس چنین برداشتی از معنی صحابی، تمام کسانی که در دوران بعثت پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم با آن حضرت هم زمان بوده یا در زمان او به دنیا آمده و حضرتش را دیده اند همگی صحابی هستند زیرا به گفتهٔ «ابن حجر»، در سال دهم هجرت در مکه طائف حتی یک نفر هم پیدا نمی شد که مسلمان نشده و با رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم در «حجّة الوداع» شرکت نکرده باشد، و از آن جا که در اواخر عمر پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و در میان قبائل اوس و خزرج، که در مدینه سکونت داشتند، حتّی یک نفر هم وجود نداشت که مسلمان نشده باشد از این رو همه آن ها صحابی پیغمبر به شمار می آیند! ⁽³⁾

طبقات صحابه و تعداد آنان در نظر دانشمندان اهل سنّت

دانشمندان اهل سنتّ دربارهٔ طبقات صحابه و تعداد آنان نظریاتی ابراز داشته اند که برای روشن شدن بحثی که در پیش رو داریم، به برخی از آن ها اشاره می کنیم.

ابن سعد، مشهور به کاتب واقدی در کتاب معروف خود به نام «الطّبقات الکبری»، صحابه پیغمبر را به پنج طبقه تقسیم نموده و درباره آنان به تفصیل سخن می گوید. ⁽⁴⁾

حاکم نیشابوری صاحب کتاب «المستدرک» آن ها را به دوازده طبقه تقسیم نموده و بدین ترتیب آن ها را معرفی می کند:

طبقه اول: کسانی که پیش از هجرت در مکه مسلمان شدند، مانند خلفای

چهار گانه (ابو بکر، عمر، عثمان و علی علیه السلام ).

طبقهٔ دوّم: کسانی که در «دار الندوه» ⁽¹⁾حاضر می شدند.

طبقهٔ سوم: کسانی که به «حبشه» مهاجرت کردند.

طبقهٔ چهارم: کسانی که در عقبه اوّل حاضر بودند.

طبقهٔ پنجم: کسانی که در عقبه دوم گرد آمدند.

طبقهٔ ششم: کسانی که بعد از پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم به مدینه هجرت کردند.

طبقهٔ هفتم: کسانی که در جنگ بدر حاضر بودند.

طبقهٔ هشتم: کسانی که بعد از جنگ بدر و پیش از صلح حدیبیّه مهاجرت کردند.

طبقهٔ نهم: کسانی که در بیعت رضوان (و بیعت شجره) حضور داشتند.

طبقهٔ دهم: کسانی که پس از صلح حدیبیّه و پیش از فتح مکّه هجرت کردند، مانند خالد بن ولید و عمرو بن عاص.

طبقهٔ یازدهم: کسانی که در فتح مکّه مسلمان شدند و پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم آن ها را «طلقا» (آزاد شدگان) نامید مانند ابو سفیان و معاویه).

طبقهٔ دوازدهم: کودکان و فرزندان صحابه که در زمان پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم متولّد شده و آن حضرت را دیده اند. ⁽²⁾

بنا بر این تعداد صحابه زیاد است و تمام کسانی که پیغمبر را در حال اسلام دیدار کرده و به او ایمان آورده و مسلمان از دنیا رفته اند، و یا تظاهر به اسلام نموده و از آن حضرت خبری شنیده، یا با او به نوعی معاشرت داشته و یا حضرتش را دیده اند، همگی جزء صحابه به شمار می روند زیرا: ابن حجر، از علی بن زرعه» نقل کرده که گفته است:« پیامبر وفات کرد و کسی که او را دیده و از وی حدیث شنیده بود بیش از صد

هزار نفر صحابی بوده است.» ⁽¹⁾

اهل سنّت و جماعت همه این ها را که یاد آور شدیم عادل می دانند و همگی بر عدالت همه صحابه هم داستانند، و چهار مذهب فقهی اهل سنّت بی چون و چرا روایات همه اصحاب را می پذیرند و اجازه نقد و خرده گیری بر آن ها را نمی دهند!

و از همه بالا تر این که: همهٔ صحابه را «مجتهد عادل» می دانند و به مرجعیت همهٔ آن ها قائلند و هر کدام از صحابه را مرجعی مستقل و قائم به ذات می شناسند و به عقیدهٔ آن ها احکام و مسائل شرع از هر کدام پذیرفته است زیرا در نظر ایشان صحابه بهترین و شایسته ترین افراد امت اند، تمام شیوه ها و راه و روش های آنان حقّ است، و اگر اختلافی هم با یک دیگر داشته اند با حجّت و دلیل بوده است!!! به همین جهت بر صحت روایات آن ها سر تسلیم فرود می آورند و به آن احتجاج می نمایند و به مقتضای آن عمل می کنند! و علّت این که خود را مکلّف می دانند به حدیث صحابه احتجاج نمایند، همان جنبه صحابی بودن آن هاست که عقیده دارند همه آن ها عادل می باشند و از این رو اگر ببینند کسی از آن ها انتقاد می کند یا عدالت آنان را نمی پذیرد یا برخی از آنان را فاسق و فاجر می داند بی مهابا بر او می تازند و او را کافر و زندیق می شمارند و می گویند صحابه را نمی توان مورد انتقاد قرار داد و همه آن ها عادلند!!!

و اینک برای این که در این باره سخنی به گزاف نگفته باشیم، نمونه هایی از سخنان برخی از دانشمندان معروف ایشان را به عنوان شاهد در این جا می آوریم.

نمونه هایی از سخنان دانشمندان مکتب خلفاء درباره صحابه

1 - یحیی بن معین می گوید:

«هر کس «عثمان» یا «طلحه» یا یکی از اصحاب پیغمبر را دشنام دهد، دجّال (و دروغ گو) است و حدیث او را نمی توان نوشت! و لعنت خدا و فرشتگان و همه مردم بر او باد». ⁽²⁾

2 - «ذهبی» یکی دیگر از دانشمندان مکتب خلفاء می گوید:

«یکی از گناهان کبیره دشنام دادن به یکی از صحابه است، هر کس بر آن ها خرده

56

بگیرد یا آنان را دشنام دهد، از دین خارج شده و از آیین مسلمانان بریده است»!

و نیز می گوید: «کسی که از اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم عیب جویی کند یا به آنان توهین نماید، با چنین شخصی هم غذا نشوید، از ظرفی که او آب می نوشد شما آب ننوشید و در صورتی که از دنیا رفت بر جنازه او نماز نخوانید». ⁽¹⁾

3- خطیب بغدادی می گوید:

«اگر کسی را دیدی که از یکی از صحابه عیب جویی و انتقاد می کند، بدان که او «زندیق» است، برای این که رسول خدا و قرآن حق است و قرآن و سنّت را اصحاب رسول خدا به ما رسانده اند. کسانی که از صحابه انتقاد می کنند، در حقیقت می خواهند شهود ما را از اعتبار بیندازند تا کتاب و سنت را باطل کنند، در حالی که خود آن ها به عیب جویی سزاوار ترند چرا که آن ها زندیق و کافرند!» ⁽²⁾

4 - ابن خلدون در کتاب معروف و مشهور «مقدّمه» خود که ما خلاصهٔ گفتار او را دربارهٔ صحابه در این جا می آوریم در توجیه جنگ هایی که در صدر اسلام میان صحابه و تابعین روی داده است، چنین می گوید:

باید دانست که: اختلاف آنان درباره امور دینی است و از اجتهاد در ادلّه صحیح و مدارک معتبر ناشی شده است... و اختلافاتی که در این باره مسأله اجتهاد در اسلام روی داده است عبارت است از: واقعهٔ علی با معاویه، و هم واقعهٔ آن حضرت با طلحه زبیر و عائشه، و واقعهٔ حسین علیه السلام با یزید، و واقعهٔ ابن زبیر با عبد الملک.

بنا بر این، نباید به هیچ رو در عدالت هیچ یک از صحابهٔ آن عصر شبهه کرد و آنان را در هیچ یک از این مسائل مورد نکوهش قرار داد، چه ایشان همان کسانی هستند که آن ها را به خوبی شناخته ایم و گفتار ها و کردار های ایشان مورد استناد می باشد و عدالت ایشان ثمره آن هاست در نزد اهل سنّت... و اگر به دیدهٔ انصاف بنگریم باید همه مردم را در موضوع اختلافی که درباره عثمان پدید آمده، و هم اختلاف نظری که پس از وی روی داده است، معذور بدانیم.

بنا بر این، مبادا کسی اندیشه یا زبان خود را به خرده گیری نسبت به یکی از آنان

عادت دهد.... چرا که آنان شایسته ترین مردمند و به هیچ رو اختلاف نکردند مگر با حجّت و دلیل، و نجنگیدند و کشته نشدند جز در راه جهاد، یا پایدار ساختن حق و حقیقت... و باید معتقد بود که اختلاف ایشان مهربانی و تفضّلی برای آیندگان بوده است تا هر کس به یکی از آنان که او را می پسندد اقتدا کند ⁽¹⁾و وی را امام و رهبر و دلیل خود سازد. ⁽²⁾

5 - دکتر حامد حفنی داوود، گزیده سخنان اهل سنّت را در کتاب خود آورده و ضمن اقوال آن ها درباره عدالت صحابه چنین می گوید:

اهل سنّت همه صحابه را عادل می دانند و می گویند: همهٔ آن ها در عدالت یک سان و مشترکند اگر چه در درجهٔ عدالت با هم اختلاف دارند و به نظر آن ها اگر کسی یکی از صحابه را کافر بداند، خود او کافر است و اگر فاسق شمارد، خود او فاسق است و اگر کسی بر یکی از صحابه خرده بگیرد و از او انتقاد کند، در حقیقت بر پیامبر خدا خرده گرفته است و اصولا جایز نیست کسی درباره آن چه میان علی علیه السلام و معاویه در تاریخ رخ داده است سخنی بگوید.

برخی از صحابه اجتهاد کردند و به حق رسیدند که همان علی علیه السلام و پیروان او بودند و برخی اجتهاد کردند و به خطا رفتند مانند معاویه و عائشه و کسانی که از آن دو پیروی کردند. به نظر اهل سنّت سزاوار است که از قضاوت درباره آن ها خودداری نمود و کسی حق ندارد بدی ها و عیب های آن ها را بازگو کند و از دشنام دادن به معاویه، به دلیل

صحابی بودن او جلوگیری می کنند و کسی را که به عائشه دشنام دهد به دلیل این که «امّ المؤمنین» است به شدت محکوم و منع می نمایند. ⁽¹⁾

این بود فشرده نظر اهل سنّت درباره عدالت صحابه که اکثریت قاطع آن ها بدان اعتقاد دارند و تا به امروز به شدت از آن دفاع می نمایند.

معنا و مفهوم عدالت همه اصحاب در مکتب خلفاء

معنا و مفهوم عدالت همه اصحاب در مکتب خلفاء این است که: هر کس که با پیغمبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم هم زمان بوده و یا در زمان آن حضرت به دنیا آمده و او را دیده است، دروغ نمی گوید در کار ها و اعمال خود مکر و حیله ندارد، خدعه و نیرنگ به کار نمی برد، کار های زشت و ناپسند و خلاف شرع و منافی با عدالت را انجام نمی دهد. بنا بر این انتقاد و خرده گیری از او جایز نیست و روایاتی که از او نقل شده همه صحیح است، زیرا همهٔ صحابه عادلند، و همگی اهل بهشتند و هیچ یک از آن ها به دوزخ نمی رود!

بر این اساس، تمام افراد طبقه اوّل از «امویان» مانند ابو سفیان و فرزندانش و تمام «مروانیان» مانند مروان بن حکم (که تبعید شده رسول خداست) و فرزندان وی، و مغیرة بن شعبه و فرزندش عبد اللّه که هنگام وفات رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم حدود ده سال داشته است، همگی جزء صحابه هستند و همه آن ها عادلند و روایات شان هر چند در توهین به علی علیه السلام و اهل بیت علیهم السلام و در مدح عبد الرحمن بن ملجم باشد، صحیح است.

و کسانی که در طی سی سال حکومت معاویه از او پیروی کردند از قبیل: عمرو عاص، بسر بن ارطاة، سفیان بن عوف، و زیاد بن ابیه، همه این ها از صحابه و عادلند، حتّی آنان که حسن بن علی علیهما السلام را مسموم کرده و حسین بن علی علیه السلام و یاران او را در کربلا کشته و در کوفه و جا های دیگر جرائم و رسوایی بی شماری را مرتکب شدند، همه آن ها عادلند همه حقّند و همه به بهشت می روند و هیچ یک از آن ها به دوزخ نمی رود، زیرا به گمان ایشان - چنان که در روایات شان آمده است - پیغمبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرموده است: أَصْحَابِی کَالنُّجُومِ بِأَیِّهِمُ اِقْتَدَیْتُمْ اِهْتَدَیْتُمْ : یاران من بسان ستارگانند، به

هر کدام از آن ها که اقتدا کنید هدایت یافته اید». ⁽¹⁾

آثار و نتایج عدالت همه اصحاب در مکتب خلفاء

پیروان مکتب خلفاء می گویند: «همه اصحاب پیغمبر عادل اند و همگی آن ها در عدالت با هم مشترک هستند اگر چه در درجهٔ عدالت با یک دیگر اختلاف دارند».

بنا بر این، طبق نظر اهل سنّت همه اصحاب پیغمبر از نظر عدالت با هم یک سان و برابرند، پس همه آن ها عادلند و بر این اساس عالم با جاهل برابر است، و کسی که از شرکت در میدان جهاد خودداری نموده مانند مجاهد فی سبیل اللّه است و کسی که بدون اکراه و اجبار و با میل و رغبت اسلام و ایمان آورده است، با کسی که از روی ترس و برای نجات جان خود مسلمان شده بطور کامل یک سان و برابر است و پیشگام در اسلام مانند کسی است که در آخرین مرحله به اسلام گرویده است و کسی که مال خود را در راه خدا انفاق کرده مانند کسی است که از انفاق خودداری ورزیده است، و شخص گنهکار مانند مطیع و کسی است که خدا را اطاعت کرده است، و کودک نابالغ مانند بالغ و مکلّف است و کسی که در تمام جنگ های مشرکین بر ضد پیامبر خدا جنگیده است مانند کسی است که در تمام جنگ های پیامبر در میدان جهاد و در کنار پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم قرار داشته است.

پس، علی علیه السلام که پرچم دار رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم و در تمام جنگ های پیامبر علیه کفّار قریش جنگیده است - العیاذ باللّه - مانند ابو سفیان و معاویه است، و حضرت حمزه علیه السلام - عموی پیامبر- که در جنگ اُحد در میدان جهاد علیه کفّار قریش به شهادت رسید و به «سیّد الشهداء» ملقب گردید مانند قاتل او «وحشی» است و حکم بن ابی العاص، پدر خلفای بنی امیّه، که تبعید شده رسول خدا و تبعید شده ابو بکر و عمر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم او و فرزندش «مروان» را لعن فرموده است ⁽²⁾و هم چنین عبد اللّه بن ابی سرح که بر خدای تعالی افتراء و دروغ بست و از اسلام برگشت و مرتد گردید و

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم خون او را مباح گردانید اگر چه خود را به پردهٔ کعبه آویخته باشد ⁽¹⁾، همهٔ این ها عادلند و همگی در عدالت بطور یک نواخت یک سان هستند ⁽²⁾، و بطور خلاصه، ظالم و مظلوم، قاتل و مقتول و مؤمن و منافق همه و همه با هم برابرند و هیچ فرقی با یک دیگر ندارند!!!

چرا چنین نباشد؟ و حال آن که - به عقیده اهل سنّت - همه آن ها از صحابه اند، و همگی عادلند، و همه از اهل بهشتند و هیچ یک از آن ها به دوزخ نمی رود!

قضاوت و داوری عقل و شرع

اینک با توجّه به آن چه گذشت، از افراد عاقل و خردمند می پرسیم: آیا معقول و ممکن است که از نظر عقل و خرد عالم و جاهل، مؤمن و منافق پرهیزگار و تبهکار، مجاهد فی سبیل اللّه و شهید جان باخته در راه حق همه با هم برابر باشند؟ و در یک ردیف قرار گیرند؟ و به دلیل این که همه از اصحاب پیغمبرند در بهشت جاودان سکنا گزینند و با یک دیگر ملاقات و دیدار کنند؟

آیا می توان گفت که: قاتل و مقتول، ظالم و مظلوم، مطیع و گنهکار، شایسته و بد کار، و زاهد و عابد و فرمان بردار همه و همه در پیشگاه خدا یک سانند و چون پیغمبر خدا را دیده،اند همگی استحقاق رفتن به بهشت را پیدا کرده اند؟

آیا می توان گفت: معاویة بن ابی سفیان، جرثومه فساد و تباهی، سر دسته «فئه باغیه»، قاتل پاکان و نیکان و برگزیدگان صحابه و هزاران نفس محترمه دیگر، که برای دستیابی به ریاست چند روزه دنیا مرتکب آن همه فجایع گردید، با علی بن ابی طالب علیه السلام که نخستین پیشگام در اسلام و ایمان و پرچم دار رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم در جنگ ها، پسر عمّ و داماد پیغمبر، و برادر آن حضرت، و پدر سبطین، و اهل آیه تطهیر و مباهله، و ذوی القربی و سوره «هل اتی» و دارای فضائل و مناقب بی شمار است این دو، با هم مساوی و برابرند؟

اگر جواب همه این ها منفی است - که بدون تردید چنین است - پس چگونه می توان گفت که همه اصحاب پیغمبر بدون استثناء عادلند و همه آن ها با هم برابرند؟!

چگونه می توان گفت که شخص عالم با جاهل برابر است، و حال آن که خدای تعالی در قرآن کریم خطاب به پیغمبرش صلی اللّه علیه و آله و سلم فرموده است:

قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ ⁽¹⁾ بگو: [ای پیامبر!] آیا کسانی که می دانند با کسانی که نمی دانند با هم برابرند؟»

چگونه می توان گفت: کسی که با ایمان است با آن کس که فاسق است، با هم برابرند و حال آن که خداوند در مقایسه بین این دو، فرموده است:

أَفَمَنْ کَانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کَانَ فَاسِقاً لَا یَسْتَوُونَ ⁽²⁾ آیا کسی که با ایمان باشد، همچون کسی است که فاسق باشد؟ - نه، هرگز - این دو با هم برابر نیستند.

چگونه می توان گفت: نخستین کسی که به اسلام گرویده و به خدا و پیامبرش ایمان آورده و رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را در نبوتش تصدیق نموده، مانند آخرین کسی است که اسلام آورده است و حال آن که خداوند فرموده است:

وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ، أَوْلَئِکَ الْمُقَرَّبُونَ ⁽³⁾ پیشگامان که در [اسلام و ایمان] پیشگامند، آن ها در نزد خدا مقرّبند.

چگونه می توان گفت: مجاهدانی که در راه خدا با مال و جان خود جهاد کرده و ایثار نموده و جان بر کف با دشمنان خدا جنگیده اند، با کسانی که دارای چنین اوصافی نبوده اند با هم برابر و یک سانند و حال آن که خداوند در کتاب فرقانش فرموده است:

لَا یَسْتَوِی الْقَاعِدُونَ مِنْ الْمُؤْمِنِینَ غَیْرُ أُوْلِی الضَّرَرِ وَ الْمُجَاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَ أَنفُسِهِمْ فَضَّلَ اللّهُ الْمُجَاهِدِینَ بِأَمْوَالِهِمْ وَ أَنفُسِهِمْ عَلَی الْقَاعِدِینَ دَرَجَةٌ ⁽⁴⁾ افراد با ایمانی که بدون بیماری و ناراحتی از جهاد در راه خدا باز نشستند، با

مجاهدانی که با مال و جان خود در راه خدا جهاد کردند، [هرگز] مساوی نیستند.خداوند مجاهدانی را که با مال و جان خود جهاد نمودند، برتری بخشیده و درجهٔ ایشان را بالا تر قرار داده است.

چگونه می توان گفت: مؤمنان و صالحان و پرهیزگاران با فاسقان و فاجران و تبهکاران با هم برابرند، و حال آن که خداوند فرموده است:

أَمْ نَجْعَلُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ کَالْمُفْسِدِینَ فِی الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِینَ کَالْفُجَّارِ ⁽¹⁾ آیا ما کسانی را که ایمان آورده و کار های شایسته انجام داده اند، همچون تبهکاران، یا پرهیزگاران را همچون گنهکاران قرار می دهیم؟!

چگونه می توان گفت: انسان های مؤمن و شایسته با افراد گنهکار و نافرمان با هم برابرند، و حال آن که خداوند به مؤمنان وعده بهشت داده و گنهکاران را به آتش دوزخ تهدید نموده و درباره آن ها فرموده است:

أَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأْوَی نُزُلاً بمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ وَ أَمَّا الَّذِینَ فَسَقُوا فَمَأْوَاهُمْ النَّارُ کُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ یَخْرُجُوا مِنْهَا أُعِیدُوا فِیهَا وَ قِیلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ ⁽²⁾ اما کسانی که ایمان آورده و کار های شایسته انجام دادند جایگاه شان باغ های بهشت جاودان خواهد بود و این پذیرایی پاداش کار هایی است که انجام می دادند. و اما کسانی که فاسق شدند (و از اطاعت خدا بیرون رفتند) جایگاه همیشگی آن ها آتش است و هر گاه بخواهند از آن خارج شوند دوباره به آن جا بازگردانده می شوند و به آنان گفته می شود رنج آتشی را که دروغ می پنداشتید، بچشید.

چگونه می توان گفت: قاتل و مقتول با هم برابرند و هر دو در یک درجه قرار دارند و حال آن که خداوند در رابطه با قتل نفس و کشتن افراد بی گناه و نتیجه این کار زشت و عمل شیطانی، فرموده است:

وَ مَنْ یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِداً فِیهَا وَ غَضِبَ اللّهُ عَلَیْهِ

وَ لَعَنَهُ وَ أَعَدَّ لَهُ عَذَاباً عَظِیماً ⁽¹⁾ و هر کس، فرد با ایمانی را عمدا به قتل برساند مجازات او دوزخ است که جاودانه در آن می ماند و خداوند بر او خشمگین است؛ و او را لعنت می کند (و از رحمت خود دور می سازد) و عذاب بزرگی را برای او آماده ساخته است.

چگونه می توان گفت ظالم و مظلوم با هم برابرند و حال آن که خداوند فرموده است:

الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا إِیمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُوْلَئِکَ لَهُمْ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ ⁽²⁾ کسانی که ایمان آورده اند و ایمان خود را با شرک و ستم نیالودند، آن ها از عذاب خدا] در امان خواهند بود و آن ها هدایت یافتگانند.

چگونه می توان گفت نکو کار و بد کار با هم برابرند و حال آن که خداوند فرموده است:

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ اجْتَرَحُوا السَّیِّئَاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ کَالَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَوَاءٌ مَحْیَاهُمْ وَ مَمَاتُهُمْ سَاءَ مَا یَحْکُمُونَ ⁽³⁾ آیا کسانی که مرتکب بدی ها شدند، گمان کرده اند که ما آنان را همچون کسانی که ایمان آورده و عمل صالح انجام داده اند قرار می دهیم و زندگی و مرگ شان یک سان و مساوی است؟ چه بد داوری می کنند.

آری خواننده گرامی این مساواتی را که برخی از دانشمندان اهل سنت برای همهٔ صحابه قائلند، چیزی است که نه مورد پسند عقل و منطق است، و نه هم شرع آن را می پذیرد، بلکه ظلمی آشکار و ترفند رسوایی است که عقل آدمی از آن بی زار، و فطرت پاک انسانی از آن متنفّر است.

نظریه عدالت همه اصحاب مخالف با قرآن و سنت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و واقعیت تاریخ است

در این جا لازم است این نکته را یاد آور شویم که: گر چه مصاحبت با پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلم فضیلت بزرگی است که موجب افتخار هر انسان مسلمان است و تردیدی هم نیست که تمام احکام تشریعی و عقاید اسلامی که به دست ما رسیده از طریق اصحاب بوده ولی باید توجه داشت که:

همه اصحاب پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلم ، افرادی پاک و درست کار، صالح و شایسته و مؤمن و با تقوا نبودند که همگی آنان را به طور «عادل» قلمداد نمود، زیرا: بر اساس آیات و روایات وارده - و به ویژه روایات حوض - و هم چنین شهادت تاریخ، جمع کثیری از افراد فاسق و فاجر و نا صالح، و به خصوص منافقان شناخته شده و ناشناخته ای در میان آنان بودند که وقتی مسأله نفاق آنان از حد گذشت و خطری برای اسلام و مسلمانان به شمار آمدند، خدای تعالی آیاتی را دربارهٔ آن ها فرو فرستاد و برخی از آنان را به پیامبرش معرفی فرمود. ⁽¹⁾

و با این همه، جای بسی تعجب و شگفتی است که با وجود آن همه آیات فراوان دربارهٔ منافقان، علمای اهل سنّت برای اثبات مدعای خود بر «عدالت صحابه»، به آیات و روایاتی که دربارهٔ مؤمنین صحابه وارد شده استدلال می کنند ⁽²⁾

و مانند این آیه وَ لَقَدْ رَضِیَ اللّهُ عَنْ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبَایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ ... خداوند از مؤمنان، هنگامی که در زیر آن درخت با تو بیعت کردند، راضی و خشنود گردید آیه 18 از سوره فتح.

و مانند این آیه: مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ ... محمّد صلی اللّه علیه و آله و سلم رسول خداست و کسانی که با او هستند در برابر کفار سرسخت و در میان خود شان با یک دیگر مهربانند». آیهٔ 29 از سوره فتح.

و آیات دیگری از این قبیل که همه آن ها در رابطه با مؤمنان صحابه است و ما در خلال صفحات آینده درباره برخی از آن ها به تفصیل سخن خواهیم گفت.

و اگر انسان پژوهشگر، و کسی که به راستی به خدا و روز جزا ایمان آورده است آیات آغازین سوره بقره و برخی از آیات سوره آل عمران، نساء، مائده، انفال، توبه، عنکبوت، احزاب، محمّد صلی اللّه علیه و آله و سلم، فتح، حدید، مجادله،حشر، و به ویژه سوره «منافقون» آیات دیگری که در سوره های مختلف قرآن به مناسبت های گوناگون درباره صحابه

نازل شده است، به دقت مورد مطالعه قرار دهد هیچ گاه نمی تواند - با ملاحظه آن همه توبیخ ها و سرزنش ها و لغزش ها - همه اصحاب را عادل بداند، بلکه چاره ای جز این ندارد که بگوید: همان گونه که در میان اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم افراد مؤمن و پرهیزگار، مطیع و فرمان بردار، عادل و دادگر وجود داشته است، افراد فاسق و فاجر، گنه کار و خائن، دو چهره و منافق نیز به فراوانی یافت می شده است.

اگر علمای اهل سنّت که خدا آن ها و ما را به راه راست و صراط مستقیم حق هدایت کند - در آیات محکم قرآنی تدبّر می کردند، آن را پر از ذکر «منافقین» و آزار دیدن پیامبر از گفتار و رفتار و کردار آنان می دیدند. و اگر به سنّت شریف نبوی و کتب سیره و رجال و حدیث و تفسیر و تاریخ مراجعه می کردند به خوبی در می یافتند که در زمان نزول وحی، مسأله نفاق در بین صحابه شایع بوده است.

این مطلبی است که نیاز چندانی به دلیل ندارد، زیرا بیش از صد و پنجاه آیه، تنها در سوره «توبه» و «منافقون» دربارهٔ آن ها نازل شده و به علاوه خدای تعالی به مناسبت های گوناگون در بسیاری از آیات قرآن کریم از راز درونی عده زیادی از آن ها پرده برداشته، و رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم نیز در سنّت جاوید خود، از ارتداد گروهی از ایشان پس از درگذشت خودش، به مسلمانان خبر داده و برخی از آنان را به عنوان «ناکثین» (گروه پیمان شکن) و برخی را به عنوان «قاسطین»گروه ستمکار و برخی دیگر را هم به عنوان «مارقین» (گروه خوارج) معرّفی فرموده و تاریخ هم ماهیت واقعی گروهی از آنان را - چه در زمان حیات پیامبر و چه بعد از رحلت آن بزرگوار - بر همگان روشن ساخته است.

وجود نفاق در بین صحابه قابل انکار نیست

آن چه برای همه روشن است و در آن جای هیچ درنگ نیست این که: اگر به قرآن کریم مراجعه شود و آیات حکیمانه آن - بدون تعصب و احساسات و تأویل و توجیه غیر منطقی - به دقت مورد مطالعه قرار گیرد هیچ گونه شک و تردید برای کسی باقی نمی ماند که بعضی از آیات قرآن دربارهٔ رفتار ناپسند گروهی از أصحاب نازل شده، و بعضی دیگر نیز اشاره به وجود منافقان در بین آن ها دارد و گاهی هم به کافر شدن

برخی از آنان تصریح می نماید چنان که در این باره در کمال صراحت فرموده است:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا کُفْراً لَمْ یَکُنْ اللَّهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لَا لِیَهْدِیَهُمْ سَبیلاً ⁽¹⁾ «آن کسانی که ایمان آوردند سپس کافر شدند، باز هم ایمان آوردند و دیگر بار کافر شدند و بر کفر خود افزودند، خداوند آن ها را نخواهد بخشید و آن ها را به راه (راست) هدایت نخواهد کرد. ⁽²⁾

بنا بر این، اگر ما بخواهیم از مطالبی که مناسب شأن برخی از صحابه پیغمبر نیست، چشم پوشی کنیم، می بایست تعداد زیادی از آیات قرآن را کنار بگذاریم و از قرائت و تفسیر و تدبر و تفکر در آن ها سخنی به میان نیاوریم.

آیا این گونه نیست که برخی از آیه های قرآن در مذمّت و توبیخ منافقان نازل شده است؟ و یا آن که به اشاره و یا به صراحت رفتار زشت برخی از صحابه را یاد آوری نموده است؟

مگر برخی از صحابه - العیاذ باللّه - نسبت دزدی به پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم ندادند و رسول مکرّم الهی را به خیانت در غنایم جنگ «بدر» متهم نساختند؟!

در این زمینه ابن کثیر شامی در تفسیر خود از ابن عباس روایت کرده که گفت: در روز «بدر» قطیفه ای که از جملهٔ غنایم بود ناگهان مفقود گردید، برخی گفتند: شاید پیامبر آن را برداشته است. پس خدای تعالی این آیه را فرستاد:

وَ مَا کَانَ لِنَبِی أَنْ یَغُلَّ وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِمَا غَلَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ ⁽³⁾ ممکن نیست هیچ پیامبری خیانت کند، و هر کس خیانت کند، روز رستاخیز، آن چه را که در آن خیانت کرده است، با خود به صحنه محشر می آورد. ⁽⁴⁾

و در روایت دیگری آمده است که آیه مزبور دربارهٔ قطیفه ای سرخ رنگ که در روز بدر مفقود گردید، نازل شده است که بعضی از مردم گفتند: شاید رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم آن را برداشته است و در این مورد سخنان بسیاری گفتند و خدای تعالی این آیه را نازل نمود:

وَ مَا کَانَ لِنَبِی أَنْ یَغُلَّ ⁽¹⁾ و طبری از ابن عبّاس روایت کرده که آن ها گفتند: «قطعاً رسول خدا آن را برداشته است» ⁽²⁾

و در تفسیر ابن کثیر از مجاهد از ابن عباس نقل کرده است که گفت: «منافقان، رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را در مورد چیزی که مفقود گردیده بود، متّهم نمودند» ⁽³⁾.

و در مغازی «واقدی» آمده است:

مسلمانان در جنگ بدر یکصد و پنجاه شتر به همراه مقدار زیادی پوست و چرم دبّاغی شده که کاروان قریش آن را برای بازرگانی با خود آورده بودند به غنیمت گرفتند که از جمله غنایم آن روز قطیفه ای سرخ رنگ بود. کسی پرسید آن قطیفه سرخ کجاست که آن را نمی بینم؟ لابد پیامبر آن را برداشته است! در این هنگام خداوند این آیه را نازل فرمود: وَ مَا کَانَ لِنَبِی أَنْ یَغُلَّ ؛ ممکن نیست هیچ پیامبری خیانت کند...».

در همان حال مردی به حضور پیامبر آمد و گفت:

ای رسول خدا فلان کس آن قطیفه را برداشته است.

پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم از آن مرد پرسید او گفت چنین کاری نکرده ام. آن کس که خبر آورده بود گفت: ای رسول خدا، دستور فرمای تا این نقطه از زمین را حفر کنند. پس پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم دستور فرمود زمین را کندند و قطیفه بیرون آورده شد. گوینده ای دو یا چند بار گفت: ای رسول خدا برای فلان کس - همان که قطیفه را برداشته بود - طلب آمرزش فرمای پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: درباره مجرمان چنین چیزی نخواهید. ⁽⁴⁾

از این مطلب که بگذریم مگر نزول آیاتی از سوره مبارکه «توبه» موجب نشده بود تا بعضی از أصحاب مانند «عمر بن خطّاب» از سوره توبه بهراسند؟ سیوطی از ابن عبّاس نقل می کند؛

عُمَر می گفت سوره توبه به عذاب نزدیک تر است؛ این سوره مردم را رها نکرد تا

آن که نزدیک بود کسی را بی عیب نگذارد. ⁽¹⁾

هم چنین او نقل می کند که عمر گفت:

قبل از آن که نزول سوره توبه به پایان برسد گمان داشتیم که کسی از ما باقی نخواهد ماند، مگر آن که در مذمّت او چیزی نازل خواهد شد؛ کار به جایی رسید که این سوره را فاضحه «رسوا کننده» نامیدند ⁽²⁾.

علاوه بر این، مگر خدای تعالی به مسلمانان هشدار نداده و برای بیداری آنان از تفرقه و اختلاف و نزاع و کشمکش و درگیری با یک دیگر نفرموده است:

تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَی بَعْضٍ... وَ لَوْ شَاءَ اللّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمْ الْبَیِّنَاتُ وَ لَکِنْ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَ مِنْهُمْ مَنْ کَفَرَ ⁽³⁾ ما بعضی از آن رسولان را بر بعض دیگر برتری دادیم... و اگر خدا می خواست، کسانی که بعد از آن ها آمدند، پس از آن که آن همه نشانه های روشن برای آن ها آمد، با هم جنگ و ستیز نمی کردند ولی امت ها پس از آن ها، با هم اختلاف نمودند، بعضی ایمان آوردند و بعضی دیگر کافر شدند.

آیا این آیه به روشنی نمی رساند که پس از درگذشت پیامبران بین یاران شان اختلاف افتاده و گروهی کافر شده اند؟

هم چنین، مگر خدای تعالی به مسلمانان گوش زد ننموده است که بسیاری از آنان پس از نائل شدن به ایمان بار دیگر به گذشته زشت خود و دوران جاهلیّت باز می گردند چنان که قرآن کریم در این باره در کمال صراحت فرموده است:

وَ مَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِیْن مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَی أَعْقَابِکُمْ ⁽⁴⁾ محمّد صلی اللّه علیه و آله و سلم فقط فرستاده خداست، و پیش از او نیز فرستادگان دیگری بودند؛ آیا اگر او بمیرد یا کشته شود شما به عقب بر می گردید؟!

آیا از این آیه نیز معلوم نمی شود که برخی از یاران پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم بعد از رحلت حضرتش راه انحراف پیموده و به پیشینهٔ زشت و تاریک و دوران کفر و جاهلیت باز می گردند؟

حال اگر این دو آیه را با روایات متواتری که شیعه و سنّی در رابطه با نفاق و ارتداد گروهی از اصحاب پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلم در کتاب های معتبر حدیثی و تاریخی خود نقل کرده اند، همراه کنیم، نتیجه جز این خواهد شد که جمعی از یاران پیامبر اسلام نیز پس از رحلت آن بزرگوار از دین خارج شده و گمراه می شوند؟

بخاری در کتاب صحیح خود، در «کتاب الایمان» باب ترس مؤمن از نابود شدن أعمالش، می گوید:

«ابراهیم تمیمی گوید: من گفتار خود را بر عملم عرضه نداشتم جز این که ترسیدم دروغ گو باشم. ابن ابی ملیکه گوید: من سی نفر از یاران رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را درک کردم که همگی آنان از نفاق بر خویشتن می هراسیدند، و هیچ یک از آن ها نبود که ادعا کند بر ایمان جبرئیل و میکائیل است...» ⁽¹⁾

اگر ابن ابی ملیکه سی نفر از یاران پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم را دیده است که همگی آنان از نفاق بر خویشتن می هراسیدند و واهمه داشتند که جزء منافقین باشند و هیچ یک از آن ها ادّعای ایمان صحیح برای خود نداشته، پس چه شده است که اهل سنّت و جماعت آنان را تا درجةً أنبیاء و پیامبران الهی بالا می برند و هیچ انتقادی را درباره شان نمی پذیرند؟

هم چنین، بخاری در یک حدیث دیگر از ابراهیم (نخعی) از اسود بن یزید روایت کرده که گفت:

«ما در مجلس عبد اللّه - ابن عمر در مسجد - نشسته بودیم که حذیفه آمد و بالای سر ما ایستاد و سلام کرد، سپس گفت: کسانی که بهتر از شما بودند نیز گرفتار نفاق بودند! راوی گوید: من گفتم: سبحان اللّه، خدای تعالی فرموده است: إِنَّ الْمُنَافِقِینَ فِی الدَّرْیِ الْأَسْفَلِ مِنْ النَّارِ ⁽²⁾: منافقان در پائین ترین درجه دوزخ قرار دارند»، عبد اللّه خندید و حذیفه رفت در گوشهٔ مسجد نشست. پس عبد اللّه برخاست و یاران او متفرّق شدند. در این هنگام، حذیفه سنگ ریزه به سوی من انداخت و من نزد او حاضر شدم. حذیفه گفت: من از خندیدن او تعجب کردم او مقصود مرا دانست و فهمید که من چه

گفتم.» ⁽¹⁾

و نیز بخاری در کتاب «فتن» از أبی وائل روایت کرده که حذیفه می گفت:

«انّ المنافقین الیوم شرّ منهم علی عهد النبی صلی اللّه علیه و آله و سلم کانوا یومئذ یسرّون و الیوم یجهرون» ⁽²⁾

منافقان امروز از زمان پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم بد ترند، زیرا در زمان رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم کار های خود را پنهانی انجام می دادند و اینک نفاق خود را آشکار کرده اند».

علاوه بر این روایات، بسیاری از دانشمندان بزرگ اهل سنّت این قسمت از خطبه غدیر را با عبارت های گوناگون از پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم نقل کرده اند که در حجة الوداع فرمود:

لَا أُلْفِیَنَّکُمْ تُرْجَعُونَ بَعْدِی کُفَّاراً یَضْرِبُ بَعْضُکُمْ رِقَابَ بَعْضٍ ⁽³⁾ شما را این چنین نیابم که بعد از من از دین روی تافته و گمراه شوید و یک دیگر را به قتل رسانید.

و در همین زمینه «مسلم» نیز در کتاب صحیح خود در حدیثی از پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم آورده است که خطاب به أصحاب فرمود:

«پس از فتح فارس و روم چگونه خواهید بود؟ عبد الرحمن بن عوف گفت: آن گونه که خداوند فرمان داده است. پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: یا بر خلاف آن! بر یک دیگر فخر فروشی کرده و حسادت ورزیده و با هم اختلاف و دشمنی نموده و کینه ورزی و عداوت خواهید کرد...» ⁽⁴⁾.

حال، با وجود این همه روایات صحیح و معتبر که دانشمندان و بزرگان و محدّثان نامی أهل سنّت آن ها را در کتب صحاح، سنن، مسانید و جوامع حدیثی خود نقل کرده اند، چگونه ما می توانیم به ایمان همهٔ صحابه یقین پیدا کنیم و به عدالت همهٔ آن ها معتقد گردیم؟

و چگونه می توانیم بگوئیم که همهٔ صحابه بدون استثنا افرادی پاک و درست کار و صالح و صادق بودند و همگی در هاله ای از قدس و ورع و تقوا قرار داشتند در حالی که أهل سنّت در کتاب های خود نقل کرده اند که عمر بن خطاب از حذیفه سؤال می کرد «آیا من نیز از منافقانم؟.» ⁽¹⁾

چگونه می توانیم به ایمان و عدالت همهٔ صحابه یقین پیدا کنیم در حالی که برخی از آنان همچون عمر بن خطاب - به نقل خود شان - خود در آن تردید داشتند؟

و چگونه می توانیم به عدالت همه صحابه معتقد گردیم در حالی که می بینیم امیر مؤمنان علیه السلام در «نهج البلاغه» در کمال صراحت فرموده است:

حَتَّی إِذَا قَبَضَ اللَّهُ رَسُولَهُ صَلِّیَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ رَجَعَ قَوْمٌ عَلَی الْأَعْقَابِ وَ غَالَتْهُمُ السُّبُلُ وَ اتَّکَلُوا عَلَی الْوَلاَئِجِ وَ وَ صَلُوا غَیْرَ الرَّحِمِ وَ هَجَرُوا السَّبَبَ الَّذِی أُمِرُوا بِمَوَدَّتِهِ وَ نَقَلُوا الْبِنَاءَ عَنْ رَصِّ أَسَاسِهِ فَبَنَوْهُ فِی غَیْرِ مَوْضِعِهِ... ⁽²⁾ ... آن هنگام که خداوند پیامبر خود را قبض روح نمود، گروهی به قهقرا (و عصر جاهلیّت خود) بازگشتند و راه های انحراف و گمراهی را در پیش گرفتند و بر غیر خدا تکیه کردند.

و با غیر خویشاوندان (و اهل بیت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم) پیوند برقرار نمودند و از وسیله ای که فرمان داشتند به آن مودّت ورزند دوری گزیدند و بناء و أساس (خلافت و ولایت) را از محلّ اصلی خویش برداشته در غیر جایگاهش نصب نمودند».

پس این گونه نیست که هر کس روزگاری با پیامبر خدا همراه شد تا ابد راه خیر و صلاح خواهد پیمود و هرگز رفتار زشت و ناپسند از او دیده نخواهد شد و ایمان و تقوای او قطعی و عدالت وی ثابت و مسلّم است و نمی توان به هیچ یک از اصحاب پیغمبر

انتقاد کرد.

داستان عدالت صحابه برای دگرگون ساختن واقعیّت و جلوگیری از درک حقیقت، طراحی شده است

شگفت آور است که علمای اهل سنّت با وجود آن همه آیاتی که درباره رفتار های ناپسند «صحابه» نازل شده و هم چنین روایات صحیح و معتبر و متواتری که مفسران و محدثان و مورخان و بزرگان خود شان در رابطه با اعمال زشت و نابخردانه گروهی از یاران پیامبر در کتاب های خود نقل کرده اند باز هم می گویند همه اصحاب پیغمبر عادل اند، و همه بر حقّ اند و همه اهل بهشت اند!!!

ما از این بزرگواران می پرسیم: اگر در میان اصحاب پیامبر حق و باطل وجود و همه آن ها بدون استثنا بر حق بودند، پس چرا پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم بطور مکرّر و در موارد متعدد فرموده است: حق با علی و علی با حق است؟

شاهد بر این مطلب، روایات فراوانی است که علمای بزرگ اهل سنّت آن ها را با همین تعبیر، یعنی: عَلِیٌّ مَعَ الحَقِّ ، وَ الحَقُّ مَعَ عَلِیٍّ و یا مشابه آن مانند عَلِیٌّ مَعَ القُرآنِ ، وَ القُرآنُ مَعَ عَلِیٍّ ، در منابع حدیثی و تاریخی خود از پیامبر گرامی اسلام صلی اللّه علیه و آله و سلم نقل کرده اند که هم اکنون برای روشن شدن این موضوع به نقل و بررسی برخی از آن ها می پردازیم.

حدیث عَلِیٌّ مَعَ الحَقِّ ، وَ الحَقُّ مَعَ عَلِیٍّ در منابع حدیثی و تاریخی اهل سنّت

از آن جا که این حدیث شریف از احادیث مشهور و متواتر است و از نظر حدیث شناسی در عالی ترین درجه اعتبار قرار دارد، و تواتر و قطعیت آن امری مسلم و انکار ناپذیر و مورد قبول محدثان شیعه و اهل سنّت واقع شده و دلیل قاطعی بر حقّانیت امیر مؤمنان علی علیه السلام است که پیوند ناگسستنی و همه جانبه آن حضرت را با «حق و قرآن» به اثبات می رساند، از این رو برای روشن شدن حقیقت، برخی از آن أحادیث را که علمای اهل سنّت در کتاب های خود آورده اند، در این جا نقل می کنیم تا از این ره گذر، هم مسأله عدالت مسأله عدالت و بر حق بودن همه اصحاب - که اهل سنّت بدان عقیده

دارند و هم انحراف فکری و بی راهه رفتن کسانی که کور کورانه از «باطل» به عنوان «حق» پیروی می کنند بر همگان واضح و روشن شود.

و اینک این شما خواننده عزیز و این هم بخشی از روایات وارده که در این باره در مصادر و مدارک حدیثی و تاریخی اهل سنّت آمده است:

1 - أبو بکر، احمد بن موسی بن مردویه؛ از بزرگان محدّثان أهل سنّت در کتاب «مناقب» خود از چند طریق و از جمله به سند خود از محمّد بن أبی بکر روایت کرده که گفت: عائشه برای من نقل کرد که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود:

الْحَقُّ مَعَ عَلِیٍّ وَ عَلِیٌّ مَعَ اَلْحَقِّ لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ اَلْحَوْضَ. ⁽¹⁾ حق با علی است و علی پیوسته با حق است و این دو از یک دیگر جدا نمی شوند تا زمانی که بر سر حوض کوثر - بر من وارد شوند.

