مشخصات کتاب

فصل نامه علمی _ تخصصی

سال چهارم، شماره 13، بهار 1398

صاحب امتیاز و مدیرمسئول: دکتر محمدحسین مردانی نوکنده

سردبیر: دکتر سید محمدکاظم طباطبایی

مدیر داخلی: غفار عموزاده آرائی

مدیر اجرایی: دکتر حسین قلندری

ویراستار فارسی: سعید صناعتی

مترجم و ویراستار انگلیسی: دکتر محمدرضافخرروحانی

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

طراح جلد: حسن فرزانگان

صفحه آرا: علی قنبری

مدیر روابط عمومی: علیرضا شابدین

لیتوگرافی، چاپ و صحافی: مشهد، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی

هیئت تحریریه: دکتر نجف لک زایی استاد دانشگاه باقر العلوم(علیه السلام)

دکتر مجتبی رحماندوست دانشیار دانشگاه تهران

دکتر ناصر رفیعی محمدی دانشیار جامعة المصطفی العالمیه

دکتر علی بیات دانشیار دانشگاه تهران

دکتر علی حاجی خانی دانشیار دانشگاه تربیت مدرس

دکتر غلامرضا خوش فر دانشیار دانشگاه گلستان

دکتر محمدرضا سنگری استادیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی

دکتر مصطفی دلشاد تهرانی استادیار دانشگاه قرآن و حدیث

دکتر محمد رضا فخر روحانی استادیار دانشگاه قم

دکتر مهدی مردانی(گلستانی) استادیار دانشگاه قرآن و حدیث

نشانی پستی: گرگان _ صندوق پستی853-49175، فصل نامه پژوهش نامه معارف حسینی

کدپستی: 4916935379

نمابر: 32131590-017 همراه: 09113701235

ایمیل فصل نامه: ayate.boostan@gmail.com http://www.maarefehosseini.ir

شمارگان: 1200 نسخه بها: 000/125 ریال

این فصل نامه با همکاری اداره کل تبلیغات اسلامی گلستان منتشر می گردد.

اشاره

فصل نامه بین المللی پژوهش نامه معارف حسینی نشریه ای با موضوع مطالعات اسلامی (با تمرکز بر معارف امام حسین (علیه السلام)) به زبان فارسی و گستره بین الملل و جهان اسلام و نوع انتشار مجله ای به شماره ثبت75858 فعالیت خویش را با رویکرد علمی _ تخصصی آغاز نموده است.

فصل نامه بین المللی پژوهش نامه معارف حسینی در پایگاه های زیر نمایه می شود:

مشاور عالی:

حجت الاسلام نورالله ولی نژاد

مشاوران علمی فصل نامه در عرصه بین الملل:

شیوه نگارش و چگونگی پذیرش مقاله در آیت بوستان- پژوهش نامه معارف حسینی

اگر از یک نویسنده در یک سال بیش از یک اثر منتشر شده باشد ، این آثار با ذکر حروف الف : ب ، و... ی ا b a و... پس از سال انتشار از هم متمایز شوند.

مقاله: نام خانوادگی، نام نویسنده / نویسندگان سال نشر عنوان مقاله». نام ویراستاریا گرد آورنده.

نام مجموعه مقالات محل نشر: نام ناشر. شماره صفحات مقاله.

فصلنامه آیت بوستان - پژوهش نامه معارف حسینی

فهرست عناوین

راز جاودانگی قیام عاشورا در مقایسه با دیگر قیام ها... 7

دکتر مصطفی صادقی، اسماء فرمانیان

نهضت حسینی، الگویی کامل برای فرهنگ سازی... 33

محمدجواد آقاباقری

تأثیرگذاری خواص در واقعه عاشورا... 57

افسانه قربانی، عاطفه خانی، دکتر مهرناز گلی

عزاداری روز عاشورا از منظر سفرنامه نویسان مستشرق... 81

دکتر محمدرضا فخر روحانی، اعظم وفایی، زهرا کریمی

تأثیرپذیری تاریخ نگاری عاشورا از سیره عاشورایی امام سجاد (علیه السلام) (از آغاز تا دوره معاصر)... 103

سینا میرشاهی

نقش شعر و شاعری در ماندگاری پیام عاشورا... 123

دکتر محمدحسین مردانی نوکنده

نکته هایی از معارف حسینی... 149

علی رضا شابدین

معرفی کتاب.... 153

دکتر محمد رضا فخر روحانی

راز جاودانگی قیام عاشورا در مقایسه با دیگر قیام ها

اشاره

دکتر مصطفی صادقی⁽¹⁾اسماء فرمانیان⁽²⁾

تاریخ دریافت: 2/5/97 تاریخ پذیرش: 25/9/97

چکیده

در تاریخ اسلام قیام های بسیاری صورت گرفته که مهم ترین آن ها نهضت عاشوراست و پس از قرن ها در عرصه های مختلف هم چنان ماندگار و پویاست. در حالی که دیگر قیام ها تنها در لابه لای متون و کتب تاریخی باقی مانده و آثار سیاسی و اجتماعی مداوم و مستمری نداشته است. مقاله حاضر در پی بررسی این مسئله است که علل و عوامل این ماندگاری در مقایسه با دیگر قیام ها چیست؟ یافته پژوهش آن است که ویژگی های منحصر به فردی از قیام حسینی (علیه السلام) مانند منصوص بودن امامت آن حضرت (علیه السلام) و فاصله رفتارهای او با رهبران دیگر قیام ها موجب جاودانگی آن شده است.

کلیدواژگان: نهضت حسینی (علیه السلام)، قیام ها، ماندگاری، مقایسه.

مقدمه

واقعه عاشورا در تاریخ اسلام از نظر ظاهری مشابه های زیادی دارد. در زمان خلافت امویان و عباسیان و معاصر با حضور ائمه معصومین (علیهم السلام)، حرکت هایی برای مبارزه با ظلم و با هدف امر به معروف و نهی از منکر و احیای سنت رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) انجام شد. بسیاری از این نهضت ها به رهبری ذریه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) که عالمان و زاهدان زمان یا شیعیان اهل بیت بودند، انجام شد. اکثر قریب به اتفاق این قیام ها به شدت سرکوب و رهبران آن کشته شدند. گاه آمار تلفات و شدت فاجعه بسیار بیش از واقعه عاشوراست اما چگونه شد که آن حرکت ها فراموش شد و جز در کتاب ها از آن یاد نمی شود؟ علت فراموشی آن قیام ها و جاودانه شدن حرکت امام حسین (علیه السلام) در چیست؟ این جاودانگی اسراری دارد که مهم ترین آن رهبری امام منصوص، اخلاص و اخلاق است.

تحقیق حاضر در پی بررسی این قیام ها و مقایسه حرکت امام حسین (علیه السلام) با آن هاست تا این واقعیت را کشف کند که هر یک دارای چه ویژگی هایی بوده و بخصوص چه تفاوتی میان آن ها بود که قیام حسینی (علیه السلام) را این گونه ماندگار کرده و هر سال شور و رواج بیش تری می گیرد؛ در حالی که قیام های دیگر چنین شهرتی نیافت و گاه از آن ها حتی اطلاع زیادی در دست نیست.

هدف این بحث، واکاوی حادثه عاشورا از زاویه ای دیگر و نشان دادن عظمت حرکت حسینی (علیه السلام) و برتری آن بر تمامی حرکت های ضد ظلم در طول تاریخ است تا درسی برای امروز و فردای ما باشد.

درباره حادثه عاشورا و قیام امام حسین (علیه السلام) و قیام های دینی، آثار فراوانی وجود دارد که از آن ها در این تحقیق استفاده خواهد شد. بخشی از این آثار، منابعدست اول تاریخ به شمار می رود که از حادثه کربلا و دیگر قیام ها سخن به میان آورده است. از منابع اصلی این نوشتار، کتاب مقاتل الطالبیین اثر ابوالفرج اصفهانی (م 356) است؛ زیرا بسیاری از قیام های شیعه از سوی بنی حسن و زیدیان انجام شده و ابوالفرج با توجه به گرایش زیدی اش به تفصیل یا اختصار از این قیام ها سخن گفته است. این کتاب در موضوع

بحث حاضر، اثری تخصصی به شمار می رود. در مرحله بعدی از کتب تاریخ عمومی یا تاریخ اهل بیت (علیهم السلام) مانند تاریخ یعقوبی (م 284) تاریخ طبری (م 310)، ارشاد شیخ مفید (م 413) و دیگر منابع دست اول بهره خواهیم برد.

بخش دیگر آثار، مطالعات و تحقیقات جدید است که نام بردن از آن ها به درازا می کشد؛ اما هیچ کدام به مقایسه قیام ها و بیان ویژگی های آن نپرداخته اند. البته کتب و مقالاتی مستقل یا ذیل دیگر مباحث از جاودانگی و ماندگاری نهضت عاشورا سخن گفته اند، ولی مقایسه ای در آن ها نیست. از آن جمله، مقاله جاودانگی قیام امام حسین (علیه السلام) نوشته مهدی مهریزی (آینه پژوهش، ش77، زمستان 1381)، مقاله عوامل پایداری و جاودانگی نهضت عاشورا اثر علی باقی (حکومت اسلامی، ش27، بهار 1382) و کتاب عوامل پایداری و جاودانگی نهضت عاشورا اثر ابوالفضل بهشتی (قم، بوستان کتاب، 1385) است. نوشته حاضر در نظر دارد با تطبیق این نهضت با دیگر قیام های مشابه، به رمز ماندگاری اشاره کند.

پرسش نوشتار آن است که چه ویژگی های منحصری در نهضت عاشورا وجود دارد که آن را جاودانه کرده است؟

فرضیه آن است که برخی ویژگی های انحصاری مانند امامت منصوص ومجموعه ای از خصوصیات اخلاقی در مقایسه نهضت حسینی (علیه السلام) با دیگر حرکت های مشابه، موجب ماندگاری آن شده است.

قلمرو زمانی این بحث، دوران حضور ائمه (علیهم السلام) است؛ زیرا مقطعی مهم برای شیعیان به شمار می رود. گفتنی است در بیان مقایسه قیام ها با نهضت حسینی (علیه السلام)، تنها مواردی به عنوان نمونه و شاهد ذکر خواهد شد و بنا نیست همه موارد اشتراک یا اختلاف استقرا شود.

مروری بر قیام ها

در طول تاریخ اسلام حرکت ها، جنبش ها و قیام های بسیاری در برابر دولت های حاکم صورت گرفت. دیدگاه های مذهبی، انگیزه ها، شکل و نتایج این قیام ها متفاوت است

امّا همه آن ها ادعای دین داشتند. در این میان قیام های شیعی جایگاهی خاص دارد و از نظر کمیّت قابل توجه است؛ زیرا آنان به لحاظ اعتقادی با نظام های حاکم هم سو نبودند و طبیعی بود درگیری هایی آشکار و پنهان میان آن ها وجود داشته باشد. در ادامه به مهم ترین جنبش های دینی که در سه قرن نخست هجری صورت گرفته اشاره می شود.

از قیام های شیعی می توان به موارد زیر اشاره کرد:

اما از قیام های غیرشیعی می توان به این موارد اشاره کرد: وقعه حره، قیام ابن زبیر، شورش عبدالرحمن بن محمد بن اشعث، شورش یزید بن مهلب در سال 102، شورش حارث بن سریج، قیام زنگیان به رهبری علی بن محمد مشهور به صاب الزنج و قیام های متعدد خوارج که از زمان امیرمؤمنان (علیه السلام) پیوسته با حکومت ها درگیر بودند.

با توجه به این که قیام های غیرشیعی از نظر اعتقادی متفاوت بوده و فاصله بسیاری با جنبش های شیعه دارد، چندان نمی تواند مورد مقایسه قرار گیرد. از این رو تأکید نوشته حاضر بیش تر بر قیام های شیعه خواهد بود.

این همه حرکت سیاسی و نظامی و شورش هایی که به لحاظ تعدادِ تلفات گاه فاجعه آمیزتر از حادثه کربلا بود، فراموش شده یا فقط در کتاب ها و نزد تاریخ دانان شناخته شده اند. تنها نهضت عاشوراست که چهارده قرن است در سراسر جهان شناخته شده و جاودان مانده است. در این جا با بررسی مشترکات و مفترقات این قیام ها در مقایسه با حرکت عاشورا، در پی یافتن عوامل این جاودانگی خواهیم بود.

مشترکات

الف) در اهداف

اشاره

تقریباً تمامی جنبش ها هر چند غیرشیعیان با هدف دینی و احیای سنت نبوی انجام

شده است. اگرچه در اندازه صداقت هر یک ممکن است گفت وگو شود. در ادامه به سه هدف مهمی که در کلام رهبران قیام ها آمده یا منشأ آن بوده است، اشاره می شود:

1. مبارزه با ظلم و فساد

بسیاری از اهداف قیام های مسلمانان برای مبارزه با ظلم و رفع بی عدالتی بوده است. بگذریم که چه اندازه در این موضوع موفق بودند یا توانستند بدان جامه عمل بپوشند یا حتی خود گرفتار بی عدالتی شدند. در شرایطی که فساد و تباهی بر جامعه ای حکومت می کند و ظلم و فساد همه جا را فرا گرفته، اگر از هیچ حلقومی به خاطر حفظ جان و حیثیت ندایی برنخیزد، دیگران در زمان و مکان های دور قضاوتشان این است که آنچه می گذرد نماینده روح مردم و به رضا و میل آن هاست (مطهری، 1379: 2/ 163).

امام حسین (علیه السلام) در جمع کوفیان لشکر حرّ می فرماید:

ما خاندان برای سرپرستی این امر (حکومت) بر شما سزاوارتر از این مدعیانی هستیم که به ناحق ادعای خلافت دارند و در میان شما به ستم و تجاوز رفتار می کنند. (ابن اثیر، 1385: 4/ 47)

محمد و ابراهیم فرزندان عبدالله بن حسن مثنی برای مبارزه با حکومتی (بنی عباس) قیام کردند که حاکم مدینه علاوه بر فشارهای عمومی به خصوص بر رجال بنی هاشم، مقرر داشت همگی آن ها هر روزه در مقر حکومت حاضر و ضامن یکدیگر شوند تا یکی را در غیبت دیگری بازداشت کند. روزی حسینصاحب فخ و یحیی بن عبدالله به واسطه غیبت یکی از بزرگان بنی هاشم به عنوان گروگان بازداشت شدند و این سخت گیری ها و اهانت ها مقدمه و جرقه ای برای قیام بود (طبری، 1387: 8/ 193). قیام حسین بن علی شهید فخ نیز به دلیل سخت گیری های خلافت عباسی بر مردم و به خصوص شیعیان و علویان صورت گرفت (یعقوبی، بی تا: 2/ 404).

زمینه ساز قیام یحیی بن عمر نیز ظلم و تعدی عباسیان بود که در دوره متوکل به اوج خود رسیده و روزگار سختی برای شیعیان و علویان ایجاد کرده بود. یحیی برای براندازی این ظلم و ستم و گرفتن حق خود از حکومت به طرف کوفه رفت تا در آن جا به کمک شیعیان قیام کند (اصفهانی، 1381: 592).

البته مبارزه امام حسین (علیه السلام) فراتر از دفع ظلم و ستم به خاندان خود بلکه مقابله با فساد عمومی و سلطه کسانی بود که شایستگی خلافت را ندارند.

2. امر به معروف و نهی از منکر

امام حسین (علیه السلام) در آنچه به عنوان وصیت نامه او مشهور شده است خطاب به محمد حنفیه هدف از قیامش را امر به معروف و نهی از منکر بیان می کند (ابن اعثم، 1411ق: 5/ 21). نماینده او مسلم بن عقیل در جواب ابن زیاد که او را به فتنه انگیزی متهم کرد، گفت:

از آن جا که شما منکرات را گسترش داده و معروف را دفن کرده اید... به سوی مردم کوفه آمده ایم تا آن ها را امر به معروف کرده و از منکرات باز داریم. (ابن طاووس، 1395: 116)

زید بن علی با هدف امر به معروف و نهی از منکر و خون خواهی امام حسین (علیه السلام) قیام کرد (مفید، 1413: 2/ 172). محمد بن ابراهیم بن طباطبا در سخنرانی خود در کوفه مردم را به کتاب و سنت و امر به معروف و نهی از منکردعوت کرد. چنان که یحیی بن عمر می گفت: قیام من جز از روی غضب برای خدا نیست (اصفهانی، 1381: 428 و 521).

3. اصلاح دین و سنت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)

امام حسین (علیه السلام) در مورد احیای سنت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرماید:

شما را به کتاب خدا و سنت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) دعوت می کنم؛ چرا که سنت رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) را میرانده و بدعت ها را احیا کرده اند و اگر دعوتم را اجابت کرده و دستوراتم را عمل کنید، شما را به راه رشد و تقوا هدایت خواهم کرد. (طبری، 1387: 5/ 357)

در وصیت نامه امام (علیه السلام) که چند سطر پیش از ابن اعثم نقل شد هم چنین آمده است:

من از سر هوا و هوس قیام نکردم و قصد فساد و ظلم به دیگران هم ندارم، بلکه به منظور اصلاح امت جدم و برای امر به معروف و نهی از منکر قیام کردم.

رهبران دیگر قیام ها نیز برای از بین بردن بدعت ها و فساد امویان و عباسیان حرکت

خود را عملی ساختند و اکثراً با شعار «الرضا من آل محمد (صلی الله علیه و آله و سلم)»؛ یعنی برگزیدن شخصی از ذریه پیامبر که دین و سنت او را اصلاح کند، قیام کردند.

ب) در ویژگی ها

1. شرایط بیعت

هر حرکتی در صدر اسلام بنا به رسم آن زمان با بیعت همراه بود. قیام های شیعی بر اساس قرآن و سنت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آغاز می شد و غیر شیعیان شرایطی چون شورا یاسنت شیخین را هم داشتند؛ اما در استناد به قرآن و سنت نبوی (صلی الله علیه و آله و سلم) مشترک بودند. شرایط دیگری که افزوده می شد بر اساس اهداف و کارکرهای قیام بود چنانکه مثلاً بیعت توابین و مختار بر اساس انتقام از قتله کربلا بود. مختار در مسجد کوفه خطبه ای خواند و به مردم گفت:

با من بر کتاب خدا و سنت پیامبرش و خون خواهی خاندان رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) و جهاد با منحرفان و دفاع از ضعیفان، بیعت کنید. (بلاذری، 1417: 6/ 394)

حسین شهید فخ، مردم را به کتاب خدا، سنت پیامبر و خشنودی (یا شخص مورد رضای) خاندان رسالت دعوت می کرد و «حی علی خیرالعمل» را که از سنت نبوی (صلی الله علیه و آله و سلم) ترک شده بود به اذان بازگرداند (محلی، 1423: 1/ 322).

2. شرایط رهبری

یکی از ملاک های مهم برای پیشبرد هر حرکت و نهضتی، جایگاه رهبر آن و موجه بودن شخصیت اوست. قیام های مسلمانان به ویژه حرکت های شیعی، از سوی شخصیت هایی صورت می گرفت که یا از خاندان رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به شمار می رفتند و مردم به خاطر این ویژگی به آن ها مودّت داشتند و یا جزء صحابه و تابعین موجه بودند. این که صاحب زنج به دروغ، خود را به اهل بیت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) منتسب می کرد (اربلی، 1421: 1/ 398)، نشان از این اعتبار دارد. ویژگی دیگر آن که این رهبران غالباً اهل زهد و دانش بودند. افرادی با سجایای نیک اخلاقی و صفات برجسته ای که سبب گرایش مردم به سوی آن ها می شد.

رهبری مبارزه با یزید بر عهده امام حسین (علیه السلام) بود که نوه پیامبر و مورد احترام همه مسلمانان بود. اکثریت قریب به اتفاق قیام های شیعی هم توسط بزرگانی از خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و منسوبین به او از بنی هاشم یا صحابه انجام شد. حجر بنعدی از صحابه به شمار می رفت (ابن حجر، 1415: 2/ 32) و سلیمان بن صرد خزاعی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را درک کرده بود (ابن جوزی، 1412: 6/ 46). زید بن علی نواده رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) و دارای شخصیتی ممتاز و برجسته بود. فرزندش یحیی جوانی پاک دامن، نیکو خصال و عالم و شجاع و پارسا به شمار می رفت. محمد بن عبدالله (صلی الله علیه و آله و سلم) به خاطر فضایل و سجایای اخلاقی که در میان هاشمیان داشت، لقب «نفس زکیه» پیدا کرده بود. او را صریح قریش می گفتند (ابن طقطقی، 1376: 69 و 72)؛ چون در میان مادران او تا به قریش برسد، کنیزی وجود نداشت. حسین بن علی شهید فخ نیز از سادات نسل امام حسن (علیه السلام) و در عبادت و سخاوت و اوصاف پسندیده در خاندان خود مشهور بود.

محمد بن قاسم از نوادگان امام حسین (علیه السلام) به گونه ای زاهد و فارغ از دنیا بود که مردم او را صوفی لقب دادند. مسعودی (1409: 3/ 464) می نویسد عبادت و زهد و تقوای او در کوفه در نهایت وصف بود.

3. برخورد و سرکوب

اکثر قریب به اتفاق شورش ها و نهضت هایی که در برابر دولت ها و حاکمان انجام می شد به سرکوب و قتل عام و کشته شدن رهبر نهضت می انجامید. گاهی هم پیروزی موقتی حاصل و چند صباحی موفقیت با آن ها همراه بود و دولتی نیز تشکیل می دادند، ولی پس از چند سال دشمنان مختلف بر آن ها چیره می شدند. در هر صورت مقابله با قیام ها و برخورد و سرکوبی و کشتار، وجه مشترک آن ها بود. در قیام مختار از کوفیان 500 نفر کشته شدند (دینوری، 1960: 300) و گفته اند پس از شکست دولت او، هشت هزار نفر از هوادارانش به دست مصعب بن زبیر قتل عام شدند (ابن قتیبه، 1413: 2/ 32). در جریان قیام ابراهیم بن عبدالله در باخمرا چهارصد تا هفتصد نفر کشته شدند(طبری، 1387: 7/ 646). حسین بن علی شهید فخ با چهار هزار نفر قیام کردند که بیشتر آن ها کشته شدند. سه روز جنازه های آن ها ماند و درندگان و پرندگان به سراغ آن ها رفتند

(مسعودی، 1409: 3/ 326). در شورش یزید بن مهلب که خود از بنی امیه بود رقم کشتگان را از 300 تا 1800 نفر نوشته و گفته اند سیصد نفر اسیر و اعدام شدند (بلاذری، 1417: 8/ 328 تا 330). ابن اعثم تلفات طرفین را سه هزار نفر نوشته است (ابن اعثم، 1411: 8/ 228). آمار کشتگان واقعه حرّه در مدینه را هفتصد تن از مشاهیر مهاجر و انصار و ده هزار نفر از دیگران نوشته اند (ابن کثیر، 1407: 8/ 221). البته در آمارهای حوادث صدر اسلام همانند بسیاری از اعداد و ارقام، مبالغه وجود دارد، ولی می تواند تا حدودی نشان گر واقعیت باشد.

در قیام امام حسین (علیه السلام) که بدترین جنایات و ظالمانه ترین رفتارها توسط امویان صورت گرفت پس از شهادت یاران، با جسارت و بی رحمی تمام، امام (علیه السلام) را به شهادت رسانده، اسبان را بر پیکر شهدا دواندند. به غارت اموال و لباس این عزیزان پرداختند. خیمه های زنان و کودکان را آتش زده و آن ها را به اسارت گرفتند.

یاران زید پیکرش را مخفیانه در مسیر نهر آبی در شب دفن کردند و سپس نهر آب را بر روی آن جاری ساختند تا اثری از آن باقی نماند. با این حال قبر او را یافتند و سر از پیکرش جدا کرده، برای هشام فرستادند و بدنش را مدت چند سال در کناسه کوفه به دار آویختند (اصفهانی، 1381: 138؛ مقریزی، 1418: 4/ 323). در قیام شریک بن شیخ، پس از سرکوبی نهضت، زیاد بن صالح دستور داد شهر را سه روز به آتش کشیدند و بسیاری از مردم را به دار آویختند (نرشخی، 1363: 89؛ واسیلی، 1366: 1/ 429).

مفترقات

تا این جا به وجوه مشترک قیام های دینی اشاره شد. در ادامه تلاش می شود به تفاوت هایی که این قیام ها با نهضت حسینی (علیه السلام) داشتند، اشاره شود تا هدف اصلی این نوشتار که مقایسه آن ها و کشف رمز جاودانگی حرکت عاشورا هست، تبیین گردد.

تفاوت های نهضت عاشورا با دیگر قیام های مسلمانان و حتی شیعیان، بسیار است. برخی از مواردی که به عنوان نقطه اشتراک بیان شد، می تواند از جنبه ای دیگر نقطه افتراق تلقی شود. از این رو ممکن است عناوین این دو بحث به یکدیگر

شباهت داشته باشند.

در ویژگی ها

قیام عاشورا جلوه ای از حق خواهی و باطل ستیزی در ارتباط با والاترین رکن جامعه اسلامی؛ یعنی امامت بود. امام حسین (علیه السلام) در سخنان خود بر تبیین جایگاه امامت و ویژگی های امام، عدم صلاحیت دیگران برای تصدی اینمنصب و بیان شایستگی و حقانیت خود برای امامت مسلمین تأکید داشت. حرکت آن حضرت نخستین نمونه مبارزه با دستگاه خلافتی است که ادعای جانشینی رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) را یدک می کشید؛ ولی با ظلم و بی عدالتی رفتار می کرد. این می تواند از عوامل جاودانگی آن باشد؛ زیرا دیگر حرکت ها از آن درس گرفت و مصداق شریفه «و اجعلنا للمتقین اماماً» شد. خطّ تساهل و سازش با دولت حاکم را بر هم زد و آغازی بر مشروعیت حرکت های ضد ستم بعدی شد. این خود جنبه ای دیگر از رهبری است که در واقع حرکت سیدالشهدا (علیه السلام) همه حرکت های سیاسی و جنبش های ضد ظلم را رهبری کرد.

پس ویژگی نهضت عاشورا در مقاومت و ایستادگی امام (علیه السلام) و یاران با وفایش در کنار عده ای زن و بچه بود. اما در همه قیام ها چنین رقم نخورد بلکه برخی رهبران آن قیام ها تسلیم شدند یا امان گرفتند یا از مقاومت دست برداشتند و گاه دستگیر و زندانی شدند؛ چیزی که خط قرمز سید آزادگان بود و فرمود:

لَا وَ اللَّهِ لَا أُعْطِیکُمْ بِیَدِی إِعْطَاءَ الذَّلِیلِ؛ (شیخ مفید، 1413: 2/ 98)

هرگز دست ذلت به شما نخواهم داد.

محمد دیباج فرزند امام صادق (علیه السلام) یکی از کسانی است که در دوران مأمون قیامکرد، اما قیامش سرکوب شد، بسیاری از همراهان کشته شدند، خود او از ناحیه چشم مجروح شد و نیروی کمکی طبق قرار برایش نرسید، درخواست امان کرد و با آن موافقت شد (طبری، 1387: 8/ 539؛ اصفهانی، 1381: 441). زیدالنار نیز بنا به گزارشی درخواست امان کرد (طبری، 1387: 8/ 535) و بنا به نقل دیگر در عملیات نظامی دستگیر و نزد مأمون فرستاده شد (ابن عنبه، 1417: 202).

ابوالسرایا پس از پیروزی های اولیه در قیام خود، سرانجام امان گرفت و پس از تسلیم شدن، گردن زده شد (اصفهانی، 1381: 446). البته کسانی چون حسین شهید فخ هم بودند که امان دشمن را به سختی ردّ کردند و تا پای جان جنگیدند (اصفهانی، 1381: 377 و 378).

در اهداف و انگیزه ها

اشاره

هدف در هر قیام و حرکتی اهمیت بنیادین دارد. هر چند گفته شد نهی از منکر و مبارزه با ظلم از نقاط مشترک حرکت های صدر اسلام بود، لیکن در اهداف فرعی یا بهتر بگوییم انگیزه ها، گاه مطالبی به چشم می خورد که می تواند تفاوت نهضت حسینی (علیه السلام) با دیگر قیام ها را نشان دهد.