2- علّامه ابن قتیبه دَینوری، محدّث و تاریخ نگار نام دار اهل سنّت در کتاب «الامامة و السیاسه» می نویسد:

هنگامی که علی علیه السلام در جنگ جمل پیروز گردید و عایشه شکست خورد، برادر وی محمّد بن أبی بکر که یکی از همراهان علی علیه السلام بود به دیدن او رفت و به وی گفت: آیا از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم نشنیدی که فرمود: عَلِیٌّ مَعَ اَلْحَقِّ وَ اَلْحَقُّ مَعَ عَلِیِّ، ثُمَّ خَرَجْتُ تقاتلینه بِدَمِ عُثْمَانَ . ⁽²⁾

علی با حق است و حق با علی است، و تو اکنون به عنوان خون خواهی عثمان خروج نموده و با او به پیکار پرداخته ای؟!»

3- ابو جعفر اسکافی، علامه محقق و متکلّم معتزلی از عمّار یاسر روایت کرده که گفت: از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم شنیدیم که فرمود:« علی با حق است و حق با علی است. هرگز از هم جدا نمی شوند تا در روز رستخیز در کنار حوض کوثر - بر من وارد شوند. ⁽³⁾

4- حافظ قندوزی در حدیثی از جابر بن عبد اللّه انصاری روایت کرده که گفت: از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم شنیدم که فرمود: علی با حقّ است و حق با اوست و هرگز از هم جدا نخواهند شد. ⁽¹⁾

5- علامه محدّث، سید علی همدانی شافعی، از ابن عبّاس روایت کرده که گفت: پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم خطاب به من فرمود: ای پسر عبّاس! همواره همراه علی باش که بدون تردید «حق» بر زبان و قلب او جریان دارد. ⁽²⁾

6- محدّث شهیر، شیخ الاسلام جوینی شافعی، از ابن عبّاس روایت کرده که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: حق همواره با علی بن أبی طالب است در هر جهتی که او حرکت کند (حق به همراه اوست). ⁽³⁾

7- محدّث فقیه، ابن مغازلی شافعی از أبو سعید خدری روایت کرده که گفت: با گروهی از صحابه مهاجر و انصار در کنار خانه پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم بودیم که آن حضرت به طرف ما آمد و فرمود: آیا از نیکان تان به شما خبر ندهم؟

گفتند: بلی یا رسول اللّه، فرمود: بهترین افراد شما انسان های وفادار و پاکیزه اند و بدون تردید خداوند افراد سبک بار پرهیزکار را دوست می دارد.

در این هنگام علی بن ابی طالب علیه السلام از آن جا گذشت و پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم - با اشاره به او - فرمود: اَلْحَقُّ مَعَ ذَا، اَلْحَقُّ مَعَ ذَا : حق به همراه این است، حق به همراه این است.» ⁽⁴⁾

8- حافظ ابو بکر بغدادی در «تاریخ بغداد» از أبی ثابت «غلام آزاد شده أبو ذر» روایت کرده که گفت:

بر امّ سلمه وارد شدم، دیدم گریه می کند و از علی علیه السلام یاد می نماید و شنیدم که می گوید: از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم شنیدم که می فرمود: عَلِیٌّ مَعَ اَلْحَقِّ وَ اَلْحَقُّ مَعَ عَلِیٍّ وَ لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ اَلْحَوْضَ یَوْمَ اَلْقِیَامَهِ : علی با حق است و حق با علی است، و از

یک دیگر جدا نمی شوند تا در روز قیامت بر سر حوض - کوثر - بر من وارد شوند». ⁽¹⁾

9- حاکم نیشابوری در «مستدرک» از أبو سعید تیمی از ابو ثابت، مولای ابو ذر روایت کرده است که گفت: در جنگ جمل در لشکر علی علیه السلام بودم همین که عایشه را در لشکر مقابل دیدم شکّی در دلم افتاد که در هنگام نماز ظهر برطرف گردید و تا آخر به همراه علی علیه السلام در قتال با دشمن شرکت نمودم. هنگامی که جنگ پایان یافت رهسپار مدینه شدم و نزدامّ سلمه رفتم و گفتم من برای آب و نان به این جا نیامده ام، و لکن من مولای ابو ذر هستم.

وقتی مرا شناخت، خوش آمد گفت و افزود هنگامی که دل ها هر کدام به سویی پرواز می کرد، تو کجا بودی؟ گفتم آن جا که خدا به هنگام ظهر آن را برایم آشکار ساخت، گفت: احسنت من از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم شنیدم که می فرمود: عَلِیٌّ مَعَ القُرآنِ وَ القُرآنُ مَعَ عَلِیٍّ ، لَن یَفتَرِقا حَتّی یَرِدا عَلَیَّ الحَوضَ : علی با قرآن است و قرآن با علی است و آن دو، تا آن زمان که در کنار حوض - کوثر - بر من وارد شوند از هم جدا نمی شوند» ⁽²⁾.

10- و در حدیث دیگری از امّ سلمه نقل شده است که به «أبو ثابت» گفت: رستگار شدی. سوگند به خدایی که جانم در قبضه قدرت اوست، من از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم شنیدم که می فرمود: عَلِیٌّ مَعَ اَلْحَقِّ القُرآنِ وَ اَلْحَقِّ القُرآنُ مَعَ عَلِیٍّ ، لَن یَفتَرِقا حَتّی یَرِدا عَلَیَّ الحَوضَ علی با حق و قرآن است و حق و قرآن نیز با علی است و این دو هرگز از هم جدایی ندارند تا زمانی که بر سر حوض - کوثر - بر من وارد شوند» ⁽³⁾

این ها بخشی از روایات فراوانی است که محدّثان و مورّخان نامی اهل سنّت آن ها را در رابطه با حقانیت علی در کتاب های وزین و معتبر خود نقل کرده اند و آن چه از همهٔ این روایات فهمیده می شود و هیچ ابهامی در آن وجود ندارد، این که، رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم علی را ملازم با حق و قرآن، حق گو، حق بین، میزان و معیار حق شناسی، نشانه تشخیص حق از باطل و شناخت مؤمن از منافق معرفی فرموده است.

دستور پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم به علی علیه السلام برای جنگ با «ناکثان» و «قاسطان» و «مارقان»

یکی دیگر از دلایل محکمی که بطلان نظریه عدالت صحابه را به صراحت اعلام می کند و در کمال روشنی حقانیت امیر مؤمنان علی علیه السلام و راه و روش آن حضرت را به اثبات می رساند، احادیث قتال با مخالفان و آشوبگران و ستم پیشگان است.

اگر طبق نظریهٔ طرفداران «عدالت صحابه» همهٔ آن ها بر حق بودند، و به اوامر و نواهی الهی و وظیفه اسلامی و ایمانی خود - آن گونه که بدان مأمور شده بودند - عمل می کردند، چرا پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به علی علیه السلام دستور داده بود تا با سه گروه «ناکثین» و «قاسطین» و «مارقین» جنگ کند؟ ⁽¹⁾

در این رابطه، ابن أبی الحدید در حدیث مفصلی آورده است: که پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم به علی علیه السلام فرمود:

خداوند جهاد با اشخاصی را که به فتنه افتاده اند بر تو مقرّر فرموده همان گونه که جهاد با مشرکان را بر من مقرّر فرموده است. علی علیه السلام گوید:

به پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و عرضه داشتم ای رسول خدا، این فتنه که در آن جهاد بر من مقرّر شده است چیست؟ فرمود: گروهی هستند که گواهی و شهادت می دهند که پروردگاری جز خداوند یکتا نیست و من رسول خدایم ولی با سنّت مخالف هستند.

گفتم: ای رسول خدا، به چه سبب باید با آنان جنگ کنم و حال آن که آنان همانند من گواهی می دهند؟ فرمود: به سبب بدعت هایی که در دین پدید می آورند و با امر حکومت مخالفت می کنند گفتم: ای رسول خدا شما پیش از این به من وعده

شهادت می دادی، اینک از خداوند مسئلت کن که در مورد شهادت من در پیشگاه تو شتاب فرماید.

فرمود: در آن صورت چه کسی باید با «پیمان گسلان» و «تبهکاران» و «بیرون شدگان از دین» جنگ کند؟ همانا که من به تو وعده شهادت داده ام و به زودی شهید خواهی شد، بر سرت ضربه زده می شود و محاسنت از آن، به خون سرت خضاب خواهد شد، اینک بگو: صبر تو در آن هنگام چگونه خواهد بود؟ گفتم: ای رسول خدا آن که جای صبر نیست بلکه جای شکر است.

فرمود: آری درست گفتی. اینک برای ستیز آماده شو که با تو ستیز می شود. گفتم: ای رسول خدا کاش اندکی برای من روشن فرمایی. فرمود: امّت پس از من به زودی گرفتار فتنه و آزمون می شود؛ قرآن را تأویل و به رأی خود عمل خواهند کرد، شراب را به نام نبیذ و رشوه را به نام هدیه و ربا را به نام بیع حلال می شمرند و معانی قرآن را تحریف می کنند و کلمه گمراهی غلبه می یابد (آن گاه که چنین شد) نخست در خانه ات بنشین تا زمانی که عهده دار حکومت شوی و چون حکومت را بر عهده بگیری سینه ها بر تو خواهد شورید و کار ها برای تو واژگونه می شود؛ در آن هنگام تو در مورد تأویل قرآن جنگ خواهی کرد همان گونه که درباره تنزیل آن جنگ کردی و این حالت دوّم آنان کم تر از حالت نخست ایشان نیست...» ⁽¹⁾

حافظ نسائی در کتاب «خصائص» خود، از ابو سعید خدری روایت کرده که گفت:

در مسجد نشسته و در انتظار آمدن رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم بودیم که آن حضرت بر ما وارد شد. در آن هنگام یکی از دو لنگه کفش رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم از هم گسیخته و نیاز به اصلاح داشت. آن را به علی علیه السلام داد تا اصلاحش کند، در همین حال رو به اصحاب نموده و فرمود: در میان شما کسی هست که بعد از من، برای تأویل قرآن با مخالفان می جنگد همان گونه که من برای تنزیل قرآن با آن ها جنگیدم. أبو بکر گفت: آیا آن شخص من هستم؟ رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: نه عُمَر گفت: آیا منم؟ فرمود: نه، اما او، همان کسی

است که هم اکنون کفش مرا اصلاح می کند. ⁽¹⁾

حافظ شام ابن عساکر دمشقی در «تاریخ مدینهٔ دمشق» از «أبو سعید خدری» روایت کرده که گفت: رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به ما فرمان داد تا با ناکثان و قاسطان و مارقان جنگ کنیم. عرضه داشتیم: یا رسول اللّه! شما که می فرمائید با این گرو ها به مبارزه برخیزیم به همراه چه کسی با آن ها پیکار کنیم؟ فرمود: به همراه علی بن أبی طالب، عمار یاسر هم (با حمایتی که از او به عمل می آورد) کشته می شود.

و از زید بن علی بن الحسین بن علی از پدرش از جدش و او هم از علی علیه السلام روایت کرده است که فرمود رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به من دستور داده است تا با ناکشان و قاسطان و مارقان جنگ کنم.

و از علی بن ربیعه روایت کرده است که گفت: از علی علیه السلام شنیدم که بر فراز منبر می فرمود: پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم با من عهد و پیمان بسته است که با ناکتان و قاسطان و مارقان جنگ کنم.

و از عمّار یاسر روایت کرده که گفت: از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم، شنیدم که به علی علیه السلام فرمود: سَتُقاتِلُکَ الفِئَهُ الباغِیَهُ و أَنتَ عَلَی الحَقِّ ، فَمَن لَم یَنصُرکَ یَومَئِذٍ فَلَیسَ مِنّی : ای علی! گروه سرکش و ستمکار با تو می جنگد و تو بر حقّی، هر کس در آن روز به یاری تو بر نخیزد از من نیست». و از خلید قصری روایت کرده که گفت: در روز «نهروان» از علی علیه السلام شنیدم که فرمود:

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به من دستور داده است تا با ناکشان و قاسطان و مارقان جنگ کنم. و از اصبغ بن نباته روایت کرده که گفت: از علی علیه السلام شنیدم که می فرمود: مَا وَجَدْتُ إِلاَّ الْقِتَالُ أَوِ اَلْکُفْرَ بِمَا أَنْزَلَ اَللَّهُ عَلَی نَبِیِّهِ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ سَلَّمَ ، هیچ راهی نیافتم جز این که جنگ کنم و یا به آن چه بر محمّد صلی اللّه علیه و آله و سلم نازل شده است کافر شوم».

و از مارق عابدی نیز روایت کرده است که گفت: علی علیه السلام بن أبی طالب فرمود: مَا وَجَدْتُ مِنْ قِتَالِ الْقَوْمِ بَدَا أَوِ الْکُفْرَ بِمَا انْزِلْ عَلَی مُحَمَّدٍ صَلِّیَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ، چاره ای جز این ندیدم مگر

این که با این قوم وارد جنگ شوم و یا به آن چه بر محمّد صلی اللّه علیه و آله و سلم نازل شده است کافر گردم».

و از علی علیه السلام روایت کرده است که فرمود: من مأمورم با سه گروه از مخالفان، ناکثان و قاسطان و مارقان جنگ کنم. اما قاسطان مردم شام اند، و امّا ناکتان را هم ذکر فرمود - که أصحاب جمل، طلحه و زبیر و عائشه می باشند - و مارقان هم خوارج نهروان اند - که آن ها را «حروریّه» ⁽¹⁾هم می گویند. ⁽²⁾

حسام الدین متّقی در «کنز العمّال» تحت عنوان «وقعه جمل» از علی بن ربیعه روایت کرده که گفت: در یکی از روز ها که علی علیه السلام بر فراز منبر سخن می گفت؛ مردی وارد شد و گفت:

یا امیر المؤمنین! چرا مردم را برای جنگ تحریک می کنی همان گونه که ساربان شترانش را برای حرکت آماده می کند؟ آیا این کار را به خاطر عهد و پیمانی که از جانب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به عهده داری انجام می دهی و یا این که با رأی و نظر خود به چنین عملی اقدام می کنی؟ فرمود: به خدا سوگند! تا حال دروغ نگفته ام و به من هم هرگز دروغ نگفته اند، گمراه نشده ام و کسی هم از ناحیهٔ من گمراه نشده است، آن چه انجام می دهم، پیمانی است از جانب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم که به من واگذار شده است و تهمتی هم به آن حضرت وارد نمی آورم چرا که می دانم کسی که از راه افتراء وارد شود زیان کار است. آری پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم با من پیمان بسته است که با ناکثان و قاسطان و مارقان به مبارزه برخیزم». ⁽³⁾

ابن أبی الحدید در شرح نهج البلاغه از کتاب صفّین نصر بن مزاحم نقل می کند

که در جنگ صفّین مردی از شامیان از لشکر شام بیرون آمد و میان دو صف ایستاد و فریاد بر آورد: ای ابو الحسن، ای علی، پیش من بیا! علی علیه السلام پیش او رفت و چنان به او نزدیک شد که گردن اسب های شان کنار یک دیگر قرار گرفت؛ آن مرد گفت: ای علی، تو را حقّ قدمت و پیشگامی در مسلمان شدن و هجرت است! آیا حاضری کاری را که پیشنهاد می کنم بپذیری که در آن جلوگیری از ریختن این خون ها و به تأخیر انداختن این جنگ است تا بتوانی با رأی درست تصمیم بگیری و در آن بیندیشی؟ علی پرسید چه پیشنهادی است؟ گفت: تو به عراق خود برگرد و ما تو و عراق را آزاد می گذاریم و ما هم به شام خود بر می گردیم، تو هم ما و شام ما را آزاد بگذار.

علی علیه السلام فرمود: آن چه را که گفتی شناختم و دانستم که از روی خیر خواهی و شفقت است؛ این کار مرا به خود مشغول ساخته و شب زنده دار داشته است و همه جوانب آن بررسی کرده ام چاره ای نیافتم جز این که جنگ کنم و یا به آن چه خداوند بر محمّد صلی اللّه علیه و آله و سلم نازل فرموده است کافر شوم. خداوند تبارک و تعالی از اولیای خود راضی نخواهد شد که روی زمین معصیت و گناه شود و آنان خاموش بمانند و به آن رضایت دهند و امر به معروف و نهی از منکر نکنند، این است که جنگ را بر خویشتن آسان تر از آن یافتم که در سلسلهٔ زنجیر های دوزخ در افتم ⁽¹⁾.

حافظ طبرانی و حاکم نیشابوری و محب الدین طبری و برخی دیگر از اعلام أهل سنّت در حدیثی از ابن عبّاس روایت کرده اند که گفت: علی علیه السلام در حال حیات رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم می فرمود: خدای تعالی می فرماید: أَفَإِیْن مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَی أَعْقَابِکُمْ ⁽²⁾آیا اگر او (پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم ) بمیرد یا کشته شود، شما به عقب بر می گردید؟»،به خدا سوگند! پس از آن که خداوند ما را به وسیله پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم هدایت فرموده است، هرگز به آئین گذشتگان خویش باز نمی گردیم، به خدا سوگند! هر گاه پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم بمیرد یا کشته شود و به شهادت برسد راه او را ادامه می دهم و تا جان در بدن دارم در همان راهی که او می جنگید با مخالفان می جنگم تا این که عمرم به سر آید به خدا سوگند من برادر رسول خدا یار و یاور پسر عم و وارث علم پیغمبرم، پس چه کسی نسبت به

پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم شایسته تر از من می باشد. ⁽¹⁾

حدیث عبد الله بن مسعود

خطیب خوارزمی و شیخ الاسلام حموینی و ابن عساکر دمشقی در حدیث مفصّلی از عبد اللّه بن مسعود نقل کرده اند که گفت:

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم از خانه زینب بنت جحش، خارج شد و به خانه امّ سلمه آمد، در آن حال کسی کوبه در را به صدا در آورد و دقّ الباب نمود، رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: امّ سلمه برخیز و در را باز کن ام سلمه گوید :گفتم: یا رسول اللّه کوبنده در کیست و تا چه حدّی قدر و منزلت او بالاست که بدون حجاب او را استقبال کنم، با این که روز گذشته آیاتی از قرآن دربارهٔ من نازل شده (و اکیداً دستور داده است که زنان با نامحرمان مواجه نشوند؟) رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: دستور مرا اطاعت کن، چرا که اطاعت از من اطاعت از خدا و نافرمانی از من تمرد از فرمان خداوند است، و آن کس که در پشت در اجازه ورود می خواهد، مردی سست اراده و بی پروا نیست و به خانه ای وارد نمی شود مگر این که بداند در مسیر راه او هیچ کس نیست او خدا و رسولش را دوست می دارد و خدا و رسولش نیز او را دوست دارند.

امّ سلمه گوید: در را گشودم، او دو لنگه در را گرفت و متوقف شد تا من به درون اطاق رسیده و در پشت پرده رفتم و چون مطمئن شد که صدایی و حرکتی در مسیر راهش نیست به حضور رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم مشرف گردید و سلام کرد، رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: ای امّ سلمه! آیا او را شناختی؟ گفتم: آری او علی بن أبی طالب است.

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: راست گفتی. او کسی است که سرشت او سرشت من و گوشت او گوشت من و خون او خون من و تمام ابعاد وجود او از وجود من نشأت یافته است، او کسی است که به وعده های ،من پس از من عمل خواهد کرد این سخن را بشنو و بر آن گواه باش ای ام سلمه او مخزن علم من و ولی مؤمنان پس از من می باشد، باز سخن خود را تکرار نمود و فرمود:

بشنو و گواه باش هُوَ قَاتِلُ اَلنَّاکِثِینَ وَ اَلْقَاسِطِینَ وَ اَلْمَارِقِینَ مِنْ بَعْدِی : او بعد از من با ناکثان (أصحاب جمل) و قاسطان (معاویه و پیروانش) و مارقان (خوارج نهروان) می جنگد.

به خدا سوگند، او سنّت مرا زنده نگه می دارد باز هم بشنو و گواه باش، سپس فرمود: اگر بنده ای خدای را هزار سال بعد از هزار سال، در بین رکن و مقام عبادت کند و از آن پس خدا را ملاقات کند و در حالی از دنیا برود که با علی دشمن باشد، خداوند او را به دوزخ افکنده و در ژرفای جهنم جای خواهد داد. ⁽¹⁾

حدیث أبو أیوب أنصاری

حاکم نیشابوری در کتاب «مستدرک» به سند خود از «عقاب بن ثعلبه» روایت کرده که گفت: أبو ایّوب انصاری در دوران خلافت «عمر بن خطاب» به من گفت: رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به علی بن أبی طالب علیه السلام دستور داد تا پس از رحلت حضرتش، با ناکثان و قاسطان و مارقان جنگ کند. ⁽²⁾

هم چنین، حاکم در روایت دیگری از «أصبغ بن نباته» از أبو ایوب انصاری نقل کرده است که گفت: از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم شنیدم که خطاب به علی علیه السلام فرمود: تو با ناکثان (طلحه و زبیر) و قاسطان (معاویه و یارانش) و مارقان (بیرون شدگان از دین) در راه ها و کنار نهر ها و نخلستان ها جنگ خواهی کرد أبو أیّوب گوید: من از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم پرسیدم: این مردم با چه کسی می جنگند؟ فرمود: با علیّ بن أبی طالب ⁽³⁾.

هم چنین ابن أبی الحدید و ابن عساکر و دیگران از أبو صادق روایت کرده اند: هنگامی که أبو ایوب انصاری وارد عراق شد... به او گفتم: ای با ایّوب! خداوند تو را گرامی داشته و به مصاحبت پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم و میزبانی آن حضرت مفتخر فرموده است، اکنون می بینم که با مردم درگیر شده ای گاهی با این دسته و زمانی با آن دسته جنگ می کنی؟!

أبو أیوب در جواب گفت: رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم از ما پیمان گرفته است که در رکاب علی علیه السلام با ناکثین - أصحاب جمل - جنگ کنیم که با آن ها جنگیدیم و از ما پیمان گرفته است که با قاسطان جنگ کنیم و اینان همین گروهی هستند که هم اکنون با آن ها روبرو هستیم - یعنی معاویه و یارانش - و از ما پیمان گرفته است که با مارقان نیز جنگ کنیم که تا کنون با آن ها رویاروی نشده ام ⁽¹⁾.

حافظ طبرانی از «مخنف بن سلیم روایت کرده که به دیدار أبو أیّوب انصاری رفتیم، و این در حالی بود که وی اسبان خود را علف می داد. به او گفتیم: ای ابا ایّوب! همراه رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به نبرد با مشرکان پرداختی، اینک چه شده که تغییر رویه داده ای و با مسلمانان می جنگی؟ أبو أیّوب گفت: رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به من دستور داده است تا با سه گروه ناکتان و قاسطان و مارقان، جنگ کنم. بنا به فرمان آن حضرت با ناکتان و قاسطان جنگیدم، و اگر خدا بخواهد با مارقان هم که در کنار نخلستان ها و نهر ها به سر می برند خواهم جنگید ولی اکنون نمی دانم که آن ها در کجا هستند. ⁽²⁾

بیهقی در «محاسن و مساوی» روایت کرده که مردی شامی از ابن عبّاس پرسید: ناکثین کیانند؟ گفت: کسانی هستند که با علی علیه السلام در مدینه بیعت کردند و پس از آن عهد خود را شکستند و در بصره با او جنگیدند قاسطین معاویه و اصحاب او می باشند، و مارقین هم افرادی هستند که در نهروان با وی جنگ نمودند، مرد شامی گفت ای ابن عبّاس دل مرا روشن نمودی و به من حکمت آموختی و عقده دلم را گشودی خداوند دلت را روشن کند، اکنون گواهی می دهم که علی علیه السلام مولای من و مولای همهٔ مؤمنان است. ⁽³⁾

ابن عبد البر در کتاب «استیعاب» در شرح حال علی علیه السلام می نویسد:

«و در روایت آمده است از علل و ابن مسعود و أبو ایّوب انصاری که علی علیه السلام

مأمور بوده است که با پیمان شکنان (اصحاب جنگ جمل، طلحه و زبیر و عآائشه) و ستمکاران (فئه باغیه معاویه و یارانش) و خوارج نهروان (که پس از جریان «حکمیّت» از دین خارج شدند) جنگ کند، و از خود آن حضرت نیز روایت رسیده که گفته است: راهی نیافتم جز این که جنگ کنم و یا به آن چه خدا نازل کرده است کافر شوم.» ⁽¹⁾

حال، از طرفداران عدالت صحابه می پرسیم اگر پیغمبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم که مأمور تبلیغ اوامر و نواهی الهی است به علی علیه السلام دستور داده است به علی علیه السلام دستور داده بود تا با «ناکشان» و «قاسطان» و «مارقان» جنگ کند، و علی علیه السلام نیز فرموده است:« چاره ای ندیدم جز این که پیکار کنم و یا به آن چه خدا نازل فرموده است کافر شوم» چگونه می توان گفت که همه اصحاب پیغمبر عادل اند و همه بر حقاند و همه اهل بهشت اند؟!

پس معلوم می شود بر خلاف پندار طرفداران عدالت صحابه، اختلاف علی علیه السلام با دیگران، اختلاف حق با باطل بوده است و کسانی که در جنگ «جمل» و «صفّین» و «نهروان» به روی آن حضرت شمشیر کشیدند در ضلالت و گمراهی بودند و اگر کسی اندکی انصاف و ایمان و آگاهی داشته باشد هرگز نمی تواند به «عدالت» و حقانیت همهٔ آن ها قائل شود.

دیدگاه برخی از علماء و نویسندگان مشهور أهل سنّت درباره صحابه

با توجّه به آن چه گذشت، این مطلب به خوبی روشن می شود که طرفداران عدالت صحابه، دلیل قانع کننده ای بر گفتار خود ندارند و سخنان آن ها بر خلاف صریح بسیاری از آیات قرآن کریم و روایات وارده و مخالف تاریخ اسلام است.

و از این روست که برخی از علما و نویسندگان مشهور اهل سنّت، به ویژه برخی از متأخرین - که گویا با مراجعه به تفسیر آیات و روایات وارده و دقت و تأمّل در رویداد های تاریخی صدر اسلام به حقیقت پی برده اند - با نظریه عدالت صحابه مخالفند، و به اعمال و رفتار برخی از آن ها با دیدهٔ انتقاد می نگرند و آنان را مصون از و گناه نمی دانند و حتی برخی از آنان به انحراف و گمراهی و کج روی بعضی از صحابه صریحاً اعتراف دارند که به عنوان نمونه سخنان برخی از ایشان را در این جا نقل

می کنیم.

از آن جمله مازری - یکی از علمای بزرگ اهل سنّت - در «شرح برهان» می گوید:« در میان افراد صحابه، هم أشخاص عادل و هم غیر عادل وجود دارند و ما دربارهٔ

کسانی که ملازم رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم بودند و از آن حضرت پیروی کردند و گفتار او را مورد عمل قرار دادند «عدالت» را ثابت می دانیم، ولی افرادی که فقط محضر آن جناب را درک کرده باشند، یا برای غرض مخصوصی او را ملاقات کرده اند، عدالت این گونه افراد ثابت نیست بلکه دو احتمال دارد ممکن است عادل باشند و ممکن است واجد صفت عدالت نباشند.» ⁽¹⁾

علّامه حضرمی، محمّد بن عقیل علوی شافعی در کتاب «نصایح الکافیه» گوید:«ما أهل سنّت به «شیعه» اعتراض می کنیم که چرا آن ها برای همه ائمّه «اثنا عشر» مقام «عصمت» قائلند و در این باره با شیعیان نزاع و جدال داریم و ادله آن ها را رد می کنیم، آیا پس از اعتراضی که بر شیعه داریم باز هم جایز است که ما یکصد و بیست هزار صحابه پیغمبر را که بعضی عالم و گروهی جاهل و جماعتی شهر نشین و عده ای از أهل بادیه و بیابان بودند معصوم بدانیم و برای همه آن ها معتقد به عدالت گردیم و بگوئیم: هر کس رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را دیده است از لغزش و خطا مصون و محفوظ و به طور مسلّم عادل است و نباید او را فاسق شمرد، و اخبار و روایاتش را باید بدون تحقیق قبول کرد.

(آیا چگونه رواست که انسان از گروهی به عنوان این که محضر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را درک کرده اند و چند صباحی در خدمت او نشسته اند، احترام کند و از افعال و أقوال آنان تحقیق ننماید) در صورتی که بطور متواتر نقل شده است که بعضی از آن ها مرتکب مفاسد و قبایح و قتل و جنایت و دروغ و بهتان و شرب خمر گردیده که هر یک از این گناهان موجب فسق و خروج از عدالت است؛ من در این موضوع متحیّرم و نمی دانم گره این مشکل را چگونه باید گشود.» ⁽²⁾

علّامه تفتازانی (متوفای سال 793 هجری) یکی از دانشمندان بزرگ و بلند آوازهٔ

أهل سنّت، در مورد جنگ هائی که در صدر اسلام بین صحابه و تابعین روی «شرح مقاصد» می گوید:

«آن چه در بین صحابه اتفاق افتاد از جنگ ها و اختلافات و کشمکش ها و درگیری هایی که در کتب تاریخ ذکر شده و از زبان افراد موثق نقل گردیده است، ثابت می کند که بعضی از آن ها گمراه و ستمکار و أهل فسق و فجور بودند و حقد و حسادت و کینه توزی و جاه طلبی و ریاست خواهی و میل به لذات و شهوات آن ها را وادار به اعمال زشت نموده و از طریق حق منحرف گردیده بودند.

دلیل بر این امر آن است که هر فرد صحابی معصوم نیست و هر کس که پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم را دیده است تا ابد راه خیر و صلاح را نخواهد پیمود. ولی از آن جا که دانشمندان حُسن ظنّ به صحابه داشته اند بدی های اعمال آنان را نادیده گرفته و کار های آنان را حمل بر صحت نموده و به گونه ای که مناسب شأن صحابه باشد به تأویل و توجیه آن ها پرداخته و گفتند که صحابه رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم از فساد و گمراهی مصون و محفوظ اند...» ⁽¹⁾

و بالأخره، محمّد فرید وجدی، در کتاب معروف دائرة المعارف خود، می نویسد:

«پیشگامان در تاریخ و حدیث اسلامی در برابر رخداد هایی که برای نخستین گروه این امّت روی داد سکوت نموده و ادب و احترام ظاهری را حفظ می کنند و از اظهار نظر در این باره خودداری می نمایند؛ آن هم درباره حوادث وحشتناکی که بزرگ ترین دگر گونی را در این امّت بر جای نهاد با این دلیل که در این رویداد ها أسرار و رموز تقدّم و تأخر نهفته است از این روست که تاریخ آن دوران برای ما تاریک و پیچیده و مبهم گردیده است.

بیشتر مسلمانان بر این باورند اگر شخصی نسبت به یکی از اصحاب پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم انتقادی داشت و یا بر خلاف نظر او سخنی ،گفت مرتکب گناهی شده است.

این گمان آنان را به وسوسه انداخته تا وقایع و حوادث آن دوران را از پَس پرده وارونه ببینند؛ از این رو هر چیزی را نیک پنداشته و هر کاری را درست و متقن تصوّر کرده اند. برخی از آنان در این رابطه آن چنان زیاده روی کرده و تا بدان جا پیش رفته اند که

می گویند: قاتل و مقتول - هر دو - در بهشت جای دارند (!).

حقیقت أمر آن است که آنان هم بشری مانند ما بودند؛ و گر چه از نظر ایمان و تقوا و دوست داشتن حق بر ما برتری داشتند و نور نبوت محمّدی صلی اللّه علیه و آله و سلم را از نزدیک مشاهده کردند، لکن هیچ کس نمی تواند بگوید که همه آن ها پاک و درست کار و مصون از لغزش و خطا بودند و تمامی اعمال آنان (هر چند خلاف حق باشد) نیک و پسندیده است.

زیرا برای ما ثابت شده است که آن ها با هم اختلاف و دشمنی نمودند، و به جنگ با یک دیگر برخاستند و به هم دیگر ناسزا گفتند، و بروی یک دیگر شمشیر کشیدند، و برخی از آنان برخی دیگر را به قتل رسانیدند، و روزگاری بر آنان گذشت که کشت و کشتار در میان ایشان بیشتر از دو ملت متخاصم که با یک دیگر خصومت دیرینه داشتند، انجام گرفت.

چه کسی می تواند جنگ خونین «صفّین» که بین علی - بن أبی طالب علیه السلام- و معایة بن ابی سفیان - روی داد و در آن جنگ صد هزار نفر کشته شدند، به دست فراموشی بسپارد؟ و چه کسی می تواند حادثه هولناک جنگ جمل که بین علی علیه السلام و طلحه و عائشه رخ داد و به همان مقدار از افراد مسلمان نیز در آن جنگ کشته شدند، از خاطر بزداید؟ و چه کسی است که می تواند واقعهٔ «نهروان» و کسانی که بر ضد علی علیه السلام خروج نمودند از یاد ببرد؟

این ها همه حوادث و وقایع خون باری هستند که مسلمانان رو در روی یک دیگر قرار گرفته و بروی هم دیگر شمشیر کشیدند و سر ها از بدن ها جدا گردید و نیزه ها در قلب ها جای گرفت و شمشیر ها بر چهره ها نواخته شد و سینه ها و شکم ها شکافته گردید.

بنا بر این اگر ما با آزادی کامل به بحث و بررسی این رویداد ها نپردازیم و خیلی ساده و آسان از آن ها چشم پوشی کنیم و بدون این که حقیقت را دریابیم تنها به وقوع چنین حوادث مرگ باری در گذشته تاریخ، بنگریم، و از روی ترس و واهمه راه تحقیق را بر خود ببندیم، مانند کسی خواهیم بود که خود را فریب می دهد و خداوند باطل گرایان را هدایت نخواهد فرمود.» ⁽¹⁾

آری خواننده گرامی! سخن آن دسته از علمای اهل سنّت که می گویند: عدالت همهٔ

صحابه ثابت شده و هر کس از آنان عیب جوئی کند و انتقاد نماید، زندیق و کافر است، سخن ناجوان مردانه ای است که می خواهند راه تحقیق را به روی اهل تحقیق ببندند و بدین وسیله حقیقت خواهان و حقیقت جویان را از شناخت واقعیت های تاریخ - و آن چه در دوران خلافت خلفا و زمام داران اموی بر خاندان پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم گذشته است - باز داشته و با تهمت «زندیق و کافر» مردم را برای همیشه در جهل و بی خبری نگه دارند.

به هر حال کسانی که به بررسی این موضوع پرداخته اند می گویند قرآن و روایات پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و هم چنین بررسی زندگی صحابه و شهادت تاریخ، صحابه پیغمبر را به دو گروه مختلف تقسیم می کند گروهی را صالح، و گروه دیگر را طالح و غیر صالح معرّفی می نماید و از آن جا که آیین پیامبر از طریق صحابه به ما رسیده و اصحاب آن جناب هم پس از رحلت آن بزرگوار با یک دیگر به منازعه برخاستند، و متفرق شدند و به هم دیگر ناسزا گفتند و حتی با هم پیکار نموده و به روی یک دیگر شمشیر کشیده و هم دیگر را کشتند، پس نمی توان همهٔ آن ها را عادل و صالح شمرد و احکام خدا را از آنان گرفت، جز این که دربارهٔ یکا یک آنان تحقیق کنیم و اوضاع و احوال و تاریخ زندگی آنان را - چه در زمان حیات رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم و چه بعد از رحلت حضرتش - از نظر قرآن و حدیث و تاریخ مورد بررسی قرار دهیم تا افراد امین و درست کار، صالح و پرهیزگار و مؤمن و منافق را از یک دیگر باز شناخته، معالم دین خود را از صالحان و پرهیزگاران بگیریم نه از افراد فاسق و منافق و دور از تقوا.

اینک برای روشن شدن مطلب، ما این موضوع را با واقع بینی و دور از هر گونه تعصّب و احساسات از دیدگاه قرآن و روایات پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و زندگی صحابه مورد بررسی

عل قرار می دهیم و خاطر نشان می سازیم که: بررسی زندگی صحابه و تقسیم آنان به دو گروه صالح و غیر صالح نه برای آن است که شهود و گواهان دین را از حجیت بیندازیم بلکه برای این است که آیین خود را از صالحان و پرهیزگاران بگیریم.

و اکنون به مطالبی که در این باره تحت چند عنوان می آوریم، توجه فرمایید.

فصل دوم: صحابه پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم از دیدگاه قرآن

اشاره

از بررسی آیات مربوط به صحابه رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم یک نتیجه قطعی به دست می آید و آن این که: یاران رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم، هرگز از نظر عدالت و پارسایی، با یک دیگر مساوی نیستند، بلکه به دو گروه "کاملا مختلف و متباین تقسیم می شوند.

گروه اول: کسانی هستند که به راستی به خدا و رسولش ایمان آورده، رهبری پیامبر خدا را با دل و جان پذیرفته، پیوسته مطیع فرمان حضرتش بوده، گفتار او را بی چون و چرا مورد عمل قرار داده، در راه خدا و رسول ایثار و فداکاری نموده، بر ایمان خود ثابت استوار مانده و هیچ شک و تردیدی به دل راه نداده اند، و لذا رستگارند، و اینان مؤمنانی هستند که خداوند در آیات زیادی از قرآن کریم از آنان ستایش نموده و اقلیتی هستند که قرآن در آیه انقلاب (آیهٔ 144 از سوره آل عمران) آن ها را شاکران نامیده است.

و گروه دوم: کسانی هستند که به صورت ظاهر، به خدا و رسول ایمان آورده، ولی دل های شان پر از شک و تردید است و در نفاق و دو رویی فرو رفته و در باطن ایمان ندارند، و تنها به دنبال منافع شخصی و دنیوی خویش هستند و در تمام احکام و اوامر پیامبر، با آن حضرت مخالفت می کنند و وعده های خدا و رسولش را دروغ می پندارند و در برابر حکم خدا و پیامبرش سرپیچی می نمایند، و این ها از زیان کاران اند، که متأسّفانه اکثریت اصحاب پیغمبر را تشکیل می دهند و قرآن کریم هم در عبارتی کوتاه آنان را چنین توصیف نموده است:

لَقَدْ جِئْنَاکُمْ بِالْحَقِّ وَ لَکِنَّ أَکْثَرَکُمْ لِلْحَقِّ کَارِهُونَ ⁽¹⁾، (ما حق را برای شما آوردیم، ولی بیشتر شما از حق کراهت دارید).

انسان پژوهشگر به خوبی در می یابد که این اکثریّت که به تعبیر قرآن از «آمدن حق کراهت داشتند»، متأسّفانه کسانی بودند که به صورت ظاهر اسلام آورده و شهادتین بر زبان جاری نموده و مانند دیگر مسلمانان و مؤمنان أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللّه وَ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّهِ می گفتند، و با آن حضرت مصاحبت و معاشرت داشتند و پشت سر حضرتش نماز می خواندند، و در راه خدا به صورت ظاهر - انفاق می نمودند، و برخی از آن ها در جنگ های پیغمبر علیه کفّار به همراه آن حضرت شرکت می جستند و برخی دیگر از وی اجازه معاف شدن از جهاد می خواستند، و به گونه ای عمل می کردند که راز درونی آن ها بر مؤمنان مستور بماند، و حقیقت شان کشف نگردد.

اینک برای روشن شدن مطلب، نخست برخی از آیاتی را که در مدح و ستایش برخی از صحابه نازل شده ذکر می کنیم و دربارهٔ آن ها توضیح می دهیم، تا جلالت و عظمت و بزرگی گروهی از اصحاب و مقام و منزلت آن ها در نزد خداوند، روشن شود، و سپس به نقل آیات دیگری که در نکوهش برخی از اصحاب نازل گردیده است می پردازیم، تا گفتار کسانی که می گویند همه اصحاب پیغمبر عادلند، و همه به بهشت می روند و هیچ یک از آن ها به دوزخ نمی رود، بر همگان معلوم گردد.

نخست - آیاتی در ستایش اصحاب

قرآن کریم، درباره اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به مناسبت های گوناگون سخن گفته، گروهی از یاران با وفای آن حضرت را مورد تحسین و تمجید قرار داده، و رضایت و خوشنودی خداوند را نسبت به آن ها اعلام داشته و به آنان وعده بهشت و نجات و رستگاری داده است.

این عدّه که به خاطر ایمان راستین، و عمل صالح و نصرت آیین پیامبر، و هجرت به سوی رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم و روش نیک و اعتقاد درست شان، به عناوین مختلف مورد ستایش قرآن قرار گرفته اند، از این قرارند.

1- پیشگامان در ایمان

قرآن کریم، در یکی از آیات سورهٔ «توبه» گروهی از اصحاب پیغمبر را تحت عنوان

«پیشگامان نخستین در ایمان و اسلام» یاد نموده، و آن ها را مورد ستایش قرار داده دربارهٔ آنان چنین فرموده است:

وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنْ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنصَارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِی خَالِدِینَ فِیهَا أَبَداً ذَلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ ⁽¹⁾ پیشگامان نخستین در اسلام و ایمان از مهاجرین و انصار، و کسانی که به نیکی از آنان پیروی نمودند، خداوند از آن ها خوشنود است، و آن ها نیز از او خوشنودند و خداوند باغ هایی را برای آنان در بهشت فراهم ساخته، که از زیر درختانش نهر ها جاری می شود و آنان جاودانه در آن خواهند ماند این است رستگاری بزرگ.

پیش از آن که درباره این آیه شریفه و مدلول آن سخن بگوییم، لازم است این نکته را یاد آور شویم که: طرفداران عدالت صحابه غالباً با این آیه، بر عدالت پیشگامان و کسانی که بعد از آنان به اسلام گرویده اند استدلال می کنند و می گویند: همه صحابه عادلند و همهٔ آن ها نکو کار و گنهکار شان - در بهشتند! زیرا خدای تعالی از آن ها اظهار رضایت نموده و به آن ها وعده بهشت و رستگاری داده است.

ولی باید توجّه داشت که، گر چه آیهٔ مذکور، گروهی از اصحاب پیغمبر را تحت عنوان وَ السَّابِقُونَ الأَوَّلُونَ (پیشگامان نخستین) می ستاید و به آن ها وعده بهشت و رستگاری می دهد، امّا این ستایش و وعده به دلائل چندی که در این جا می آوریم، شامل حال همه اصحاب نمی شود و اینک بیان دلائل.

دلیل اوّل:

دلیل اوّل این که: آیه مزبور از پیشگامان در ایمان، و مهاجران و انصار نخستین، و تابعان به احسان، که از راه و روش مهاجران و انصار نخستین، و برنامه های آنان به نیکی پیروی کردند، سخن می گوید و تردیدی وجود ندارد - که طبق آیات و روایات وارده - مراد از «تبعیّت به احسان» پیروی کردن از پیشگامان و مهاجران و انصار نخستین، از نظر فکر و عقیده و عمل یعنی پذیرفتن اسلام و ایمان، و انجام عمل

صالح، و هجرت و نصرت آیین پیامبرست.

و شکّی نیست که همه اصحاب پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلم چنین نبودند تا رضایت خداوند شامل حال همه آن ها گردیده و مستوجب بهشت و رستگاری گردند، زیرا: در میان آنان کسانی بودند که «مرتد» شدند و از آیین اسلام برگشتند، و کسانی بودند که پیغمبر خدا را آزار می دادند، و با اوامر خدا و پیامبرش مخالفت می ورزیدند و نیز بسیار کسان بودند که روزی در صف مهاجرین و انصار قرار داشتند و سپس از راه خود منحرف شدند و مورد خشم و غضب خدا و پیامبر قرار گرفتند و آیاتی دربارهٔ آنان نازل گردید که نشان می دهد همه آن ها صالح و شایسته و پاک و درست کار نبودند. ⁽¹⁾

دلیل دوّم:

دلیل دوّم این که باید دانست: رضایت خداوند و وعده به بهشت و رستگاری، مشروط به ایمان و عمل صالح، و ثبات و استقامت در ایمان، و حُسن عاقبت است و در غیر این صورت آیه مزبور، گواه بر نجات و رستگاری هیچ کس - نه صحابه و نه غیر صحابه - نخواهد بود.

زیرا خدای تعالی، تنها مؤمنان و صالحان و پرهیزکاران را اهل نجات و رستگاری دانسته، و به آن ها وعده بهشت داده و در کتاب آسمانی خود این حقیقت را بطور مکرّر یاد آور شده و در سوره های مختلف قرآن در آیات متعددی فرموده است:

وَعَدَ اللّهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا وَ مَسَاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنَّاتِ عَدْنٍ وَ رِضْوَانٌ مِنْ اللَّهِ أَکْبَرُ ذَلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ ⁽²⁾ خداوند به مردان و زنان با ایمان، باغ هایی از بهشت را وعده داده است که نهر ها از زیر درخت هایش جاری می شود جاودانه در آن خواهند ماند؛ و مسکن های پاکیزه ای در بهشت جاودان را نصیب آنان ساخته و خشنودی و رضای خدا [از همه این ها] بزرگ تر است، و رستگاری بزرگ همین است.

و فرموده است:

وَ بَشِّرْ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُها ⁽¹⁾ به کسانی که ایمان آورده، و کار های شایسته انجام داده اند، بشارت ده که باغ هایی از بهشت برای آنان است که نهر ها از زیر درختانش جاری است.

و فرموده است:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَنُبَونَنَّهُمْ مِنْ الْجَنَّةِ غُرَفاً تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا نِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِینَ ⁽²⁾ و کسانی که ایمان آورده و کار های شایسته انجام دادند، ما آن ها را در غرفه هایی از بهشت جای می دهیم که نهر ها در زیر آن جریان دارد، جاودانه در آن خواهند ماند، و چه خوب است پاداش عمل کنندگان.

و فرموده است:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِی رَوْضَاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ مَا یَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذَلِکَ هُوَ الْفَضْلُ الکَبِیرُ، ذَلِکَ الَّذِی یُبَشِّرُ اللّهُ عِبَادَهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ⁽³⁾ و کسانی که ایمان آورده و کار های شایسته انجام داده اند در باغ های بهشتند، و هر چه بخواهند در نزد پروردگار شان برای آن ها آماده و مهیّا است، این است فضل [و بخشش] بزرگ. و این، همان چیزی است که خداوند بندگانش را که ایمان آورده و عمل صالح انجام داده اند به آن بشارت می دهد.

و فرموده است:

إِنَّ الَّذِینَ قَالُوا رَبُّنَا اللّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلَائِکَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَ لَا تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ ⁽⁴⁾ به طور یقین، کسانی که گفتند پروردگار ما خدای یگانه است، سپس استقامت کردند،

فرشتگان بر آن ها نازل می شوند که: نترسید و غمگین مباشید، و بشارت باد شما را به آن بهشتی که به شما وعده داده شده است.

بنا بر این، ستایش و رضایت خداوند در صورتی می تواند گواه بر نجات و رستگاری و عدالت همه اصحاب باشد که تا لحظه مرگ و پایان زندگی، بر همان حالت پیشین باقی بمانند، و اگر به دلائل روشن، ثابت شد که برخی از آنان از راه راست منحرف شده، مرتد گردیده و از اسلام روی گردانیده، و با خدا و رسولش دشمنی آغاز نموده، و با فرمان خدا و رسول از در مخالفت در آمده، و مرتکب گناه و معصیت و قتل نفس گردیده و راهی غیر از راه خدا و پیامبرش را در پیش گرفته است، در این صورت نمی توان بر عدالت و رستگاری آنان استدلال نمود، چرا که خدای تعالی همه گنهکاران و منحرفان را تهدید به عذاب و زیان کاری نموده، و در این باره در آیاتی از قرآن کریم فرموده است:

وَ مَنْ یُشَاقَ اللّهَ فَإِنَّ اللّهَ شَدِیدُ الْعِقَابِ ⁽¹⁾ و هر کس با خدا دشمنی کند باید بداند که خداوند مجازات بسیار سختی دارد.

و فرموده است:

وَ مَنْ یُشَاقِقِ اللّهَ وَ رَسُولَهُ فَإِنَّ اللّهَ شَدِیدُ الْعِقَابِ ⁽²⁾ و هر کس با خدا و پیامبرش دشمنی ورزد، [کیفر سختی در پیش دارد] و کیفر خداوند بسیار سخت است.

و فرموده است:

وَ مَنْ یُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدَی وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیل الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِهِ مَا تَوَلَّی وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ سَاءَتْ مَصِیراً ⁽³⁾ و هر کس بعد از آشکار شدن حق، با رسول خدا مخالفت کند، و از راهی جز راه مؤمنان پیروی نماید، ما او را در همان مسیر به خودش وا می گذاریم، و به دوزخش می فرستیم و آن، بد جایگاهی است.

دلیل سوّم:

دلیل سوّم این که خدای تعالی در قرآن کریم، از وقوع فتنه و انقلاب - پس از رحلت پیامبر - خبر داده، و اصحاب پیغمبر را از واقع شدن در آن، بر حذر داشته و فتنه جویان و آشوب گران را به عذاب و زیان کاری تهدید نموده و در این رابطه در آیاتی از قرآن کریم فرموده است:

مَا کَانَ اللّهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلَی مَا أَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتَّی یَمِینَ الْخَبِیثَ مِنْ الطَّیِّبِ وَ مَا کَانَ اللّهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ وَ لَکِنَّ اللَّهَ یَجْتَبِی مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یَشَاءُ ⁽¹⁾ این چنین نیست که خداوند، مؤمنان را به همان گونه که شما هستید وا گذارد؛ مگر آن که ناپاک را از پاک جدا سازد. و نیز این چنین نیست که خداوند شما را از اسرار غیب، آگاه کند [تا از این راه مؤمنان و منافقان را از یک دیگر بشناسید] ولی خداوند از میان فرستادگان خود، هر کسی را که بخواهد بر می گزیند.

و در سورهٔ «انفال» به مناسبت جنگ بدر که در اوائل هجرت به وقوع پیوست، عموم مسلمانان را مورد خطاب قرار داده و فرموده است:

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَجِیبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاکُمْ لِمَا یُحْیِیکُمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ وَ أَنَّهُ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ وَ اتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِیبَنَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْکُمْ خَاصَّةً وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ شَدِیدُ الْعِقَاب ⁽²⁾ ای کسانی که ایمان آورده اید! دعوت خدا و پیامبر را اجابت کنید هنگامی که شما را به سوی چیزی فرا می خواند که شما را حیات می بخشد و بدانید که خداوند میان انسان و قلب او حائل می شود و (همه شما در قیامت) نزد او گرد آوری می شوید. و از فتنه ای که نه تنها ستمکاران شما را در بر می گیرد؛ بلکه همه را فرا خواهد گرفت بپرهیزید، و بدانید که کیفر خداوند بسیار سخت و شدید است.

در همین رابطه، حاکم حسکانی در «شواهد التنزیل» به سند خود از «زبیر بن عوام» روایت کرده که گفت:

«چون آیه نازل شد و تعداد ما [اصحاب پیغمبر] در آن روز زیاد بود، از این آیه در شگفت بودیم که این فتنه ای که اختصاص به ستم گران ندارد [و دامن همه را می گیرد] و به ما می رسد چه فتنه ای است؟ تا آن که [پس از وفات پیامبر] آن را به چشم خود دیدیم».

هم چنین حاکم حسکانی به طرق دیگر از «زبیر» روایت کرده که گفت: «ما مدّت مدیدی این آیه را می خواندیم و نمی پنداشتیم که ما خود از اهل این آیه باشیم! ولی ناگهان متوجه شدیم که مقصود از آیه ما هستیم.»

و نیز به طرق دیگر از حسن بصری از زبیر روایت کرده که گفت:« ما از فتنه بر حذر داشته شدیم ولی نمی دانستیم که چه کسی از آن تخلّف می نماید یکی از حاضران گفت: سبحان اللّه! پس چه شد شما را که [در به پا کردن جنگ جمل] متخلّف شدید؟ در جواب گفت: وای بر تو ما فتنه را دیدیم، ولی صبر نکردیم»

و باز، حسکانی از غیلان بن جریر، از مطرف روایت کرده که گفت:« ما به زبیر گفتیم: یا ابا عبد اللّه شما خلیفه (عثمان) را ضایع نمودید و رهایش ساختید تا این که کشته شد و اکنون آمده اید ادّعای خون خواهی او را می کنید؟ او در جواب گفت: ما در روزگار رسول خدا، و زمان ابو بکر و عمر و عثمان آیه وَ اتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِیبَنَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْکُمْ خَاصَّةً را می خواندیم ولی نمی پنداشتیم که ما خود مان هم به این فتنه گرفتار خواهیم شد تا آن که [در اثر جهل خودمان] واقع شد آن چه از ما به وقوع پیوست. ⁽¹⁾

و در حدیث دیگری از عون بن قتاده روایت شده که گفت: زبیر بن عوام برای من نقل کرد که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم ما را از فتنه ای بر حذر می داشت که گمان نمی کردیم ما برای آن آفریده شده ایم، سپس آیهٔ وَ اتَّقُوْا فتنَةً ... را قرائت کرد و گفت ما مدت زمانی این آیه را می خواندیم و ناگهان متوجه شدیم که مقصود از آیه، ما هستیم. راوی گفت: پس اگر حقیقت امر چنین است پس چه شد که شما [در واقعهٔ جنگ جمل] خروج کردید؟! در جواب گفت وای بر تو ما دانستیم ولی صبر نکردیم. ⁽²⁾

به هر حال خدای تعالی در سوره آل عمران نیز به مناسبت فرار اصحاب از جنگ اُحُد، عموم مسلمانان را مورد عتاب قرار داده و خطاب به آنان فرموده است:

وَ مَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِیْن مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَی أَعْقَابِکُمْ وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلَی عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللَّهَ شَیْئاً وَ سَیَجْزِی اللَّهُ الشَّاکِرِینَ ⁽¹⁾)محمّد صلی اللّه علیه و آله و سلم فقط رسول خداست، و پیش از او هم پیامبران دیگری آمدند و درگذشتند، پس اگر او بمیرد یا کشته شود شما به عقب بر می گردید؟! و هر کس به عقب بازگردد، هرگز به خدا ضرری نمی زند، و خدا به زودی شاکران (و استقامت کنندگان را پاداش خواهد داد.)و در جای دیگر از همان سوره، اصحاب پیغمبر و عموم مسلمانان را از تفرقه و اختلاف برحذر داشته و آنان را تهدید به عذاب نموده و خطاب به آنان فرموده است:﴿ وَ لَا تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمْ الْبَیِّنَاتُ وَ أُوْلَئِکَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِیمٌ، یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِینَ اسْوَدَّتْ وجُوهُهُمْ أَکَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمَانِکُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ، وَ أَمَّا الَّذِینَ ابْیَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِی رَحْمَةِ اللّهِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ ⁽²⁾ و مانند کسانی نباشید که پراکنده شدند و اختلاف کردند (آن هم) پس از آن که نشانه های روشن (پروردگار) به آنان رسید، و آن ها عذاب بزرگی دارند. روزی فرامی رسد که چهره هایی سفید (و نورانی) و چهره هایی سیاه (و تاریک) می گردد: اما آن ها که صورت های شان سیاه گردیده (به آن ها گفته می شود) آیا پس از ایمان آوردن (و از اخوت و برادری در سایه آن) کافر شدید؟ پس اکنون بچشید عذاب را، به سبب آن چه کفر می ورزیدید و اما آن ها که صورت های شان سفید و نورانی شده در رحمت خداوند خواهند بود، و جاودانه در آن می مانند.

و در یک آیه دیگر به تمام افراد با ایمان هشدار داده است که مواظب اعمال و رفتار خود باشند، و از مخالفت با خدا و رسول پرهیز نمایند و اعمال نیک خود را با سرپیچی

از فرمان خدا و رسول باطل نسازند و در این رابطه خطاب به آنان فرموده است:

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ لَا تُبْطِلُوا أَعْمَالَکُمْ ⁽¹⁾ ای کسانی که ایمان آورده اید، از خدا اطاعت کنید، و از رسول خدا اطاعت نمائید، و اعمال خود را باطل مسازید.

بنا بر این با توجه به مجموعه آیاتی که متذکر شدیم، جای هیچ شک و تردید باقی نمی ماند که رضایت خداوند و وعده به بهشت و رستگاری مشروط به ایمان و و حسن عاقبت است و در غیر این صورت چگونه می توان گفت که خدای تعالی از بهشتی بودن هزاران نفر که با غرائز و تمایلات مرز نشناس بشری همراه و هم گامند، خبر داده و از همه آن ها اظهار رضایت و خشنودی نموده است تا برخی از آنان با تمشک و اعتماد به آن وعده، خود را از وجود هر قید و شرطی آزاد بدانند و هر عمل خلافی را مرتکب شوند، و هر چه دل شان بخواهد انجام دهند و اوامر و نواهی خدا را به هیچ انگارند و بگویند که خداوند به ما وعده بهشت و رستگاری داده و ما هر گناهی که انجام دهیم مؤاخذه نخواهیم شد!!!

پس باید گفت که: خداوند از رستگاری گروهی از اصحاب پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلم خبر خبر داده است ولی شرط کرده است که تا لحظه مرگ به همان حالت قبلی باقی بمانند و امّا اگر منحرف شدند رضایت خداوند شامل حال آن ها نخواهد گردید.

دلیل چهارم:

دلیل چهارم که توجّه به آن لازم است و تاریخ نیز به آن اشاره دارد این است که: در میان پیشگامان نخستین، کسانی بودند که از اسلام برگشتند و «مرتد» شدند مانند: عبید اللّه بن جحش که به حبشه مهاجرت کرد و در آن جا به آیین نصرانیت در آمد و در همان جا هم درگذشت. ⁽²⁾

و تردیدی نیست که زیان کار و معاقب است، و آیه شریفه شامل حال او نمی شود و دلیل آن اینست که طبق صریح آیاتی که گذشت نجات و رستگاری، مشروط به ثبات و استقامت در ایمان، و انجام عمل صالح، و حسن عاقبت است.

و هم چنین است حال نضیر بن حارث عبدری، برادر نضر بن حارث که در جنگ بدر اسیر گردید و پس از واقعه بدر، پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم به علی علیه السلام دستور داد تا او را بکشد.

و در شرح حال «نضیر» آورده اند که: وی از پیشگامان نخستین بود و به حبشه مهاجرت کرد سپس به مکّه بازگشت و مرتد گردید و بعد از آن در سال فتح مکه از نو اسلام آورد و از جملهٔ «مؤلّفة قلوبهم» ⁽¹⁾

این عنوان، در زمان رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم و پس از آن نیز وجود داشته است و مقصود از آن، کافرانی هستند که به خاطر کمک های مالی به آنان از اسلام دفاع می کنند. و یا از عداوت و دشمنی ایشان نسبت به اسلام کاسته می شود و یا این که مقصود، کسانی هستند که به ایمان و اسلام تظاهر می کنند و در واقع منافق اند - و ایمان آنان ریشه ای ندارد ولی با کمک های مالی جذب می شوند و در آیین اسلام ثابت و استوار می مانند (تفسیر قرطبی، ج 8، ص 178 و مغنی ابن قدامه، ج 2، ص 456.

دلیل پنجم

دلیل پنجم این که پیشگامان نخستین که آیه مورد بحث درباره آن ها نازل شده خداوند از ایشان ستایش نموده است، تعدادی معدود و انگشت شمار از اصحاب پیغمبر بودند که مدّت ها پیش از همه اصحاب به آن حضرت گرویده و اسلام و ایمان آورده و حضرتش را در نبوّت و رسالتش تصدیق نموده بودند، که طبق روایات وارده، و گواهی

اصحاب، و شواهد تاریخی امیر مؤمنان علیه نخستین پیشگام در اسلام و ایمان، و نخستین فرد مهاجر است که گوی سبقت را در میدان فضیلت از همگان ربوده و این فضیلت بزرگ و تاریخی را نصیب خود ساخته و هیچ کس بر او پیشی نگرفته است هیچ انسان با ایمان و منصفی هم نمی تواند آن را انکار کند.

زیرا: روایات وارده در این موضوع که از شخص پیغمبر گرامی اسلام صلی اللّه علیه و آله و سلم و بزرگان صحابه، و خود امیر المؤمنین علیه السلام در منابع معتبر شیعه و اهل سنّت آمده است، در حدّ «تواتر» و بلکه فوق تواتر است که جای هیچ گونه شک و ابهام را برای احدی از آحاد مسلمین باقی نگذارده است.

و اینک برای اثبات مطلب، این موضوع را از دیدگاه روایات، و شهادت اصحاب، و شواهد تاریخی، تحت عنوان:« پیشگامان پیشگام» مورد بررسی قرار می دهیم.

پیشگامان پیشگام، و نخستین پیشگام در اسلام و ایمان

بر اساس روایات بسیار زیاد و فراوانی که در منابع معتبر اهل سنّت - از تفسیر و حدیث و تاریخ و سیره و رجال و غیر از این ها - از پیغمبر گرامی اسلام و عدّه زیادی از اصحاب آن حضرت درباره «پیشگامان پیشگام، و نخستین پیشگام در اسلام و ایمان» نقل گردیده است، جای هیچ گونه شک و تردید نیست که نخستین کسی که به آن حضرت گرویده و ایمان آورده و با حضرتش نماز گزارده است، علی بن ابی طالب علیه السلام و اینک به بخشی از آن روایات که دانشمندان سر شناس اهل سنّت آن ها را در کتاب های خود آورده اند توجّه فرمائید:

1 - حاکم حسکانی در «شواهد التنزیل» از عبد الرحمن بن عوف روایت کرده که درباره این آیه شریفه: وَ السَّابِقُونَ الأَوَّلُونَ : پیشگامان نخستین» گفت: پیشگامان نخستین [در اسلام و ایمان] شش نفر از قریش اند که نخستین کسی که اسلام آورد علی بن ابی طالب علیه السلام است.

2 - هم چنین حسکانی در روایت دیگری از ضحاک آورده است که گفت: پیشگامان نخستین، علی بن ابی طالب علیه السلام، حمزه، عمار، ابو ذر، سلمان و مقداد می باشند.

3 - و نیز از سبط بزرگ پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم امام حسن مجتبی علیه السلام روایت کرده که درباره

وَ السَّابِقُونَ الأَوَّلُونَ... فرمود: همچنان که پیشگامان نخستین بر کسانی که پس از آنان ایمان آورده اند، برتری داشتند، پدر من بر همه پیشگامان در ایمان برتری دارد، زیرا او در اسلام و ایمان بر همه آنان پیشی گرفته و سبقت داشته است. 4 - و باز، حسکانی در روایت دیگری از ابن عبّاس نقل کرده است که گفت: آیه شریفة وَ السَّابِقُونَ الأَوَّلُونَ درباره علی [ابن ابی طالب علیه السلام] نازل گردیده است، زیرا او از همه مردم در ایمان به خدا و رسولش سبقت گرفت، و به سوی دو قبله نماز گزارد، و دوبار با پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم بیعت نمود، و دو هجرت برای اسلام داشت، و بدین جهت این آیه درباره او نازل گردید. ⁽¹⁾

5 - جلال الدین سیوطی در تفسیر «درّ المنثور» در مورد آیه کریمه وَ السّابِقُونَ السّابِقُونَ در سوره واقعه، از ابن عبّاس روایت نموده که گفت: این آیه شریفه دربارهٔ «حزقیل» مؤمن آل فرعون و «حبیب نجار» که در سوره یس به آن اشاره شده و درباره «علی بن ابی طالب علیه السلام» نازل شده است. و هر یک از آنان در ایمان به خدا بر مردم زمان خود پیشی گرفته اند، و علی علیه السلام در پیشی گرفتن در ایمان به خدا، از آن دو تن برتر و والا تر است. ⁽²⁾

احادیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم درباره پیشگامی امیر المؤمنین علیه السلام

احادیثی که درباره پیشگام بودن امیر مؤمنان علیه السلام در ایمان به خدا و تصدیق رسالت محمّد مصطفی صلی اللّه علیه و آله و سلم از شخص پیامبر گرامی اسلام صلی اللّه علیه و آله و سلم وارد شده و در منابع مختلف اهل سنّت ثبت و ضبط گردیده فراوان است و گر چه نقل همه آن ها در این جا ممکن و مقدور نیست. امّا در عین حال:

از آن جا که این موضوع از فضایل مختصه به امیر مؤمنان علیه السلام به شمار می رود، و شخص رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم نیز - طبق روایات وارده - این فضیلت بزرگ تاریخی را ویژه آن حضرت قرار داده و در موارد متعدّد و فرصت های مختلف آن را به صورت مکرر در حضور اصحاب یاد آور شده و آشکارا بدان افتخار می نموده تا آن جا که علی علیه السلام را به عنوان

پیشگام ترین افراد پیروان خود معرفی فرموده است، از این رو برای اثبات این فضیلت بزرگ، و اتمام حجّت با اهل عناد و لجاج برخی از آن روایات را که در منابع مهم و معتبر اهل سنّت آمده است، در این جا به عنوان شاهد می آوریم لِیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ یَحْیَا مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَةٍ ⁽¹⁾

و اینک، این شما خواننده گرامی و این هم روایات وارده:

1 - جار اللّه زمخشری در تفسیر کشاف، در ذیل آیه کریمة وَ جَاءَ مِنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ رَجُلٌ یَسْعَی قَالَ یَا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِینَ ⁽²⁾، در سوره یس، از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم روایت کرده که آن حضرت فرمود:

پیشگامان امّت ها در ایمان به خدا سه نفرند که حتی یک چشم به هم زدن هم به خدا کافر نشدند، علی بن ابی طالب علیه السلام، و صاحب یس، و مؤمن آل فرعون. ⁽³⁾

2 - فقیه دانشمند، ابن مغازلی شافعی، و خطیب خوارزمی، و نور الدین هیثمی و برخی دیگر از دانشمندان بزرگ اهل سنّت، از ابن عبّاس و عائشه - همسر پیامبر - روایت کرده اند که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: پیشگامان در ایمان به خدای تعالی سه نفرند: یوشع بن نون که در ایمان به موسی علیه السلام سبقت گرفت، و صاحب آل یس که در ایمان به عیسی علیه السلام پیشگامی نمود، و علی بن ابی طالب علیه السلام که پیش از همگان به رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم ایمان آورد. ⁽⁴⁾

3 - ابن عساکر دمشقی در تاریخ معروف خود در حدیثی از «لیلای غفّاریّه» از امّ المؤمنین عائشه - همسر پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم- روایت کرده که گفته است:

در یکی از روز ها که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم در خانه من بود و بر بستر من نشسته قطیفه ای بر دوش داشت و من در کنار او نشسته بودم علی علیه السلام به منزل وارد شد و در بین رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم و من نشست، من به او گفتم جائی بهتر و وسیع تر از این جا پیدا نکردی؟ پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: ای عائشه برادرم را واگذار (و به او پرخاش مکن) چرا که او نخستین

کسی است که به نبوت من تسلیم گردیده و اسلام آورد، و آخرین کسی است که به هنگام مرگ، با وی تجدید عهد می نمایم، و نخستین کسی است که در روز قیامت با او ملاقات خواهم نمود. ⁽¹⁾

4 - حسام الدین متقی در «کنز العمّال» از ابن عبّاس روایت کرده که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: نخستین کسی که همراه با من نماز گزارد علی ابن ابی طالب علیه السلام بود. ⁽²⁾

5 - محبّ الدین طبری در ریاض النضره از ابو ذر غفاری روایت کرده که از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم شنیدم که به علی علیه السلام می فرمود: تو نخستین کسی هستی که به من ایمان آوردی و مرا در نبوتم تصدیق نمودی. ⁽³⁾

6 - حاکم حسکانی در «شواهد التنزیل» و حسام الدین متّقی در «کنز العمّال» از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم روایت کرده اند که آن حضرت فرمود فرشتگان به مدت هفت سال پیش از آن که بشری اسلام بیاورد، بر من و علی علیه السلام درود می فرستادند. ⁽⁴⁾

در تاریخ ابن عساکر از ابن عبّاس آمده است که گفتند: چرا یا رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: برای این که مردی جز او با من همراه نبود. ⁽⁵⁾و در مناقب خوارزمی با این عبارت آمده است که فرمود: برای این که مرد مسلمانی جز او، کس دیگری با من وجود نداشت که اسلام آورده باشد! ⁽⁶⁾

7- امام احمد حنبل در کتاب مسند خود در حدیثی از «معقل بن یسار» ⁽⁷⁾روایت کرده که گفت:

در یکی از روز ها که برای وضو گرفتن پیغمبر آب می آوردم، فرمود: آیا موافقی از «فاطمه» دیدار کنیم؟ گفتم: آری، رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم برخاست و در حالی که به من تکیه داده بود و راه می رفت فرمود: سنگینی بدن مرا کسی غیر از تو - فرشتگان - بر دوش می کشند و پاداش آن برای تو خواهد بود. معقل می گوید به خدا سوگند که گوئی از سنگینی پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم چیزی بر من نبود. با این حال به حضور فاطمه علیهما السلام رسیدیم، پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به او فرمود چگونه ای و خود را چگونه می یابی؟ گفت: اندوهم بسیار و بی نوائیم از حد گذشته و دردمندیم زیاد شده است. پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم خطاب به او فرمود آیا خشنود نیستی از این که تو را به همسری کسی در آورده ام که اسلامش از همه افراد پیروانم پیشتر، و علم و دانشش از همه بیشتر، و حلم و بردباریش از همگان افزون تر است؟ ⁽¹⁾

8- خطیب خوارزمی در کتاب مناقب خود، ضمن حدیث مفصّلی درباره ازدواج علی و فاطمه علیهما السلام آورده است که: پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم پس از گذشت سه روز از ازدواج، به دیدار دخترش رفت و به او فرمود چگونه ای و شوهرت را چگونه می یابی؟ عرضه داشت: او بهترین همسر است، ولی زنان قریش بر من وارد شدند و گفتند: رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم تو را به همسری مرد فقیری در آورد که مالی ندارد!

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم در پاسخ او فرمود:... دخترم! من دربارهٔ خیر خواهی نسبت به تو کوتاهی نکرده ام من تو را به کسی تزویج نمودم که در پذیرش اسلام از همه پیشگام تر و علم و دانشش از همه بیشتر و حلم و بردباریش از همگان فزون تر است. ⁽²⁾

9 - ابن مغازلی شافعی در کتاب مناقب خود از ابو ایّوب انصاری روایت کرده که گفت: پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم سخت بیمار شد و دخترش فاطمه علیها السلام به عیادتش آمد و چون ضعف و ناتوانی او را مشاهده کرد به حدّی گریست که اشک از دیدگانش جاری شد. پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم خطاب به او فرمود:

یَا فَاطِمَهُ أَنَّ لِکَرَامَهِ اَللَّهِ إِیَّاکِ زَوَّجَکِ أَعْظَمَهُمْ حِلْماً وَ أَقْدَمَهُمْ سِلْماً وَ أَعْلَمَهُمْ عِلْماً

ای فاطمه! از نعمت های بزرگ خداوند نسبت به تو این است که: تو را به همسری مردی در آورد که حلم و برد باریش از همه فزون تر و در پذیرش اسلام از همه پیشگام تر، و در این علم و دانش از همگان دانا تر است. ⁽¹⁾

10- ابن ابی الحدید معتزلی از رسالهٔ ابو جعفر اسکافی، و او از عثمان بن سعید، از حکم بن ظهیر، از (سُدی) نقل کرده که گفته است: ابو بکر و عمر، از فاطمه علیها السلام

خواستگاری کردند، پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم به هر دو پاسخ منفی داد و فرمود: به این کار فرمان داده نشده ام و چون علی علیه السلام از فاطمه علیها السلام خواستگاری نمود، پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم او را به ازدواج وی در آورد و به دخترش فرمود: من تو را به همسری کسی در آوردم که اسلامش از همه افراد پیروانم پیشتر است، سپس دنباله حدیث را نقل کرده و گفته است: این خبر را جماعتی از صحابه، از جمله اسماء بنت عمیس، و امّ ایمن، و ابن عبّاس و جابر بن عبد اللّه [انصاری] نقل کرده اند. ⁽²⁾

شهادت اصحاب به پیشگامی امیر المؤمنین علیه السلام در پذیرش اسلام و ایمان و تصدیق پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم

اشاره

در منابع معتبر اهل سنّت روایات زیادی از اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم نقل شده که پیشگامی امیر المؤمنین علیه السلام گواهی داده اند و مشهور ترین و معروف ترین و سرشناس ترین آنان از این قرارند:

ابو بکر، عمر، ابو عبیده، جراح، سلمان فارسی، ابو ذر غفّاری، ابو ایّوب انصاری، عبّاس بن عبد المطلب، عبد اللّه بن عبّاس، معاذ بن جبل، ابو سعید خدری، بریده اسلمی، ابن مسعود، انس بن مالک، جابر بن عبد اللّه انصاری، زید بن ارقم، ابو رافع - غلام آزاد شده پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم - حذیفة بن یمان، خباب بن ارت و عبد اللّه بن عمر.

همه این ها طبق روایات وارده، از کسانی هستند که گواهی داده اند نخستین کسی که از مردان - بعد از خدیجه - اسلام آورده است علی بن ابی طالب علیه السلام بوده است.

اینک برای اثبات این موضوع، به برخی از احادیثی که در این زمینه از اشخاص نام برده از طرق اهل سنّت رسیده است اشاره می کنیم:

1 - گروهی از دانشمندان بزرگ اهل سنّت از عمر بن خطّاب روایت کرده اند که گفت: من و ابو بکر و ابو عبیده و گروهی از اصحاب محضر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم شرفیاب

بودیم که آن حضرت با دست خود به شانه علی زد و فرمود: یا علی! تو نخستین کسی هستی که اسلام آوردی، و نخستین کسی هستی که ایمان آوردی، و مقام و منزلتت نسبت به من، همان مقام و منزلت هارون نسبت به موسی است.» ⁽¹⁾

2 - ابن عبد البر در کتاب «استیعاب» در شرح حال علی علیه السلام گوید: «از سلمان، و ابی ذر، و مقداد، و خبّاب، و جابر، و ابی سعید خدری، و زید بن ارقم روایت شده است که علی بن ابی طالب نخستین کسی است که اسلام اختیار کرده است. و خود آن ها که راوی حدیث اند، علی علیه السلام را بر دیگران برتری داده اند» ⁽²⁾

3 - نور الدین هیثمی در «مجمع الزوائد» از سلمان فارسی روایت کرده که گفته است: نخستین کسی که از این امت در کنار حوض - کوثر - بر پیامبرش وارد می شود، نخستین کسی است که اسلام آورده است، و او علی بن ابی طالب علیه السلام است. ⁽³⁾

4 - ابن عساکر دمشقی، و شیخ الاسلام حموینی، و ابن ابی الحدید معتزلی از محمّد بن عبید اللّه بن ابی رافع، از پدرش، از جدّش ابی رافع، از ابو ذر روایت کرده اند که می گفته است از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم شنیدم که به علی بن ابی طالب علیه السلام می فرمود: تو نخستین کسی هستی که به من ایمان آورده ای و نخستین کسی هستی که روز قیامت با من مصافحه خواهی کرد، تو صدیق اکبر و فاروق این امّت هستی که میان حق و باطل جدایی می افکنی، تو سالار مؤمنانی و مال سالار کافران است. ⁽⁴⁾

5 - خطیب خوارزمی، و ابن مغازلی شافعی، و حاکم حسکانی، و ابن عساکر دمشقی از انس بن مالک - خادم رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم - روایت کرده اند که گفته است: رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: فرشتگان بر من و علی علیه السلام به مدت هفت سال در آسمان ها، درود فرستادند، چرا که در این مدت جز صدای من و علی به «لا اله الا اللّه» بلند نگردید و به آسمان ها نمی رسید. ⁽¹⁾

6 - ابن عساکر دمشقی و ابن مغازلی شافعی، و ابن اثیر جزری و برخی دیگر از دانشمندان بزرگ اهل سنّت، از ابو ایّوب انصاری روایت کرده اند که گفت: رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: فرشتگان بر من و علی علیه السلام به مدت هفت سال [در آسمان ها] درود فرستادند، زیرا ما دو نفر نماز می گزاردیم و کس دیگری نبود که همراه ما نماز گزارد. ⁽²⁾

7 - ابن جریر طبری، و ابن اثیر جزری، و ابن ابی الحدید معتزلی و برخی دیگر از جابر بن عبد اللّه انصاری روایت کرده اند که گفته است: پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم در روز دوشنبه به پیامبری مبعوث گردید و علی علیه السلام در روز سه شنبه نماز گزارد. ⁽³⁾

8 - حافظ ابو نعیم اصفهانی در کتاب «حلیة الاولیاء» از ابو سعید خدری روایت کرده که گفت: رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم با دست مبارک خود به شانه علی علیه السلام زد و به او فرمود: ای علی! تو دارای هفت صفت ویژه می باشی که در روز قیامت هیچ کس نمی تواند - با داشتن آن صفات - با تو احتجاج نماید. تو نخستین کسی هستی که به خدای تعالی ایمان آورده ای، از همه مردم به پیمان خدا و فادار تری، فرمان خدا را بهتر از دیگران انجام می دهی، از همه کس نسبت به رعیت مهربان تری، در تقسیم [اموال و غنایم] به طور مساوی از بهترین کسانی، در امر قضاوت از همگان دانا تری و امتیاز تو در روز قیامت در پیشگاه خدا از همه بیشتر است. ⁽⁴⁾

9 - هم چنین، ابو نعیم در روایت دیگری از معاذ بن جبل نقل کرده که گفته است: رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به علی علیه السلام فرمود: ای علی! من در امتیاز نبوّت در مقابل تو قرار گرفته ام، و پس از من پیامبری نخواهد بود، و تو با هفت امتیاز در مقابل مردم قرار گرفته ای و احدی از قریش نمی تواند آن ها را انکار کند. تو نخستین کسی هستی که به خدا ایمان آورده ای، تو از همه مردم به عهد و پیمان خدا وفادار تری، و تو در امر خدا از همه آنان استوارتری... ⁽¹⁾

10 - حاکم نیشابوری در کتاب «مستدرک» از «بریده اسلمی» روایت کرده که در ضمن حدیثی گفت روز دوشنبه به پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم وحی گردید (و آن حضرت به پیامبری مبعوث شد) و روز سه شنبه علی علیه السلام همراه با آن حضرت نماز گزارد. ⁽²⁾

11 - ابن ابی الحدید معتزلی در شرح نهج البلاغه، از رساله ابو جعفر اسکافی در پاسخ به کتاب «عثمانیهٔ جاحظ» نقل کرده است که ابو قتادهٔ حرانی از ابو حازم اعرج روایت کرده که حذیفه یمانی می گفته است:در حالی که ما سنگ می پرستیدیم و باده نوشی می کردیم، علی علیه السلام از نوجوانان چهارده ساله بود که شب و روز در خدمت پیامبر ایستاده بود و نماز می گزارد و در آن هنگام، قریش پیامبر را آزار می دادند و نسبت به وی گستاخی می کردند و هیچ کس جز علی علیه السلام از او دفاع نمی نمود. ⁽³⁾

12 - هم چنین ابن ابی الحدید، از کتاب نقض العثمانیه ابو جعفر اسکافی، از شداد بن اوس، نقل کرده که گفته است: از «خبّاب بن ارت» در مورد اسلام علی علیه السلام پرسیدم، گفت: علی علیه السلام در پانزده سالگی اسلام آورد و من خود او را دیدم که پیش از همگان، در حالی که در بلوغ خود استوار بود با پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم نماز می گزارد. ⁽⁴⁾

13 - حاکم حسکانی، و شیخ الاسلام حموینی، و نور الدین هیثمی از «ابو رافع» روایت کرده اند که وی گفته است: پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم نخستین نمازی که به جای آورد نماز صبح روز دوشنبه بود، و خدیجه آخر همان روز نماز گزارد و علی علیه السلام فردای آن روز که روز سه شنبه بود نماز گزارد. و این روش همچنان ادامه داشت و علی علیه السلام به مدت

هفت سال و چند ماه پیش از آن که احدی نماز گزارد به صورت پنهانی نماز می گزارد. ⁽¹⁾

14 - حافظ نسائی، و حاکم نیشابوری، و ابن جریر طبری، و ابن اثیر جزری، و محب الدین طبری و عده ای دیگر از بزرگان اهل سنّت، از «عفیف کندی» روایت کرده اند که در مورد نماز گزاردن پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و خدیجه علیها السلام و علی بن ابی طالب علیه السلام گفت: عبّاس بن عبد المطّلب - پس از معرفی آنان به من - گفت:

این برادر زاده ام به من اطّلاع داده است که پروردگار او که پروردگار آسمان و زمین است به وی دستور داده است تا دینی را که به آن عمل می کند مردم را به آن دعوت نماید. و به خدا سوگند! در تمام روی زمین به غیر از این سه تن، کس دیگری وجود ندارد که از این آیین پیروی کند. ⁽²⁾

15 - ابن حجر عسقلانی در «اصابه» و «تهذیب التهذیب» و ابن عبد البر در «استیعاب» در پایان حدیث «عفیف کندی» آورده اند که وی پس از آن که بعد از مدتی اسلام آورد، از روی تأسف می گفت: اگر در آن روز [که نماز گزاردن پیامبر و خدیجه و علی علیه السلام را مشاهده کردم] خداوند نعمت تشرّف به اسلام را نصیب من فرموده بود، دوّمین نفری از مردان به شمار می آمدم که اسلام آورده و به همراه علی علیه السلام از فضیلت سبقت به اسلام بهره مند می شدم. ⁽³⁾

مؤلف گوید: حدیث عفیف کندی را «احمد حنبل» نیز در کتاب مسند خود آورده و در پایان آن آمده است: «عفیف» که پسر عموی «اشعث بن بن قیس» است، پس از آن که

اسلام آورد و به خوبی از عهدهٔ دستورات آن بر آمد، گفته است: اگر خداوند در آن روز، نعمت اسلام را به من ارزانی فرموده بود، من سوّمین نفری بودم که همراه علی علیه السلام و خدیجه، با پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم به نماز می ایستادم. ⁽¹⁾

هم چنین، حاکم نیشابوری نیز در کتاب «المستدرک» حدیث عفیف کندی را نقل نموده و در پایان آن گوید: عفیف کندی که اسلام را اختیار کرد و به آن کمال علاقه مندی را داشت گفته است: چقدر دوست می داشتم که در آن روز اسلام آورده بودم تا چهارمین فرد مسلمان به شمار می آمدم. ⁽²⁾

و ابن سعد واقدی نیز تمام حدیث مزبور را در کتاب طبقات خود آورده و در پایان آن گوید: عفیف گفته است: آرزو داشتم که ای کاش من چهارمین نفر آن ها در اسلام بودم. ⁽³⁾

و البته ناگفته پیداست که نتیجهٔ همهٔ این روایات یکی است. زیرا: همان گونه که در روایت خود عفیف آمده است، جز خدیجه و علی علیهما السلام کس دیگری با آن ها نبوده است تا همراه با پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم نماز گزارد. و تنها کسانی که در آن موقع از پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم متابعت نموده و با آن حضرت نماز می گزاردند ،خدیجه و علی علیهما السلام بوده اند بنا بر این از زنان تنها خدیجه علیها السلام و از مردان تنها علی علیه السلام بوده است که همراه پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم به نماز ایستاده به عبادت خدا می پرداختند.

بر این اساس، اگر «عفیف کندی» در آن موقع مسلمان می شد و در کنار علی علیه السلام به نماز می ایستاد، دومین نفری از مردان به شمار می رفت که اسلام آورده است، و اگر مسلمان می شد و همراه خدیجه و علی علیهما السلام به جماعت می ایستاد، سوّمین نفر به حساب می آمد، و اگر با پیغمبر و خدیجه و علی علیهما السلام همراه می شد و با آنان به نماز می ایستاد، چهارمین نفر آن ها در اسلام و فرد نماز گزار به شمار می آمد.

بنا بر این، به دلیل التزام، از حدیث عفیف کندی استفاده می شود که بی چون و چرا، علی علیه السلام نخستین کسی است که اسلام اختیار نموده و به خدا و پیامبر خدا ایمان آورده و نخستین کسی است که همراه با پیامبر خدا به نماز گزاردن پرداخته است.

16 - حاکم نیشابوری در کتاب «المستدرک« و نور الدین هیثمی در «مجمع الزوائد»

و ابن عبد البر در «استیعاب» از ابن عبّاس روایت کرده اند که گفته است علی علیه السلام نخستین کسی است که اسلام آورده است. ⁽¹⁾

در همین رابطه، ابن عبد البر در کتاب معروف خود «استیعاب» می گوید: ابو داوود طیالسی، از ابو عوانه از ابی بلج، از عمرو بن میمون، از ابن عبّاس نقل می کند که می گفته است: نخستین کسی که پس از خدیجه با پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم نماز گزارد، علی بن ابی طالب علیه السلام است و نیز می گوید: عبد الوارث بن سفیان، از قاسم بن اصبغ، از احمد بن زهیر بن حرب، از حسن بن حمّاد، از ابو عوانه، از ابی بلج، از عمرو بن میمون، از ابن عبّاس نقل می کند که می گفته است: علی [بن ابی طالب علیه السلام] پس از خدیجه نخستین کسی است که ایمان آورده است.

سپس می گوید: در این اسناد برای هیچ کس جای هیچ گونه ایراد و خدشه ای باقی نمی ماند. زیرا حدیث مزبور صحیح و همه ناقلان آن موثق و مورد اعتماد می باشند. ⁽²⁾

17 - ابو عیسای ترمذی، و حافظ نسائی، و حاکم نیشابوری، و برخی دیگر از دانشمندان بزرگ اهل سّنت، از ابو حمزه انصاری روایت کرده اند که گفته است: از زید بن ارقم شنیدم که می گفت: نخستین کسی که پس از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به خدا ایمان آورد علی بن ابی طالب علیه السلام است. ⁽³⁾

و ابن عبد البر نیز پس از نقل حدیث گوید: این حدیث از «زید بن ارقم» به چند طریق نقل شده است، از جمله: نسائی و اسد بن موسی و کسان دیگری غیر از آن دو نفر، آن را از قول عبد الوارث، از قاسم، از احمد بن زهیر، از علی بن جعد، از شعبه، از عمرو بن مره، از ابو حمزه انصاری نقل می کنند که زید بن ارقم می گفت: نخستین کسی که با رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم نماز گزارد علی بن ابی طالب علیه السلام بود. ⁽⁴⁾

18 - ابن عبد البر در کتاب «استیعاب» گوید: ابو زید عمر بن شبه، از شریح بن نعمان، از فرات بن سائب، از میمون بن مهران، از ابن عمر روایت کرده که گفته است: علی علیه السلام در سیزده سالگی اسلام را اختیار کرد و در شصت و سه سالگی درگذشت. و این روایت به نظر من [در مورد سنّ علی علیه السلام به هنگامی که اسلام آورده است] صحیح ترین روایتی است که در این مورد گفته شده و خدا دانا تر است. ⁽¹⁾

مؤلف گوید: علّت این که ابن «عبد البر» روایت «ابن عمر» را در مورد سنّ علی علیه السلام از صحیح ترین روایات دانسته این است که: درباره سن آن حضرت در روایات، به اختلاف سخن رفته است. در پاره ای از روایات گفته شده است: سیزده، دوازده، پانزده یا شانزده بوده است، و در بعضی از روایات هم، ده سال و هشت سال و کم تر گفته شده است. و البته این اختلاف در سن هیچ گونه زیان و ضرری به پیشگامی آن حضرت در اسلام و ایمان و تصدیق رسالت رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم نمی رساند.

19 - ابن عبد البر، به سند خود از «عمرو» آزاده شدهٔ «عفره» نقل می کند که گفته است از محمّد بن کعب قُرَظی پرسیدند: نخستین کسی که اسلام آورد علی علیه السلام است یا ابو بکر؟ گفت: سبحان اللّه! از سؤال شما در شگفتم، علی علیه السلام نخستین کس از آن دو نفر است که اسلام آورده است، ولی از آن جا که علیه اسلام خود را از پدرش ابو طالب پوشیده می داشت این امر بر مردم پوشیده ماند؛ امّا ابو بکر اسلام آورد و اسلام خود را آشکار ساخت، ولی ما هیچ تردیدی نداریم که علیه نخستین کسی است که اسلام آورده است. ⁽²⁾

20 - ابن حجر عسقلانی در «الاصابه» از طریق ابو احمد و ابن منده و دیگران، از «ابو لیلای غفاری» روایت کرده که گفته است از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم شنیدم که می فرمود: پس از من طولی نمی کشد که فتنه و آشوبی بر پا می شود، در آن هنگام ملازم علیّ بن ابی طالب باشید و از او دست برندارید. زیرا او نخستین کسی است که به من ایمان آورده است و نخستین کسی است که در روز قیامت با من مصافحه می کند، و او صدّیق

اکبر و فاروق این امّت است که میان حق و باطل جدایی می افکند، و او سالار مؤمنان، و مال و ثروت سالار منافقان است. ⁽¹⁾

مانند این حدیث از «ابن عبّاس» و ابو ذر غفاری نیز روایت شده است. ⁽²⁾

و آن چه تا بدین جا آوردیم، اخبار و روایاتی است که در مهم ترین منابع معتبر اهل سنّت - از تفسیر و حدیث و تاریخ و سیره و رجال - از اصحاب معروف و مشهور پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم نقل شده، و همه کسانی که نام بردیم آشکارا و بدون پرده پوشی گواهی داده اند که: نخستین کسی که از مردان، بعد از خدیجه علیها السلام به پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم ایمان آورده، و آن حضرت را در نبوت و رسالتش تصدیق نموده، و به صورت پنهان و آشکار با آن حضرت نماز گزارده، علی بن ابی طالب علیه السلام بوده است... و اما روایاتی که از خود آن حضرت نقل شده، و بزرگان اهل سنّت نیز آن ها را در کتاب های خود آورده اند، روایات فراوانی است که ما برخی از آن ها را در این جا به عنوان شاهد نقل می کنیم.