1. خون خواهی و انتقام

تصمیم امام حسین (علیه السلام) برای قیام به صورت آنی و زودگذر نبود که در آن حس انتقام جویی و خشم بر آل امیه اصل باشد (منتظرالقائم، 1388: 126). اما در قیام های

دیگر یکی از انگیزه ها، خون خواهی و انتقام جویی قیام قبل از خود اتفاق بود. مختار با گردآوردن شیعیان، انگیزه اش را انتقام از قاتلان شهدای کربلا می دانست. خشم وی از امویان که مدتی او را زندانی کرده بودند ومخالفت با زبیریان که از آن ها بریده بود، می توانست بخشی از اهداف و انگیزه های ناگفته او باشد.

منشأ قیام زید بن علی، خشم مقدسی بود که از مشاجرات لفظی او با هشام بن عبدالملک سرچشمه می گرفت (طبرسی، 1417: 1/ 494). در سفرش به شام، خلیفه هشام بن عبدالملک را به پرهیزکاری سفارش کرد؛ ولی هشام او را از خود راند. لذا وقتی مردم ناراضی از او بیعت خواستند، استقبال کرد. یکی از این مشاجرات در سرزنش هشام نسبت به کنیززاده بودن زید تبلور می یافت که گفت: تو را با خلافت چه کار در حالی که فرزند کنیز هستی؟! (مفید، 1413: 2/ 172 و 173).

این برخورد که از سوی دیگر امویان نیز به اهل بیت انجام شده بود (عبدالملک به امام سجاد (علیه السلام) چنین ایرادی گرفته بود)؛ طبعاً خشم و ناراحتی زید را در پی داشت. آنچه مزید علت شد اهانت هشام به امام باقر (علیه السلام) بود که آن حضرت را بقره خواند. زید بر آشفته گفت: با سخن رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) که او را باقر (علیه السلام) نامیده است، مخالفت نکن. در روز قیامت هنگامی که او به بهشت رود و تو به دوزخ، رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) پاسخ مخالفت تو را خواهد داد (ابن عنبه، 1417: 175).

پس از این سفر بود که زید به کوفه برگشت و برای قیام آماده شد.

عبدالله بن معاویه مردم را به سوی خود دعوت می کرد و در بیعتش حرفی از قرآن و سنت نبود (اصفهانی، مقاتل: 157)؛ بلکه از کمیت خواست اشعاری بسراید تا قبیله های شمال و جنوبی را به جان هم بیندازد و فتنه ای بر پا کند و اوضاع را متشنج کند؛ تا بتواند به خون خواهی زید و یحیی قیام کند و بر حکومت بنی امیه پیروز شود (بهرامی، 1382: 7).

مسعودی (1409: 3/ 212) سبب قیام یحیی را مبارزه با ظلم و فراگیر شدن جور و بی عدالتی دانسته است. هدف وی علاوه بر احقاق حق، انتقام و خون خواهی از پدرش زید بود (کمالی، 1387: 95).

2. دست یابی به حکومت

تشکیل حکومت از جمله اهداف قیام ها بود. هر چند درباره نهضت امام حسین (علیه السلام) نیز چنین چیزی دور از انتظار نیست؛ ولی آن حضرت به هر وسیله ای برای رسیدن به این هدف متوسل نشد. شاهد آن که وقتی متوجه تعلل کوفیان و شهادت نماینده اش مسلم شد، خواست برگردد. بار دیگر وقتی با لشکر حرّ برخورد کرد به طور جدّی تصمیم به بازگشت گرفت چون می فرمود:

مردم از دعوت خود برگشته اند و دلیلی برای ادامه راه وجود ندارد.

با این که نشستن بر مسند خلافت و تشکیل حکومت اسلامی، حق مسلّم امام، خلیفه و حجت خداوند بر روی زمین بود، ولی آن حضرت در سخنان خود برای دعوت از شیعیان هیچ گاه حکومت را ملاک اصلی و نهایی نهضت خود قرار نداد.

امام (علیه السلام) در خطبه خود در مکه در سال های آخر حکومت معاویه در جمع گروهی از عالمان و نخبگان دیگر مناطق اسلامی ضمن یادآوری مسئولیت آن ها، برای حفظ دین و اعتقادات مسلمانان، هدف از اقداماتش را بر ضد بنی امیه چنین اعلام فرمود:

اللَّهُمَّ إِنَّکَ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ یَکُنْ مَا کَانَ مِنَّا تَنَافُساً فِی سُلْطَان...؛ (حرانی، 1363: 239)

خداوندا! تو خود آگاهی که آنچه از ناحیه ما صورت گرفت رقابت در کسب قدرت یا خواهش فزون طلبی نبود، بلکه برای این بود کهنشانه های دین تو را بنمایانیم و در شهرها اصلاح را آشکار سازیم. تا مظلومان ایمنی یابند و در سایه آن به احکام تو عمل شود.

بنابراین سیدالشهدا (علیه السلام) هدفی فراتر از تشکیل حکومت داشت و شهادتش نشان داد که فقط به دنبال دستیابی به آن نبود. این در حالی است که دیگران برای رسیدن به این مقام تلاش می کردند. مختار پس از پیروزی در قیام و گرفتن انتقام از قاتلان امام حسین (علیه السلام) خود در کوفه حکومت تشکیل داد و چند سالی بر مسند نشست. کسانی که نگاهی دیگر به مختار دارند، هدف اصلی وی را رسیدن به این مقام می دانند.شیعیان کوفه در پاسخ همکاری عبدالله بن معاویه به وی پاسخ دادند: ما تمام بزرگان خود را به

تازگی از دست داده ایم و بهتر است برای کمک به فارس برود (اصفهانی، 1381: 164).

ابتدا عبدالله به سوی جبال رفت و با فراهم آوردن یارانی، خیلی زود بر آنجا سپس ری، قومس، اصفهان، فارس مسلط شد و اصفهان را پایتخت قرار داد و چهار برادرش را به حکومت آن شهرها گمارد (بهرامی، 1382: 9).

3. بیت المال

بخشی از هدف قیام ها، دستیابی به قدرت در مصادره اموال حکومت و به عبارتی دست یافتن بر بیت المال بود؛ اما در نهضت امام حسین (علیه السلام) از تلاش برای این موضوع گزارشی نمی بینیم. با این که در دوران آن حضرت، بی عدالتی گسترش یافته و شیعیان در سختی بودند، ولی قطعاً هدف امام (علیه السلام) از مقابله با حاکمیت وقت، به دست آوردن اموال نبود بلکه انگیزه ای جز مقابله با باطل و برپاداشتن حق در کار نبود. تنها موردی که در کلمات برخی مؤلفان وجود دارد، روایتی از مصادره اموال کاروان یمن اعزامی به یزید است که ابن طاوسآن را به عنوان مصادره قلمداد کرده (ابن طاوس، 1395: 139)، اما پیش از او شیخ مفید چنین تعبیری از این کار امام (علیه السلام) ندارد بلکه آن را کرایه دانسته است (مفید، 1413: 2/ 68).

قیام های دیگر نشان می دهد چنین انگیزه هایی رنگ و بویی جدّی داشت. وقتی طلحه و زبیر به بصره رسیدند، در نخستین اقدام بیت المال را گرفتند. یحیی بن عمر در زمان متوکل، تنگدست شد. ابتدا در خراسان و بعد در سامرا با امرای متوکل گفت وگو کرده و طلب کمک کرد؛ اما پاسخ او را با درشتی دادند. یحیی به کوفه آمد و با جمع آوری پیروانی، قیام خود را آغاز نمود. وقتی به کوفه رسید نخست به سراغ بیت المال رفت و آنچه در آن بود برداشت. زندان ها را گشود و کسانی را که در آن بودند بیرون آورد (طبری، 1387: 9/ 266).

در خط مشی و رفتار

1. ادعای نادرست

اگر امام حسین (علیه السلام) ادعای جانشینی جدش رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) را داشت و خلافت را حقّ

خود می دانست، ادعایی برآمده از وحی و سنت نبوی بود. خداوند او و فرزندانش را به امامت برگزیده و پیامبر آن را به امت ابلاغ کرده بود. آن حضرت در سخنان خود بر این حقّ تأکید کرده و مردم را هشدار می داد (برای نمونه نک: ابن طاوس، 1395: 105).

اما در این میان افرادی حتی از خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بودند که بر اساس نصب الهی و نصّ نبوی حق امامت نداشتند، ولی آن را ادعا می نمودند. بسیاری از رهبران قیام ها چنین ادعایی داشتند و گاه با اهل بیت (علیهم السلام) که صاحبان واقعی اینحق بودند، مجادله می کردند.

درباره ادعای امامت و خلافت از سوی زید بن علی اختلاف و ابهام هایی هست و اخباری دالّ بر ادعای او وجود دارد (کلینی، 1405: 1/ 356 و 357؛ طوسی، 1348: 186 و 187 و 416؛ ابن شهرآشوب، 1379: 1/ 259 و 260). اما شیخ مفید می گوید: او برای خود دعوت نمی کرد (مفید، 1413: 2/ 172).

محمد بن عبدالله مشهور به نفس زکیه که قیام کرد ادعای خلافت و مهدویت داشت. محمد بن جعفر دیباج علاوه بر ادعا، خود را امیرالمؤمنین هم نامید (مسعودی، 1409: 3/ 439؛ اصفهانی، 1381: 438). حسین شهید فخ به خود دعوت می کرد (ابن سعد، 1410: 5/ 443). مختار اگرچه خود ادعایی نداشت، ولی محمد بن حنفیه را امام و مهدی می دانست. نامه های وی به محمد با خطاب مهدی آغاز می شد (ابن اعثم، 1411: 6/ 246، 251 و 283).

2. شیوه بعیت

در هر حرکت انقلابی بیعت و پیمان بستن با رهبران و پایبندی به آن از موارد ضروری و لازم است. به طوری که در همه قیام ها، ابتدا از افرادی پیمان یاری و پیروی گرفته می شود و پس از تجهیز و روشن شدن هدف، در وقت مناسب، خروج شکل می گیرد. امام حسین (علیه السلام) نه تنها از کسی بیعت نگرفت بلکه دو بار بیعت را از یاران خود برداشت و آن ها را آزاد گذاشت. مرتبه نخست در منزل زباله و پس از دریافت خبر شهادت مسلم بود که خبر را به همراهان خود اعلام کرد و فرمود:

هر کس می خواهد، می تواند بازگردد و بر او ملامتی نیست چرا که تعهدی نداشته است. (مفید، 1413: 2/ 75)

مرتبه دوم شب عاشورا بود که با مظلومیتی تمام از یاران خود خواست از آنجا بروند و اگر می توانند دست زن و بچه اش را نیز بگیرند و از تاریکی شب برای رفتن بهره گیرند؛ زیرا دشمن فقط با او کار دارد. البته همه یاران و خویشان امام اعلام وفاداری کردند و بر خلافت تصور عامیانه، آن شب کسی از آن حضرت جدا نشد. از این رو فرمود:

من یارانی بهتر و با وفاتر از اصحاب خود سراغ ندارم و اهل بیتی فرمان بردارتر و به صله رحم پایبندتر از اهل بیتم نمی شناسم. (ابن نما، 1406: 52)

این سخن جاودانه شد و شاید کمترین قیام و حرکتی بود که چنین وفاداری از یاران نسبت به رهبری دیده شود.

چهارهزار نفر دست زید بن علی را به عنوان مرگ و استقامت فشرده و بیعت کردند اما در نهایت تنها سیصد نفر یا کمتر از آن وی را همراهی کردند (بلاذری، 1417: 3/ 438). در برخی گزارش ها عدد بیعت کنندگان اولیه با زید پانزده هزار تا چهل هزار ثبت شده است (طبری، 1387: 7/ 167 و 168 و 171).

در قیام حسین بن علی حسنی، هر چند تعداد بسیاری از کسانی که به حج آمده بودند با او بیعت کردند، اما کمتر از پانصد تن با او همراهی کردند و هنگامی که در سرزمین فخ با سپاهیان هادی عباسی روبه رو شدند بیش تر آنان نیز پراکنده گردیدند و حسین همراه عده ای به شهادت رسید.

تعداد اینان نسبت به کسانی که گفته می شود پس از خبر شهادت مسلم بن عقیل از کاروان حسینی (علیه السلام) جدا شدند، قابل مقایسه نیست. اگر چه مورخانآماری از تعداد این بازگشتی ها نداده اند؛ اما از کثرت آن هم سخنی نگفته اند.

3. دیانت و اخلاق

الگوی عملی و رفتاری مردم، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و ائمه اطهار (علیهم السلام) هستند که کانون همه خصلت های نیکوی انسانی اند و در همه حال حدود و موازین الهی را رعایت کرده و در

آموزه های خود به این امر توجه داشتند. امام حسین (علیه السلام) به عنوان الگو و اسوه شیعیان در سرتاسر نهضت خود در رفتار و اعمال خود با روش و اسلوبی صحیح عمل کرد و در سخنرانی های خود این مهم را گوشزد می فرمود. هیچ نقطه منفی در نهضت او نمی توان پیدا کرد که خلاف اخلاق و حدود الهی باشد.

از مقدمات نهضت، مانند انصراف مسلم بن عقیل از ترور ابن زیاد گرفته تا متن حرکت، مانند برخورد انسانی با لشکر حرّ و سیراب کردن دشمن خود، صداقت با دوست و دشمن، عدم الزام به بیعت، ایثار و دیگر ارزش های اخلاقی به وفور در واقعه عاشورا نمود داشت (نک: صادقی، 1389، ارزش های اخلاقی در نهضت حسینی (علیه السلام)، سراسر مقاله). اما در بعضی قیام ها این مسائل رعایت نمی شد.