سخنان امیر المؤمنین علیه السلام درباره پیشگامی خود به اسلام

1 - ابو جعفر اسکافی از «حبّة بن جوین عُرَنی» روایت کرده که گفته است: از علی علیه السلام شنیدم که می فرمود: من نخستین مردی هستم که همراه رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم اسلام آورده است. ⁽³⁾

2 - امام احمد حنبل، و حافظ هیثمی، و ابن عبد البر از سلمة بن کهیل از حبّهُ عُرَنی روایت کرده اند که گفته است: از علی علیه السلام شنیدم که می فرمود: من نخستین کسی هستم که همراه رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم نماز گزارده است. ⁽⁴⁾

3 - ابن ابی الحدید معتزلی از رسالهٔ ابو جعفر اسکافی، از عثمان بن سعید... از حکیم وابستهٔ «زاذان» روایت کرده که گفته است: از علی علیه السلام شنیدم که می فرمود: من به مدت هفت سال پیش از همه مردم نماز گزاردم در آن هنگام ما سجده می کردیم و در

نماز ها رکوع نمی کردیم و نخستین نمازی که در آن رکوع کردیم نماز عصر بود، من خدمت رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم عرضه داشتم: ای رسول خدا این چیست؟ فرمود به انجام آن فرمان داده شده ام. ⁽¹⁾

4 - ابن قتیبه دَینَورَی و محب الدین طبری، و ابن ابی الحدید معتزلی و برخی دیگر از علمای اهل سنت، از «معاذة عدویّه» روایت کرده اند که گفته است: هنگامی که علی علیه السلام در بصره به منبر رفته بود از آن حضرت شنیدم که می فرمود: من صدّیق اکبرم، پیش از آن که ابو بکر ایمان بیاورد، ایمان آوردم و پیش از آن که او مسلمان شود، من اسلام را اختیار کردم. ⁽²⁾

5 - حاکم نیشابوری در کتاب مستدرک خود در حدیثی از «حبّة بن جوین عُرَنی» روایت کرده که گفته است: علی علیه السلام در یکی از سخنان خود فرمود: من به همراه رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به عبادت خدا پرداخته ام، و مدت هفت سال پیش از آن که احدی از این امت خدا را پرستش کند او را پرستش کرده ام. ⁽³⁾

6 - ابن عبد البر در حدیثی در کتاب «استیعاب» از آن حضرت روایت کرده که فرموده است: من همراه با رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم چنین و چنان (یعنی فلان مقدار) نماز گزاردم، در حالی که جز من و «خدیجه» کس دیگری با آن حضرت نماز نمی گزارد. ⁽⁴⁾

7 - حافظ نسائی و حاکم نیشابوری، و ابن ماجه قزوینی، و ابن جریر طبری و برخی دیگر از اصحاب حدیث و تاریخ، از «عبّاد بن عبد اللّه اسدی» روایت کرده اند که گفته است: علی علیه السلام در یکی از سخنان خود فرمود: من بنده خدا و برادر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم هستم، و من صدّیق اکبرم. این سخن را کسی بعد از من (یا غیر از من) نمی گوید، مگر این که دروغ گو باشد، و من مدت هفت سال پیش از همه مردم نماز گزاردم. ⁽⁵⁾

روایاتی که در این زمینه در کتب اهل سنت از خود آن حضرت رسیده است فراوان است و ما در این جا به همین مقدار بسنده می کنیم. ⁽¹⁾

شواهد تاریخی در پیشگام بودن امیر المؤمنین علیه السلام

1 - ابن جریر طبری در تاریخ معروف خود «تاریخ الامم و الملوک» از ابن اسحاق نقل کرده که گفته است:

«نخستین مردی که به رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم ایمان آورد و با آن حضرت نماز گزارد، و دستور هایی را که از جانب خدا آورده بود تصدیق نمود، علی بن ابی طالب علیه السلام بود که در آن هنگام ده ساله بود. و از نعمت هایی که خداوند به علی علیه السلام ارزانی داشته بود، این بود که آن حضرت پیش از ظهور اسلام در دامن پر مهر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم پرورش یافته بود» ⁽²⁾

2 - خطیب بغدادی در «تاریخ بغداد» به سند خود از جابر از پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم روایت کرده که آن حضرت فرمود:

«سه نفر از بندگان خاصّ خدا هستند که حتّی یک چشم به هم زدن هم به وحی الهی، کفر نورزیده اند مؤمن آل یاسین، و علی بن ابی طالب علیه السلام، و آسیه (زن فرعون) ⁽³⁾

3 - در تاریخ ابی الفداء، فصل پنجم، در ذکر نخستین کسی که اسلام آورده، چنین آمده است:

«هیچ اختلافی نیست در این که «خدیجه» نخستین کسی است که اسلام آورده است. و درباره کسی که بعد از او به اسلام گرویده به اختلاف سخن رفته است. صاحب «سیره» و بسیاری از اهل علم گفته اند: نخستین کسی که بعد از حضرت خدیجه [علیها السلام] اسلام آورده، علی بن ابی طالب علیه السلام - رضی اللّه عنه - است که در آن روز 9 سال داشته است، و گفته

شده: ده سال و یا این که یازده ساله بوده است، و آن حضرت پیش از ظهور اسلام در دامن پر مهر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم پرورش یافته بود... و پیوسته همراه پیامبر خدا بود تا این که خداوند حضرتش را به پیامبری مبعوث نمود، و علی علیه السلام آن حضرت را در نبوّتش تصدیق نموده و به او ایمان آورد و این شعر از اوست که درباره سبقت خود به اسلام گفته است:

سبقتکُم إلی الاسلام طُراً *** غلاماً ما بلغت أوانَ حُلمی ⁽¹⁾

4 - ابن ابی الحدید معتزلی نیز در شرح نهج البلاغه به نقل از کتاب «سیره و مغازی» از محمّد بن اسحاق یسار، دربارهٔ نخستین کسی که به اسلام گرویده و نبوّت رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را تصدیق نموده و با آن حضرت نماز گزارده، چنین آورده است:

«محمّد بن اسحاق که خدایش رحمت کند می گوید: هیچ کس از مردم در ایمان آوردن به خدا و پیامبری محمّد صلی اللّه علیه و آله و سلم بر علی علیه السلام پیشی نگرفته است، فقط ممکن است خدیجه همسر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم در این مورد بر او پیشی گرفته باشد؛ ابن اسحاق می گوید: پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم در حالی که فقط «علی» همراه او بود، بطور پنهان و پوشیده از چشم مردم - از شهر - خارج می شدند و نماز ها را در یکی از درّه های مکّه می خواندند و چون روز را به شب می رساندند بر می گشتند. مدت ها همین گونه رفتار می کردند و شخص سومی با آنان نبود...» ⁽²⁾

5 - مقریزی در «اِمتاع الأسماع» در رابطه با ایمان آوردن علی علیه السلام و نماز گزاردن او با رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم چنین اظهار داشته است:

«و اما علی بن ابی طالب [علیه السلام] هرگز شرک به خدا نیاورد و این به خاطر آن بود که خدای تعالی نسبت به او اراده خیر داشت، و لذا وی را تحت کفالت پسر عمّس سیّد المرسلین حضرت محمّد صلی اللّه علیه و آله و سلم قرار داد و آن گاه که از جانب خدا به رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم وحی رسید و آن حضرت خدیجه را از این امر با خبر ساخت و او حضرتش را در این باره تصدیق نمود، خدیجه و علی بن ابی طالب علیه السلام و زید بن حارثه از کسانی بودند که با آن حضرت نماز می گزاردند و رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم هنگام ظهر به سوی کعبه می رفت و در

آن جا نماز می گزارد...

مقریزی به سخن خود ادامه داده تا آن جا که گوید:

«... پس علی - رضی اللّه عنه - هرگز نیازی نداشت تا دعوت شود و مشرک نبود تا موحّد و خدا پرست گردد و بگویند: او اسلام آورد. زیرا وقتی خدای تعالی به پیامبرش وحی فرستاد و هشت سال از عمر او می گذشت، و گفته شده: هفت سال، و برخی هم گفته اند: یازده سال داشته است، او همراه رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم بود و در خانه آن حضرت در میان خانواده اش مانند یکی از فرزندان او بود و در تمام امور زندگی خود از آن حضرت پیروی می نمود.» ⁽¹⁾

اجماع دانشمندان بر پیشگامی امیر المؤمنین علیه السلام در پذیرش اسلام

آری خواننده گرامی! اکثریّت قریب به اتّفاق دانشمندان بزرگ اهل سنّت در منابع مهم و معتبر حدیثی و تاریخی، و کتب سیره و رجال و تفسیر و غیر از آن ها، روایات زیادی را از پیغمبر گرامی اسلام صلی اللّه علیه و آله و سلم نقل کرده اند که: نخستین کسی که به خدا پیامبری محمّد مصطفی صلی اللّه علیه و آله و سلم ایمان آورده و با آن حضرت نماز گزارده، علی بن ابی طالب علیه السلام بوده و هیچ کس از مردم بر او پیشی نگرفته است، و حتی برخی از آنان در این موضوع ادعای «اجماع» کرده اند که از آن جمله می توان این چند نفر را از ایشان بر شمرد:

1 - ابو عبد اللّه، حاکم نیشابوری صاحب کتاب «المستدرک علی الصحیحین» در کتاب «معرفة علوم الحدیث» گوید: «لا اعلم خلافاً بین أصحاب التواریخ انّ علیّ بن ابی طالب - رضی اللّه عنه - اوّلهم اسلاماً، و انّما اختلفوا فی بلوغه: در مورد این که علی بن ابی طالب علیه السلام نخستین کسی است که اسلام آورده است، در میان ارباب تواریخ هیچ اختلافی را سراغ ندارم، جز این که دربارهٔ بالغ بودن او به هنگام پذیرش اسلام اختلاف دارند» ⁽²⁾

2 - ابن عبد البر قرطبی در کتاب معروف خود «استیعاب» می گوید: «اتّفقوا علی أنّ خدیجة اوّل من آمن باللّه و رسوله و صدّقه فیما جاء به ثم علیُّ بعدها: دانشمندان اتفاق دارند بر این که: نخستین کسی که به خدا و پیامبرش ایمان آورد و آن حضرت را در آن چه از جانب خدا آورده بود تصدیق کرد، حضرت خدیجه بود و سپس بعد از او علی علیه السلام نیز همین کار را انجام داد» ⁽¹⁾

3 - أبو جعفر اسکافی معتزلی می گوید:

«عموم مردم افتخار کردن علی علیه السلام را به پیشی گرفتن از همگان به مسلمان شدن نقل کرده و گفته اند:

پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم روز دوشنبه به پیامبری مبعوث شد و علی علیه السلام روز سه شنبه اسلام آورد، و خود علی علیه السلام همواره می فرمود: من مدّت هفت سال پیش از همه مردم نماز گزاردم، و من نخستین کسی هستم که اسلام آورده است. و علی علیه السلام خود به این موضوع افتخار می کرد و دوستان و مادحان و شیعیان علی علیه السلام نیز در زمان خودش و بعد از وفات او این افتخار را پیوسته برای او بر شمرده اند و این موضوع از هر شهرتی مشهور تر است» ⁽²⁾

4 - ابن حجر هیتمی مکّی در «صواعق المحرقه» می گوید:

«علی علیه السلام ده سال داشت که اسلام آورد. و گفته شده 9 سال و یا هشت سال داشته است و کم تر از این هم گفته اند. ⁽³⁾و ابن عباس، و انس، و زید بن ارقم، و سلمان فارسی و گروهی گفته اند که: او نخستین کسی است که اسلام آورده است، و برخی از دانشمندان بر این موضوع ادّعای «اجماع» کرده اند... و أبو یعلی علیه السلام از خود آن حضرت روایت کرده که فرموده است: رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم روز دوشنبه به پیامبری مبعوث گردید و من روز سه شنبه اسلام آوردم و ابو سعید از حسن بن زید روایت کرده که گفته است: علی علیه السلام به خاطر کم سن و سالی هرگز به بت پرستی آلوده نگردید، و به همین دلیل

است که درباره او گفته می شود: «کرم اللّه وجهه» ⁽¹⁾

با توجه به آن چه گذشت روشن می شود که مقصود از پیشگامان، و مهاجران و انصار نخستین، تعدادی معدود از اصحاب پیغمبرند که قبل از همه مردم به پیامبری رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم ایمان آورده و نبوّت حضرتش را تصدیق نموده بودند که پیشاپیش همهٔ آن ها و نخستین کسی که به آن حضرت ایمان آورده است، علی بن ابی طالب علیه السلام است.

بنا بر این، تردیدی نیست که آیهٔ مزبور، شامل حال همهٔ اصحاب پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم نیست و به پیشگامان و مهاجران و و انصار نخستین اختصاص دارد که فرد أکمل آنان علی بن ابی طالب علیه السلام و پیروی از او مایه نجات و رستگاری و رسیدن به بهشت است، چنان که در روایات زیادی که از پیغمبر گرامی اسلام صلی اللّه علیه و آله و سلم رسیده است آن حضرت بدین موضوع تصریح فرموده است. ⁽²⁾

یک نکته مهم در رابطه با اسلام ابو بکر

در این جا لازم است نکته مهمی را در رابطه با نخستین پیشگام در اسلام و ایمان یاد آور شویم و آن این که:

برخی از کسانی که نتوانسته اند سبقت و پیشگام بودن امیر مؤمنان علی علیه السلام را انکار کنند به عللی که ناگفته پیداست کوشش دارند آن را به صورت دیگری مورد انکار قرار داده و یا کم رنگ و بی اهمیت جلوه دهند، و برخی دیگر نیز در طول تاریخ اسلام کوشیده و می کوشند تا به جای او ابو بکر را بگذارند که وی اولین مسلمان و نخستین پیشگام در اسلام است!!!

از این رو، گاهی می گویند: علی علیه السلام در آن هنگام ده ساله بود و نابالغ که طبعا اسلام یک کودک نابالغ ارزشی ندارد و گاهی می گویند که «خدیجه» نخستین فرد مسلمان از زنان، و ابو بکر نخستین فرد مسلمان از مردان، و علی علیه السلام نخستین پیشگام در اسلام از کودکان بوده است و این در حالی است که:

اوّلاً - طبق گواهی حدیث و تاریخ نه تنها پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم در نخستین روز دعوت از بنی هاشم که عشیره و فامیل خود را به اسلام دعوت نمود و هیچ کس دعوت آن حضرت را نپذیرفت و تنها علی علیه السلام بود که از جا برخاست و اعلام اسلام نمود - اسلام را پذیرفت، بلکه در همان روز به صورت علنی و آشکار او را به عنوان خلیفه جانشین خود معرفی فرمود. ⁽¹⁾

ثانیاً - همان گونه که قبلاً اشاره کردیم، کم سن و سال بودن علی علیه السلام در آن روز به هیچ وجه از فضیلت سبقت او به ایمان و اسلام نمی کاهد بلکه بر عکس بر اهمیت این موضوع می افزاید و نشان دهنده این واقعیت است که او در همان سنّ و سال که برخی از خفّاش صفتان وی را کودکی بیش نمی دانستند، از استعداد ذاتی خدا دادی و امتیازات فوق العاده ای از درک و فهم و شعور برخوردار بوده است که او را در صف اولیاء و برگزیدگان خدا قرار داه است.

زیرا، خدای تعالی درباره یحیی بن زکریا می فرماید: وَ آتَیْنَاهُ الحُکْمَ صَبِیّاً ⁽²⁾: ما فرمان (نبوت و عقل کافی) را در حال کودکی به او دادیم، و آیه قرآن درباره حضرت عیسی علیه السلام که در همان نخستین روز های تولدش، به امر خداوند در گهواره لب به سخن گشود می فرماید: قالَ اِنّی عَبْدُ اللّهِ اتانِیَ الْکِتابَ وَ جَعَلَنی نَبِیّا : [عیسی علیه السلام به کسانی که درباره او گرفتار شک و تردید شده بودند] گفت: من بنده خدا هستم، به من کتاب [آسمانی] داده و مرا پیامبر قرار داده است. ⁽³⁾

و ثالثاً - آن چه از کتب تاریخ و حدیث و سیره و رجال استفاده می شود این است که: ابو بکر نه تنها نخستین فرد پیشگام در اسلام و ایمان نبوده است بلکه او پس از مسلمان شدن عده ای از اصحاب پیامبر اسلام صلی اللّه علیه و آله و سلم آورده است.

در این رابطه، ابن جریر طبری در تاریخ معروف خود با ذکر سند، از محمّد بن سعد بن ابی وقاص روایت کرده که گفته است: من از پدرم پرسیدم: آیا ابو بکر نخستین کسی است که اسلام آورده است؟ پدرم گفت: نه پیش از او بیش از پنجاه نفر مسلمان شده

بودند، و لکن او از نظر مسلمانی بر ما برتری داشت. ⁽¹⁾

هم چنین، ابو جعفر اسکافی (شیخ معتزله) که خود از اهل سنت است در ردّ یاوه سرائی های ابو عثمان جاحظ می گوید:

اما آن چه را که جاحظ در مورد امامت ابو بکر به آن استناد کرده و گفته است: که او نخستین کسی است که اسلام آورده است، اگر این خبر صحیح و استدلال به آن درست می بود، خود ابو بکر در روز سقیفه به آن استناد می کرد، و حال آن که ما نمی بینیم او چنان کرده باشد، زیرا در آن روز ابو بکر دست عمر و ابو عبیده جرّاح را گرفت و به مردم گفت: من برای شما به خلافت یکی از این دو تن رضایت دارم و شما با هر یک از این دو نفر که مایلید بیعت نمائید. و اگر این احتجاج جاحظ درست می بود هرگز «عمر» نمی گفت: بیعت ابو بکر کاری حساب نشده و بدون فکر و اندیشه بود که خداوند شرّ آن را حفظ فرمود.

و اگر احتجاج جاحظ احتجاج صحیحی می بود، لازم بود که یکی از مردم چه در دوره امامت و پیشوائی ابو بکر و چه بعد از آن، همین ادعا را می کرد که او به سبب این که نخستین پیشگام در اسلام است باید پیشوا باشد و ما هیچ کس را نمی شناسیم که درباره ابو بکر چنین ادعائی کرده باشد، علاوه بر این که جمهور محدّثان چیزی جز این ننوشته اند که ابو بکر پس از چند مرد اسلام آورده است که از جمله ایشان: علی بن ابی طالب، و برادرش جعفر، و زید بن حارثه، و ابو ذر غفاری، و عمرو بن عنبسه سلمی، و خالد بن سعید بن عاص و خبّاب بن ارت هستند و چون در روایات صحیح و اسانید مورد اعتماد و استوار تأمّل کنیم، همه آن ها را چنین می یابیم که گویای این مطلب است که علی علیه السلام نخستین فرد مسلمان است که اسلام آورده است. ⁽²⁾

به هر حال «ابن ابی الحدید» پس از آن که روایات متعددی را در مورد پیشگام بودن علی علیه السلام در اسلام و ایمان از کتاب «استیعاب» نقل می کند، در پایان آن چنین می گوید:

بدان که امیر المؤمنین علیه السلام خودش هم همواره مدّعی این موضوع بوده و پیوسته بدان افتخار و مباهات می کرده و آن را از جمله دلایل افضل بودن خودش بر دیگران

قرار می داده و به آن تصریح نموده و به طور مکرر در سخنان خود فرموده است: که من صدّیق اکبر و فاروق اوّل هستم. پیش از آن که ابو بکر مسلمان شود من اسلام را اختیار کرده ام و پیش از نماز گزاردن او نماز گزارده ام. و همین سخن او را ابو محمّد ابن قتیبه، بدون هیچ گونه تغییری در کتاب «المعارف» خود آورده است در حالی که او در کار خود متّهم نیست.

سپس در دنباله سخنان خود می گوید:

و از جمله اشعاری که در این معنا [یعنی: در پیشگامی آن حضرت در اسلام و ایمان] نقل و روایت شده است، ابیاتی است که آغاز آن چنین است:

محمّد، پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم برادر و پدر همسر من می باشد و حمزه سید الشهداء عموی من است.

و ضمن آن چنین می گوید:

من از همه شما زود تر به اسلام گرویدم، در حالی که هنوز نوجوانی نزدیک و در حدّ بلوغ بودم. ⁽¹⁾

قرآن، فضیلت سبقت به ایمان را برای امیر المؤمنین علیه السلام اثبات و پیشگامی آن حضرت را تأیید می نماید

بر خلاف پندار و تصور گروهی اندک از اهل سنّت که بر اثر روایات دروغین - از راویان شیّاد و طرفداران بنی امیّه و حامیان حزب «شجره ملعونه» - پنداشته اند که «ابو بکر» نخستین پیشگام در اسلام و ایمان است، قرآن کریم که کلام الهی و سخن است و هیچ باطلی در آن راه ندارد، سبقت ایمان به خدا را برای امیر مؤمنان علی علیه السلام اثبات و پیشگامی آن حضرت را مورد تأیید قرار داده و در این رابطه در یکی از آیات محکمات سوره «توبه» در کمال صراحت فرموده است:

أَجَعَلْتُمْ سِقَایَةَ الْحَاجِّ وَ عِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ

الْآخِرِ وَ جَاهَدَ فِی سَبِیلِ اللّهِ لَا یَسْتَوُونَ عِنْدَ اللّهِ وَ اللّه لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ ⁽¹⁾ آیا رتبه آب دادن به حاجیان، و آباد ساختن مسجد الحرام را، با مقام آن کس که به خدا و روز قیامت ایمان آورده و در راه خدا جهاد کرده است، یک سان می شمارید؟ هرگز [این دو] در نزد خدا مساوی نیستند و خداوند گروه ستمکاران را (به راه بهشت) هدایت نخواهد کرد.

جلال الدین سیوطی در تفسیر «درّ المنثور» ذیل این آیه شریفه آورده است: ابو نعیم در کتاب «فضائل الصحابه» و ابن عساکر از «انس» روایت کرده اند که در یکی از روزها «عباس» و «شیبه» که امور خانه کعبه را به عهده داشت با یک دیگر گفتگو می کردند و بر خود می بالیدند.

عبّاس به «شیبه» گفت: شرافت من از تو بیشتر است، زیرا من عموی پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و وصیّ پدرش هستم، و امور آب رسانی حاجیان را به عهده دارم. شیبه گفت: شرافت و موقعیت من از تو بیشتر است، زیرا من امانت دار خانه خدا و خزینه دار آن هستم، اگر شرافت و موقعیت تو از من بیشتر بود، باید تو را امین خانه خود قرار می داد.

در این حال، علی علیه السلام بر آن ها وارد شد و آن دو از گفتگویی که با خبر ساختند علی علیه السلام گفت: شرافت و موقعیت من از هر دوی شما بیشتر است، به دلیل این که من نخستین کسی هستم که به رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم ایمان آورده ام، و در هجرت با آن حضرت شرکت داشته ام. - سخن که به این جا رسید مقرر داشتند تا هر سه نفر به حضور رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم شرفیاب شده و جریان گفتگو را به اطلاع آن حضرت برسانند -پس هر سه نفر محضر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم شرفیاب شدند، و رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم در آن روز به آن ها پاسخی نداد و آن سه نفر از حضور پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم مرخّص شدند، پس از چند روز بر پیغمبر خدا وحی نازل گردید و آن حضرت آن ها را به حضور طلبیدند، و آیه: أَجَعَلْتُمْ سِقَایَةَ الْحَاجِّ ... را تا آخر آیات ده گانه، بر آن ها تلاوت فرمود. ⁽²⁾

در همین رابطه ابن جریر طبری در تفسیر خود، ذیل آیهٔ مزبور، از محمّد بن کعب قُرَظی روایت کرده که گفته است: طلحة بن شیبه از بنی عبد الدار و عبّاس بن عبد المطلب و علی ابن ابی طالب علیه السلام با یک دیگر به مفاخره پرداختند: طلحه گفت: خانه خدا در اختیار من است و کلید آن در دست من است، عبّاس گفت: آب رسانی به حاجیان در دست من است و من به این امر مهم می پردازم، و علی علیه السلام گفت: من نمی دانم شما چه می گوئید ولی من مدت شش ماه پیش از همه مردم با پیغمبر خدا نماز گزاردم، و من کسی هستم که با دشمنان خدا جهاد کرده ام، در آن حال خدای تعالی این آیه را نازل فرمود: أَجَعَلْتُمْ سِقَایَةَ الْحَاجِّ وَ عِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَ الْیَوْم الآخر... ⁽¹⁾

هم چنین، واحدی نیز در کتاب «اسباب النزول» از حسن و شعبی و محمّد بن کعب قُرَظی روایت کرده است: که این آیه شریفه درباره علی بن ابی طالب علیه السلام و عبّاس بن عبد المطلب، و طلحة بن شیبه نازل شده است و سبب نزول آیه در این رابطه این است که آنان نسبت به یک دیگر ابراز فخر و مباهات می کردند و بر خود می بالیدند. طلحه گفت: خانه خدا در اختیار من و کلید آن در دست من است و پرده داری خانه کعبه به من واگذار شده است. «عباس» گفت: آب رسانی حاجیان در دست من است من عهده دار این امر مهم می باشم. علی علیه السلام فرمود: من نمی دانم شما ها چه می گوئید،

ولی می دانم که مدت شش ماه قبل از همه مردم [با پیغمبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم] نماز گزاردم، و من کسی هستم که با دشمنان خدا جهاد کرده ام پس خدای تعالی این آیه را فرو فرستاد: أَجَعَلْتُمْ سِقَایَةَ الْحَاجِّ وَ عِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الآخر ... ⁽²⁾

نگارنده گوید: قرطبی نیز در تفسیر خود، ذیل آیه شریفه أَجَعَلْتُمْ سِقَایَةَ الْحَاجِ وَ عِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَام کَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الآخِرِ ... از «سُدی» روایت کرده است

که: «عباس» به آب رسانی حاجیان، و «شیبه» به آباد ساختن مسجد الحرام، و علی علیه السلام به اسلام و جهاد با یک دیگر به مفاخره پرداختند، و خدای تعالی با نزول این آیه، علی علیه السلام را در گفتار و ادّعایش مورد تصدیق قرار داد. ⁽¹⁾

پس با توجه به این آیه شریفه و روایات فراوانی که مفسّران و محدثان در شأن نزول آن آورده اند، وقتی که خدای تعالی علی علیه السلام را در گفتار و ادّعایش تصدیق کند و اسلام و ایمان و جهاد او را مورد ستایش قرار دهد و فضیلت سبقت به ایمان را برای اواثبات و پیشگامی آن حضرت را در ایمان و جهاد در راه خدا تأیید نماید تردیدی نیست که سخن کسانی که گفته اند: ابو بکر نخستین فرد مسلمان است، دروغ آشکار و کذب محض است.

هم چنین، گفتار کسانی که از روی عناد و دشمنی و کینه توزی با امیر المؤمنین علیه السلام اظهار داشته اند که ایمان علی علیه السلام در حال کودکی بوده و با گول و فریب و نیرنگ، و اغفال افراد بی خبر، و تأویل و توجیه روایات وارده در پیشگامی امیر المؤمنین علی علیه السلام در ایمان به خدا و رسول، خواسته اند از عظمت و اهمیت این موضوع بکاهند، همه آن ها سخنان یاوه و باطلی است که پایه و اساسی ندارد، و متّکی به هیچ دلیل عقلی و نقلی و به علاوه ردّ سخن حق، و انکار حقیقت، و اعتراض به خدا و پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم در پذیرفتن ایمان علی علیه السلام است.

زیرا: خدا و پیامبرش اسلام و ایمان علی علیه السلام را در هر حال پذیرفته، و به مدح و ستایش او پرداخته، و مقام و موقعیت او را برتر و بالا تر از دیگران قرار داده اند.

و از این جا معلوم می شود که اسلام و ایمان او، برخاسته از امتیازات ذاتی و کمالات معنوی و رشد فکری او بوده است که از روی بصیرت و آگاهی، و معرفت حق و تشخیص حقیقت و راستی صورت گرفته است.

و از این روست که می بینیم خدای تعالی او را در گفتارش تصدیق می نماید، و ایمانش را می ستاید، و رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم نیز در سخنان خود نه یک بار، بلکه بار ها و بار ها به پیشگامی آن حضرت در ایمان به خدا افتخار می کند و به دخترش فاطمه اطهر علیها السلام

می فرماید:« من تو را به نخستین کسی که اسلام آورده است تزویج نموده ام». ⁽¹⁾

و از همین روست که خود آن حضرت نیز - بدین لحاظ که ایمان حضرتش مورد قبول خدا و پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم قرار گرفته - در سخنان بسیاری که از وی نقل شده است، به پیشگامی خود فخر و مباهات می نماید.

2-مهاجران و انصار با ایمان و تابعان

قرآن کریم، گروهی از اصحاب پیغمبر را به عنوان «مهاجر» و «انصار» و «تابعان» به دلیل «اخلاص» و «جهاد» و «راستی» و صفات برجسته هر کدام، مورد ستایش قرار داده، و با بر شمردن برخی از ویژگی ها و خصوصیات روحی و اخلاقی آنان در ضمن سه آیه از آیات مبارکات سوره «حشر» دربارهٔ آن ها، چنین فرموده است:

لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیَارِهِمْ وَ أَمْوَالِهِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوَانًا وَ یَنْصُرُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ أُولَئِکَ هُمُ الصَّادِقُونَ لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیَارِهِمْ وَ أَمْوَالِهِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوَانًا وَ یَنْصُرُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ أُولَئِکَ هُمُ الصَّادِقُونَ وَ الَّذِینَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَ الْإِیمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ یُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَیْهِمْ وَ لَا یَجِدُونَ فِی صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ وَ الَّذِینَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَ لِإِخْوَانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونَا بِالْإِیمَانِ وَ لَا تَجْعَلْ فِی قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّکَ رَءُوفٌ رَحِیمٌ ⁽²⁾ «[اموال غنیمت] برای فقرای مهاجری است که [از مکه مهاجرت کرده] از خانه و کاشانه و اموال خود بیرون رانده شدند در حالی که فضل الهی و رضایت و خشنودی او را می طلبند و خدا و رسولش را یاری می کنند و آن ها راست گویانند.

و برای کسانی است که در دار الهجره (سرزمین مدینه) و در خانه ایمان، قبل از مهاجران، مسکن گزیدند، آن ها کسانی را که به سوی شان هجرت کنند دوست می دارند، و در دل خود نیازی به آن چه که به مهاجران داده شده است احساس نمی کنند، و آنان را بر خود مقدم می دارند هر چند خود شان شدیدا به آن نیازمند باشند، و کسانی که خداوند

آن ها را از بُخل و حِرصِ نفسِ خویش نگه داشته، از رستگارانند.

و کسانی که بعد از مهاجران آمدند و می گویند: پروردگارا! ما و برادران ما را که در ایمان بر ما پیشی گرفتند بیامرز، و در دل های مان هیچ حسد و کینه ای نسبت به مؤمنان قرار مده، پروردگارا! تو مهربان و رحیمی».

در این آیات - چنان که خوانندگان گرامی ملاحظه می کنند - خداوند سه گروه مشخص به عنوان «مهاجر» و «انصار» و «تابعان» را مورد ستایش قرار داده و برای هر کدام از آن ها صفات ویژه ای را بر شمرده است که بطور خلاصه به آن ها اشاره می کنیم:

1 - در «مهاجران» اخلاص و جهاد، و راستگوئی را بر می شمارد که می فرماید: «آن ها فضل الهی و رضای او را می طلبند، و خدا و رسولش را یاری می کنند و آنان راستگویانند».

2 - در «انصار» محبّت و دوستی نسبت به مهاجران، و ایثار، و پرهیز از هر گونه بخل و حرص را ذکر می کند که می فرماید: آن ها مهاجرانی را که به سوی شان هجرت کنند، دوست می دارند، و آنان را بر خود مقدّم می دارند، و کسانی که خداوند آن ها را از بخل و حرص نگه داشته است، رستگارند».

3 - در «تابعان» خود سازی و احترام به پیشگامان در ایمان و طلب مغفرت برای آنان، و پرهیز از هر گونه کینه و حسد را بیان می دارد که از زبان آنان باز گو می نماید که می گویند: پروردگارا! ما و برادران ما را که در ایمان بر ما پیشی گرفتند بیامرز، و در دل های مان کینه و حسدی نسبت به مؤمنان قرار مده».

ابن ابی الحدید معتزلی در «شرح نهج البلاغه» در رابطه با آیه اخیر، در حدیثی از ابن عبّاس نقل کرده که گفته است:

«خداوند متعال استغفار برای علی علیه السلام را در قرآن بر هر فرد مسلمانی واجب نموده، در آن جا که فرموده است پروردگارا! برای ما و برادران ما که در ایمان بر ما پیشی گرفتند، آمرزش خود را عنایت فرمای». ⁽¹⁾بنا بر این، تمام کسانی که پس از علی علیه السلام اسلام آورده اند، باید برای علی علیه السلام طلب استغفار کنند».

حال باید دید آیا همه صحابه تا پایان عمر بر ایمان و صداقت خود باقی ماندند کسانی که پس از علی علیه السلام اسلام آوردند برای علی علیه السلام طلب آمرزش و مغفرت نمودند؟

خدا و ملائکه و همه اهل ایمان و پژوهشگران تاریخ می دانند که عدّه ای از صحابه پیغمبر نه تنها برای علی علیه السلام طلب آمرزش ننمودند، بلکه در اسلام و ایمان خود نیز راستگو نبودند، و پس از رحلت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم فورا منقلب شدند و به دوران جاهلیّت بازگشتند.

و برخی دیگر نیز مانند طلحه و زبیر پس از مدّتی تغییر مسیر دادند و خود را از افتخار بزرگ آیه یاد شده محروم ساختند و آتش جنگ «جمل» را در بصره روشن ساختند و در برابر جانشین واقعی رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم که به اتفاق مسلمانان واجب الاطاعه بود قیام کردند، و خون های هزاران نفر مسلمان را بی جهت و بدون دلیل به زمین ریختند.

و بعضی دیگر نیز مانند معاویه و پیروانش، نخستین پیشگام در اسلام و ایمان و مهاجر به سوی رسول خدا، و پسر عم و دامادش را سبّ و لعن نمودند و از او بی زاری جستند و با وی دشمنی کردند و به جنگ و نبرد با او پرداختند و غائله «صفین» را به وجود آوردند و به علاوه نیکان صحابه را کشتند و موجبات هتک حرمت و اذیّت و آزار اهل بیت علیهم السلام پیامبر و قتل و کشتار آن ها را فراهم نمودند، و خود را مورد خشم و غضب خدا و مصداق این آیه قرار دادند که می فرماید:

وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنْ اللّهِ إنَّ اللّهَ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ ⁽¹⁾ «چه کسی گمراه تر است از آن کس که پیروی هوای نفس خویش کرده و هیچ هدایت الهی را نپذیرفته است، مسلّما خداوند گروه ستمکاران را [که از هوای نفس خویش پیروی کنند هرگز] هدایت نخواهد کرد».

بنا بر این چگونه می توان گفت: که همه اصحاب پیغمبر عادلند، و همه رستگارند، و همه به بهشت می روند و هیچ یک از آن ها به دوزخ نمی رود؟!!!

و چگونه می توان کسانی را که در جنگ «جمل» و «صفّین» حضور یافتند و به

روی امام خود شمشیر کشیدند، نه اخوت اسلامی را رعایت کردند، نه سینه های خود را از حسد و کینه و دشمنی پاک ساختند و نه به پیشگامی امیر المؤمنین علی علیه السلام احترام گذاشتند، پاک و درست کار دانست و همه آن ها را محترم شمرد و هر گونه انتقاد خرده گیری از آنان را گناه به حساب آورد و آیات کتاب خدا و سنت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم را پشت سر انداخت و چشم بسته در برابر سخنان پوچ و بی دلیل، و خلاف عقل و وجدان، که از این و آن و مغرضان و متعصبان صادر شده تسلیم گردید؟!!!

چه کسی می تواند «طلحه» و «زبیر» که در آغاز اسلام از یاران خاص پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم بودند، و هم چنین «عائشه» همسر پیامبر را از خون هفده هزار مسلمان که خون شان در میدان جنگ به زمین ریخته شد، تبرئه کند و آن ها را مبرای از خطا و گناه بداند؟

چه کسی می تواند معاویه عنود و لجوج و دشمن سر سخت خدا و پیامبر و مؤمنان را که از «طُلقا و فرزند طلقا» بود و او و پدرش در «فتح مکّه» از روی ترس و ناچاری مسلمان شدند، و در دوران زمامداری امیر مؤمنان علی علیه السلام با امام منصوص از جانب خدا و پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم به مخالفت برخاست و مدّعی خلافت گردید، و در دوران چند سالهٔ حکومت ننگینش آن همه ظلم و جنایت و خیانت به بار آورد، و تا آن جا پیش رفت که می خواست نام پیغمبر خدا را دفن کند ⁽¹⁾، و خیانت او نسبت به اسلام و مسلمین، از شعلهٔ آتش بر فراز مناره هم آشکار تر و مشهور تر است او را اهل نجات و رستگاری بداند و از جمله بهشتیان معرّفی نماید؟ ⁽²⁾

مگر خداوند عادل حکیم، بهشت را برای خائنان و جباران و جنایت کاران و آدم کشان و سرکشان ستمکار آفریده است؟

مگر ذات اقدس احدیت در کتاب عزیزش نفرموده است:

تِلْکَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِینَ لَا یُرِیدُونَ عُلُوّاً فِی الْأَرْضِ وَ لَا فَسَاداً وَ الْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ ⁽¹⁾ «ما سرای آخرت را (تنها) برای کسانی قرار می دهیم که اراده برتری جویی در زمین و فساد را نداشته باشند و سر انجام نیک از آن پرهیزکاران است».

پس چه شده است که برخی از مفسّران از دانشمندان اهل سنت، بدون توجّه به اوصافی که در آیات سه گانه گذشته برای هر یک از «مهاجران» و «انصار» و «تابعان» ذکر گردیده است اصرار دارند که همه صحابه را بدون استثناء عادل بدانند، و همه را پاک و منزه شمارند، و کار های خلافی را که احیانا در زمان خود پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم یا بعد از آن حضرت، از آنان سر زده است با دیده اغماص بنگرند، و هر کس که در صف مهاجران و انصار و تابعان قرار گرفته، چشم بسته تقدیس و تعدیل نمایند؟

مگر اصحاب پیغمبر، تافته جدا بافته ای از سایر مردمند؟ مگر خدای تعالی همه آنان را همچون پیامبران پاک و معصوم آفریده است؟ مگر آن ها بشر نبودند و غرایز و تمایلات بشری نداشتند؟ مگر آنان مافوق قانونند و قوانین خدا درباره آن ها نازل نشده است؟

به راستی که چقدر نادان و جاهل، و یا لجوج و معاندند کسانی که تمام مفاسد قبایح برخی از اصحاب را نادیده می گیرند و فقط به حرمت صحابی بودن توجه می کنند و گمان دارند که هر کس از صحابه شمرده شود باید تمام فضایح و زشتی ها و گناهان کبیره او را فراموش کرد و برای این که وی از اصحاب شمرده می شود باید او را تقدیس و تعدیل نمود و اهل نجات و رستگاری دانست!!!!

3-اصحاب بیعت شجره

قرآن کریم، گروه دیگری از اصحاب پیغمبر را نیز به عنوان «بیعت کنندگان زیر درخت» ستایش نموده، و در سورهٔ «فتح» در رابطه با بیعت آنان با پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم چنین فرموده است:

لَقَدْ رَضِیَ اللّهُ عَنْ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبَایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِی

قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّکِینَةَ عَلَیْهِمْ وَ أَثَابَهُمْ فَتْحاً قَرِیباً ⁽¹⁾ «خداوند از مؤمنان هنگامی که در زیر آن درخت با تو بیعت کردند، راضی و خشنود شد، و از آن چه در دل های آنان از صداقت و ایمان نهفته بود آگاه گردید، از این رو، آرامش خود را بر آنان فرود آورد و پیروزی نزدیکی به عنوان پاداش نصیب آن ها فرمود».

این آیه شریفه درباره «صلح حدیبیّه» و افراد با ایمانی که در «بیعت شجره» و در زیر درخت با رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم بیعت نمودند، نازل شده و به طور مسلّم شامل حال منافقانی چون: عبد اللّه بن اُبی و اوس بن خولی و جدّ بن قیس و مغیرة بن شعبه و ابو الغادیه قاتل عمّار یاسر که در آن جا حضور داشتند ⁽²⁾، و هم چنین شامل حال همه اصحاب پیغمبر نمی شود. زیرا:

اولاً - در خود آیه تصریح شده که: خداوند از مؤمنانی که در زیر درخت با رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم بیعت نمودند، راضی و خشنود گردید و کسانی که نام بردیم مؤمن نبودند تا مورد مدح و ستایش و رضایت خدای تعالی قرار گیرند.

ثانیاً - آیه شریفه متضمّن رضایت خداوند تا لحظه مرگ نیست و بر استمرار رضایت خداوند تا پایان عمر دلالت ندارد، بلکه آیه مزبور، علّت رضای خدا را به هنگام بیعت بیان می کند که چون صحابه پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم در آن لحظات حسّاس به درخواست آن حضرت پاسخ مثبت دادند و دعوت حضرتش را پذیرفتند و با وی بیعت نمودند، از این رو خدای تعالی از بیعت کنندگان زیر درخت اظهار رضایت و خشنودی نمود.

ثالثا - محدثان و مورّخان در کتب حدیث و تاریخ آورده اند که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم با آنان بیعت نمود تا آن جا که جان در بدن دارند با مشرکان قریش جنگ کنند ⁽³⁾، و از میدان جنگ نگریزند ⁽⁴⁾، و ظاهر این شرط این است که آن ها باید در تمام جنگ های پیغمبر بر

عهد و پیمان خود ثابت بمانند و از جنگ روی بر نتابند، نه این که تنها در غزوه حدیبیّه فرار نکنند، زیرا در غزوه حدیبیه جنگی روی نداد و سوره «فتح» هم بعد از صلح حدیبیه نازل شده است.

رابعا - قرآن کریم در یک آیه دیگر در همان سوره، به همه بیعت کنندگان هشدار می دهد که اگر به عهد و پیمان خود وفادار بمانند، رستگار خواهند بود و پاداش عظیمی خواهند داشت، امّا اگر پیمان خود را بشکنند زیان و ضررش متوجه خود آن ها خواهد گردید، چنان که می فرماید:

إِنَّ الَّذِینَ یُبَایِعُونَکَ إِنَّمَا یُبَایِعُونَ اللّهَ یَدُ اللّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمَا یَنَکُثُ عَلَی نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفَی بِمَا عَاهَدَ عَلَیْهُ اللَّهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً ⁽¹⁾ «کسانی که با تو بیعت می کنند [در حقیقت] با خدا بیعت می نمایند، و دست خدا بالای دست آن هاست، پس هر کس بیعت شکنی کند، به زیان و ضرر خود پیمان شکسته است، و آن کس که نسبت به پیمانی که با خدا بسته است و فادار بماند، به زودی خداوند پاداش بزرگی به او عطا خواهد فرمود».

خامسا - این که اکثر اصحاب در جنگ حنین که بعد از «صلح حدیبیّه» به وقوع پیوست، بیعت خود را شکستند، و رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را در میدان جنگ و در میان دشمن تنها گذاردند، و به جز علی بن ابی طالب علیه السلام ، و عبّاس بن عبد المطّلب

و ابو سفیان بن حارث و پسرش، و فضل بن عبّاس و برخی دیگر از خویشاوندان آن حضرت و تنی چند از مهاجر و انصار که در کنار وی باقی ماندند و از حضرتش دفاع می نمودند، بقیه اصحاب فرار را بر قرار ترجیح دادند و حتی به قول برخی از تاریخ نگاران، پشت سر خود را هم نگاه نمی کردند و این در حالی بود که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم آنان را صدا می زد که ای مردم به کجا می روید؟ منم رسول خدا، منم محمّد بن عبد اللّه، به سوی من آئید؛ و در همین حال به عمویش «عبّاس» که صدای بلندی داشت،

دستور داد که آن ها را صدا بزند: یا اصحاب السَّمُرة یوم الحدیبیه، و یا اصحاب سورة البقره، و طبق روایتی، خود آن حضرت از مرکب پیاده شده و صدا می زد: «یا اهل سورة البقره و یا اهل بیعة الشجره انا رسول اللّه و نبیّه». ⁽¹⁾

بنا بر این اکثر اصحاب با فرار از جنگ، بیعت خود را شکستند و رضایت خدای تعالی را از بین بردند. پس چگونه می توان گفت که همه اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم، رستگارند و همه اهل بهشتند و خدای تعالی همهٔ آنان را ستوده و به آن ها وعده نجات و رستگاری داده است؟!

4-اصحاب صُفّه

قرآن کریم، گروهی از اصحاب پیغمبر را به عنوان «خدا پرستان و ذاکران» که در هر صبح و شام به عبادت و بندگی خدا پرداخته و تنها رضای خدای تعالی را می طلبند ستایش نموده، و وظیفهٔ پیامبر را نسبت به معاشرت و مصاحبت با آن ها بیان داشته، دربارهٔ ارزش ایمان و اخلاص و خداجوئی آنان چنین فرموده است:

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ ⁽²⁾ «خود را شکیبا دار استقامت پیشه کن و با کسانی باش که پروردگار خود را هر صبح و شام می خوانند، و تنها رضای او را می طلبند.

این آیه شریفه به اجماع اهل حدیث و تفسیر دربارهٔ اهل صُفّه و یا «اصحاب صفّه» نازل شده و تردیدی نیست که شامل حال همه اصحاب پیغمبر نمی شود، زیرا: آن ها تعداد معدود، و گروه مشخصی از صحابه پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلم، از مهاجر و انصار تهی دست و غیر از ایشان بودند که چون خانه و کاشانه ای نداشتند، در گوشه مسجد پیغمبر سکنا

گزیده بودند. ⁽¹⁾

چون شب فرا می رسید، در خانهٔ پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلم که همسایه مسجد النبی بود، ظرفی پر از جوی آمیخته با نخود قرار می دادند و ایشان از آن ارتزاق می کردند از این جهت آنان را «ضیوف الاسلام» یعنی مهمانان اسلام می خواندند.

راویان در شمار ایشان اختلاف کرده اند، بعضی ایشان را ده یا سی و یا نود و دو و یا نود و سه و برخی عدد شان را به چهارصد تن رسانیده اند.

گویند: ابو ذر غفاری، حُذیفه عبسی، واثله لیثی، ابی مویهبه، عمّار، یاسر، بلال حبشی، خباب بن ارت، سلمان فارسی، و صهیب بن سنان رومی از ایشان بودند.

برای اطلاع بیشتر در این باره، به کتاب حلیة الاولیاء ابو نعیم اصفهانی، ج 1، ص 337 تا 347 تحت عنوان «ذکر اهل الصفّه» و هم چنین «لغت نامه دهخدا» و فرهنگ فرق اسلامی تألیف دکتر محمّد جواد مشکور، و سایر منابع مربوطه مراجعه فرمائید.

بیهقی در «شعب الایمان» و ابن مردویه و ابو نعیم در «حلیة الاولیاء» از سلمان روایت کرده اند که گفت:

«عیینة بن بدر، و اقرع بن حابس که از «مؤلفة قلوبهم» ⁽²⁾بودند، محضر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم شرفیاب شدند و عرض کردند: یا رسول اللّه! اگر شما در صدر مجلس نشستید و خود را از این مردم که با لباس های کثیف و چرکین در حضور تو نشسته اند دور می کردید ما هم با تو می نشستیم و از سخنانت بهره می گرفتیم - مقصود آنان از صاحبان لباس های چرکین، سلمان، ابو ذر و فقرای مسلمین بودند - در این هنگام این آیه شریفه نازل شد: وَ اتْلُ مَا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ کِتَابِ رَبِّکَ ... إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِینَ نَاراً أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا ⁽³⁾، آن چه به تو از کتاب پروردگارت وحی گردیده است، تلاوت کن... ما برای ستم کاران آتشی آماده کرده ایم که سرا پرده اش آن ها را از هر سو احاطه کرده

است»، خداوند در این آیات آن دو نفر را برای این سخن شان تهدید به دوزخ فرمود. ⁽¹⁾

در همین زمینه، ابن جریر طبری و طبرانی و ابن مردویه از عبد الرحمن بن سهل بن حنیف روایت کرده اند که گفت:

آیه شریفة: وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَ الْعَشِیِّ ، در یکی از خانه های رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم بر آن حضرت نازل شد، بعد از نزول آیه آن جناب از خانه خارج شد و برای یافتن این افراد به راه افتاد و سر انجام آن ها را در گوشه ای از آخر مسجد یافت که در پیرامون یک دیگر جمع شده و به ذکر خدا مشغولند در میان آن ها کسانی بودند که یک تکه لباس بیشتر نداشتند و رنگ و روی آن ها پریده گرد و غبار سر و صورت شان را فر اگرفته و پوست و استخوان شده اند، پس در میان حلقه ذکر آن ها نشست و فرمود: ستایش می کنم خدای را که در میان امّتم افرادی را مورد توجه قرار داده و به من هم فرمان داده است که با امثال آن ها همراه باشم. ⁽²⁾

پس این آیه شریفه نیز، گروه خاصی از اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را مورد ستایش قرار داده و شامل همه اصحاب نمی شود.