ابوالفرج اصفهانی به رغم گرایش های زیدی خود ذیل شرح حال عبدالله بن معاویة بن عبدالله بن جعفر که از قیام کنندگان ضد بنی امیه و منسوب به بنی هاشم و شیعیان بود، به صراحت از او بدگویی می کند و می گوید به خاطر این که کتابم از اخبار او ناقص نباشد شرح حالش را می آورم وگرنه انسانی بد رفتار و حتی متهم به بد دینی (زندقه) بود. آن گاه برخی اعمال نادرست از شخصیت و قیام او را ذکر می کند (اصفهانی، مقاتل: 152 به بعد) که شاید درهیچ قیام منتسب به شیعه ای چنین مطالبی نتوان یافت. هم چنین کشتارهایی که در برخی قیام ها همانند مختار اتفاق افتاده، محل گفت وگوست. چنان که به گزارش طبری، مختار پیش از خروج، 284 نفر را که در کربلا حضور داشته و شاهد ماجرا بوده اند کشت. این غیر از کشته های پس از قیام رسمی اوست (طبری، 1387: 6/ 51).

زید برادر امام رضا (علیه السلام) وقتی در قیام خود پیروز شد، با مخالفانش رفتار تندی داشت. به او زیدالنار می گفتند، بدان سبب که وقتی در بصره شورش کرد بسیاری از خانه های عباسیان و پیروان آنان را آتش زد و هر کس که جامه سیاه (شعار عباسیان) بر تن داشت را هم می سوزاند! زید اضافه بر اموال عباسیان، اموال زیادی از بازرگانان را مصادره کرد (طبری، 1387: 8/ 535). این رفتار غیرانسانی زید مورد نکوهش شیعیان و شخص امام رضا (علیه السلام) قرار گرفت و سوگند خورد که با این برادرش سخن نگوید (ابن عنبه، 1417:

202).ابراهیم برادر دیگر آن حضرت در یمن قیام کرد و به قدری کشتار کرد که او را جزّار (قصاب) لقب دادند و زنان را اسیر و اموال را تصاحب نمود (طبری، 1387: 8/ 536).

رفتار ناشایست همراهان محمد نفس زکیه با امام صادق (علیه السلام) و اقدام به دستگیری و احتمالاً زندانی کردن آن حضرت (نک: کلینی، 1405: 1/ 363؛ اصفهانی، 1381: 249) از زشتی های ثبت شده در قیام حسنیان است. پدر محمد نیز با آن حضرت رفتار مناسبی نداشت و سال ها پیش از قیام، هنگامی که امام (علیه السلام) او را از ادعاهای سیاسی و مهدوی برای فرزندش منع کرد و به او فهماند که او مهدی نیست و بیعت با او درست نیست؛ امام (علیه السلام) را متهم بهحسادت نمود.

یحیی بن عمر با آن که شخصیت موجهی داشت، گاه با زیر دستان خود به تندی رفتار می کرد به طوری که ابوالفرج گزارش می کند آهن سنگینی داشت که بر هر کس خشم می گرفت، بر گردنش می انداخت (اصفهانی، 1381: 506).

از یاران امام حسین (علیه السلام) رفتارهای نادرستی سراغ نداریم، اما مثلاً لشکریان ابراهیم قتیل باخمرا که در بصره قیام کرد وقتی به قصر دارالاماره رسیدند، آنجا را آتش زدند (اصفهانی، 1381: 277). نیروهای ابوالسرایا به غارت دست زدند و خود او نیز رفتارهایی مانند شبیخون به لشکر مخالف داشت که مورد اعتراض و سرزنش ابن طباطبا رهبر قیام قرار گرفت (اصفهانی، 1381: 429 و 434).

4. شروع جنگ

جنگ افروزی و جنگ طلبی روش و سنت نبوی نبود. امیرمؤمنان (علیه السلام) چندین سال در مقابل حق سلب شده خود سکوت کرد و امام دوم (علیه السلام) برای پیشگیری از کشته شدن بی ثمر شیعیان ناگزیر صلح با معاویه را پذیرفت. امام حسین (علیه السلام) نیز طبق سنت اسلامی با این که از قصد یزید و ابن زیاد و اصرارشان بر کشتن ایشان و یارانش آگاه بود و شرایطی هم برای پیش دستی و تهاجم وجود داشت، آغازگر جنگ نبود. یکی از مبانی و اصول امام (علیه السلام) همانند پدر و جدش، عدم شروع به جنگ بود که تاریخ، به خوبی و روشنی آن را ثبت کرده است. دو نمونه ای که مورخان نوشته اند، چنین است:

بار اول هنگامی بود که نامه ابن زیاد برای متوقف کردن امام حسین (علیه السلام) به حرّ رسید و امام (علیه السلام) و یارانش در صحرایی خشک زمین گیر شدند، زهیربن قین به امام (علیه السلام) پیشنهاد کرد اکنون که توان مبارزه با این گروه را داریم و پیش از رسیدن نیروهای بیش تر، با این عده بجنگیم. لیکن امام (علیه السلام) نپذیرفت و فرمود: «من آغازگر جنگ با این جماعت نخواهم بود». (طبری، 1387: 5/ 409)

مرتبه دومی که امام (علیه السلام) این جمله را فرمود، صبح روز عاشورا بود که سپاه عمر بن سعد اطراف خیمه ها را محاصره کرد و با خندقی که به دستور امام (علیه السلام) حفر شده و در آن آتش افروخته بودند، روبه رو شدند. شمر بن ذی الجوشن نعره برآورد: ای حسین! پیش از فرا رسیدن قیامت و آتش دوزخ، به استقبال آتش رفته ای؟

مسلم بن عوسجه به خاطر این اهانت شمر تصمیم گرفت او را هدف تیر قرار دهد. تیر بر چله کمان نهاد و از امام (علیه السلام) رخصت خواست. اما سیدالشهدا (علیه السلام) او را از این کار باز داشت و فرمود: او را مزن، دوست ندارم آغازگر جنگ با این گروه باشم (مفید، 1413: 2/ 96).

در واقع این سنت نبوی (صلی الله علیه و آله و سلم) و علوی (علیه السلام) بود که امام (علیه السلام) عمل می کرد. رسول خدا نیز هیچ گاه آغازگر جنگ نبود و امیرمؤمنان (علیه السلام) در سه جنگی که بر او تحمیل شد، پیش قدم نبود، بلکه دشمن آغازگر بود. اما این موضوع در همه قیام ها حتی شیعیان، چندان رعایت نشد. ابراهیم بن حسن به یارانش شبیه این دستور را داد (اصفهانی، مقاتل: 279)، اما در قیام توابین، وقتی سلیمان و یارانش، لشکر ابن زیاد را دیدند، تکبیر و تهلیل سر دادند و سلیمان خطاب به یاران خود گفت:

برادران عزیز! اینک لشکریان ابن زیاد ظاهر گردیدند. با نام خدا و یاداو، حمله و تهاجم به دشمنان خدا و رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) را آغاز نمایید. (ابن طاووس، 1395: 270)

در قیام مختار شبیه این اتفاق، رخ نمود. ابراهیم بن مالک با صورت پوشیده بر سر راه ابن زیاد ایستاده بود و با فریب دادن او که من پناهنده امیر هستیم، ابن زیاد سرش را بیرون آورد تا ببیند کیست که به او پناهنده شده، ابراهیم با سرعت دست خود را دراز نمود و او را دستگیر کرد و فریاد «یا لثارات حسین (علیه السلام)» سر داد. فوراً افراد و نیروهای او که کمین کرده

بودند با شمشیر به سوی نیروهای ابن زیاد آمده و جنگ را آغاز کردند (همو: 283).

5. سیاسی کاری

امام حسین (علیه السلام) هیچ گاه سیاسی کاری و پنهان کاری نکرد و به اصطلاح امروزی عملکردی شفاف داشت. بی مهابا در مقابل ستم می ایستاد و ملاحظه ای نداشت. در زمان معاویه مخالفت با ولیعهدی فرزندش را اعلام کرد و در نامه به او اعتراض خود را به کشتن حجر بن عدی و مسائلی چون استلحاق، آشکارا بیان فرمود. هنگامی که نهضت خویش را آغاز کرد و از مدینه به مکه می رفت، بر خلاف ابن زبیر راه اصلی را انتخاب نمود. مدتی که در مکه اقامت داشت مواضع قیام خود را صریحاً اعلام می فرمود و در مسیر کوفه نیز مواضع خویش را بدون هر گونه پنهان کاری اعلام نمود.

اما در بسیاری از قیام ها، رهبران آن ها مدتی مخفیانه به تبلیغ و گرفتن بیعت مشغول بودند و گاه از ترس حاکمان اموی و عباسی در خفا به سر می بردند. محمد بن عبدالله مشهور به نفس زکیه، پس از بیعت کردن جمعی از بنی هاشم، مدتی در میان قبایل صحرا زندگی کرد؛ گاه خود را آشکار می ساخت و گاه مخفی بود. او پس از بیعت مردم با سفاح، مخفی شد و پدرش عبدالله بنحسن خود را بیمار نشان داد و وانمود کرد که فرزندش محمد مرده است. محمد هم چنان غایب بود تا منصور به خلافت رسید. دستگاه خلافت، عبدالله و دیگر سادات حسنی (علیه السلام) را دستگیر کرد و به زندان انداخت که در زندان از دنیا رفتند (اصفهانی، 1381: 244). ابراهیم بن عبدالله همانند برادرش چندین سال از دست منصور و عمالش متواری بود و دائماً از محلی به محل دیگر منتقل می شد. زمانی در فارس و اهواز و کرمان و گاهی در یمن و حجاز ظاهر می شد (همو: 297).

یحیی بن زید در قیام پدرش حضور داشت و بعد از شهادت او و دفن مخفیانه پیکرش، چند روزی نزد مردی از خویشاوندان به نام عبدالملک بن بشر بن مروان پنهان شد تا اوضاع آرام گرفت و مأموران از جست وجوی او دست کشیدند، بعد از آن یحیی از کوفه گریخت و به سوی خراسان رفت و به مدت سه سال در آنجا دست به تبلیغ زد (بلاذری، 1417: 3/ 451 و 457).

عوامل جاودانگی

آنچه درباره مفترقات قیام های دینی با نهضت حسینی (علیه السلام) بیان شد بخشی از عوامل جاودانگی آن است. هدف و انگیزه کاملاً خالص و صبغة اللهی قیام سیدالشهدا (علیه السلام)، شیوه و رفتار آن حضرت با دوستان و دشمنان خود، امتناع از شروع جنگ و صداقت در رفتار اگرچه در برخی قیام ها قابل پی گیری است اما مجموع آن ها را نمی توان در یکی از آن ها یافت. اکنون این عوامل را از زاویه ای دیگر مرور می کنیم که در مقایسه نهضت سیدالشهدا (علیه السلام) با دیگر قیام ها موجب ماندگاری و برتری غیرقابل قیاس آن شده است.

ویژگی امامت نخستین و والاترین رمز جاودانگی است که اشاره شد. وجودشخص امام مفترض الطاعه و منصوص در هیچ یک از قیام های دیگر وجود ندارد. نسبت نزدیک حسین (علیه السلام) با پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و توصیه های آن حضرت درباره این نوه خود و لزوم محبت به او، عامل دیگری است که شهادت آن امام (علیه السلام) را از شهادت دیگر رهبران قیام ها تفکیک می کند و به آن ماندگاری می دهد.

این همه با خواست خداوند و لطف و عنایت او به این بنده صالح و مطیع محض او در جاودانگی قیامش همراهی کرده است. این سخن که محبت حسین (علیه السلام) هیچ گاه از دل مؤمنان بیرون نمی رود و به سردی نمی گراید (لن تبرد ابدا: نوری، 1408: 10: 318) به دلیل این لطف خدایی است. که البته این خود به دلیل اخلاص و عدم شائبه هر هدف دیگری در حرکت آن حضرت است.

از اهتمام ائمه (علیهم السلام) برای زنده نگه داشتن حرکت عاشورا نباید غافل بود که درباره دیگر شورش ها چنین نبوده و بلکه گاه نقد آن ها در کار بوده است. پیش از آن، به فداکاری و فعالیت بازماندگان و اسیران واقعه باید اشاره کرد که آن هم نقش مهمی در فراموش نشدن و رسوایی و پشیمانی پدیدآوردندگان این فاجعه داشت.

فاصله بسیار زیاد میان رفتار دو طرف، از نابرابری نظامی گرفته تا جوانمردی امام (علیه السلام) در آب دادن به لشکر حرّ و در مقابل، منع آب از آن حضرت و ایجاد جنگ روانی در نبردی نابرابر که خانواده در آن حضور دارند، ویژگی ای است که در هیچ حرکت سیاسی و نهضت دیگری نمی توان یافت. افزون بر این ها، مسائل عاطفی کربلاست. کشته شدن

کودکان و اطفال، بریدن سرها، اهانت بر بدن ها و شدت قساوت در برخورد با اسیران و زنان، در مقایسه با دیگر قیام هابی مانند است؛ چه این که در بقیه حرکت ها اصلاً خانواده و غیرنظامی حضوری نداشته اند. در واقع حرکت امام حسین (علیه السلام) نبردی نظامی نیست، بلکه کاروانی مورد تهاجم قرار می گیرد که به منظور پاسخ گفتن به دعوت مردم به راه افتاده است.

و سرانجام وفادای یاران و جان فشانی در راه رهبر و مقدم داشتن خود بر اهل بیت او چیزی نیست که در دیگر قیام ها بتوان نمونه آن را پیدا کرد. مطلبی که حتی با مغازی رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) و جنگ های امیرمؤمنان قابل مقایسه نیست؛ زیرا شیوه آنان چنن بود که همیشه بستگان خود را پیش می فرستادند، ولی در کربلا همه چیز بر عکس بود و یاران امام (علیه السلام) تا زنده بودند اجازه ندادند رهبر یا یکی از نزدیکانش آسیبی ببینند.

نتیجه گیری

با آن که در طول تاریخ، قیام های فراوانی صورت گرفته و در این میان، حرکت های شیعی جایگاه ویژه ای دارد، اما قیام امام حسین (علیه السلام) در مقایسه با دیگر حرکت های مشابه، جاودانگی و ماندگاری معجزه گونه ای داشته است. با وجود نقاط مشترک این قیام ها، نقاط افتراق و جدایی نهضت عاشورا با آن حرکت ها، علل و عوامل آن ماندگاری را رقم زده است. مهم ترین این تفاوت ها و عوامل، شخصیت امام حسین (علیه السلام) به عنوان صاحب حقّ از سوی خداوند و دارای مقام امامت حقه است. عامل دیگر حضور خانواده است که در مقایسه با دیگر قیام ها، نمونه ای برای آن نیافتیم. تعالی اخلاق و رفتار عامل دیگری است که آن را با دیگر موارد متمایز کرده است. این مقاله به علل دیگری مانند نابرابری نظامی و اهتمام اهل بیت (علیهم السلام) برای احیای قیام حسینی (علیه السلام) هم اشاره کرده و نشان دادهاست که این عوامل در قیام های دیگر شیعه قابل دستیابی نیست.