5-اصحاب پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم با صفات ویژه

قرآن کریم، گروه دیگری از اصحاب پیغمبر را به عنوان «همراهان پیامبر» مورد ستایش قرار داده و آنان را با صفات ویژه ای که مایه رستگاری ایشان خواهد بود، یاد نموده و در رابطه با استواری ایمان و عمل آنان چنین فرموده است:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ اللَّهِ وَ رِضْوَاناً سِیمَاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أُثَرِ السُّجُودِ ذَلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرَاةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ... وَعَدَ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً . ⁽³⁾

محمّد رسول خداست و کسانی که با او هستند در برابر کفّار سرسخت و شدید و در میان خود [با یک دیگر] مهربانند، پیوسته آنان را در حال رکوع و سجود می بینی که فضل و رضای خدا را می طلبند، نشانه آن ها در چهره های شان از اثر سجده آشکار است، این توصیف آنان در تورات و توصیف آنان در انجیل است... خداوند به کسانی از ایشان که ایمان آورده و کار های شایسته انجام داده اند، آمرزش و پاداش بزرگ را وعده داده است.

این آیه شریفه نیز از آیاتی است که پیروان مکتب خلفا بر «عدالت همه اصحاب» به آن استدلال نموده و آن را دلیلی بر مدّعای خود دانسته اند! و این در حالی است که نصّ صریح آیه، با صفاتی که برای همراهان پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم در آن ذکر گردیده است با صدای بلند فریاد می زند که شامل حال همهٔ اصحاب نمی شود. زیرا:

اوّلاً - تعبیر «وَ الَّذِینَ مَعَهُ» (کسانی که با او هستند) که در ابتداء آیه آمده است، از کسانی سخن می گوید که در تمام حالات و خصوصیّات زندگی خود، در فکر و عقیده و اخلاق و عمل، با پیامبر همراه بوده و از آن حضرت پیروی می نمودند، نه این که تنها با آن حضرت هم زمان بوده هر چند خط فکری و راه و روش آنان با پیامبر متفاوت باشد.

ثانیاً - در پایان آیه آمده است:« وَعَدَ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً : خداوند به کسانی از آن ها که ایمان آورده و عمل صالح انجام داده اند و عده آمرزش و پاداش بزرگ داده است». و بدیهی است که: اوصافی که در آغاز آیه آمده است، ایمان و عمل صالح در آن جمع است.

بنا بر این تکرار این دو صفت در آغاز و پایان آیه، اشاره به تداوم آن است، یعنی خداوند این وعده را تنها به آن دسته از یاران پیغمبر داده است که در خط او باقی بمانند و ایمان و عمل صالح را تا پایان عمر تداوم بخشند، و گر نه کسانی که یک روز در صف یاران و همراهان او بودند و روز دیگر از او جدا شدند و راهی را بر خلاف راه آن حضرت در پیش گرفتند، هرگز مشمول چنین وعده ای نخواهند بود.

تعبیر به «مِنْهُم» که در آیه آمده است، دلیل بر این است که یاران پیغمبر به دو گروه تقسیم خواهند شد: گروهی به ایمان و عمل صالح ادامه خواهند داد و مشمول رحمت واسعه الهی و اجر عظیم می شوند، و گروهی دیگر از صف یاران با ایمان آن حضرت

جدا گردیده، از این فیض بزرگ محروم خواهند شد.

چه کسی می تواند بگوید که همه یاران پیغمبر پاک و معصوم بودند و مرتکب هیچ گونه خلاف و خطایی نگردیدند و حال آن که قرآن پر از ذکر منافقین و خطا های بی شماری است که از برخی از اصحاب پیغمبر در زمان خود آن حضرت صادر شده و کتاب و سنت و تاریخ هم همه آن ها را به خوبی ثبت کرده است. و با این حال چگونه می توان گفت که خداوند بدون قید و شرط، به همهٔ آن ها وعدهٔ مغفرت و اجر عظیم داده است، خواه این که راه ایمان و عمل صالح را ادامه دهند و یا از نیمه راه برگردند و منحرف شوند؟

بنا بر این چگونه می توان از آیه مزبور، یک حکم کلّی را دربارهٔ همهٔ معاصران و هم نشینان پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم استفاده کرد و همه آنان را پاک و درست کار و رستگار و اهل بهشت دانست؟

سخن ابن عبّاس درباره صحابه پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم

علّامه مسعودی در «مروج الذهب» آورده است که:« عبد اللّه بن عبّاس» به نزد معاویه رفت و سران قریش در مجلس او حضور داشتند. چون سلام کرد و نشست معاویه به او گفت: می خواهم چیز هایی را از تو بپرسم، گفت: هر چه می خواهی بپرس. [پس معاویه از او پرسش هایی نمود و ابن عبّاس جواب داد] سپس ابن عبّاس در پایان سخنش دربارهٔ صحابه پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم خطاب به معاویه چنین گفت:

«ای معاویه! خداوند - تبارک و تعالی - پیامبر خود محمّد صلی اللّه علیه و آله و سلم را به اصحابی اختصاص داد که جان و مال خویش را در اختیار او گذاردند و در همه جا در راه وی جانبازی کردند، و خداوند در کتاب خویش به توصیف آن ها پرداخته و فرموده است: رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ با یک دیگر مهربانند، آن ها به ترویج دین قیام کردند و خیر خواه مسلمانان بودند، تا آن که راه آن روشن و اساس آن استوار شد و نعمت خدا آشکار گشت و دین خدا پا بر جا گردیده و رواج یافت، و خداوند به وسیلهٔ ایشان شرک را خوار کرد، و سران مشرکین را از میان برداشت و آثار شرک را نابود ساخت و گفتار خداوند برتری یافت و گفتار کافران پستی گرفت. پس صلوات و رحمت و برکات خدا بر آن جان های پاک و)

روح های پاکیزه والا باد که در زندگی دوست داران خدا بودند و بعد از مرگ زنده اند که خیر خواه بندگان خدا بودند و پیش از آن که بمیرند به آخرت رفتند، و هنوز در دنیا بودند که از آن بیرون شده بودند».معاویه سخن او را قطع کرد و گفت: بسیار خوب ای ابن عبّاس سخن دیگر بگوی. ⁽¹آن چه در گفتار ابن عبّاس آمده است همان صفات ویژه ای است که در آیه مورد بحث برای اصحاب پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلم آمده است.)در این گفتار کوتاه «ابن عبّاس» خطاب به معاویه می گوید: اصحاب پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلم دارای صفات ویژه ای بودند که بدان ها شناخته می شدند... سپس بعد از تلاوت آیه - به صورت کنایه - به معاویه گوشزد می نماید که اینک روزگار دگرگون گردیده و برخی از اصحاب از مسیر حق منحرف شده اند، نه رحم و عطوفتی دارند، نه رضای خدا را می طلبند و نه هم آثار ایمان و عمل صالح در آن ها دیده می شود. و از این رو معاویه که می بیند سخنان ابن عبّاس نیش دار و همه اش خطاب به اوست و برایش ناخوشایند است، سخن او را قطع می کند و می گوید بسیار خوب، ای ابن عبّاس سخن دیگر بگوی!!!حال، با توجه به سخن ابن عبّاس و صفات ویژه ای که در قرآن کریم دربارهٔ صحابه پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم آمده است، باید دید صحابی واقعی پیامبر کیست، و نشانه صدق ایمان آن ها در گفتار و عمل کدام است؟#### نشانه بارز ایمان راستین در قرآن کریماز آن جا که «ایمان» یک امر باطنی و جایگاه آن قلب آدمی است و دست یافتن برآن، کار ساده و آسانی نیست از این رو، خداوند متعال برای شناسایی «مؤمنان راستین» از «مدّعیان دروغین» نشانه گویا و روشنی را در قرآن کریم بیان داشته و در یکی از آیات محکمات سوره «حجرات»، مؤمنان راستین به خدا و رسول را این گونه توصیف و معرفی نموده است:﴿ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتَابُوا وَ جَاهَدُوا

بِأَمْوَالِهِمْ وَ أَنفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أُوْلَئِکَ هُمْ الصَّادِقُونَ ⁽¹⁾ مؤمنان حقیقی، تنها کسانی هستند که به خدا و رسولش ایمان آورده اند، سپس هرگز شک و تردیدی به خود راه نداده، و با اموال و جان های خود در راه خدا جهاد کرده اند، آن ها راستگویانند.

آری، اینان صحابهٔ راستین پیغمبرند، و اینان همان مؤمنانی هستند که خدای تعالی آنان را به عنوان «همراهان پیامبر» ستایش نموده، و از سوئی ایشان را به صفات ویژه ای ممتاز ساخته، و از سوی دیگر، برای این که بتوانند راه پر پیچ و خم تقوی را بدون اشتباه بپیمایند و از راه مستقیم حق منحرف نشوند، به آنان فرمان داده است تا در تمام دوران زندگی، در همه جا و همه وقت و در تمام گفتار و رفتار و کردار خود با «صادقان» باشند و در این رابطه خطاب به آنان فرموده است:

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ کُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ ⁽²⁾ ای کسانی که ایمان آورده اید از خدا بترسید [تقوای الهی پیشه کنید و از مخالفت با فرمان خدا بپرهیزید] و همواره با راستگویان باشید.

پس صحابه واقعی پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم افراد با ایمانی هستند که به خدا و رسول خدا ایمان آورده، و ایمان به خدا و پیامبر در اعماق دل و جان شان نفوذ کرده، پیوسته در ایمان خود ثابت و استوارند، دچار شکّ و تردید و دو دلی نمی شوند، از راه خدا و صراط مستقیم حق و اطاعت فرمان رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم منحرف نمی گردند و در تمام شئون زندگی و اعمال و رفتار خود، دستورات خدا و رسول را به کار می بندند، و راستگویان را راهبر و راهنمای خود قرار می دهند و به آنان اقتدا می نمایند. و اینانند که در ایمان خود راستگویند و به دلیل اطاعت از حق عادلند و در سرای دیگر رستگارند و خداوند به ایشان وعده مغفرت و پاداش بزرگ داده است.

حال، با توجه به تمام شرایط ایمان و به ویژه دو آیه اخیر و شناخت مؤمن واقعی و این که خداوند به افراد با ایمان فرمان داده است تا همواره با «صادقان» همراه و همگام و هم راز بوده و از آنان پیروی نمایند، باید ببینیم این «صادقان» چه کسانی هستند که

خدای تعالی از مؤمنان خواسته است تا از راه و روش آنان پیروی نموده و آنان را «اسوه» و الگو قرار دهند تا در مسیر حق قرار گرفته و راه خطا و اشتباه نپیمایند.

راستگویان در کتاب خدا

حاکم حسکانی در «شواهد التنزیل» از ابن عباس روایت کرده که گفت ... وَ کُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ با راستگویان باشید»، یعنی: با علی علیه السلام و یارانش همراه باشید

هم چنین از «عبد اللّه بن عمر» روایت کرده که گفت: خداوند در مرحله اوّل به تمام اصحاب پیغمبر دستور داد که از خدا بترسند و تقوی را پیشه کنند، سپس فرمود: وَ کُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ ، یعنی با محمّد و اهل بیتش باشید.

و نیز از حضرت ابی جعفر امام محمّد باقر روایت کرده که فرمود: وَ کُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ یعنی: با آل محمّد صلی اللّه علیه و آله و سلم باشید. ⁽¹⁾

جلال الدین سیوطی نیز در تفسیر «درّ المنثور» از ابن عبّاس روایت کرده که گفت: اتَّقُوا اللّهَ وَ کُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ : از خدا پروا کنید و با راستگویان باشید»، یعنی: با علی بن ابی طالب علیه السلام باشید.

و نیز سیوطی در یک روایت دیگر از حضرت ابی جعفر [امام محمّد باقر علیه السلام] آورده است که فرمود: وَ کُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ ، یعنی: با علی علیه السلام بن ابی طالب باشید. ⁽²⁾

شیخ الاسلام جوینی حموینی نیز به سند خود از ابن عبّاس روایت کرده که گفت: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ کُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ ، یعنی: با علی علیه السلام و یارانش همراه باشید.

هم چنین از حضرت ابی جعفر [امام محمّد باقر علیه السلام] روایت کرده که فرمود: ... وَ کُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ یعنی: با آل محمّد صلی اللّه علیه و آله و سلم باشید. ⁽³⁾

ابن عساکر نیز در تاریخ معروف خود روایت مزبور را با عبارت «ای مع علی ابن ابی طالب ذکر کرده است. ⁽⁴⁾

در روایات مکتب اهل بیت علیهم السلام نیز در حدیث مناشده امیر المؤمنین علیه السلام در زمان خلافت عثمان، آمده است که آن حضرت خطاب به جمعیت حاضر فرمود:

«شما را به خدا سوگند می دهم آیا می دانید هنگامی که خداوند آیه یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ کُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ را نازل نمود سلمان گفت: ای رسول خدا! آیا منظور از آن عام است یا خاص؟ رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: مأمورین به این دستود همهٔ مؤمنانند، و امّا عنوان «صادقین» مخصوص برادرم «علی علیه السلام» و اوصیاء پس از او تا روز قیامت است. همه حاضران گفتند: آری، ما این سخن را از پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم شنیدیم». ⁽¹⁾

از مجموع این روایات به خوبی روشن می شود که علی علیه السلام و یاران وفادار آن حضرت، سر سلسله راستگویانند و تردیدی هم وجود ندارد که پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم مخالفان حضرتش را به عنوان ناکثین قاسطین و مارقین معرّفی فرموده است.

بنا بر این، هیچ شکی نیست که اصحاب جنگ «جمل» یعنی «ناکثان» و معاویه و یارانش یعنی «قاسطان» و خوارج نهروان یعنی «مارقان» که از دین خارج شده و به روی آن حضرت شمشیر کشیدند، در اسلام و ایمان خود راستگو نبودند و در پیکار خود با علی علیه السلام در بصره، و صفین و نهروان با آیه شریفه ... وَ کُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ و فرمان خداوند، مخالفت نمودند و نه تنها فرمان خدا را پشت سر انداختند و به آن عمل نکردند و با «راستگویان» همراه نشدند، بلکه از روی ظلم و ستم و سرکشی با علی علیه السلام و یاران باوفای او جنگیدند و عده ای از یاران راستین رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را کشتند و....

و با این وصف چگونه می توان گفت که همه اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم عادل اند و همه رستگارند، و همه آن ها به بهشت می روند!!!

مقصود از عدالت همه صحابه چیست؟

اگر منظور آقایان از «عدالت همه اصحاب» این است که صحابه پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلم عموماً پاک و معصوم اند، و هیچ گناهی را مرتکب نشدند، که این از قبیل انکار بدیهیّات است و همه مردم می دانند که برخی از اصحاب مرتکب خلاف و خطا شده اند و تاریخ هم شاهد و گواه عادلی است که این مطلب را برای همه روشن ساخته است.

و اگر منظور آن است که آن ها مرتکب خلاف شدند و گناه کردند و کار های ناروا و ناشایسته ای انجام دادند ولی با این همه باز هم خداوند از آن ها راضی و خشنود است، مفهومش این است که خداوند - العیاذ باللّه - رضایت به گناه داده است!!!

آیا مخالفت با امیر مؤمنان علی علیه السلام خلیفه و جانشین و وصیّ پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم - که اگر بر فرض، آقایان خلافت منصوص او را نپذیرند، حداقل به اجماع امّت برگزیده شده بود - و شمشیر کشیدن به روی او و یارانش، چیزی است که خداوند عالم از آن راضی و خشنود باشد؟

آیا احکام خدا در مورد صحابه نازل نشده است؟

در این جا از طرفداران عدالت صحابه می پرسیم: آیا همه صحابه پیامبر معصوم آفریده شده بودند؟ آیا خداوند به آن ها امتیاز خاصی داده بود؟ آیا آن ها با سایر مسلمانان تفاوت دارند، آیا احکام خدا در باره آن ها نازل نشده است؟

آیا می توان گفت: خدائی که برای ارشاد و هدایت بندگانش، به وسیله نزول وحی آسمانی بر پیامبرش، در سراسر کتاب عزیزش به جامعه بشری و امت اسلامی هشدار داده، و انسان ها را از ارتکاب ظلم و فساد و گناه بر حذر داشته و در آیات متعددی فرموده است:

إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ ⁽¹⁾ گرامی ترین شما در نزد خداوند پرهیزگار ترین شماست.

و فرموده است:

وَ الْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ ⁽²⁾ سر انجام نیک از آن پرهیزکاران است.

و فرموده است:

وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًا یَرَه ⁽³⁾ و هر کس هم وزن ذره ای بدی کند آن را می بیند.

و فرموده است:

وَ کُلُّ نَفْسٍ بِمَا کَسَبَتْ رَهِینَةٌ ⁽¹⁾ هر کس در گرو اعمال خویشتن است.

و فرموده است:

الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیَاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً ⁽²⁾ او خدائی است که مرگ و زندگی را آفرید تا شما را بیازماید که کدام یک از شما بهتر عمل می کنید.

و فرموده است:

فَأَمَّا مَنْ طَغَی، وَ آثَرَ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا، فَإِنَّ الْجَحِیمَ هِیَ الْمَأْوَی، وَ أَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنْ الْهَوَی، فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوَی ⁽³⁾ اما آن کسی که طغیان کرده و زندگی دنیا را مقدّم داشته، دوزخ جایگاه اوست. و اما آن کس که از مقام پروردگارش خائف بوده و خود را از هوای نفس بازداشته جایگاه او بهشت است.

آیا می توان گفت: این آیات را برای عده خاصی از بندگان خود نازل نموده و صحابهٔ پیغمبر را به دلیل «صحابه بودن» استثناء فرموده است؟!

چگونه می توان گفت: خدای عادل حکیم طاغیان و یاغیان و سرکشانی را که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم از آینده آن ها خبر داده و آنان هم پس از رحلت آن بزرگوار، علیه امام زمان خود خروج کردند و هزاران نفر مسلمان را به خاک و خون کشیدند و عدّه زیادی از مؤمنان به خدا و رسول را کشتند به لحاظ این که همه از اصحاب پیغمبر بودند عادلند و اهل نجاتند و خدا از آن ها راضی و خشنود است؟

مگر خدای تعالی به آن ها فرمان نداده بود که با راستگویان باشند؟

و مگر نفرموده بود:

فَلْیَحْذَرُ الَّذِینَ یُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِیبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ یُصِیبَهُمْ عَذَابٌ

أَلِیمٌ ⁽¹⁾ کسانی که با فرمان خدا مخالفت می کنند، باید بترسند از این که فتنه ای دامن شان را بگیرد، یا عذابی دردناک به آن ها برسد!

پس چرا آن ها با فرمان خدا مخالفت نمودند و به میل و دل خواه خود فتنه بوجود

آوردند و با این که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم آنان را از حوادث آینده با خبر ساخته و آنان را به عنوان: ناکثین، قاسطین و مارقین معرفی فرموده بود، در عین حال، به جنگ با امیر مؤمنان علی علیه السلام پرداختند، و مرتکب گناه کبیره شدند و توجّهی به فرمان خدا و اطاعت از پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم ننمودند؟

مگر خدای تعالی به آن ها نفرموده بود:

وَ الَّذِینَ یَنقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِیثَاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أَوْلَئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ ⁽²⁾ کسانی که پیمان الهی را پس از محکم کردن می شکنند و پیوند هایی را که خدا به برقراری آن فرمان داده، قطع می کنند، و در روی زمین فساد می نمایند، لعنت برای آن هاست و بدی [مجازات] سرای آخرت خواهند داشت.

پس چرا پیمان خود را شکستند و در روی زمین فتنه و فساد به پا کردند و با امام زمان خویش در افتادند و تخم کینه و دشمنی را در دل های مسلمانان کاشتند و خود را مورد خشم و غضب الهی قرار دادند؟

مگر خدای تعالی به آن ها نفرموده بود:

فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِعُوا أَرْحَامَکُمْ، أَوْلَئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمَی أَبْصَارَهُمْ ⁽³⁾ اگر از فرمان خدا روی گردان شوید، آیا جز این انتظار می رود که در زمین فساد کنید و پیوند خویشاوندی را قطع نمایید، آن ها کسانی هستند که خداوند ایشان را مورد لعنت قرار داده [و از رحمت خود دور ساخته]، گوش های شان را کر و چشم های شان را کور نموده است.

پس چرا از فرمان خدا روی بر تافتند و از روی هوا و هوس دست به فساد و خون ریزی زدند و پیوند خویشاوندی را بریدند و خود را گرفتار خشم و غضب الهی نموده و از رحمت خدا دور خدا دور ساختند؟

پس اگر خدای تعالی به همه اصحاب فرمان داده بود تا همراه راستگویان باشند و از راستگویان پیروی کنند و آنان را از فتنه و انقلاب و انحراف بر حذر داشته بود تا گرفتار هوا و هوس خود و خشم و غضب خدا نگردند، و رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم نیز علی علیه السلام را به عنوان «صدّیق اکبر» معرّفی فرموده، و دوستی و دشمنی با او را نشانه ایمان و نفاق قرار داده، و اطاعت و فرمان برداری از او را چون اطاعت خود و خدا بر همگان واجب دانسته بود، و در عین حال برخی از اصحاب به مخالفت آن جناب برخاستند و از فرمان خدا و رسول سرپیچی کردند و از راه حق منحرف شدند و به سوی و به سوی فتنه و فساد روی آوردند، چگونه کسانی از دانشمندان اهل سنت می گویند: همه اصحاب رسول خدا عادلند و همه به بهشت می روند و هیچ یک از آن ها به دوزخ نمی رود؟

آیا کسانی که به گزاف می گویند همه اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم رستگارند، این آیه را در قرآن نخوانده و ندیده اند که خدای تعالی فرموده است:

لَا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کَانُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِیرَتَهُمْ أُوْلَئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمْ الْإِیمَانَ وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ یُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ أَوْلَئِکَ حِزْبُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللّهُ الْمُفْلِحُونَ ⁽¹⁾ هیچ قومی را نمی یابی که به خدا و روز جزا ایمان داشته باشند و در عین حال با دشمنان خدا و رسولش دوستی کنند، هر چند پدران یا فرزندان یا برادران یا خویشاوندان شان باشند؛ آنان کسانی هستند که خدا ایمان را بر صفحهٔ دل های شان نگاشته و با عنایت خاص خویش آنان را تأیید نموده و ایشان را وارد باغ هایی در بهشت می کند که نهر ها از زیر درختانش جاری است و جاودانه در آن می مانند خداوند از آنان راضی و خشنود است و آنان نیز از خدا خشنودند، آنان «حزب اللّه» هستند، آگاه باشید و بدانید که «حزب

خدا پیروز و رستگار است.

آیا کسانی که می گویند: همهٔ صحابه رستگارند و همه در بهشت اند، و هیچ یک از آن ها به دوزخ نمی رود، و به هیچ روی نباید در عدالت هیچ یک از صحابه آن عصر شبهه کرد؛ این آیه را در کتاب خدا ندیده اند که فرموده است

أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لَا یُفْتَنُونَ، وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکَاذِبِینَ ⁽¹⁾ آیا مردم چنین گمان کردند همین اندازه که بگویند ایمان آوردیم به حال خود رها می شوند و دیگر آزمایش نخواهند شد؟! ما کسانی را که پیش از آنان بودند آزمودیم [و این ها را نیز امتحان می کنیم] باید علم خدا در مورد کسانی که راست می گویند و کسانی که دروغ می گویند تحقّق یابد. ⁽²⁾

آیا خود «صحابه» که شاهد نزول وحی بر پیغمبر خدا بوده و پیوسته با آن حضرت مجالست و معاشرت داشتند، این آیه را از دو لب مبارک پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم نشنیده و یا خود شان آن را در کتاب خدا ندیده و نخوانده بودند؟

تردیدی نیست که به طور قطع آن را شنیده، و دیده و خوانده بودند ولی بر اثر هوا و هوس و عشق به جاه و مقام و توجه به دنیا آن را پشت سر انداختند و از یاد بردند و فراموش کردند و سر انجام جنگیدند و کشتند و خود را نیز به کشتن دادند و دین و دنیا و آخرت خود را تباه ساختند.

به هر حال، بر اساس آیاتی که پیش از این متذکّر شدیم، تردیدی نیست که رضایت خداوند مشروط به ایمان و عمل صالح و حُسن عاقبت است، و بر این اساس اگر کسی در نیمه اوّل عمر خود مؤمن بود و به همان حال باقی ماند، و فسادی بر نیانگیخت و از راه حق و حقیقت منحرف نگردید، ولی در نیمه عمر خود به انحراف گرائید و از جادّه حق و حقیقت بیرون رفت و با خدا و پیامبر دشمنی کرد و دستور خدا و پیامبر را پشت

سر انداخت در این صورت مشمول رضایت خداوند نخواهد بود.

زیرا: قرآن کریم درباره «قارون» که خاله پسر حضرت موسی ⁽¹⁾و یا پسر عموی او بود ⁽²⁾، می گوید: إِنَّ قَارُونَ کَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَی فَبَغَی عَلَیْهِمْ ⁽³⁾:قارون از قوم موسی [و از بنی اسرائیل] بود، ولی بر آنان طغیان کرد و مصاحبت با موسی مایه نجات او نگردید و سر انجام او این شد که خداوند در باره اش فرمود: فَخَسَفْنَا بِهِ وَ بِدَارِهِ الْأَرْضَ ⁽⁴⁾: سپس ما، او و خانه اش را به زمین فرو بردیم».

هم چنین قرآن کریم دربارهٔ بلعم باعورا که نخست در مسیر حق بود و مقام والائی داشت و از علمای مشهور بنی اسرائیل به شمار می رفت و مستجاب الدعوه بود و سر انجام بر اثر هوا پرستی از راه حق منحرف گردید، می گوید:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی آتَیْنَاهُ آیَاتِنَا فَانسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطَانُ فَکَانَ مِنَ الْغَاوِینَ، وَ لَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا وَ لَکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَوَاهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ ذَلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیَاتِنَا فَاقْصُصْ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ ⁽⁵⁾ بر آن ها بخوان، سر گذشت آن کس را که ما آیات خود را به او دادیم، ولی او (سر انجام) خود را از آن تهی ساخت و شیطان در پی او افتاد، و از گمراهان شد. و اگر ما می خواستیم، (مقام) او را با این آیات (و علوم و دانش ها) بالا می بردیم، ولی او به پستی گرائید، و از هوای نفس خود پیروی کرد مَثَل او همچون سگ (هار) است که اگر به او

حمله کنی، دهانش را باز و زبانش را بیرون می آورد، و اگر او را به حال خود واگذاری باز هم همین کار را می کند، (گوئی چنان تشنه دنیا پرستی است که هرگز سیراب نمی شود.) این مَثَل گروهی است که آیات ما را تکذیب کردند؛ این داستان ها را (برای آن ها) باز گو کن، شاید بیندیشند (و بیدار شوند).

بنا بر این، با آن همه آیات وعد و وعید، انذار و ارشاد و اخطار و هشدار که در قرآن کریم آمده، و در همه جا میزان ارزش و شخصیت اشخاص را «ایمان و عمل صالح»

قرار داده است، چگونه کسانی از اهل سنت می گویند:« همهٔ صحابه پیغمبر عادلند، همه آن ها نکو کار و بد کار شان در بهشتند، آیا خدای سبحان - العیاذ باللّه - با آن ها پیمان دوستی و برادری و همکاری بسته و به آن ها تعهد کتبی داده و دیگران را از رحمت الهی خود محروم ساخته است؟

خدائی که پیامبر خاتمش را با آن مقام رفیع و بلند هشدار می دهد و خطاب به وی می فرماید:

وَ لَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَ لَتَکُونَنَّ مِنْ الْخَاسِرِینَ ⁽¹⁾ به تو و همه پیامبران پیش از تو وحی گردیده است که اگر مشرک شوی، تمام اعمالت نابود می شود و از زیان کاران خواهی بود.

و می فرماید:

وَ لَوْلَا أَنْ تَبَّتْنَاکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً، إِذا لَأَذَقْنَاکَ ضِعْفَ الْحَیَاةِ وَ ضِعْفَ الْمَمَاتِ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَکَ عَلَیْنَا نَصِیراً ⁽²⁾ اگر ما تو را ثابت قدم نمی ساختیم (و در پرتو مقام عصمت، مصون از انحراف نبودی)، نزدیک بود اندکی به آنان تمایل کنی. اگر چنین می کردی، ما دوبرابر مجازات (مشرکان) در زندگی دنیا، و دو برابر (مجازات آنان) را بعد از مرگ، به تو می چشاندیم، سپس در برابر ما، هیچ یاوری را برای خود نمی یافتی.

و می فرماید:

وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِیلِ، لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْیَمِینِ، ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِینَ، فَمَا مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِینَ ⁽³⁾ اگر او سخنی دروغ بر ما می بست، ما با قدرت او را می گرفتیم، سپس رگ قلبش را قطع می کردیم، و هیچ کس از شما نمی توانست از (مجازات) او مانع شود.

با این وصف، چگونه این تبعیض غیر منطقی را می پسندد؟ خدائی که در سراسر قرآن، ظالمان و فاسقان و پیمان شکنان و تبهکاران را مورد لعن قرار داده و آن ها را

مستوجب عذاب الهی می شمرد، چگونه این مصونیّت غیر عقلانی را - که از ترشحات مغز هوا پرستان و باطل گرایان و مخالفان دین حنیف است - می پذیرد؟ آیا این همه لعن ها و تهدید ها و اخطار ها و انذار ها و هشدار ها که در قرآن آمده است ویژهٔ مستضعفان و بندگان ضعیف است و مستکبران و زور مداران و زورمندان و زور گویان و طاغیان سرکش، از آن رو که روزی جزء صحابه پیغمبر بوده اند از آن خارجند؟

چگونه می توان گفت همه اصحاب پیغمبر رستگارند و همه اهل بهشتند و هیچ یک از آن ها به دوزخ نمی رود، هر چند ظالم و فاسق و تبهکار باشند!!! و حال آن که پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم در آخرین خطبه ای که در روز های آخر عمرش ایراد نموده اصحاب را مورد خطاب قرار داده و به آن ها فرموده است:

«... ای مردم! بدانید که میان خدا و کسی هیچ گونه پیوند خویشاوندی و نسبی نیست که بدان وسیله خیری را بهرهٔ او قرار دهد و یا شری را از او منصرف گرداند فقط عمل است که می تواند مایه نجات آدمی باشد، مبادا کسی بر خلاف این ادعا کند و آرزو داشته باشد. سوگند به کسی که مرا به حق بر انگیخته است هیچ چیز جز عمل همراه با رحمت خداوند رستگاری نمی بخشد و اگر خود من هم نافرمانی کنم، با سر به دوزخ افکنده می شوم». ⁽¹⁾

راستی شگفت آور نیست که خدای بزرگ و منّان، پیامبری را برای ارشاد و هدایت بندگان بفرستد تا آیات خدا را بر آن ها بخواند، و آن ها را از پلیدی کفر و شرک و عقائد خرافی و باطل، و عادات و خوی های زشت، پاک گرداند، و کتاب و حکمت (و علم و دانش) را به آن ها بیاموزد ⁽²⁾و آنان را از آلودگی های ظلم و ستم، کج روی و گمراهی و و تباهی نجات بخشد، و از خطا و گناه و نافرمانی خدا باز شان دارد، و به سوی توحید و خدا پرستی و «ایمان و عمل صالح» دعوت شان نماید، و پیامبر خود را «رحمةُ للعالمین» ⁽³⁾معرفی کند، و خود پیامبر هم در آخرین خطبه خویش به اصحاب خود

هشدار دهد و آنان را از گناه و معصیت و نافرمانی خداوند بر حذر دارد و خطاب به آنان بفرماید:« اگر شخص من هم نافرمانی کنم، با سر به دوزخ افکنده می شوم»، ولی با این همه:

پس از رحلت حضرتش کسانی بیایند و به عنوان مفسّر و محدّث و مورّخ، آیات محکمات کتاب خدا را با میل و دل خواه خود، تفسیر و تأویل و توجیه کنند، و بر خلاف تمام موازین علمی و عقلی و وجدانی و ایمانی و اخلاق اسلامی بگویند: همه اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم خوب و بد شان، نکو کار و گنه کار شان، همه و همه بدون استثناء عادلند همه آن ها در بهشتند، و ظالم و مظلوم، قاتل و مقتول، عادل و فاسق و عالم و جاهل در آن جا به هم دیگر می رسند، و با یک دیگر ملاقات می کنند!!! آیا هیچ دیوانه ای چنین سخنی را می پذیرد؟ کَبُرَتْ کَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ إِنْ یَقُولُونَ إِلَّا کَذِباً ⁽¹⁾

سخن آخر درباره صحابه

سخن آخر درباه صحابه پیغمبر این است که: آنان هم مانند دیگران از جنس بشر بودند و فرشته خلق نشده بودند تا در برابر خطا و گناه و گناه معصوم باشند. هر چه بر دیگران حلال بود بر آن ها هم حلال بود، و هر چه بر دیگران حرام بود بر آن ها هم حرام بود و هر چه بر دیگران واجب بود بر آن ها هم واجب بود و هر حقی که دیگران داشتند آن ها همان حق را داشتند.

تنها یک فضیلت داشتند، آن هم مصاحبت و هم نشینی پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم بود که اگر پاس آن را می داشتند و حرمت آن را رعایت می کردند برای آنان ارزش داشت. زیرا: مقصود حقیقی از مصاحبت پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم این است که: صحابه پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلم احترام آن حضرت را نگه داشته و شئون و حیثیّت حضرتش را حفظ کند و از اوامر و نواهی او سرپیچی ننماید و پیوسته تابع او باشد. و اما مصاحبتی که از روی مکر و فریب و خدعه و نیرنگ و نفاق باشد جز زیان و ضرر برای آن مصاحب دروغین در بر نخواهد داشت.

بنا بر این اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم مانند دیگران در ثواب و عقاب شرکت دارند اگر اهل خیر و صلاح و تقوا و فضیلت بودند به اجر و پاداش خود خواهند رسید، و اگر به

طرف فسق و فجور و ظلم و خیانت رفتند به کیفر اعمال خود می رسند، و تفاوتی که آنان با دیگران دارند اینست که: چون آن ها نور وحی و نبوت را مشاهده کردند و افتخار مصاحبت پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم را داشتند و در میدان مناظره، معجزات آن حضرت را با دیدگان خود دیده و تلاوت آیات خدا را با گوش های خود از زبان مبارک پیامبر خدا شنیده بودند، از این لحاظ مسئولیّت بزرگی را در پیشگاه خدا و پیامبر به عهده داشتند، که از این جهت، لغزش و نافرمانی آنان، مانند لغزش دیگران نیست، همان گونه که پاداش اطاعت و فرمان برداری آنان نیز برتر و بالا تر از دیگران است.

شاهد این گفتار، قول خدای تعالی است که در قرآن کریم درباره همسران پیامبر که بالا ترین مصاحبت با آن حضرت را داشته اند، فرموده است:

یَا نِسَاءَ النَّبِیِّ مَنْ یَأْتِ مِنْکُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ یُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَیْن وَ کَانَ ذَلِکَ عَلَی اللّهِ یَسِیراً، وَ مَنْ یَقْنُتْ مِنْکُنَّ لِلَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تَعْمَلْ لِهِ وَ تَعْمَلْ صَالِحاً نُؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَیْنِ وَ أَعْتَدْنَا لَهَا رِزْقاً کَرِیماً ⁽¹⁾ ای همسران پیامبر! هر کدام از شما گناه آشکار و قبیحی را مرتکب شود، عذاب او دو چندان خواهد بود و این برای خدا آسان است و هر کس از شما برای خدا و پیامبرش خضوع کند و عمل صالح انجام دهد، پاداش او را دو چندان خواهیم ساخت، و روزی پر ارزشی را برای او آماده کرده ایم.

با توجه به آیات و روایاتی که ذکر نمودیم، روشن می شود که مدح و ستایشی که در قرآن کریم و احادیث شریف نبوی از اصحاب پیغمبر به عمل آمده، تنها متوجه همان مؤمنان صحابه است و هرگز شامل حال منافقان و منحرفان و خطا کاران نمی شود.

بنا بر این، کسانی که می گویند: همهٔ اصحاب پیغمبر عادل اند، و همه اهل بهشتند و هیچ یک از آن ها به دوزخ نمی رود و به آیات و روایاتی که در ستایش برخی از اصحاب نازل شده استدلال می کنند، چنین پنداشته اند که این آیات و روایات دربارهٔ همهٔ صحابه صدق می کند، و اصحاب هم به طور کلی به پیغمبر ایمان آورده و همه با ایمان صحیح از دنیا رفته اند، در صورتی که چنین نیست، زیرا:

در برابر آیاتی که در ستایش برخی از اصحاب نازل شده، آیات فراوان دیگری وجود

دارد که در آن ها از بعضی از اصحاب پیغمبر مذمّت گردیده است که هم اکنون برخی از آن ها را که بر وجود منافقان و افراد غیر معلوم الحال در میان صحابه دلالت دارد، می آوریم و به شرح و بیان آن ها می پردازیم تا حق و حقیقت همان گونه که هست بر حق جویان حقیقت خواه بطور مستدلّ و برهانی روشن و آشکار گردد.

دوّم - آیاتی در نکوهش اصحاب

پیش از این اشاره کردیم که بر اساس آیات هدایت گر قرآن یاران پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم به دو گروه مختلف و متباین تقسیم می شوند، گروه اوّل: کسانی هستند که بواسطه ایمان و استقامت و اعتقاد صحیح شان رستگارند، و گروه دوّم: کسانی هستند که به خاطر بی اعتقادی و عدم ایمان درست و دروغ گفتن به خدا و پیامبر زیان کارند.

با گروه اوّل، و بخشی از آیات قرآنی که به مناسبت های گوناگون آنان را می ستود آشنا شدیم و به اندازه لازم سخن گفتیم. و اینک می خواهیم با بخش دیگری از آیات که به مذمّت و نکوهش برخی از اصحاب پرداخته است، آشنا شویم، تا در پرتو نور آیات قرآن، حقیقت و واقعیت را دریابیم و از هرگونه افراط و تفریط در امان باشیم.

قرآن کریم که کلام الهی است و هیچ گونه باطلی در آن راه ندارد، در آیات فراوانی به مذمّت و نکوهش برخی از اصحاب پیامبر پرداخته، و از عدم ایمان و نفاق و دو روئی بسیاری از آنان پرده برداشته و آشکارا به امّت اسلامی فهمانده است که درمیان اصحاب پیغمبر کسانی بودند که در نفاق و دو روئی فرو رفته و تظاهر به اسلام می نمودند و رسول خدا را اذیت و آزار می دادند و فتنه به پا می کردند و کار ها را بر رسول خدا دگرگون می ساختند.

بنا بر این، اگر ما افراد مؤمن و مخلص را از آن ها جدا کنیم، کسانی که می مانند قرآن کریم آن ها را در آیات متعددی بطور صریح و روشن، چنین توصیف نموده است:

منافق اند، ایمان ندارند، با خدای خود از راه مکر و فریب وارد می شوند، نماز را به سستی و تنبلی به جا می آورند، داوری خدا و رسول را قبول ندارند، از جنگ و جهاد در راه خدا گریزانند، از پیامبر اجازه معافی از جنگ را می طلبند، دیگران را از جهاد در راه خدا باز می دارند، درباره عدالت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم تردید دارند، به خاطر اسلام شان بر

پیامبر منّت می گذارند، به دورغ سوگند به خدا یاد می کنند، برای ایجاد تفرقه و جدایی در بین مسلمانان مسجد می سازند، برخی از آن ها فاسق برخی ستمکار، و برخی پیامبر را آزار می دهند و برخی دیگر هم، بر خلاف ادب اسلامی صدای شان را از صدای پیامبر بالا تر می برند. ⁽¹⁾

ما به همین مقدار از آیاتی که در نکوهش برخی از اصحاب وارد شده، بسنده می کنیم و از بیان آیات بی شمار دیگر که در این مورد آمده است خودداری می نماییم، و برای این که جای هیچ گونه ابهام و اعتراضی را باقی نگذاریم، عین آیاتی را که در سوره های مختلف قرآن در نکوهش بعضی از اصحاب آمده است، یاد آور می شویم:

1 - در سورهٔ «بقره» در مورد نفاق و دو روئی برخی از اصحاب چنین می فرماید:

وَ مِنْ النَّاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مَا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ، یُخَادِعُونَ اللّهَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ مَا یَخْدَعُونَ إِلَّا أَنفُسَهُمْ وَ مَا یَشْعُرُونَ، فِی قُلُوبهمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمْ اللَّهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ بِمَا کَانُوا یَکْذِبُونَ ⁽²⁾ «برخی از مردمان می گویند: ما به خدا و روز جزا ایمان آورده ایم، در حالی که ایمان نیاورده اند، آن ها می خواهند خدا و کسانی را که ایمان آورده اند فریب دهند در حالی که جز خود شان را فریب نمی دهند ولی نمی فهمند در دل های آنان (یک نوع) بیماری است خداوند بر بیماری آنان افزوده، و به خاطر دروغ هایی که می گفتند عذاب دردناکی خواهند داشت».

2 - در همان سوره در یک آیه دیگر در ترسیم حال منافقان، چنین می فرماید:

وَ إِذَا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَ إِذَا خَلَوْا إِلَی شَیَاطِینِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَکُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ ⁽³⁾ «هنگامی که افراد با ایمان را ملاقات می کنند، می گویند: ما ایمان آورده ایم و (اما) هنگامی که با شیاطین و رفقای خود خلوت می نمایند، می گویند: ما با شمائیم، ما فقط آن ها را مسخره می کنیم».

3 - در سوره «نساء» در مورد فریب کاری و نیرنگ بازی و بی اعتقادی منافقان و دور بودن آن ها از خداوند چنین می فرماید:

إِنَّ الْمُنَافِقِینَ یُخَادِعُونَ اللَّهَ وَ هُوَ خَادِعُهُمْ وَ إِذَا قَامُوا إِلَی الصَّلَاةِ قَامُوا کُسَالَی یُرَاءُونَ النَّاسَ وَ لَا یَذْکُرُونَ اللّهَ إِلَّا قَلِیلاً ⁽¹⁾ «منافقان می خواهند با مکر و حیله خدا را فریب دهند در حالی که خداوند آن ها را فریب می دهد و نیرنگ شان را باطل می سازد و هنگامی که به نماز بر می خیزند، از روی کسالت [با سستی و تنبلی] ابر می خیزند و در برابر مردم ریا کاری می کنند و خدا را جز اندکی [آن هم به قصد ریا] یاد نمی نمایند».

4 - در همان سوره در یک آیه دیگر، در مورد ایمان دروغین منافقان و عدم رضایت برخی از آنان به داوری پیامبر، و تسلیم بودن در برابر حکم طاغوت چنین می فرماید:

أَلَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنزِلَ إِلَیْکَ وَ مَا أُنزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحَاکَمُوا إِلَی الطَّاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ وَ یُرِیدُ الشَّیْطَانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلَالاً بَعِیداً، وَ إِذَا قِیلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَی مَا أَنزَلَ اللّهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنَافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً، فَکَیْفَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ ثُمَّ جَاءُوکَ یَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا إحْسَاناً وَ تَوْفِیقاً ⁽²⁾ «آیا نمی بینی کسانی را که گمان می کنند به آن چه بر تو و پیامبران پیش از تو نازل شده، ایمان آورده اند، ولی باز هم می خواهند برای داوری نزد طاغوت، و حکام باطل بروند؟! با این که به آنان دستور داده شده که به طاغوت کافر شوند. و شیطان می خواهد

آن ها را گمراه کند، و به بیراهه های دور دستی بیفکند و اگر به آن ها گفته شود بیائید و به حکم خدا و رسول تن در دهید، منافقان را می بینی که از [قبول دعوت] تو سخت اعراض می کنند. پس چگونه وقتی به خاطر اعمال شان، گرفتار مصیبتی می شوند، و به نزد تو می آیند، سوگند به خدا یاد می کنند که منظور ما [از داوری نزد دیگران] جز خیر و خوبی و توافق [میان طرفین نزاع] نبوده است».