منابع

_ ابن الاثیر، عزالدین علی (1358ق)، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر.

_ ابن اعثم کوفی، احمد (1411ق)، الفتوح، تحقیق: علی شیری، بیروت، دارالاضواء.

_ ابن جوزی، ابوالفرج (1412ق)، المنتظم، بیروت، دارالکتب العلمیه.

_ ابن حجر، احمد بن علی (1415ق)، الاصابه فی تمییز الصحابه، تحقیق: عادل احمد عبد الموجود و دیگران، بیروت، دارالکتب العلمیه.

_ ابن سعد، محمد (1410ق)، الطبقات الکبری، تحقیق: محمد عبد القادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیه.

_ ابن شهر آشوب، محمد بن علی (1379ق)، مناقب آل ابی طالب، قم، انتشارات علامه.

_ ابن طاووس، رضی الدین علی (1395)، الملهوف، تصحیح و منبع شناسی: مصطفی صادقی، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

_ ابن طقطقی، محمد (1376)؛ الاصیلی فی انساب الطالبیین، تحقیق: رجائی، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.

_ ابن عنبه حسینی، جمال الدین احمد (1417ق)، عمدة الطالب فی انساب آل ابی طالب، قم، مؤسسه انصاریان.

_ ابن قتیبه دینوری، عبداللّه بن مسلم (1413ق)، الامامة و السیاسة، تحقیق: علی شیری، قم، شریف رضی.

_ ابن کثیر دمشقی، ابوالفداء (1407ق)، البدایة والنهایة، بیروت، دارالفکر.

_ ابن نما، جعفر بن محمد (1406ق)، مثیرالاحزان، قم، مدرسة الامام المهدی (عجل الله تعالی فرجه و الشریف)._ اربلی، علی بن عیسی (1421ق)، کشف الغمة فی معرفة الأئمه، قم، نشر رضی.

_ اصفهانی، ابوالفرج علی بن الحسین (1381)، مقاتل الطالبیین، تحقیق: احمد صقر، قم، المکتبة الحیدریه.

_ بلاذری، احمد بن یحیی (1417ق)، انساب الأشراف، تحقیق: سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دارالفکر.

_ بهرامی، روح الله (1382)، ابوهاشم جناحیه و جنبش عبدالله بن معاویه، مجله علوم انسانی، شماره 46و47.

_ حرانی، حسن ابن شعبه (1363)، حسن بن علی ابن شعبه، تحف العقول، قم، جامعه مدرسین.

_ دینوری، ابو حنیفه (1960م)، الاخبار الطوال، تحقیق: عبد المنعم عامر، دار احیاء الکتب العربیه، (افست نشر رضی قم).

_ طوسی، محمد بن الحسن (1348)، اختیار معرفة الرجال (رجال الکشی)، مشهد، دانشکده الهیات.

_ مفید، محمد بن محمد (1413ق)، الارشاد فی معرفة حجج اللّه علی العباد، بیروت، تحقیق و نشر مؤسسه آل البیت، بیروت.

_ صادقی، مصطفی (1389)، ارزش های اخلاقی در نهضت حسینی، مجموعه مقالات کنگره حماسه حسینی، نشر دارالعرفان قم.

_ طبرسی، علی بن فضل (1417ق)، اعلام الوری بأعلام الهدی، تحقیق: مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم.

_ طبری، محمد بن جریر (1387ق)، تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق: محمد أبوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث._ فخر رازی، محمد بن عمر (1419ق)، الشجرة المبارکة فی أنساب الطالبیه، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی.

_ کمالی، عبدالقادر (1387)، بررسی تاریخی شخصیت یحیی بن زید، مجله سخن تاریخ، شماره3.

_ کلینی، ابوجعفر سݧݒصمحمد بن یعقوب (1405ق)، الکافی، تحقیق: علی اکبر غفّاری، بیروت، دارالاضواء.

_ مُحلّی، حمید بن احمد (1423ق)؛ الحدائق الوردیه فی مناقب الائمة الزیدیه؛ صنعاء: مکتبة بدر.

_ مسعودی، علی بن الحسین (1409ق)، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق: اسعد

داغر، قم، مؤسسة دارالهجره.

_ مطهری، مرتضی (1379)، حماسه حسینی، تهران، صدرا.

_ مقریزی، احمد بن علی (1418ق)، المواعظ و الاعتبار، بیروت، دارالکتب.

_ منتظرالقائم، اصغر (1388)، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف.

_ نرشخی، ابوبکر محمد (1363)، تاریخ بخارا، تهران، توس.

_ نوری، میرزا حسین (1408ق)، مستدرک الوسائل، قم، آل البیت.

_ واسیلی، بارتولد (1366)، ترکستان نامه، ترجمه: کشاورز، تهران، آگاه.

_ یعقوبی، احمد (بی تا)، تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی تا.

نهضت حسینی، الگویی کامل برای فرهنگ سازی

اشاره

محمدجواد آقاباقری⁽¹⁾

تاریخ دریافت: 2/7/97 تاریخ پذیرش: 23/11/97

چکیده

حماسه عظیم عاشورا با ویژگی های خاص خود و خالق آن که سراسر تجلی آموزه های قرآنی و اجرای وحی الهی است، برترین الگو برای هر انسان در ابعاد فردی و اجتماعی زندگی اوست.

گذری بر این حرکت شور و شعورآفرین از مدینه و آغاز حرکت کاروان، تا بازگشت به مدینه و پایان حرکت کاروان، نمایشگاهی از درس ها، عبرت ها و زیبایی هایی را به منصه ظهور خواهد رساند که مجموعه آن ها، تشکیل دهنده الگویی کامل از سبک زندگی اسلامی برای هر عضوی از اجتماع خواهد بود.

الگویی که عمل به آن، سیمای فرد و جامعه را دگرگون کرده و با شکوفایی و تسری فرهنگ اسلامی، زمینه سازی ظهور حضرت حجت4 را موجب خواهد شد.

این پژوهش با شیوه کتابخانه ای و به صورت توصیفی تحلیلی در قالب دو بُعد فردی و اجتماعی، به بیان و تحلیل برخی از شاخصه های فرهنگ ساز و الگو در سیره امام حسین (علیه السلام) در طول نهضت عاشورا می پردازد.

کلیدواژگان: سبک زندگی، قرآن، امام حسین (علیه السلام)، نهضت عاشورا، فرهنگ اسلامی.

مقدمه

اشاره

نیاز آدمی به راهنما و الگو با عنایت به عدم شناخت کامل او از جهان هستی، امری بدیهی و عقلانی است. اگر انسان بخواهد به حیات طیبه برسد و حلاوت سعادت دنیوی و اخروی را بچشد ناگزیر است از جست وجو در پی الگویی کامل برای تعیین سبک زندگی و فرهنگ زیستن خود؛ که بر اساس مفروضاتی که اثبات آن در این مقال نمی گنجد، قرآن کریم به عنوان آخرین و کامل ترین کتاب آسمانی، برنامه جامعی برای سعادت هر فرد به شمار می رود؛ کتابی که (هُدی لِلنّاس) و (تِبیانً لِکُلِّ شَیء) است و ذره ای از آنچه باید باشد در آن مغفول نمانده و بشر در هر زمان و در هر مورد اگر دست نیازمند و حقیقت جوی خود را به سوی او دراز کند، قرآن از او دست گیری خواهد نمود و این از اعجاز این کتاب آسمانی است.

اما شکل دهی سبک زندگی و اجرای دستورات الهی نیازمند هم نشینی و توجه به الگویی از جنس خود بشر است. از این روست که می بینیم خداوند، کلام روح بخش خود را با اهباط ملائکه به جمع آدمیان نرسانده بلکه فرستاده ای از جنس بشر را برگزیده، انسان هایی کامل و معصوم که از افلاک، هم نشین خاکیان شدند تا آدمی راه گم نکند.

در بین این بزرگان آنچه در این نوشتار به عنوان الگویی کامل برگزیده شد نهضت عاشورا بود؛ چرا که در برهه ای کوتاه؛ یعنی از آغاز تن به ذلت بیعت ندادن تا زمان شهادت و اسارت، هر آنچه زیبایی و امر الهی است به طور یک جا قابل مشاهده است.

نهضت عظیم و ماندگار حسینی (علیه السلام) با شور و حرارتی که در قلوب مومنینایجاد کرده:

اِنَّ لِقَتلِ الحُسَین حَرارة فی قُلوبِ المُؤمِنین لا تَبردُ اَبداً. (نوری، 1408: 10/ 318)

خیل عظیم و بی شماری از مردم را در طول تاریخ به سوی خود کشانده و نه تنها برای مسلمانان بلکه برای تمامی انسان ها نیز ظرفیتی را برای تبلیغ دین و رساندن پیام های الهی فراهم آورده است.

حال اگر بتوانیم ضمن مهجوریت زدایی از قرآن، با بیان ابعاد فردی و اجتماعی این نهضت، از این ظرفیت بی نظیر در فرهنگ سازی، بصیرت افزایی و در نهایت، آماده

کردن جامعه برای پذیرایی از امام حاضرشان و زمینه سازی قیامش بهره بریم، به واقع شکر این نعمت را به جا آورده ایم و بدانیم که اگر امام حاضرمان ظاهر نیست قطعاً ریشه در رفتار و اعمال خودمان دارد. خواجه نصیر الدین طوسی می نویسد:

... عدمه منا... ؛ (نصیر الطوسی، بی تا: 226)

و هیچ گاه از ناحیه خداوند کوتاهی از ابراز لطف نبوده، این خود مردمند که ظهور حکومت حقه الهی را به تاخیر انداخته اند... .

درد جامعه بشری در ابتلا به دوری از امام زمانش4، تنها یک درمان دارد و آن هم گسترش فرهنگ قرآن و عترت اهل بیت (علیهم السلام) و خودسازی منتظران واقعی بر اساس تعالیم آن هاست؛ چرا که قرآن کریم می فرماید:

(أنَّ الاَرضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصّالِحونَ)؛ (انبیاء: 105)

زمین را بندگان شایسته من به ارث می برند.

از این رو در این نوشتار سعی شده تا قدمی بسیار کوچک در راستای ارائه الگوی خودسازی و شایسته پروری برداشته شود؛ لذا در ادامه به برخی ازشاخصه هایی ذیل دو عنوان فردی و اجتماعی در این مبحث اشاره می گردد که اولاً تنها گوشه ای از عناصر فرهنگی این نهضت بوده ثانیاً راه کار و الگویی است که التزام افراد جامعه به آن، موجب خودسازی منتِظر و جامعه سازی انتظار شده و به یاری حضرت حق، زمینه ساز ظهور خواهد شد.

1. بعد فردی

1-2. پیشینه پژوهش

خداوند در قرآن بارها بر این نکته تأکید داشته و حتی هدف از خلقت را همین پرستش و عبادت معرفی می کند:

(وَ ما خَلَقتُ الجِنّ وَ الأِنس إلّا لِیَعبُدون)؛ (ذاریات: 56)

و جن و انس را نیافریدیم جز برای آن که مرا پرستش کنند.

نگاهی به سیره امام حسین (علیه السلام) و یاران باوفای ایشان، حاکی از این توجه و ذکر است، آنجا که خداوند در قرآن می فرماید:

(وَاذکُر اسمَ رَبِّکَ وَ تَبَتَّل إلَیهِ تَبتِیلاً)؛ (مزمل: 8)

و نام پروردگار خود را یاد کن و (از همه) بریده یک سره به سوی او روی آور.

می بینیم که همه حالات و رفتارها و گفتارهای امام حسین (علیه السلام) در طول این نهضت ماندگار، ذکر و یاد خدا بود و هر لحظه این زمان ها، تجدید پیمانی با خدا.

آن هنگام که در شب و روز عاشورا به نماز می ایستند جلوه دیگری از ذکر مدام خدا را نمایان می کنند.

(وَ أقِمِ الصَّلوة لِذِکری)؛ (طه: 14)و به یاد من نماز را برپا دار.

نمازی که حتی در بحبوحه جنگ و پیکار و در اوج سختی، مطابق فرمان الهی به جماعت خوانده می شود که خدا فرمود:

(وَ ارکَعُوا مَعَ الرّاکِعین)؛ (بقره: 43)

و با راکعان رکوع کنید.⁽¹⁾

از این رو اگر قرآن از کسانی که تجارت، آن ها را از نماز غافل نمی سازد، یاد می کند:

(رِجالٌ لاتُلهِیهِم تِجارَةٌ وَ لابَیعٌ عَن ذِکرِ اللهِ وَ إقامِ الصّلوة) (نور: 37)

مردانی که نه تجارت و نه داد و ستدی آن ها را از یاد خدا و برپاداشتن نماز غافل می کند.

از امام حسین (علیه السلام) چه باید گفت که حتی حفظ جان هم او را از نماز غافل نساخت.

شاید از شدت اهتمام آن امام (علیه السلام) به برپاداشتن نماز در اوج کارزار بود که تربت پاکش، سبب قبولی نماز دانسته شد و این اوج منزلت ایشان را گواه است.

سجده بر خاک کربلا حجاب های پدید آمده از گناه را دریده، زنگارهای دل را می زداید، موانع قبولی اعمال و استجابت دعا را کنار زده و زمین و زمان را نور باران می سازد.امام صادق (علیه السلام) فرمود:

السُّجودُ عَلی تُربَة الحُسَین (علیه السلام) یَخرُق الحُجب السَّبع؛ (مجلسی، 1403: 82/ 153 و 334)

سجده بر تربت حسین (علیه السلام) حجاب های هفت گانه را پاره می کند. (یعنی نماز قبول می شود)

1-2. فرهنگ انسی با قرآن

اگر خداوند، مردم را به عبادت و تلاوت شبانگاهی می خواند و می فرماید:

(قُمِ اللَّیلَ إلا قَلیلاً)؛ (مزمل: 2)

شب را جز اندکی [به عبادت] برخیز.

تاریخ گواه آن است که در شب عاشورا، امام حسین (علیه السلام) به حضرت عباس (علیه السلام) فرمود:

اگر می توانی آن ها را امروز از جنگ منصرف کنی، چنین کن. شاید در این شب به درگاه پروردگارمان نماز بگزاریم؛ زیرا خداوند می داند که من نماز خواندن برای او و تلاوت قرآنش را دوست دارم. (ابن طاووس، 1384: 125)

پس از موافقت سپاه دشمن با این پیشنهاد، آن شب هر آنچه میسر بود قرآن خواندند.

(فَأقرَءُوا مَا تَیَسَّرَ مِنَ القُرءَان)؛ (مزمل: 20)

هر چه از قرآن میسر شد بخوانید.

و آن حضرت (علیه السلام) با تلاوت خود در آن شب، سی نفر از سپاهیان عمر سعد _ لعنة الله علیه _ را که صوت ایشان را می شنیدند در شمار یاران شهادت جوی خود در آورد (حسن زاده، 1387: 84).

این پیوند ناگسستنی است که در زیارت نامه شریف ایشان بدان اشاره رفته واین گونه سلام می کنیم:

السَّلامُ عَلَیْکَ یا شَریکَ القرآن؛ (مجلسی، 1403: 98/ 355)

آری، امام حسین (علیه السلام) در دل شب و هنگام روز به تلاوت قرآن می پرداخت تا جایی که سر مبارک ایشان نیز بر روی نی سوره کهف را قرائت نمود (مفید، 1378: 2/ 176) که این، یعنی سر از تن جدا می شود، ولی از قرآن جدا نمی شود.

1-3. فرهنگ طهارت و پاکیزگی

از جمله نکاتی که بخش قابل توجهی از روایات و دستورات دینی را به خود اختصاص داده، اهمیت طهارت باطنی و ظاهری، نظافت و پاکیزگی مسلمان است. طهارت در اسلام شرط مقدمی بر تمامی جنبه های عبادی است و در باب طهارت پیشگان همین بس که محبوب خدایند.

(فیهِ رِجالٌ یُحِبُّونَ أَن یَتَطَهَّرُوا وَ اللهُ یُحِبُّ المُطَّهِّرینَ)؛ (توبه: 108)

در آن جا مردانی هستند که دوست دارند خود را پاک سازند و خدا کسانی را که خواهان پاکی اند دوست می دارد.

در حماسه عاشورا الگویی نیکو در باب اهمیت طهارت وجود دارد، آن هنگام که علی رغم کمبود آب و سختی شرایطی که در کربلا حاکم بود، توجه به طهارت، مغفول نماند و امام (علیه السلام)، حضرت علی اکبر را با سی نفر سواره و بیست نفر پیاده فرستادند تا آب آورند، آن گاه روی به یاران خود نموده و فرمود:

برخیزید و آب بنوشید که این آخرین توشه شماست، وضو گرفته و غسل کنید و لباس های خود را بشویید تا کفن شما باشد. (صدوق، 1370: مجلس 30، 156)

1-4. فرهنگ استقامت

شناخت راه حق و پای گذاشتن در آن، مقدمه لازمی برای رسیدن به مقصد است که البته بدون پایداری و استقامت در این راه میسر نمی گردد.

(فَاستَقِم کَما أُمِرتَ)؛ (هود: 112)

پس همان گونه که فرمان یافته ای پایداری کن.⁽¹⁾

در کربلا بهترین جلوه های استقامت را در امام حسین و یاران ایشان (علیهم السلام) می بینیم، پیکار حضرت علی اکبر (علیه السلام) که روایت شده آن بزرگوار با این که تشنه بود، یک صد و بیست نفر را کشت؛ آن گاه نزد پدر آمد در حالی که زخم های زیادی برداشته بود و گفت: ای پدر! عطش مرا کشت و سنگینی سلاح مرا به زحمت انداخت، آیا جرعه آبی هست که توان ادامه رزمیدن با دشمنان را پیدا کنم؟ امام حسین (علیه السلام) گریست و فرمود:

واغوثاه! ای پسر من! اندکی دیگر به مبارزه خود ادامه بده، دیری نمی گذرد که جدّ بزرگوارت رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) را زیارت خواهی کرد و تو را از آبی سیراب کند که دیگر هرگز احساس تشنگی نکنی. (نظری منفرد، 1379: 332)

درباره امام حسین (علیه السلام) نیز می خوانیم:

لَم تَمِلْ مِن حَقّ الی باطل؛ (قرائتی، 1385: 2، به نقل از: فروع کافی: 4، 561)

لحظه ای از حق به باطل گرایش پیدا نکرد.آری امام (علیه السلام) و یاران وفادار ایشان، بر اساس بصیرت و بینشی که نسبت به اهداف قیام و تأثیرات شگرفش بر احیای اسلام داشتند، به حسب وظیفه و ادای تکلیف حرکت کردند و چون حق را در این یافتند، با استقامت و صبری که از خود به نمایش گذاشتند، لحظه ای از آن روی برنگردانده و به باطل متمایل نگشتند.

چنین استقامتی است که چنین بشارتی را نیز در پی دارد:

(إنَّ الذینَ قالوا رَبُّنا اللهُ ثُمَّ استَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیهِم المَلائِکةُ ألّا تَخافُوا وَ لاتحزَنوا وَ أبشِروا بِالجَنَّةِ الَّتی کُنتُم تُوعَدُونَ)؛ (فصلت: 30)

بی گمان، کسانی که گفتند: پروردگار ما خداست، سپس ایستادگی کردند، فرشتگان بر آن ها نازل می شوند که بیم مدارید و غمگین مباشید و مژده باد شما را به بهشتی که وعده داده می شدید.

1-5. فرهنگ آزادگی و عزت نفس

وقتی هدف راه، کسب رضایت خدا شد، عزت خدایی و آزادگی هم نصیب رهروی آن خواهد شد:

(مَن کانَ یُریدُ العِزَّةَ فَلِلّهِ العِزَّةُ جَمیعاً)؛ (فاطر: 10)

هرکس عزت می خواهد، عزت یک سره از آن خداست.

و چه آزادگی و حرّیتی بالاتر از این که تحت هیچ شرایطی حتی به قیمت جان، زیر بار ظلم و ستم نرفتن.

امام حسین (علیه السلام) در روز عاشورا فرمود:

أَلا وَ اِنَّ الدَّعِیَّ ابن َ الدَّعِیَّ قَد رَکَزَ بَینَ اثنَتَینِ: بَینَ السِّلَّةِ وَ الذِّلَّةِ وَ هَیهاتَ مِنَّا الذِّلَّة؛ (ابن طاووس، 1384: 134)

آگاه باشید! زنازاده پسر زنازاده مرا بین دوکار مخیر گردانید: شمشیر کشیدن یا خواری چشیدن و به دور باد که ما به ذلت تن دهیم.شعار امام (علیه السلام)، شعار نفی خواری و ذلت یک مسلمان حقیقی بود، شعار آزادگی و حرّیت در پرتو عزت خدایی... شعاری که تا آخرین لحظه حیات نیز همواره جامه عمل به تن داشت، از زیر بار ذلت بیعت با حاکم فاسق نرفتن تا میدان جهاد را ترک نگفتن و شهادت در راه خدا.

حتی درخواست یاری و طلب امام هم از باب لطف و مرحمت وی برای هدایت خلق بود که جز این تفسیر با سیره آن کوه عزت جمع نشود. آنجا که قبل از ورود به کربلا، امام حسین (علیه السلام) در ملاقات با عبیدالله بن حر جعفی⁽¹⁾، خطاب به او می فرماید: «تو دارای گناهان زیادی هستی، آیا نمی خواهی به وسیله توبه، آن اعمال ناشایسته را از بین ببری؟» عبیدالله بن حر گفت: «چگونه ممکن است جبران آن همه گناه ای پسر پیامبر؟» امام (علیه السلام) فرمود: «فرزند دختر پیامبرت را یاری کن». عبیدالله گفت: «نفس من به مرگ راضی

نیست، ولی اسبم را بگیر! از آنِ تو باشد!» امام حسین (علیه السلام) فرمود: «حال که خود، ما را یاری نمی کنی، به تو و اسب تو نیازی نداریم» (مقرم، 1399 : 189). سپس این آیه شریفه را تلاوت فرمود:

(وَ ما کُنتُ مُتَّخِذَ المُضِلّینَ عَضُداً)؛ (کهف: 51)

و من آن نیستم که گمراه کنندگان را دستیار خود گیرم.

1-6. فرهنگ تکلیف گرایی دینی

یکی از شاخصه های مهم فرهنگ اسلامی، تکلیف گرایی دینی است. از این روست که در قرآن کریم خطاب آمده است:(قُل لَستُ عَلَیکُم بِوَکیلٍ)؛ (انعام: 66)

بگو من نگهبان شما نیستم [که به ایمان اجبار کنم].

یعنی تو مسئول وظیفه هستی، ضامن نتیجه نیستی (قرائتی، 1383: 3/ ذیل تفسیر آیه).

در طول مسیر حرکت کاروان حسینی (علیه السلام) نیز افراد مختلفی سعی داشتند امام حسین (علیه السلام) را از رفتن به سوی کربلا منصرف کنند از جمله فرزدق شاعر که به حضرت (علیه السلام) می گوید: «نرو، کار شما پیش نمی رود». و ایشان می فرماید:

إِنْ نَزَلَ الْقَضَاءُ بِمَا نُحِبُّ فَنَحْمَدُ اللَّهَ عَلَی نَعْمَائِهِ وَ هُوَ الْمُسْتَعَانُ عَلَی أَدَاءِ الشُّکْرِ وَ إِنْ حَالَ الْقَضَاءُ دُونَ الرَّجَاءِ فَلَمْ یَبْعُدْ مَنْ کَانَ الْحَقَّ نِیَّتُهُ وَ التَّقْوَی سرِیرَتُهُ؛ (مفید، 1378: 2/ 98)

اگر پیشامدها بر وفق مراد و دلخواه ما باشد، شکرگزار نعمت های خداوند خواهیم بود و تنها اوست یار و مددکار ما در سپاس گزاریش. و اگر حوادث و پیشامدها میان ما و خواسته هایمان مانع گردد و کارها طبق مراد ما پیش نرود، باز هم کسی که نیتش حق و پاکیزه سرشت است، از مسیر صحیح دور نگردیده [و راه خود را گم نمی کند].

پاسخی سراسر پند و درس برای امروز و هر روزمان؛ بدین معنا که نمی روم تا کارم

پیش رود؛ می روم که خدا راضی باشد. خدا که راضی باشد، مهم نیست که کار پیش رود یا خیر.

1-7. فرهنگ دلاوری و شجاعت

نگاه مؤمن حقیقی به سوی خالق است و در اجرای اوامر او از مخلوقش باکی ندارد. درسی که از بزرگان و خوبان الهی آموخته است.(الذینَ یُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللهِ وَ یَخشَونَهُ وَلایَخشَونَ أَحَدًا إلّا اللهَ وَ کَفی بِاللهِ حَسیباً)؛ (احزاب: 39)

[پیامبران] کسانی هستند که پیام های خدا را می رسانند و از او می ترسند و از هیچ کس جز خدا نمی ترسند.

در شجاعت، روح نترسی و دلاوری امام حسین (علیه السلام) و اصحاب ایشان، در کارزار کربلا، تاریخ، بسیار نوشته است. از جمله یکی از راویان که می گوید:

به خدا قسم! هرگز محاصره شده ای را ندیدم که فرزندان و خانواده و یارانش کشته شده باشند و مانند امام حسین (علیه السلام) این گونه دلیرانه و نیرومند باشد. هرگاه امام (علیه السلام) بر ایشان حمله ور می شد- که شمار آنان به سی هزار نفر می رسید- از مقابل حضرت مانند ملخ های پراکنده می گریختند. سپس آن جناب به جایگاه مخصوص خود بر می گشت و می فرمود: «لاحَولَ وَ لاقُوَّة اِلّا بالله العَلِیِّ العَظیم». (ابن طاووس، 1384: 161)

1-8. فرهنگ توکل و سپردن امور به خدا

تکیه گاه مؤمن فقط یکتای بی همتاست که امید و توکلش هم باید فقط بر او باشد. تحمل سختی ها و مشقت ها، تحمل رنج دوری از امام زمان 4، امید به ظهور هرچه سریع تر آن حضرت و عزم بر انتظار همه با تکیه بر او محقق خواهد شد.

(فَإذا عَزَمتَ فَتَوَکَّل عَلَی اللهِ إنَّ اللهَ یُحِبُّ المُتَوَکِّلینَ)؛ (آل عمران: 159)

و چون تصمیم گرفتی، برخدا توکل کن، همانا خدا توکل کنندگان را دوست دارد.

امام حسین (علیه السلام) در پایان وصیت نامه ای که قبل از حرکت به کربلا نوشت، به این آیه

استناد کرد:

(وَ ما تَوفیقی إلّا بِاللهِ عَلَیهِ تَوَکَّلتُ وَ إلَیهِ أُنیبُ)؛ (هود: 88؛ مجلسی، 1403:44/ 330)

و توفیق من منحصراً با خداست، تنها بر او توکل کرده ام و به سوی او روی می آورم.

از جمله آموزه های برجسته فرهنگ عاشورا، توکل و تکیه داشتن به نیروی الهی و یاری اوست. امام (علیه السلام) گرچه به استناد نامه های کوفیان مبنی بر بیعت و حمایت، به سمت آنان حرکت کرد، ولی همواره توکلش بر خداوند متعال بود. به همین جهت، وقتی میان راه، خبر بی وفایی مردم و شهادت مسلم بن عقیل را شنید تصمیم ایشان عوض نشد و برای انجام تکلیف، با توکل به خدا راه خود را ادامه داد.

حتی به توکل آن حضرت، ذره ای خدشه ناشی از تکیه و امید بر یاران نیز وارد نشد. چرا که بیعت را از آنان برداشت و از ایشان خواست هر که می خواهد برگردد.

1-9. فرهنگ شهادت طلبی

قرآن کریم، آرزوی مرگ را نشانه عشق انسان به خدا می داند.