مفسّران در تفسیر آیات یاد شده آورده اند:

یکی از یهودیان مدینه با یکی از مسلمانان منافق اختلافی داشت، بنا گذاشتند یک نفر را به عنوان «داور» در میان خود انتخاب کنند، مرد یهودی چون به عدالت و بی نظری پیامبر اسلام صلی اللّه علیه و آله و سلم اطمینان داشت، گفت: من به داوری پیامبر شما راضی هستم ولی مرد منافق یکی از بزرگان یهود بنام «کعب بن اشرف» را انتخاب کرد، زیرا می دانست با دادن رشوه و هدیه می تواند نظر او را به سوی خود جلب کند، و بدین ترتیب با داوری پیامبر اسلام صلی اللّه علیه و آله و سلم مخالفت کرد، که آیات مزبور نازل گردید و چنین افرادی را به شدّت مورد نکوهش قرار داد. ⁽¹⁾

5 - در سوره «آل عمران» در مورد این که عدّه ای از یاران پیغمبر در جنگ «اُحُد» از میدان جنگ فرار نموده، و تا لبه پرتگاه «ارتداد» به پیش تاخته، و درباره خداوند اندیشه های باطل جاهلیّت را به خود راه دادند، چنین می فرماید:

وَ طَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ یَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِیَّةِ یَقُولُونَ هَلْ لَنَا مِنْ الْأَمْرِ مِنْ شَیْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ کُلَّهُ لِلَّهِ یُخْفُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ مَا لَا یُبْدُونَ لَکَ یَقُولُونَ لَوْ کَانَ لَنَا مِنْ الأمْرِ شَیْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا ⁽²⁾ «گروهی [در آن میان] تنها به فکر جان خویش بودند، آن ها گمان های نادرستی - همچون گمان های دوران جاهلیّت - دربارهٔ خدا داشتند و می گفتند: آیا از پیروزی چیزی نصیب ما می شود؟ بگو: همه کار ها به دست خداست، آن ها در دل خود چیزی را پنهان می دارند که برای تو آشکار نمی کنند، می گویند: اگر ما سهمی از پیروزی داشتیم، در این جا کشته نمی شدیم [و این همه کشته نمی دادیم]».

در این رابطه درّ تفسیر در المنثور آمده است:

احمد حنبل بخاری، مسلم، نسائی، ابن جریر، ابن منذر و بیهقی در دلائل، از «براء بن عازب» روایت کرده اند که گفته است:

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم عبد اللّه بن جبیر را در جنگ احد بر پیاده نظام - که تعداد شان پنجاه

نفر بود - قرار داد و فرمود: اگر دیدید که پرندگان بر سر ما فرود می آیند (و کشته شده ایم) شما هرگز از جای خود حرکت نکنید تا این که خودم به شما دستور دهم. و به هر حال دشمن مغلوب شد و شکست خورد. راوی گوید: من به خدا سوگند، دیدم که خلخال ها در پای زنان پدید آمده بود. اصحاب عبد اللّه بن جبیر گفتند: غنیمت! ای قوم غنیمت! دیگر منتظر چه هستید؟ عبد اللّه بن جبیر به آنان گفت: مگر فراموش کردید که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به شما چه دستور داد؟ گفتند: به خدا سوگند می رویم و برای خود غنیمت جمع می کنیم. وقتی صحنه را رها کردند شکست خوردند. آن جا بود که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم آن ها را صدا می زد و از آخر جمعیت آن ها را فرا می خواند و به جز دوازده نفر کسی با آن حضرت باقی نماند، و سر انجام هفتاد نفر ما را کشتند... ⁽¹⁾

و به همین مطلب اشاره دارد قول خدای تعالی که فرموده است:

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمْ اللّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّی إِذَا فَشِلْتُمْ وَ تَنَازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاکُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیَا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ ⁽²⁾ «و خداوند وعده خود را به شما (که در جنگ احد شما را بر دشمنان پیروز می گرداند) تحقق بخشید، در آن هنگام (که در آغاز جنگ) دشمنان را به فرمان او به قتل می رساندید، و این پیروزی ادامه داشت تا این که در کار جنگ سستی کردید و به نزاع پرداختید و سنگر ها را رها ساختید و بعد از آن که آن چه را که دوست می داشتید (از غلبه و پیروزی) به شما نشان داد از دستور پیامبر خود) نافرمانی کردید. برخی از شما خواهان دنیا بودند و برخی خواهان آخرت. سپس خداوند شما را از غلبه بر آن ها بازداشت (و پیروزی شما به شکست انجامید) تا شما را بیازماید...».

و در همین رابطه از ابن مسعود روایت شده که گفته است: «من فکر نمی کردم که احدی از اصحاب پیامبر خواهان دنیا باشد تا این که در جنگ احد این آیه درباره ما نازل

گردید که: «برخی از شما خواهان دنیا و برخی خواهان آخرت بودند». ⁽¹⁾

6 - در سورهٔ «توبه» در مورد این که برخی از منافقان برای عدم حضور در میدان نبرد

عذر و بهانه می تراشیدند و از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم اجازه معافی از جنگ را می خواستند، و بدین وسیله از زیر بار مسئولیت شانه خالی می کردند چنین می فرماید:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ ائْذَنْ لِی وَ لَا تَفْتِنِّی أَلَا فِی الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکَافِرِینَ ⁽²⁾ «برخی از آن ها می گویند: به ما اجازه بده (تا در جهاد شرکت نکنیم) و ما را به گناه و فتنه گرفتار مساز، آگاه باش که اینان [هم اکنون با مخالفت خود] به فتنه در افتاده اند و جهنّم کافران را احاطه کرده است».

این آیه درباره یکی از صحابه منافق بنام «جدّ بن قیس» نازل شده و او همان مرد منافقی است که در صلح حدیبیه حضور داشت و در بیعت شجره» و یا «بیعت «رضوان با پیغمبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم بیعت نکرد.

در «سیره ابن هشام» از جابر بن عبد اللّه و در «سیره حلبی» از سلمة بن اکوع آمده است که: وقتی ما با پیغمبر خدا در زیر آن درخت بیعت کردیم، فقط «جدّ بن قیس» بود که از بیعت کردن امتناع ورزید، گوئی هم اکنون او را می بینم که به شتر خود چسبیده است تا خود را از نظر مردم پنهان کند. ⁽³⁾

7 - در یک آیه دیگر در همان سوره، در مورد گروهی از منافقان که از شرکت در میدان جهاد تخلّف ورزیده و با وسوسه های شیطانی کوشش می نمودند که دیگران را نیز از حضور در میدان جهاد دل سرد نموده و یا آن ها را از این کار بازداشته و منصرف نمایند و در این باره سخنانی به هم دیگر و مؤمنان می گفتند چنین می فرماید:

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلَافَ رَسُولِ اللّهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجَاهِدُوا

بأَمْوَالِهِمْ وَ أَنفُسِهِمْ فِی سَبیل اللّهِ وَ قَالُوا لَا تَنفِرُوا فِی الْحَرِّ قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرّاً لَوْ کَانُوا یَفْقَهُونَ ⁽¹⁾ بازماندگان از جنگ تبوک از مخالفت با رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم خوشحال شدند و خوش نداشتند که با اموال و جان های خود در راه خدا جهاد کنند؛ و به یک دیگر و مؤمنان گفتند: در این گرما به سوی میدان حرکت نکنید به آنان بگو آتش دوزخ از این هم گرم تر است، اگر می دانستند». 8 - در آیه دیگری در همان سوره در مورد این که منافقان هیچ گاه آماده همکاری با پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم،نبودند بلکه با آن روح نفاق و بی ایمانی و انحراف اخلاقی که داشتند پیوسته به دنبال فرصتی بودند تا با ایجاد تفرقه و اختلاف میان صفوف مؤمنان وحدت و یک پارچگی آنان را به هم بریزند و در بین مؤمنان نیز افراد سست عقیده و ضعیف الایمانی وجود داشتند که زود تحت تأثیر سخنان آنان قرار می گرفتند و به همین دلیل پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم به برخی از آن ها اجازه داد تا در شهر بمانند چنین می فرماید:

وَ لَوْ أَرَادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَ لَکِنْ کَرِهَ اللّهُ انْبِعَاثَهُمْ فَتَبَطَهُمْ وَ قِیلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقَاعِدِینَ، لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مَا زَادُوکُمْ إِلَّا خَبَالاً وَ لَأوْضَعُوا خِلَالَکُمْ یَبْغُونَکُمْ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَ اللّهُ عَلِیمٌ بِالظَّالِمِینَ، لَقَدْ ابْتَغَوْا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَ قَلَّبُوا لَکَ الْأُمُورَ حَتَّی جَاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَ هُمْ کَارِهُونَ ⁽²⁾ «اگر آن ها [راست می گفتند، و] اراده داشتند که [به سوی میدان جهاد] خارج شوند وسیله ای برای آن فراهم می ساختند؛ ولی خداوند از حرکت آن ها کراهت داشت از این رو توفیقش را از آنان سلب کرد و آن ها را از جهاد باز داشت؛ و به آنان گفته شد: با قاعدین و کودکان و پیران و بیماران بنشینید».

اگر آن ها همراه شما (به سوی میدان جهاد) خارج می شدند، جز اضطراب و تردید چیزی بر شما نمی افزودند، و به سرعت در بین شما به فتنه انگیزی و ایجاد تفرقه و نفاق می پرداختند و در میان شما، افرادی (سست و ضعیف) هستند که به سخنان

آن ها کاملاً گوش می دهند و خداوند ظالمان را می شناسد.

آن ها پیش از این (نیز) فتنه جو بودند و کار ها را بر تو دگرگون ساختند، تا آن که حق فرا رسید و فرمان خدا آشکار شد، و آن ها کراهت داشتند.

9 - در همان سوره در مورد این که منافقان در عدالت پیامبر تردید داشتند و حتی برخی از آنان در تقسیم اموال و یا غنیمت بر آن حضرت ایراد و خرده می گرفتند و به حضرتش اهانت می نمودند، چنین می فرماید:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِرُکَ فِی الصَّدَقَاتِ فَإِنْ أَعْطُوا مِنْهَا رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْهَا إِذَا هُمْ یَسْخَطُونَ ⁽¹⁾ «و برخی از آنان در (تقسیم) غنایم بر تو خرده می گیرند، اگر از آن (غنایم، سهمی) به آن ها داده شود، راضی می شوند و اگر چیزی به آن ها داده نشود، خشمگین می گردند».

در تفسیر درّ المنثور سیوطی در این باره آمده است که: بخاری، نسائی، ابن جریر، ابن منذر ابن ابی حاتم، ابو الشیخ و ابن مردویه از ابی سعید خدری روایت کرده اند که گفت:

در یکی از روز ها که پیغمبر مشغول تقسیم اموال بود ناگهان «ذو الخویصره» ⁽²⁾که از طایفه بنی تمیم بود از راه رسید و گفت: یا رسول اللّه! با عدالت تقسیم کن! حضرت فرمود: وای بر تو اگر من عدالت نداشته باشم، پس چه کسی به عدالت رفتار می کند؟

عمر بن خطاب گفت: یا رسول اللّه! اجازه بده تا گردنش را بزنم، حضرت فرمود: رهایش کن او یاورانی دارد که شما ها نماز و روزه خود را در برابر نماز و روزه آنان ناچیز می شمارید، از دین خارج می شوند همان گونه که تیر از کمان خارج می شود... از ایشان مرد سیاهی است که یکی از دو پستانش مانند پستان زنان، و یا یکی از دو بازوانش مانند یک تکه گوشت آویزان است، وقتی مسلمانان دچار اختلاف می شوند،

اینان سر به شورش بر می دارند و خروج می کنند. راوی گوید: آیه وَ مِنْهُمْ مَن یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقَاتِ... دربارهٔ این شخص و یارانش که همان خوارج باشند نازل شده است.

ابو سعید گوید: من شهادت می دهم که این سخنان را خودم از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم شنیدم، و شهادت می دهم که در جنگ «نهروان» بعد از آن که علی علیه السلام الخوارج را از دم شمشیر گذراند و به کشتگان سرکشی می کرد و من همراه آن حضرت بودم مردی را به همان صفتی که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرموده بود با چشم خود دیدم. ⁽¹⁾

10 - در همان سوره در مورد این که منافقان برای سر پوش گذاشتن بر اسرار دورنی خود به قسم های دروغ متوسل می شدند تا ایمان دروغین خود را به اثبات رسانده و بدین وسیله افراد با ایمان را فریب دهند، چنین می فرماید:

وَ یَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ وَ مَا هُمْ مِنْکُمْ وَ لَکِنَّهُمْ قَوْمٌ یَفْرَقُونَ، لَوْ یَجِدُونَ مَلْجَأَ أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَیْهِ وَ هُمْ یَجْمَحُونَ ⁽²⁾ آن ها به خدا سوگند می خورند که از شما هستند، در حالی که از شما نیستند، ولی آن ها گروهی هستند که می ترسند (و به خاطر ترس از فاش شدن اسرار شان دروغ می گویند) اگر پناهگاه یا غار ها یا راهی در زیر زمین بیابند، به سوی آن حرکت می کنند، و با سرعت و شتاب فرار می کنند».

11 - در سورهٔ «احزاب» در مورد این که در میان اصحاب پیغمبر، افراد منافقی وجود داشتند که در کار مسلمانان کار شکنی می کردند و مردمان را از جنگ و جهاد باز می داشتند، و جز عده کمی از آن ها - آن هم از روی ریا و اکراه - در جنگ شرکت نمی نمودند و از هر نوع کمک مادی و معنوی دریغ می ورزیدند و پس از پایان جنگ و برطرف شدن ترس و خوف مانند یک طلب کار با زبان های تند و خشن سهم خود را از غنائم جنگی مطالبه می نمودند، چنین می فرماید:

قَدْ یَعْلَمُ اللّهُ الْمُعَوّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقَائِلِینَ لِإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنَا وَ لَا یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِیلاً، أَشِحَّةُ عَلَیْکُمْ فَإِذَا جَاءَ الْخَوْفُ رَأَیْتَهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ تَدُورُ أَعْیُنُهُمْ کَالَّذِی یُغْشَی عَلَیْهِ مِنْ الْمَوْتِ فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوکُمْ بِأَلْسِنَةِ حِدَادٍ أَشِحَّةَ عَلَی الْخَیْرِ أُوْلَئِکَ لَمْ یُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ وَ کَانَ ذَلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیراً ⁽¹⁾ «خداوند آن کسانی از شما که مردم را از جنگ باز می داشتند، و به برادران خویش می گفتند: به سوی ما بیائید (و خود را از معرکه بیرون کشید) به خوبی می شناسد، و آن ها (مردمی ضعیفند و) جز اندکی از ایشان پیکار نمی کنند. آن ها در همه چیز نسبت به شما بخل می روزند؛ و هنگامی که (لحظات) ترس و خطر پیش می آید، می بینی آن چنان وحشت زده به تو نگاه می کنند و چشم های شان در حدقه می چرخد، که گوئی می خواهند قالب تهی کنند! اما وقتی حالت خوف و ترس فرو نشست، با زبانی تند و خشن، در کمال حرص و آز، سهم خود را از غنائم مطالبه می کنند! آن ها (هرگز) ایمان نیاورده اند، از این رو خداوند اعمال شان را نابود می کند، و این کار بر خدا آسان است.

12 - در سوره «محمّد» در مورد این که در میان اصحاب پیغمبر، بیمار دلانی بودند که نسبت به اسلام و مسلمانان و پیامبر خدا دشمنی می ورزیدند و کینه درونی خود را در دل نگه می داشتند و از تعبیراتی که گاه و بیگاه در سخنان خود به کار می بردند این دشمنی به خوبی آشکار بوده و در عین حال تلاش می کردند که راز شان فاش نگردد، با تعبیری رسا و روشن چنین می فرماید:

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغَانَهُمْ، وَ لَوْ نَشَاءُ لَأَرَیْنَاکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِیمَاهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ وَ اللّهُ یَعْلَمُ أَعْمَالَکُمْ ⁽²⁾ «آیا کسانی که در دل های شان مرض دارند، گمان کرده اند که خداوند کینه های درونی شان را آشکار نمی سازد؟! و اگر ما بخواهیم آن ها را به تو (ای پیامبر) نشان می دهیم تا آنان را به وسیلهٔ چهره های شان بشناسی و بی گمان تو آن ها را از طرز سخنان شان می شناسی و

خداوند بر کار های شما آگاه است.»

13 - در سوره «حجرات» در مورد این که برخی از اصحاب پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم ایمان واقعی نداشتند بلکه به خاطر منافع مادی و کمک های مالی تظاهر به اسلام می نمودند، چنین می فرماید:

قَالَتْ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لَکِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا وَ لَمَّا یَدْخُلْ الْإِیمَانُ فِی قُلُوبِکُمْ وَ إِنْ تُطِیعُوا اللّهَ وَ رَسُولَهُ لَا یَلِتْکُمْ مِنْ أَعْمَالِکُمْ شَیْئاً إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ ⁽¹⁾ «عرب های بادیه نشین گفتند: ما ایمان آورده ایم، بگو (ای پیامبر!) شما ایمان نیاورده اید ولی بگوئید: ما اسلام آورده ایم، اما هنوز ایمان در دل های شما وارد نشده است؛ و اگر از خدا و پیامبرش اطاعت کنید، چیزی از پاداش کار های شما را کم نمی کند، خداوند آمرزنده و مهربان است.»

14 - نیز در همان سوره، در مورد این که برخی از اصحاب به خاطر مسلمان شدن خود بر پیامبر منّت می گذاشتند و اسلام خود را به رخ آن حضرت می کشیدند، چنین می فرماید:

یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَیَّ إِسْلَامَکُمْ بَلْ اللَّهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَدَاکُمْ لِلْإِیمَان إِنْ کُنتُمْ صَادِقِینَ ⁽²⁾ بر تو (ای پیامبر!) منّت می گذارند که اسلام آورده اند، بگو: اسلام خود را بر من منت نگذارید، بلکه این خداوند است که بر شما منّت دارد که شما را به سوی ایمان هدایت کرد، اگر شما در ادعای ایمان تان راست می گوئید.»

15 - برخلاف تصور برخی از بیمار دلان که عقیده دارند همه صحابه پیامبر عادل اند، و چنین می پندارند که صحابه ربطی به منافقین ندارند، و یا این که می گویند: منافقین جزء صحابه نیستند، در قرآن کریم که معجزه جاوید پیامبر اسلام است، یک سوره بنام سوره «منافقون» اختصاص یافته، که در این سوره، از گروهی از یاران رسول

خدا که نفاق آنان آشکار بوده به همین عنوان سخن به میان آمده، و خدای تعالی آنان را از دشمنان سر سخت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم معرفی نموده، و در رابطه با ویژگی ها و نشانه های نفاق آنان در آیاتی از قرآن مجید، چنین فرموده است:

إِذَا جَاءَکَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّهِ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللَّهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنَافِقِینَ لَکَاذِبُونَ اتَّخَذُوا أَیْمَانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ إِنَّهُمْ سَاءَ مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ، ذَلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا فَطُبعَ عَلَی قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا یَفْقَهُونَ، وَ إِذَا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسَامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قَاتَلَهُمُ اللّهُ أَنَّی یُؤْفَکُونَ ⁽¹⁾ «هنگامی که منافقان نزد تو آیند می گویند: ما شهادت می دهیم که تو رسول خدایی، خداوند می داند که تو رسول او هستی ولی خداوند شهادت می دهد که منافقان دروغ گو هستند (و به گفتهٔ خود ایمان ندارند). آن ها سوگند های شان را سپر ساخته اند تا مردم را از راه خدا باز دارند و کار های بسیار بدی انجام می دهند. این به خاطر آن است که نخست ایمان آوردند و سپس کافر شدند، از این رو بر دل های آنان مهر نهاده شده، و حقیقت را درک نمی کنند. هنگامی که آن ها را می بینی، جسم و قیافه آنان تو را در شگفتی فرو می برد، و اگر سخن بگویند به سخنان شان گوش فرا می دهی، امّا گویی چوب های خشکی هستند که به دیوار تکیه داده شده اند! هر فریادی از هر جا بلند شود بر ضدّ خود می پندارند، آن ها دشمنان واقعی تو هستند، پس از آنان بر حذر باش! خداوند آن ها را بکشد، چگونه از حق منحرف می شوند؟!»

این ها همه آیاتی روشن از قرآن کریم است که بر وجود تعداد زیادی از افراد منافق در میان یاران رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم دلالت دارد و هیچ کس هم نمی تواند آن را رد یا انکار نماید، و همین مقدار از آیات کافی است که پژوهشگران را قانع کند به این که اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به دو گروه متمایز تقسیم می شوند گروهی که واقعاً به رسول خدا ایمان آورده و پیوسته مطیع فرمان آن حضرت بوده و تا پایان زندگی بر ایمان خود ثابت و استوار مانده و رستگارند و گروه دیگری که به صورت ظاهر، ایمان آورده و منافق اند و

تا پایان عمر بر همان نفاق خود باقی مانده و از اسلام و ایمان راستین بهره ای نبرده و در نتیجه بر اثر عدم ایمان و اعتقاد درست، زیانکارند.

به هر حال، ما در این جا به همین مقدار از آیاتی که در نکوهش برخی از اصحاب وارد شده، بسنده می کنیم و به نقل آیات دیگری که ماهیّت برخی از اصحاب را به وضوح روشن ساخته است می پردازیم، تا به خوبی معلوم شود که همه اصحاب

پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم - آن گونه که برخی از افراد ساده لوح و یا انسان های مغرض و متعصّب می پندارند - از نظر پاکی و پاک دامنی و درست کاری یک سان نبوده و بلکه در میان آنان کسانی بوده اند که خداوند عالمیان برای شناساندن حقیقت آن ها، آیاتی از قرآن را نازل فرموده است.

و اینک به مبحث بعدی که در همین زمینه آورده ایم، توجّه فرمائید.

قرآن کریم و کشف حقیقت برخی از اصحاب

اشاره

علاوه بر آیاتی که پیش از این متذکر شدیم، خدای تعالی در آیات متعدد دیگری نیز اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را با عناوین مختلفی یاد نموده و از اسرار درونی آن ها پرده برداشته و برخی از آنان را به پیامبر خود معرفی فرموده است که برای نمونه و کشف حقیقت و ماهیت برخی از آن ها بعضی از آن آیات را تحت چند عنوان یاد آور می شویم.

1- بانیان مسجد ضرار

خدای تعالی در سورهٔ «توبه» در معرّفی دوازده نفر از اصحاب پیغمبر که جزء منافقین بودند و با یک نقشه ماهرانه مسجدی ساختند، تا از این راه بتوانند هدف های شوم خود را در زیر نقاب مسجد عملی ساخته، و اسلام و مسلمانان را در هم بکوبند و اگر توفیق یابند پیامبر خدا را از بین ببرند و نام اسلام و مسلمانی را از صفحهٔ گیتی بر انداخته و مردم را به حالت کفر و وضع قبل از اسلام برگردانند، چنین فرموده است:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرَاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصَاداً لِمَنْ حَارَبَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا الْحُسْنَی وَ اللّهُ

یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکَاذِبُونَ ⁽¹⁾ «گروهی دیگر از منافقان کسانی هستند که برای زیان رسانیدن، و کفر ورزیدن و جدائی انداختن بین مؤمنان و کمین گاهی برای کسی که از پیش با خدا و پیامبرش جنگیده است مسجدی پدید آوردند و سوگند یاد می کنند که ما جز نیکی هدفی نداشتیم، اما خداوند گواهی می دهد که آنان دروغ گویند.»

بسیاری از مفسّران و محدّثان و مورّخان اسلامی در شأن نزول این آیه آورده اند: هنگامی که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم عازم سفر تبوک بود، گروهی از منافقان به نزد آن حضرت آمده، گفتند:

یا رسول اللّه! ما برای شب های سرد زمستان و اوقات بارانی و کسانی که مبتلا و معذورند و نمی توانند به مسجد شما حاضر شوند، مسجدی بنا کرده ایم و میل داریم که شما بدان مسجد بیائی و نمازی در آن ،بخوانی رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: اکنون من در حال حرکت و آماده سفر هستیم و اگر انشاء اللّه از این سفر بازگشتیم بدان جا خواهیم آمد.

موقعی که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم از سفر «تبوک» باز می گشت و به «ذی أوان» که فاصله اش با مدینه یک ساعت از روز بود رسید، خبر بنای مسجد مزبور و اجتماع منافقین در آن جا به اطلاع آن حضرت رسید.

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم مالک بن دخشم و معن بن عدی یا برادرش عاصم بن عدی را خواست و به آن ها فرمود بسوی این مسجدی که اهلش ستمکارند بروید و آن را ویران کرده و بسوزانید آن دو نفر شتابان به دنبال این کار رفته و هم چنان که منافقان در آن بودند آن را آتش زده و ویران کردند و منافقین نیز که چنان دیدند از آن جا متفرق شدند و خدای تعالی نیز آیه مزبور را در این باره نازل فرمود. ⁽²⁾

بانیان این مسجد - که بعد ها بنام مسجد ضرار معروف گردید - دوازده نفر از

اصحاب پیغمبر به نام های خذام بن خالد، ثعلبة بن حاطب، معتب بن قشیر، ابو حبیبة بن از عر، عبّاد بن حنیف جاریة بن عامر و دو پسرش: مجمع و زید، و نبتل بن حارث،

و بخرج، و بجاد بن عثمان، و ودیعة بن ثابت بودند، که می خواستند در زیر نقاب مسجد، از این پایگاه نفاق، و در یک لباس ظاهر و فریبنده، برنامه های شوم و منافقانه خود را عملی سازند، ولی خدای سبحان غیب دان که از اسرار درونی همه انسان ها آگاه و خیانت چشم ها و راز دل ها می داند پیامبرش را به وسیلهٔ وحی آسمانی با خبر از روی کار آن ها پرده برداشت، و رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم نیز همان گونه که متذکر شدیم، دستور داد تا مسجد مزبور را بسوزانند و آن را ویران کنند و سر انجام محل آن را مرکزی برای ریختن زباله ها قرار دادند. ⁽¹⁾

2-فراریان از جنگ

فرار از میدان جنگ و پشت کردن به دشمن، از گناهان کبیره است که قرآن کریم برای آن، وعده عذاب داده است. برای افراد مسلمان در نکوهش فرار از جنگ کافی است که بدانند خدای تعالی خطاب به مؤمنان فرموده است:

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا لَقِیتُمْ الَّذِینَ کَفَرُوا زَحْفَا فَلَا تُوَلُّوهُمْ الْأَدْبَارَ، وَ مَنْ یُوَلِّهِمْ یَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَیِّزاً إِلَی فِئَةٍ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنْ اللّهِ وَ مَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ ⁽²⁾ «ای کسانی که ایمان آورده اید! هنگامی که با انبوه کافران در میدان نبرد روبه رو شوید، به آن ها پشت نکنید و فرار ننمائید و هر کس در آن روز به آن ها پشت کند و هدفش از کناره گیری جز به خاطر حمله مجدد و یا پیوستن به گروهی (از مجاهدان) باشد، به غضب خدا گرفتار خواهد شد و جایگاه او جهنّم است، و چه بد سر انجامی است».

این آیه، نصّ صریح مطلق است که نه مقید به زمان خاصّی است و نه هم اختصاصی به یک جنگ خاص دارد بلکه خطابی عمومی است که همه مومنان را مورد خطاب قرار داده و فرار از جنگ را حرام و موجب عذاب و عقاب الهی دانسته است ولی در عین حال: می بینیم که برخی از یاران پیامبر، به ویژه همان هایی که بعد ها

در میان مسلمانان مقام و منصبی پیدا کردند، در مواردی صحنه جنگ را رها کرده و فرار را بر قرار ترجیح داده و از برابر دشمن گریختند و رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را در میدان جنگ در برابر دشمن تنها گذاشتند.

از آن جمله: در روز «جنگ احد» بود که ابن قمئه به مصعب بن عمیر (رضوان اللّه علیه) حمله کرد و او را کشت و پنداشت که پیغمبر است، از این رو برگشت نزد قریش و مژده داد که پیغمبر را کشته است. مشرکان نیز به یک دیگر مژده می دادند و می گفتند: محمّد کشته شد، محمّد کشته شد، ابن قمئه او را کشت. ⁽¹⁾

با این خبر دل های مسلمانان از جا کنده شد، و به طور کلّی پراکنده شدند و با بی نظمی پا به فرار گذاردند که خداوند وضعیت اسف بار فرار آنان را در قرآن کریم چنین توصیف می کند:

إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لَا تَلْوُونَ عَلَی أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ فِی أُخْرَاکُمْ فَأَثَابَکُمْ غَمّاً بِغَمّ ⁽²⁾ «به یاد آورید، هنگامی که از کوه بالا می رفتید و به کسی توجّه نمی کردید، و پیامبر از پشت سر شما را صدا می زد و خداوند [به خاطر بی ثباتی شما] سزای تان را به غمی روی غمی داد».

در آن روز پیغمبر آن ها را صدا می زد و می فرمود: بندگان خدا، بندگان خدا به سوی من آئید. ولی آن ها طوری فرار می کردند که به کسی توجّه نداشتند.

در سیره حلبیه می گوید: رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم ثابت و پا بر جا و استوار ایستاده بود و هنگامی که یارانش متفرق شدند آن ها را صدا می زد و می فرمود: ای فلان به سوی من آی، وای فلان به سوی من آی، من رسول خدا هستم و هیچ یک از آن دو هم برنگشتند و تیر ها همچنان به طرف رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم می آمد و خداوند آن ها را از او بر می گرداند. ⁽³⁾

طبری و ابن اثیر و دیگران می نویسند فرار به وسیلهٔ گروهی از مسلمانان به پایان

رسید که عثمان و دیگران در میان ایشان بودند، آن ها تا جائی به نام «اعوص» رفتند و سه روز در آن جا ماندند، سپس به نزد پیامبر بازگشتند، و وقتی پیامبر آن ها را دید فرمود: شما، عجب گسترده از میدان جنگ گریخته اید! ⁽¹⁾

و نیز طبری و ابن اثیر در تاریخ های خود آورده اند که: انس بن نضر - عموی انس بن مالک - به عمر و طلحه و گروهی از مردان مهاجر برخورد و دید که دست از جنگ کشیده اند، انس پرسید، چرا نمی جنگید؟ در جواب گفتند: رسول خدا که کشته شده (دیگر جنگ فایده ندارد!) انس گفت: اگر رسول خدا کشته شده پس زندگی پس از مرگ او به چه درد می خورد؟ برخیزید و به میدان جنگ بروید و همان گونه که پیغمبر مرد شما هم [بزرگوارانه] بمیرید.

سپس به دنبال این سخن به دشمن حمله کرد و چندان جنگید تا کشته شد. پس از کشته شدنش هفتاد جای زخم در بدن وی یافتند و جز خواهرش کسی او را نشناخت او را به وسیلهٔ انگشتان زیبایش شناخت. ⁽²⁾

هم چنین طبری در تفسیر خود از «سدّی» روایت کرده که گفته است:

در روز احد هنگامی که در بین مسلمانان شایع شد که: رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم کشته شد، یکی از آن عدّه که [در پشت صخره کوه پناه گرفته و عمر و طلحه نیز در میان ایشان بودند] گفت: ای کاش در این جا کسی می داشتیم که او را نزد «عبد اللّه بن ابی» (رئیس منافقین که از این جنگ روی تافته بود) می فرستادیم، و او از ابو سفیان برای ما امان نامه ای می گرفت!! آن گاه فریاد زد: هان ای مردم مهاجر! چرا معطل هستید؟ محمّد کشته شد! به سوی قوم مگی خود برگردید و گرنه می آیند و شما را می کشند.

انس بن نضر که این سخن ناهنجار را شنید فریاد زد: ای مردم! اگر راست باشد که محمّد کشته شده خدای محمّد که کشته نشده، پس برخیزید و در همان راهی که محمّد می جنگید و جهاد می کرد شما هم جنگ کنید و سپس ادامه داد بار خدایا من از آن چه این مردم می گویند از تو پوزش می طلبم و از پیشنهادی که می کنند بی زاری

می جویم. آن گاه شمشیرش را محکم به دست گرفت و حمله کرد تا کشته شد، و خدای تعالی آیة: وَ مَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِیْن مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَی أَعْقَابِکُمْ... ⁽¹⁾را در این باره نازل نمود. ⁽²⁾

آری خواننده گرامی، فرار اصحاب از میدان جنگ را نمی توان انکار کرد و صحابی بودن آن ها و این که برخی از همان فراریان میدان نبرد بعد ها با غصب مقام خلافت در میان مسلمانان منصب و موقعیتی پیدا کردند و نام و آوازه ای به هم رساندند، مانع بیان حقیقت و کشف ماهیّت واقعی آنان نخواهد بود. زیرا خدای تعالی آن ها را مورد عتاب و خطاب قرار داده و در آیاتی از قرآن کریم به نکوهش آنان پرداخته و از جمله دربارهٔ آنان فرموده است:

إِنَّ الَّذِینَ تَوَلَّوْا مِنْکُمْ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّیْطَانُ بِبَعْضِ مَا کَسَبُوا ⁽³⁾ «آن کسانی از شما که در روز روبه رو شدن دو جمعیّت (در جنگ احد) فرار کردند، شیطان آن ها را بر اثر بعضی از گناهانی که مرتکب شده بودند، به لغزش انداخت».

در این زمینه، حسام الدین متّقی در «کنز العمال» از عائشه دختر ابی بکر روایت کرده که می گفته است: «هر گاه ابو بکر واقعه احد را به یاد می آورد گریه می کرد و می گفت: من نخستین کسی بودم که در آن روز بازگشت نمودم». ⁽⁴⁾

و در تفسیر فخر رازی آمده است:« از جمله کسانی که از میدان جنگ فرار کرد عمر بن خطاب بود» ⁽⁵⁾

و سیوطی در تفسیر درّ المنثور آورده است که:« عمر در روز جمعه خطبه ای خواند و در آن خطبه سوره آل عمران را قرائت کرد و هر گاه عمر خطبه می خواند دوست می داشت که این سوره را بخواند، و چون به این آیه رسید: إِنَّ الَّذِینَ تَوَلَّوْا مِنْکُمْ یَوْمَ

الْتَقَی الْجَمْعَانِ... گفت: ما در جنگ احد شکست خوردیم، و من پا به فرار گذاردم و تا بالای کوه رفتم و آن چنان به سرعت می گریختم که گوئی بز کوهی بودم و مردم می گفتند: محمّد کشته شد... و چون اجتماع کردیم این آیه نازل شد». ⁽¹⁾ و ابن ابی الحدید گوید:« در زمان حکومت «عمر» زنی آمد و یکی از بُرد هایی ⁽²⁾را که در نزد عمر بود مطالبه کرد. همراه او یکی از دختران عمر هم آمد و بردی مطالبه کرد، عمر «برد» را به آن زن بخشید و دختر خود را از آن محروم ساخت. چون در این باره از او پرسیدند، گفت: پدر آن زن در روز احد پایداری کرد و پدر این یکی یعنی خود (عمر) در روز جنگ احد گریخت و پایداری نکرد». ⁽³⁾

و نیز ابن ابی الحدید از کتاب مغازی واقدی روایت کرده که خود عمر می گفته است: همین که شیطان فریاد بر آورد که محمّد کشته شد، با خود گفتم باید به کوه پناه ببرم و از آن بالا روم و گوئی همچون بز کوهی بودم.... و سر انجام به حضور پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم رسیدم و آن حضرت این آیه را تلاوت می نمود: وَ مَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ ... ⁽⁴⁾و محمّد نیست جز پیامبری که پیش از او پیامبرانی آمدند و در گذشتند». ⁽⁵⁾

هم چنین ابن ابی الحدید گوید:

در سال ششصد و هشت در دروازهٔ دواب بغداد، به خانه و حضور محمّد بن معدّ علوی موسوی، فقیه معروف شیعه، که خدایش رحمت کند، رفتم. کسی پیش او مغازی واقدی را می خواند و چون این عبارت را خواند که «واقدی از قول ابن ابی سبره از خالد بن ریاح... نقل می کرد که از محمّد بن مسلمه شنیدم که می گفت: همین دو گوشم شنید و همین دو چشمم دید که روز جنگ احد مردم به سوی کوه می گریختند و پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم آنان را فرا می خواند و توجهی نمی نمودند و شنیدم پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم می فرمود: ای فلانی به سوی من آی، و ای فلانی به سوی من آی، من رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم هستم، ولی هیچ یک از آن

دو نفر هم اعتنائی نکردند و گریختند و رفتند»، در این هنگام «ابن معدّ» به من اشاره کرد که گوش بده، گفتم: مگر از این عبارت چه فهمیده می شود؟ گفت: این فلان و بهمان کنایه از ابو بکر و عمر است. گفتم: و ممکن است کنایه از آن دو نفر نباشد بلکه کنایه از دو نفر دیگر غیر از آن ها باشد؟ گفت: در میان صحابه کسی جز آن دو نفر نیست که در مورد فرار و دیگر کار های نکوهیده نام برده نشوند و گوینده ناچار از به کار بردن کنایه باشد، فقط همان دو نفرند که این گونه اند. گفتم: این گمانی بیش نیست، گفت از این ستیز و جدل خود رهایمان کن. ابن معد سپس سوگند یاد کرد که بی تردید منظور واقدی از فلان و فلان ابو بکر و عمر بوده است و اگر منظورش کس دیگری غیر از آن دو نفر بود بطور صریح نام می برد... ⁽¹⁾

در همین رابطه، واقدی در کتاب مغازی خود، از ضمرة بن سعید، از قول مادر بزرگ خود، که برای آب دادن به مجروحان در «احد» شرکت داشته است، نقل می کند که گفته است: خودم شنیدم که پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم در آن روز می فرمود: مقام نسیبه دختر کعب ⁽²⁾در امروز بهتر از مقام فلان و فلان است. ⁽³⁾

ابن ابی الحدید همین روایت را در «شرح نهج البلاغه» از «مغازی واقدی» نقل کرده و سپس می گوید:

«ای کاش راوی این روایت با کنایه سخن نمی گفت و نام آن دو تن را با صراحت بیان می کرد تا گمان ها به این طرف و آن طرف و امور مختلف و متشابه نرود! و از امانت محدّث آن است که حدیث را همان گونه که گفته شده است نقل کند و چیزی از آن را پوشیده ندارد، پس چرا راوی این حدیث نام این دو مرد را پوشیده داشته است»؟ ⁽¹⁾

پاسخ ابن ابی الحدید همان است که خود وی از «ابن معدّ» نقل کرده و ما نیز اندکی پیش از این به آن اشاره نمودیم و دیگر بار آن را تکرار نمی کنیم و فقط یاد آور می شویم که: اگر راوی حدیث در تصریح کردن به نام های آن دو تن آزاد می بود و مصونیّت جانی داشت و مشکلی برای او به وجود نمی آمد، قطعاً اسامی آن دو را به صراحت بیان می کرد و تردیدی نیست که خود ابن ابی الحدید نیز وجداناً از این موضوع آگاه بوده است.

به هر حال، واقدی در کتاب مغازی خود در روایت دیگری نیز از عبد اللّه بن زید بن عاصم (پسر نسیبه) روایت کرده که می گفته است:

در جنگ احد حضور داشتم، همین که مردم از اطراف پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم پراکنده شدند، من به آن حضرت نزدیک شدم، مادرم هم مشغول دفاع از پیامبر بود. رسول خدا به من فرمود: ای پسر ام عماره !گفتم: بله، فرمود: تیر بینداز، من در حضور آن حضرت سنگی به یکی از سواران قریش انداختم که به چشم اسب او خورد، اسب رم کرد و سر انجام خود و سوارش به خاک افتادند.

من چندان سنگ بر او زدم که تلی از سنگ بر جسد او جمع شد، پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم نگاه

می کرد و لبخند می زد که ناگاه متوجه زخمی سخت بر کتف مادرم شده و فرمود: مادرت

را دریاب و زخم او را ببند، خداوند به خانواده شما خیر و برکت دهد! مقام مادرت بهتر از مقام فلان و بهمان مقام ناپدریت - یعنی شوهر مادرش - بهتر از فلان و بهمان و مقام خودت هم بهتر از مقام فلان و فلان است، خداوند خانواده شما را رحمت کند! مادرم به پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم گفت: یا رسول اللّه! از خدا بخواه که ما را در بهشت دوستان تو قرار دهد. آن حضرت گفت: پروردگارا ایشان را در بهشت دوستان من قرار بده. مادرم گفت: از این پس هر چه در دنیا به سرم بیاید برایم مهم نیست. ⁽²⁾

آن چه تا بدین جا آوردیم، مسالهٔ فرار برخی از اصحاب سرشناس پیامبر از میدان جنگ در روز «احد» بود که بطور فشرده آن را بازگو نمودیم. و اما مساله فرار آن ها در جنگ های دیگر:

از آن جمله در جنگ «حنین» است که مطابق آیه 25 سوره توبه إِذَا أَعْجَبتِکُمْ کَثَرتکُمْ... و تفسیر آن، که تعداد لشکر اسلام دوازده هزار نفر بود، با آن همه جمعیّت انبوه در آغاز کار شکست خوردند و پا به فرار گذاردند و در میان کسانی که فرار کردند و پشت به جنگ نمودند به گفتهٔ «بخاری» و «واقدی» عمر بن خطّاب بود.

سیوطی در تفسیر «درّ المنثور» از ابو الشیخ، از محمّد بن عبد اللّه لیثی نقل کرده که گفت: در آن روز از انصار چهار هزار نفر با رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم بودند و از «جهینه» هزار نفر، و از مزینه هزار نفر، و از اسلم هزار نفر، و از غفار هزار نفر، و از اشجع هزار نفر، و از مهاجرین و طوایف دیگر هزار، نفر و مجموعاً ده هزار؛ ولی وقتی از مکّه برای جنگ بیرون می آمد دوازده هزار نفر با آن حضرت بودند... ⁽¹⁾

واقدی نیز در کتاب مغازی خود گوید: پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم همراه دوازده هزار نفر از مسلمانان از مکّه بیرون آمدند، ده هزار نفر از اهالی مدینه و دو هزار نفر از اهل مکّه. ⁽²⁾

انبوه جمعیّت به قدری چشمگیر بود که مردی از اصحاب گفت:« اگر ما با بنی شیبان هم برخورد کنیم مهم نخواهد بود! و دیگر کسی به واسطهٔ کمی نیرو بر ما پیروز نخواهد شد» و ابو بکر نیز مغرورانه گفت: ای رسول خدا! ما امروز به واسطه کمی و اندکی، هرگز شکست نخواهیم خورد. ⁽³⁾ولی برخلاف تصوّر ابو بکر و مسلمانان دیگری که همچون او فکر می کردند، در همان آغاز شکست خوردند و پا به فرار گذاردند و فراریان آن چنان می گریختند که وقتی از جلو رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم عبور می کردند اصلاً به آن جناب توجهی نمی نمودند.

همه مفسّران و مورّخان یادآور شده اند که همه اصحاب فرار کردند و تنها علی علیه السلام بن ابی طالب و عده قلیلی باقی ماندند که تا آخر پایداری کردند و از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم دفاع

نمودند. ⁽¹⁾

ابن قتیبه در کتاب معارف خود گوید:

کسانی که با رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم در روز «حنین» ثابت قدم ماندند و پس از فرار مردم تا آخر پایداری نمودند عبارت بودند از: علی بن ابی طالب علیه السلام و عبّاس بن عبد المطلب - که زمام استر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را به دست گرفته بود - و ابو سفیان بن حارث بن عبد المطلب و پسرش، و فضل بن عباس بن عبد المطلب، و ایمن (پسر ام ایمن، آزاد شده رسول خدا که در همان روز کشته شد) و ربیعة بن حارث بن عبد المطلّب، و اسامة بن زید که این ها در پیرامون رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم قرار داشتند. و عباس عموی پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم این ابیات را درباره آن روز سروده است:

نصرنا رسول اللّه فی الحرب سبعة *** و قد فرّ من فرّ منهم فاقشعوا

و ثامننا لاقی الحمام بسیفه *** بما مسّه فی اللّه لا یتوجّع

در آن جنگ ما هفت نفر بودیم که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را یاری کردیم، به طوری که دشمنان پا به فرار گذاشتند و متواری شدند. و هشتمی از ما با جان خود به پیشواز مرگ رفت. و چون در راه خدا زخم می دید آخ نمی گفت. ⁽²⁾

به هر حال، خدای تعالی در قرآن کریم، در کمال روشنی، وضعیت ذلّت بار اصحاب و فرار شان را از میدان جنگ در روز «حنین» این گونه توصیف نموده است:

وَ یَوْمَ حُنَیْنِ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَیْئاً وَ ضَاقَتْ عَلَیْکُمْ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ ⁽³⁾ «و در روز جنگ حنین که از بسیاری جمعیّت تان مغرور شده بودید، (فزونی جمعیّت) هرگز به درد شما نخورده و زمین با همه وسعتش بر شما تنگ گردید، سپس پشت به دشمن کرده و فرار نمودید».

بخاری در کتاب صحیح خود؛ در کتاب «مغازی» و تفسیر آیه وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ... از ابو قتاده روایت کرده که گفت:

«در روز «حنین» به یک نفر مسلمان که با یک مشرک مشغول نبرد بود می نگریستم که دیدم یکی دیگر از مشرکین آهسته از پشت سر مسلمان آمد که او را به قتل رساند، من به سرعت خود را به او رساندم، او دستش را بلند کرد تا مرا بزند، من فوراً دستش را قطع کردم، و او به شدّت مرا در بر گرفت تا جائی که وحشت کردم، آن گاه مرا رها کرد و من هم او را به قتل رساندم. به هر حال، مسلمانان پا به فرار گذاشتند، من هم با آن ها فرار کردم، ناگهان عمر بن خطّاب را در میان مردم دیدم. به او گفتم: این مردم را چه شده است؟ گفت این امر خداست! ⁽¹⁾

«واقدی» نیز در کتاب مغازی خود یاد آور شده که «امّ الحارث»، عمر بن خطّاب را دید که در حال فرار است! به او گفت: این چه حال است؟ گفت: قضا و قدر الهی است. ⁽²⁾

واقعاً کار عمر بن خطّاب عجیب است که در جنگ احد فرار می کند و به قول خودش به کوه پناه می برد در حالی که طبق دستور خدا وظیفه دارد در برابر دشمن ایستادگی کند، و در جنگ حنین نیز می گریزد و چون از او می پرسند که این چه وضعی است؟ جواب می گوید: قضا و قدر الهی است.

آیا خداوند به عمر بن خطاب فرمان داده بود که از جنگ و جهاد بگریزد و پیامبر خدا را در میان مشرکین و دشمنان اسلام تنها بگذارد و یا این که به او فرمان داده تا پایداری کند و صبر و استقامت داشته باشد؟

مگر خداوند به او و سایر اصحاب پیغمبر نفرموده بود:

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا لَقِیتُمْ الَّذِینَ کَفَرُوا زَحْفَاً فَلَا تُوَلُّوهُمْ الْأَدْبَارَ ⁽³⁾ «ای کسانی که ایمان آورده اید هنگامی که با انبوه کافران در میدان جنگ روبرو می شوید هرگز به آن ها پشت نکنید (و فرار ننمائید)».