(قُل یاأیُّهَا الَّذینَ هَادُوا إِن زَعَمتُم أنَّکُم أولِیاءُ لِلَّهِ مِن دُونِ النّاسِ فَتَمَنَّوُا المَوتَ إن کُنتُم صادِقینَ)؛ (جمعه: 6)

بگو: ای کسانی که یهودی شدید! اگر گمان دارید که شما دوستان خدایید نه دیگر مردمان، پس تمنای مرگ کنید اگر راست می گویید.

آری وقتی دنیا، زندان مؤمن باشد⁽¹⁾و مرگ پلی به سعادت⁽²⁾،

بی شک شوق آن در دل مؤمن، پدید خواهد آمد و صد البته چه پایانی خوش تر از شهادت دررکاب امام زمان (علیه السلام) خواهد بود.

امام حسین (علیه السلام) هنگام خروج از مکه فرمود:

خُطَّ الْمَوْتُ عَلَی وُلْدِ آدَمَ مَخَطَّ الْقِلَادَةُ عَلَی جِیدِ الْفَتَاةِ وَ مَا أَوْلَهَنِی إِلَی أَسْلَافِی اشْتِیَاقَ

یَعْقُوبَ إِلَی یُوسُفَ؛ (سید بن طاووس، 1384: 60)

مرگ همچون گردن بند بر گردن دختران جوان کشیده و بسته شده است و من به دیدار نیاکان خود مشتاقم، آن چنان اشتیاقی که یعقوب (علیه السلام) به دیدار یوسف (علیه السلام) داشت.

او فرزند همان امیری است که فرمود:

وَ اِنَّ اَحَبَّ ما اَنَا لاقٍ اِلَیَّ الْمَوْتُ؛ (سید رضی، 1378: خطبه 180، بند 2)

محبوب ترین چیزی که در انتظار آنم، مرگ است.

(مِنَ المُؤمِنینَ رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللهَ عَلَیهِ فَمِنهُم مَّن قَضی نَحبَهُ وَ مِنهُم مَّن یَنتَظِرُ وَ ما بَدَّلُوا تَبدِیلاً)؛ (احزاب، 23)

از مؤمنان، مردانی هستند که به آنچه با خدا عهد بستند صادقانه وفا کردند. پس برخی از آن ها پیمان خود را به انجام رساندند و برخی شان در انتظار [شهادت]اند و هرگز پیمان خود را تغییر ندادند.

امام حسین (علیه السلام) فرمود:

مَوتٌ فی عِزٍّ خَیرٌ مِن حَیاةٍ فی ذُلٍّ؛ (مجلسی، 1403: 44/ 192)

مرگ با عزت بهتر از زندگی با ذلت است.

شهادت طلبان، تفسیر نوینی از مرگ و زندگی دارند و به راحتی حاضرند شرافت شهادت در راه حق را بر زندگی چند روزه و گذرا اما در ننگ و بد نامی، ترجیح دهند. این است که در شب عاشورا غسل شهادت می کنند و می گویند:الحَمدُ للهِ الذی اَکرَمَنا بِنَصرِکَ وَ شَرَّفَنا بِالقَتلِ مَعَک؛ (گروه نویسندگان، 1415: 402)

سپاس خدایی را که با یاری کردن تو ما را گرامی داشت و با کشته شدن همراه تو، ما را شرافت بخشید.

به راستی عاشورا، فرهنگ شهادت طلبی را در پیروان اهل بیت (علیهم السلام) زنده ساخت.

1-10. فرهنگ اخلاق و نیت الهی داشتن

هدف مردان خدا؛ یعنی چشم داشتن به آنچه نزد معبود بی همتاست، اخلاصی را

پدید می آورد که به موجب آن، فقط کسب رضایت حق تعالی مد نظر و شاخص آن ها بوده و در نتیجه اعمالشان نیز رنگ و بویی خدایی می گیرد.

مهم ترین عامل ماندگاری نهضت حسینی، اخلاص حضرت سیدالشهدا (علیه السلام) و یاران ایشان بود. چون انگیزه آن ها رضای الهی بود، هیچ عاملی نتوانست ایشان را از ادامه راه تا رسیدن به شهادت باز دارد. در طول مسیر، وقتی امام حسین (علیه السلام) اوضاع داخلی کوفه و شهادت مسلم بن عقیل را به همراهان اطلاع داد، کسانی که ناخالصانه همراه او شده بودند، جدا شدند و تنها خالصان ماندند.

در صحنه کربلا، جان بازی بود و شهادت، نه مدال و پول و امتیازات اجتماعی. آنان که ماندند و مقاومت کردند، تنها با نیروی اخلاص به جهاد خود ادامه می دادند. انگیزه امام حسین (علیه السلام) خودنمایی، قدرت طلبی و انتقام نبود، بلکه آنان به دنبال اصلاح در دین رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) بودند. آنان با خدا معامله کردند و لذا کودک اسیر شده امام (علیه السلام)، در برابر کاخ بنی امیّه سخنرانی می کند و می فرماید:الحَمدللّه عَدَد الرَّمل و الحصی؛ (سید بن طاووس، 1384: 198)

خدای را سپاس می گویم به شماره ریگ ها و تعداد شن ها.

حضرت زینب (علیها السلام) نیز پس از شهادت عزیزانش فرمود:

ما رایتُ الّا جَمیلاً؛ (مجلسی، 1403: 45/ 116)

چیزی جز زیبایی ندیدم.

در حالی که اگر انگیزه غیر خدا باشد، اصولاً گلایه ها، ضعف ها و ناسپاسی ها به میان می آید.

چنین نگاهی و نیتی، نشاطی حقیقی را به دنبال می آورد؛ نشاطی که بالاتر از رضایت و تسلیم است. ریشه نشاط، ایمان به راه، رهبر و هدف است و بی نشاطی، نشانه باور نداشتن راه، رهبر و هدف.

(قُل بِفَضلِ اللهِ وَ بِرَحمَتِهِ فَبِذلِکَ فَلیَفرَحُوا هُوَ خَیرٌ مِمّا یَجمَعُونَ)؛ (یونس: 58)

بگو: به فضل و رحمت خدا، باید خوشحال شوند که آن از آنچه می اندوزند

بهتر است.

شوخی های اصحاب در شب عاشورا نشان از نشاط و شادابی در میان آنان بود؛ چراکه شاد و مسرور بودند از این که به دیدار محبوب خود خواهند رفت و سعادت ابدی در انتظارشان خواهد بود. آن هنگام که بریر بن خضیر با عبدالرحمن مزاح و شوخی می کرد. عبدالرحمن به او گفت: حالا وقت مزاح نیست! بریر پاسخ داد: خویشان من می دانند که من هرگز نه در جوانی و نه در کهولت، اهل شوخی نبوده ام، ولی چون به من بشارت سعادت داده شده است سر از پا نمی شناسم و فاصله میان خود و بهشت را جز شهادت نمی بینم (نظریمنفرد، 1379: 253).

2. بعد اجتماعی

2-1. فرهنگ امر به معروف و نهی از منکر

حدیث معروفی است که می فرماید:

یَمْلَأُ اللَّهُ بِهِ الْارْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا بَعْدَ ما مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً.

در این حدیث تکیه بر روی ظلم شده است و سخن از گروه ظالم است که مستلزم وجود گروه مظلوم بوده و می رساند که قیام مهدی4 برای حمایت مظلومانی است که استحقاق حمایت دارند.

بدیهی است که اگر گفته شده بود: «یَمْلَأُ اللَّهُ بِهِ الْارْضَ ایماناً وَ تَوْحیداً وَ صَلاحاً بَعْدَ ما مُلِئَتْ کُفْراً وَ شِرْکاً وَ فَساداً»، مستلزم این نبود که لزوماً گروهی مستحق حمایت وجود داشته باشد. در آن صورت استنباط می شد که قیام مهدی موعود4 برای نجات حقِ از دست رفته و به صفر رسیده است نه برای گروه اهل حق ولو به صورت یک اقلیت. شیخ صدوق روایتی از امام صادق (علیه السلام) نقل می کند مبنی بر این که «این امر تحقق نمی پذیرد، مگر این که هر یک از شقی و سعید به نهایت کار خود برسد» (مطهری، 1373: 57). از این رو تفکر عده ای که دست روی دست گذاشتن را پیشه خود می کنند و معتقدند راه ظهور با گسترش فساد در جامعه هموار می گردد تفکری غلط بوده و چنین انتظاری به قول

شهید مطهری انتظاری ویرانگر است که گناه، اسارت بخش و فلج کننده بوده و نوعی «اباحی گری» باید محسوب گردد (مطهری، 1373: 15).

در مقابل چنین عقیده ای، انتظاری سازنده وجود دارد که فرهنگ امر به معروف و نهی از منکر از لوازم آن است.(وَلتَکُن مِنکُم أمَّةٌ یَدعُونَ إلَی الخَیرِ وَ یأمُروُنَ بِالمَعرُوفِ وَ یَنهَونَ عَنِ المُنکَرِ وَ أُولئِکَ هُمُ المُفلِحُونَ)؛ (آل عمران: 104)

و باید در میان شما گروهی باشند که به خیر بخوانند و به نیکی فرمان دهند و از کار ناشایسته بازدارند و هم آنان رستگارند.

نهضت حسینی (علیه السلام) با هدفی انسانی، عالی و برای امر به معروف و نهی از منکر بود، و چه منکری بالاتر از حکومت یزید و ظلم علنی، شراب خواری و... ؟ همان طور که در وصیت خود به محمد بن حنفیه فرمود:

شهادت می دهم به یگانگی خدا و رسالت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم). من قیام کردم اما نه از روی خودخواهی و نه از روی خوش گذرانی و یا فساد و ستم گری. من قیام کردم برای اصلاح دین جدم محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) و برای امر به معروف و نهی از منکر. راه من همان راه جدم، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و پدرم، علی (علیه السلام) است. توکل می کنم به خدا و برمی گردم به سوی او. (مجلسی، 1403: 44/ 329)

تا پیش از این نیز، امام (علیه السلام) بارها امت را به انجام فریضه امر به معروف و نهی از منکر فراخوانده بود و به یاد آن ها می آورد آیات قرآن را در مورد سرزنش علمای یهود به خاطر صبرشان بر ظلم و فساد جامعه اما گویی کیسه های پول بنی امیه گوششان را کر کرده بود.

2-2. فرهنگ اتحاد و هم دلی

امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود:

إِنَّهُ لَا غَنَاءَ فِی کَثْرَةِ عَدَدِکُمْ مَعَ قِلَّةِ اجْتَماعِ قُلُوبِکُمْ؛ (سید رضی، 1378: خطبه 119)

بی شک تا آن گاه که قلب هایتان هماهنگ نباشد بسیاری شمارتان به کار نیاید.

امر به وحدت و یک پارچگی امری الهی و از سوی خالق هستی است.چراکه

قرآن کریم می فرماید:

(وَاعتَصِمُوا بِحَبلِ اللهِ جَمیعاً وَلاتَفَرَّقُوا)؛ (آل عمران: 103)

و همگی به رشته الهی درآویزید و پراکنده نشوید.

در شب عاشورا امام (علیه السلام) خطبه خواند و فرمود:

من یارانی بهتر از شما سراغ ندارم... هر یک از شما دست یکی از خانواده مرا بگیرد و در تاریکی شب پراکنده شوید، و مرا با ایشان واگذارید؛ زیرا با غیر از من کاری ندارند. (سید بن طاووس، 1384: 127)

آن گاه ابتدا حضرت عباس بن علی (علیه السلام) سخن آغاز کرد و سپس دیگران، همه با هم متحد و هم دل بر این قول، متفق بودند که «ما برویم و اماممان بماند؟... زندگی بعد از تو هرگز!» چنین یک پارچگی و اتحادی است که جاذبه و دافعه لازم را موجب می شود.

این چنین سخن گفتن عاشقانه و عارفانه اصحاب در شب عاشورا، خطاب به امام زمانشان (علیه السلام) حاکی از انس و الفت حاکم در میان آن ها بود. همان هایی که در فردای آن شب، در کارزار آمده و در رفتن به سوی میدان و مبارزه و شهادت برابر آن حضرت (علیه السلام) بر یکدیگر سبقت می گرفتند؛ همان هایی که مبارزه سختی کردند تا این که روز به نیمه رسید و حصین بن نمیر که فرماندهی تیراندازان سپاه کوفه را بر عهده داشت چون مقاومت اصحاب امام (علیه السلام) را دید، به سپاه پانصد نفری خود دستور داد تا یاران امام (علیه السلام) را تیرباران کنند (شیخ مفید، 1378: 2/ 155).

آری، از یک سو جاذبه و مهربانی در میان خود داشتند و از سویی دیگر،دافعه و سخت گیری در برابر دشمنان اسلام.

2-3. فرهنگ برائت و عدم یاری ستمگران

صف بندی جناح مؤمن و حزب خدا با جناح غیرمؤمن و حزب شیطان کاملاً مشخص بوده و این مؤمنان بصیر هستند که باید مرز اسلام و کفر را به خوبی بشناسند و از دشمنان بیزاری جویند.

(وَ إن کَذَّبُوکَ فَقُل لِی عَمَلِی وَ لَکُم عَمَلُکُم أنتُم بَرِیئونَ مِمّا أعمَلُ وَ أنا بَرِیءٌ مِّمَّا تَعمَلُونَ)؛ (یونس: 41)

و اگر تو را تکذیب کردند، بگو: عمل من از آن من است و عمل شما از آن شما و شما از آنچه من انجام می دهم بیزارید و من از آنچه شما انجام می دهید بیزارم.

حرکت امام حسین (علیه السلام) و عدم بیعت ایشان با یزید همگی بر محور برائت و بیزاری از مشرکان بود.

روایت شده است که چون امام حسین (علیه السلام) از مکه خارج گردید، جماعتی به فرماندهی یحیی بن سعید، مأمور شدند تا امام (علیه السلام) را از رفتن به عراق بازداشته و به مکه برگرداند، ولی امام حسین (علیه السلام) از بازگشت به مکه خودداری فرمود. آن گروه با یاران امام (علیه السلام) درگیر شده و با تازیانه بر آن ها حمله ور شدند و امام (علیه السلام) و یارانش در برابر آن ها شجاعانه مقاومت کرده و به طرف کوفه ادامه مسیر دادند. آن گروه گفتند: «ای حسین! آیا تقوای خدا را پیشه نمی سازی و از جماعت بیرون رفته و بین امت را جدایی می افکنی؟» امام حسین (علیه السلام) در جواب، این آیه را قرائت فرمود:

(لِی عَمَلِی وَ لَکُم عَمَلُکُم...) (نظری منفرد، 1379: 163)

برائت بالاتر از عدم تعاون بر ظلم است.درسی که پیروان امروز باید از آن امام (علیه السلام) بگیرند؛ یعنی نه تنها از هم یاری ظالم به هر نحوی خودداری کنند بلکه بیزاری و نفرت خود را نیز بیان دارند تا بدین ترتیب خود را در صف و جناح حزب خدا ببینند.

اگر امام حسین (علیه السلام) با یزید بیعت می کرد این به معنای تأئید و یاری اثم و ظلم و ستم گری آشکار بود، در حالی که افعال ایشان اجرای آیات الهی است.

(وَ لاتَعاوَنُوا عَلَی الإثمِ وَ العُدوانِ وَاتَّقُوا اللهَ إنَّ اللهَ شَدیدُ العِقابِ)؛ (مائده: 2)

و در گناه و تعدی دست یار هم نشوید، و از خدا پروا کنید که مجازات خدا شدید است.

2-4. فرهنگ هوشیاری و آمادگی همه جانبه

اسلام به آمادگی همه جانبه در برابر دشمنان که حداقل اثر آن، نوعی پیش گیری از تجاوز با ایجاد رعب در دل آن هاست، تأکید و توجه خاصی دارد.

(وَ أعِدُّوا لَهُم مَا استَطَعتُم مِّن قُوَّةٍ وَ مِن رِباطِ الخَیلِ تُرهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللهِ وَ عَدُوَّکُم وَ ءَاخَرینَ مِن دُونِهِم لاتَعلَمُونَهُمُ اللهُ یَعلَمُهُم)؛ (انفال: 60)

تا می توانید در برابر آن ها نیرو و اسب های آماده، بسیج کنید تا با آن، دشمن خدا و دشمن خودتان و دیگر دشمنان را که آن ها را نمی شناسید و خدا می شناسد، بترسانید.

در نهضت کربلا نیز این امر مورد توجه قرار گرفت و در طول مسیر مدینه تا سرزمین نینوا، افراد زیادی دعوت به یاری شدند و نامه هایی نیز در راستای جذب نیرو و دعوت به یاری فرستاده شد.

از آن جمله، حساب کردن روی نامه های کوفیان و تعداد نفرات آن ها بود که بر این اساس، امام حسین (علیه السلام)، پیک خود؛ یعنی قیس بن مسهّر صیداوی را همراه نامه ای روانه کوفه کرد که در بخشی از آن نامه آمده است:...مسلم بن عقیل به من نوشته است که شما حسن نظر دارید و بر یاری ما و طلب حق ما گرد آمده اید... چون پیک من نزد شما آمد، آستین ها را بالا زده جدّیت به خرج دهید... (بینش، 1383: 3/ 174)

2-5. فرهنگ جهاد در راه خدا

اشاره

خط سیر الهی و خط حرکت غیرالهی موازی نبوده و در هر زمانی به فراخور شرایطش به نقطه تلاقی رسیده و ناگزیر از پیکار بوده اند و خواهند بود. پیکاری که جزئی از فروع دین و از تأکیدات اسلام است.

(فَضَّلَ اللهُ المُجاهِدینَ بِأموالِهِم وَ أنفُسِهِم عَلَی القاعِدینَ دَرَجَةً وَ کُلّاً وَعَدَ اللهُ الحُسنَی وَ فَضَّلَ اللهُ المُجاهِدینَ عَلَی القاعِدینَ أجراً عَظیماً)؛ (نساء: 95)

خدا جهادگران با مال و جان خویش را مرتبتی بر نشستگان برتری داده است و

(البته) خدا همه را وعد ه نیکو داده (اما) مجاهدان را بر نشستگان به پاداشی بزرگ برتری داده است.

امام حسین (علیه السلام) احیاء اسلام و قرآن و نجات مسلمانان را فقط در بیعت نکردن با آن حاکم ظالم، قیام و جهاد در راه خدا می دانست نه سازش و یا گوشه عزلت گرفتن؛ از این رو فرمود:

کار این امت درست نمی شود مگر با کشته شدن من و اسیر شدن خانواده ام. (عطائی، 1385: 46)

در فرازی از زیارت امام حسین (علیه السلام) تنها درباره آن حضرت آمده است:

اَشهَدُ اَنَّکَ جاهَدتَ فِی الله حَقَّ جِهادِه؛

گواهی می دهم که به راستی تو در راه خدا به شایستگی پیکار نمودی.

قرآن کریم همان طور که امر به جهاد داده و می فرماید:

(وَ جاهِدوا بِأموالِکُم وَ أنفُسِکُم فِی سَبیلِ الله)؛ (توبه: 41)و با مال و جانتان در راه خدا جهاد کنید

با ذکر نظم در جهاد، برخورد خوب حتی با دشمن، جوانمردی و عدم تمسک به شیوه های نادرست و... آداب آن را نیز بیان داشته است.

2-5-1. نظم و انضباط در جهاد

(إنَّ اللهَ یُحِبُّ الَّذینَ یُقاتِلُونَ فِی سَبیلِهِ صَفّاً کَأنَّهُم بُنیانٌ مَرصُوص)؛ (صف: 4)

همانا خداوند کسانی را دوست دارد که در راه او صف در صف جهاد می کنند چنان که گویی بنایی آهنین اند.

نظم و انضباط در آرایش جنگی سپاه قلیل امام حسین (علیه السلام) از چینش هلالی شکل خیمه ها در جایی که به وسیله یک سلسله بلندی و پشته احاطه می شد (بینش، 1383: 4/ 81) آغاز گردید و در روز عاشورا با ترکیب میمنه، میسره، قلب، پهلو و ساقه سپاه تکمیل گردید. امام حسین (علیه السلام) یارانش را آماده جنگ کرد و نماز صبح را با آنان گزارد. زهیر

بن قین را در میمنه و حبیب بن مظاهر را در میسره قرار داد و پرچم را به دست برادرش عباس بن علی (علیه السلام) سپرد.⁽¹⁾

2-5-2. برخورد خوب، حتی با دشمن

در خصوص برخورد خوب حتی با دشمن، قرآن می فرماید:

(وَلایَجرِمَنَّکُم شَنَئانُ قَومٍ عَلی ألّا تَعدِلُوا)؛ (مائده: 8)و هرگز دشمنی عده ای شما را بر آن ندارد که عدالت نکنید.

دشمن اگرچه در مقام ظلم و ستم برآمده و به میدان آمده، ولی دستور قرآن است که حتی با دشمن هم به ظلم و تعدی رفتار نشود. آن هنگام که کاروان کربلا در منزل ذوحُسَم خیمه زدند، حرّ بن یزید ریاحی با هزار سوار از گرد راه فرا می رسد و اعلام می کند مأموریت دارد که امام حسین (علیه السلام) را نزد عبید الله بن زیاد ببرد.

اما برخورد امام (علیه السلام) با آن ها در بدو ورود این بود که رو به اصحاب خود کرد و فرمود:

این گروه را سیراب کنید و به اسبان آنان نیز آب دهید. (نظری منفرد، 1379: 192)

و این چنین پاسخ بدی را با خوبی داد.

(ادفَع بالَّتِی هِیَ أحسَن)؛ (فصلت: 34)

(بدی را) با آنچه نیکوتر است دفع کن.

2-5-3. جوان مردی و عدم تمسک به راه های نادرست

(وَقاتِلُوا فِی سَبیلِ اللهِ الَّذینَ یُقاتِلُونَکُم وَ لاتَعتَدُوا إنَّ اللهَ لایُحِبُّ المُعتَدِینَ)؛ (بقره، 190)

و در راه خدا با کسانی که با شما می جنگند نبرد کنید، ولی تجاوز نکنید، که خدا تجاوزکاران را دوست ندارد.

شب عاشورا، شمر بن ذی الجوشن لعنة الله علیه، برای کسب اطلاع از اوضاع و احوال یاران امام (علیه السلام)، پشت خیمه گاه ایشان آمده بود. مسلم بن عوسجه از اصحاب حضرت (علیه السلام) در تاریکی شب او را شناخت و خدمت امام حسین (علیه السلام) عرض کرد: «یابن رسول الله! اجازه دهید این حیوان پلید را با همین تیری که در دست دارم از پا درآورم». امام فرمود: «نه، این قصاص قبل از جنایت است وخلاف دین است». (ضیاءآبادی، 1384: 173)

نپذیرفتن یاری جنّیانی که به کمک ایشان شتافته بودند (سید بن طاووس، 1384: 95) نیز از جوانمردی آن بزرگوار بود، در حالی که پیکار آن ملعونان، سراسر ناجوانمردی بود، حمله چند نفر بر یک رزم آور علی رغم رسم عرب در نبردهای تن به تن، تکه تکه کردن بدن کشته شده، به آتش کشیدن خیمه ها و... . آری نبرد جبهه حق و باطل همواره وجود داشته و بر اساس روایات در قبل و حین قیام منجی4 بشریت نیز وجود خواهد داشت و لذا پیروان آن حضرت باید علاوه بر حفظ آمادگی همه جانبه برای نبردها و پیکارهای مقدمه ظهور و حین قیام منجی4، از تعالیم و دستورات الهی در باب آداب آن نیز غافل نشوند.

نتیجه گیری

نزدیک شدن امر ظهور مستلزم آماده کردن شرایط و زمینه سازی برای آن است. مطابق روایتی که شیخ صدوق از امام صادق (علیه السلام) نقل کرده اند، امر ظهور محقق نمی شود مگر آن که هر یک از شقی و سعید به نهایت کار خود برسد.

از این رو با توجه به سیر به سرعت اشقیا به سوی نهایت شقاوت، باید فکری نیز به حال سیر سعدا به سوی نهایت سعادت شود که آن هم نیازمند فرهنگ سازی و ارائه الگویی کامل برای مسلمانان و اهتمام آنان بر پای بندی به آن است که حفظ ایمان در شرایط آخرالزمان با شدت کینه ورزی و شقاوت ها قطعاً کار آسانی نخواهد بود.

اما برای تنظیم برنامه سعادت مندی، مراجعه به تعالیم و دستورات قرآن به عنوان آخرین و کامل ترین کتاب آسمانی که نسخه ای بی بدیل برای تمامی دردها و نیازهای بشریت است، راه گشا خواهد بود. قرآن کریم آنچه را که لازم است منتظران حقیقی

حضرت4 رعایت کرده و بر اساس آن به خودسازی و جامعه سازی پرداخته تا منتج به زمینه سازی ظهور گردد بیان داشته و این وظیفه ماست که بدان رجوع کنیم و از دُرّ و گوهر آن بهره جوییم.

انتخاب سیره یکی از معصومین : که پیوندی ناگسستنی با قرآن داشته و بلکه قرآن ناطق هستند، قطعاً در تقریب اذهان و عینی سازی الگو موثر بوده و راه را بر تسری فرهنگ سازی اسلامی هموارتر خواهد نمود.

از این رو نهضت کربلا به پرچم داری ذریه رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) با عنایت به تجلی تمامی آموزه های الهی در مقطعی کوتاه، به عنوان الگویی کامل برای سعادت مندی و آمادگی مؤمنین انتخاب شد که ذیل دو بخش، برخی عناصر فردی و اجتماعی قیام به عنوان شاخص های فرهنگی، مورد بررسی قرار گرفت.

اگر آن پیروزی خون بر شمشیر را تاریخ گواه است و بعد از هزاران سال از امام و یارانشان: به نیکی یاد شده و برای بنی امیه جز لعن و نفرین چیزی نمانده، همگی حاصل همین اجرای اوامر الهی است که منجر به موفقیت قیام، علی رغم سپاه اندک شده و در قیام آخرالزمان نیز قطعاً پیروزی نهایی حاصل تجلی این عناصر فردی و اجتماعی در روحیه و فعل منتظران واقعی حضرت4 خواهد بود.

منابع

_ آقاباقری، محمدجواد (1391)، 72 درس قرآنی از نهضت ماندگار حسینی، تهران: موعود صادق.

_ بهرام پور، ابوالفضل (1387)، تفسیر یک جلدی قرآن کریم، قم: آوای قرآن.

_ بینش، عبدالحسین (1383)، با کاروان حسینی از مدینه تا مدینه (ترجمه: مع الرکب الحسینی من المدینه الی المدینه، تألیف شیخ محمد جواد طبسی)، جلد سوم و چهارم، قم: پژوهشکده تحقیقات اسلامی.

_ حسن زاده، صادق (1387)، امام حسین (علیه السلام) این گونه بود (ترجمة الخصائص الحسینیة، تألیف: شیخ جعفر شوشتری)، قم: انتشارات آل علی (علیه السلام).

_ سید بن طاووس (1384)، لهوف، ترجمه: علیرضا رجالی تهرانی، قم: نبوغ.

_ سید رضی (1378)، نهج البلاغه، ترجمه: محمد دشتی، قم: موسسه تحقیقاتی امیرالمؤمنین (علیه السلام).

_ شیخ صدوق (1370)، محمد بن علی بن حسین، امالی، ترجمه: آیت الله کمره ای، تهران، کتابچی.

_ شیخ صدوق (1399ق)، معانی الاخبار، بیروت: دارالمعرفة.

_ شیخ کلینی (1403ق)، الکافی، جلد سوم، قم: دارالحدیث.

_ شیخ مفید (1378)، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، جلد دوم، ترجمه و شرح: سید هاشم رسولی محلاتی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

_ ضیاء آبادی، سید محمد (1384)، حسین (علیه السلام) چراغ هدایت کشتی نجات، تهران، انتشارات بهاران.

_ عطایی، زینب (1385)، آفتاب بر نی (روایت داستانی زندگی امام حسین (علیه السلام))، اصفهان، سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان.

_ قرائتی، محسن (1383)، تفسیر نور، جلد اول و سوم، تهران، مرکز فرهنگی درس هایی از قرآن.