و مگر خداوند از او و سایر اصحاب بر این امر پیمان نگرفته بود و نفرموده بود:

وَ لَقَدْ کَانُوا عَاهَدُوا اللّهَ مِنْ قَبْلُ لَا یُوَلُّونَ الأدْبَارَ وَ کَانَ عَهْدُ اللّهِ مَسْئُولاً ⁽¹⁾ «آنان پیش از این با خدا پیمان بسته بودند که پشت به جنگ (و دشمن) نکنند، و پیمان الهی مورد سؤال قرار خواهد گرفت (و در برابر آن مسئولند).

پس چگونه «عمر» از جنگ و جهاد می گریزد و به دشمن پشت می کند و ادعا می کند که این امر الهی است؟!

توجیه فرار از میدان نبرد از طریق قضا و قدر بسان گفتار مشرکان است که بت پرستی خود را از این طریق توجیه می کردند. چنان که خدای تعالی در قرآن کریم فرموده است:

سَیَقُولُ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شَاءَ اللّهُ مَا أَشْرَکْنَا وَ لَا آبَاؤُنَا وَ لَا حَرَّمْنَا مِنْ شئ ⁽²⁾ «مشرکان می گویند اگر خدا می خواست، نه ما مشرک می شدیم، و نه پدران ما، و نه چیزی را حرام می شمردیم».

آیا عمر بن خطاب این آیات را در کتاب خدا ندیده و نشنیده بود یا این که او در اندیشه دیگری بود...

به هر حال ما هم اکنون نمی خواهیم در این باره سخن بگوئیم و پرده از کار او برداریم ولی: روایت بخاری از ابو قتاده انصاری بسیار جالب است که وی در کمال صراحت اعتراف می کند به این که اصحاب پیغمبر علی رغم عِدّه و عُدّه و کثرت عدد و سلاح جنگی، در جنگ حنین پا به فرار گذاشتند و پشت به دشمن کردند و هیچ اعتنایی به ساحت مقدس پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم ننمودند و آن حضرت را در میان کفار و مشرکان رها ساختند، و عمر بن خطاب نیز از جمله کسانی بود که در آن روز پا به فرار گذارده و از میدان جنگ گریخته و به صفوف فراریان پیوسته بود.

3-ثعلبه انصاری

خدای تعالی در سوره «توبه» دربارهٔ یکی از اصحاب پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلم آیاتی از قرآن نازل نموده و او را از جمله افراد منافق، پیمان شکن و نافرمان به حساب آورده و در رابطه با مخالفت و سرپیچی او از فرمان خداوند، چنین فرموده است:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنْ الصَّالِحِینَ ، فَلَمَّا آتَاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ، فَأَعْقَبَهُمْ نِفَاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلَی یَوْم یَلْقَوْنَهُ بِمَا أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَ عَدُوهُ وَ بِمَا کَانُوا یَکْذِبُونَ ⁽¹⁾ «و برخی از آنان، کسانی هستند که با خدا پیمان بستند که اگر خداوند ما را از فضل و کرم خود بهرمند سازد، قطعاً زکات آن را می دهیم و از نیکو کاران خواهیم بود. اما هنگامی که خداوند از فضل خود به آن ها بخشید، بخل ورزیدند، و سرپیچی کردند و روی برگردانیدند. این عمل [روح] نفاق را، تا روزی که خدا را ملاقات کنند، در دل های شان برقرار ساخت و این به خاطر آن است که: از پیمان الهی تخلّف جستند، و در عهد و پیمان خود [به خدا] دروغ گفتند».

در بین مفسّران اسلامی معروف است که آیات یاد شده درباره یکی از انصار به نام «ثعلبة بن حاطب» نازل شده است و داستان او - چنان که در تفاسیر شیعه و اهل سنّت آمده - بطور خلاصه چنین است:

«ثعلبه انصاری» مرد فقیری از اهالی مدینه بود که مرتّب به مسجد پیغمبر می آمد.

روزی نزد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم آمد و عرضه داشت: یا رسول اللّه! برای من دعا کن و از خداوند بخواه تا مال فراوانی را به من مرحمت فرماید. رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به او فرمود: وای بر تو ای ثعلبه! مقدار کمی که بتوانی شکرش را به جای آوری و حقّش را ادا کنی، بهتر از مقدار زیادی است که توانائی اداء حقّش را نداشته باشی...

ولی ثعلبه دست بردار نبود و سر انجام به رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم عرض کرد: به خدایی که تو را به حق فرستاده است سوگند یاد می کنم، که اگر خداوند مال و ثروتی به من عنایت

کند تمام حقوق آن را می پردازم، چون پیغمبر خدا ملاحظه نمود که ثعلبه دست بردار نیست و در این باره اصرار دارد برای او دعا کرد و عرضه داشت: خدایا مال و ثروتی را به او عنایت فرما.

چیزی نگذشت که ثعلبه گوسفندی خرید و بر اثر دعای پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلم به برکت یافت و پیوسته بر تعداد گوسفندانش افزوده می گشت تا بدان جا که نگهداری آن ها در مدینه برایش ممکن نبود و ناچار به آبادی های اطراف مدینه روی آورد. مدتی گذشت، روزی رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم پرسید: ثعلبه کجاست و کارش به کجا کشید؟ عرضه داشتند: یا رسول اللّه! به قدری گوسفندانش زیاد شده است که به بیابان دور دستی رفته است، رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم با شنیدن این سخن سه بار فرمود: وای بر ثعلبه!

هنگامی که آیه زکات نازل شد و رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم مأموران جمع آوری زکات را نزد او فرستاد تا زکات اموال او را بگیرند، از پرداخت حق الهی - که قبلاً با خدای خود پیمان بسته بود - خودداری نمود و گفت: این حکم برادر «جزیه» است.

مأموران هم برگشتند و جریان را به عرض پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم رساندند. هنگامی که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم سخن او را شنید فرمود: وای بر ثعلبه! در این هنگام بود که آیات سه گانه یاد شده دربارهٔ سرپیچی ثعلبه از پرداخت زکات نازل گردید... ⁽¹⁾

4-ولید بن عُقبه

خدای تعالی، برخی از اصحاب پیغمبر را به عنوان «فاسق» معرّفی نموده، و به افراد با ایمان فرمان داده است تا در مورد خبری که افراد فاسق برای آن ها می آورند، تحقیق کنند و در این باره خطاب به مؤمنان فرموده است:

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصِیبُوا قَوْماً بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَی مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِینَ ⁽²⁾ «ای کسانی که ایمان آورده اید! اگر شخص فاسقی خبری برای شما بیاورد، درباره آن

تحقیق کنید، مبادا به گروهی از روی نادانی آسیب برسانید و سپس از کرده خود پشیمان شوید».

ابن جریر طبری و برخی از مفسّران دیگر در تفاسیر خود از «ابن عباس» روایت کرده اند که گفت:

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم ولید بن عقبه را به سوی قبیلهٔ «بنی مصطلق» اعزام داشت تا زکات و صدقات آن ها را بگیرد، هنگامی که اهل قبیله شنیدند که نماینده رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به طرف آن ها می آید خوشحال شدند و به استقبال او شتافتند، ولید بن عقبه وقتی از حرکت بنی مصطلق مطلع گردید [بدون این که با ایشان روبرو شود و سخنی بگوید و علت حرکت آن ها را جویا شود] فوراً به طرف مدینه برگشت و به رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم گزارش داد که بنی مصطلق از پرداخت زکات خودداری نمودند.

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم از این جریان سخت خشمگین گردید و تصمیم گرفت با آن ها پیکار کند. در این هنگام گروهی از طرف بنی مصطلق رسیدند و عرضه داشتند: یا رسول اللّه! به ما اطّلاع دادند که فرستادهٔ شما از نیمه راه برگشت و ما خیال کردیم که شما او را برگردانیده و بر ما غضب نموده اید و ما از غضب خدا ما از غضب خدا و رسولش به خدا پناه می بریم. در این هنگام بود که خداوند هم برای صدق گفتار آنان آیه مزبور را نازل نمود. ⁽¹⁾

ابن عبد البر در کتاب «استیعاب» در شرح حال ولید بن عقبه گوید: هیچ خلافی در بین اهل علم و مفسران نیست که آیه شریفه إِنْ جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَا...» درباره «ولید» نازل شده است. ⁽²)ابن ابی الحدید معتزلی نیز در «شرح نهج البلاغة» از قول «شیخ ابو القاسم بلخی» بازگو نموده که گفته است:سبب نزول این آیه مشهور است که ولید بن عقبه بر «بنی مصطلق» دروغ بست و ادّعا کرد که آنان از پرداخت زکات خودداری نموده و شمشیر کشیده اند و کار به جایی رسید که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمان داد برای رفتن به جنگ آنان لشکر مجهز شود و خدای

تعالی در بیان دروغ گویی ولید و برائت ساحت آن قوم آیه مزبور را نازل فرمود.ابن ابی الحدید، سپس از قول شیخ ابو القاسم بلخی اضافه می کند که وی گفته است: «ولید» در نظر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم نکوهیده و ناپسندیده بود و پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم او را سرزنش می کرد و از او روی گردان بود. ولید هم پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم را دشمن می داشت و حضرتش را مورد سرزنش قرار می داد. پدرش «عُقبة بن ابی معیط» هم دشمن کبود چشم و کور دل پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم در مکّه بود، و رسول خدا و خانواده اش را سخت آزار می داد که اخبار او در این مورد مشهور است، چون پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم در روز «بدر» بر او دست یافت، گردن او را زد. ⁽¹و پسرش ولید از این سبب وارث خشم و کینه شدید نسبت به محمّد صلی اللّه علیه و آله و سلم و خاندان او بود و بر همان خشم و کینه باقی بود تا زمانی که درگذشت.)شیخ ابو القاسم بلخی می گوید: و او (یعنی ولید یکی از همان کودکانی است که چون پدرش «عُقبه» را آوردند گردن بزنند، به پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم گفت: ای محمّد! چه کسی عهده دار سرپرستی کودکانم خواهد بود؟ فرمود: «آتش گردنش را بزنید». ⁽²⁾)#### علی علیه السلام و ولید بن عقبهابن جریر طبری در تفسیر خود در حدیثی از عطاء بن یسار آورده است که آیه « ﴿ أَفَمَنْ کَانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کَانَ فَاسِقاً لَا یَسْتَوُونَ ⁽³⁾: آیا آن کس که مؤمن است، همچون کسی است که فاسق باشد؟! نه هرگز این دو با هم برابر نیستند»، درباره علی بن ابی طالب [علیه السلام] و ولید بن عقبه نازل شده است. جریان قضیّه از این قرار بود که: بین علی بن ابی طالب [علیه السلام] و ولید بن عقبه بن ابی معیط سخنانی ردّ و بدل شد. ولید گفت: زبان من از تو گویا تر، نیزه ام از نیزه تو تیز تر، و در صف تیر اندازان ثابت قدم ترم، علی علیه السلام فرمود: ساکت باش، تو تنها فاسقی و بس پس خدای تعالی این آیه را نازل

نمود: أَفَمَنْ کَانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کَانَ فَاسِقاً لَا یَسْتَوُونَ ⁽¹⁾.

این حدیث را جلال الدین سیوطی نیز در تفسیر «درّ المنثور» از کتاب اغانی و واحدی و ابن عدی و ابن مردویه و خطیب و ابن عساکر از ابن عباس، و نیز از ابن اسحاق و ابن جریر از عطاء بن یسار، و از ابن ابی حاتم از سدی از ابن عباس، نقل کرده، و نیز از ابن ابی حاتم از ابن ابی لیلی نظیر آن را روایت کرده است. ⁽²⁾

در تفاسیر شیعه نیز روایت مزبور، در تفسیر مجمع البیان از اسباب النزول واحدی از ابن عباس، و در تفسیر علی علیه السلام بن ابراهیم قمی، از ابی الجارود، از امام باقر در ذیل آیه أَفَمَنْ کَانَ مُؤْمِناً... آمده است که «مؤمن» علی بن ابی طالب علیه السلام و «فاسق» ولید بن عقبه بن ابی معیط است که به مشاجره پرداختند و خداوند این آیه را نازل نمود. ⁽³⁾

مؤلف گوید: در تفسیر کشّاف زمخشری آمده است:

ولید بن عقبه، برادر مادری عثمان است، و او همان کسی است که عثمان حکومت «کوفه» را در اختیار او قرار داد و پس از آن که سعد بن ابی وقاص را از حکومت برکنار کرد، او را والی آن سامان گردانید، و او در حال مستی نماز صبح را چهار رکعت به جای آورد و گفت: آیا میل دارید بیشتر بخوانم؟؟ و پس از این جریان، عثمان او را از کار بر کنار کرد. ⁽⁴⁾

ابو الفرج اصفهانی نیز در کتاب اغانی خود در این باره می نویسد:

ولید بن عقبه مردی زنا کار و شراب خوار بود، روزی صبح گاهان در حال مستی به مسجد آمد تا با مردم نماز بخواند، او به جای دو رکعت چهار رکعت به جای آورد و در بین نماز چنین خواند:

«دل در گرو زلف رباب افتاده، در حالی که از جوانی هر دو اثری نمانده است».

و چون به نظر خود نمازش را به اتمام رسانید روی به جمعیت نموده و گفت: اگر می خواهید زیاد تر بخوانم؟ او در همین حال آن چه خورده بود بالا آورد و محراب مسجد را آلوده ساخت.

پس گروهی از اهل کوفه رهسپار مدینه شدند و به نزد عثمان رفتند و او را از جریان کار ولید با اطلاع ساختند و شهادت دادند که او می گساری کرده و شراب نوشیده است.

چون ولید در نزد خلیفه حضور یافت، عثمان به یکی از حاضران دستور داد تا برخیزد و حدّ شراب خواری را بر او جاری کند، همین که او به ولید نزدیک شد، ولید به او گفت: تو را به خدا و خویشاوندی من با امیر المومنین (عثمان) سوگند می دهم که دست از من بردار [و حدّ را بر من جاری مساز و امیر المومنین (عثمان) را به خشم میاور] او نیز با شنیدن این سخن از اجرای حدّ خودداری نمود.

علی بن ابی طالب علیه السلام که در آن جا حضور داشت چون دید که با ادامه این وضع ممکن است اجرای حدّ تعطیل شود، خود تازیانه را برگرفت تا او را حدّ زند. ولید گفتار خود را از سر گرفت و خطاب به او گفت:« تو را به خدا و حق خویشاوندی سوگند می دهم که دست از من برداری». علی علیه السلام فرمود: ساکت باش ای ابا وهب [ای ولید!] بنی اسرائیل چون اجرای حدود الهی را تعطیل کردند، نابود شدند. سپس حدّ شراب خواری را بر او جاری نمود و فرمود: بگذار قریش بعد از این مرا جلّاد خود بدانند. ⁽¹⁾

علّامه مسعودی در همین زمینه در «مروج الذهب» می نویسد:

علّت این که «عثمان» ولید بن عقبه را از حکومت کوفه عزل و سعید بن عاص را به جای او به حکومت منصوب نمود، این بود که «ولید» با ندیمان و خوانندگان و نوازندگان خود از سر شب تا به صبح به باده گساری می پرداخت.

روزی در آن هنگام که مؤذنان اذان صبح را می گفتند، ولید در حالی که لباس های زیرین خود را به تن داشت، با همان حال به مسجد آمد و در محراب ایستاد تا با مردم نماز گزارد! ولی چون مست بود نماز صبح را چهار رکعت به جای آورد، و سجده خود را طولانی ساخت، و به جای تسبیح، پی در پی می گفت بنوش و بنوشانم!! و چون به خیال خود از نماز فراغت یافت، روی به مردم کرد و گفت: آیا می خواهید بیش از چهار رکعت بخوانم؟!

عتاب بن غیلان ثقفی که در صف نخستین نماز گزاران و پشت سر ولید نشسته بود، بر او بانگ زد:

خدا خیرت ندهد، به خدا سوگند که من از کسی جز خلیفه مسلمانان در شگفت نیستم، که چون تو - فاسق رسوائی را - بر ما مسلّط نموده و امیر و حاکم ساخته است.

مسعودی سپس جریان کار ولید را به تفصیل نقل کرده تا بدان جا که گوید:

چون علی علیه السلام دید که حاضران از بیم خشم عثمان - که برادر مادری ولید است - از حدّ زدن بر او امتناع می ورزند، خود تازیانه را در دست گرفت و نزدیک او رفت چون مقابل او رسید «ولید» او را ناسزا گفت... عقیل بن ابی طالب که در آن جا حضور داشت گفت: ای پسر ابی معیط! تو به گونه ای سخن می گویی که گویی نمی دانی چه کسی هستی؟ تو کافر احمقی از اهل صفوریّه ⁽¹⁾بیش نیستی. ولید برخاست که از دست علی علیه السلام بگریزد، ولی علی علیه السلام او را گرفت و به زمین کوبید، و تازیانه را بالا برد و شروع به زدن کرد عثمان که چنین انتظاری نداشت گفت: تو حق نداری با او این گونه رفتار کنی! علی علیه السلام فرمود: وقتی که فسق ورزد و تبهکاری کند و نگذارد که حقّ خدا از او گرفته شود شایسته کیفری بیش از این است. ⁽²⁾

ابن ابی الحدید معتزلی نیز در «شرح نهج البلاغه» ضمن حدیث مفصّلی از کتاب «مفاخرات زبیر بن بکّار» آورده است که: حسن بن علی علیهما السلام در مجلس معاویه، در احتجاج و مفاخره ای که میان او و چند تن از یاران معاویه صورت گرفت خطاب به «ولید» فرمود:

اما تو ای ولید! به خدا سوگند من تو را درباره کینه و دشمنی ات با «علی» ملامت نمی کنم، زیرا او تو را در مورد باده نوشی هشتاد ضربه تازیانه زده است، و پدرت را در حضور رسول خدا گردن زده است، و تو کسی هستی که خداوند او را «فاسق» نامیده و علی را «مؤمن» نام نهاده است و این هنگامی بود که شما دو تن با یک دیگر مفاخره می کردید و تو گفتی: ای علی ساکت باش که من از تو شجاع تر و سخنور ترم و علی به تو فرمود: ای ولید خاموش باش که من مؤمنم و تو فاسقی، خداوند در موافقت باسخن علی علیه السلام این آیه را نازل نمود که:« آیا کسی که مؤمن است همچون کسی است که فاسق

است این دو هرگز یک سان نیستند» ⁽¹⁾،و باز در مورد تو و در موافقت با سخن علی علیه السلام این آیه را درباره تو نازل فرموده است:« اگر فاسقی برای شما خبری آورد تحقیق و جستجو کنید». ⁽²⁾

ای ولید وای بر تو! هر چه را فراموش می کنی این ابیات شاعر را که درباره تو و علی سروده است فراموش مکن که گفته است:

«خداوند و قرآن گران قدر را دربارهٔ علی آیتی است که در آن ولید از فسق، و علی علیه السلام انباشته از ایمان است...

تو را با قریش چه کار و چه نسبت؟ که تو گبرکی از مردم «صفوریّه» هستی... ⁽³⁾

5-عبد الله بن سعد بن ابی اسرح

خدای تعالی برخی از اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را به عنوان ستم کار و دروغ گوی افترا پردازی که به خداوند دروغ بسته است یاد نموده، و در این رابطه در یکی از آیات حکیمانه قرآن کریم فرموده است:

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ افْتَرَی عَلَی اللَّهِ کَذِباً أَوْ قَالَ أُوحِیَ إِلَیَّ وَ لَمْ یُوحَ إِلَیْهِ شَیْءٌ وَ مَنْ قَالَ سَأُنزِلُ مِثْلَ مَا أَنزَلَ اللّهُ ⁽⁴⁾ «چه کسی ستمکار تر است از آن کس که دروغی بر خدا ببندد، یا بگوید: به من وحی فرستاده شده، در صورتی که به او وحی نشده است، و کسی که بگوید: من نیز همانند آن چه خدا نازل کرده است، نازل می کنم...».

بسیاری از مفسّران در تفاسیر خود در ذیل آیه مزبور آورده اند که این آیه، دربارهٔ یکی از اصحاب پیغمبر بنام «عبد اللّه بن سعد بن ابی سرح» نازل شده، و نویسندگان کتب سیره و رجال و حدیث و تاریخ هم در شرح حال او نوشته اند:

عبد اللّه بن سعد، پیش از فتح مکّه اسلام آورده و به مدینه هجرت کرده و جزء نویسندگان وحی در آمده بود ولی پس از مدتی مرتد شد و به حال شرک به مکّه

بازگشت و نزد قریش رفت و به سران رؤسای قریش گفت:

محمّد، مطیع اراده و خواسته من بود و هر چه من می گفتم او انجام می داد، مثلاً وقتی می گفت: بنویس «عزیز حکیم» من می گفتم: بنویسم: «علیم حکیم»، او جواب می داد: آری مانعی ندارد، هر دو خوب است.

به هر حال، خدای تعالی آیه ای را که اندکی پیش از این ذکر نمودیم درباره او نازل نمود، و رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم نیز در روز فتح مکّه خون او را مباح گردانید و فرمان داد اگر چه خود را به پرده کعبه آویخته باشد او را به قتل برسانند.

هنگامی که اطلاع پیدا کرد که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم دستور قتلش را صادر کرده است، مخفیانه خود را به «عثمان» رسانید و به او پناهنده شد و عثمان هم او را در پناه خود گرفته و پنهانش نمود تا این که سر انجام او را به خدمت پیامبر آورد و از آن حضرت خواست تا او را عفو کند!! رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم مدّت زیادی سکوت کرد و چیزی نفرمود و سر انجام با درخواست عثمان موافقت فرمود.

ولی وقتی که عثمان و عبد اللّه رفتند، رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم رو به اطرافیان خود کرده و فرمود: من از این جهت خاموش ماندم تا بلکه یکی از شما برخیزد و گردن او را بزند! در پاسخ گفتند: یا رسول اللّه! خوب بود در این زمینه اشاره ای می فرمودی! رسول خدا فرمود: پیغمبران با اشاره کسی را نمی کشند. ⁽¹⁾

به هر حال، عبد اللّه بن سعد، نوادهٔ ابی سرح از قبیلهٔ عامر قرشی است و مادرش عثمان را شیر داده است، بنا بر این عثمان و عبد اللّه برادر رضاعی یک دیگرند، و از این رو وقتی عثمان به خلافت نشست، به حکم برادری چنان شخص معلوم الحالی را به عنوان حاکم مصر برگزید و عمروعاص عامل آن دیار را از کار بر کنار کرد. ⁽²⁾

6-طلحة بن عبید الله

خدای تعالی در سوره «احزاب» برخی از اصحاب پیغمبر را به عنوان آزار دهنده گان به آن حضرت یاد نموده که طبق نقل مفسّران «طلحة بن عبید اللّه»، همان صحابی نام دار پیامبر - که عمر بن خطاب او را جزء شورای شش نفری نامزد خلافت کرد، و اهل سنّت و جماعت هم او را یکی از «عشره مبشّره» ⁽¹⁾

و راوی این خبر «عبد الرحمان بن عوف» و «سعید بن زید بن نفیل» از خاندان عمر بن خطاب است که هر دو راوی به روایت خود شان، یکی از آن ده یار بهشتی می باشند و برای دیدن این روایت و سند آن به کتاب اسد الغابه، ج 2 ص 388-387 در شرح حال سعید بن زید قرشی، شمارهٔ 2075، چاپ بیروت، دار احیاء التراث العربی مراجعه فرمائید.

در این رابطه، جلال الدین سیوطی در تفسیر «درّ المنثور» و شوکانی در «فتح القدیر» در روایتی از ابن عباس آورده اند:

مردی از اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به نزد یکی از زنان آن حضرت آمد و با وی به گفتگو پرداخت و او پسر عموی آن زن بود، رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم که کانون غیرت الهی بود از روی غیرتی که داشت وی را از این کار منع نموده و به او فرمود: از این پس نباید چنین کاری را تکرار کنی... آن مرد از آن جا رفت و سپس گفت: او مرا از سخن گفتن با دختر عمویم باز می دارد، من هم پس از مرگ او با دختر عمویم ازدواج خواهم کرد!! پس خدای تعالی این آیه نازل نمود:

... وَ إِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعاً فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ ذَلِکُمْ أَطْهَرُ لقُلُوبِکُمْ وَ قُلُوبِهِنَّ وَ مَا کَانَ لَکُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللّهِ وَ لَا أَنْ تَنْکِحُوا أَزْوَاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذَلِکُمْ کَانَ عِنْدَ اللّهِ عَظِیماً ⁽¹⁾ «... و هنگامی که چیزی از همسران پیامبر می پرسید، از پشت پرده از آن ها بپرسید، این کار برای پاکی دل های شما و آن ها بهتر است. و شما حق ندارید که رسول خدا را آزار دهید، و نه پس از مرگش با همسران او ازدواج نمائید، این کار تا ابد ممنوع است، چون در نزد خدا کاری بزرگ است.»

در مورد این که این آیه شریفه دربارهٔ همین قصه نازل شده است مفسّران در روایات متعددی از راویان مختلفی نقل کرده اند که: مقصود از آن مرد «طلحه» و مقصود از آن زن «عایشه» است.

در تفسیر درّ المنثور سیوطی ذیل آیه وَ مَا کَانَ لَکُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللّهِ... آمده است که ابن ابی حاتم از «سدی» روایت کرده که گفت: به ما چنین رسیده، که طلحة بن عبید اللّه گفته است، آیا محمّد دختر عمو های ما را از ما می پوشاند، و پس از ما با زنان ما ازدواج می کند؟ اگر برای او پیشامدی روی داد، ما هم پس از مرگش با زنان او ازدواج می کنیم!

در تفسیر قرطبی در حدیثی از ابن عباس آورده است که به صورت کنایه گفته است: مردی از بزرگان قریش و یکی از افراد «عشره مبشّره» که از یاران نزدیک رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به شمار می رفت، از روی خشم و غضب گفت: «هر گاه رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم از دنیا برود من با عایشه ازدواج می کنم زیرا او دختر عموی من است» و سپس از «مقاتل» نقل کرده که گفته است: مقصود از او طلحة بن عبید اللّه است. ⁽²⁾

و در شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید در داستان شوری آمده است: چون ابو لؤلؤ «عمر» را زخم زد و عمر دانست که خواهد مُرد. مشورت کرد که چه کسی را بعد از خود

عهده دار حکومت کند... سپس گفت: رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم رحلت نمود در حالی که از شش نفر از قریش راضی بود و آنان، علی و عثمان و طلحه و زبیر و سعد بن ابی وقاص و عبد الرحمان بن عوف هستند و من مصلحت دیدم که موضوع خلافت را در میان ایشان به شوری گذارم تا خود آن ها یکی را در بین خود انتخاب کنند...

آن گاه گفت: این شش نفر را برای من فرا خوانید، پس آنان را فرا خواندند و پیش او آمدند و او بر بستر خویش افتاده و در حال جان کندن بود.

«عمر» به ایشان نگریست (و پس از این که سخنانی به زبیر گفت) روی به طلحه آورد - و او نسبت به طلحه از آن سخنی که وی در روز مرگ ابو بکر درباره عمر گفته بود خشمگین بود برای اطلاع از این موضوع به شرح ابن أبی الحدید، ج 1 ص 185 مراجعه فرمایید.⁽¹⁾به همین جهت خطاب به طلحه گفت: آیا سخن بگویم یا سکوت کنم؟ طلحه گفت: بگو، که در هر حال تو چیزی از خیر نمی گویی. عمر گفت: من از آن هنگام که انگشت تو در جنگ (احد) قطع شد و از آن اتفاق سخت خشمگین بودی تو را می شناسم، و همانا رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم از دنیا رحلت نمود در حالی که از آن سخنی که به هنگام نزول آیه حجاب گفته بودی بر تو خشمگین بود.

سپس ابن ابی الحدید از ابو عثمان جاحظ نقل می کند که وی در این باره گفته است سخن مذکور چنین بود که چون آیه حجاب نازل شد، طلحه در حضور کسانی که سخن او را برای پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم نقل کردند گفته بود:« مقصود محمّد از این که زنان خود را در حجاب (و پس پرده) قرار می دهد چیست؟ بر فرض که امروز چنین کند، فردا که بمیرد ما خودمان آن ها را به همسری می گیریم و با آن ها هم بستر می شویم!» ⁽²⁾

آری خواننده عزیز این است آن صحابی معروف و عادلی که اهل سنّت و جماعت او را از «عشره مبشّره» و ده یار بهشتی می دانند و وی را هم تراز علی علیه السلام می شمارند و از زبان فرزندانش روایت کرده اند که می گفته است: رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم مرا در جنگ احد به عنوان «طلحة الخیر» و در جنگ تبوک به عنوان «طلحة الفیّاض» و در جنگ حنین به عنوان «طلحة الجواد» نام گذاری نموده است. ⁽³⁾

این است پسر عموی عایشه و کسی که به ناموس پیامبر طمع داشت و در اندیشه ازدواج با او پس از رحلت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم به سر می برد و خداوند با فرو فرستادن آیه حجاب و تعظیم مقام پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم وی را ناامید ساخت و بینی او را به خاک مالید.

این است آن صحابی والا مقامی که «ابن شاهین» برای حفظ مقام و موقعیّت او و این که حیثیت و آبرویش نزد مسلمانان محفوظ بماند، فرد دیگری را به همین نام و عنوان آفریده، و ابن اثیر جزری متعصّب نیز در «اسد الغابه» به دفاع از او برخاسته و گفته است :گوینده آن سخن زشت و رکیک «طلحة بن عبید اللّه» دیگری است و ارباب تفاسیر که گوینده آن سخن را طلحة بن عبید اللّه تیمی قرشی دانسته اند، به اشتباه افتاده اند.

و این در حالی است که کلیه روایات وارده در این موضوع به روشنی گواهی می دهند که مقصود از «طلحه» همان صحابی معروف پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم است، و هموست که پدرش پسر عموی ابو بکر است، و هموست که به گفته خود ابن اثیر از «عشره مبشّره» است، و هموست که به روایت قرطبی، ابن عباس با کنایه از او نام برده استف و هموست که عمر بن خطاب وی را مورد خطاب قرار داده و گفت: پیغمبر خدا از دنیا رحلت نمود و به خاطر آن سخنی که به هنگام نزول آیه حجاب گفته بودی، بر تو خشمگین بود.

آری، این همان طلحة بن عبید اللّه است که در آغاز از طرف داران عثمان بود و او را برای خلافت برگزید و سپس سر به شورش برداشت و مردم را بر ضدّ او شوراند و به کشتنش فرمان داد و هنگامی که در محاصره بود نمی گذاشت که آب به خانه اش برسد ⁽¹⁾، و چون کشته شد از دفن او در گورستان مسلمانان جلوگیری نمود و سر انجام جنازه او را در «حش کوکب» که قبرستان یهودیان بود به خاک سپردند. ⁽²⁾

این همان طلحه است که پس از کشته شدن عثمان، آزادانه و بدون اجبار و اکراه با علی علیه السلام بیعت کرد و سپس بیعت خود را شکست و در مکّه به دختر عمویش (عایشه)

پیوست و مقدمات جنگ جمل را فراهم نمود و همسر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را شتابان به همراه خود به بصره کشاند و به بهانهٔ خون خواهی عثمان به جنگ امام زمان خود پرداخت و سر انجام به وسیلهٔ مروان بن حکم که در حزب او بود از پای در آمد و در همان جنگ کشته شد. ⁽¹⁾

آری، این همان طلحه صحابی معروف پیامبر است که ابن ابی الحدید معتزلی در مورد مفاخره یکی از نواده هایش با اسماعیل فرزند امام جعفر صادق علیه السلام می نویسد:

قاسم بن محمّد بن یحیی بن طلحة بن عبید اللّه تیمی که ملقب به ابو بعره بود، از سوی عیسی بن موسی بن محمّد بن علی بن عبد اللّه بن عبّاس ⁽²⁾، سرپرست شرطه و پلیس کوفه بود. او با اسماعیل ⁽³⁾، پسر امام جعفر صادق گفتگو و بگو مگویی کرد که منجر به فخر فروشی به یک دیگر و بیان کار های نیاکان شد.

قاسم بن محمّد گفت: ای بنی هاشم، فضل و احسان ما همواره بر شما و بر همهٔ افراد بنی عبد مناف ریزش داشته است اسماعیل در جواب او گفت کدام فضل و احسان را نسبت به خاندان عبد مناف مبذول داشته اید؟ پدرت طلحه، جدّ بزرگوارم - رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم- را با این گفتار خود به خشم آورد که گفت: بدون تردید «محمّد» خواهد مرد و ما میان خلخال های زنان او جولان خواهیم داد همان گونه که او نسبت به زنان ما این کار را کرد و خداوند برای این که بینی پدرت را به خاک بمالد این آیه را نازل فرمود: «شما حق ندارید که رسول خدا را آزار دهید و نه آن که هرگز همسران او را بعد از او به همسری خود در آورید» ⁽⁴⁾، و پسر عمویت [ابو بکر] حقّ مادرم [فاطمه علیها السلام] را از فدک و چیز های دیگر که میراث او از پدرش بود غصب کرد و او را محروم ساخت، و پدرت [طلحه] مردم را بر ضدّ عثمان شوراند و او را محاصره کرد تا این که کشته شد، و سپس

بیعت با علی علیه السلام را شکست و به رویش شمشیر کشید و دل های مسلمانان را بر او تباه ساخت.

اینک فدایت گردم! اگر نسبت به گروهی دیگر از فرزندان عبد مناف فضیلتی ارزانی داشته اید بگو و مرا نسبت به آن آگاه کن. ⁽¹⁾

7-ابو بکر و عمر

خدای تعالی، برخی از اصحاب سر شناس پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلم را به عدم رعایت اخلاق

اللّه اسلامی و آداب معاشرت و مصاحبت با پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلم معرّفی نموده و در این باره خطاب به مؤمنان فرموده است:

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ اللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ اتَّقُوا اللّهَ إِنَّ اللّهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ ⁽²⁾ «ای کسانی که ایمان آورده اید، بر خدا و پیامبرش [در هیچ امری] پیشی مگیرید و تقوای الهی را پیشه کنید و از خدا بترسید که خداوند شنوا و داناست».

بخاری در کتاب صحیح خود در باب «وفد بنی تمیم» آورده است:

هشام بن یوسف گفت: ابن جریح از ابن ابی ملیکه نقل کرد که عبد اللّه بن زبیر به آن ها خبر داد که: گروهی از بنی تمیم بر پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم وارد شدند. ابو بکر به پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم عرض کرد: قعقاع بن معبد بن زراره را بر آن ها امیر گردان. عمر گفت: نه خیر! اقرع بن حابس را امیر آن ها قرار ده. ابو بکر گفت: تو هدفی جز مخالفت با من نداشتی؟ عمر گفت: نه، من نمی خواستم با تو مخالفت کنم و بدین سان با یک دیگر به مشاجره پرداختند و صدای شان را بلند کردند که این آیه نازل شد:« ای کسانی که ایمان آورده اید یر خدا و پیامبرش پیشی مگیرید...» و بدین ترتیب سر و صدا پایان یافت. ⁽³⁾

هم چنین بخاری در کتاب «صحیح خود در کتاب تفسیر القرآن، در سوره «حجرات» آورده است:

نافع بن عمر از ابن ابی ملیکه روایت کرده که گفت:

نزدیک بود که دو مرد نیکو کار (ابو بکر و عمر) هلاک شوند، زیرا: این دو نفر در حضور پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم با یک دیگر به نزاع پرداختند و سر و صدا به راه انداختند، و این در موقعی بود که گروهی از «بنی تمیم» بر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم وارد شده بودند. یکی از آنان به «اقرع بن حابس» که از قوم بنی مجاشع بود، اشاره کرد و آن دیگری مرد دیگری را - که نافع می گوید نامش را از یاد برده ام - مدّ نظر قرار داد.

ابو بکر به عمر گفت: تو منظوری نداشتی جز این که با من مخالفت کنی! عمر گفت: من چنین منظوری نداشتم. به هر حال سر و صدا زیاد کردند تا جایی که صدای شان بلند گردید و خداوند این آیه را نازل نمود: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِی ⁽¹⁾، ای کسانی که ایمان آورده اید صدای خود تان را فراتر از صدای پیامبر بلند نکنید». ⁽²⁾

و نیز بخاری در کتاب صحیح خود «کتاب الاعتصام بالکتاب و السنّة، باب ما یکره من التعمق و التنازع» آورده است:

وکیع ما را خبر داد از نافع بن عمر از ابن ابی ملیکه که گفت:

نزدیک بود دو مرد نیکو کار ابو بکر و عمر به هلاکت برسند و این هنگامی بود که گروهی از بنی تمیم بر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم وارد شده بودند، یکی از آن دو، به اقرع بن حابس تمیمی حنظلی از گروه بنی مجاشع اشاره کرد، و دیگری به یک نفر دیگر اشاره نمود که او را بر آن ها امیر گرداند. پس ابو بکر به عمر گفت: تو فقط می خواستی با من مخالفت کنی. عمر گفت: من نمی خواستم با تو مخالفت کنم. در هر صورت سر و صدای شان در حضور پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم بالا گرفت، که فوراً خدای تعالی این آیات را نازل نمود:

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ وَ لَا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْض أَنْ تَحْبَطَ أَعْمَالُکُمْ وَ أَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللّهِ أُوْلَئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَّ اللّهُ قُلُوبَهُمْ

لِلتَّقْوَی لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ ⁽¹⁾ ای کسانی که ایمان آورده اید! صدای خود را از صدای پیامبر بلند تر نکنید. [در برابر او بلند سخن نگویید، و داد و فریاد نزنید]، آن گونه که بعضی از شما در برابر بعضی دیگر بلند سخن می گویید، مبادا اعمال [نیک تان] نابود شود، در حالی که شما نمی دانید. آنان که در حضور رسول خدا، صدای خود را پایین می آورند (و آرام و آهسته سخن می گویند) کسانی هستند که خداوند قلوب ایشان را برای تقوا آزموده و [خالص گردانیده] است و برای آنان آمرزش و پاداش بزرگ خواهد بود. ⁽²⁾

از این آیات و روایات استفاده می شود که: ابو بکر و عمر، خود را به آداب و اخلاق اسلامی نیاراسته بودند، و از این رو، همانند اعراب بدوی و صحرا نشینان، در کمال بی ادبی و خشونت و دور بودن از سجایای اخلاقی و فضایل انسانی، در حضور

پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم سخن می گفتند، و بین پیغمبر خدا و دیگران هیچ فرقی نمی گذاشتند و خود را ملزم به لزوم احترام و بزرگ داشت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم نمی دانستند، و با تقوا و پرهیزکاری نیز، که از صفات برجسته مؤمنان است فاصله زیادی داشتند. زیرا: چنان که در آیه بعدی آمده است، خدای تعالی فرموده است:

إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ أُوْلَئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوَی لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ ⁽³⁾ آنان که در حضور رسول خدا، صدای خود را پایین می آورند (و آرام و آهسته سخن می گویند) کسانی هستند که خداوند قلوب آن ها را برای تقوا آزموده [و خالص گردانیده] است، و برای آنان آمرزش و پاداش بزرگ خواهد بود.

پس این آیه صراحت دارد که ابو بکر و عمر، از کسانی نبوده اند که خداوند دل های آنان را برای پذیرش تقوا آزموده و خالص گردانیده باشد تا بتوان گفت: آمرزش و پاداش بزرگ خداوند شامل حال آن ها خواهد گردید، و گرنه آن ها هم جزء کسانی بودند که صدای خود را در حضور رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم پایین می آوردند، نه از کسانی که صدای خود را در

حضور آن حضرت بلند کرده و داد و فریاد زنند. و این یک مطلب روشن و آشکاری است که هر کس با اندک تأمّلی آن را درک می کند.

و از این مهم تر و عجیب تر این که آن ها می خواستند با پیشنهاد خود بر خدا و رسول خدا پیشی بگیرند و نظر خود را بر پیغمبر خدا تحمیل کنند و از این رو، به خود اجازه دادند که بدون اجازه آن حضرت و بی آن که از آن ها بخواهد که نظر شان را درباره امارت دادن به یکی از افراد بنی تمیم اعلام کنند اظهار نظر نموده و به این هم اکتفا نکردند،

بلکه در حضور آن پیامبر بزرگ الهی به نزاع و کشمکش پرداخته و بدون اعتنا مقام رفیع و بلند پیامبر و بدون توجّه به اخلاق و آداب اسلامی - که بی گمان همهٔ اصحاب از آن آگاه بودند - سر و صدا به راه انداخته و با داد و فریاد و صدای بلند، با یک دیگر به مشاجره و گفتگو پرداختند.

به هر حال اگر این رویداد در آغاز اسلام روی داده بود، امکان داشت که بهانه ای برای عمل شیخین دست و پا کرد و آنان را معذور دانست، ولی آیات نازله و روایات وارده در این باره ثابت می کنند که حادثه مزبور در اواخر زندگی پیامبر به وقوع پیوسته است، زیرا به گواهی تمام مورّخان و محدّثان اسلامی، گروه بنی تمیم در سال نهم هجری بر پیامبر وارد شدند و قرآن کریم نیز در آخرین سوره های نازله بر پیامبر، از آن خبر داده و فرموده است:

إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللّهِ وَ الْفَتْحُ، وَ رَأَیْتَ النَّاسَ یَدْخُلُونَ فِی دین اللّهِ أَفْوَاجاً ، فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ اسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ کَانَ تَوَّاباً هنگامی که یاری خدا و پیروزی فرا رسد، و ببینی مردم گروه گروه وارد دین خدا می شوند، پروردگارت را تسبیح و ستایش کن و از او آمرزش بخواه که او بسیار توبه پذیر است.

در تفسیر این سوره آمده است:

«هنگامی که سوره إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللّهِ وَ الْفَتْحُ نازل شد، رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم آن را بر اصحاب قرائت کرد اصحاب همه خوشحال شده و به یک دیگر بشارت می دادند، ولی وقتی «عبّاس» آن را شنید گریه کرد، رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم پرسید: ای عمو چرا گریه می کنی؟ عرضه داشت: من گمان می کنم این آیه خبر مرگ تو را به تو می دهد، یا رسول

اللّه، حضرت فرمود: بله همین طور است و این سوره همان را می گوید که تو فهمیدی، و رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم بعد از نزول این سوره بیش از دو سال زندگی نکرد، و از آن به بعد هم دیگر کسی او را خندان و خوشحال ندید. ⁽¹⁾

بنا بر این چگونه بهانه جویان می خواهند عذری برای ابو بکر و عمر بتراشند و آنان را در مورد سر و صدا کردن در حضور پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم معذور بدانند و تا بدان جا پیش رفته اند که راوی حدیث در آغاز سخنش می گوید: نزدیک بود که آن دو مرد نیکو کار هلاک شوند.

و تازه، اگر این قضیّه به همان روایت ختم می شد شاید چندان مهم نبود ولی ما می بینیم که خدای تعالی ابو بکر و عمر را شدیداً مورد اعتراض قرار داده و تهدید شان کرده است که اگر بار دیگر به چنین کاری دست زنند و مقام والای رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را نادیده بگیرند و احترام حضرتش را نگه ندارند، تمام اعمال شان را نابود می کند، و این مطلبی است که نیاز به توضیح ندارد، زیرا خدای تعالی در سوره «حجرات» در کمال صراحت خطاب به مؤمنان فرموده است:

وَ لَا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْض أَنْ تَحْبَطَ أَعْمَالُکُمْ وَ أَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ ⁽²⁾ در برابر پیامبر بلند سخن مگویید، همان گونه که بعضی از شما در برابر بعضی بلند سخن می گویید، مبادا اعمال نیک تان نابود شود در حالی که شما نمی دانید.

و هر چند که راوی حدیث مزبور پیش از آغاز سخنش خواسته است عذری برای «عمر» دست و پا کند و پرونده او را سفید و بی اشکال جلوه دهد، ولی مستندات حدیثی و تاریخی عکس آن را ثابت می کند.

زیرا گستاخی عمر به ساحت قدس نبوی، و جلوگیری از نوشتن وصیّت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم، و نزاع و کشمکش اصحاب در حضور آن حضرت که در روز پنجشنبه و اندکی پیش از رحلت رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم در کنار بستر حضرتش روی داد، یکی از حوادث مسلّم تاریخ

اسلام است که کتاب های صحاح، و منابع معتبر اهل سنّت و سایر مسانید ایشان آن ثبت نموده و مورّخان و سیره نویسان نیز به طور ارسال مسلّم آن را نقل کرده اند.

در این رابطه سبط ابن جوزی در کتاب «تذکرة الخواص» به نقل از کتاب «سرّ العالمین» ابو حامد غزالی آورده است:

«روزی که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم از دنیا رفت اندکی پیش از آن فرمود: کاغذ و دواتی بیاورید از تا برای شما نامه ای بنویسم که بعد از من دچار اختلاف نشوید [در این هنگام] عمر گفت: این مرد را به حال خود واگذارید که هذیان می گوید!» ⁽¹⁾

و «بخاری» نیز به سند خود از عبید اللّه بن عبد اللّه بن عتبة بن مسعود روایت کرده که ابن عبّاس گفت:

«هنگامی که وفات رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرا رسید، در حالی که گروهی از مردان از جمله عمر بن خطاب در خانه پیغمبر حضور داشتند، حضرت فرمود: بیایید برای شما نوشته ای بنویسم که هر که هرگز پس از آن گمراه نگردید. عمر گفت: درد بیماری بر پیامبر غلبه کرده است و شما هم که قرآن دارید، پس همین کتاب خدا برای ما کفایت می کند. در این هنگام حاضران در خانه اختلاف کردند و با هم به نزاع و کشمکش پرداختند؛ گروهی می گفتند: خواسته پیغمبر را بر آورید تا برای شما نوشته ای بنویسد که پس از وی هرگز گمراه نشوید. و گروهی دیگر سخن عمر را تکرار می کردند. وقتی زیاد سر و صدا کردند و غوغا به راه انداختند و سخنان بیهوده گفتند و در حضور پیامبر اختلاف نمودند، حضرت فرمود: برخیزید! از نزد من بروید!

عبد اللّه بن مسعود گفت: ابن عبّاس پیوسته می گفت: مصیبت! و تمام مصیبت آن روزی بود که در اثر شدّت اختلاف و سر و صدا نگذاشتند رسول خدا آن نوشته را بر ایشان بنویسد». ⁽²⁾

هر کس درباره این گستاخی بزرگ که کتاب های صحاح و منابع معتبر اهل سنّت آن را نقل کرده اند دقت کند، به خوبی در می یابد که نخستین کسی که در آن روز گفت: «پیغمبر هذیان می گوید» عمر بن خطاب بوده است که پس از آن سخن شوم، افراد حاضر، در حضور پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم به مشاجره پرداختند، و چون اختلاف و پریشان گویی و کشمکش ایشان فزونی یافت، پیغمبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم بر آشفت و با ناراحتی خطاب به آنان فرمود: از نزد من برخیزید و بروید.

و از این جریان معلوم می شود که آنان مقام شامخ رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را نادیده گرفتند، و احترام حضرتش را نگه نداشتند، و گستاخی را به حدّی رساندند که آن حضرت را به هذیان گویی متّهم نمودند، و بزرگ ترین اهانت را نسبت به ساحت مقدّس آن حضرت روا داشتند و تمام حدّ و مرز هایی را که خداوند در سوره «حجرات» برای آن ها ترسیم نموده بود زیر پا گذاشتند و وضعیتی به وجود آوردند که وجود مقدس نبوی را ناگزیر ساختند تا از نوشتن مکتوبی که برای همیشه مسلمانان را از گمراهی و پراکندگی نجات می بخشید، صرف نظر نماید. ⁽¹⁾

8-عثمان بن عفّان

بر اساس روایاتی که مفسّران در شأن نزول آیات قرآن کریم آورده اند، خدای تعالی در کتاب جاوید خود در ضمن چند آیه «عثمان بن عفّان» را همانند دو رفیق او (ابو بکر و عمر) مورد نکوهش قرار داده و ماهیت ذاتی وی را برای امّت اسلامی روشن ساخته و از جمله، سه آیه از آیات حکیمانه سوره «نجم» را دربارهٔ او نازل نموده و خطاب به پیامبرش فرموده است:

أَفَرَأَیْتَ الَّذِی تَوَلَّی، وَ أَعْطَی قَلِیلاً وَ أَکْدَی، أَعِنْدَهُ عِلْمُ الْغَیْبِ فَهُوَ یَرَی ⁽²⁾ آیا آن کسی را که (از اسلام یا انفاق) روی گردانید مشاهده کردی؟! که اندکی بخشید، و از عطاء بیشتر خودداری نمود! آیا او علم غیب دارد و می بیند [که دیگران می توانند

گناهان او را بر دوش بگیرند]!

واحدی در «اسباب النزول» از قول عبد اللّه بن عبّاس، و سدّی، و کلبی، و مسیّب بن شریک روایت کرده که این آیات دربارهٔ «عثمان» نازل شده است.

او اموال فراوانی داشت، صدقه می داد و از اموال خود مخارج کار های خیر را تأمین می نمود، برادر مادری او به نام «عبد اللّه بن ابی سرح» به او گفت: این چه کاری است که می کنی! اگر به این وضع ادامه دهی چیزی برای تو باقی نمی ماند.

عثمان گفت: من گناهان و خطا هایی دارم که می خواهم با انجام این کار ها رضایت و عفو الهی را به دست آورم. «عبد اللّه» گفت: اگر شتر سواریت را با جهازش به من بدهی من تمام گناهان تو را به گردن می گیرم! عثمان پذیرفت و شترش را به او بخشید و بر این قرارداد شاهد گرفت، و بعد از آن از انفاق خودداری نمود، در این هنگام خدای تعالی آیات فوق را نازل نمود. ⁽¹⁾

این روایت را بسیاری از مفسران در تفاسیر خود، ذیل آیات یاد شده آورده اند، و در تفسیر نیشابوری و تفسیر کشّاف زمخشری آمده است که معنای «تولّی» (روی گردانید) در آیات یاد شده این است که او در جنگ «أحد» میدان جنگ را رها کرد.

و در تفسیر سدّی - بنا به نقل طرائف - در تفسیر این سخن خداوند که فرموده است:

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصَارَی أَوْلِیَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ ⁽²⁾ ای کسانی که ایمان آورده اید! یهود و نصاری را ولیّ [و دوست و تکیه گاه خود] قرار ندهید، آن ها خود دوستان یک دیگرند، و کسانی که از شما با آن ها دوستی کنند، از آنان هستند، و خداوند گروه ستمکاران را هدایت نمی کند.

چنین آمده است که: چون ماجرای «احد» پیش آمد عثمان گفت: من حتما به شام خواهم رفت که در آن سرزمین دوستی یهودی دارم که به او «دهلک» می گویند، از او

امان نامه ای می گیرم که می ترسم یهودیان بر ما چیره شوند».

طلحة بن عبید اللّه نیز گفت: من هم به شام می روم که در آن جا یک دوست مسیحی دارم و از او امان می گیرم، زیرا می ترسم که مسیحیان بر ما غلبه یابند. و بدین ترتیب یکی از آنان به یهودیان گروید و دیگری به مسیحیان... ⁽¹⁾

هم چنین در تفسیر سدّی - به نقل طرائف - آمده است:

هنگامی که ابو سلمه و خنیس بن حذافه از دنیا رفتند و پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم با همسران ایشان «امّ سلمه» و «حفصه» ازدواج کرد طلحه و عثمان گفتند:« آیا محمّد زنان ما را پس از مرگمان به ازدواج خود در آورد و ما پس از مرگ او با زنانش ازدواج نکنیم؟! به خدا سوگند پس از مرگ وی زنانش را به قید «قرعه» در اختیار خود در می آوریم» و طلحه خواهان عایشه بود و عثمان «امّ سلمه» را می خواست. پس خدای تعالی این آیه را نازل نمود:

وَ مَا کَانَ لَکُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللّهِ وَ لَا أَنْ تَنْکِحُوا أَزْوَاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذَلِکُمْ کَانَ عِنْدَ اللّهِ عَظِیماً ⁽²⁾ شما حق ندارید که رسول خدا را بیازارید، و نه هرگز همسران او را بعد از او به همسری خود در آورید، این کار در نزد خدا بسیار بزرگ است.

و نیز این آیه را نازل نمود:

إِنْ تُبْدُوا شَیْئاً أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ کَانَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً ⁽³⁾ اگر چیزی را آشکار کنید یا آن را پنهان بدارید خداوند از همه چیز آگاه است.

و باز این ایه را نازل نمود:

إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمْ اللّهُ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذَاباً مُهیناً ⁽⁴⁾

آنان که خدا و پیامبرش را آزار می دهند خداوند ایشان را در دنیا و آخرت لعنت نموده (و از رحمت خود دور شان ساخته) و برای آن ها عذاب خوار کننده ای را آماده کرده است ⁽¹⁾

و نیز در تفسیر سدّی - به نقل طرائف - در تفسیر این سخن خداوند که فرموده است: وَ یَقُولُونَ آمَنَّا بِاللّهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنَا ثُمَّ یَتَوَلَّی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِکَ وَ مَا أُوْلَئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ آن ها می گویند:« ما به خدا و پیامبر ایمان داریم و اطاعت می کنیم ولی بعد از این ادّعا، گروهی از آنان روی گردان می شوند، آن ها (در حقیقت) مؤمن نیستند»، چنین آمده است که سدّی گوید: این آیه درباره «عثمان بن عفّان» نازل شده است.

هنگامی که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم بر بنی نضیر چیره گشت و اموال آنان را به غنیمت گرفت، عثمان به علی گفت: نزد پیامبر برو و فلان زمین و فلان زمین را از او بخواه، اگر به تو بخشید من نیز با تو شریک خواهم بود و گر نه من به نزد او می روم و همین درخواست را می کنم و اگر به من بخشید تو با من شریک خواهی بود. سپس خود عثمان نزد پیامبر رفته و از آن حضرت درخواست نمود و حضرتش موافقت فرمود. علی علیه السلام گفت: اینک مرا شریک خود قرار ده ولی عثمان امتناع ورزید. علی علیه السلام گفت: پیامبر میان من و تو داوری کند ولی عثمان نپذیرفت. از او پرسیدند چرا همراه او به نزد پیامبر نمی روی؟ گفت: پیامبر پسر عموی اوست و می ترسم به سود او رأی دهد! پس خدای تعالی این آیات را نازل نمود:

وَ إِذَا دُعُوا إِلَی اللَّهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ إِذَا فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ، وَ إِنْ یَکُنَّ لَهُمْ الْحَقُّ یَأْتُوا إِلَیْهِ مُذْعِنِینَ، أَفِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمَّ ارْتَابُوا أَمْ یَخَافُونَ أَنْ یَجِیفَ اللّهُ عَلَیْهِمْ وَ رَسُولُهُ بَلْ أُوْلَئِکَ هُمْ الظَّالِمُونَ ⁽²⁾ «و هنگامی که از آنان دعوت شود که به سوی خدا و پیامبرش بیایند تا در میان شان داوری کند، ناگهان گروهی از آنان روی گردان می شوند، ولی اگر حق داشته باشند (و به نفع آنان داوری شود) با سرعت و تسلیم به سوی او می آیند، آیا در دل های آنان بیماری

است، یا شک و تردید دارند، یا می ترسند خدا و رسولش بر آنان ستم کنند؟! نه، بلکه آنان خود شان ستم گرند».

چون عثمان شنید که خداوند دربارهٔ او آیاتی را نازل نموده است، ناگزیر نزد پیامبر آمد و به حق علی علیه السلام اعتراف کرد و او را شریک خود گردانید. ⁽¹⁾

آری، این است حقیقت و واقعیت آن کسی که در جنگ «احد» میدان جنگ را رها کرد و تا دور ترین نقطه صحنه جنگ پا به فرار گذارد و در گفتار ناهنجار خود به ساحت مقدّس پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم جسارت نموده، و در داوری و عدالت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم شک و تردید داشت، و تا زمانی که آیاتی درباره اش نازل نشده بود در برابر حق تسلیم نگردید و آن گاه که خدای تعالی آیاتی را دربارهٔ او فرستاد و رسول خود را در جریان امر قرار داد، از ترس رسوایی ناگزیر سر تسلیم فرود آورد.

این است ماهیت ذاتی آن کسی که اهل سنّت و جماعت، او را «ذو النورین» و یکی از «عشره مبشره» (ده یار بهشتی) و خلیفه و امام و جانشین پیامبر خدا می دانند در حالی که خدای تعالی در قرآن کریم او را مورد سرزنش و نکوهش قرار داده و از حقیقت و واقعیت او پرده برداشته و امّت اسلامی را از نفاق و دورویی وی آگاه و باخبر ساخته است.

این است حقیقت آن «صحابی عادل» که از طایفهٔ بنیامیه و خاندان حکم بن ابی العاص و حزب «شجره ملعونه» ⁽²⁾بود و با شورای فرمایشی «عمر بن خطّاب» و انتخاب ناعادلانه «عبد الرحمان بن عوف» به خلافت برگزیده شد و حدود 12 سال به عنوان

«خلیفه» بر امّت اسلامی حکومت کرد و در تمام دوران حکومتش همه عمّال کار گزاران و والیان از بنیامیه انتخاب شدند و او دست آنان را در همه کار های خلاف و ظلم و ستم و سوء استفاده از بیت المال باز گذاشت و نسبت به اعتراض های مکرّر مسلمانان اعتنایی نکرد و ابو ذر غفاری آن صحابی جلیل القدر را تبعید نمود و کسانی

همچون عمار یاسر و ابن مسعود را مورد آزار و اهانت قرار داد و با امیر مؤمنان علی علیه السلام نیز بد ترین برخورد ها را داشت و سر انجام بر اثر شیوه غلطش در کشور داری و

بدعت هایی که پدید آورد مسلمانان مدینه و بویژه انقلابیون مصری، او را در خانه اش محاصره کرده و به قتل رساندند. ⁽¹⁾

حال با توجّه به مجموع آیات و روایاتی که تا بدین جا متذکّر شدیم، از علما دانشمندان اهل سنّت و جماعت می پرسیم: با وجود این همه آیات و روایات که دربارهٔ برخی از اصحاب وارد شده چگونه می توان گفت که همه اصحاب پیغمبر عادل اند و عدالت همهٔ آنان ثابت شده و خدای تعالی همگی ایشان را مورد ستایش قرار داده عادل شمرده است؟

آری خواننده گرامی! طرفداران عدالت صحابه پیوسته کوشیده و می کوشند تا بر خلاف های عظیم و انحراف ها و فتنه انگیزی های برخی از اصحاب، سر پوش بگذارند و اگر هم در مواردی، خلاف و گناه شان ثابت و قطعی گردید، با یک کلمه «توبه کردند» آنان را تطهیر کنند و حتی مخالفت با امر ربوبی، و جسارت به ساحت قدس نبوی و جلوگیری از نوشتن وصیت رسول خدا را نادیده بگیرند و چیزی را در مذمّت صحابه نگویند و نشنوند.

و این در حالی است که خدای تعالی با نزول آیاتی از قرآن کریم، حقیقت برخی از اصحاب را برای همگان روشن ساخته و همان گونه که قبلاً اشاره کردیم برخی از آنان را فاسق، منافق، مجرم، تارک، زکات، تارک جهاد، فراری از میدان جنگ و فاقد اخلاق و ادب اسلامی معرّفی فرموده است که با وجود آن همه آیات روشن، «عدالت همه اصحاب» کاملاً خدشه دار می گردد و با عادل بودن همه آنان منافات دارد و هیچ انسان منصف و با ایمانی نمی تواند دربست عدالت همه آنان را پذیرا شود.

تا بدین جا توانستیم مسأله «عدالت اصحاب» و حقیقت برخی از آنان را از دیدگاه قرآن مورد بررسی قرار دهیم، تا در پرتو آیات حکیمانه قرآن کریم واقع بین باشیم و خود را از هر نوع افراط و تفریط تعصب خشک و هوا پرستی و ستایش بی جا و گزافه گویی دربارهٔ اصحاب رهایی بخشیم.

و اکنون لازم است این نظریه را بر روایات و احادیث وارده از پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم عرضه کنیم تا نظر سنّت حضرتش را در مورد یارانش، به درستی دریابیم.

فصل سوم: صحابه پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم از دیدگاه احادیث

اشاره

چنان که قبلاً اشاره کردیم، عدّه ای از دانشمندان اهل سنّت می گویند: همه اصحاب پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلم عادلند، و همه اهل بهشتند و هیچ یک از آن ها به دوزخ نمی روند، و هیچ کس حق ندارد از آن ها عیب جویی کند و هر کس از آن ها بد گویی کند و انتقاد نماید زندیق و کافر است!!! و این در حالی است که نظریّه مزبور علاوه بر آن که با صریح آیات قرآنی معارض و مخالف است، با سنّت شریف نبوی نیز در تعارض جدّی است به طوری که راهی برای فرار از آن وجود ندارد.

و اینک برای روشن شدن مطلب، ما این موضوع را از دیدگاه احادیث و سنت رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم تحت چند عنوان مورد بررسی قرار می دهیم، تا مسأله «عدالت اصحاب» برای همگان به خوبی روشن شود.

1 - پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و کشف حقیقت برخی از اصحاب

2 - پیشگویی پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم از ارتداد گروهی از اصحاب

3 - پیشگویی پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم از فتنهٔ عایشه و هشدار به او

4 - لعن و نفرین پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم به برخی از اصحاب

و اینک بیان هر یک از موضوعات یاد شده.

الف: پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و کشف حقیقت برخی از اصحاب

در روایات زیادی که در منابع مهم و معتبر اهل سنّت از تفسیر و حدیث و تاریخ و سیره و رجال و غیر از این ها دربارهٔ برخی از اصحاب وارد شده و دانشمندان بزرگ اهل سنّت نیز آن ها را در رابطه با انحراف فکری و عقیدتیِ عدّه ای از اصحاب پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلم نقل کرده اند، رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم در موارد متعددی از بعضی از یاران خود نکوهش نموده و از

حقیقت و ماهیّت بسیاری از آنان پرده برداشته است که هم اینک به نمونه هایی از احادیث وارده در این موضوع، اشاره می کنیم.

1 - امام احمد حنبل در کتاب «مُسند» خود از ابی مسعود انصاری روایت کرده که گفت: رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم برای ما خطبه ای ایراد نمود و حمد و ثنای خدا را به جای آورد، سپس فرمود در میان شما منافقینی وجود دارند، و هر کسی که نام او را بردم از جا بلند شود، سپس فرمود: فلانی برخیز، فلانی برخیز، فلانی برخیز، و بدین ترتیب تا سی و شش نفر را نام برد. سپس فرمود: اینان در میان شما و یا از شما هستند پس، از خدا بترسید... ⁽¹⁾

2 - مسلم در کتاب «صحیح» خود از حذیفه یمانی روایت کرده که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: در میان اصحاب من دوازده نفر منافق وجود دارند که هشت نفر آن ها وارد بهشت نمی شوند، مگر این که شتر در سوراخ سوزن داخل شود [کنایه از این که این هشت نفر هرگز وارد بهشت نخواهند شد]. ⁽²⁾

3 - نور الدین هیثمی در «مجمع الزوائد» به نقل از «معجم کبیر طبرانی» از ابی فراس، مردی از قبیلهٔ اسلم روایت کرده که گفت:

«روزی رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: از هر چه می خواهید از من بپرسید. مردی از آن حضرت پرسید: پدر من کیست؟ رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: پدر تو فلانی است که تو را به او نسب می دهند. مرد دیگری پرسید: یا رسول اللّه! آیا من در بهشتم؟ فرمود: تو در بهشتی. مرد دیگری پرسید: آیا من در بهشتم؟ فرمود: جایگاه تو در آتش است. در این هنگام «عمر» برخاست و گفت یا رسول اللّه! راضی شدیم که خدا پروردگارمان باشد». ⁽³⁾

4 - ابن هشام در کتاب «سیره» خود آورده است که عاصم بن قتاده گوید: در میان قبیلهٔ ما (در مدینه) مردی به نام «قزمان» بود که نسبش کاملاً روشن نبود و هر گاه ذکری از او به میان می آمد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم می فرمود: او اهل دوزخ است، و چون جنگ

«أحد» پیش آمد آن مرد به دفاع از لشکر اسلام شهامت عجیبی از خود نشان داد و به تنهایی هفت یا هشت نفر از مشرکین را به قتل رسانید و بالاخره زخم های سنگینی برداشت و همراهانش او را به خانه های بنی ظفر بردند.

مسلمانان اطراف بستر او را گرفتند و به او می گفتند: ای قزمان! به خدا امروز در راه خدا کوشش و فداکاری زیادی کردی و او را به بهشت مژده می دادند. قزمان گفت: به چه چیز مرا مژده می دهید؟ به خدا این فداکاری من تنها به خاطر دفاع از شرف فامیل و قبیله ام بود و اگر بدان خاطر نبود اصلاً به جنگ حاضر نمی شدم، و هنگامی که دید زخم های وارده او را آزار می دهد تیری از میان جعبه تیردان خود بیرون آورد و به وسیلهٔ آن رگی از بدن خود را قطع کرده و به زندگی خود خاتمه داد. ⁽¹⁾

5 - نیز در سیره ابن هشام آمده است: هنگامی که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم عازم جنگ «تبوک» بود به آن حضرت اطّلاع دادند که گروهی از منافقین در خانه سویلم یهودی در جایی به نام «جاسوم» اجتماع کرده و نقشه می کشند تا بدان وسیله مردم را از آمدن با شما بازدارند، این خبر که به گوش رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم رسید، طلحة بن عبید اللّه را با چند تن دیگر مأمور کرد تا بدان جا بروند و خانه مزبور را آتش زنند.

ضحّاک بن خلیفه از کسانی بود که در آن خانه اجتماع کرده بود و چون دید که شعلهٔ آتش بلند شد مانند دیگر منافقان از پشت بام خانه فرار کرد و خود را از بالا به زمین انداخت که پایش شکست و در این باره چند شعر هم گفت... ⁽²⁾

6 - هم چنین در سیره ابن هشام آمده است:

«هنگامی که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به سوی تبوک می رفت در یکی از منازل بین راه شتر

به آن حضرت گم شد و اصحاب برای یافتن آن به این طرف و آن طرف رفتند، و در میان لشکریان مرد منافقی بود که «زید بن لصیت» نام داشت و در زمره همراهان «عمارة بن حزم» یکی از اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم بود.

زید بن لصیت که از جریان گم شدن شتر آن حضرت و جستجوی اصحاب برای پیدا شدن آن مطلع گردید رو به برخی از همراهان خود نموده و گفت: محمّد می پندارد

که پیغمبر است و از آسمان به شما خبر می دهد ولی اکنون نمی داند که شترش در کجاست.

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم در همین موقع در حالی که «عماره» نزد آن حضرت بود فرمود: گفته است محمّد به شما می گوید که من پیغمبرم و به گمان خود از آسمان به شما خبر می دهد ولی نمی داند شترش کجاست! امّا به خدا سوگند! من چیزی جز آن چه را که خدا به من یاد دهد، نمی دانم و هم اکنون خدا مرا به جای آن شتر راهنمایی کرد و او در همین وادی در فلان درّه افسارش به درختی گیر کرده است، بروید و آن را از همان جا که می گویم بیاورید.

عمارة بن حزم که این سخن را از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم شنید به نزد همراهان خود آمده آن که اطّلاعی از سخن زید بن لصیت داشته باشد رو به آن ها کرده گفت: به خدا سخن رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم که هم اکنون گفت شگفت آور است که از گفته مردی خبر داد که درباره او چنین و چنان گفته است! مردی از همراهان او گفت: به خدا سوگند این حرف را پیش از آن که تو بیایی «زید بن لصیت» گفته است... ⁽¹⁾

7 - و نیز در سیره ابن هشام در مورد مراجعت رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم از «4 تبوک» آمده است:

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم حدود ده روز در تبوک ماند (و بدون آن که جنگی واقع شود) به مدینه بازگشت، در سر راه خود که به مدینه باز می گشتند آبی وجود داشت که از میان کوه بیرون می آمد و به اندازه ای بود که دو سه نفر سوار را بیشتر سیراب نمی کرد، و این آب در جایی به نام وادی مشقق قرار داشت. رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: هر که پیش از ما به این آب رسید از آن برندارد تا ما برسیم.

چند تن از منافقان (که این سخن را شنیدند) جلو تر از دیگران خود را بدان جا رسانده و هر چه آب در آن بود کشیدند، هنگامی که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم بدان جا رسید مشاهده کرد که آبی در آن جا نیست، فرمود: چه کسی پیش از ما بر سر این آب آمده است؟ گفتند: فلان و فلان، حضرت فرمود: مگر من نگفته بودم، هر کس به این آب رسید دست

بدان نزند تا ما برسیم؟ سپس درباره آن چند نفر نفرین نموده و آن ها را لعنت کرد... ⁽¹⁾

8 - گروهی از علمای اهل سنّت در کتاب های سیره و رجال و تاریخ و تفسیر و حدیث، از عبد اللّه بن ابی حدرد روایت کرده اند که گفت:

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم مرا با گروهی از مسلمانان که از آن جمله: ابو قتاده حارث بن ربعی و مُحلَم بن جثامه بودند به سوی قبیلهٔ «اضم» فرستاد، و ما به دنبال مأموریت خود به راه افتادیم تا به سرزمین آن ها رسیدیم، در آن جا «عامر بن اضبط اشجعی» به ما برخورد کرد که سوار بر شتری بود و مختصر متاعی با ظرفی شیر هم به همراه داشت، چون به ما رسید مطابق دستور اسلام به ما سلام کرد و ما از او گذشتیم لکن مُحلَم بن جثامه روی اختلافی که از پیش با او داشت بر او حمله کرده و او را کشت و شترش را با آن چه همراه داشت گرفت. این جریان گذشت تا این که ما به نزد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم بازگشتیم و چون جریان را برای آن حضرت شرح دادیم خدای تعالی این آیه را درباره ما نازل نمود:

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَتَبَیَّنُوا وَ لَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَی إِلَیْکُمْ السَّلَامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا فَعِنْدَ اللّهِ مَغَانِمُ کَثِیرَةٌ ⁽²⁾ «ای کسانی که ایمان آورده اید هنگامی که در راه خدا گام می زنید (و برای جهاد به سفری می روید) به تحقیق و جستجو بپردازید و به آن کس که اظهار اسلام می کند، نگویید: تو مؤمن نیستی، برای آن که از متاع ناچیز دنیا بهره ای ببرید، زیرا که غنیمت های بسیار نزد خداوند است».

زید بن ضمیره گوید: پدرم و عمویم که هر دو همراه رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم در جنگ

«حنین» حضور داشتند برایم بازگو نمودند: هنگامی که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم در حنین بود روزی نماز ظهر را خواند و در زیر درختی آرمید، که در این هنگام اقرع بن حابس و عیینة بن حصین برخاسته و دربارهٔ قتل عامر بن اضبط به نزاع و خصومت پرداختند. عیینه که در آن روز رئیس قبیلهٔ غطفان بود مطالبه خون عامر می کرد، و اقرع بن

حابس از «محلم بن جثامه» که از بنی خندف بود دفاع می نمود.

این خصومت به نزد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم کشیده شد، عیینه می گفت: ای رسول خدا! به خدا سوگند او را رها نمی کنم مگر این که همان داغی را که او بر دل زنان ما گذارده بر دل زنان شان بگذاریم، رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: بلکه خون بهای او را صد شتر بگیرید که پنجاه شتر را در این سفر به شما بدهیم و پنجاه شتر دیگر را در مراجعت از این سفر...

سر انجام خون بها را پذیرفتند و گفتند: این مرد قاتل کجاست تا رسول خدا برای او طلب آمرزش کند؟ مردی گندم گون و بلند قامت که جامه ای در بر داشت و آماده شده بود تا او را در آن جامه به قتل برسانند برخاست و به نزد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم آمد و پیش روی آن حضرت نشست، رسول خدا به او فرمود: نامت چیست؟ پاسخ داد: من محلم بن جثامه هستم، رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم دست خود را به سوی آسمان بلند کرده سه بار گفت: خدایا محلم بن جثامه را نیامرز...

ابن اسحاق گوید: و از حسن بصری روایت شده که گفت: هنگامی که آن مرد پیش رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم نشست حضرت به او فرمود: او را به خدای خویش مطمئن ساختی سپس او را به قتل رساندی! آن گاه آن سخن را درباره او فرمود، و به خدا سوگند پس از آن جریان، محلم بیش از هفت روز زنده نبود، و چون از دنیا رفت او را دفن کردند ولی زمین بدن او را قبول نکرده از قبر بیرون انداخت، و تا سه بار او را دفن کردند و زمین جسدش را بیرون انداخت تا بالاخره خویشان او ناچار شدند او را در میان شکاف کوهی گذاردند و سنگ چیدند تا جسدش را زیر سنگ ها پوشاندند و درندگان او را خوردند.

این خبر که به گوش رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم رسید فرمود: به خدا سوگند زمین بدن بد تر از او را می پذیرد ولی خدای تعالی می خواست تا بدین وسیله شما را درباره حرمت یک دیگر موعظه کند و پند و اندرز دهد. ⁽¹⁾

مسند احمد حنبل، ج 5، ص 112 حدیث ضمرة بن سعد سلمی، سنن بیهقی، ج 9، ص 116 کتاب السیر، جماع ابواب السیر، باب المشرکون یسلمون قبل الاسر، مجمع الزوائد، ج 7، ص 294 کتاب الفتن، باب حرمة دماء المسلمین و اموالهم، تفسیر ابن کثیر، ج 2، ص 364، در تفسیر آیه مذکور، تفسیر طبری، ج 5، ص 140 در تفسیر آیه، چاپ بیروت، دار الجیل، معجم ما استعجم، ج 1، ص 166 چاپ بیروت، ط 3، تاریخ طبری، ج 3، ص 36، چاپ ابو الفضل ابراهیم، کامل ابن اثیر، ج 2، ص 234 چاپ بیروت، اسد الغابه، ج 5، ص 76 شماره 4691 چاپ بیروت و استیعاب، ج 3، ص 23 در شرح حال عبد اللّه بن ابی حدرد، شمارهٔ 1525 چاپ ،بیروت، دار الکتب العلمیه.

9 - در حدیث ابی واقد لیثی به نقل از حارث بن مالک آمده است: هنگامی که ما به همراه رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به سوی «حنین» حرکت کردیم در سر راه خود به درخت سدر بزرگی برخورد نمودیم، و چون کفّار قریش درخت بزرگی مانند آن داشتند که نامش «ذات انواط» بود و هر ساله یک روز به نزد آن درخت می آمدند و اسلحه خود را به آن درخت می آویختند و برای آن قربانی می آوردند، ما هم به یاد آن درخت افتادیم و از هر طرف فریاد بر آوردیم: یا رسول اللّه! همان گونه که مشرکین «ذات انواط» دارند، شما برای ما ذات انواطی قرار ده.

حضرت فرمود: اللَّهِ أَکْبَرُ به آن خدایی که جان محمّد در قبضه قدرت اوست، همان سخنی که قوم موسی (هنگام خروج از مصر) به موسی گفتند شما هم به من گفتید. (آنان به موسی گفتند:) «ای موسی برای ما هم خدایی قرار ده همان گونه که اینان خدایانی دارند، موسی گفت: شما مردمی جهالت پیشه اید» ⁽¹⁾، و به راستی که این جهالت پیشگی از سنت های گذشتگان است، و شما نیز از سنت های گذشتگان و کسانی که پیش از شما بودند پیروی خواهید کرد. ⁽²⁾

10 - در مسند احمد و سیره ابن هشام و دیگر منابع حدیثی و تاریخی آمده است:

هنگامی که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم از بازگرداندن زنان و کودکان «هوا زن» فراغت یافت، بر شتر خود سوار شد که از آن جا برود ولی مردم اطراف آن حضرت را گرفتند و فریاد می زدند: یا رسول اللّه، غنائم را تقسیم کن و سهم ما را از شتران و گوسفندان بده و همچنان دور او را احاطه کرده و حضرتش را به این سو و آن سو می کشاندند تا این که

حضرت را به پای درختی کشاندند و ردای او را از دوشش کشیده و بردند.

حضرت رو به آن ها کرده و فرمود: ای مردم ردای مرا بدهید که به خدا سوگند اگر به شمارهٔ درختان تهامه شتر و گوسفند داشته باشم من آن ها را میان شما تقسیم خواهم کرد و شما تا به حال مرا شخص بخیل و ترسو و دروغ گویی ندیده اید. آن گاه به کنار شتری که در آن جا ایستاده بود رفت و اندکی از پشم کوهان آن شتر بر کند و میان دو انگشت خود گرفت و دست خود را بلند کرده و فرمود:

ای مردم! به خدا من از این غنائم و هم از این مختصر پشم جز خمس آن بهره ای ندارم و آن را هم به شما واگذار می کنم... ⁽¹⁾

11 - بخاری در کتاب صحیح خود (کتاب المغازی، باب غزوه طائف) از انس بن مالک روایت کرده که گفت:

وقتی خداوند مقداری از اموال قبیلهٔ «هوازن» را به رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم غنیمت داد، حضرت آن را میان مردانی از اشراف قریش تقسیم نمود، و به انصار مدینه چیزی نداد، گروهی از انصار گفتند: خدا پیامبرش را بیامرزد به قریش می بخشد و ما را رها می کند در حالی که خون شان از شمشیر های ما می چکد.

چون سخن آنان به گوش رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم رسید، به سوی آنان فرستاد و آنان را در جایی گرد هم فراهم نمود و کسی غیر از آنان را در آن جا جمع نکرد، سپس خطاب به آن ها فرمود: سخنی از شما به من رسیده است آن سخن چیست؟ آن ها سخن خود را تکرار کردند. فرمود: من به کسانی بخشش می کنم که تازه از کفر رهایی یافته و مسلمان شده اند تا دل های شان را به دست آورم. آیا شما راضی نیستید که آن ها با اموال شان بروند و شما با رسول خدا همراه باشید؛ به خدا سوگند بازگشت شما برای من بهتر از بازگشت آن هاست. گفتند: آری! ای رسول خدا، راضی شدیم. آن گاه فرمود: شما بعد از من خود خواهی های شدیدی خواهید دید؛ پس صبر کنید تا خدا و رسولش را در کنار حوض [کوثر] ملاقات کنید. انس گفت: ولی آن ها صبر نکردند. ⁽²⁾

12 - بخاری در صحیح خود، در کتاب التوحید در باب سخن خداوند که فرموده است: تَعْرُجُ الْمَلَائِکَةُ وَ الرُّوحُ إِلَیْهِ ... ⁽¹⁾، از ابو سعید خدری روایت کرده که گفت:

علی بن ابی طالب [علیه السلام] در یمن بود و قطعه هایی از طلا که با خاک آن آمیخته بود برای پیامبر فرستاد. رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم آن ها را در میان چند نفر از بزرگان «نجد»، مانند: اقرع بن حابس حنظلی، علقمة بن علاثه عامری، عیینة بن بدر فزاری، زید الخیل طائی و چند تن دیگر از طایفهٔ بنی مشاجع و بنی کلاب و بنی نبهان (که از مؤلفة قلوبهم بودند و به دست آوردن دل های آنان به نفع اسلام بود) تقسیم نمود.

قریش و انصار وقتی دیدند رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم همه طلا ها را به این چند نفر داد خشمگین شدند و گفتند: چطور شد که طلا ها را به شخصیت های نجد می دهد و به ما نمی دهد؟ پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: منظور من این است که دل آن ها را به دست آورم در این هنگام مردی از راه رسید... و گفت: ای محمّد! از خدا بترس! پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: اگر من بخواهم خدا را نافرمانی کنم، پس چه کسی خدا را اطاعت می کند؟ آیا این درست است که خداوند مرا امین اهل زمین قرار داده باشد و شما مرا امین و درست کار ندانید؟

ابو سعید گوید: مردی اجازه خواست تا او را بکشد، و گمان می کنم که او خالد بن ولید بود، ولی پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم اجازه نداد. وقتی که آن مرد رفت رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: از پیروان و هم فکران این مرد گروهی پیدا می شوند که قرآن می خوانند ولی از گلو های شان فرا تر نمی رود از اسلام خارج می شوند چنان که تیر از کمان خارج می شود. مسلمانان را می کشند و بت پرستان را به حال خود رها می کنند، اگر آنان را درک می کردم مانند قوم «عاد» آن ها را به قتل می رساندم. ⁽²⁾

13- بخاری در کتاب صحیح خود در کتاب تفسیر القرآن و در باب سوره منافقین آورده است:

یکی از مهاجرین با یکی از انصار به منازعه برخاست، مرد انصاری فریاد بر آورد که ای گروه انصار، به فریادم برسید و آن مرد مهاجری هم صدا زد که ای مهاجران مرا دریابید. رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم که صدای آنان را شنید فرمود: چه خبر است؟ فریاد های

جاهلیت بلند شده است! گفتند: یا رسول اللّه! مردی از أنصار با مردی از مهاجران نزاع کرده است، فرمود از دعوا های جاهلیّت دوری کنید که بوی گندیده ای دارد.

عبد اللّه ابی - رئیس منافقان - آن را شنید؛ فریاد زد: کار خود شان را کردند! به خدا قسم اگر به مدینه بازگشتیم، شریفان و عزیزان باید مردان خوار و ذلیل را از آن جا بیرون کنند! این سخن به گوش رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم رسید، عُمَر برخاست و گفت: یا رسول اللّه! اجازه بدهید تا گردن این منافق را بزنم! فرمود: رهایش کن! نمی خواهم مردم بگویند که محمّد اصحابش را می کشد. ⁽¹⁾

14 - بخاری در کتاب صحیح خود در باب «اذا اشار الامام بالصلح» در کتاب صلح آورده است:

زبیر می گفت: با یکی از انصار که در جنگ «بدر» نیز شرکت کرده بود در مورد راه آبی که از سنگلاخ ها به زمین های مزروعی شان می آمد، و هر دو از آن آب استفاده می کردند، به رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم شکایت کرد، رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به زبیر فرمود: ای زبیر، از آب استفاده کن و سپس آب را برای همسایه ات رها کن. آن مرد انصاری خشمگین شد و گفت: یا رسول اللّه! از پسر عمّه ات طرفداری می کنی؟! رنگ چهره رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم از شدّت خشم تغییر کرد، سپس فرمود: آبیاری کن و آن را نگهدار تا به دیوار ها برسد...

راوی گوید: زبیر می گفت: من فکر می کنم که این آیه شریفه در همین مورد نازل شده است که خداوند فرموده است:

فَلَا وَ رَبِّکَ لَا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فِیمَا شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لَا یَجِدُوا فِی أنفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً ⁽²⁾ «نه به خدا سوگند، آنان مؤمن نخواهند بود، مگر وقتی که در اختلافات خود، تو را به داوری طلبند، و سپس از داوری تو در دل هیچ احساس ناراحتی نکنند، و کاملاً تسلیم باشند». ⁽³⁾

15 - بخاری در کتاب صحیح خود در باب حدیث افک از کتاب شهادات آورده است:

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم پس از انتشار خبر «افک» بر فراز منبر قرار گرفت، و با کنایه از «عبد اللّه بن اُبی» شکایت کرد و فرمود: چه کسی از من حمایت می کند در مورد مردی که شنیده ام خانواده مرا اذیّت کرده است؟ سعد بن معاذ برخاست و گفت: یا رسول اللّه! من از شما حمایت می کنم، اگر او از قبیلهٔ «اوس» است، گردنش را می زنیم و اگر از برادران ما از «خزرج» است هر چه دستور دهی درباره اش انجام می دهیم.

سعد بن عباده که رئیس قبیلهٔ خزرج بود، و در گذشته مرد نیکو کاری بود ولی حمیّت جاهلیّت اینک، او را فراگرفته بود، برخاست و گفت به خدا سوگند دروغ می گویی، تو او را نمی کشی و نمی توانی بکشی! اسید بن حضیر از جا بلند شد و گفت: به خدا قسم تو دروغ می گویی! ما به خدا قسم [هر کس که رسول خدا را آزار دهد] او را خواهیم کشت، ولی تو منافقی و از منافقین دفاع می کنی!

و بدین سان افراد قبیلهٔ «اوس» و «خزرج» به نزاع برخاستند تا جایی که نزدیک بود با هم درگیر شده و یک دیگر را به قتل برسانند و پیامبر در حالی که روی منبر نشسته بود، تلاش می کرد اندک اندک آنان را آرام کند، تا بالاخره ساکت شدند و خود حضرت نیز سکوت کرد. ⁽¹⁾

آری خواننده گرامی، خود اصحاب یک دیگر را به نفاق و دروغ گویی متهم می کنند و به خاطر یک نفر منافق که خانواده پیغمبر را اذیّت کرده است می خواهند با هم بستیزند و پیکار کنند و از او دفاع می نمایند و در حضور پیامبر، صدای شان را بلند می کنند و حرمت حضرتش را هتک می نمایند، ولی دایه های مهربان تر از مادر می گویند: همهٔ اصحاب پیغمبر عادل اند!!!

ب: پیشگویی پیامبر از ارتداد گروهی از اصحاب

بر اساس روایات صحیح و متواتری که در متون منابع معتبر حدیث از عدّه ای از اصحاب سرشناس پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم روایت شده است، رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم در زمان حیات خود از ارتداد گروهی از یاران خود خبر داده است که دانشمندان بزرگ اهل سنت نیز آن ها را به عنوان روایات صحیح در کتب صحاح، سنن، مسانید و جوامع حدیثی خویش ثبت و

ضبط کرده و به صحّت و درستی همه آن ها اقرار و اعتراف نموده اند.

آن چه از مجموع این روایات استفاده می شود این است که:گروهی از اصحاب پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلم پس از رحلت آن بزرگوار به دوران جاهلیت باز می گردند، و در بیراهه قدم می گذارند، و بر خلاف راه و روش آن حضرت و آن چه وی در میان امت به عنوان سنت به ودیعت نهاده است، عمل می کنند و بدعت ها در دین می گذارند و آیین اصیل پیغمبر را دگرگون می سازند.

و اینک به نمونه هایی از این احادیث که بر انحراف و ارتداد گروهی از آنان دلالت دارد و در کتاب های صحاح و مسانید و منابع معتبر اهل سنّت آمده است، توجه فرمایید:

1 - بخاری، مسلم و احمد حنبل در حدیثی از ابو سعید خدری روایت کرده اند که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم خطاب به اصحاب فرمود:

«بی گمان شما از سنّت های امّت های گذشته، وجب به وجب، و ذراع به ذراع پیروی خواهید کرد، حتی اگر آنان در سوراخ سوسماری وارد شده باشند، شما هم از آن ها پیروی می کنید. ابو سعید گفت: ما عرضه داشتیم: ای رسول خدا! مقصود شما از گذشتگان، یهود و نصارا هستند؟ فرمود، پس چه کسی را می گویم؟!» ⁽¹⁾

2 - ابن عبد البر در «استیعاب» و احمد حنبل در «مسند» و نور الدین هیثمی در مجمع از امّ سلمه (زوجه پیامبر) روایت کرده اند که رسول خدا فرمود:

«گروهی از اصحاب من پس از درگذشتم هرگز مرا نخواهند دید و من هم آن ها را نخواهم دید». ⁽²⁾

3- مالک ابن انس در کتاب «الموطّاء» خود در حدیثی از ابی النضر غلام عمر بن عبید اللّه روایت کرده که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم درباره شهدای «اُحد» فرمود:

«من بر درستی ایمان اینان گواهی می دهم، ابو بکر عرضه داشت: یا رسول اللّه ! مگر ما برادران آن ها نیستیم؟ و مانند آن ها اسلام نیاوردیم و در راه خدا جهاد نکردیم؟ فرمود: چرا، ولی نمی دانم که شما بعد از من چه حوادثی به وجود خواهید آورد؟ پس ابو بکر گریه کرد و باز هم گریه کرد و گفت: آیا ما پس از تو زنده خواهیم بود». ⁽¹⁾

4 - مسلم در کتاب صحیح خود در حدیثی از انس بن مالک روایت کرده که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود:

«در کنار حوض - کوثر - گروهی از مردان را که یار و هم دم من بودند، بر من وارد می نمایند و آن گاه که من یکا یک آن ها را بازشناختم، آنان را از من جدا کرده و دور می نمایند. من می گویم: بار خدایا! اصحابم! اصحابم! به من گفته می شود: تو نمی دانی که این ها بعد از تو چه کار ها کردند». ⁽²⁾

5 - ابن ماجه در کتاب «سنن» خود از عبد اللّه بن مسعود روایت کرده که گفته است، رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم در روز عرفه در حالی که بر شتر خود سوار بود، فرمود:

«آیا می دانید که این روز چه روزی است، و این ماه چه ماهی، و این سرزمین چه سرزمینی است؟ گفتند: این سرزمین، زمین حرام، و این ماه، ماه حرام و این روز، روز حرام است. فرمود: آگاه باشید و بدانید که اموال شما و خون های شما، مانند حرمت این روز، و حرمت این ماه، و حرمت این سرزمین بر شما حرام است. آگاه باشید و بدانید که من پیش از شما بر حوض [کوثر] وارد می شوم، و من به فزونی جمعیّت شما بر سایر امّت ها افتخار می کنم، پس مواظب باشید که با انجام گناه و معصیت خداوند، آبروی مرا مریزید (و در نزد امّت ها شرمنده مسازید) و بدانید که من در روز قیامت و در کنار حوض

کوثر مردانی را نجات می دهم و مردانی را نیز از دست من می گیرند. من می گویم: پروردگارا! اصحاب من! خداوند در جواب می فرماید: تو نمی دانی که اینان بعد از تو چه کار هایی کرده اند». ⁽¹⁾

6 - ابن جریر طبری نیز در تفسیر خود ذیل آیه شریفه: یَوْمَ تَبْیَضُ وُجُوه ... ⁽²⁾به سند خود از «قتاده» نقل کرده که می گفته است: گروهی پس از ایمان آوردن به خدا کافر شدند چنان که می شنوید و از برای ما از پیغمبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم نیز روایت کرده اند که آن حضرت فرموده است:

«به خدایی که جان محمّد در قبضه قدرت اوست در [روز قیامت] گروهی از کسانی که یار و مصاحب من بودند بر لب حوض [کوثر] بر من وارد می شوند، و هنگامی که می خواهند خود را به من برسانند آن ها را می گیرند و از جلوی من عبور می دهند، من می گویم خدایا!اصحابم! اصحابم در جواب من می گویند: تو نمی دانی که اینان بعد از تو چه بدعت هایی گذاشتند». ⁽³⁾

7 - امام احمد حنبل در «مسند» و طبرانی در «معجم کبیر» و ابو نصر سجزی در «إبانه» از ابن عبّاس روایت کرده اند که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود:

«من دامن شما را می گیرم و می گویم از آتش بترسید و از تعدی به حدود الهی دوری کنید، هنگامی که از دنیا رفتم قبل از شما به حوض کوثر وارد می شوم هر کدام از شما که بر حوض وارد شود رستگار خواهد شد. پس گروهی را می آورند و آن ها را از سمت چپ حرکت می دهند و از حوض کوثر دور می نمایند، من می گویم بار خدایا! اینان از امّت منند، خداوند در جواب می فرماید: این ها پس از تو مرتدّ شدند و به قهقرا برگشتند». ⁽⁴⁾

8 - ابو داود طیالسی و احمد حنبل و عبد بن حمید و ابو یعلی علیه السلام و حاکم نیشابوری و ابن ابی شیبه از ابو سعید خدری روایت می کنند که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: