مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : غدیر در قرآن، قرآن در غدیر/ محمدباقر انصاری.

مشخصات نشر : قم: دلیل ما، 1387 -

مشخصات ظاهری : 3 ج.

شابک : 200000 ریال: دوره 978-964-397-435-0 : ؛ ج. 1 978-964-397-436-7 : ؛ ج. 2 978-964-397-437-4 : ؛ ج. 3، چاپ اول 978-964-397-438-1 :

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : پشت جلد به انگلیسی: Mohammad Baqer Ansari. The event of qadir in the holy Quran, The event of qadir in the holy Quran.

یادداشت : ج.2 و 3 ( چاپ اول: پاییز 1387).

یادداشت : ج.2 (چاپ دوم: 1399).

یادداشت : ج.3( چاپ دوم: 1399).

یادداشت : ج.1( چاپ دوم: 1399).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. 1. نزول آیات قرآن در غدیر.-.- ج. 2. تفسیر آیات قرآن در غدیر.- ج. 3. مراحل حضور قرآن در غدیر، معرفی قرآن در غدیر، پژوهش های قرآنی غدیر، تاریخچه قرآنی غدیر.

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- اثبات خلافت

موضوع : غدیر خم -- جنبه های قرآنی

رده بندی کنگره : BP104 /غ4 الف77 1387

رده بندی دیویی : 297/159

شماره کتابشناسی ملی : 1 5 0 8 7 1 2

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب : خانم نرگس قمی

اشاره

شناسنامه

آخرین کار تا ساعت 24 روز دوشنبه 6 / 8 / 1387

بسم الله الرحمن الرحیم

اهدا

به پیشگاه خداوند که غدیر را با قرآن شناساند؛

و به محضر پیامبر صلی الله علیه و آله که قرآن و غدیر را به هم آمیخت؛

و به حضور امیرالمؤمنین علیه السلام که غدیرش از متن قرآن شناخته شد.

سفید

بسم اللّه الرحمن الرحیم

قرآن را با غدیر، و غدیر را با قرآن بشناسیم. قرآن افق بلندی است که بخشی از آن به غدیر تعلق دارد، و غدیر دریای عمیقی است که بخشی از آن به قرآن متعلق است. نقطه تلاقی قرآن و غدیر هیجان انگیز و زیباست، آنجا که آب های بیکران غدیر به دور

دست های نورانی قرآن می پیوندد و تابلوی بلند «اِنّی تارِکٌ فیکُمُ الثِّقْلَیْنِ کِتابَ اللّه ِ وَ عِتْرَتی لَنْ یَفْتَرِقا حَتّی یَرِدا عَلَیَّ الْحَوْضَ» را تا بلندای آسمان بالا می برد، و قلب ها را با این شعار نورانی بهشتی می نماید.

این در متن اعتقاد ماست که قرآن ختم رسالت بود و در غدیر معرفی شد، و غدیر ختم ولایت بود که در قرآن معرفی گردید. ما معتقدیم که قرآن قانون نامه ابدی اسلام بود که غدیر ضامن ابدیت آن شد، و غدیر معرّف ابدی مجریان قانون الهی بود که با قرآن ضمانت شد.

در تفکر ما قرآن اساس نامه دین است که در جای جای اعتقاد و اخلاق و عمل ما پرونده دارد، و غدیر ریشه معنویت ماست که اندیشه و رفتارمان را در دایره روحانی خود جای داده است.

تقسیمات تألیف قرآنیِ غدیر

با در نظر گرفتن اهداف یاد شده در جلد اول، پرونده بزرگ کتاب حاضر را در سه جلد فصل بندی کردم. بخش اول کتاب به آیات نازل شده در واقعه غدیر اختصاص داشت، که در بر گیرنده آیات مربوط به اقدامات پیامبر صلی الله علیه و آله از یک سو و اقدامات منافقین از سوی دیگر بود، و جلد اول به طور کامل در اختیار این بخش قرار داشت.

اینک جلد دوم کتاب را پیش رو داریم که که به طور کامل در اختیار بخش دوم کتاب است. این بخش موارد تفسیر قرآن در غدیر را در بر دارد که جلوه های مختلفی خواهد داشت. گاهی یک مفهوم به صورت کلی در سراسر قرآن تفسیر شده است. در مواردی یک سوره به طور کامل و یا یک آیه به صراحت تفسیر شده است. در مواردی آیات قرآن به صورت اقتباس و استشهاد تفسیر گردیده است. مواردی نیز وجود دارد که ائمه علیهم السلام آیه ای را به فرازی از واقعه غدیر تفسیر فرموده اند.

خدایا . . . قرآن را . . . غدیر را . . .

ای خداوندی که محمد و علی صلوات اللّه علیهما، این عزیزترین مخلوقاتت را، برای قرآن و غدیر ذخیره نمودی . . . و به دست مبارک ایشان این دو ودیعه گرانسنگ را به امت اسلام موهبت فرمودی . . .

ما را اگر قرآنی هستیم با غدیر هم آشنا بفرما، و اگر غدیری هستیم با قرآن هم آشنا کن، و اگر قرآنی و غدیری هستیم، ارتباط این دو رکن اسلام را بیش از پیش به ما بفهمان.

ما را در دریای عمیق قرآن چنان غرق کن که سر از غدیر بر آوریم، و در خُم شیرین غدیر چنان غوص ده که بر کشتی نجات قرآن بیاویزیم.

خداوندا ! قرآن و غدیر هر دو شیرین اند و گوارا ! هر دو روحبخش اند و دل انگیز ! هر دو سبزند و با صفا ! به ما هم دلی مُصفّا عنایت فرما تا شیرینی آن دو را بچشیم و گوارای آن دو را احساس کنیم، و سبز آن دو را در فضای قلبمان بکاریم، و بهشت را از هم اکنون تجربه کنیم.

قم ، محمد باقر انصاری

عید غدیر 1429 ، 27 آذر 1387

سفید

بخش دوم : تفسیر آیات قرآن در غدیر

اشاره

سفید

تفسیر قرآن در غدیر تماما در فرازهای خطبه آن جلوه گر است. نگاهی دقیق به آیات تفسیر شده در خطابه غدیر پرده از نکته بسیار مهمی در برنامه قرآنی پیامبر صلی الله علیه و آله بر می دارد که به عنوان مقدمه این بخش تقدیم می کنیم:

در طول 23 سال نزول قرآن، حضرتش در فرصت های مناسب به تفسیر و تبیین آیاتی از قرآن می پرداختند، ولی از آنجا که تأکید اصلی بر نزول کامل قرآن و تفهیم اصل آن بر مردم بود و جنگ ها و مشکلات مسلمانان نیز فرصت پرداختن بیش از آن به حضرت نمی داد، لذا احادیث مفصلی در تفسیر از رسول گرامی صلی الله علیه و آله نمی بینیم و یا اگر هست به صورت تعیین مصداق و به طور مختصر است.

به نظر می رسد خطابه غدیر فرصتی بسیار مغتنم برای آن حضرت بوده که در این سخنرانی یک ساعته به طور جدی به تفسیر قرآن بپردازد. آنچه جلب توجه می کند جهات خاصی از تفسیر است که آن حضرت مد نظر داشته و در این خطابه بیان فرموده، که در همه سخنرانی ها و گفتارهای پیامبر صلی الله علیه و آله بی سابقه است. این جهت باز می گردد به بیان حضور اهل بیت علیهم السلام در جمیع شئون دنیا و آخرت مردم، در حدی که

بدون آن هر حرکتی پوچ و بی نتیجه خواهد بود. امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: «خداوند ولایت ما اهل بیت را قطب قرآن قرار داده که محکماتش بر گرد آن می گردد».⁽¹⁾

مسلمانان در این بیاناتِ قرآنیِ پیامبر صلی الله علیه و آله به دو دسته دوستان و دشمنان اهل بیت علیهم السلام تقسیم شده اند، و بسیاری از آیات قرآن که درباره خوبان و بَدان عالم مطرح است به این دو گروه تفسیر شده است. امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: «دو سوم قرآن درباره ما و شیعیان ماست، و هر چه خیر است برای ما و شیعیانمان است، و در یک سوم باقیمانده نیز ما با مردم شریک هستیم، و آنچه شر است درباره دشمنان ماست».⁽²⁾

* نکاتی درباره تفسیر در غدیر

اشاره

قبل از ذکر موارد تفسیر قرآن در غدیر تذکر چند نکته ضروری به نظر می رسد:

نکته اول : مصادق آیات در غدیر

طبق روایات متعدد برای حفظ قرآن از تحریف، ظاهر بسیاری از آیات صورت کلی دارد و تعیین مصداق آن در متن قرآن نیامده است. تفسیر و تبیین آن ها به مقام عصمت واگذار شده تا در موقعیت های مناسب به آن بپردازند. این مطلب همان گونه که در آیات مربوط به اهل بیت علیهم السلام صادق است درباره آیات مربوط به دشمنان اهل بیت علیهم السلام نیز صدق می کند. امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: «هیچکس از قریش نیست که به حد بلوغ رسیده باشد مگر آنکه درباره او یک یا دو آیه نازل شده که او را به بهشت یا جهنم می کشاند».⁽³⁾

با تذکر این نکته متوجه خواهیم شد که در خطبه غدیر و در سایر احادیث چگونه آیات قرآن عظمت اهل بیت علیهم السلام یا ذلت دشمنانشان را در دنیا و آخرت به تصویر کشیده و پیام های اعتقاد سازی برای مسلمانان بر جای گذاشته اند.

نکته دوم : انواع تفسیر در خطابه غدیر

تفسیر قرآن انواع گونه گون به اقتضاءات متفاوت دارد، و در خطابه غدیر تقریبا همه انواع تفسیر به کار گرفته شده است. در مواردی به صورت توضیح و معنی کردن است. در مواردی با ترکیب آیه در تاریخچه نزول آن تفسیر شده است. در مواردی ارتباط آیه با تفسیر مورد نظر معروف است و در این مورد به تبیین بیشتر پرداخته شده است، در حالی که مواردی برای نخستین بار این تفسیر را به میان می آورد. در مواردی به صورت تعیین مصداق است و در مواردی بیان مصداق اتم در نظر است.

نکته سوم : تفسیر از لسان معصوم علیه السلام

آنچه در غدیر به عنوان تفسیر قرآن مطرح است از دو لب مبارک پیامبر عظیم الشأن صلی الله علیه و آله است که خود آوردنده قرآن است. بنابراین اگر در تفاسیر مفسرین غیر معصوم همان آیه به گونه ای دیگر تفسیر شده باشد، اعتباری در برابر کلام مقام عصمت ندارد.

بر این اساس، بخش حاضر در چهار فصل تقدیم می شود؛ که به گونه های تفسیر در غدیر باز می گردد:

1 . مواردی که در غدیر یک موضوع قرآنی به صورت کلی در سراسر قرآن تفسیر شده است.

2 . مواردی که یک سوره به طور کامل در غدیر تفسیر شده است.

3 . مواردی که یک آیه به صراحت در غدیر تفسیر شده است.

4 . مواردی که یک آیه به صورت اقتباس یا استشهاد تفسیر شده است.

آنچه به عنوان خطبه غدیر ذکر می شود یا از متن خطابه بلند غدیر است و یا مواردی است که در روایات دیگر خطبه نقل شده، که همه موارد با آدرس ذکر می شود.

نکته چهارم : فقط تفسیر در غدیر

آنچه در این بخش می آوریم فقط تفسیر آیات قرآن در غدیر است. آیاتی که به ماجرای غدیر تفسیر شده و درباره متن واقعه نازل شده تماما در بخش بعدی ذکر خواهد شد.

1. تفسیر کلی موضوعی در سراسر قرآن

اشاره

سفید

آیاتی که لفظا و معنیً به یکدیگر شباهت دارند، و نیز آیاتی که به یک مضمون در مواضع مختلف قرآن نازل شده، قابل یک عنوان کلی و موضوع معین می تواند باشد. در پنج مورد از خطابه غدیر تفسیر قرآن به این صورت دیده می شود که یک بیان برای همه آن موارد در سراسر قرآن ذکر شده است.

1 . تفسیر آیات «ولایت» در سراسر قرآن

اشاره

اِنَّ اللّه َ اَمَرَکُمْ فی کِتابِهِ بِالصَّلاةِ فَقَدْ بَیَّنْتُها لَکُمْ، وَ بِالزَّکاةِ وَ الصَّوْمِ وَ الْحَجِّ فَبَیَّنْتُها لَکُمْ وَ فَسَّرْتُها. وَ اَمَرَکُمْ بِالْوِلایَةِ، وَ اِنّی اُشْهِدُکُمْ اَنَّها لِهذا خاصَّة - وَ وَضَعَ یَدَهُ عَلی عَلِیِّ بْنِ اَبی طالِبٍ علیه السلام - ثُمَّ لاِِبْنَیْهِ بَعْدَهُ، ثُمَّ لِلاَْوْصِیاءِ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ وُلْدِهِمْ، لایُفارِقُونَ الْقُرْآنَ وَ لایُفارِقُهُمُ الْقُرْآنُ حَتّی یَرِدُوا عَلَیَّ حَوْضی.

خداوند در کتابش شما را به نماز امر فرموده که آن را برایتان بیان داشتم، و به زکات و روزه و حج دستور داده که برای شما تبیین کرده و تفسیر نمودم، و به ولایت امر کرده، و من شما را شاهد می گیرم که ولایت مخصوص این شخص است - و حضرت در این حال دست مبارک را بر علی بن ابی طالب علیه السلام گذاشت - سپس به دو پسرش بعد از او اختصاص دارد، و بعد از آن دو مخصوص جانشینان از فرزندان آنان است. آنان از قرآن جدا نمی شوند و قرآن هم از آنان جدا نمی شود تا بر سر حوضم بر من وارد شوند.⁽¹⁾

* موقعیت تاریخی

بیان انگیزه مراسم غدیر باید از فراز منبر غدیر بیان می شد تا ابهامی نماند. این بیان در عبارات فوق به تصویر کشیده شد که در واقع تفسیر همه موارد «ولایت» در قرآن است، مانند آیه «اَطیعُوا اللّه َ وَ اَطیعُوا الرَّسُولَ وَ اُولِی الاَْمْرِ مِنْکُمْ . . .»⁽¹⁾و آیه «اِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ»⁽²⁾، و سایر آیاتی که صریحا یا تلویحا درباره مسئله ولایت و صاحب اختیاری مردم دستور و برنامه ای برای مردم دارد.

* تحلیل اعتقادی

محور مراسم غدیر همین مسئله ولایت است که در این عبارات به جامع ترین شکل بیان شده و اتمام حجتی تمام عیار صورت گرفته است.

الف. از یک سو همه دستوراتی که در قرآن به هر عبارتی و هر جهت گیری باشد تفسیر شده است.

ب. از سوی دیگر از کلمه «اختصاص» استفاده شده و انحصار آن در معصومین علیهم السلام بیان گردیده، و این اختصاص به صورت عملی با اشاره دست به علی بن ابی طالب علیه السلام محکم تر گردیده است.

ج. از جهت دیگر به معرفی شخص اوّل ولایت یعنی امیرالمؤمنین علیه السلام اکتفا نگردیده، بلکه با تعیین کامل جانشینان تا آخرین فرد آن بیان شده که در این فراز به عنوان فرزندان علی علیه السلام است؛ و در فرازهای دیگرِ خطبه نام حضرت مهدی علیه السلام به عنوان ختم ولایت برده شده است.

ضمانت ابدی این صاحبان ولایت نیز در محکم ترین صورت با این تعبیر بیان شده که تا روز قیامت از قرآن جدا نمی شوند و قرآن از آنان جدا نمی شود، و این ضمانت در واقع قرار دادن سندی در کنار سند دیگر از اسلام است.

2. تفسیر آیات «رضای خداوند» در سراسر قرآن

اشاره

وَ ما نَزَلَتْ آیَةُ رِضیً فِی الْقُرْآنِ اِلاّ فیهِ.

هیچ آیه رضایتی در قرآن نازل نشده مگر درباره او.⁽¹⁾

* موقعیت تاریخی

خطابه پیامبر صلی الله علیه و آله پس از بلند کردن امیرالمؤمنین علیه السلام بر سر دست، وارد مرحله معرفی کامل آن حضرت شده بود که با فرازهایی عمیق آن حضرت را به مردم می شناساند. از جمله این فرازها بیان آیات «رضایت» در قرآن درباره علی علیه السلام بود.

* تحلیل اعتقادی

در سراسر قرآن خداوند از جهات مختلفی نسبت به بندگانش رضایت خویش را اعلام فرموده است. این رضایت گاهی مربوط به ایمان است، و گاهی درباره عمل به دستورات الهی از نماز و روزه و جهاد و امثال آن است و گاهی به اخلاق باز می گردد. تمام گونه های رضایت که ذات الهی نسبت به بندگان دارد، همگی در علی بن ابی طالب علیه السلام یکجا جمع شده است و خدای متعال از همه جهت از او راضی است.

قابل توجه است که پیامبر صلی الله علیه و آله قبل از این فراز فرمود: «این علی از همه شما بیش تر مرا یاری نموده و از همه نسبت به من سزاوارتر و از همه به من نزدیک تر و از همه نزد من عزیزتر است؛ و خداوند عزوجل و من از او راضی هستیم».⁽²⁾

جا دارد از عمق جان ندا برآوریم: ای وجود قدیسی که خدا و پیامبرش از تو راضی اند، یا اَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ، اِرْجِعی اِلی رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً، ما خوب می فهمیم

که اگر خدا از تو راضی است هرگز از دشمنان تو و آنان که قلب تو و زهرایت را سوزاندند راضی نخواهد شد. خدایا از تو سپاس گزاریم که خط رضایت خویش را در غدیر به ما شناساندی و دشمنان علی علیه السلام را در آتش غضبت نشانمان دادی.

جا دارد این تابلوی بلند اعتقاد را با طلای ناب بر سینه آسمان حک کنیم که علی علیه السلام مظهر رضای خداست. از وجودش رضای الهی متلألأ است، و کلامش مظهر رِضَی اللّه است، و ما هم تا با علی هستیم در باغ سبز رضای خداییم.

3 . تفسیر آیات مدح در سراسر قرآن

اشاره

وَ لا نَزَلَتْ آیَةُ مَدْحٍ فِی الْقُرآنِ اِلاّ فیهِ .

هیچ آیه مدحی در قرآن نازل نشده مگر درباره او.⁽¹⁾

* موقعیت تاریخی

پس از بلند کردن علی علیه السلام و معرفی آن حضرت توسط پیامبر صلی الله علیه و آله، در ادامه معرفی کامل عیار او جملاتی به گستردگی عظمتش بر لسان پیامبر صلی الله علیه و آله جاری بود که از جمله تفسیر موارد «مدح» در سراسر قرآن را بیان فرمود.

* تحلیل اعتقادی

با توجه به اینکه خداوند در قرآن از جوانب مختلفی بندگانش را مورد ستایش و مدح قرار داده است، مدح و ثنای الهی بر بنده ای به معنای برگزیدن او و ظهور کمالات قابل ستایش از اوست. پیامبر بزرگ در این فراز، زیبایی مطلق را به علی علیه السلام می دهد که سزاوار همه گونه ستایش خدایی است.

ای علی مظلوم، که این جلوه پر رنگت چشم ها را خیره کرده و غیر مسلمانان را هم به وجد آورده، اما هنوز بسیاری از مسلمانان چشم دیدن تو را ندارند، و یا دیگران را از تو زیباتر می بینند، و یا احساسی بیدار ندارند که با درک زیبایی تو بی اختیار لب به مدحت بگشایند. ای زیبای آسمان ها، چشمان ما را هم بر گلبرگ هایت بگشا و زبانمان را به مدیحت باز کن.

4 . تفسیر «الَّذینَ آمَنُوا» در سراسر قرآن

اشاره

وَ لا خاطَبَ اللّه ُ الَّذینَ آمَنُوا اِلاّ بَدَأَ بِهِ.

خداوند در قرآن مؤمنین را مورد خطاب قرار نداده مگر آنکه با او آغاز نموده است.⁽¹⁾

* موقعیت تاریخی

در لحظات اولیه پس از بلند کردن علی علیه السلام و معرفی آن حضرت توسط پیامبر صلی الله علیه و آله، در ادامه معرفی او همچنان جملاتی عظیم بر لسان آن حضرت جاری بود که از جمله تفسیر موارد «الَّذینَ آمَنُوا» در سراسر قرآن را مطرح فرمود.

* تحلیل اعتقادی

در قرآن بیش از 90 بار خطاب «یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا» به کار رفته و غیر از این عبارت در گونه های مختلف دیگری نیز مورد خطاب خداوند قرار گرفته اند. در همه این موارد صف بلند مؤمنان را که در نظر آوریم اول آنان و رئیسشان علی علیه السلام است. از همین جاست که لقب «امیرالمؤمنین» اختصاص به علی بن ابی طالب علیه السلام دارد.⁽²⁾

این بدان معنی است که سر دسته مؤمنان و رئیس آنان در ظاهر و باطن علی علیه السلام است. اولین کسی که به پیامبر صلی الله علیه و آله ایمان و اسلام را اظهار کرد علی علیه السلام بود،⁽³⁾اگرچه از روز اول خلقت محمد و علی علیهماالسلام نوری بودند کنار هم و تم-ام جهان به برکت آنان خلق شد.

در باطن هم بالاترین درجه ایمان را علی علیه السلام داشت که فرمود: «لَوْ کُشِفَ الْغِطاءُ مَا ازْدَدْتُ یَقینا»: «اگر پرده کنار رود یقین من بیشتر نخواهد شد»⁽¹⁾، و همو بود که آن گونه با خدایش مناجات می کرد و اشک می ریخت و بیهوش می شد، و آن گونه به استقبال مرگ می رفت، و آن گونه مظاهرِ ایمان در صبر او جلوه می کرد.

اگرچه همه اینها مظاهر بسیار کوچکی از ایمان علی علیه السلام است و آن گونه که بوده قابل درک ما نیست، ولی برای اینکه امثال ابوبکر بن ابی قحافه و عمر بن خطاب در یک کلمه ساده نگویند: «اَنْتُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ اَنَا اَمیرُکُمْ»: «شما مؤمنانید و من امیر شمایم»،⁽²⁾باید این مظاهر ایمان را که از علی علیه السلام به ظهور رسیده باز گوییم تا اختصاص امارت مؤمنان به آن حضرت روشن شود؛ همانطور که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «یا عَلِیُّ، اَنْتَ اَمیرُ الْمُؤْمِنینَ، وَ شیعَتُک الْمُؤْمِنُونَ»⁽³⁾: «یا علی، تو امیرالمؤمنین هستی و شیعیانت مؤمنین هستند»، و یا فرمود: «اَنْتَ یا عَلِیُّ اَمیرُ مَنْ فِی السَّماءِ وَ اَمیرُ مَنْ فِی الاَْرْضِ . . . وَ اِنَّ اَهْلَ السَّماواتِ یُسَمُّونَکَ اَمیرَ الْمُؤْمِنینَ»: «یا علی، تو امیر اهل آسمان و اهل زمین هستی ... و اهل آسمان ها تو را امیرالمؤمنین صدا می زنند».⁽⁴⁾

و این امامت و امارت مؤمنان اختصاص به دنیا ندارد که دامنه اش تا بهشت امتداد می یابد، آنگاه که منادی ندا دهد: «هذا عَلِیُّ بْنُ اَبی طالِبٍ، اَمیرُالْمُؤْمِنینَ وَ اِمامُ الْمُتَّقینَ وَ قائِدُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلینَ اِلی جَنّاتِ النَّعیمِ»: «این علی بن ابی طالب است، که امیر مؤمنان و امام متقیان و راهبر پیشانی سفیدان نشانه دار به سوی بهشت برین است».⁽⁵⁾

اینجاست که معنای بلند این فراز غدیر را در احادیث دیگری با بیانی دیگر می یابیم. اگر در غدیر می فرماید: «خداوند هر جا مؤمنین را مخاطب قرار داده با علی آغاز نموده»، در بیانی دیگر پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید: ما اَنْزَلَ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ آیَةً فیها «یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا» اِلاّ وَ عَلِیٌّ رَأْسُها وَ اَمیرُها: خداوند آیه ای نازل نکرده که در آن «یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا» باشد مگر آنکه علی سر دسته آنان و امیرشان است.⁽¹⁾

5 . دوست و دشمن اهل بیت علیهم السلام در سراسر قرآن

اشاره

مَعاشِرَ النّاسِ ، عَدُوُّنا مَنْ ذَمَّهُ اللّه ُ وَ لَعَنَهُ ، وَ وَلِیُّنا کُلُّ مَنْ مَدَحَهُ اللّه ُ وَ اَحَبَّهُ.

ای مردم، دشمن ما کسی است که خداوند او را مورد مذمت و لعن قرار داده، و دوست ما هر کسی است که خداوند او را مدح نموده و دوست بدارد.⁽¹⁾

* موقعیت تاریخی

عبارات فوق را پیامبر صلی الله علیه و آله در موقعیتی فرمود که قبل از آن بیش از ده آیه قرآن را درباره دوستان اهل بیت علیهم السلام و هشت آیه را درباره دشمنان ایشان تفسیر نموده بود. با این آمادگی یک مبنای کلی ارائه فرمود که دوست و دشمن اهل بیت علیهم السلام همان دوست و دشمن خداست و معیار آن جستجو در مواردی است که خداوند عده ای را به جهتی مورد مذمت یا لعنت یا هر دو قرار داده، و عده ای را مورد ستایش یا محبوبیت خویش یا هر دو قرار داده است. در واقع به جای آنکه حضرت بخواهد موارد را یکی یکی بشمارد به همان چند مورد اکتفا فرموده و از مردم خواسته بقیه موارد را با مطالعه قرآن به دست آورند و مصادیق آن را تطبیق نمایند که تا ابد راه ضلالت مسدود باشد.

* موقعیت قرآنی

اشاره

در اینجا ضروری به نظر می رسد مواردی از آیات ذم و لعن خداوند را مورد مطالعه قرار دهیم تا دریابیم پیامبر صلی الله علیه و آله از فراز منبر غدیر کدامین دور دست ها را زیر نظر دارد و کدام سو را به مسلمین نشان می دهد. چند نمونه از آیات حاکی از لعنت کتمان کنندگان، کافران، طرفداران جبت و طاغوت، مفسدین فی الارض، شجره ملعونه، اذیت کنندگان خدا و رسول، منافقین و مشرکین، چنین است:

1 . لعنتِ کتمان کنندگان

«اِنَّ الَّذینَ یَکْتُمُونَ ما اَنْزَلْنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَ الْهُدی مِنْ بَعْدِ ما بَیَّناهُ لِلنّاسِ فِی الْکِتابِ، اُولئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللّه ُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللاّعِنُونَ»: «کسانی که کتمان می کنند آنچه از دلیل های محکم و هدایت نازل کردیم بعد از آنکه آنها را برای مردم در قرآن تبیین نمودیم، اینان کسانی اند که خدا آنان را لعنت می کند و لعنت کنندگان لعنتشان می نمایند».⁽¹⁾

و ما خوب می دانیم که اهل سقیفه و اتباعشان چگونه در کتمان اصل معارف قرآن - به خصوص آنچه به ولایت و امامت و مناقب خاندان رسالت ارتباط داشت - تلاش کردند.

2 . لعنتِ کافران

«اِنَّ الَّذینَ کَفَرُوا وَ ماتُوا وَ هُمْ کُفّارٌ، اُولئِکَ عَلَیْهِمْ لَعْنَةُ اللّه ِ وَ الْمَلائِکَةِ وَ النّاسِ اَجْمَعینَ»: «کسانی که کافر شدند و با کفرشان از دنیا رفتند، لعنت خدا و ملائکه و همه مردم بر آنان باد».⁽²⁾

«کَیْفَ یَهْدِی اللّه ُ قَوْما کَفَرُوا بَعْدَ ایمانِهِمْ وَ شَهِدُوا اَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَ جائَهُمُ الْبَیِّناتُ وَ اللّه ُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظّالِمینَ. اُولئِکَ جَزاؤُهُمْ اَنَّ عَلَیْهِمْ لَعْنَةُ اللّه ِ وَ الْمَلائِکَةِ وَ النّاسِ اَجْمَعینَ»: «چگونه خداوند هدایت می کند قومی را که بعد از ایمانشان کافر شدند و شهادت دادند که پیامبر بر حق است و دلیل های محکم برای آنان آمد، و خدا قوم ظالم را هدایت نمی کند. آنانند کسانی که لعنت خدا و ملائکه و همه مردم بر آنان است».⁽³⁾

چه کسانی بودند که بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله کافر شدند بعد از آنکه مسلمان بودند؟ چه کسانی فرامین الهی را یکی پس از دیگری زیر پا گذاشتند؟ چه کسانی بدعت ها را به جای سنت ها قرار دادند؟ اهل سقیفه بودند که با کفرِ مطلق مردم را تا جاهلیت باز گرداندند، و خود را مستحق لعنت خدا و ملائکه و همه مردم نمودند.

3 . لعنتِ طرفداران جبت و طاغوت

«اَلَمْ تَرَ اِلَی الَّذینَ اُوتُوا نَصیبا مِنَ الْکِتابِ یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطّاغُوتِ وَ یَقُولُونَ لِلَّذینَ کَفَرُوا هؤُلاءِ اَهْدی مِنَ الَّذینَ آمَنُوا سَبیلاً اُولئِکَ لَعَنَهُمُ اللّه ُ وَ مَنْ یَلْعَنِ اللّه ُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصیرا»: «نظر نمی کنی به آنان که نصیبی از کتاب دارند، و به جبت و طاغوت ایمان می آورند و درباره کسانی که کافر شدند می گویند: راه اینان هدایت یافته تر از کسانی است که ایمان آوردند. اینانند که خدا لعنت شان کرده، و هر کس که خدا او را لعنت کند برای او یاوری نخواهد بود».⁽¹⁾

جبت و طاغوت همان است که امیرالمؤمنین علیه السلام در دعای قنوت فرمود: «اَللّهُمَّ الْعَنْ صَنَمَیْ قُرَیْشَ وَ جِبْتَیْها وَ طاغُوتَیْها . . .» و همانان بودند که دشمنان پیامبر صلی الله علیه و آله و منافقین را بر سلمان و ابوذر و مقداد و عمار مقدم داشتند و مؤمنین حقیقی را کنار زدند، و لعنت ابدی خداوند را تا روزی که بدعتشان پابرجاست، بر خود خریدند.

4 . لعنتِ منافقان

«وَعَدَ اللّه ُ الْمُنافِقینَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْکُفّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدینَ فیها، هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّه ُ وَ لَهُمْ عَذابٌ مُقیمٌ»: «خداوند به مردان و زنان منافق و کافران

آتش جهنم را وعده داده که در آن دائمی خواهند بود، و آن برایشان کافی است، و خدا آنان را لعنت نموده و برایشان عذاب پابرجایی است».⁽¹⁾

«وَ مَنْ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللّه ِ کَذِبا اُولئِکَ یُعْرَضُونَ عَلی رَبِّهِمْ وَ یَقُولُ الاَْشْهادُ هؤُلاءِ الَّذینَ کَذَبُوا عَلی رَبِّهِمْ، اَلا لَعْنَةُ اللّه ِ عَلَی الظّالِمینَ» : «چه کسی ظالم تر است از کسی که بر خدا دروغ می بندد؟ اینان کسانی اند که بر پروردگار خود عرضه می شوند و شاهدان گواهی می دهند که اینان بر پروردگار خود دروغ بستند. آگاه باشید که لعنت خدا بر ظالمین است».⁽²⁾

در حالی که دروغ بستن بر پیامبر صلی الله علیه و آله دروغ بستن بر خداست، آیا اهل سقیفه نگفتند: پیامبر گفته: «نبوت و خلافت در یک خاندان جمع نمی شود»؟ آیا نگفتند: پیامبر گفته: «پیامبران ارث نمی گذارند»؟ آیا ده ها دروغ را به حضرتش نسبت ندادند تا خواسته های خود را عملی کنند؟ آیا ظالم تر از اینان کسی هست که خداوند در قرآن لعنتشان کرده است؟

5 . لعنتِ مفسدین فی الارض

«وَ الَّذینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّه ِ مِنْ بَعْدِ میثاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ ما اَمَرَ اللّه ُ بِهِ اَنْ یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی الاَْرْضِ، اُولئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدّارِ»: «کسانی که بعد از پیمان الهی عهد شکنی می کنند، و آنچه را خداوند دستور به وصلش داده قطع می کنند و در زمین فساد می نمایند، برای چنین کسانی لعنت خواهد بود، و در آخرت بد منزلی برای آنان خواهد بود».⁽³⁾

چه کسانی پیمان غدیر را شکستند؟ چه کسانی با خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله قطع کردند در حالی که آن حضرت دستور وصل با آنان را داده بود؟ اهل سقیفه بودند که دامنه فسادشان در زمین تا امروز و تا دامنه قیامت ادامه داشته و خواهد داشت، همان گونه که تابلوی لعنت خداوند در قرآن بر پیشانی سیاهشان نقش بسته است.

6 . لعنتِ شجره ملعونه

«وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتی اَرَیْناکَ اِلاّ فِتْنَةً لِلنّاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ» : «قرار ندادیم رؤیایی که نشانت دادیم مگر برای امتحان مردم و به عنوان یاد شجره ملعونه در قرآن».⁽¹⁾

بنی امیه که شاخه های شجره ملعونه تیم و عدی از سقیفه بودند، در خواب به پیامبر صلی الله علیه و آله نشان داده شدند. آن حضرت در تفسیر این آیه فرمود: «من دوازده نفر از امامان ضلالت را در خواب دیدم که از منبرم بالا و پایین می روند، و امّتم را به صورت عقبگرد به گذشته خود باز می گردانند. دو نفر از آنان (ابوبکر و عمر) از دو قبیله مختلف قریش تیم و عدی و سه نفر (عثمان و معاویه و یزید) از بنی امیه و هفت نفر (عبدالملک، ولید، هشام، یزید، سلیمان، عمر بن عبدالعزیز و مروان) از اولاد حکم بن ابی العاص هستند.

7 . لعنتِ اذیت کنندگان خدا و رسول

«اِنَّ الَّذینَ یُؤْذُونَ اللّه َ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللّه ُ فِی الدُّنْیا وَ الاْخِرَةِ وَ اَعَدَّ لَهُمْ عَذابا مُهینا» : «کسانی که خدا و رسولش را اذیت می کنند خداوند آنان را در دنیا و آخرت لعنت فرموده و بر ایشان عذاب خوارکننده ای آماده کرده است.⁽²⁾

«مَنْ آذی فاطِمَةَ فَقَدْ آذانی، وَ مَنْ آذانی فَقَدْ آذَی اللّه َ» که پیامبر صلی الله علیه و آله نظیر آن را درباره علی علیه السلام و نیز همه اهل بیت علیهم السلام فرموده، شامل کدام اذیت کنندگان است؟ جز آنان که درِ خانه علی و فاطمه علیهماالسلام را آتش زدند و به آن منزل وحی حمله آوردند و بانوی خانه را اذیتی در حد قتل نمودند و از صورت سیلی خورده و بازوی ورم کرده و پهلوی شکسته و فرزند سقط شده چیزی فرو گذار نکردند؟ جز آنان که طناب بر گردن صاحب خانه انداخته با شمشیرهای کشیده برای بیعتش بردند؟ این عذاب و لعنت اگر شامل اینان نباشد پس شامل چه کسانی خواهد بود؟

8 . لعنتِ منافقین و مشرکین

«وَ یُعَذِّبَ الْمُنافِقینَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْمُشْرِکینَ وَ الْمُشْرِکاتِ الظّانّینَ بِاللّه ِ ظَنَّ السَّوْءِ، عَلَیْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ وَ غَضِبَ اللّه ُ عَلَیْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ وَ اَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ ساءَتْ مَصیرا»: «تا خداوند عذاب نماید مردان و زنان منافق و مشرک را که به خدا بد گمانند. بر آنان باد بلای بد و خدا بر آنان غضب کرده و لعنت شان نموده و برایشان جهنم را آماده ساخته و بد پایانی خواهد بود».⁽¹⁾

آیا منافقین غیر از آن دورویانی بودند که آنچه پیامبر صلی الله علیه و آله از آنان خواست پذیرفتند، ولی تا آن حضرت چشم از جهان فرو بست همه را زیر پا گذاشتند و علنا و بی محابا فرامین حضرتش را نقض کردند و بنای سقیفه را چیدند؟ اگر خداوند اینان را لعنت نکرده و جهنم را بر ایشان آماده ننموده، پس برای چه کسی آماده فرموده است؟!

* تحلیل اعتقادی

بیایید نتیجه بگیریم که جمله «عَدُوُّنا مَنْ ذَمَّهُ اللّه ُ وَ لَعَنَهُ» دریچه ای پُر دید بر فصلی

از عقیده ماست که عنوان «تَبَرّی» را بر خود دارد و به شفافیت آفتاب به ما می فهماند که چه کسانی را باید لعنت کنیم و از آنان بیزار باشیم. همان گونه که جمله «وَلِیُّنا کُلُّ مَنْ مَدَحَهُ اللّه ُ وَ اَحَبَّهُ» که در نقطه مقابل این چشم انداز اعتقادی قرار دارد، عنوان «تَوَلّی» را برایمان معنی خواهد کرد، و همچون زلال بلور بر دل های ما می شناساند که باید چه کسانی را دوست بداریم و ولایتشان را بپذیریم.

2. تفسیر یک سوره کامل در غدیر

اشاره

سفید

در آن زمانِ محدود در خطبه بلندِ غدیر، سه سوره قرآن به طور کامل مورد تفسیر قرار گرفته است. این نشانه اهمیت سوره های مزبور در ارتباط با ولایت است، و از سوی دیگر گویای حضور گسترده قرآن در غدیر است.

1 . تفسیر سوره حمد

اشاره

مَعاشِرَ النّاسِ، اَنَا صِراطُ اللّه ِ الْمُسْتَقیمُ الَّذی اَمَرَکُمْ بِاتِّباعِهِ، ثُمَّ عَلِیٌّ مِنْ بَعْدی ثُمَّ وُلْدی مِنْ صُلْبِهِ اَئِمَّةُ الْهُدی . . . - ثُمَّ قَرَأَ: - «بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ، الْحَمْدُ للّه ِِ رَبِّ الْعالَمینَ، الرَّحْمنِ الرَّحیمِ، مالِکِ یَوْمِ الدّینِ، اِیّاکَ نَعْبُدُ وَ اِیّاکَ نَسْتَعینُ، اِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقیمَ، صِراطَ الَّذینَ اَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لاَ الضّالّینَ»، وَ قالَ: فِیَّ نَزَلَتْ وَ فیهِمْ وَ اللّه ِ نَزَلَتْ وَ لَهُمْ عَمَّتْ وَ اِیّاهُمْ خَصَّتْ.

ای مردم، من صراط مستقیم خدایم که شما را به پیرویِ آن دستور داده، و بعد از من علی و سپس فرزندانم از نسل او که امامان هدایتند . . . سپس سوره حمد را تا آخر خواندند و

فرمودند: این سوره درباره من نازل شده و به خدا قسم درباره ایشان نازل شده و به طور عموم شامل آنان است و به طور خاص درباره آنان است.⁽¹⁾

. . . فیهِمْ نَزَلَتْ وَ فیهِمْ ذُکِرَتْ، لَهُمْ شَمَلَتْ، اِیّاهُمْ خَصَّتْ وَ عَمَّتْ.

سوره حمد درباره امامان نازل شده و درباره آنان در قرآن آمده است. هم شامل آنان است و هم به طور عموم آنان را در بر می گیرد و هم به خصوص درباره ایشان است.⁽¹⁾

فیمَنْ ذُکِرَتْ؟ ذُکِرَتْ فیهِمْ. وَ اللّه ِ فیهِمْ نَزَلَتْ وَ لَهُمْ وَ اللّه ِ شَمِلَتْ وَ اِیّاهُمْ خَصَّتْ وَ عَمَّتْ.

سوره حمد درباره چه کسی در قرآن آمده است؟ درباره امامان است. به خدا قسم درباره آنان نازل شده است. به خدا قسم شامل آنان است، و به طور خاص و عام مربوط به ایشان است.⁽²⁾

* موقعیت تاریخی

تفسیر سوره حمد در غدیر حامل سنگین ترین پیام آن است و موقعیت آن در خطبه هنگامی است که پیامبر صلی الله علیه و آله پس از معرفی علی بن ابی طالب علیه السلام، به مسئله حضور جدی دشمنان آن حضرت در جامعه مسلمانان پرداخته؛ و اکنون می خواهد شاخص ها و ممیّزهای قرآنی دوستان و دشمنان اهل بیت علیهم السلام را به مردم معرفی کند. آغاز سخن از تفسیر سوره حمد است که ضابطه اصلی را به دست می دهد، و بعد از آن به شناساندن اولیاء و اعداء می پردازد.

* تحلیل اعتقادی

با توجه به اینکه سوره حمد به عنوان مهمترین درخواست های بشر از خداوند، روزانه حداقل ده بار در نمازهای واجب تکرار می شود، و اگر نمازهای مستحبی و موارد غیر نماز را هم به آن بیفزاییم می توان آن را خلاصه خواسته های بشر از خداوند تلقی کرد که ذات الهی به بشر آموخته است. در غدیر که سخن از «ولایت» است نام سوره حمد به میان می آید و ارتباطی عمیق و ناگسستنی بین فاتحة الکتاب و خاتمة الغدیر تثبیت می شود.

نماز را که با این سوره آغاز می کنیم از خدا یک خواسته بزرگ داریم که همه امور دنیا و آخرتمان بدان بستگی دارد، و آن دست یافتن به راه راست و صراط مستقیم است. «اِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقیمَ» یعنی خدایا، یافتن راه راست کار آسانی نیست. ظلمات فتنه و حیله های دشمنانت چه بسیار که ما را به اشتباه می اندازد و راه راست را بر ما مخفی می نماید. در این ظلماتِ مکر و آشوب از تو می خواهیم که فکر و عمل ما را به راه راست هدایت کنی. یعنی نه فقط آن را به ما نشان دهی بلکه ما را در مسیر هدایت بیندازی.

«صِراطَ الَّذینَ اَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرَ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لاَ الضّالّینَ»، خداوند به بشر خاطر نشان می کند که راهِ پیش روی بشر از سه راه بیرون نیست: یا راه کسانی است که خداوند آنان را مورد لطف انعام خویش قرار داده و هدایت نموده، و یا راه کسانی است که بر آنان غضب فرموده و به راه باطل رفته اند، و یا کسانی اند که حیران و گمراهند و با آنکه باطل را انتخاب نکرده اند ولی راه حق را هم نیافته اند.

در غدیر پیامبر صلی الله علیه و آله انگشت اشارت را دقیقا بر تنها راه راست و صراط مستقیم الهی می گذارد، که نه راه دیگری جز آن وجود دارد و نه مشابه و نمونه ای می تواند جایگزینش شود. برای شیوایی و صراحت این بیان ابتدا خود و علی بن ابی طالب علیه السلام و امامان بعد از او را صراط مستقیم می خواند و سپس بی درنگ سوره حمد را می خواند که قُطب پَرگارش صراط مستقیم است. آنگاه تفسیری به ظرافت الماس بر آن می فرماید و آن را با قَسَم به ذات الهی مؤکد می کند و گویا می فرماید: «این سوره درباره من و آنان است. صراط مستقیم را به طور عام هم در نظر بگیریم در تحقق خارجی بر ایشان منطبق است، و اگر منظور خاص خدا را هم بخواهید مقصود فقط آنانند».

بنابر این میلیاردها مسلمان که هر روز در نمازهای خود از خدا راه راست را درخواست می کنند، در حقیقت از او می خواهند که آنان را به راه «ولایت اهل بیت علیهم السلام»

هدایت کند که با اعتقاد و عمل بر طبق آن هم از راه باطل و هم از گمراهی نجات یافته اند، و در کنار آن از غضب الهی به لطف و انعام پروردگار قدم نهاده اند.

خدایا تو را شکر که ما را از کسانی قرار دادی که این دعای هر روزه را به استجابت رساندی. اینک از تو می خواهیم ما را بر آن ثابت قدم فرمایی، و برای عمل در راه آن کوشاتر نمایی و بینش و بصیرت ما را در اعماق این هدایت بیشتر فرمایی.

2. تفسیر سوره «عصر»

اشاره

وَ فی عَلِیٍّ - وَ اللّه ِ - نَزَلَتْ سُورَةُ الْعَصْرِ: «بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ ، وَ الْعَصْرِ ، اِنَّ الاِْنْسانَ لَفی خُسْرٍ» اِلاّ عَلِیٌّ الَّذی آمَنَ وَ رَضِیَ بِالْحَقِّ وَ الصَّبْرِ.

به خدا قسم سوره عصر درباره علی نازل شده است: بسم اللّه الرحمن الرحیم، قسم به عصر، انسان در زیان است، مگر علی که ایمان آورد و به حق و صبر راضی شد.⁽¹⁾

«وَ فی عَلِیٍّ نَزَلَتْ وَ الْعَصْرِ، وَ تَفْسیرُها: وَ رَبِّ عَصْرِ الْقِیامَةِ، اِنَّ الاِْنْسانَ لَفی خُسْرٍ: اَعْداءُ آلِ مُحَمَّدٍ، اِلاَّ الَّذینَ آمَنُوا: بِوِلایَتِهِمْ، وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ: بِمُواساةِ اِخْوانِهِمْ، وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ: فی غَیْبَةِ قائِمِهِمْ».

سوره والعصر درباره علی نازل شده است و تفسیر آن چنین است: قسم به پروردگارِ روز قیامت، انسان در زیان است: یعنی دشمنان آل محمد، مگر آنان که ایمان آوردند: یعنی با پذیرفتن ولایت، و عمل صالح انجام دادند: یعنی با همیاری و مواسات با برادران دینی شان و به صبر سفارش نمودند در غیبت غائبشان.⁽²⁾

* موقعیت تاریخی

اندکی پس از آنکه امیرالمؤمنین علیه السلام بر سر دست پیامبر صلی الله علیه و آله قرار گرفت و حضرت نزول آیه اکمال دین را با ولایت علی علیه السلام اعلام فرمود، عنان سخن را به سمت مدح علی علیه السلام کشانید و نزول آیات و سور قرآنی در شأن او را به میان آورد، و در حالی که می فرمود: «جز مؤمن مخلص به علی ایمان نمی آورد» بلافاصله فرمود: سوره عصر در شأن او نازل شده است»، و سپس به تفسیر آن پرداخت.

* تحلیل اعتقادی

تکیه گاه سوره عصر بر زیان انسان است. هر انسانی از جهت یا جهاتی یا از همه جهات در زیان است. در یک عبارت آن کسی که هیچگونه زیانی در حیاتش راه ندارد علی بن ابی طالب علیه السلام معرفی شده که طبعا امامان بعداز او هم این گونه اند.

در تعبیر دوم انسان ها به دو گروه زیانکار در زندگی و سود برنده در آن تقسیم شده اند. دشمنان آل محمد علیهم السلام همانا زیانکارانند، و دوستان آل محمد علیهم السلام و پذیرندگان

ولایت شان کسانی اند که از حیات خود سود برده اند. دو علامت مذکور در آیه - که یکی عمل صالح است - به یاری برادران دینی تفسیر شده که نشان ارزش اعتقادی آن عمل است، و دیگری تحمل و صبر در غیبت امام غائبشان که مدار اعتقاد آنان است، و با ندیدن او از عقیده شان دست بر نمی دارند، بلکه یکدیگر را دلداری می دهند و سفارش به صبر می نمایند.

3. تفسیر سوره «هل أتی»

اشاره

وَ لا شَهِدَ اللّه ُ بِالْجَنَّةِ فی «هَلْ اَتی عَلَی الاِْنْسانِ» اِلاّ لَهُ ، وَ لا اَنْزَلَها فی سِواهُ وَ لا مَدَحَ بِها غَیْرَهُ.

خداوند در سوره «هل اتی علی الانسان» شهادت به بهشت نداده مگر برای علی، و این سوره را درباره غیر او نازل نکرده و با این سوره غیر او را مدح ننموده است.⁽¹⁾

* موقعیت تاریخی

در اواسط خطبه که پیامبر صلی الله علیه و آله فضایل عظیم علی علیه السلام را بر می شمرد بر نقطه ای بلند از آن توقف کرد تا به شرح بیشتر آن بپردازد. آن قُله فضیلت رضای خداو رسول از علی علیه السلام بود، که یکی از شواهد آن را سوره هل اتی مطرح نمود و در جملاتی کوتاه سوره ای با 31 آیه را در دو جهت تفسیر فرمود: اول شأن نزول آن است، و دوم شهادت پروردگار به بهشت.

* موقعیت قرآنی

از آیه 5 تا 22 سوره دهر مربوط به اصل داستان است که علی بن ابی طالب علیه السلام و خانواده اش برای شفای دو فرزند خود امام حسن و امام حسین علیهماالسلام، سه روز روزه نذر کردند. پس از شفای فرزندان همه اهل خانه سه روز روزه گرفتند، و هر روز هنگام افطار مستمندی بر در خانه از آنان کمکی خواست. روز اول مسکین و روز دوم یتیم و روز سوم اسیری بود. همه اهل خانه تنها افطارشان را که قرص های نان بود به فقیر دادند و با آب افطار کردند. روز سوم که ایثار اهل این خانه به اوج خود رسید و جز آب خوراک دیگری نداشتند، ذات الهی سوره ای را با ثنایی بلند برای آنان نازل کرد:

« . . . اِنَّ الاَْبْرارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کانَ مِزاجُها کافُورا، عَیْنا یَشْرَبُ بِها عِبادُ اللّه ِ یُفَجِّرُونَها تَفْجیرا، یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخافُونَ یَوْما کانَ شَرُّّهُ مُسْتَطیرا وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ مِسْکینا وَ یَتیما وَ اَسیرا، اِنَّما نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّه ِ لا نُریدُ مِنْکُمْ جَزاءً وَ لا شُکُورا، اِنّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا یَوْما عَبُوسا قَمْطَریرا، فَوَقاهُمُ اللّه ُ شَرَّ ذلِکَ الْیَوْمِ وَ لَقّیهُمْ نَضْرَةً وَ سُرُورا، وَ جَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَریرا، مُتَّکِئینَ فیها عَلَی الاَْرائِکِ لا یَرَوْنَ فیها شَمْسا وَ لا زَمْهَریرا، وَ دانِیَةً عَلَیْهِمْ ظِلالُها وَ ذُلِّلَتْ قُطُوفُها تَذْلیلاً، وَ یُطافُ عَلَیْهِمْ بِآنِیَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَ اَکْوابٍ کانَتْ قَواریرا، قَواریرَ مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوها تَقْدیرا، وَ یُسْقَوْنَ فیها کَأْسا کانَ مِزاجُها زَنْجَبیلاً، عَیْنا تُسَمّی فیها سَلْسَبیلاً، وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ، اِذا رَاَیْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤا مَنْثُورا، وَ اِذا رَاَیْتَ ثَمَّ رَاَیْتَ نَعیما وَ مُلْکا کَبیرا، عالِیَهُمْ ثِیابُ سُنْدُسٍ خُضْرٍ وَ اِسْتَبْرَقٍ، وَ حُلُّوا اَساوِرَ مِنْ فِضِّةٍ وَ سَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَرابا طَهُورا، اِنَّ هذا کانَ لَکُمْ جَزاءً وَ کانَ سَعْیُکُمْ مَشْکُورا . . .».

نیکان از کاسه ای خواهند نوشید که با عطر کافور ممزوج است. چشمه ای که بندگان خدا از آن می آشامند و آن را به اختیار خود باز می کنند. آنان به نذر خویش وفا می نمایند و از روزی که سختیش همه را فرا می گیرد می ترسند. آنان به خاطر حب الهی به فقیر و اسیر و یتیم غذا می دهند، و می گویند: ما به خاطر خدا به شما طعام می دهیم و از شما انتظار پاداش و سپاسی نداریم. ما از قهر پروردگار در روزی که از رنج و سختی آن رخسار خلق درهم و غمگین است می ترسیم.

خدا هم آنان را از شر و فتنه آن روز محفوظ داشته و به آنان روی خندان و دل شادان عطا نمود. جزای آنان در برابر آنچه صبر کردند باغ بهشت و حریر بهشتی است، که در آن بهشت بر تخت ها تکیه زنند، و در آنجا نه آفتاب سوزان و نه سرمای سخت بینند، بلکه در هوایی خوش و باغی دلکش تفریح کنند.

سایه درختان بهشتی بر سر آنان و میوه هایش در دسترس و اختیار آنان است. با جام های سیمین و کوزه های بلورین بر آنان دور زنند؛ بلورهایی که

به رنگ نقره و به اندازه اهلش مقدر کرده اند. در آنجا از کاسه هایی به آنان می نوشانند که طبعش از زنجبیل است. در آنجا چشمه ای است که نامش «سلسبیل» است.

اطراف آن بهشتیان پسرانی که همیشه نوجوانند در طوافند، که هر گاه آنان را بنگری گمان می کنی مرواریدهای منتشر شده اند. و چون آن جایگاه نیکو را تماشا کنی عالمی پر نعمت و کشوری بی نهایت بزرگ خواهی یافت. بر قامت بهشتیان لباسی از سندس سبز و استبرق و بر دست هایشان دستبندی از نقره است، و پروردگارشان شرابی پاکیزه به آنان می نوشاند. این بهشت پاداش شماست، و سعیتان مشکور و مقبول است.

* تحلیل اعتقادی

یک گروه نیکوکار در اول این سوره با عنوان «ابرار» مطرح شده که خداوند داستان اخلاص در عمل و ایثار کامل عیار آنان را با عظمت تمام بیان فرموده و بهشت و نعمت های آن را به عنوان سپاس به آنان ارزانی داشته است. از سوی دیگر در ضمن این داستان به دو جهت مهم اشاره فرموده است: یکی قبولی این ایثار و اخلاص به درگاه خداوند، و دیگری شهادت به بهشت برای اهل این آیه.

پیامبر صلی الله علیه و آله در غدیر هر سه نکته را زیر ذره بین اعتقاد مردم می برد. از یک سو می فرماید: خداوند در این سوره بهشت را برای علی بن ابی طالب ضمانت کرده و فرموده است: «وَ جَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَریرا». یعنی ای مردمی که با گروه ضد علی علیه السلام روبرو خواهید شد و اهل سقیفه او را به طناب خواهند کشید، بدانید که حق با اهل بهشت است که بهشت به برکت آنان خلق شده است. اگر دشمنانش گفتند: «خلافت و نبوت در یک خانواده جمع نمی شود»، بدانید که آنان دروغ می گویند، چرا که علی اهل بهشت است و جز راست نمی گوید. اگر کسی با علی مخالفت کرد بدانید راه علی راه بهشت است، و اگر با علی بودید شما را به بهشت رهنمون می گردد.

از جهت دیگری تصریح می کند که شأن نزول این سوره علی و خاندان اوست، و این همه فضیلت و این همه مدیحه الهی در شأن او نازل شده است. مبادا به صاحبان چنین فضیلتی بی حرمتی شود و آتش بر در خانه آنان به پا شود، و نعره های مهاجمین بانوی «هَلْ اَتی» را دچار سقط جنین نماید و با ضرباتی مهلک مجروح شود و کار به شهادتش بیانجامد!

دریغا که چه زود مردم حرمت خاندانِ «لا نُریدُ مِنْکُمْ جَزاءً وَ لا شُکُورا» را شکستند، و از این فراز غدیر هشتاد روز نگذشته بر خانه «جَنَّةً وَ حَریرا» حمله آوردند و بسته های هیزم را اطراف دیوار آن چیدند و آتشگیره آوردند و آن را آتش زدند و درِ خانه را شکستند و سینه و پهلوی بانوی خانه را بین در و دیوار خُرد کردند. سپس طناب بر گردن بزرگِ خانه انداختند و او را برای بیعت با سرکرده سقیفه با شمشیرهای آخته بردند، و تا مرز قتل او پیش رفتند، و تا او را خانه نشین نکردند دست بر نداشتند. گویا این پاسخی به مدح خداوند و شهادت او به بهشت برای این خاندان بود!

3. تفسیر صریح یک آیه در غدیر

اشاره

سفید

در غدیر 18 آیه قرآن به صراحت تفسیر شده است. به این معنی که پیامبر صلی الله علیه و آله متن آیه را جداگانه فرموده و قبل یا بعد از آن به تفسیرش پرداخته است. این موارد در مقابل آیاتی است که به صورت تضمین در کلام و اقتباس در خطابه حضرت آمده است. آیات مزبور را به ترتیب اهمیت جایگاه اعتقادی آن در پیام غدیر ذکر می کنیم:

1. سوره زخرف: آیه 28

اشاره

وَ جَعَلَها کَلِمَةً باقِیَةً فی عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ.

آن را موضوعی باقی در نسل او قرار داد تا شاید باز گردند.

متن روایت

اشاره

مَعاشِرَ النّاسِ ، الْقُرْآنُ یُعَرِّفُکُمْ اَنَّ الاَْئِمَّةَ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدُهُ ، وَ عَرَّفْتُکُمْ اَنَّهُمْ مِنّی وَ مِنْهُ ، حَیْثُ یَقُولُ اللّه ُ فی کِتابِهِ : «وَ جَعَلَها کَلِمَةً باقِیَةً فی عَقِبِهِ».

ای مردم، قرآن به شما می شناسد که امامان بعد از علی فرزندان او هستند و من هم به شما شناساندم که امامان از نسل من و اویند. آنجا که خدا می فرماید: «امامت را مطلبی باقی در نسل ابراهیم قرار داد».⁽¹⁾

* موقعیت تاریخی

آینده امت از نظر کسانی که مردم باید به آنان مراجعه کنند و از آنان دستور بگیرند در اواخر خطبه محکم کاری و دقت بیشتری را اقتضا می کرد. مرجع شناخت حلال و حرام و معروف و منکر مسئله مهمی بود که پیامبر صلی الله علیه و آله با استناد به قرآن پایه آن را محکم فرمود و از هر گونه انحرافی نجات داد.

این مهم در قالب آیه ای که امامت را منحصر در نسل حضرت ابراهیم علیه السلام می داند، در سایه ادبیات بلند قرآن در کوتاه ترین جمله بیان شده است. از آیه 26 این سوره نام حضرت ابراهیم علیه السلام به میان می آید که توحید را بر اساس فطرت خویش نزد خاندانش علنی ساخت. بلافاصله خداوند چنین موحّد والا مقامی را لایق آن دانسته که امامت در نسل او باشد.

* تحلیل اعتقادی

از آنجا که نسل ابراهیم علیه السلام بسیارند، برای آنکه امامان از نسل او اشتباه نشوند، فقط آن نسلی که از پیامبر و علی علیهماالسلام اند و هر یک از آنان فرزند دیگری است و دوازده امامند، جز بر امامان معصوم شیعه از امیرالمؤمنین علیه السلام تا حضرت مهدی علیه السلام بر هیچ فرد دیگری قابل انطباق نیست.

این تفسیر آنگاه کامل بودن خود را نشان می دهد که فرمایشات پیامبر صلی الله علیه و آله را در ضمن بیان آیه دقت کنیم که می فرماید: «من هم به شما شناساندم که امامان از نسل من و علی هستند»، یعنی آنچه خداوند به عنوان نسل ابراهیم خلیل علیه السلام برای امامت تعیین فرموده آن نسلی است که از دو سو به محمد و علی علیهماالسلام ختم شود.

2. سوره یس: آیه 12

اشاره

اِنّا نَحْنُ نُحْیِی الْمَوْتی وَ نَکْتُبُ ما قَدَّمُوا وَ آثارَهُمْ وَ کُلَّ شَیْ ءٍ اَحْصَیْناهُ فی اِمامٍ مُبینٍ.

ما مردگان را زنده می کنیم و آنچه پیش فرستاده اند و بر جای گذاشته اند را می نویسیم؛ و هر چیزی را در امام مبین جمع کرده ایم.

متن روایت

ما مِنْ عِلْمٍ اِلاّ وَ قَدْ اَحْصاهُ اللّه ُ فِیَّ ، وَ کُلُّ عِلْمٍ عُلِّمْتُ فَقَدْ اَحْصَیْتُهُ فی اِمامِ الْمُتَّقینَ ، وَ ما مِنْ عِلْمٍ اِلاّ وَ قَدْ عَلَّمْتُهُ عَلِیّا ، وَ هُوَ الاِْمامُ الْمُبینُ الَّذی ذَکَرَهُ اللّه ُ فی سُورَةِ یس : «وکُلَّ شَیْ ءٍ اَحْصَیْناهُ فی اِمامٍ مُبینٍ».

هیچ علمی نیست مگر آنکه خداوند آن را در من جمع کرده است و هر علمی که آموخته ام در امام المتقین جمع نموده ام، و هیچ علمی نیست مگر آنکه آن را به علی آموخته ام. اوست امام مبین که خداوند در سوره یس ذکر کرده: «و هر چیزی را در امام مبین جمع کردیم».⁽¹⁾

* موقعیت تاریخی

در اوائل خطبه و آنگاه که سخن از معادن علم پیامبر صلی الله علیه و آله است تا مردم در آنچه نیاز دارند به آنان مراجعه نمایند با قاطعیت می فرماید: «حلالی نیست مگر آنچه خدا و رسولش و امامان حلال کرده باشند و حرامی نیست مگر آنچه خدا و رسولش و امامان بر شما حرام کرده باشند. خداوند عز و جل حلال و حرام را به من شناسانده، و آنچه پروردگارم از کتابش و حلال و حرامش به من آموخته به او سپرده ام».⁽²⁾

تا اینجا مقدمه زیبایی بر تفسیر آیه ای است که در قلب قرآن - یعنی سوره یس - پس از بیان رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله و اتمام حجت بر بندگان با نبوت آن حضرت مطرح شده

است. برای آنکه معلوم شود طبق این آیه عصاره علم اولین و آخرین علی بن ابی طالب علیه السلام است، حضرت به بیان کامل جوانب آن می پردازد. ابتدا می فرماید: تمام علوم پروردگار نزد من است و عینا کلمه «احصاء» را که در آیه است درباره خود به کار می برد. آنگاه می فرماید: همه علومی که نزد من است در امام متقین است و بار دیگر کلمه «احصاء» را به کار می گیرد تا اذهان را متوجه آیه نماید. آنگاه یک باره لحن کلام را به صراحت می کشاند و سخن خود را به عبارتی دیگر تکرار می فرماید که «هر علمی را به علی آموخته ام» و به وضوح می فرماید: «منظور از امام مبین که خداوند اعلان فرموده هر چیزی نزد او جمع است، کسی جز علی نیست».

سلام بر تو ای امام مبین که خداوند در قلب قرآن معدن علومت خوانده و ما قدر یادگارهای کلامت را نمی دانیم. هیهات که دیگران به چنین گنجی دست یابند و ما تماشاگر باشیم.

3. سوره مائده: آیه 55

اشاره

اِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ.

صاحب اختیار شما خدا و رسولش هستند و کسانی که ایمان آورده و نماز را بپا داشته و در حال رکوع زکات می دهند.

متن روایت

وَ هُوَ وَلِیُّکُمْ بَعْدَ اللّه ِ وَ رَسُولِهِ . وَ قَدْ اَنْزَلَ اللّه ُ تَبارَکَ وَ تَعالی عَلَیَّ بِذلِکَ آیَةً مِنْ کِتابِهِ هِیَ: «اِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ» ، وَ عَلِیُّ بْنُ اَبی طالِبٍ الَّذی اَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَی الزَّکاةَ وَ هُوَ راکِعٌ یُریدُ اللّه َ عَزَّ وَ جَلَّ فی کُلِّ حالٍ .

او (علی) صاحب اختیار شما بعد از خدا و رسولش است، و خداوند در این باره آیه ای از کتابش بر من نازل کرده: «صاحب اختیار شما خدا و رسولش هستند و کسانی که ایمان آورده و نماز را بپا داشته و در حال رکوع زکات می دهند»، و علی بن ابی طالب است که نماز را بپا داشته و در حال رکوع زکات داده و در هر حال خداوند عز و جل را قصد می کند».⁽¹⁾

* موقعیت تاریخی

در مراحل آغازین خطبه در حالی که پیامبر صلی الله علیه و آله دستور ابلاغ ولایت علی علیه السلام را با آیه «بلِّغ» اعلام می فرماید، یادآور می شود که خداوند قبلاً در قرآن این ولایت را به اطلاع شما رسانده است، و سپس آیه نازل شده در خاتم بخشی امیرالمؤمنین علیه السلام را بر مردم می خواند. معنای این کار آن است که «ولایت» در آیه «اِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّه ُ . . .» دقیقا همان ولایتی است که در غدیر بیش از یک ساعت درباره آن سخنرانی شده است. برای تکمیل این تفسیر مصداق معین آن را نام می برد و می فرماید: «علی بود که در حال

رکوع زکات داد»، و بر همه روشن می فرماید که از این آیه هم ولایت به معنای خاص اراده شده و هم صاحب این ولایت شخص خاصی است.

4 . سوره زمر: آیه 56

اشاره

اَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتا عَلی ما فَرَّطْتُ فی جَنْبِ اللّه ِ وَ اِنْ کُنْتُ لَمِنَ السّاخِرینَ.

اینکه نفسی بگوید: ای حسرت بر آنچه درباره جنب خدا تفریط و کوتاهی کردم، اگر چه از مسخره کنندگان بودم.

متن روایت

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّهُ جَنْبُ اللّه ِ الَّذی ذَکَرَ فی کِتابِهِ الْعَزیزِ ، فَقالَ تَعالی مُخْبرا عَمَّنْ یُخالِفُهُ : «اَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتا عَلی ما فَرَّطْتُ فی جَنْبِ اللّه ِ».

ای مردم، علی جنب اللّه است که خداوند در کتاب عزیزش ذکر کرده و درباره کسی که با او مخالفت کند فرموده: «ای حسرت بر آنچه درباره جنب خدا تفریط و کوتاهی کردم».⁽¹⁾

* موقعیت تاریخی

در حالی که خطبه به مرحله حساسِ بلند کردن امیرالمؤمنین علیه السلام بر سر دست پیامبر صلی الله علیه و آله نزدیک می شود، آن حضرت مردم را به شدت از مخالفت علی علیه السلام بر حذر می دارد و این مهم را با الفاظ مختلفی یادآوری می کند.

* موقعیت قرآنی

از تعبیر دقیقی که در این فراز دیده می شود می توان استفاده کرد که چند آیه قبل و بعد این آیه نیز درباره مخالفین امیرالمؤمنین علیه السلام است، زیرا حضرت می فرماید:

«خداوند درباره کسی که با او مخالفت کند این آیه را فرموده» و از آنجا که ضمایر و خطاب ها در این چند آیه یک سیاق را می رساند، باید گفت: حضرت همه آیات را تفسیر فرموده است. پس جا دارد یک دور کامل آیات را ذکر کنیم و با تفسیر پیامبر صلی الله علیه و آله معنی کنیم تا بدانیم خداوند در قرآن چه خطاب شدید اللحنی درباره آنان آورده است:

وَ اَنیبُوا اِلی رَبِّکُمْ وَ اَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ اَنْ یَِأْتِیَکُمُ الْعَذابُ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ، وَ اتَّبِعُوا اَحْسَنَ ما اُنْزِلَ اِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ مِنْ قَبْلِ اَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً وَ اَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ، اَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتا عَلی ما فَرَّطْتُ فی جَنْبِ اللّه ِ وَ اِنْ کُنْتُ لَمِنَ السّاخِرینَ، اَوْ تَقُولَ لَوْ اَنَّ اللّه َ هَدانی لَکُنْتُ مِنَ الْمُتَّقینَ، اَوْ تَقُولَ حینَ تَرَی الْعَذابَ لَوْ اَنَّ لی کَرَّةً فَاَکُونَ مِنَ الْمُحْسِنینَ، بَلی قَدْ جاءَتْکَ آیاتی فَکَذَّبْتَ بِها وَ اسْتَکْبَرْتَ وَ کُنْتَ مِنَ الْکافِرینَ.

(ای مخالفین علی)، باز گردید به سوی پروردگارتان و در برابر او سر تسلیم فرود آورید قبل از آنکه عذاب سراغ شما آید و یاری نشوید. پیرو بهترینِ آنچه بر شما نازل شده باشید قبل از آنکه عذاب به طور ناگهانی سراغتان آید در حالی که آمدن آن را احساس نکنید. که مبادا کسی بگوید: ای حسرت بر آنچه درباره جنب اللّه - یعنی علی علیه السلام - کوتاهی کردم و از مسخره کنندگان بودم. یا بگوید: اگر خدا مرا هدایت می کرد از متقین بودم، یا بگوید هنگامی که عذاب را می بیند: ای کاش برایم امکان بازگشت بود تا از نیکوکاران باشم. بلی، آیات و نشانه های من برایت آمد، ولی تو آنها را تکذیب نمودی و از پذیرفتن آن سرکشی کردی و از کافرین به آن بودی.⁽¹⁾

* تحلیل اعتقادی

نکته بسیار مهم کلمه «جنب» است که در این آیه درباره علی علیه السلام به کار رفته است. جنب یعنی کنار و جهت و ناحیه. از امیرالمؤمنین علیه السلام به «کنار خدا»، «جهت خدا»، «ناحیه خدا» تعبیر شده است. همه این ها کنایه از شدت ارتباط آن حضرت با خداست و قرب علی علیه السلام را به درگاه الهی در بالاترین درجه می رساند، که خدایش در قرآن چنین لقب زیبایی برایش معین فرموده است.

ای مقرب ترین بنده درگاه الهی، ما را به آن حسرت منشان که روزی بر کوتاهی خود درباره تو تأسف خوریم و شرمندگی خود به درگاهت را با افسوس یاد نماییم.

5 . سوره غافر: آیه 40

اشاره

مَنْ عَمِلَ سَیِّئَةً فَلا یُجْزی اِلاّ مِثْلَها وَ مَنْ َعِملَ صالِحا مِنْ ذَکَرٍ وَ اُنْثی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَاُولئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ یُرْزَقُونَ فیها بِغَیْرِ حِسابٍ.

هر کس گناهی انجام دهد جز به اندازه همان جزا داده نمی شود، و هر کس از مرد و زن عمل صالحی انجام دهد و مؤمن باشد چنین کسانی وارد بهشت می شوند و در آن بدون حساب روزی داده می شوند.

متن روایت

اَلا اِنَّ اَوْلِیائَهُمُ الَّذینَ قالَ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ: «یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِغَیْرِ حِسابٍ».

بدانید که دوستان اهل بیت کسانی اند که خداوند عز و جل می فرماید: «بدون حساب وارد بهشت می شوند».⁽¹⁾

اَلا اِنَّ اَوْلِیائَهُمْ، لَهُمُ الْجَنَّةُ یُرْزَقُونَ فیها بِغَیْرِ حِسابٍ.

بدانید دوستان اهل بیت علیهم السلام کسانی اند که بهشت برای آنان است و بدون حساب در آن روزی داده می شوند.⁽²⁾

* موقعیت قرآنی

دو عبارت فوق نسخه بدل یک فقره از دو منبع است و در دومی به صورت اقتباس و تضمین آیه در کلام حضرت بیان شده که مطابق متن قرآن است، ولی در اولی که به عنوان نص قرآن آمده کلمه «یُرْزَقُونَ فیها» را ندارد. با توجه به اینکه در قرآن آیه ای بدون این کلمه نداریم، می توان اطمینان پیداکرد که این کلمه در عبارت اول افتاده است به خصوص آنکه در نسخه بدل وجود دارد.

* موقعیت تاریخی

این عبارت در مراحلی از خطبه است که پیامبر صلی الله علیه و آله با استناد به قرآن اوصاف و خصوصیات دوستان و دشمنان اهل بیت را می شمارد و به آخر خطبه نزدیک می شود، و چه زیباست معرفی دوستان آل محمد علیهم السلام در متن قرآن!

* تحلیل اعتقادی

در این آیه خداوند جزای گناهان را به اندازه آن و با دقتی که جزای عمل از معادل و مثل آن تجاوز نکند قرار داده، ولی ایمان آورندگان به ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام آنگاه که عمل صالحی انجام دهند خداوند پاداش چندین برابر که از معادل آن بسیار فراتر است قرار داده، و آن بهشت و روزی بی حسابش است.

این تفسیر باز می گردد به اینکه اعمال غیر اولیای اهل بیت علیهم السلام نزد خداوند ارزشی ندارد و سزای آن بهشت نخواهد بود، همان گونه که امام باقر علیه السلام می فرماید: «اگر بنده ای بین رکن و مقام عبادت کند به گونه ای که چون مشک پوسیده شود، ولی خدا را با محبت و ولایت ما اهل بیت ملاقات نکند، خداوند از او نمی پذیرد».⁽¹⁾و در روایت دیگر خداوند در شب معراج به پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «اگر بنده ای از بندگانم مرا عبادت کند تا حدی که طاقتش تمام شود، سپس مرا ملاقات کند در حالی که ولایت اهل بیت علیهم السلامرا انکار می کند، او را داخل آتش می نمایم».⁽²⁾

6 . سوره انعام: آیه 82

اشاره

الَّذینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبَسُوا ایمانَهُمْ بِظُلْمٍ اُولئِکَ لَهُمُ الاَْمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ.

کسانی که ایمان آورده اند و ایمان شان را با ظلم نپوشانده اند، آنان اند که برایشان امن است و آنان هدایت یافتگانند.

متن روایت

اَلا اِنَّ اَوْلِیائَهُمُ الَّذینَ وَصَفَهُمُ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ فَقالَ: «الَّذینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبَسُوا ایمانَهُمْ بِظُلْمٍ اُولئِکَ لَهُمُ الاَْمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ».

بدانید که دوستان اهل بیت کسانی اند که خداوند آنان را توصیف نموده و فرموده است: «کسانی که ایمان آورده اند و ایمان شان را با ظلم نپوشانده اند، آنان اند که برایشان امن است و آنان هدایت یافتگانند».⁽¹⁾

* موقعیت تاریخی

در خطبه پیامبر صلی الله علیه و آله توصیفِ پذیرندگان ولایت علی علیه السلام ادامه دارد. آیه ای که در این فراز مطرح شده قطعه زیبایی از مظاهر ایمان حضرت ابراهیم علیه السلام در برابر مشرکان است که دقیقا قابل انطباق بر دوستان علی علیه السلام در برابر دشمنان آن حضرت است. خلیل پروردگار با قوم خود به احتجاج برمی خیزد و اعلام می کند من خدای یکتا را پذیرفته ام و درباره او هیچ گونه شرکی را نمی پذیرم. سپس به آنان می فرماید: «چگونه است که من به نظر شما باید از خدایان ساختگی شما که شریک خدای یکتا قرار داده اید بترسم، ولی شما از این واهمه ای ندارید که بدون دلیل به خدای یکتا شریک قائل شده اید؟! آیا کدام یک از ما به آرامش فکر و امن نزدیک تریم؟

* تحلیل اعتقادی

طبق تفسیر پیامبر صلی الله علیه و آله در خطبه غدیر می گوییم: «ای دار و دسته سقیفه، ما خدای یکتا و فرامین او درباره امامت و خلافت را پذیرفته ایم که علی علیه السلام را تعیین فرموده است. چگونه است که ما باید از مخالفت سقیفه ساختگی شما بترسیم، ولی شما از این که فرمان صریح الهی درباره ولایت را کنار زدید و در برابر فرمان خدا سقیفه را بدعت گذاردید، نمی ترسید؟ خود قضاوت کنید که کدامیک از ما دو گروه در برابر قضاوت الهی آرامش خواهیم داشت.

نتیجه گیری از این فرهنگ ابراهیمی در آیه ای است که پیامبر صلی الله علیه و آله در توصیف شیعیان علی علیه السلام فرموده و آن ایمان خالص و بدون شک و شبهه و بدون ظلم و با حفظ فکری عادلانه و قضاوتی صحیح در عمق درون است که هم امنیت فکری آن و هم هدایتش ضمانت شده است.

7 . سوره مجادله: آیه 22

اشاره

لا تَجِدُ قَوْما یُؤْمِنُونَ بِاللّه ِ وَ الْیَوْمِ الاْخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حادَّ اللّه َ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کانُوا آبائَهُمْ اَوْ اَبْنائَهُمْ اَوْ اِخْوانَهُمْ اَوْ عَشیرَتَهُمْ، اُولئِکَ کَتَبَ فی قُلُوبِهِمُ الاْیمانَ وَ اَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ یُدْخِلُهُمْ جَنّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهارُ خالِدینَ فیها رَضِیَ اللّه ُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ اُولئِکَ حِزْبُ اللّه ُ، اَلا اِنَّ حِزْبَ اللّه ِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ.

نمی یابی قومی را که ایمان به خدا و روز قیامت ایمان آورده باشند، و در عین حال با کسانی که با خدا و رسولش ضدیت دارند روی دوستی داشته باشند، اگر چه پدران شان یا فرزندان شان یا برادران شان یا فامیل شان باشند. آنانند که ایمان بر قلب هایشان ثبت شده و خداوند با روح خود آنان را مؤید داشته، و آنان را وارد بهشتی می کند که نهرها در آن جاری است و در آن دائمی اند.

خدا از آنان راضی است و آنان از خدا راضی اند. اینان حزب خدایند، و حزب خداوند رستگارانند.

متن روایت

اَلا اِنَّ اَوْلِیاءَهُمُ الَّذینَ ذَکَرَهُمُ اللّه ُ فی کِتابِهِ ، فَقالَ عَزَّ وَ جَلَّ : «لا تَجِدُ قَوْما یُؤْمِنُونَ بِاللّه ِ وَ الْیَومِ الاْخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حادَّ اللّه َ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کانُوا آبائَهُمْ اَوْ اَبْنائَهُمْ اَوْ اِخْوانَهُمْ اَوْ عَشیرَتَهُمْ ، اُولئِکَ کَتَبَ فی قُلُوبِهِمُ الاْیمانَ وَ اَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ یُدْخِلُهُمْ جَنّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهارُ خالِدینَ فیها رَضِیَ اللّه ُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ اُولئِکَ حِزْبُ اللّه ِ اَلا اِنَّ حِزْبَ اللّه ِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ».

بدانید که اولیای اهل بیت کسانی اند که خداوند در کتابش آنان را یاد کرده و فرموده است: «نمی یابی قومی را که ایمان به خدا و روز قیامت ایمان آورده باشند، و در عین حال با کسانی که با خدا و رسولش ضدیت دارند روی دوستی داشته باشند، اگر چه پدرانشان یا فرزندان شان یا برادران شان یا فامیل شان باشند. آنانند که ایمان بر قلب هایشان ثبت شده و خداوند با روح خود آنان را مؤید داشته، و آنان را وارد بهشتی می کند که نهرها در آن جاری است و در آن دائمی اند. خدا از آنان راضی است و آنان از

خدا راضی اند. اینان حزب خدایند، و حزب خداوند رستگارانند».⁽¹⁾

* موقعیت تاریخی

پیداست که غدیر می خواهد صف حق و باطل را تا آخر روزگار در شفاف ترین شکل از هم جدا کند. می خواهد صریحا اعلام کند که دوستی علی علیه السلام با دوستی دشمنانش قابل جمع نیست همان گونه که دوستی دشمنان علی علیه السلام با دوستی او قابل جمع نیست، تا هیچ مسلمانی عمر خود را این گونه به پایان نبرد و با این خیال واهی خود را مؤمن نداند.

پیامبر صلی الله علیه و آله به صراحت می فرماید: پذیرندگان ولایت علی علیه السلام منظور از این آیه اند، و ولیّ واقعی باید این گونه باشد و امکان ندارد به گونه ای دیگر باشد، یعنی باید با کسانی

که رو در روی خدا و رسول ایستاده اند دوستی نکند اگر چه پدر یا فرزند یا برادر یا فامیلش باشد.

* تحلیل اعتقادی

اهل سقیفه فرمان خدا را درباره ولایت علی علیه السلام و نیز درباره بسیاری از فرامین الهی زیر پا گذاشتند و رو در روی خدا ایستادند؛ و نه تنها ایستادند که کار خود را عملی نیز کردند؛ و نه تنها اهل سقیفه که همه کارگزاران و طرفداران شان تا روز قیامت با پذیرفتن آنان رو در روی خدا ایستاده اند.

در مقابل آنان ما موظفیم این گونه تبری داشته باشیم و از آنان بیزاری بجوییم که هر کس تمایلی به آن خط داشت اگرچه نزدیک ترین دوستان مان باشد از او فاصله بگیریم و بیزار باشیم. امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: «هر کس ولایت موسی و هارون را پذیرفت و از دشمنان آنان بیزاری جست از گوساله و سامری بیزاری جسته است، و هر کس ولایت عجل و سامری را پذیرفت و از دشمنان آن دو بیزاری جست، از موسی و هارون بیزاری جسته در حالی که خود هم ندانسته است. هر کس ولایت پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیتش را بپذیرد و ولایت مرا داشته باشد و از دشمن من بیزاری جسته باشد از آن

دو نفر (ابوبکر و عمر) بیزاری جسته است، و هر کس از دشمن آن دو نفر بیزاری بجوید از پیامبر صلی الله علیه و آله بیزاری جسته است در حالی که خود متوجه نیست»!⁽¹⁾

در پایان این آیه خداوند عجب اوصاف افتخارآمیزی را به شیعیان بیزاری جوینده از دشمنان علی علیه السلام داده است، که می فرماید: ایمان در قلبشان است، با روح خدا مؤیدند، اهل بهشت و دائمی در آنند، خدا از آنان راضی است، آنان از خدا راضی اند، حزب اللّه اند، رستگارانند.

8 . سوره اعراف: آیه 38

اشاره

قالَ ادْخُلُوا فی اُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الاِْنْسِ فِی النّارِ کُلَّما دَخَلَتْ اُمَّةٌ لَعَنَتْ اُخْتَها حَتّی اِذَا ادّارَکُوا فیها جَمیعا قالَتْ اُخْریهُمْ لاُِولیهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ اَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذابا ضِعْفا مِنَ النّارِ ، قالَ لِکُلٍّ ضِعْفٌ وَ لکِنْ لا تَعْلَمُونَ.

گفت: همراه امت هایی از جن و انس که قبل از شما بوده اند داخل آتش شوید، که هر گروهی داخل آتش جهنم می شوند همتای خود را لعنت می کنند . . . تا هنگامی که همه کنار یکدیگر خود را در آتش می یابند آخرین آنها به اولین شان می گوید: پروردگارا، اینان ما را گمراه کردند، پس عذاب چند برابری از آتش به آنان بده. خداوند در پاسخ می فرماید: برای همه عذاب چند برابر است ولی شما نمی دانید.

متن روایت

اَلا اِنَّ اَعْداءَهُمُ الَّذینَ قالَ اللّه ُ فیهِمْ: «کُلَّما دَخَلَتْ اُمَّةٌ لَعَنَتْ اُخْتَها حَتّی اِذَا ادّارَکُوا فیها جَمیعا قالَتْ اُخْریهُمْ لاُِولیهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ اَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذابا ضِعْفا مِنَ النّارِ ، قالَ لِکُلٍّ ضِعْفٌ وَ لکِنْ لا تَعْلَمُونَ».

بدانید دشمنان اهل بیت کسانی هستند که خدا درباره آنان فرموده: هر گروهی که داخل آتش جهنم می شوند همتای خود را لعنت می کنند . . . تا هنگامی که همه کنار یکدیگر خود را در آتش می یابند، آخرین آن ها به اولین شان می گوید: پروردگارا، اینان ما را گمراه کردند، پس عذاب چند برابری از آتش به آنان بده. خداوند در پاسخ می فرماید: برای همه عذاب چند برابر است ولی شما نمی دانید.⁽¹⁾

* موقعیت تاریخی

نیمی از وقت خطبه سپری شده و پیامبر صلی الله علیه و آله در این مرحله یک فراز از دوستان علی علیه السلام و یک فراز از دشمنانش می گوید، تا این فراز که صحنه روز قیامت را درباره

دشمنان او بیان می کند. آیه ای که حضرت از اواسط آن در کلامش آورده از آیه 36 سوره اعراف آغاز می شود و به آیه 41 ختم می شود،⁽¹⁾

وَ الَّذینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْها اُولئِکَ اَصْحابُ النّارِ هُمْ فیها خالِدُونَ. فَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللّه ِ کَذِبا اَوْ کَذَّبَ بِآیاتِهِ اُولئِکَ یَنالُهُمْ نَصیبُهُمْ مِنَ الْکِتابِ حَتّی اِذا جائَتْهُمْ رُسُلُنا یَتَوَفَّوْنَهُمْ قالُوا اَیْنَ ما کُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّه ِ قالُوا ضَلُّوا عَنّا وَ شَهِدُوا عَلی اَنْفُسِهِمْ اَنَّهُمْ کانُوا کافِرینَ. قالَ ادْخُلُوا فی اُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الاِْنْسِ کُلَّما دَخَلَتْ اُمَّةٌ لَعَنَتْ اُخْتَها حَتّی اِذَا ادّارَکُوا فیها جَمیعا قالَتْ اُخْریهُمْ لاُِولیهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ اَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذابا ضِعْفا مِنَ النّارِ قالَ لِکُلٍّ ضِعفٌ وَ لکِنْ لا تَعْلَمُونَ، وَ قالَتْ اُولیهُمْ لاُِخْریهُمْ فَما کانَ لَکُمْ عَلَیْنا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما کُنْتُمْ تَکْسِبُونَ. اِنَّ الَّذینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ اَبْوابُ السَّماءِ وَ لا یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتّی یَلِجَ الْجَمَلُ فی سَمِّ الْخِیاطِ وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُجْرِمینَ. لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَ مِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ وَ کَذلِکَ نَجْزِی الظّالِمینَ.

آنگاه به دشمنان علی علیه السلام گفته می شود: شما هم نزد امت های قبلی که در آتش هستند بروید که آنچنان دچار نکبت اند که یکدیگر را لعنت می کنند و گناه را بر عهده پیشینیان شان قرار می دهند، ولی خداوند به دشمنان علی علیه السلام خواهد فرمود: عذاب پیروان سقیفه همانند بنیانگذاران آن است، که به پیروان خود خواهند گفت: شما هم مانند ما تخفیفی از عذاب ندارید، پس مانند ما بچشید و دسترنج خود را ببینید. دشمنان علی علیه السلام که آیات خدا را تکذیب کرده و خود را بالا گرفته اند درهای رحمت آسمان برای شان باز نخواهد شد، و بهشت رفتن شان محال است، همان گونه که اگر

شتری بخواهد از سوراخ سوزنی عبور کند!! بلکه فرش و روانداز اعداء آل محمد علیه السلام در جهنم گسترانده شده است.

* تحلیل اعتقادی

تا اینجا خلاصه شش آیه بود که پیامبر صلی الله علیه و آله به دشمنان اهل بیت علیهم السلام تفسیر فرمود و معلوم گردید خداوند چگونه آینده اینان را ترسیم نموده است. اکنون معنای کلمات مبارک معصومین علیهم السلام را درباره دشمنان شان درک می کنیم آنجا که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «یا علی، اگر بنده ای هزار سال خدا را عبادت کند، خدا از او قبول نمی کند جز با ولایت تو و امامان از فرزندانت، و ولایت تو پذیرفته نمی شود جز با برائت از دشمنانت و دشمنان امامان از فرزندانت».⁽¹⁾و امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: «بر عهده آن دو است گناه امت محمد صلی الله علیه و آله. تا روز قیامت هر خونی که به ناحق ریخته شود و هر مالی که به حرام خورده شود و هر ناموسی که به حرام تصرف شود و هر حکمی که به ظلم داده شود، بر عهده آن دو است بدون آنکه از گناه انجام دهنده آن چیزی کم شود».⁽²⁾

9. سوره ملک: آیات 8 - 11

اشاره

تَکادُ تَمَیَّزُ مِنَ الْغَیْظِ کُلَّما اُلْقِیَ فیها فَوْجٌ سَاَلَهُمْ خَزَنَتُها اَلَمْ یَأْتِکُمْ نَذیرٌ ، قالُوا بَلی قَدْ جاءَنا نَذیرٌ فَکَذَّبْنا وَ قُلْنا ما نَزَّلَ اللّه ُ مِنْ شَیْ ءٍ ، اِنْ اَنْتُمْ اِلاّ فی ضَلالٍ کَبیرٍ ، وَ قالُوا لَوْ کُنّا نَسْمَعُ اَوْ نَعْقِلُ ما کُنّا فی اَصْحابِ السَّعیرِ ، فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقا لاَِصْحابِ السَّعیرِ.

نزدیک است که از شدت غیظ از یکدیگر جدا شود، هر بار که گروهی به جهنم انداخته می شوند خزانه دارانش از آنان می پرسند: آیا ترساننده ای نزد شما نیامد؟ آنان در پاسخ می گویند: بلی، ترساننده سراغ ما آمد ولی ما او را تکذیب کردیم و گفتیم: خدا چیزی نازل نکرده و شما در گمراهی بزرگ هستید. همچنین در پاسخ خزانه داران جهنم می گویند: اگر ما گوش فرا می دادیم یا درک می کردیم در اصحاب آتش شعله ور نبودیم. و این گونه به گناه خود اعتراف کردند، پس خواری باد بر اصحاب آتش.

متن روایت

اَلا اِنَّ اَعْداءَهُمُ الَّذینَ قالَ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ : «کُلَّما اُلْقِیَ فیها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها اَلَمْ یَأْتِکُمْ نَذیرٌ ، قالُوا بَلی قَدْ جاءَنا نَذیرٌ فَکَذَّبْنا وَ قُلْنا ما نَزَّلَ اللّه ُ مِنْ شَیْ ءٍ ، اِنْ اَنْتُمْ اِلاّ فی ضَلالٍ کَبیرٍ ، وَ قالُوا لَوْ کُنّا نَسْمَعُ اَوْ نَعْقِلُ ما کُنّا فی اَصْحابِ السَّعیرِ ، فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقا لاَِصْحابِ السَّعیرِ».

بدانید که دشمنان اهل بیت کسانی هستند که خداوند عزوجل می فرماید: «هر بار که گروهی به جهنم انداخته می شوند خزانه دارانش از آنان می پرسند: آیا ترساننده ای نزد شما نیامد؟ آنان در پاسخ می گویند: بلی، ترساننده سراغ ما آمد ولی ما او را تکذیب کردیم و گفتیم: خدا چیزی نازل نکرده و شما در گمراهی بزرگ هستید. همچنین در پاسخ خزانه داران جهنم می گویند: اگر ما گوش فرا می دادیم یا درک می کردیم در اصحاب آتش شعله ور نبودیم. و این گونه به گناه خود اعتراف کردند، پس خواری باد بر اصحاب آتش.⁽¹⁾

* موقعیت تاریخی

این فراز از خطبه در ادامه معرفی قرآنی دوستان و دشمنان اهل بیت علیهم السلام است و دو کفه مقایسه نیز در متن قرآن است، چنانکه در فراز بعدی می فرماید: «شَتّانَ ما بَیْنَ السَّعیرِ وَ الاَْجْرِ الْکَبیرِ» : «چقدر فاصله است بین آتش شعله ور (که برای دشمنان است) و اجر بزرگ (که برای دوستان است)».

آنچه پیامبر صلی الله علیه و آله به تفسیر تطبیقی آن پرداخته از آیه 6 آغاز می شود⁽¹⁾و تا آخر آیه 11 ادامه آن است، و همه این آیات در شأن دشمنان خدا - که کفرشان به صریح قرآن ثابت شده - آمده است.

* تحلیل اعتقادی

اکنون که آن حضرت به صراحت این آیات را درباره دشمنان آل محمد علیهم السلام تفسیر فرموده است باید آنها را چنین معنی کرد:

دشمنان اهل بیت علیهم السلام که کافرند مستحق عذاب جهنم اند و عاقبت بدی دارند. آنگاه که اعداءِ آل محمد علیهم السلام در دورخ انداخته می شوند صدای هولناکی از آن می شنوند در حالی که می جوشد. نزدیک است جهنم از شدت غیظ بر آن کافران قطعه قطعه شود.

هر گاه که عده ای از مخالفین آل اللّه را در جهنم می اندازند مأموران جهنم می پرسند: آیا درباره مخالفت با علی شما را بر حذر نداشتند و آیا امثال غدیر را به یاد ندارید؟ می گویند: بر حذر دارنده اتمام حجت نمود، ولی ما گفتیم: محمد همه اینها را از پیش خود می گوید و از سوی خدا در این باره چیزی نازل نشده است، و شما دوستان اهل بیت گمراهید!!

ولی ای کاش درست فکر می کردیم و این همه سفارش پیامبر را درباره علی و فرزندانش به گوش جان می خریدیم. این اقرار را زمانی می نمایند که کار از کار گذشته و روز سزای اعمال است، و اُف بر این اعتراف که در کنار آتش جهنم باشد.

و این چنین روزهایی در انتظار مخالفین و دشمنان آل رسول علیهم السلام است و گریزی از آن نخواهند داشت، در حالی که ما به عنوان دوستان اهل بیت علیهم السلام در انتظار پاداش بزرگ خواهیم بود.

10. سوره نساء: آیه 47

اشاره

یا اَیُّهَا الَّذینَ اُوتُوا الْکِتابَ، آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقا لِما مَعَکُمْ مِنْ قَبْلِ اَنْ نَطْمِسَ وُجُوها فَنَرُدَّها عَلی اَدْبارِها اَوْ نَلْعَنَهُمْ کَما لَعَنّا اَصْحابَ السَّبْتِ .

ای کسانی که کتاب به آنان داده شده، ایمان آورید به آنچه نازل کردیم که تأیید می کند آنچه همراه شماست، قبل از آنکه هلاک نماییم صورت هایی را و آنها را به پشت برگردانیم یا آنان را مانند اصحاب سبت لعنت کنیم.

متن روایت

مَعاشِرَ النّاسِ ، «آمِنُوا بِاللّه ِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذی اُنْزِلَ مَعَهُ مِنْ قَبْلِ اَنْ نَطْمِسَ وُجُوها فَنَرُدَّها عَلی اَدْبارِها اَوْ نَلْعَنَهُمْ کَما لَعَنّا اَصْحابَ السَّبْتِ». بِاللّه ِ ما عَنی بِهذِهِ الاْیَةِ اِلاّ قَوْما مِنْ اَصْحابی اَعْرِفُهُمْ بِاَسْمائِهِمْ وَ اَنْسابِهِمْ ، وَ قَدْ اُمِرْتُ بِالصَّفْحِ عَنْهُمْ.

ای مردم، ایمان آورید به خدا و رسولش و نوری که همراه او نازل شده است قبل از آنکه هلاک نماییم صورت هایی را و آنها را به پشت برگردانیم یا آنان را مانند اصحاب سبت لعنت کنیم. به خدا قسم از این آیه قصد نشده مگر قومی از اصحابم که آنان را به اسم و نسب شان می شناسم، ولی مأمورم از آنان پرده پوشی کنم.⁽¹⁾

* موقعیت تاریخی

خطبه غدیر مرحله اصلی را در معرفی علی علیه السلام و دوستان و دشمنانش پشت سر گذاشته و می خواهد زنگ خطر را درباره حضور جدی منافقین در جامعه مسلمین به صدا در آورد. آغاز سخن در این مرحله با ذکر آیه مزبور است که خداوند گروهی را به حیله گران اصحاب سبت تشبیه کرده که با نیرنگ و استناد به دین فرامین الهی را زیر پا گذاشتند.

* موقعیت قرآنی

اصحاب سبت قومی بودند که شغل شان ماهیگیری بود و در کنار دریا سکونت داشتند. خداوند به آنان دستور داد روزهای شنبه کار خود را تعطیل کنند و ماهی نگیرند و در این باره «اَخَذْنا مِنْهُمْ میثاقا غَلیظا» یعنی «پیمان محکمی از آنان گرفتیم».⁽¹⁾روزهای شنبه که تعطیل کرده بودند ماهیان روی آب ظاهر می شدند و طمع ماهیگیران را بر می انگیختند، ولی در غیر روز شنبه نمی آمدند و این امتحان الهی بود. آن مردم برای آنکه ماهیان را در روز شنبه از دست ندهند و در عین حال - به خیال خود - با فرمان الهی مخالفت نکرده باشند، در کنار دریا حوضچه هایی تعبیه کردند که امواج آب ماهی ها را بی اختیار به آن حوضچه ها می ریخت و راه بازگشت نداشتند. این کار بدون حضور ماهیگیران در روز شنبه به وقوع می پیوست و ماهیان در آن گودال ها می ماندند تا روز یکشنبه که مردم می آمدند و آنها را می گرفتند، و ادعا می کردند ما مخالف حکم خدا کاری نکرده ایم و روز شنبه ماهی نگرفته ایم!⁽²⁾

موعظه هیچکس در اینان اثر نمی کرد. عده ای می گفتند: چرا موعظه می کنید قومی را که مستحق عذابند؟ در پاسخ می گفتند: برای آنکه نزد خدا معذور باشیم و به امید آنکه از کار خود باز گردند.⁽³⁾عاقبتِ اصحاب سبت لعنت و دوری از رحمت خدا بود، تا جایی که خداوند آنان را مسخ نمود و از انسانیت بیرون برد.⁽⁴⁾

* تحلیل اعتقادی

در این فرازِ خطبه، پیامبر صلی الله علیه و آله قسم یاد می کند که منظور از این آیه و آن گروهی که

مانند اصحاب سبت لعنت شده اند گروهی از اصحاب من هستند؛ و در فقرات بعدی تصریح می فرماید که آنان اصحاب صحیفه ملعونه اند.⁽¹⁾چه مشابهتی در اعمال و رفتار این دو گروه وجود دارد که خداوند از میان لعنت شدگان، اصحاب سبت را نام می برد؟ چه شباهتی بین اهل سقیفه و اصحاب سبت بالاتر از اینکه با پوشش دین و به نام اسلام، بدعت ها را جایگزین فرامین الهی نمودند؛ و در همه موارد با اینکه رو در روی خدا ایستاده بودند با کمال وقاحت نشان دفاع از پیامبر صلی الله علیه و آله و دین او را بر پیشانی خود بسته بودند؟!

اگر آنان بر سرِ گرفتنِ ماهی و رسیدن به مال دنیا متوسل به چنان نیرنگ هایی می شدند، اهل سقیفه برای محو نام علی بن ابی طالب علیه السلام و خاندانش و باز گرداندن مردم به جاهلیت حیله های آن چنانی را به کار می گرفتند. اگر لعنت و دوری آنان از رحمت الهی با مسخ شدن پایان یافت، اهل سقیفه مستحق سزایی هستند که این جهان ظرفیت انعکاسش را ندارد، و در برزخ و قیامت اثر آن ظاهر شده و می شود.

امام زین العابدین علیه السلام در این باره می فرماید: «خداوند اصحاب سبت را به خاطر صید ماهی مسخ نمود. چگونه می بینی نزد خدای عز و جل حال کسانی را که فرزندان انبیاء را به قتل رساندند و حرمت آنان را شکستند؟ اگر چه خداوند تعالی آنان را در دنیا مسخ نکرد، ولی آنچه از عذاب آخرت برای شان آماده کرده چندین برابر عذاب مسخ است».⁽²⁾

عذاب غاصبین خلافت در برزخ

نمونه ای از عالم برزخِ آنان کلام امیرالمؤمنین علیه السلام است که به حارث همدانی فرمود: آنچه من می بینم تو هم می بینی؟ عرض کرد: چگونه می توانم آنچه شما می بینی من

هم ببینم در حالی که خداوند به شما نورانیت داده و مقامی عطا فرموده که به احدی نداده است. فرمود: «این اولی است که بر پرتگاهی از آتش قرار دارد و التماس می کند که ای ابا الحسن مرا ببخش»، ولی خدا او را نبخشاید. بار دوم امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: «این دیگری دومی است که بر شکافی از آتش قرار دارد و می گوید: ای ابا الحسن مرا ببخش»، ولی خدا او را نبخشاید.⁽¹⁾

عذاب غاصبین خلافت در قیامت

نمونه ای از عذاب آخرت غاصبین، حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله است که فرمود: در جهنم تابوتی از آتش است که در آن دوازده نفرند: شش نفر از اولین و شش نفر از آخرین. این تابوت در چاهی در قعر جهنم است و بر در آن تابوت قفلی است و بر در آن چاه صخره ای است. هر گاه خداوند بخواهد جهنم را شعله ور کند آن صخره را از در آن چاه برمی دارد، و جهنم از شعله ها و حرارت آن چاه شعله ور می شود.

شش نفر از اولین عبارتند از قابیل پسر آدم که برادرش را کشت، و فرعون بزرگ فرعون ها، و کسی که با حضرت ابراهیم علیه السلام بر سر توحید مجادله نمود، و دو نفر از بنی اسرائیل که کتاب آسمانی آنان را تحریف کرده سنت هایشان را تغییر دادند که یکی یهودیان را و دیگری مسیحیان را منحرف ساخت، و ابلیس ششمی آنان است. و اما شش نفر از آخرین یکی دجال است و بقیه پنج نفر اصحاب صحیفه اند که در حجة الوداع و مقارن غدیر پیمان نامه ای بر ضد پیامبر و امیرالمؤمنین علیه السلام امضا کردند و سر از سقیفه در آوردند که عبارتند از: اولی و دومی و ابوعبیده جراح و معاذ بن جبل و سالم مولی ابی حذیفة».⁽²⁾

11. سوره مرسلات: آیات 16 - 19

اشاره

اَلَمْ نُهْلِکِ الاَْوَّلینَ، ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الاْخَرینَ، کَذلِکَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمینَ، وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ.

آیا ما پیشینیان را هلاک نکردیم؟ آیا در پی آنان گروه دیگری را نفرستادیم؟ ما با مجرمان چنین می کنیم! وای در آن روز بر تکذیب کنندگان.

متن روایت

مَعاشِرَ النّاسِ ، قَدْ ضَلَّ قَبْلَکُمْ اَکْثَرُ الاَْوَّلینَ ، وَ اللّه ُ لَقَدْ اَهْلَکَ الاَوَّلینَ⁽¹⁾، وَ هُوَ مُهْلِکُ الاْخِرینَ . قالَ اللّه ُ تَعالی : «اَلَمْ نُهْلِکِ الاَْوَّلینَ ، ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الاْخَرینَ ، کَذلِکَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمینَ، وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ».

ای مردم، قبل از شما اکثر پیشینیان هلاک شدند، و خداوند آنان را (به خاطر مخالفت با پیامبرانشان) هلاک نمود، و اوست که آیندگان را هلاک خواهد کرد. خدای تعالی می فرماید: «آیا ما پیشینیان را هلاک نکردیم؟ آیا در پی آنان گروه دیگری را نفرستادیم؟ ما با مجرمان چنین می کنیم! وای در آن روز بر تکذیب کنندگان».⁽²⁾

* موقعیت تاریخی

در اواسط خطابه غدیر، پیامبر صلی الله علیه و آله اخباری از غصب خلافت را به میان آورد و ذهن ها را متوجه خطر گمراهی بعد از خود نمود، و برای هضم آن یادآور شد که امت های گذشته نیز به چنین خطری مبتلا شدند. سپس برای آنکه مردم این خطر را جدی بگیرند هلاک شدن امت ها با عذاب الهی را مطرح فرمود و اینکه امت های آینده نیز همان مسیر را خواهند پیمود، و برای این مطلب به آیه قرآن استناد نمود و با کلمه «قالَ اللّه ُ تَعالی» چهار آیه پشت سر هم از سوره مرسلات را قرائت فرمود.

* موقعیت قرآنی

این آیات در موقعیت خاصی از قرآن قرار گرفته که خداوند تأکید خاصی بر تکذیب کنندگان دارد و در این سوره 10 بار فرموده: «وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ».

بار اول قیامت را یاد می کند و در آن روز وای بر تکذیب کنندگان می گوید. بار دوم هلاک شوندگان گذشته و آینده را یاد می کند و همین جمله را تکرار می کند که همین آیه مورد نظر ماست. بار سوم خلقت انسان را در مراحل رشد نطفه مطرح می کند و بعد از چند آیه، جمله «وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ» را تکرار می کند. بار چهارم نعمت های روی زمین را یاد آور می شود و همین آیه را مکرر می نماید. بار پنجم مسئله تکذیب را جدی تر مطرح می کند و با تصویر روز قیامت به آنان می فرماید: «اکنون سراغ نتیجه آنچه تکذیب می کردید بروید»! و سپس عذاب جهنم را بیان می کند و بار دیگر آیه «وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ» را ذکر می کند. بار ششم برخورد تند با تکذیب کنندگان را در روز قیامت به میان می آورد و یک بار دیگر آیه مزبور را تکرار می نماید. بار هفتم عجز آنان را مطرح می کند که اگر حیله ای دارید به کار بندید و باز آیه را تکرار می فرماید. بار هشتم سراغ تصدیق کنندگان می رود و نعم بهشتی آنان را برمی شمارد و می فرماید: ما محسنین را این چنین جزا می دهیم و آنگاه می فرماید: «وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ». بار نهم مجرمین را در دنیا مهلت می دهد و باز آیه را تکرار می نماید. بار دهم اطاعت نکردن آنان از فرامین الهی را مطرح می کند و باز می فرماید: «وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ». و این گونه ده بار این جمله در سوره «مرسلات» تکرار شده، شبیه آیه «فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما

تُکَذِّبانِ» که در سوره «الرحمن» تکرار شده است.

* تحلیل اعتقادی اول

آنچه به تفسیر این آیه باز می گردد عنوان کردن مسئله تکذیب رسل و ارتباط آن به عذاب الهی در این موقعیت خطبه است. بدان معنی که هر کس علی علیه السلام را ردّ کند و مقام

او را نپذیرد و نتیجتا سخن و فرمان او را اطاعت نکند این همان تکذیب اوست، و چون این مقام و منزلت علی علیه السلام را پیامبر صلی الله علیه و آله آورده نپذیرفتن او به معنای ردّ اوامر رسول اللّه صلی الله علیه و آله و تکذیب آن حضرت است. از آنجا که پیامبر صلی الله علیه و آله هم آنچه می گوید از طرف خداست، در واقع کسی که مقام علی علیه السلام را نپذیرد خدا را تکذیب کرده است. اکنون به این نتیجه می رسیم که خداوند اقوام بسیاری را به خاطر تکذیب شان هلاک نموده و خواهد نمود، که از بارزترین نمونه های آن تکذیب خدا و رسول در مسئله ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام است.

* تحلیل اعتقادی دوم

یادآوری این نکته ضروری به نظر می رسد که تکذیب امم گذشته نسبت به انبیای خود به معنای ارتکاب گناه نبود، بلکه کاری ریشه ای بود تا راه را برای آنچه می خواستند باز کنند و به اهداف خود برسند. لذا گاهی به پیامبران خود می گفتند: «شما به دروغ ادعا می کنید که از طرف خدا هستید». گاهی می گفتند: «این سخنان را خدا نفرموده و شما از طرف خود به ما امر و نهی می کنید». گاهی می گفتند: «تقدس شما را به چنین دستوراتی وادار می کند و الاّ واقع دین خدا چنین نیست». گاهی پس از مخالفت بهانه می آوردند که: «ما گمان کردیم منظور شما چنین است»، و گاهی مصلحت سنجی خود را به عنوان دلیلی قاطع در برابر دستور الهی قرار می دادند و بدین صورت آن را ردّ می کردند. همه این نمونه ها دقیقا در برابر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز تکرار شد و معنایی جز تکذیب و ردّ کلام آن حضرت نداشت، ولی در ظاهر شکل های حق به جانبی به خود می گرفت و گاهی به حساب ورع و تقوی و دقت در فرمان الهی نیز گذاشته می شد.

در مسئله «ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام» همه این نمونه های تکذیب در زمان خود پیامبر صلی الله علیه و آله، گاهی رو در روی آن حضرت و گاهی در غیاب ایشان رخ داد، و چهره

اصلی آن پس از رحلت حضرتش ظاهر شد که رسما در برابر علی بن ابی طالب علیه السلام قد عَلَم کردند.

تکذیب های رو در رو در غدیر

از نمونه های شاخصِ تکذیب های رو در رو، حارث فهری بود که با صراحتِ لهجه تکذیب خود را بر زبان آورد و عذاب را خودش درخواست کرد و گفت: «خدایا، اگر آنچه محمد می گوید حق و از جانب توست سنگی از آسمان بر ما ببار یا عذاب دردناکی بر ما بفرست».⁽¹⁾

عده ای همچون ابوبکر و عمر گفتند: «آیا این امر ولایت و اینکه باید با علی بیعت کنیم از طرف خداست یا رسولش»؟! یعنی آیا از جانب خود می گویی؟ و این در واقع تکذیبی بود در قالبی مرموزانه و مزوّرانه، و این از پاسخ پیامبر صلی الله علیه و آله پیداست که فرمود:

«آیا چنین مسئله بزرگی بدون امر خداوند می شود»؟!⁽²⁾

عده ای دیگر که جرئت این گونه جسارت ها را نداشتند با لحنی دلسوزانه و اظهار مصلحت اندیشی گفتند: «مردم تازه مسلمان شده اند و نمی پذیرند که نبوت در شما و امامت در پسر عمویتان باشد، و اگر امامت را به دیگری واگذار کنی بهتر است». حضرت فرمود: «از پیش خود این کار را نکرده ام که اختیار داشته باشم. خداوند امر کرده و آن را واجب نموده است». گفتند: اگر به خاطر ترس از مخالفت خداوند این کار را نمی کنی، پس کسی را در خلافت با او شریک نما که مردم با وجود او آرام بگیرند و با تو مخالفت نکنند»! حضرت نپذیرفت و از طرف خدا آیه نازل شد: «لَئِنْ اَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ». حضرت فرمود: «اگر این پیمان را بشکنید و یا در آن شک کنید روز قیامت خصم شما خواهم بود».⁽³⁾

تکذیب های غیابی در غدیر

نمونه هایی که در غیاب پیامبر صلی الله علیه و آله بی واهمه به تکذیب ولایت پرداختند از مقابل منبر غدیر آغاز شد. چند نفر که مقابل منبر نشسته بودند به یکدیگر با مسخره گفتند: «اکنون می گوید: خدایم چنین گفته است»!! و سپس گفتند: «به خدا قسم، ابدا درباره آنچه می گوید تسلیم او نخواهیم شد».⁽¹⁾

عده ای با یکدیگر با غیظ نجوا کردند که: «محمد هر از چند گاه ما را به مسئله جدیدی فرا می خواند، و اکنون سراغ این مسئله رفته که اهل بیتش را بر دوش شما سوار کند»!!⁽²⁾

عده ای دیگر با آهی سرد این تکذیب را علنی ساختند و به یکدیگر گفتند: «ای کاش ما را به جای علی امام قرار می داد»!!⁽³⁾

دومی به اولی گفت: «نه به خدا قسم، خدا به او چنین دستوری نداده است و این ساخته خود اوست»!!⁽⁴⁾

معاویه پس از مراسم غدیر دست بر دوش مغیره گذاشته و تکیه داده بود و می گفت: «به خدا قسم محمد را بر گفته اش تصدیق نمی کنیم و به ولایت علی اقرار نمی نماییم».⁽⁵⁾

نمونه بارزی که عملاً به تکذیب پیامبر صلی الله علیه و آله اقدام کردند امضای صحیفه ملعونه بود که همزمان با غدیر به عنوان اقدامی در مقابل پروردگار آن را امضا کردند.

تکذیب چه کسی و چه موضوعی؟!

با توجه به انواع تکذیب که در حیات پیامبر صلی الله علیه و آله رو در روی آن حضرت صورت پذیرفت، نوبت به کلام پیامبر صلی الله علیه و آله می رسد که در خطابه فرمود: «همان گونه که خداوند پیشینیان را به خاطر مخالفت با پیامبرانشان و دروغ پنداشتن پیام ها و رسالت ایشان هلاک کرد و به انواع عذاب گرفتار نمود، آیندگان را نیز به آنان ملحق خواهد فرمود. این آیندگان کدام پیامبر را تکذیب کرده اند؟ حضرت خاتم الانبیاء صلی الله علیه و آله را. این آیندگان چه چیزی را تکذیب کرده اند؟ ولایت دوازده امام اعلام شده در غدیر را.

طبق آیه کسانی که حجت های پروردگار را انکار کنند نزد خداوند مجرم هستند، و این جرم در حدی است که استحقاق هلاکت و عذاب الهی را دارند و خداوند با عنوان «وای بر شما» آنان را خطاب فرموده است.

12. سوره توبه: آیه 61

اشاره

وَ مِنْهُمُ الَّذینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ اُذُنٌ ، قُلْ اُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ ، یُؤْمِنُ بِاللّه ِ وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنینَ وَ رَحْمَةٌ لِلَّذینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذینَ یُؤذُونَ رَسُولَ اللّه ِ لَهُمْ عَذابٌ اَلیمٌ.

از آنان کسانی هستند که پیامبر صلی الله علیه و آله را اذیت می کنند و می گویند او «اذن» (گوش فرا دهنده) است. بگو: گوش است بر ضد کسانی که گمان می کنند او «اذن» است و برای شما خیر است. به خدا ایمان می آورد و در مقابل مؤمنین تواضع و احترام می نماید، و برای کسانی از شما که ایمان آورده اند رحمت است، و برای کسانی که پیامبر صلی الله علیه و آله را اذیت می کنند عذاب دردناک است.

متن روایت

وَ سَاَلْتُ جَبْرَئیلَ اَنْ یَسْتَعْفِیَ لِیَ السَّلامَ عَنْ تَبْلیغِ ذلِکَ اِلَیْکُمْ - اَیُّهَا النّاسُ - لِعِلْمی بِقِلَّةِ الْمُتَّقینَ وَ کَثْرَةِ الْمُنافِقینَ وَ اِدْغالِ اللاّئِمینَ وَ حِیَلِ الْمُسْتَهْزِئینَ بِالاِْسْلامِ ، الَّذینَ وَصَفَهُمُ اللّه ُ فی کِتابِهِ بِاَنَّهُمْ یَقُولُونَ بِاَلْسِنَتِهِمْ ما لَیْسَ فی قُلُوبِهِمْ ، وَ یَحْسَبُونَهُ هَیِّنا وَ هُوَ عِنْدَ اللّه ِ عَظیمٌ ، وَ کَثْرَةِ اَذاهُمْ لی غَیْرَ مَرَّةٍ ، حَتّی سَمُّونی اُذُنا وَ زَعَمُوا اَنّی کَذلِکَ لِکَثْرَةِ مُلازَمَتِهِ اِیّایَ وَ اِقْبالی عَلَیْهِ وَ هَواهُ وَ قَبُولِهِ مِنّی ، حَتّی اَنْزَلَ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ فی ذلِکَ: «وَ مِنْهُمُ الَّذینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ اُذُنٌ ، قُلْ اُذُنُ - عَلَی الَّذینَ یَزْعَمُونَ اَنَّهُ اُذُنٌ - خَیْرٍ لَکُمْ ، یُؤْمِنُ بِاللّه ِ وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنینَ وَ رَحْمَةٌ لِلَّذینَ آمَنوا مِنْکُمْ وَ الَّذینَ یُؤذُونَ رَسُولَ اللّه ِ لَهُمْ عَذابٌ اَلیمٌ». وَ لَوْ شِئْتُ اَنْ اُسَمِّیَ الْقائِلینَ بِذلِکَ بِاَسْمائِهِمْ لَسَمَّیْتُ ، وَ اَنْ اُومِئَ اِلَیْهِمْ بِاَعْیانِهِمْ لاََوْمَأْتُ ، وَ اَنْ اَدُلَّ عَلَیْهِمْ لَدَلَلْتُ ، وَ لکِنّی وَ اللّه ِ فی اُمُورِهِمْ قَدْ تَکَرَّمْتُ .

ای مردم، من از جبرئیل درخواست کردم که از خدا بخواهد تا مرا از ابلاغ این مهم معاف بدارد، زیرا از کمی متقین و زیادی منافقین و افساد ملامت کنندگان و حیله های مسخره کنندگان اسلام اطلاع دارم، کسانی که خداوند در کتابش آنان را چنین توصیف کرده است که با زبانشان می گویند آنچه در قلب هایشان نیست و این کار را سهل می شمارند در حالی که نزد خداوند عظیم است، و همچنین به خاطر اینکه منافقین بارها مرا اذیت کرده اند تا آنجا که مرا «اُذُن» (گوش فرا دهنده) نامیدند، و گمان کردند که من چنین هستم به خاطر ملازمت بسیار او (علی) با من و توجه من به او و تمایل او به

من و قبولش از من، تا آنجا که خداوند عزوجل در این باره چنین نازل کرد: «و از آنان کسانی هستند که پیامبر صلی الله علیه و آله را اذیت می کنند و می گویند او «اذن» (گوش فرا دهنده) است. بگو: گوش است بر ضد کسانی که گمان می کنند او «اُذُن» است و برای شما خیر است. به خدا ایمان می آورد و در مقابل مؤمنین تواضع و احترام می نماید، و برای کسانی از شما که ایمان آورده اند رحمت است، و برای کسانی که پیامبر صلی الله علیه و آله را اذیت می کنند عذاب دردناک است». و اگر بخواهم گویندگان چنین نسبتی را معرفی کنم و به آنان اشاره نمایم و آنان را نشان دهم می توانم، ولی درباره آنان با بزرگواری رفتار کرده ام.⁽¹⁾

* موقعیت تاریخی

آیه مزبور در اولین مراحل خطبه مطرح می شود که نزول آیه «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ اِلَیْکَ . . .» اعلام شده، و همه آماده می شوند تا مرحله اصلی خطبه برسد و معلوم شود پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور به تبلیغ چه پیامی است. با آنکه مسیر سخن نشاط و سرور خاصی را همراه دارد، امّا گویا چهره حضرت درهم می رود و توجه عمیق خود را به حضور کوردلان و منافقینی می دوزد که عملاً در کاروان غدیر حضور دارند و همچنان در جامعه مسلمین حضور خواهند داشت. اینان به قدری کینه توز و آماده فتنه انگیزی هستند که پیامبر صلی الله علیه و آله وجودشان را مانعی بزرگ بر سر راه برنامه غدیر می بیند در حدی که اگر خداوند با اراده خویش آنان را درهم نکوبد واقعا معرّفی و اعلان ولایت علی علیه السلام با حضور آنان میسّر نیست، و آنگاه که خطاب «وَ اللّه ُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ» آمد بر همه ثابت شد که خطر منافقین جدی است و بهمین جهت خدا ضامن حفظ رسولش شده است.

* موقعیت قرآنی

سوره توبه از آیه 37 خطاب با منافقین را آغاز می کند و صحنه های مختلفی از

کارشکنی های آنان را ترسیم می نماید، و این روند تا آخر سوره ادامه می یابد و از سوره هایی است که به طور خاص منافقین را زیر نظر گرفته است. مطالعه این آیات نشان می دهد که منافقین چه اندازه در اذیت پیامبر صلی الله علیه و آله پیش رفته اند و به تخریب زمینه های اجتماعی اهداف اسلام پرداخته اند.

* تحلیل تاریخی

تصریح به خطر منافقین در اثنای خطبه این نتیجه را دارد که در دور دست های تاریخ که مطالعه کنندگان خطبه غدیر آن را مورد بررسی قرار می دهند، به آسانی زیر پا گذاشتن غدیر در سقیفه را تحلیل می کنند و درمی یابند که منافقین در غدیر چه سوداهایی در سر می پروراندند و چگونه پایه های آن را محکم نمودند تا ثمره شومش را در سقیفه گرفتند.

* تحلیل اعتقادی اول

درباره آیه «اُذُن» که بازگوی یکی از بارزترین نمونه های آزار منافقین است، در خطابه غدیر حضرت به بیان کاملی پرداخته اند. آنان که ملازمت امیرالمؤمنین علیه السلام با رسول اللّه صلی الله علیه و آله را به صورت دو جانبه می دیدند و شاهد جلسات خصوصی آن دو بزرگوار بودند که احدی در آنها شریک نبود، به خود تا این حد جرئت دادند که حتی به صورت لسانی جسارت کنند و به کنایه لقب «اُذُن» به معنای «گوش» را به حضرت دادند و منظورشان این بود که سر تا پا گوش است و اسراری را در گوش یکدیگر نجوی می کنند، و در واقع با این کلمه حضرت را مسخره می کردند.

خداوند در تقبیح این رفتار منافقین آیه ای نازل کرد که پیامبر صلی الله علیه و آله در غدیر ضمن قرائت آن به تفسیرش نیز پرداخت. اولاً داستان آیه «اُذُن» را بیان فرمود که در سطور

قبل ذکر شد. ثانیا در بین آیه بیان فرمود که اگر من و علی نجوا می کنیم و مطالبی را

سری به یکدیگر می گوییم این مطالب سری درباره منافقین است و آنان این مسئله را به خوبی احساس کرده اند که این گونه مسخره می کنند، و دقیقا به همین جهت این نجواها به نفع مؤمنین است، و در آخر این آیه اذیت کنندگان پیامبر صلی الله علیه و آله به جهنم و عذاب الیم وعده داده شده اند.

از آنجا که ماجرای «اُذُن» مسئله ای مخفی نبوده آن حضرت بر فراز منبر غدیر از تشنج احتراز می نماید و به اشاره می فرماید: «افرادی را که چنین استهزایی نسبت به من روا داشته اند به نامشان می شناسم و می توانم هم اکنون با اشاره دست آنان را به همه نشان دهم»، و این حاکی از حضور آنان در برابر منبر غدیر است. سپس می فرماید: «ولی مصلحت کنونی آن است که با آنان درگیر نشوم و بزرگوارانه رفتار کنم».

امام کاظم علیه السلام در این باره می فرماید: «پیامبر صلی الله علیه و آله درباره منافقین با بزرگواری رفتار کرد و ظاهر آنان را پذیرفت و باطن شان را به خدا واگذار کرد».⁽¹⁾

* تحلیل اعتقادی دوم

اشاره

ذکر نمونه هایی از جسارت های منافقین حاضر در غدیر که در تاریخ به صراحت ذکر شده می تواند روشنگر این نکته باشد که در غدیر اهانت به ساحت مقدس پیامبر صلی الله علیه و آله به اعلی درجه خود و به حدودی فراتر از مسئله اُذُن رسید و انجام دهندگان این جسارت ها نیز معلوم شدند:

1 . هنگام ورود به غدیر

وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله دستور آماده سازی زیر درختان و منبر غدیر را صادر فرمود، یکی

از منافقین گفت: در اینجا که ساعتی بیش توقف نخواهد داشت، برای چه دستور کندن خارها را می دهد! بدانید که امروز مسئله مهم و ناراحت کننده ای خواهد آورد!⁽¹⁾

2 . در مقابل منبر

امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله امیرالمؤمنین علیه السلام را در روز غدیر معرفی و منصوب می فرمود، در مقابل حضرت هفت نفر از منافقین قرار داشتند که عبارت بودند از : اولی، دومی، عبدالرحمن بن عوف، سعد بن ابی وقاص، ابوعبیده جراح، سالم مولی ابی حذیفه، و مغیرة بن شعبه. از میان این ها عمر گفت: «او را نمی بینید که

چشمانش مانند مجانین در گردش است؟! اکنون می گوید: خدایم چنین گفته است»!⁽²⁾و این گونه برنامه پیامبر صلی الله علیه و آله را به مسخره گرفتند.

3 . هنگام «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ ...»

آنگاه که امیرالمؤمنین علیه السلام بر سر دستان پیامبر صلی الله علیه و آله قرار گرفت و فرمود: «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ»، عمر گفت: «نه به خدا قسم، خدا به او چنین دستوری نداده و این را از پیش خود می گوید»!⁽³⁾

4 . پس از خطابه غدیر

همچنین معاویه در روز غدیر - بعد از منصوب شدن امیرالمؤمنین علیه السلام - از شدت ناراحتی برخاست و با تکبّر به راه افتاد و با غضب خارج شد در حالی که دست راستش را بر ابوموسی اشعری و دست چپش را بر مغیرة بن شعبه تکیه داده بود و با تبختر

می گفت: «محمد را بر این گفت-ارش تصدیق نمی کنیم و به ولایت علی اقرار نمی نماییم».⁽¹⁾

5 . در پایان سخنرانی

عده ای دیگر از منافقین گفتند: «محمد هر ساعتی ما را به مطلب جدیدی می خواند. اکنون هم این مطلب را پیش کشیده که اهل بیتش را بر گُرده ما سوار کند»!⁽²⁾

6 . پس از بیعت

پس از بیعت در غدیر عمر شانه بالا انداخت و به ابوبکر گفت: عجب زیر بازوی پسر عمویش را گرفته بالا می برد!⁽³⁾

7 . همپیمانی بعد از بیعت

عده ای از منافقین پس از بیعت با یکدیگر پیمان بستند و گفتند: اگر برای محمد اتفاقی بیفتد و از دنیا برود امر ولایت را از علی علیه السلام دور می کنیم و نمی گذاریم برای او باشد.⁽⁴⁾

8 . گفتگو در خیمه نفاق

سه نفر از منافقین پس از خطابه و بیعت غدیر در خیمه خود جمع شده بودند. یکی از آنها گفت: «محمد احمق است اگر گمان می کند خلافت بعد از او برای علی سازگار خواهد بود». دیگری گفت: «او را احمق می خوانی! آیا نمی دانی او مجنون

است»؟ سومی گفت: «چه احمق باشد و چه مجنون، به خدا قسم آنچه می گوید هرگز نخواهد شد». پیرمردی از میان مردم گفت: «اگر ما بین اقوام خود آن گونه که او می گوید باشیم، از خران بدتریم»!!!⁽¹⁾

با توجه به این موارد که نمونه هایی از مسایل اتفاق افتاده توسط منافقین است، اذیت و آزارشان نسبت به مقام نبوت معلوم می شود و طبعا «عذاب الیم» مذکور در آیه شامل شان می گردد. این گونه است که گروهی از اهل جهنم پس از پیامبر صلی الله علیه و آله زمام امور مسلمین را به دست گرفتند، و طبیعی بود که جامعه اسلامی را به سوی آتش بکشانند و این مسیر تاکنون مسیر چهارده قرن را طی کند. دقیقا به همین دلیل است که شیعه از این راه جهنمی فاصله می گیرد و همراه «قائِدُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلینَ» تا «جَنّاتِ النَّعیمِ» می رود.

سفید

4. تفسیر یک آیه به صورت اقتباس یا استشهاد

اشاره

سفید

اقتضای فصاحت در بلندترین خطابه پیامبر صلی الله علیه و آله - آن هم در موقعیتی چون غدیرآن بوده که در مواردی آیه های قرآن را به صورت تضمین در کلام و ترکیب یافته با کلام خویش مطرح فرماید. این اصل سخنوری به دو صورت اقتباس و استشهاد در کلام حضرت جلوه دارد، که ذیلاً به بیان جوانبی از آن می پردازیم و سپس موارد آن را می آوریم.

الف . معنای اقتباس و استشهاد

منظور از اقتباس آن است که بدون ذکر صریح یک آیه، مضمون آن در کلام حضرت آمده و منظور از آن تبیین شده است، بدون آنکه حضرت تصریح کند که در حال خواندن آیه ای از قرآن هستم. منظور از استشهاد هم آن است که حضرت مطلبی را بفرماید و سپس شاهدی از قرآن را بدون قرائت صریح آیه ذکر کند و فقط به وجود آن در قرآن اشاره کند.

ب . انواع تضمین قرآن در کلام

در خطبه غدیر کیفیت ترکیب کلام با آیه قرآن به چند صورت دیده می شود:

1 . آیه به طور کامل و به همان صورت قرآنی در کلام آمده ولی منظور مفهوم آن است نه خود آیه. مثلاً می فرماید: «قُولُوا: سَمِعْنا وَ اَطَعْنا غُفْرانَکَ رَبَّنا . . .». در اینجا بعد از «قُولُوا» عین آیه قرآن است، ولی مفهوم دعایی آن قصد شده است.

2 . آیه به طور کامل با کلام ترکیب می شود بدون آنکه به آیه بودن آن اشاره شده باشد. مثلاً می فرماید: «قَدِ اسْتَشْهَدْتُ اللّه َ وَ بَلَّغْتُکُمْ رِسالَتی، وَ ما عَلَی الرَّسُولِ اِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبینِ». در اینجا جمله «ما عَلَی الرَّسُولِ . . .» عین آیه قرآن است، ولی به عنوان کلام حضرت و بدون اشاره به قرآن بودن آن آمده است.

3 . آیه عینا آمده باشد ولی به گونه ای در کلام ترکیب شده باشد که تفسیر آن با اشاره فهمیده شود، مثلاً می فرماید: «بِأَمْرِ اللّه ِ اَقُولُ: ما یُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَیَّ». در اینجا «ما یُبَدَّلُ . . .» کلام خداوند در قرآن است و حضرت با این شکل خاص از ترکیب سخن به تفسیر آن اشاره می کند که سخن من در واقع سخن خداست و تغییر پذیر نیست.

4 . کلمات خاص یک آیه با چینش خاص آن با تغییر مختصری در ضمایر و امثال آن در کلام ترکیب می شود به گونه ای که هر شنونده ای متوجه می شود اشاره به آیه قرآن است، مثلاً می فرماید: «اُنْذِرُکُمْ اَنّی رَسُولُ اللّه ِ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِیَ الرُّسُلُ، اَفَاِنْ مِتُّ اَوْ قُتِلْتُ انْقَلَبْتُمْ عَلی اَعْقابِکُمْ»؟ در اینجا آیه «وَ ما مُحَمَّدٌ اِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ . . .» با تغییر ضمایر در کلام حضرت جای گرفته و تبیین شده است.

5 . معنی و مفهوم آیه در ضمن جمله ای آورده می شود بدون آنکه کلمات یا چینش آنها مراعات شود، ولی به راحتی می توان تشخیص داد که اشاره به کدام آیه است مثلاً می فرماید: «اَنَا صِراطُ اللّه ِ الْمُسْتَقیمُ الَّذی اَمَرَکُمْ بِاتِّباعِهِ» که اشاره به آیه «وَ اَنَّ هذا صِراطی مُسْتَقیما فَاتَّبِعُوهُ» است.

ج . انواع تفسیر ضمنی قرآن

تفسیر قرآن به صورت ضمنی جلوه های مختلفی در غدیر دارد:

1 . در مواردی سیاق کلام در قبل و بعد از آیه مفسر آیه ای است که عینا ذکر شده است.

2 . در مواردی جمله ای که آیه در ضمن آن است، در همان حال مفسر آن هم حساب می شود.

3 . در مواردی یک آیه به عنوان نتیجه چند جمله مطرح است.

4 . در مواردی آیات کلی قرآن بر موارد خاص مربوط به ولایت تفسیر شده است.

5 . در مواردی آیات مربوط به امم گذشته بر مسایل مربوط به ولایت انطباق داده شده است.

6 . در مواردی دو تا سه آیه در یک کلام ترکیب شده و مجموعا تفسیر شده اند.

د . موارد تفسیر ضمنی قرآن

در موضوع غدیر، آیات تفسیر شده به صورت ضمنی، به 7 بخش تقسیم شده است:

1 . آیات مربوط به مناسبت های خاصی از غدیر.

2 . آیات مربوط به معرفی مقام امامت و ولایت.

3 . آیات مربوط به دستورات الهی درباره ولایت.

4 . آیات مربوط به آماده سازی مردم برای مقابله با دشمنان غدیر.

5 . آیات مربوط به دوستان و پذیرندگان ولایت علی علیه السلام.

6 . آیات مربوط به دشمنان و نفی کنندگان ولایت علی علیه السلام.

7 . آیات مربوط به موضوعات غیر ولایت.

سفید

1. آیات مربوط به مناسبت های خاصی در غدیر

اشاره

با در نظر گرفتن اینکه غدیر مراسم مفصلی در سه روز بوده، گذشته از آیاتی که مستقیما در آن ایام نازل شده و در قسمت آیات نازل شده در غدیر ذکر شد، آیاتی هم در ضمن کلام به صورت اشاره آمده و منظور از آنها بیان شده است. این موارد در تفسیر 18 آیه است، که در این بخش به آنها می پردازیم:

1 . سوره زمر: آیه 30

اشاره

اِنَّکَ مَیِّتٌ وَ اِنَّهُمْ مَیِّتُونَ.

تو از دنیا رفتنی هستی و آنان از دنیا رفتنی هستند.

متن روایت

اِنَّهُ قَدْ نَبَّأَنِیَ اللَّطیفُ الْخَبیرُ اَنّی مَیِّتٌ وَ اَنَّکُمْ مَیِّتُونَ، وَ کَأَنّی دُعیتُ فَأُجِبْتُ . . . فَما اَنْتُمْ قائِلُونَ لِرَبِّکُمْ؟

خداوند لطیف و خبیر به من خبر داده است که من از دنیا رفتنی هستم و شما هم از دنیا رفتنی هستید، و می بینم که گویا مرا فراخوانده و من اجابت نموده ام . . . . در پاسخ پروردگار خود چه خواهید گفت؟⁽¹⁾

* موقعیت تاریخی

آغاز خطبه غدیر است و پیامبر صلی الله علیه و آله بیدار باشی برای فکر مردم به میان می آورد که همه باید در پیشگاه پروردگار حاضر شویم و پاسخگوی اعتقاد و عمل خود باشیم؛ و این را مقدمه ای بر پیام بزرگ ولایت در غدیر قرار می دهد. برای این منظور آیه «اِنَّکَ مَیِّتٌ . . .» را ضمن تغییر ضمایر با کلام خویش ترکیب می فرماید.

* موقعیت قرآنی

در قرآن دنباله این آیه را به مخاصمه دو گروه مخالف یکدیگر در دنیا می کشاند و می فرماید: «در روز قیامت نزد پروردگارتان به مخاصمه می پردازید». آنگاه دو گروه را مطرح می کند: یکی آنان که هم بر خدا دروغ بستند و هم صدق و حق را انکار کردند در حالی که با پای خود به سراغ شان آمده بود، و اینان را در جهنم جای می دهد؛ و گروه دیگر کسانی که صدق و حق را تصدیق نمودند، و اینان را با تقوی می خواند و در جوار رحمت خداوند جای می دهد.

* تحلیل اعتقادی

با این زمینه قرآنی و غدیری می توان نتیجه گرفت که تا روز قیامت دوستان و دشمنان علی علیه السلام باید مرگ را در برابر خویش مجسم کنند و این مرگ را برای پیامبر صلی الله علیه و آله هم بدانند و متوجه باشند که پس از مرگ روز پاسخگویی به آن

حضرت است؛ و مسئله بر سر چند روزه دنیا نیست که پذیرفتن ولایت علی علیه السلام و یا انکار آن مساوی باشد.

از سوی دیگر منظور پیامبر صلی الله علیه و آله آن است که مسئله غدیر را در آستانه مرگ خویش اعلام می کنم. لذا در دنباله سخن می فرماید: «گویا من از سوی خداوند دعوت شده ام و اجابت می نمایم». بدین گونه صریحا از مرگ خود خبر می دهد تا اهمیت غدیر به عنوان آخرین خطابه از آخرین پیامبر خطاب به همه نسل های بشر معلوم گردد.

2. سوره فتح: آیه 11

سَیَقُولُ لَکَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الاَْعْرابِ شَغَلَتْنا اَمْوالُنا وَ اَهْلُونا، یَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ ما لَیْسَ فی قُلُوبِهِمْ، قُلْ فَمَنْ یَمْلِکُ لَکُمْ مِنَ اللّه ِ شَیْئا اِنْ اَرادَ بِکُمْ نَفْعا بَلْ کانَ اللّه ُ بِما تَعْمَلُونَ خَبیرا.

به زودی بر جای ماندگان از اعراب خواهند گفت: اموال و خانواده ما مشغولمان کرده است. آنان در زبانشان چیزی را می گویند که در قلبشان نیست. بگو پس چه کسی در برابر خدا به نفع شما اختیاری دارد اگر او نفعی را برای شما بخواهد؛ بلکه خداوند به آنچه انجام می دهید آگاه است.

3. سوره نور: آیه 15

اشاره

اِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِکُمْ وَ تَقُولُونَ بِأَفْواهِکُمْ ما لَیْسَ لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ تَحْسَبُونَهُ هَیِّنا وَ هُوَ عِنْدَ اللّه ِ عَظیمٌ.

آن هنگام که با زبانتان با او ملاقات می کنید و با دهانتان می گویید آنچه بدان آگاهی ندارید، و این کار را سهل می انگارید در حالی که نزد خداوند عظیم است.

متن روایت

وَ سَاَلْتُ جَبْرَئیلَ اَنْ یَسْتَعْفِیَ لِیَ السَّلامَ عَنْ تَبْلیغِ ذلِکَ اِلَیْکُمْ - اَیُّهَا النّاسُ - لِعِلْمی بِقِلَّةِ الْمُتَّقینَ وَ کَثْرَةِ الْمُنافِقینَ وَ اِدْغالِ اللاّئِمینَ وَ حِیَلِ الْمُسْتَهْزِئینَ بِالاِْسْلامِ ، الَّذینَ وَصَفَهُمُ اللّه ُ فی کِتابِهِ بِاَنَّهُمْ یَقُولُونَ بِاَلْسِنَتِهِمْ ما لَیْسَ فی قُلُوبِهِمْ ، وَ یَحْسَبُونَهُ هَیِّنا وَ هُوَ عِنْدَ اللّه ِ عَظیمٌ .

از جبرئیل خواستم که از خداوند بخواهد تا مرا از ابلاغ این مطلب به شما معاف بدارد، زیرا از کمی متقین و زیادی منافقین و افساد ملامت کنندگان و حیله های مسخره کنندگان اسلام اطلاع دارم، کسانی که خداوند در کتابش آنان را چنین توصیف فرموده که با زبانشان می گویند آنچه در قلب هایشان نیست و این کار را سهل می شمارند در حالی که نزد خداوند عظیم است.⁽¹⁾

* موقعیت تاریخی

در اوایل خطابه که آیه «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ . . .» تلاوت شده و حضرت به صراحت فرموده که این دستور درباره خلافت علی علیه السلام سه بار بر من نازل شده است، در همان حال ناگهان لحن سخن عوض می شود و حضرت به صراحت تمام می فرماید از خدا خواستم مرا از تبلیغ این مسئله معاف بدارد و علت آن حضور منافقین است. آنگاه در توصیف آنان دو آیه از قرآن را کنار هم قرار می دهد و با تغییر ضمایر آن دو را تلفیق می کند و به عنوان کلام خداوند مطرح می فرماید.

* موقعیت قرآنی

دو آیه مزبور در قرآن در دو سوره جداگانه آمده است. آیه 11 سوره فتح در توصیف منافقینی است که از بیعت شجره تخلف ورزیدند و عذرهای دروغین تراشیدند. خداوند درباره عذرهای آنان می فرماید: «با زبان خود مطلبی را می گویند که در قلب هایشان نیست». آنگاه دورویی آنان را مورد استهزا قرار می دهد که اگر خداوند درباره شما اراده ضرر یا منفعتی نماید شما چگونه با این حیله ها کاری پیش خواهید برد؟!

در آیه 15 سوره نور قسمت اول آن شباهتی به آیه 11 سوره فتح دارد ولی به جای «ما لَیْسَ فی قُلُوبِکُمْ» جمله «ما لَیْسَ لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ» آمده و فقط قسمت دوم آن در کلام حضرت دیده می شود و مربوط به داستان «اِفک» است، که منافقین بی محابا نسبت به ساحت مقدس پیامبر صلی الله علیه و آله جسارت کردند. لذا در روایتی آمده که پیامبر صلی الله علیه و آله در آغاز سخن در غدیر فرمود: «دستوری به من داده شد که از ترس تکذیب اهل «اِفک» در تنگنا قرار گرفتم».⁽¹⁾

* تحلیل اعتقادی

اشاره

استشهاد به این دو آیه درباره منافقینی که در غدیر حضور داشتند و پیامبر صلی الله علیه و آله به خاطر آنان اجرای مراسم غدیر را مشکل می دانست، ناظر به دو جهت در آنان است:

الف . ارادت دروغین

با توطئه های بسیاری که بر ضد پیامبر صلی الله علیه و آله چیده اند و تا حد صحیفه ملعونه برای براندازی خلافت اهل بیت علیهم السلام⁽¹⁾و نقشه قتل پیامبر صلی الله علیه و آله در کوه هرشی⁽²⁾پیش رفته اند، باز هم در ظاهر چنان اظهار ارادت دروغین نسبت به پیامبر صلی الله علیه و آله نشان می دهند که حاکی از بالاترین درجه نفاق است.

ب . عادی نشان دادن نفاق

دیگر آنکه این دو رویی را بسیار عادی تلقی می کنند در حالی که نزد خداوند بسیار مهم است، و این عادی شمردن به حدی رسیده بود که گاهی رو در روی حضرت از دیگران هم جلوتر می افتادند و ارادت بیشتری نشان می دادند، و این همان چیزی بود که قلب پیامبر صلی الله علیه و آله را آزار می داد.

نمونه هایی از دورویی منافقین در غدیر

اشاره

بد نیست در اینجا نمونه هایی از حرکات نفاق آمیز منافقین را بیاوریم، تا معلوم شود منظور حضرت از زیادی منافقین و افساد ملامت کنندگان و حیله های مسخره کنندگان اسلام چیست:

1 . مسخره گروهی در خیمه

پس از منبر پیامبر صلی الله علیه و آله عده ای از منافقین در خیمه خود، آن حضرت را مسخره می کردند. حذیفه سخن آنان را گزارش داد و پیامبر صلی الله علیه و آله آنان را فرا خواند و پرسید: شما چه گفته اید؟ در پاسخ حضرت گفتند: به خدا قسم ما هیچ سخنی نگفته ایم، و اگر سخنی درباره ما به شما رسیده، بر ما دروغ بسته اند!!⁽¹⁾

2 . «بَخٍ بَخٍ» پس از بیعت

عمر که هم در صحیفه رئیس پنج نفر بود⁽²⁾و هم در نقشه قتل پیامبر صلی الله علیه و آله در کوه هَرْشی شخصا شرکت داشت،⁽³⁾و هم عملاً پس از پیامبر صلی الله علیه و آله نشان داد که بنیانگذار سقیفه بر ضد خلافت علی علیه السلام است؛ او در غدیر از اولین کسانی بود که برای بیعت پیشقدم شد.⁽⁴⁾پس از بیعت هم تنها کسی بود که گفت: «بَخٍ بَخٍ لَکَ یَابْنَ اَبی طالِبٍ! هَنیئا لَکَ! اَصْبَحْتَ مَوْلایَ وَ مَوْلی کُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ»: «خوشا به حالت ای پسر ابی طالب! گوارایت باد! صاحب اختیار هر مرد و زن مؤمنی شده ای»!⁽⁵⁾و این برخورد نمونه ای از نفاق است.

3 . استهزاء هفت نفر در برابر منبر

هفت نفر از منافقین در برابر منبر قبل از اعلان ولایت نشسته بودند. یکی از آنان گفت: «چشمانش را نمی بینید که گویا چشم دیوانه ای است. اکنون بپا می خیزد و می گوید: خدایم چنین گفته است»! جبرئیل این سخن را به پیامبر صلی الله علیه و آله خبر داد. حضرت

آنان را پس از منبر فرا خواند و در این باره مؤاخذه فرمود. آنان انکار کردند و قسم یاد کردند که چنین سخنی نگفته اند!⁽¹⁾

4 . تهدید پس از منبر

پس از منبر غدیر عده ای از منافقین در خیمه ای جمع شده می گفتند: «به خدا قسم یاران کسری و قیصر در لباس های خز و رنگارنگ و حریر و بافته زندگی می کنند، ولی ما همراه پیامبر در دو چیز خشن به سر می بریم: هم غذای خشن می خوریم و هم لباس خشن می پوشیم. بعد از این همه، اکنون که مرگش نزدیک شده می خواهد جانشینی بعد از خود را به علی بسپارد. به خدا قسم خواهد دانست (که چه خواهیم کرد)»!

مقداد این سخنان را به حضرت گزارش داد. حضرت اعلان اجتماع عمومی به مردم داد و آنان را فرا خواند و در این باره توبیخ فرمود. در پاسخ گفتند: پدر و مادرمان فدایت یا رسول اللّه. قسم به آنکه تو را به حق مبعوث نمود و به نبوت کرامتت داد، آنچه به تو خبر رسیده ما نگفته ایم. قسم به آنکه تو را بر همه بشر برگزیده، ما نگفته ایم!⁽²⁾

5 . تهدید در اثنای خطابه

به محض آنکه پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ»، ابوبکر و عمر در گوش یکدیگر نجوا کردند: «به خدا قسم هرگز درباره آنچه او گفت تسلیمش نخواهیم شد»! این خبر به پیامبر صلی الله علیه و آله داده شد و حضرت پس از منبر آنان را فرا خواند و مؤاخذه فرمود. آنان انکار کردند و به خدا قسم یاد کردند که چیزی نگفته اند.⁽³⁾

6 . تملق پس از خطابه و بیعت

پس از منبر و بیعت غدیر، عده ای از متمرّدین و سردمداران منافقین در بین خود توطئه کرده گفتند: «اگر برای محمد حادثه ای رخ دهد، امر خلافت را از علی دور می کنیم و نمی گذاریم بدان دست یابد»! پیرو این سخن نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمدند و گفتند: «تو بهترین خلق نزد خدا و خود و ما را برای خلافت بپا داشتی. به وسیله او مقابله با ظلم ظالمین و تعدی کنندگان در سیاست ما را کفایت نمودی»!

در این حال خداوند دورویی آنان را و اینکه قصد قتل پیامبر صلی الله علیه و آله را دارند و بعد از او در صدد تمرّد هستند به آن حضرت خبر داد. پیامبر صلی الله علیه و آله آنان را فرا خواند و در این باره سرزنش نمود. آنان در انکار کلام حضرت قسم های شدید یاد کردند. اولی گفت: «یا رسول اللّه، به خدا قسم درباره چیزی به اندازه این بیعت اهمیت قائل نشده ام. امیدوارم به خاطر آن مرا در قصرهای بهشت جای دهد، و مرا در آنجا از بهترین وارد شوندگان و ساکنین آن قرار دهد»! دومی گفت: «پدر و مادرم به قربانت یا رسول اللّه، من به دخول بهشت و نجات از آتش جز با این بیعت مطمئن نشدم. به خدا قسم اگر از زمین تا عرش پر از مروارید تازه و جواهر گرانقیمت به من دهند که بر خلاف این بیعت عمل کنم یا آن را بشکنم - بعد از چنین پیمانی که بستم - هرگز به چنین کاری خشنود نخواهم بود»! سومی گفت: «به خدا قسم یا رسول اللّه، به قدری از این بیعت خوشحال شدم و اینکه در رضوانِ خداوند شاد بوده به آرزوها خواهم رسید، که یقین پیدا کردم اگر گناه همه اهل زمین بر گردن من بود با این بیعت از من پاک شد».

آنگاه بر گفته های خود بار دیگر قسم یاد کرد و کسی را که خلاف آن را به پیامبر صلی الله علیه و آله گزارش کرده لعنت نمود و بعد از او بقیه سردمداران و متمردین منافقین نیز نظیر همین سخنان را گفتند.⁽¹⁾

7 . مسخره با تشبیه به سوسمار

پس از مراسم غدیر چند نفر از قریش جمع شده بودند و از آنچه واقع شد تأسف می خوردند! در این هنگام سوسماری از کنار آنان عبور کرد. یکی از آنان گفت: ای کاش محمد به جای علی این سوسمار را امیر ما قرار می داد!!!

ابوذر این گفته آنان را به پیامبر صلی الله علیه و آله گزارش داد. حضرت سراغ آنان فرستاد و احضارشان نمود و گفته شان را برایشان تکرار نمود. آنان انکار کردند و در این باره قسم یاد نمودند. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: بدانید که جبرئیل بر من نازل شده و خبر آورده که روز قیامت قومی را می آورند که امام شان سوسمار است! مواظب باشید که شما نباشید!!⁽¹⁾

8 . قسم دروغین در کنار توطئه

آن شب که توطئه قتل پیامبر صلی الله علیه و آله بر فراز کوه هرشی اجرا شد و خداوند رسولش را حفظ نمود، صبح هنگام که قافله پیاده شدند حضرت فرمود: «چه شده است عده ای را که در کعبه هم قسم شده اند که اگر خدا محمد را از دنیا ببرد یا کشته شود، امر خلافت را به اهل بیتش باز نگردانند؟

همان عده فورا نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمدند و قسم یاد کردند که دراین باره هیچ سخنی نگفته اند و چنین قصدی نداشته اند و درباره آن حضرت هیچ اقدامی نکرده اند!⁽²⁾

با مطالعه نمونه های ذکر شده از نفاق شان که در خود غدیر بروز کرد، در حالی که بزرگترین توطئه ها را بر ضد پیامبر صلی الله علیه و آله تدارک دیده بودند؛ معنای کلام حضرت را در اولین فرازهای خطابه غدیر می فهمیم که در زبان بر خلاف قلب هایشان سخن

می گویند، و این دورویی را آن قدر ساده و آسان انجام می دهند که ساعت به ساعت حاضر به تکرار آن هستند.

4. سوره احزاب: آیه 6

اشاره

النَّبِیُّ اَوْلی بِالْمُؤْمِنینَ مِنْ اَنْفُسِهِمْ وَ اَزْواجُهُ اُمَّهاتُهُمْ وَ اُولُو الاَْرْحامِ بَعْضُهُمْ اَوْلی بِبَعْضٍ فی کِتابِ اللّه ِ مِنَ الْمُؤْمِنینَ وَ الْمُهاجِرینَ اِلاّ اَنْ تَفْعَلُوا اِلی اَوْلِیائِکُمْ مَعْرُوفا کانَ ذلِکَ فِی الْکِتابِ مَسْطُورا.

پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت به مؤمنین از خودشان صاحب اختیارتر است و همسران او مادران مؤمنین هستند. و بعضی از خویشان از مؤمنین و مهاجرین نسبت به برخی دیگر در کتاب خدا تقدم دارند، مگر آنکه نسبت به دوستان خود کار نیکی انجام داده باشند، که این مطلب در کتاب نوشته شده است.

متن روایت

فیما اَنْشَدَ اَمیرُالْمُؤْمِنینَ علیه السلام النّاسَ فی رُحْبَةِ الْکُوفَةِ: اُنْشِدُ اللّه َ مَنْ سَمِعَ رَسُولَ اللّه ِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ یَوْمَ غَدیرِ خُمٍّ: «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ» اِلاّ قامَ. فَقامَ اثْناعَشَرَ بَدْرِیّا فَقالُوا: نَشْهَدُ اَنّا سَمِعْنا رَسُولَ اللّه ِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ یَوْمَ غَدیرِ خُمٍّ: «اَلَسْتُ اَوْلی بِالْمُؤْمِنینَ مِنْ اَنْفُسِهِمْ وَ اَزْواجی اُمَّهاتِهِمْ»؟ قُلْنا: بَلی یا رَسُولَ اللّه ِ. فَقالَ: «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِیٌّ مَوْلاهُ، اَللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ».

از مواردی که امیرالمؤمنین علیه السلام مردم را در میدان کوفه قسم داد این بود که: قسم می دهم هر کس را که از پیامبر صلی الله علیه و آله در روز غدیر خم شنیده که فرمود: «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِیٌّ مَوْلاهُ» که برخیزد. در اینجا دوازده نفر از شرکت کنندگان در جنگ بدر برخاستند و گفتند: ما شهادت می دهیم که در روز غدیر خم از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیدیم که می فرمود: «آیا من نسبت به شما از خودتان صاحب اختیارتر نیستم»؟ مردم گفتند: بلی یا رسول اللّه. پس دست علی علیه السلام را گرفت و فرمود: «هر کس من صاحب اختیار اویم این علی صاحب اختیار اوست. خدایا هر کس ولایت او را بپذیرد دوست بدار و با هر کس که با او دشمنی کند دشمنی کن».⁽¹⁾

* موقعیت تاریخی

در احادیثی که خلاصه واقعه غدیر را نقل کرده اند قبل از جمله «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ . . .» استشهاد پیامبر صلی الله علیه و آله به این آیه قرآن به عنوان مقدمه اعتقادی آن دیده می شود. اضافه بر اینکه از روایات استفاده می شود استشهاد به این آیه در ایام سه روزه غدیر به طور مکرر صورت گرفته است و حضرت گذشته از اصل خطبه، به مناسبت های مختلفی این رکن غدیر را مطرح فرموده اند.

* موقعیت قرآنی

موقعیت این آیه در قرآن به عنوان تنها آیه صریح در ولایت شخص پیامبر صلی الله علیه و آله ممتاز است، اگر چه آیات بسیاری دلالت بر مقام با عظمت آن حضرت دارد. این آیه به صورت یک سؤال در قالب ضمیر متکلم در خطابه حضرت آمده است که آیا من اولی به نفس مؤمنین نیستم؟

* تحلیل اعتقادی اول

عصاره غدیر «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ» است که از میان ده ها کلمه که می توانست بیانگر چنین مقامی باشد کلمه «مولی» به عنوان پرمحتواترین و گویاترین آن ها انتخاب شد. برای آنکه درک معانی مولی روشن باشد و مورد بحث قرار نگیرد و راه دور دست مسلمانان دچار مسائل سؤال برانگیز نشود، یک جمله کوتاه قرآنی برای تبیین معنای «مولی» انتخاب شد که مربوط به مقام والای پیامبر صلی الله علیه و آله است و کسی در معنای آن شک ندارد.

در آن آیه عین کلمه ای که درباره امیرالمؤمنین علیه السلام به کار رفته درباره شخص خاتم انبیاء استفاده شده است. «النَّبِیُّ اَوْلی بِالْمُؤْمِنینَ . . .» یعنی پیامبر صلی الله علیه و آله اولویت دارد بر مؤمنین از خودشان، و به عبارت دیگر اختیار پیامبر صلی الله علیه و آله بر مؤمنین از خودشان بیش تر

است. آنگاه که می فرماید: «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ . . .» یعنی همان اولویت و اختیاری که درباره من معتقدید عینا باید درباره علی علیه السلام معتقد باشید و او را صاحب اختیارتر از خود بر خودتان بدانید، و این واضح ترین شکل از تبیین معنای مولی است.

* تحلیل اعتقادی دوم

اشاره

درباره «اولی به نفس بودن» پیامبر صلی الله علیه و آله و ارتباط آن با اولی به نفس بودن امیرالمؤمنین علیه السلام چند فراز بسیار مهم در کلام معصومین علیهم السلام وجود دارد، که مطالعه آنها به درک عمیق ما از معنای مولی کمک می کند.

حدیث اول

از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدند: این ولایت که شما در آن از خود ما مقدم هستید، چیست؟ فرمود: «گوش جان سپردن و اطاعت در همه موارد؛ آنچه دوست بدارید و آنچه شما را خوش نیاید».⁽¹⁾

حدیث دوم

قالَ اَمیرُالْمُؤْمِنینَ علیه السلام فی مُناشِداتِهِ فی عَصْرِ عُثْمانَ بِمَسْجِدِ رَسُولِ اللّه ِ صلی الله علیه و آله یَذْکُرُ غَدیرَ خُمٍّ: ثُمَّ اَمَرَ (رَسُولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله) فَنُودِیَ بِالصَّلاةِ جامِعَةً، ثُمَّ خَطَبَ فَقالَ: «اَیُّهَا النّاسُ، اَتَعْلَمُونَ اَنَّ اللّه َ عَزَّوَجَلَّ مَوْلایَ وَ اَنَا مَوْلَی الْمُؤْمِنینَ وَ اَنَا اَوْلی بِهِمْ مِنْ اَنْفُسِهِمْ»؟ قالُوا: بَلی، یا رَسُولَ اللّه ِ. قالَ: قُمْ یا عَلِیُّ. فَقُمْتُ، فَقالَ: «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ اللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ». فَقامَ سَلْمانُ فَقالَ: یا رَسُولَ اللّه ِ، وِلاءٌ کَماذا؟ فَقالَ: «وِلاءٌ کَوِلایَتی، مَنْ کُنْتُ اَوْلی بِهِ مِنْ نَفْسِهِ فَعَلِیٌّ اَوْلی بِهِ مِنْ نَفْسِهِ».

امیرالمؤمنین علیه السلام در مجلسی که در زمان عثمان در مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله منعقد شده بود، مردم را درباره فضایل خود قسم می داد و از جمله غدیر را یادآور شد و فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله دستور داد ندا شود تا همه مردم جمع شوند. آنگاه خطابه ای ایراد کرد و فرمود: «ای مردم، آیا می دانید که خداوند عز و جل صاحب اختیار من است، و من صاحب اختیار مؤمنینم، و نسبت به آنان از خودشان صاحب اختیارترم»؟ گفتند: بلی، یا رسول اللّه. فرمود: ای علی برخیز. من برخاستم و حضرت فرمود: «هر کس که من صاحب اختیار او بوده ام علی صاحب اختیار اوست. خدایا، هر کس ولایت او را بپذیرد دوست بدار و هر کس با او دشمنی کند با او دشمن باش». سلمان برخاست و پرسید: یا رسول اللّه، این ولایت چگونه ولایتی است؟ فرمود: «ولایتی همچون ولایت من. هر کس که اختیار من بر او از خودش بیشتر است علی نیز اختیارش بر او از خودش بیشتر است».⁽¹⁾

در این حدیث عبارات دقیق تر است و در فهماندن ولایت علی علیه السلام ظرافت بیشتری از آن دریافت می شود. پیامبر صلی الله علیه و آله از ولایت خدا آغاز می فرماید و سپس ولایت خود و آنگاه ولایت علی علیه السلام را مطرح می نماید. این ترتیب شکی در معنای ولایت باقی نمی گذارد، چرا که معنای صاحب اختیاری خداوند بر کسی پوشیده نیست و در واقع همان ولایت مطلقه است که باید بدون هیچ قید و شرطی تسلیم خدا باشیم. آنگاه درجه بعدی ولایت را از طرف خداوند برای خود و علی علیه السلام اعلام می فرماید. جالب تر اینکه عین کلمه «مولی» را درباره خداوند و خود و علی علیه السلام مطرح می فرماید تا کسی در حد اختلاف کلمات نیز شبهه وارد نکند. آنگاه در «مولی المؤمنین» بودن خود به آیه «النَّبِیُّ اَوْلی بِالْمُؤْمِنینَ مِنْ اَنْفُسِهِمْ» به صورت اقتباس در کلام استشهاد می فرماید.

حدیث سوم

تفسیر کامل این آیه را در حدیثی می بینم که از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدند: منظور از «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ» چیست؟

حضرت فرمود: «خداوند مولای من است و بر من از خودم بیشتر اختیار دارد و با امر او مرا امری و اختیاری نیست. و من مولای مؤمنین هستم و نسبت به آنان از خودشان بیشتر اختیار دارم و با امر من ایشان را امری و اختیاری نیست. و هر کس که من صاحب اختیار او هستم و با امر من او را اختیاری نیست، علی بن ابی طالب مولای اوست و بر او از خودش بیشتر اختیار دارد، و با امر او برایش امری و اختیاری نیست».⁽¹⁾

حدیث چهارم

جاءَ اَبُو اَیُّوبِ الاَْنْصاری مَعَ رَهْطٍ مِنَ الاَْنْصارِ اِلی عَلِیٍّ علیه السلام بِالرُّحْبَةِ، فَقالَ علیه السلام: مَنِ الْقَوْمُ؟ قالُوا: مَوالیکَ یا اَمیرَالْمُؤْمِنینَ . . . سَمِعْنا رَسُولَ اللّه ِ صلی الله علیه و آله یَوْمَ غَدیرِ خُمٍّ وَ هُوَ آخِذٌ بِیَدِکَ، یَقُولُ: «اَیُّهَا النّاسُ، اَلَسْتُ اَوْلی بِالْمُؤْمِنینَ مِنْ اَنْفُسِهِمْ»؟ قُلْنا: بَلی یا رَسُولَ اللّه ِ. فَقالَ: «اِنَّ اللّه َ مَوْلایَ وَ اَنَا مَوْلَی الْمُؤْمِنینَ، وَ عَلِیٌّ مَوْلی مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ، اللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ».⁽²⁾

ابوایوب انصاری با عده ای از انصار در میدان کوفه نزد امیرالمؤمنین علیه السلام آمدند. حضرت پرسید: شما کیستید؟ گفتند: اهل ولایت تو یا امیرالمؤمنین . . . ما از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیدیم که در روز غدیر خم در حالی که دست تو را گرفته بود می فرمود: «ای مردم، آیا من بر مؤمنین از خودشان صاحب اختیارتر نیستم؟ گفتیم: بلی یا رسول اللّه. فرمود: «خداوند مولی و صاحب اختیار من است، و من مولی و صاحب اختیار مردم هستم، و علی مولی و صاحب اختیار هر کسی است که من صاحب اختیار او بوده ام. خدایا، هر کس ولایت او را بپذیرد دوست بدار و هر کس با او دشمنی کند با او دشمنی کن».

تضمین آیه در کلام حضرت در این حدیث شبیه حدیث قبلی است، فقط در تفسیر آن یک فرق شاخص دیده می شود که حامل صراحت بیشتری است، و آن عبارتِ «عَلِیٌّ مَوْلی مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ» است، که در چینش کلام جالب تر و الهام بخش تر است و این صورت را تداعی می کند: «اللّه ُ مَوْلی، اَنَا مَوْلی، عَلِیٌّ مَوْلی»!! و به معنای اثبات ولایت مطلقه الهیه برای پیامبر و امیرالمؤمنین علیهماالسلام در سایه ولایت پروردگار است.

حدیث پنجم

اَنْشَدَ اَمیرُالْمُؤْمِنینَ علیهماالسلام النّاسَ یَوْما فیمَنْ شَهِدَ غَدیرِ خُمٍّ. فَقامَ سَبْعَةَ عَشَرَ رَجُلاً، مِنْهُمْ اَبُوقُدّامَةِ الاَْنْصاری فَقالُوا: نَشْهَدُ اَنّا اَقْبَلْنا مَعَ رَسُولِ اللّه ِ صلی الله علیه و آله مِنْ حَجَّةِ الْوِداعِ . . . ثُمَّ قامَ فَحَمِدَ اللّه َ تَعالی وَ اَثْنی عَلَیْهِ ثُمَّ قالَ: «اَیُّهَا النّاسُ، اَتَعْلَمُونَ اَنَّ اللّه َ عَزَّ وَ جَلَّ مَوْلایَ وَ اَنَا مَوْلَی الْمُؤْمِنینَ وَ اَنّی اَوْلی بِکُمْ مِنْ اَنْفُسِکُمْ؟ - یَقُولُ ذلِکَ مِرارا- قُلْنا: نَعَمْ - وَ هُوَ آخِذٌ بِیَدِکَ - یَقُولُ: «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ، اللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ» ثَلاثَ مَرّاتٍ.

امیرالمؤمنین علیه السلام روزی مردم را درباره غدیر خم قسم داد که هر کس حاضر بوده شهادت دهد. هفده نفر برخاستند که ابوقدامه انصاری جزء آنان بود، و گفتند: «ما شهادت می دهیم که همراه پیامبر صلی الله علیه و آله از حجة الوداع باز می گشتیم . . . تا آنجا که حضرت برخاست و حمد و ثنای الهی به جا آورد و سپس فرمود: «ای مردم آیا می دانید که خدای عز و جل مولی و صاحب اختیار من است، و من مولی و صاحب اختیار مؤمنین هستم، و من نسبت به شما از خودتان صاحب اختیارترم» - و این مطلب را چند بار فرمود - ما در پاسخ گفتیم: آری - و این در حالی بود که پیامبر صلی الله علیه و آله دست تو را گرفته بود - در این حال فرمود: «هر کس من صاحب اختیار او بوده ام علی صاحب اختیار اوست. خدایا، هر کس ولایت او را بپذیرد دوست بدار، و هر کس با او دشمنی کند با او دشمنی کن»، و این را سه مرتبه فرمود.⁽¹⁾

اشاره و استناد به آیه «النَّبِیُّ اَوْلی بِالْمُؤْمِنینَ مِنْ اَنْفُسِهِمْ» در این حدیث هم شبیه قبلی است و به صورت ضمیر مخاطب آورده شده است. آنچه در این حدیث جلب توجه می کند تکرار این جمله است که چند بار صورت گرفته است کما اینکه جمله «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ . . .» طبق این نقل سه بار تکرار شده است. از تکرار می توان تأکید پیامبر صلی الله علیه و آله را بر حساس ترین فراز غدیر دریافت، چرا که تنها این مطلب در خطابه غدیر تکرار شده است. جهت این تأکید نیز واضح است که نقطه پرگار غدیر همانا اعلام اولی به نفس بودن علی علیه السلام نسبت به مردم همچون ولایت پیامبر صلی الله علیه و آله است، که این دو مقام والا به اراده خداوند و اعطایی ذات اقدس اوست؛ و به همین جهت است که در چینش کلام پس از ذکر ولایت اللّه آمده است.

حدیث ششم

قالَ عَمْرُو بْنُ مَیْمُونِ الاَْوْدی: وَ هُوَ صاحِبُ یَوْمِ غَدیرِ خُمٍّ اِذْ نَوَّهَ رَسُولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله بِاسْمِهِ وَ اَلْزَمَ اُمَّتَهُ وِلایَتَهُ وَ عَرَّفَهُمْ بِخَطَرِهِ وَ بَیَّنَ لَهُمْ مَکانَهُ فَقالَ: «اَیُّهَا الناسُ، مَنْ اَوْلی بِکُمْ مِنْ اَنْفُسِکُمْ؟ قالُوا: اللّه ُ وَ رَسُولُهُ. قالَ: فَمَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِیٌّ مَوْلاهُ».

عمرو بن میمون اودی می گوید: علی علیه السلام صاحب روز غدیر خم است، آنگاه که پیامبر صلی الله علیه و آله او را با نام صدا زد و ولایت او را بر امتش واجب نمود و عظمت او را به آنان شناساند و مقام او را برایشان بیان داشت و فرمود: چه کسی نسبت به شما از خودتان صاحب اختیارتر است؟ گفتند: خدا و پیامبرش. فرمود: پس هر کس که من صاحب اختیار اویم این علی صاحب اختیار اوست».⁽¹⁾

در این حدیث اقتباس آیه به صورت سؤالی است که پاسخ آن آیه را مجسم می کند. حضرت می پرسد: اولی به نفس شما کیست؟ وقتی می گویند: «اللّه و رسول» مجموع

این پرسش و پاسخ تداعی آیه «النَّبِیُّ اَوْلی بِالْمُؤْمِنینَ مِنْ اَنْفُسِهِمْ» را می نماید که بدین صورت در کلام حضرت تضمین شده است.

نکته بسیار جالبی که در این حدیث به چشم می خورد «فاء» نتیجه در «فَمَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ . . .» است، که برای استحکام بخشیدن به ارتباط ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام با ولایت خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله است، یعنی: اکنون که قبول دارید خدا و رسول صاحب اختیار شمایند پس دنباله این اعتقاد را قطع نکنید که علی پس از من صاحب اختیار شماست.

حدیث هفتم

فِی احْتِجاجِ قَیْسِ بْنِ سَعْدٍ عَلی مُعاوِیَةَ، اِنَّهُ قالَ بِشَأْنِ اَمیرِالْمُؤْمِنینَ علیه السلام: «الَّذی نَصَبَهُ رَسُولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله بِغَدیرِ خُمٍّ فَقالَ: مَنْ کُنْتُ اَوْلی بِهِ مِنْ نَفْسِهِ فَعَلِیٌّ اَوْلی بِهِ مِنْ نَفْسِهِ».

قیس بن سعد در اتمام حجت بر معاویه، درباره امیرالمؤمنین علیه السلام گفت: «علی علیه السلام همان کسی است که پیامبر صلی الله علیه و آله او را در غدیر خم منصوب نمود و فرمود: هر کس که من بر او از خودش صاحب اختیارتر بوده ام علی نسبت به او از خودش صاحب اختیارتر است».⁽¹⁾

در این حدیث کلمه «اولی» که در آیه آمده درباره امیرالمؤمنین علیه السلام هم عینا به کار رفته است. از سوی دیگر آنچه در احادیث قبلی در دو قسمت بود که یکی طرح آیه و دیگری نتیجه گیری برای ولایت علی علیه السلام، در این حدیث در یک جمله تنظیم شده، و آیه و نتیجه آن کنار هم آمده است. می توان گفت: عبارت این حدیث جلوه دیگری از وضوح معنای ولایت در غدیر را می رساند و پرده برداری بی دغدغه ای در ارائه دقیق معنای «مولی» است.

5 . سوره ق : آیه 29

اشاره

ما یُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَیَّ وَ ما اَنَا بِظَلاّمٍ لِلْعَبیدِ.

نزد من سخن تغییر یافتنی نیست و من به بندگان ظلم کننده نیستم.

متن روایت

یَقُولُ اللّه ُ: «ما یُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَیَّ»، بِاَمْرِکَ یا رَبِّ اَقُولُ: اللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ وَ الْعَنْ مَنْ اَنْکَرَهُ وَ اغْضِبْ عَلی مَنْ جَحَدَ حَقَّهُ.

خداوند می فرماید: «نزد من سخن تغییریافتنی نیست»، ای پروردگار من، به امر تو می گویم: «خدایا دوست بدار هر کس ولایت علی را بپذیرد و دشمن بدار هر کس با او دشمنی کند و یاری کن هر کس او را یاری کند و خوار کن هر کس او را خوار کند و لعنت کن هر کس او را نشناسد و غضب فرما بر هر کس که حق او را انکار نماید».⁽¹⁾

* موقعیت تاریخی

خطابه غدیر در حساس ترین مرحله است که علی بن ابی طالب علیه السلام بر سر دست پیامبر صلی الله علیه و آله معرفی می شود. آن حضرت پس از شناساندن علی علیه السلام، می خواهد دعای معروف خود را که شعار ابدی اسلام است به همه اعلام کند و بیاموزد که «اللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ . . .». این دعا یک اعتقاد در قالب نیایش است و شش بُعد مهم عقیدتی از ولایت و برائت را تابلوی بلند اسلام می نماید. به عنوان مقدمه چنین دعای مهمی یک آیه از قرآن را به صورت اقتباس زیر بنای کلام قرار می دهد و می فرماید: «خدا می فرماید: ما یُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَیَّ». در برخی نسخه ها این فراز به این صورت است: «می گویم: به امر پروردگارم سخن نزد من تغییر یافتنی نیست»، و در نسخه ای دیگر چنین است: «به امر خدا می گویم: «ما یُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَیَّ».

پیامبر صلی الله علیه و آله با استشهاد به چنین آیه ای که تغییر ناپذیر بودن گفته اش را می رساند، می خواهد بفهماند که سخن من از طرف خداوند است و همان گونه که سخن خداوند تغییر نمی کند سخن من هم تغییر نمی یابد. آنچه در برخی نسخه ها آمده این مطلب را بازتر می کند و این مهم را به خدا نسبت می دهد و کلمه «اَقُولُ» را به کار می برد. یعنی اعلام می کنم به امر پروردگارم «سخن نزد من تغییر یافتنی نیست»؛ یعنی یک دستور الهی است که سخن من هم نباید تغییر یابد؛ و این تعبیر دیگری از حدیث معروف است که «حَلالُ مُحَمَّدٍ حَلالٌ اِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ وَ حَرامُ مُحَمَّدٍ حَرامٌ اِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ».⁽¹⁾

* موقعیت قرآنی

در قرآن این آیه در ضمن آیات روز قیامت آمده که در آن روز خداوند حکم تغییر ناپذیر خود را بر بندگانش صادر می فرماید و گروهی برای رفع عذاب از خود لب به سخنان مخاصمه آمیز می گشایند تا شاید حکم خدا را درباره خود تغییر دهند. در چنین موقعیتی خطاب می رسد: «سخن نزد من تغییر نمی یابد»، و ضمیمه اش این جمله است که «من به بندگان ظلم نمی کنم»؛ یعنی سخن خداوندِ عادل جای استشکال ندارد.

* تحلیل اعتقادی

اشاره

در این فراز از خطابه غدیر پیامبر صلی الله علیه و آله یک تابلوی دائمی به دست مسلمانان می دهد و گویا اعلام می کند که یک کلمه از این تابلو قابل دستکاری و تغییر نیست. از بین همه

فرازهای این خطابه بلند، فقط در این یک مورد کلمه «تغییر نیافتنی» به میان آمده است.

حقا جا دارد بگوییم خطابه غدیر یک برنامه متفاوت با سایر تبلیغات پیامبر صلی الله علیه و آله است، و روش هایی در آن به کار گرفته شده که حتی در خطابه های خود حضرت

بی نظیر است. یکی از آن روش ها همین است که در مرحله ای مهم آیه «ما یُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَیَّ» آورده شود تا مسلمانان این موضوع تغییر نیافتنی را با دقت بیشتری در پرونده عقیده خود جای دهند و هیچکس دیگری را جایگزین چنین مقامی نکنند. آن مسئله تغییر نیافتنی دو تابلو در تولی و چهار تابلو در تبری است:

در تَوَلّی:

1 . ولایت علی علیه السلام را می پذیریم و با هر کس که ولایت علی علیه السلام را بپذیرد دوستیم، چون خدا با چنین کسی دوست است.

2 . علی علیه السلام را یاری می کنیم و هر کس که او را یاری کند یاری می کنیم، چون خدا چنین کسی را یاری می کند.

در تَبَرّی:

1 . با علی علیه السلام دشمنی نمی کنیم، و با هر کس که با او دشمنی کند دشمنی می کنیم، چون خدا با چنین کسی دشمنی می کند.

2 . علی علیه السلام را خوار نمی کنیم و تنها نمی گذاریم و هر کس او را خوار کند خوارش می کنیم، چون خدا چنین کسی را خوار می کند.

3 . پس از این همه معرفی، هر کس که علی علیه السلام را نشناسد لعنت می کنیم، چون خدا چنین کسی را لعنت می کند.

4 . بر هر کس که حق علی علیه السلام را انکار نماید غضب می کنیم، چون خدا بر چنین کسی غضب می نماید.

* تحلیل اعتقادی تاریخی

ای پیامبر خاتم، ما این تابلوی غدیری را فرهنگ اعتقادی خود می دانیم و بر صفحه دلمان حکّ نموده ایم که هرگز پاک نخواهد شد و تغییری نخواهد یافت، تا آن

روزی که قلب خود را به پیشگاهت تقدیم نماییم و صدای «علی، علی» را از ضربان آن بشنوی.

امّا خیل عظیمی از این امت راه دیگری را پیش گرفتند و کلام تو را نه تنها کنار گذاردند، که آن را وارونه خواندند و ولایت آنان که خدا دوست شان نداشت پذیرفتند و با دوستان شان دوستی کردند و آنان را یاری نمودند، همان گونه که با دوستان خدا دشمنی کردند و آنان را خوار نمودند و با دشمنان خدا دوستی نمودند.

همانان که به فاصله 80 روز از غدیر به گونه ای علی علیه السلام را ناشناخته انگاشتند و برای خود خلیفه انتخاب کردند که گویی علی علیه السلام اصلاً بدنیا نیامده یا قبل از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله از دنیا رفته است! هر کس از پیروان راستین پیامبر صلی الله علیه و آله به فاصله چند روز از رحلت آن حضرت وارد مسجد می شد و ابوبکر را بر فراز منبر می دید بی اختیار می گفت: «اَنَسیتَ اَمْ تَناسَیْتَ»!! ای ابوبکر، آیا فراموش کرده ای یا خود را به فراموشی زده ای؟⁽¹⁾

این خطاب در واقع به همه دار و دسته سقیفه بود که برخوردشان با امیرالمؤمنین علیه السلام به گونه ای بود که گویا اصلاً او را نمی شناسند و سوابق او را نمی دانند. چنان برای بیعت به خانه اش حمله کردند و همسرش را آنچنان مجروح کردند و طناب بر گردنش انداختند و با شمشیرهای آخته برای دست دادن با ابوبکر بردند که گویی پیامبر صلی الله علیه و آله دستور چنین کاری را داده است!⁽²⁾

آری، پیامبر صلی الله علیه و آله در غدیر لعنت بر چنین نشناسندگان علی علیه السلام را ابدی و غیر قابل تغییر اعلام فرموده است.

این اصول تولی و تبری آن گونه معکوس در سقیفه برای مسلمانان بنیان گذاری شد که امیرالمؤمنین علیه السلام با یک دنیا تعجّب از جامعه اسلامی می فرماید:

اعمال باطل اولی و دومی بیش از آن است که قابل شمارش باشد، ولی با این همه نزد مردمِ جاهل نقصی برای شان به حساب نمی آید، و این دو نفر نزد مردم از پدران و مادران و حتی از خودشان محبوب ترند، و نسبت به دشمنان آن دو چنان بغض نشان می دهند که نسبت به دشمنان پیامبر صلی الله علیه و آله نشان نمی دهند، و از کوچک ترین اهانت و کلام ناشایستی نسبت به آن دو چنان پرهیز دارند که نسبت به پیامبر صلی الله علیه و آله ندارند!!⁽¹⁾

کار مسلمانان از زیر بنای سقیفه تا آنجا پیش رفت که بر فراز منبرها به جای آنکه اولی و دومی را لعنت کنند، علی بن ابی طالب علیه السلام را لعن می کردند!! جالب تر اینکه با این عمل به خدا تقرب می جستند، به جای آنکه با لعن آن دشمنان خدا به درگاه الهی تقرب جویند. اینجاست که امیرالمؤمنین علیه السلام با کمال تعجب می فرماید:

تعجب است از آن محبتی که از آن دو نفر در قلوب این امت اِشراب شده، و همچنین محبت کسانی که آنان را از راه پروردگارشان مانع شدند و از دینشان بازگرداندند. به خدا قسم، اگر این امت تا روز قیامت بر روی پاهای شان روی خاک بایستند و خاکستر بر سر بریزند و به درگاه خداوند زاری نمایند و نفرین نمایند کسانی را که آنان را گمراه کردند و از راه خدا مانع شدند و به آتش جهنم دعوت شان کردند و آنان را در معرض نارضایتی پروردگارشان قرار دادند و با جرمی که مرتکب شدند عذاب خدا را بر آنان واجب نمودند، باز هم در این لعنت و نفرین کوتاهی کرده اند!⁽²⁾

6 . سوره نور: آیه 54

قُلْ اَطیعُوا اللّه َ وَ اَطیعُوا الرَّسُولَ فَاِنْ تَوَلَّوْا فَاِنَّما عَلَیْهِ ما حُمِّلَ وَ عَلَیْکُمْ ما حُمِّلْتُمْ وَ اِنْ تُطیعُوهُ تَهْتَدُوا، وَ ما عَلَی الرَّسُولِ اِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبینُ.

بگو: خدا و رسول را اطاعت نمایید. اگر روی گرداندند بر اوست آنچه مکلف شده و بر شماست آنچه بر آن تکلیف شده اید، و اگر از او اطاعت کنید هدایت می شوید و بر عهده رسول جز ابلاغ آشکار نیست.

7 . سوره عنکبوت: آیه 18

اشاره

وَ اِنْ تُکَذِّبُوا فَقَدْ کَذَّبَ اُمَمٌ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ ما عَلَی الرَّسُولِ اِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبینِ.

اگر تکذیب کنند امت هایی قبل از شما تکذیب شده اند و بر عهده رسول جز ابلاغ آشکار نیست.

متن روایت

مَعاشِرَ النّاسِ، قَدِ اسْتَشْهَدْتُ اللّه َ وَ بَلَّغْتُکُمْ رِسالَتی، وَ ما عَلَی الرَّسُولِ اِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبینِ.

ای مردم، من خدا را شاهد گرفتم و رسالت خویش را به شما رساندم، و بر عهده رسول جز بلاغ مبین نیست.⁽¹⁾

* موقعیت تاریخی

خطبه مراحل اصلی را پشت سر گذاشته و خاطر پیامبر صلی الله علیه و آله آسوده گشته که با بلند کردن و معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام و اعلان امامت دوازده امام علیهم السلام بعد از خود رسالتی که از سوی پروردگار با امر «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ . . .» بر عهده او قرار داده شده بود، به انجام رسانده است. در چنین مقطعی اعلام می کند که من وظیفه الهی خود را انجام دادم و بیش از این از من خواسته نشده است چرا که بر عهده رسول جز تبلیغ روشنگرانه

چیزی نیست، و این اعلام را با اقتباس بخشی از آیه قرآن در کلام خود بیان می فرماید که «ما عَلَی الرَّسُولِ اِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبینِ»، و تصریح به قرآن بودن آن نمی فرماید.

* موقعیت قرآنی

از نظر موقعیت قرآنی مضمون این جمله در چندین آیه وجود دارد، ولی عین جمله ذکر شده در خطبه در انتهای دو آیه از قرآن دیده می شود، و یکی را به طور معین برای این مورد نمی توان تعیین کرد. یکی در سوره نور است که آغاز آن امر به اطاعت خدا و رسول و نهی از سرپیچی و رویگردانی از اوامر ایشان است و این مطیع بودن را رمز هدایت می داند، و در پایان این اطاعت را بلاغ مبین تلقی می کند که رسولان در پیشگاه الهی انجام وظیفه می کنند.

دیگری در سوره عنکبوت است که آغاز آیه مربوط به تکذیب رسولان الهی است و اینکه نپذیرفتن سخنان انبیا تازگی ندارد و در همه امم گذشته وجود داشته است، و این بدان مبنا استوار است که پیامبران وظیفه رساندن حکم خدا را انجام می دهند، خواه مردم بپذیرند و خواه انکار نمایند.

* تحلیل تاریخی

اکنون باید ببینیم آنچه تبلیغ آن در غدیر بر عهده خاتم انبیا حضرت محمد صلی الله علیه و آله گذارده شده بود، چه بود و چه زمانی حضرت به تبلیغ آن دستور داده شد و حضرت چگونه آن را ابلاغ فرمود که در این مقطع پایان مأموریت خود را با جمله «وَ ما عَلَی الرَّسُولِ اِلاَّ الْبَلاغُ» اعلام می فرماید.

دستور ابلاغ ولایت از مدینه به پیامبر صلی الله علیه و آله داده شد و سپس در مکه پس از اعمال حج به طور خاص مورد تأکید قرار گرفت؛ و لذا حضرت در همان جا دستور حضور مردم

در غدیر را صادر فرمود.⁽¹⁾در بین راه مکه تا غدیر سه مرتبه تأکید بر ابلاغ این پیام الهی امر را مؤکدتر نمود. پیامبر صلی الله علیه و آله در آغاز خطبه می فرماید: «آنچه بر من وحی شده ادا می نمایم برای آنکه مبادا اگر انجام ندهم عذاب پروردگار بر من نازل شود، چرا که خداوند به من اعلام فرموده اگر آنچه در حق علی نازل کرده ابلاغ نکنم رسالت او را نرسانده ام».⁽²⁾

در فراز دیگر می فرماید: «خداوند به من وحی فرموده: یا اَیُّهَا الرَّسُولُ، ابلاغ کن آنچه از سوی پروردگارت درباره علی بر تو نازل شده - یعنی خلافت علی بن ابی طالب - و اگر انجام ندهی رسالت او را ابلاغ نکرده ای . . .».⁽³⁾و پس از یاد آوری خطر منافقین می فرماید: «و با همه اینها خدا از من راضی نمی شود مگر آنکه آنچه در حق علی نازل کرده ابلاغ نمایم».⁽⁴⁾

محتوای کامل پیامی که با این مقدمات ابلاغ شده از کلامی معلوم می شود که حضرت در اواخر خطبه به عنوان اقرار از مردم می خواهد که آن را تکرار کنند و به ابلاغ حضرت شهادت دهند. آنجا که می فرماید: «همگی چنین بگویید: ما شنیدیم و مطیعیم و سر تسلیم فرود می آوریم در برابر آنچه از پروردگارمان و پروردگارت رساندی و ابلاغ نمودی درباره اماممان علی امیرالمؤمنین و امامانی که از صلب او به دنیا می آیند»،⁽⁵⁾که می توان در امامت دوازده امام علیهم السلام خلاصه اش نمود.

در پایان بخش سوم خطبه می فرماید: «بدانید که من ابلاغ نمودم، بدانید که من شنوانیدم، بدانید که من واضح نمودم»،⁽⁶⁾و در پایان بخش چهارم می فرماید: «خدایا تو

را شاهد می گیرم که ابلاغ نمودم»⁽¹⁾و در نسخه ای می فرماید: «خدایا تو را شاهد می گیرم و تو در گواه بودن کافی هستی که من ابلاغ نمودم».⁽²⁾سپس در پایان بخش پنجم می فرماید: «ای مردم، من خدا را شاهد گرفتم» که اشاره به فقرات قبل است، و آنگاه می فرماید: «رسالت خود را ابلاغ نمودم» که همان ولایت دوازده امام علیهم السلام پس از پیامبر صلی الله علیه و آله است، و مُهر پایانی که بر این تبلیغ بزرگ می زند: «وَ ما عَلَی الرَّسُولِ اِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبینُ» است. و بعد از این مورد در اواسط بخش ششم نیز می فرماید: «من رساندم آنچه مأمور به تبلیغش بودم».⁽³⁾

* تحلیل اعتقادی

یا رسول اللّه، بلاغی از این مبین تر نمی شود. تو در غدیر سخنی باقی نگذاشتی و عذری برای احدی بر جای نماند.

خدایا، تو را سپاس گزاریم که چنین مُبلّغ با عظمتی را برای تبلیغ پیام امامت و ولایتِ امامان در غدیر برگزیدی که با لسان فصیحش و در سایه ضمانت حفظ تو، بدون هیچ ترس و واهمه ای، در کامل ترین شکل و با تبیین یک ساعته آن از فراز منبر غدیر، بلاغ مبین را در زیباترین صورتی که ممکن بود به انجام رساند.

پروردگارا، به ما توفیق ده تا با نگاهی عمیق تر روشنگری های خطابه غدیر را مطالعه کنیم و خُم آن را در سفره اعتقادمان بچینیم و تا همیشه عمرمان ناب آن را نوش جان کنیم.

8 . سوره قصص: آیه 41

اشاره

وَ جَعَلْناهُمْ اَئِمَّةً یَدْعُونَ اِلَی النّارِ وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ لا یُنْصَرُونَ.

آنان را امامانی قرار دادیم که به آتش دعوت می کنند و روز قیامت یاری نمی شوند.

متن روایت

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّهُ سَیَکُونُ مِنْ بَعْدی اَئِمَّةٌ یَدْعُونَ اِلَی النّارِ وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ لا یُنْصَرُونَ . مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّ اللّه َ وَ اَنَا بَریئانِ مِنْهُمْ . . . اَلا اِنَّهُمْ اَصْحابُ الصَّحیفَةِ .

ای مردم، به زودی بعد از من امامانی خواهند بود که به آتش دعوت می کنند و در روز قیامت کمک نمی شوند . . . بدانید که آنان اصحاب صحیفه اند.⁽¹⁾

* موقعیت تاریخی

همان گونه که خطابه غدیر در معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام نقطه اوجی دارد و آن هنگامی است که آن حضرت بر فراز دست پیامبر صلی الله علیه و آله قرار می گیرد و جمله «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِیٌّ مَوْلاهُ» را اعلام می فرماید، در معرفی دشمنان امیرالمؤمنین علیه السلام و خلفای غاصب نیز نقطه اوجی دارد که کار به صراحت می رسد، و آن نقطه همین جمله ای است که در این فراز از خطبه آمده و پیامبر صلی الله علیه و آله اصحاب صحیفه را به صراحت نام می برد. مقدمه این تصریح، اقتباس آیه 41 سوره قصص در قرآن درباره غاصبین است که با کلام حضرت ترکیب شده است.

* موقعیت قرآنی

این آیه در ذیل تصویر اعتقادی داستان حضرت موسی علیه السلام و فرعون در قرآن آمده است، آنگاه که آن حضرت با معجزات پروردگار نزد فرعون می آید و فرعون و فرعونیان او را ساحر می پندارند و کار تا آنجا پیش می رود که فرعون می گوید: «من

برای شما خدایی جز خود نمی شناسم»! البته مدعی خدایی که پشت سر این ادعا می گوید: «ای هامان، برای من بنای بلندی بساز که از فراز آن تماشا کنم، تا شاید خدای موسی را ببینم»!! اینجاست که خداوند از فرعون با عنوان امامی یاد می کند که به آتش دعوت می نماید و در آیه بعدی می فرماید: «در این دنیا لعنت در پی آنان فرستادیم».⁽¹⁾

* تحلیل تاریخی

اشاره

در تحلیل این آیه ترکیبی از فرعونیت و صحیفه ملعونه باید مورد بررسی قرار گیرد، و مناسب تر از همه ترسیم مسیری است که از صحیفه آغاز شد و به ادعای الوهیت فرعونی انجامید.

پیامبر صلی الله علیه و آله در خطبه غدیر امامانی را یاد می کند که رهبری مردم به سوی جهنم را بر عهده دارند، و از آنجا که تصریح به نامشان را در آن موقعیت صلاح نمی داند نکته ای را به میان می آورد که جز بر اولی و دومی منطبق نیست و آن کلمه «صحیفه» است. جالب اینکه بسیاری از مردم در اثناء خطبه منظور حضرت را از «صحیفه» متوجه نشدند و فقط خود اصحاب صحیفه از یک سو، و عده ای از اصحاب خاص پیامبر صلی الله علیه و آله - که از ماجرا آگاه بودند - از سوی دیگر، پی به منظور حضرت بردند؛ ولی آینده های نزدیک و دور تاریخ چنان مشت آنان را باز کرد که بر همه معلوم شد منظور از «گروه صحیفه» کیانند و «صحیفه» چیست؟

سیر صعودی نفاق در آغاز اسلام

«صحیفه» به معنای نوشته، اولین و اساسی ترین پیمان نامه ای بود که بر ضد خلافت و امامت امیرالمؤمنین علیه السلام امضا شد. خط فکری این پیمان نامه از روزهای آغازین ظهور اسلام در مکه نشأت گرفت و عده ای با نیت های سوء و با طمع در آینده

جامعه اسلامی به پیامبر صلی الله علیه و آله گرویدند و از همان روز فکرهای دور و درازی را در سر می پروراندند و دائما موقعیت ها را زیر نظر داشتند. در این باره احمد بن اسحاق قمی این سؤال را از محضر بقیة اللّه الاعظم ارواحنا فداه پرسید: «آیا اولی و دومی به اختیار خود مسلمان شدند یا به اجبار»؟ و آن حضرت فرمود: «آنان از روی طمع اسلام را پذیرفتند».⁽¹⁾

هر روز که اسلام پیروزی های جدیدی به دست می آورد انبوهی از مردم دین جدید را می پذیرفتند، که در میان آنان بسیاری از دورویان بودند که فقط در ظاهر اسلام می آوردند.

آن دو نفر مخفیانه ارتباط خود را با منافقین قوی کردند و بدین گونه در موارد متعددی در فرامین پیامبر صلی الله علیه و آله و نظام جامعه ای که پیامبر صلی الله علیه و آله ساخته بود کار شکنی می کردند. هر چه به سال های آخر عمر حضرت نزدیک تر می شد عده منافقین بیش تر و اقدامات آنان علنی تر می گشت و خطر آنان جدی تر احساس می شد، تا آنجا که اکثر آیات مربوط به منافقین در سال های اخیر حیات حضرت نازل شده است.⁽²⁾

اوج نفاق در حجة الوداع

در حجة الوداع این خط فکری به دو دلیل وارد مرحله جدید و جدی شد. از یک سو پیامبر صلی الله علیه و آله رسما نزدیکی رحلت خود را اعلام فرمود که برای منافقین به معنای فرا رسیدن زمان دقیق اجرای مقاصدشان بود. از سوی دیگر اعلان رسمی خلافت و جانشینی علی علیه السلام بود که برای آنان به عنوان زنگ خطر جدی به حساب می آمد و ترس نقش بر آب شدن نقشه های شان را داشتند. این بود که تصمیم بر رسمیت دادن

برنامه های خود گرفتند و تشکیلات بهم پیوسته منافقین را تشکیل دادند تا برای روزهای پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله آماده باش کامل داشته باشند.

سردمداران خط نفاق و صحیفه

قبل از همه و پیش از اطلاع هر شخص دیگری، اولی و دومی بنیان این توطئه را ریختند و بین خود هم پیمان شدند که هرگز در پیشبرد هدف خود کوتاه نیایند و کنار نکشند. هدف را هم در یک جمله حساب شده تابلو کردند که «اگر محمد از دنیا رفت یا کشته شد نگذاریم خلافت و جانشینی او در اهل بیتش مستقر شود، اگر چه به ما هم نرسد».⁽¹⁾

در مرحله بعد سه نفر را داخل پیمان خود نمودند. یکی ابوعبیده جراح بود که به عنوان امین بین امضا کنندگان و ناظر بر اجرای پیمان انتخاب کردند. دیگری معاذ بن جبل بود که مُهره ای با نفوذ بود و ظاهری مقدس داشت. او را برای حل مشکل انصار در نظر گرفتند، چرا که قریش را به راحتی می توانستند با خود همراه کنند ولی سعد بن عباده رئیس کل انصار کسی نبود که با ابوبکر و عمر هم پیمان شود و آنگاه ممکن بود انصار در مقابل اقدامات این گروه مقاومت کنند و عملاً نقشه ها بر آب شود.

معاذ بن جبل به آنان گفت: «شما مسئله را از جهت قریش حل کنید. من درباره انصار مشکلات را رفع می کنم». او برای این هدف بشیر بن سعید و اسید بن حضیر را در نظر گرفت که هر کدام بر نیمی از انصار - یعنی دو طایفه اوس و خزرج نفوذ و حکومت داشتند - و مخفی از سعد بن عباده آنان را بر سر غصب خلافت با خود هم پیمان نمود.⁽²⁾سومین نفری که ملحق شد سالم مولی ابی حذیفه بود. ورود این شخص

در پیمان آنان از آنجا آغاز شد که جلسه مذاکره آنان در این باره مورد استراق سمع او قرار گرفت و از آن اطلاع یافت و چون با راه آنان موافق بود صلاح ندانستند او را از خود جدا بدانند که مبادا خبر را منتشر کند.

این گروه پنج نفری پس از اتمام اعمال حج، در مکه کنار کعبه جمع شدند و پیمان نامه ای را با هدف مذکور امضا کردند، و آن را داخل کعبه زیر خاک پنهان نمودند تا سندی برای التزام عملی آنان به پیمانشان باشد، و ابوعبیده را هم ناظر بین خود قرار دادند.⁽¹⁾و این گونه بود که پیامبر صلی الله علیه و آله در خطابه غدیر «اصحاب صحیفه» را امامانی معرفی کرد که مردم را به آتش جهنم دعوت می کنند.

افشای خبر صحیفه در سقیفه

خبر صحیفه ملعونه همچنان مکتوم بود تا لحظه ای که در غوغای سقیفه امیرالمؤمنین علیه السلام را به اجبار برای بیعت با ابوبکر آوردند در حالی که شمشیرها بر سر او گرفته و طناب بر گردن حضرت انداخته بودند! در آن حال که مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله مملو از جمعیت بود، حضرت فرمود:

وفا کردید به صحیفه ملعونه تان که در کعبه بر سر آن هم پیمان شدید که اگر خداوند محمد را به قتل یا مرگ طبیعی از دنیا برد خلافت را از ما اهل بیت مانع شوید!!

ابوبکر گفت: تو از کجا می دانی؟ ما تو را از آن مطلع نکرده بودیم؟ فرمود: ای زبیر و ای سلمان و ای ابوذر و ای مقداد، شما را به خدا و به حق اسلام قسم می دهم، آیا از پیامبر صلی الله علیه و آله نشنیدید که می فرمود: «فلانی و فلانی - و حضرت همه این پنج نفر را بر شمرد - بین خود نوشته ای نوشته اند و در آن هم پیمان شده اند و بر سر برنامه های خود

پس از قتل یا مرگ من قسم هایی یاد کرده اند»؟ سلمان و ابوذر و مقداد و زبیر گفتند: آری به خدا قسم، از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیدیم که به تو خبر می داد: «آنان هم پیمان شده اند و برای برنامه خود با یکدیگر پیمان بسته اند و در بین خود نوشته ای نوشته اند که اگر من کشته شدم یا مُردم بر ضد تو قیام کنند و خلافت را از تو یا علی مانع شوند».⁽¹⁾

هنگامی که در غدیر پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «بدانید که امامان دعوت کننده به آتش اصحاب صحیفه اند»، اکثریت مردم منظور حضرت را متوجه نشدند، ولی در روز بیعت اجباری بود که همه مردم از اسرار صحیفه و سقیفه با خبر شدند و حجت بر همگان تمام شد و اساس غصب خلافت روشن گردید.

آمادگی مردم برای اجرای صحیفه

پس از امضای صحیفه، مهم ترین مرحله برای هدف تعیین شده گرد آوری افراد لازم بود که به عنوان لشکر ضد علی علیه السلام بتواند وارد عمل شود. تشکیل این سپاه کار مشکلی نبود، چرا که بسیاری از تازه مسلمانان کسانی بودند که پدران و اقوام شان در جنگ ها به دست علی علیه السلام کشته شده بودند و کینه هایی از آن حضرت در دل داشتند. از سوی دیگر عده ای از ترس شمشیر و قتل مسلمان شده بودند و در دل هرگز ایمان نیاورده بودند. بسیاری نیز بودند که حوصله و تحمل عمل به دستورات اسلام را نداشتند و به بازگشت راهی که آمده بودند تمایل داشتند.

فرهنگ جاهلیت و تعصّبات خیال برانگیز جاهلی نیز ضمیمه این مجموعه بود که عده ای تصور می کردند پیامبر صلی الله علیه و آله می خواهد فامیل و خاندان خود را بر مردم مسلط کند. عده ای دیگر در این فکر بودند که اگر برای اسلام زحمتی کشیده اند پس باید در آینده

آن سهمی داشته باشند، و افکاری از این دست که جوشش آن در دل های تازه از جاهلیت بیرون آمده، غضبِ جهالت را به فوران و طمع های ریاست را به هیجان می آورد.

صحیفه تکمیلی دوم

در چنین شرایطی افراد سرشناسی که هر یک گروهی از مردم را تحت فرمان خود داشتند به پیمان نامه مزبور فرا خوانده شدند، و خیلی سریع تر از آنچه انتظار می رفت پاسخ مثبت دادند و در فاصله کم تر از پانزده روز از صحیفه اول، قانون نامه اساسی منافقین به عنوان صحیفه ملعونه دوم تدوین شد و در مدینه در خانه ابوبکر به امضای 34 تن از سردمداران آنان رسید که عبارت بودند از: ابوبکر، عمر، عثمان، طلحه، عبدالرحمان بن عوف، سعد بن ابی وقاص، ابوعبیده جراح، معاویة بن ابی سفیان، عمرو بن عاص، ابو موسی اشعری، مغیرة بن شعبه، اوس بن حدثان، ابوهریرة، ابوطلحه انصاری، ابو سفیان، عکرمة بن ابی جهل، صفوان بن امیه، سعید بن عاص، خالد بن ولید، عیاش بن ابی ربیعه، بشیر بن سعد، سهیل بن عمرو، حکیم بن حزام، صهیب بن سنان، ابوالاعور اسلمی، مطیع بن اسود مدری و هشت نفر دیگر.

این صحیفه را سعید بن عاص با توافق عده مزبور در محرم سال یازدهم هجری نوشت و سپس آن را به ابوعبیده جراح به عنوان امین و ناظر خود سپردند، و او آن را به مکه برد و کنار صحیفه اول در کعبه دفن کرد! متن پیمان نامه چنین است:

بسم اللّه الرحمن الرحیم

این نوشته ای است که عده ای از اصحاب محمد رسول اللّه از مهاجرین و انصار بر آن متفق شدند، همانان که خداوند آنان را در کتاب خویش به لسان پیامبرش مدح کرده است. آنان پس از این که فکر و مشورت کردند متفق القول شدند، و این صحیفه را با توجه به ایام گذشته و روزگارهای باقیمانده نوشتند تا مسلمانانی که بعد از آنان می آیند به این عده اقتدا کنند.

اما بعد، خداوند با منت و کرمش محمد را بر همه مردم مبعوث نمود برای دینی که برای بندگانش انتخاب کرده بود. او وظیفه خود را ادا نمود و آنچه خدا به وی امر کرده بود تبلیغ نمود و بر ما واجب کرد که تمام آنها را بپا داریم؛ تا زمانی که دین را کامل و واجبات را واجب نمود و سنت ها را پایه گذاری کرد. آنگاه پروردگار پیشگاه خود را برای وی انتخاب کرد و او را با احترام و رضایت خاطر قبض روح نمود بدون اینکه کسی را برای بعد از خود به خلافت برساند!

پیامبر اختیار آن را بر عهده مسلمین گذاشت تا هر کس که به فکر او و دلسوز بودنش اطمینان دارند برای خود انتخاب کنند. مسلمانان باید به خوبی از پیامبر پیروی کنند همانطور که خداوند فرموده است: «لَقَدْ کانَ لَکُمْ فی رسول اللّه اُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ کانَ یَرْجُو اللّه َ وَ الْیَوْمَ الاْخِرَ»: «برای شما نسبت به پیامبر پیروی نیکو لازم است برای کسانی که به خدا و روز قیامت امیدوارند».

پیامبر کسی را به خلافت نرساند به دلیل اینکه این امر در یک خاندان مانند ارث ادامه پیدا نکند بدون اینکه بقیه مسلمین در آن سهیم باشند، و باعث دولتمندی اغنیا نشود تا کسی که به خلافت رسید نگوید: این امر در این خاندان از پدر به فرزند تا روز قیامت به ارث می رسد!

بر مسلمین واجب است که پس از رحلت هر خلیفه ای، صاحب نظران جمع شوند و مشورت کنند و هر کس را که مستحق خلافت دیدند امیر خود نمایند و او را صاحب اختیار مسلمین قرار دهند؛ چرا که بر اهل هر زمانی کسی که صلاحیت خلافت را دارد مخفی نمی ماند.

اگر کسی از مردم ادعا کند که رسول اللّه شخصی را به عنوان خلیفه منصوب کرده و اسم و نسب او را معین نموده سخن باطلی گفته و حرفی زده که اصحاب پیامبر خلاف آن را معتقدند و با جماعت مسلمین مخالفت کرده است.

اگر کسی ادعا کند که خلافت پیامبر ارثی است و او این امر را برای کسی به ارث می گذارد حرف محالی زده است؛ زیرا پیامبر فرموده است: «ما پیامبران ارث نمی گذاریم و هر چه از ما بر جای می ماند صدقه است». اگر کسی ادعا کند که خلافت جز برای یک نفر از بین مردم صلاحیت ندارد و منحصر در اوست و سزاوار دیگری نیست برای این که پشت سر نبوت است؛ چنین کسی دروغ گفته است! زیرا پیامبر فرموده: «اصحاب من مانند ستارگانند، که به هر کدام اقتدا کنید هدایت خواهید شد».

اگر کسی ادعا کند که او مستحق خلافت و امامت بدلیل خویشاندی با پیامبر است و خلافت منحصر در او و فرزندانش می باشد یعنی فرزند از پدر خلافت را به ارث می برد و این در هر زمانی ادامه دارد و هیچ کس جز اینان صلاحیت ندارد و تا روز قیامت سزاوار آن هاست؛ چنین کسی هم دروغ گفته است هر چند که نسب خویشاوندی نزدیکی با پیامبر داشته باشد! زیرا خداوند فرموده است - و کلام خدا بر همه حاکم است - : «اِنَّ اَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّه ِ اَتْقاکُمْ»: «باارزش ترین شما نزد خداوند باتقواترین شماست».

همچنین پیامبر فرموده است: «حقوق مسلمین مساوی است و پایین ترین افراد هم می توانند درباره حقوق خود اقدام کنند. همه مسلمین ید واحد در برابر دشمنانشان هستند». پس هر کس به کتاب خدا ایمان آوَرَد و به سنت پیامبر اقرار کند راهش مستقیم است و به سوی خدا پیش می رود و مسیر صحیح را می پیماید.

هر کس روش خلیفه را قبول نکند مخالف حق و کتاب خداست و از جماعت مسلمین جدا شده است. او را بکشید که قتل او به صلاح امت است!!

همچنین پیامبر فرموده است: «هر کس در بین امت من - در حالی که متحد بودند - آمد و قصد داشت تفرقه بیندازد او را به قتل برسانید هر کس می خواهد باشد؛ چرا که اتحاد رحمت و اختلاف عذاب است. امت من

هیچ گاه بر گمراهی متفق نخواهند شد و مسلمانان ید واحدی در برابر دشمنانشان هستند». بین مسلمین کسی اختلاف نمی اندازد مگر اینکه تکروی می کند و دشمن آنهاست و به دشمنان مسلمانان کمک می کند. خدا و رسولش خون او را مباح و قتل او را حلال کرده اند. الحمد للّه ربّ العالمین.⁽¹⁾

* تحلیل اعتقادی اول

اشاره

این اساسنامه سقیفه به عنوان یک قانون نامه دائمی بر ضد غدیر و امامان برگزیده الهی تنظیم شد. به همین جهت برای فریب مردم آن روز و نسل های آینده، با حیله گری تمام در آن به آیات قرآن استشهاد کردند و از پایه های مسلَّم اسلام به

عنوان ابزاری بر ضد فرامین الهی استفاده کامل نمودند. این نهایت فتنه گری اصحاب سقیفه را می رساند که اینچنین آینده های دور و نزدیک پیروان خود را پیش بینی کرده اند.

سوء استفاده از عنوان مهاجر و انصار

از مدح مهاجرین و انصار در قرآن، به نفع این چند نفری که اساسنامه سقیفه را تهیه کرده اند سوء استفاده شده، گویا همه مهاجرین و انصار از این صحیفه باخبر بوده اند، در حالی که آن را 34 نفر مخفیانه و بدون اطلاع احدی از مهاجرین و انصار تدوین کرده اند. بسیار جالب است که صحیفه ای توسط اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله و به فاصله کمتر از یک ماه پس از غدیر تدوین شود و در آن گفته شود: «پیامبر کسی را برای خلافت بعد از خود معین نکرده است»!! آیا پیامبر صلی الله علیه و آله در غدیر خلافت را بر عهده مسلمین گذاشت؟ آیا حتی یک مورد وجود دارد که پیامبر صلی الله علیه و آله چنین مطلبی فرموده باشد تا مردم هم در این جهت پیرو آن حضرت باشند؟!

استفاده از تعصبات جاهلی

گاهی از تعصبات جاهلی و عواطف مردم برای زیر پا گذاشتن فرمان الهی سوء استفاده شده است. برای این ادعا که پیامبر صلی الله علیه و آله خلیفه ای تعیین نکرده مسئله ارث بردن حکومت را مانند سلاطین مطرح کرده اند؛ در حالی که درباره امامان علیهم السلام مسئله مربوط به انحصار چنین لیاقتی در ایشان است و اینکه هیچ کس جز ایشان صلاحیت چنین مقامی را ندارد. از سوی دیگر مسئله سهیم بودن همه مسلمین را در خلافت مطرح کرده اند در حالی که خلافت بیت المال نیست تا همه در آن شریک باشند، بلکه انتخاب بهترین است که توسط پروردگار انجام می گیرد، و هیچکس نمی تواند مانند خداوند بهترین را معین کند.

مطرح کردن خلافت به عنوان سلطنت

جهت دیگر ارتباط دادن خلافت با دولتمندی اغنیاست. گویا خلافت سلطنتی است که هر کس آن را به دست گرفت ثروت اندوزی را آغاز می کند و اغنیا را گرد خود جمع می کند! لذا برای پیش گیری از این مشکل باید خلیفه عوض شود و در یک خاندان نماند تا همه ثروت نزد آنان نماند. البته حاکمان سقیفه چنین کردند و این کارشان در زمان عثمان به اوج خود رسید که مردم بر او شوریدند و او را کشتند.

رأی اهل هر زمانی برای خود!

اینکه افزوده اند: «بر اهل هر زمانی کسی که صلاحیت خلافت را دارد مخفی نمی ماند»، تاریخ به خوبی نشان داده که بر اهل هر زمانی آنکه صلاحیت خلافت را داشته مخفی مانده است! چنانکه به جای علی بن ابی طالب علیه السلام که از هر جهت صلاحیت خلافت داشت، نالایق ترین افراد جای او را گرفتند.

سوء استفاده از آیه تقوی

آیه کلی «اِنَّ اَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّه ِ اَتْقاکُمْ» را در برابر کلام صریح پیامبر صلی الله علیه و آله در غدیر قرار دادن به معنای جسارت به ساحت مقدس خدا و رسول است. خداوند که خلافت را منحصر در دوازده امام فرموده در واقع آنان را با تقوی ترین مردم هر زمان معرفی نموده است. واقعا باید پرسید: کدام یک از خلفای سقیفه نشان دادند که باتقواترین مردم هستند؟ و باید سؤال کرد: در زمان هر یک از ائمه علیهم السلام چه کسی را با تقوی تر از آن امام معصوم می توان یافت؟

سوء استفاده از تساوی حقوق مسلمین

اینکه حقوق همه مسلمین مساوی است، در برابر ظلم عظیمی است که خلفای سقیفه بر مردم روا داشتند و نگذاشتند حقوق همه مسلمانان حفظ شود، بلکه حق عده ای را حفظ کردند و حق عده ای دیگر را پایمال نمودند. ولی معنای رسیدن همه مردم به حقوق خود این نیست که همه مسلمین می توانند امام شوند و هیچ فرقی در این باره بین آنان نیست. چنین مطلبی را هیچ اجتماعی و هیچ عقلی نمی پذیرد. پیداست که امامت شایستگی هایی لازم دارد که فقط با دارا بودن آنها کسی می تواند در آن منصب قرار بگیرد، وگرنه خلفای نالایق همان ثمرات شوم سقیفه را به دنبال خواهند داشت که به آبروی اصل اسلام هم ضربه زدند و باعث شرمندگی خود و همه اهل اسلام در برابر ملل دیگر شدند.

سوء استفاده از اتحاد و عدم تفرقه

تمسک به «جماعت مسلمین» و خلیفه این چنینی را نماینده آنان معرفی کردن بهانه ای است برای ظلم آزادانه و بی قید و شرط، به طوری که هر کس در برابر آن قد عَلَم کرد به جرم مخالفت با جماعت مسلمین و بر هم زدن اتحادِ آنان باید کشته شود!

باز می بینیم از جعل و تحریف فرمایشات پیامبر صلی الله علیه و آله ابا نداشته اند و به آن حضرت نسبت داده اند که «امت من هیچ گاه بر گمراهی متفق نخواهند شد»، در حالی که حتی به اقرار اهل سقیفه بارها و بارها امت بر باطل متفق شده اند، تا آنجا که یزید را پذیرفته اند و حسین عزیز علیه السلام را سر بریده اند! آیا این اتحاد مردم بر حق بوده است؟ آیا باید چشم و گوش بسته پیرو چنین اتحادی شد؟!

چراغ سبز صحیفه برای پیروان سقیفه

آنچه در فرازهای صحیفه ملعونه دوم دیده می شود زیربناهایی بود که توسط بنیان گذاران سقیفه به عنوان چراغ سبز برای پیروان شان از یک سو و چراغ خطر برای آنان از سوی دیگر پی ریزی شد؛ و بعدها احادیث جعلی بر این مبنا ساخته شد تا خلافتی که استمرار همان خط و ضد امامان غدیر بود بتواند به حیات خود ادامه دهد و سد راه همیشه غدیر باشد.

* تحلیل اعتقادی دوم

اشاره

اکنون نوبت آن است که ارتباط فرعونیت با صحیفه ملعونه روشن گردد. آنچه از فرعون معروف است و به عنوان شاخص ترین جهت او باید نشان داده شود ادعای خدایی اوست، که قرآن بدان تصریح دارد و در تواریخ مختلف هم ثبت شده است. اینک اهل صحیفه پایه ریزی فرعونیت را برای خود آغاز کردند و آن عبارت بود از ادعای خدایی در برابر پروردگار عالم!! چگونه؟ به چه دلیل؟ هم روایات در این باره وارد شده و هم عملاً این عنوان را نشان داده اند!

فرعونیت سقیفه در آغاز

فرعونیت عملی به این شرح است که بزرگترین فرمان خدا را که ولایت و خلافت و امامت اهل بیت علیهم السلام بود علنا زیر پا گذاشتند و نه تنها از آن سر بر تافتند بلکه در برابر

خداوند خلیفه ای معرفی کردند، و تا آنجا پیش رفتند که خلیفة اللّه را به بیعت با خلیفه خود اجبار نمودند؛ و این گونه به پروردگار نشان دادند که ما اراده خود را بر کرسی نشاندیم و امر تو را بر زمین زدیم، اگرچه در واقع خداوند بود که به آنان مهلت می داد همان گونه که به فرعون مهلت داد.

پس از آن روز با غصب فدک، در برابر فرمان الهی در اعطای آن به فاطمه علیهاالسلام قد عَلَم کردند و شهادت پروردگار به طهارت فاطمه علیهاالسلام را علنا ردّ کردند و او را با سایر مردم مساوی دانستند!⁽¹⁾دیری نپایید که «مُتْعَتانِ مُحَلَّلَتانِ عَلی عَهْدِ رَسُولِ اللّه ِ صلی الله علیه و آله اَنَا اُحَرِّمُهُما» را اعلان کردند و کلام صریح خداوند در قرآن درباره حج تمتع و ازدواج متعه را زیر پا گذاشتند و آن را حرام کردند!⁽²⁾آیا ادعای خدایی عملاً بالاتر از این می تواند باشد؟ آیا فرعون توانست تا چنین مراحلی پیش رود؟

فرعونیت سقیفه در روزگار قدرت

این ها در روزهایی بود که محتاطانه ادعای خدایی می کردند، و روزی که بر کرسی قدرت تکیه زدند چنان با جهل شان بی باکانه در همه فرامین الهی با پروردگار به ضدیت برخاستند که بدعت در احکام دین را امری عادی تلقی کردند. در قضاوت ها با آنکه ضوابط دین الهی روشن بود جاهلانه و بر خلاف آنها رفتار می کردند.⁽³⁾حتی در مسئله ارث که در قرآن به تفصیل آمده، بر خلاف حکم خداوند سخن می گفتند.⁽⁴⁾

اعمال اذان و وضو و غسل و نماز را تغییر دادند و در آن اضافه یا کم نمودند.⁽¹⁾

درباره این بدعت های عمر به آدرس های زیر مراجعه شود: کتاب سلیم: ص 264. الغدیر: ج 5 ص 31. بحار الانوار: ج 30 ص 665 ، ج 31 ص 36. صحیح البخاری: ج 1 ص 342، ج 2 ص 252. الریاض النضرة: ج 1 ص 309. المصنف لابن ابی شیبة: ج 1 ص 244. کنز العمال: ج 8 ص 342. سنن النسائی: ج 1 ص 59 . مسند احمد: ج 4 ص 265.

معاویة بن ابی سفیان در این باره می گوید: «چه بسیار است آنچه عمر در این امت بر خلاف سنت پیامبر صلی الله علیه و آله بدعت گذاشت و مردم پیرو او شدند و از او پذیرفتند . . . مسایل بسیاری که بیش از هزار باب است»!!⁽²⁾

خلاصه اینکه عملاً ادعای خدایی را به آنجا رساندند که هر کاری بر خلاف قرآن هم می کردند، به جای آنکه منقصتی برای آنان باشد به حساب فضیلت گذاشته می شد؛ و مردم را این گونه به تقدم خود بر خداوند قانع کرده بودند.

شکایت علی علیه السلام از فرعونیت سقیفه

امیرالمؤمنین علیه السلام در این باره می فرماید: «به خدا قسم، زمامداران قبل از من امور عظیمی را انجام دادند که در آنها عمدا با پیامبر صلی الله علیه و آله مخالفت کردند».⁽³⁾و نیز می فرماید:

اولی و دومی تا آنجا مردم را به خود جلب کرده اند که اگر کسی از اهل حق و صدق و عالم به دستورات خدا و رسول بخواهد چیزی از بدعت های آنان

را تغییر دهد او را در فشار می گذارند و به مخالفت با او برمی خیزند و از او بیزاری می جویند و او را خوار می کنند و از سخن حق او متفرق می شوند، ولی اگر بدعت های آنان را بپذیرد و به آن ها اقرار نماید و آن ها را کار نیکویی جلوه دهد و به آن ها اعتقاد پیدا کند، مردم او را دوست می دارند و برایش احترام قائل می شوند و او را فضیلت می دهند.⁽¹⁾

این است فرعونیت در امت اسلامی و ادعای الوهیت بر مردمی جاهل که فرعون را از خدای قادر متعال تشخیص نمی دهند، و او چنان جرئتی پیدا می کند که بگوید: «ما عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ اِلهٍ غَیْری»! و آنچه من در برابر سخن خدای یکتا می گویم درست است!! و از همین جاست که پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید: «روز قیامت امت من در پنج گروه نزد من وارد می شوند: یک دسته گروهِ فرعون امت است . . .» که این حدیث به تفصیل ذکر خواهد شد.⁽²⁾

فرعون سقیفه در برابر ابلیس

معنای این خود کامگی و قد عَلَم کردن در برابر پروردگار را از این حدیث به خوبی در می یابیم که «روز قیامت ابلیس را می آورند در حالی که با یک افسار آتشین بر او لجام زده اند، ولی دومی را می آورند در حالی که با دو افسار آتشین بر او لجام زده اند. ابلیس نزد او می رود و فریاد می زند و می گوید: مادر به عزایت بنشیند، تو کیستی؟ من کسی هستم که اولین و آخرین را گول زدم ولی با یک افسار بسته شده ام در حالی که تو با دو افسار بسته شده ای؟! دومی می گوید: من کسی هستم که هر دستوری دادم اطاعت شدم در حالی که خداوند دستور می داد و مورد عصیان و سرپیچی قرار می گرفت».⁽³⁾

اینجاست که می بینیم پیامبر صلی الله علیه و آله در خطابه غدیر به محض خواندن آیه مزبور درباره امامانی که مردم را به آتش جهنم دعوت می کنند، می فرماید: «خداوند و من از آنان بیزاریم». و ما ای رسول گرامی، با اقتدا به شما و برای نشان دادن اعتقاد راسخ خود در برابر آنان، اعلام می کنیم: از بنیانگذاران این امامت جهنمی و از همه امامان ضلالتی که نیابت آنان را پذیرفتند بیزاریم و در دلِ خود جایی برای آنان نداریم.

9 . سوره نساء: آیه 145

اِنَّ الْمُنافِقینَ فِی الدَّرْکِ الاَْسْفَلِ مِنَ النّارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصیرا.

منافقین در درجه پایین تر آتش هستند و برای آنان یاری نخواهی یافت.

10 . سوره نحل: آیه 29

اشاره

فَادْخُلُوا اَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدینَ فیها فَلَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرینَ.

از درهای جهنم وارد شوید در حالی که در آن دائمی خواهید بود، و بد جایی برای متکبران است.

متن روایت

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّهُمْ وَ اَنْصارَهُمْ وَ اَتْباعَهُمْ وَ اَشْیاعَهُمْ فِی الدَّرْکِ الاَْسْفَلِ مِنَ النّارِ وَ لَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرینَ . . . اَلا اِنَّهُمْ اَصْحابُ الصَّحیفَةِ.

ای مردم، امامانی که مردم را به آتش جهنم دعوت می کنند، و یاران و تابعین و پیروانشان در پایین ترین درجه آتش جهنم جای دارند و چه بد است اقامتگاه متکبرین . . . بدانید که آنان اصحاب صحیفه اند».⁽¹⁾

* موقعیت تاریخی

خطابه غدیر وارد مرحله معرفی دشمنان شده و این شناسایی را از رهبران ضلالت آغاز کرده است. پس از آنکه امامان دعوت کننده به آتش را معرفی نموده، اینک نوبت آن است که شدت عذاب خداوند را درباره آنان گوشزد فرماید و اتباع آنان را نیز نشانه رود تا خود را آسوده از سزای الهی ندانند. در چنین موقعیتی با اقتباس از دو آیه قرآن و ترکیب هر دو در یک جمله جایگاه جهنمی آنان و اتباعشان را بیان فرموده است.

* موقعیت قرآنی

آیه اول در سوره نساء و درباره «دَرک اَسفَل جهنم» است. این آیه در ضمن آیاتی است که از آیه 137 این سوره در وصف منافقین آغاز شده و آنان را به دوستی با کافرین و دوری از مؤمنین، و نیز انتظار بلا برای مؤمنان و حیله گری با خداوند و متحیر بودن در دین توصیف فرموده، تا اینجا که می فرماید: «منافقین در پست ترین جای جهنم اند».

آیه دوم در چهار جای قرآن با عبارات مشابه درباره اهل جهنم آمده است، ولی در سوره نحل با «لام» آمده که در خطبه نیز «لَبِئْسَ» است و لذا باید مورد خطبه را اشاره به آیه مزبور دانست. این آیه در ذیل آیاتی درباره گمراه کنندگان مردم است که روز قیامت گناهان گمراه شدگان توسط خود را نیز بر دوش خواهند کشید، و در توصیفشان حیله گری و رویارویی با خداوند ذکر شده تا آنجا که می فرماید: «از ابواب جهنم وارد شوید و در آن دائمی باشید، و چه بد جایی است محل اقامت متکبران».

* تحلیل اعتقادی اول

اشاره

این فراز قرآنی غدیر، سه نقطه حساس در بردارد که با توجه به جمله قبل و آخر این جمله، مرجع ضمایر آن اصحاب صحیفه اند که امامان دعوت کننده مردم به آتش اند و داستان صحیفه در فصل قبل روشن شد.⁽¹⁾اکنون به تبیین این سه نکته می پردازیم.

نکته اول در جمله «اِنَّهُمْ وَ اَنْصارَهُمْ وَ اَتْباعَهُمْ وَ اَشْیاعَهُمْ فِی الدَّرْکِ الاَْسْفَلِ مِنَ النّارِ» مطرح کردن «انصار» و «اتباع» و «اشیاع» در کنار رهبران آتش است.

انصار امامانِ آتش

انصار یعنی یاران و دست اندرکارانی که در روزهای غصب خلافت به یاری اولی و دومی شتافتند، و اگر آنان نبودند بدون شک مجریان سقیفه کاری از پیش نمی بردند. روزی که بر در خانه علی و فاطمه علیهماالسلام برای گرفتن بیعت آمدند چهار هزار نفر مسلح در کوچه های مدینه آماده بودند که اگر مهاجمین با مشکلی رو به رو شدند به عنوان کمک بیایند.⁽¹⁾

آنگاه که دومی فریاد زد: «هیزم بیاورید تا خانه را با اهلش آتش بزنم»، تاریخ می گوید: «فَحَمَلُوا حَزْمَ الْحَطَبِ . . .» یعنی عده ای بسته های هیزم را حمل کردند تا بر در خانه فاطمه علیهاالسلام چیدند.⁽²⁾آنگاه که دومی آمد تا هیزم ها را آتش بزند چه بسیار مغیره ها و قنفذها که آتش بیار معرکه بوده اند و نامشان به ما نرسیده است!⁽³⁾او با لگد در را شکست و بقیه در پی او بی اجازه به خانه وحی یورش آوردند. آیا این ها چه کسانی بودند؟ علی بن ابی طالب علیه السلام را چهل نفر می کشیدند و طناب بر گردن برای بیعت می بردند و فاطمه علیهاالسلام کمربند علی علیه السلام را گرفته مانع می شد. این ها چه کسانی بودند؟⁽⁴⁾

آنگاه که فدک را غصب کردند همین گروه بودند که راضی نبودند این سرزمین در دست فاطمه علیهاالسلام باشد و دلشان می تپید که فدک داخل بیت المال شود تا همه از آن سهمی ببرند؛ و لذا در برابر هر جسارت و اقدامی نسبت به حضرت زهرا علیهاالسلام مهر سکوت بر لب زدند، و کار به جایی رسید که آن حضرت خطابه بلند خویش را ایراد فرماید و از همیاری مردم با ظالمین شکایت نماید.⁽⁵⁾باید اذعان داشت که وقتی کسی

یاور ابوبکر و عمر شد نتیجتا بر ضد امیرالمؤمنین و صدیقه کبری علیهماالسلام قیام کرده است و این نهایت درجه یاری بر ضد خداوند است و باید در انتظار بدترین سزای الهی باشند.

اتباع امامانِ آتش

پس از «انصار» نوبت «اتباع» به معنای تابعین است. آنان که نگذاشتند این آتشِ برافروخته بر ضد اهل بیت علیهم السلام خاموش شود و این راه را زنده نگاه داشتند و نسل های بعدی مسلمانان را بدان سو کشاندند؛ همچون تابعین واقعی پیامبر صلی الله علیه و آله که نگذاشتند چراغ نورانی اسلام در نسل های بعدی خاموش شود. اتباع دومی پس از او نقشه بسیار دقیقی اجرا کردند تا عثمان خلافت را به دست گرفت و سقیفه ده سال دیگر به حیات خود ادامه داد.

تا آنگاه که پس از فوران ظلم سقیفه، مردم به ساحت قدس امیرالمؤمنین علیه السلام پناه آوردند و خلافت ظاهری امیرالمؤمنین علیه السلام آغاز شد.

در این روزگار که می رفت تا به دفن سقیفه بیانجامد، عده ای از تابعین سقیفه سر از شام برآوردند که رئیس شان معاویه بود و لشکری عظیم برای احیای سقیفه به جنگ غدیر فرستادند. عده ای دیگر سر از بصره درآوردند که دختر سقیفه ریاستشان را بر عهده داشت و طلحه از امضا کنندگان صحیفه دوم نیز در کنار او بود. در همین حال در داخل کشورِ علی علیه السلام و لشکر او نفوذِ دار و دسته سقیفه به حدی بود که علنا بدعت های عمر را اجرا می کردند و اگر حضرت مانعشان می شد فریادشان بلند می شد.

روزی امیرالمؤمنین علیه السلام در کوفه به امام حسن علیه السلام دستور داد تا بین مردم اعلام کند: «نماز تراویح که در ماه رمضان به جماعت می خوانند - و از بدعت های دومی است - ممنوع و حرام است». مردم با شنیدن سخن امام حسن علیه السلام فریاد برآوردند: «واعمراه! واعمراه»! وقتی امام حسن علیه السلام نزد امیرالمؤمنین علیه السلام بازگشت حضرت پرسید: این صدا

چیست؟ عرض کرد: یا امیرالمؤمنین، مردم فریاد می زنند: «واعمراه! واعمراه» یعنی: ای عمر، به فریاد ما برس!! امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: «برو و به مردم بگو: نمازتان را بخوانید!⁽¹⁾و می بینیم که آن حضرت را وادار می کردند که از برداشتن بدعت های ابوبکر و عمر دست بردارد!

اشیاع امامانِ آتش

«اشیاع» که جمع «شیعه» به معنای «پیرو» است، شامل همه کسانی می شود که در طول تاریخ به هر صورتی و در هر موقعیتی راه اولی و دومی را پذیرفته اند و قلبا یا لسانا و یا عملاً در راه پیشبرد اهداف سقیفه گام برداشته اند. این عنوان محدوده زمانی و مکانی ندارد و تا آخرین روز دنیا ادامه خواهد یافت و در پرونده سقیفه نام همه پیروانشان ثبت خواهد شد.

در کلام پیامبر صلی الله علیه و آله انصار و اتباع و اشیاع در ردیف امامان آتش قرار گرفته اند و یک خبر مهم درباره همه آنان اعلام شده و آن درک اسفل جهنم است، و این همان پایه اعتقادی ماست که هر کس راهی را برگزیند و به هر کس اقتدا کند همراه او خواهد بود و تا نهایت آن راه خواهد رفت.

* تحلیل اعتقادی دوم

اشاره

نکته دوم در جمله «اِنَّهُمْ وَ اَنْصارَهُمْ وَ اَتْباعَهُمْ وَ اَشْیاعَهُمْ فِی الدَّرْکِ الاَْسْفَلِ مِنَ النّارِ»، «درک اسفل» است. کلمه «دَرْک» - که «دَرَک» هم در قرائت آن صحیح است به معنای آخرین نقطه در عمق چیزی مثل دریاست. بنابراین اگر بگوییم: «دَرَک النّارِ» یعنی آخرین نقطه قعر جهنم، ولی در اینجا تأکید پرمعنایی برای «درک» آورده شده و آن کلمه «اَسفَل» به معنای پایین ترین است. اگرچه به نظر می رسد با ذکر کلمه

اول نیازی به «اَسفَل» نیست، ولی آنگاه که جایگاه بنیانگذاران ظلم را در جهنم بدانیم درخواهیم یافت که این ترکیب کلمات برای ترسیم آن عذاب وحشتناک لازم است.

درک اسفل چاهی در قعر جهنم

امیرالمؤمنین علیه السلام در توصیف این «درک اسفل» می فرماید: «در قعر جهنم چاهی است و بر سر آن چاه صخره ای است که هر گاه خداوند بخواهد جهنم را شعله ور کند آن صخره را از در آن چاه برمی دارد و جهنم از شعله های آن چاه شعله می گیرد».

می بینیم که این چاه پس از طبقه های هفتگانه جهنم در قعر آن قرار دارد، و خداوند آن را به صورت اتاقی قرار نداده بلکه به شکل چاه است که عمق بیشتر در آن معنی دارد، و اینجاست که معنای درک اسفل یا قعر پایین تر معلوم می گردد. آن قدر پایین تر است که قبل از آن طبقه هفتم جهنم پایان می یابد. آن قدر پایین است که وقتی درب آن باز می شود تازه جهنم شعله می گیرد. آنگاه حضرت معذبین در این چاه را نام برد که بدترین آنان اولی و دومی اند؛ و جالب است که امیرالمؤمنین علیه السلام این مطلب را رو در روی آنان به خودشان فرمود.⁽¹⁾

ابلیس و ابوبکر و عمر

در حدیث دیگر خداوند تعالی می فرماید: «دومی و اصحابش را در قعری از جهنم می آویزم که ابلیس در درجه ای بالاتر بر او که پایین تر است می نگرد و او را لعنت می کند»!⁽²⁾

حدیث دیگری در این زمینه از امیرالمؤمنین علیه السلام وارد شده که فرمود: روزی به سمت بیرون کوفه خارج شدم و قنبر پیشاپیش من در حرکت بود. در این هنگام ابلیس

رو به ما می آمد. من به او گفتم: تو پیرمرد بدی هستی! گفت: یا امیرالمؤمنین، چرا چنین می گویی؟ به خدا قسم، برایت حدیثی نقل کنم که خودم از خدای عزوجل بدون واسطه شنیده ام.

آن هنگام که به خاطر گناهم به آسمان چهارم فرود آمدم چنین ندا کردم: ای خدای من و ای آقای من، گمان نمی کنم مخلوقی شقی تر از من خلق کرده باشی. خداوند به من چنین وحی کرد: بلی، از تو شقی تر خلق کرده ام، نزد مالک (خزانه دار جهنم) برو تا

به تو نشان دهد.

نزد مالک رفتم و گفتم: خداوند به تو سلام می رساند و می فرماید: شقی تر از مرا نشانم ده. مالک مرا به جهنم برد و درِ طبقه بالا را برداشت. آتش سیاهی بیرون آمد که گمان کردم مرا و مالک را در خود فرو برد. مالک به آتش گفت: «آرام باش»، و شعله ها آرام گرفت.

سپس مرا به طبقه دوم برد. آتشی بیرون آمد که از اولی سیاه تر و گرم تر بود. به آن گفت: «خاموش باش»، و خاموش شد. تا آنکه مرا به طبقه هفتم برد، و هر آتشی که از طبقه ای خارج می شد شدیدتر از طبقه قبل بود.

در طبقه هفتم آتشی بیرون آمد که گمان کردم مرا و مالک را و همه آنچه خداوند عز و جل خلق کرده را در خود فرو برد. دست بر چشمانم گذاردم و گفتم: ای مالک، دستور ده تا خاموش شود وگرنه من خاموش می شوم. مالک گفت: تو تا روز معین خاموش نخواهی شد. سپس دستور داد و آن آتش خاموش شد. دو مرد را دیدم که بر گردن شان زنجیرهای آتشین بود و آنان را از بالا آویزان کرده بودند و بالای سرشان عده ای با تازیانه های آتش آنان را می زدند.

پرسیدم: ای مالک، این دو نفر کیانند؟ گفت: آیا آنچه بر ساق عرش بود نخوانده ای - و من قبلاً یعنی دو هزار سال قبل از آنکه خداوند دنیا را خلق کند خوانده بودم -

«لا اِلهَ اِلاَّ اللّه ُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّه ِ، اَیَّدْتُهُ وَ نَصَرْتُهُ بِعَلِیٍّ (یعنی محمد را به علی مؤید نموده و یاری کردم)». مالک گفت: این دو نفر دشمنان آنان و ظالمین بر ایشان هستند.⁽¹⁾

حکایت اولی و دومی از قعر جهنم

جالب است که آن دو هنگام مرگ این قعر جهنم را مشاهده کردند. محمد بن ابی بکر می گوید: پدرم ابوبکر هنگام مرگ صدای وای و ویلش بلند شد. عمر به او گفت: «ای خلیفه پیامبر! چرا صدای وای و ویل بلند کرده ای؟ گفت: اینان محمد و علی هستند که مرا به آتش بشارت می دهند، و در دست محمد صحیفه ای است که در کعبه بر سر آن هم پیمان شدیم. او به من می گوید: «به جان خودم قسم به آن وفا کردی، و تو و اصحابت یکدیگر را بر علیه ولی خدا کمک کردید. بشارت بده به آتش در پایین ترین درجه جهنم».

محمد بن ابی بکر می گوید: وقتی با او تنها ماندم به او گفتم: ای پدر، بگو: «لا اله الاّ اللّه». گفت: «هرگز نمی گویم و نمی توانم بگویم تا وارد آتش شوم و داخل تابوت گردم»! وقتی نام «تابوت» را آورد گمان کردم هذیان می گوید. گفتم: کدام تابوت؟ گفت: تابوتی از آتش که با قفلی از آتش بسته شده است. در آن دوازده نفرند، از جمله من و این رفیقم. گفتم: عمر؟ گفت: آری، پس مقصودم کیست؟ و نیز ده نفر دیگر که در چاهی در جهنم هستیم. بر در آن چاه صخره ای است که هر گاه خدا بخواهد جهنم را شعله ور کند آن صخره را بلند می کند.⁽²⁾

* تحلیل اعتقادی سوم

اشاره

نکته سوم در جمله «اِنَّهُمْ وَ اَنْصارَهُمْ . . . وَ لَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرینَ»، در کلمه «مُتَکَبِّرین» نهفته است. خداوند تعالی پس از آنکه تابوتی در چاه قعر جهنم را جایگاه ابدی آنان معرفی می کند می فرماید: «چه بد جای اقامتی دارند متکبران». باید بدانیم که چرا خداوند این صفت را شاخص ترین حالت برای متکبرین ذکر می کند؟

اصحاب صحیفه متکبران در برابر ذات الهی

می دانیم که خداوند صفت جبار متکبر را به خود اختصاص داده، و احدی حق تکبر ورزیدن حتی نسبت به سایر هم نوعان خود را ندارد. با این سابقه اعتقادی، اگر کسی در برابر ذات الهی تکبر ورزد و با صدای بلند بگوید: «خدا چنین گفته ولی من چنین می گویم»، و «حکم خدا چنین است و من آن را تغییر می دهم»، و «هر کس به حکم خدا عمل کند او را مجازات می کنم»، و امثال اینها که بارها از اولی و دومی صادر شده است، چنین فردی را باید بالاترین نمونه متکبّر دانست، و کمترین معنای چنین تکبری کافر شدن به خدای متعال است.

معروف ترین نمونه چنین متکبرانی ابلیس است که خداوند در آیات متعددی از قرآن تکبر او را با عبارات مختلف بیان می فرماید. در مواردی می فرماید: «وَ اِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لاِدَمَ فَسَجَدُوا اِلاّ اِبْلیسَ اَبی وَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرینَ» یعنی: «آنگاه که به ملائکه گفتیم در برابر آدم سجده کنید. آنان سجده کردند مگر ابلیس که اِبا کرد و تکبر نمود (و خود را بالا گرفت) و از کافرین بود».⁽¹⁾در آیه ای می فرماید: «قالَ یا اِبْلیسُ ما مَنَعَکَ اَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَّ، اَسْتَکْبَرْتَ اَمْ کُنْتَ مِنَ الْعالینَ»، یعنی: «خداوند فرمود: ای ابلیس، چه چیز تو را مانع شد که در برابر آنچه با یَدِ قدرت خویش خلق نموده ام سجده کنی؟ آیا خود را بالا گرفتی یا از بلند مرتبه گان بودی»؟!⁽²⁾

در آیه ای دیگر می فرماید: «قالَ فَاهْبِطْ مِنْها فَما یَکُونُ لَکَ اَنْ تَتَکَبَّرَ فیها . . .»، یعنی: «خداوند فرمود: از آن مقام پایین رو، که در آنجا حق نداری تکبّر نمایی».⁽¹⁾

اکنون پیامبر صلی الله علیه و آله اصحاب صحیفه را متکبّر در برابر ذات الهی می خواند که نمی خواهند در برابر فرامین آسمانی سر تسلیم فرود آورند، و به این درجه از تکبر اکتفا نکرده در برابر احکام الهی از پیش خود احکامی را جعل کردند و بدعت گذاردند، و باز در این درجه متوقف نشدند و احکام الهی را تغییر دادند و آن را کم یا زیاد نمودند؛ و بالاتر از آن تکبر را بدانجا رساندند که عمل کنندگان به احکام خداوند را زدند و کشتند و تبعید نمودند. با اذعان کامل می توان گفت: حتی ابلیس و فرعون هم به چنین تکبّری راه نیافتند و تا این حد پیش نرفتند.

خدایا، تو را شکر که ما را از انصار و اتباع و اشیاع سقیفه قرار ندادی، و بار دیگر تو را شکر که با نجات از این امامان دعوت کننده به آتش در درک اسفل جهنم قرار نگرفتیم، و سپاسگزاریم که از متکبرین نیستیم؛ بلکه از پیروان آل محمدیم که به امر خدا هدایت می کنند و تسلیم ترین بندگان در برابر تواند و ما را به اعلا درجه بهشت رهنمون اند.

11 . سوره آل عمران: آیه 19

اِنَّ الدّینَ عِنْدَ اللّه ِ الاِْسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذینَ اُوتُوا الْکِتابَ اِلاّ مِنْ بَعْدِ ما جائَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیا بَیْنَهُمْ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِآیاتِ اللّه ِ فَاِنَّ اللّه َ سَریعُ الْحِسابِ.

دین نزد خداوند اسلام است، و کسانی که کتاب به آنان داده شده اختلاف نکردند مگر بعد از آنکه علم برایشان آمد و آنان از روی برتری جویی اختلاف کردند، و هر کس به آیات خدا کفر ورزد خداوند سریع الحساب است.

12 . سوره آل عمران: آیه 85

اشاره

وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الاِْسْلامِ دینا فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرینَ.

هر کس دینی غیر از اسلام طلب کند هرگز از او قبول نمی شود و در آخرت از زیانکاران است.

متن روایت

اَللّهُمَّ اِنَّکَ اَنْزَلْتَ الاْیَةَ فی عَلِیٍّ وَلِیِّکَ عِنْدَ تَبْیینِ ذلِکَ وَ نَصْبِکَ اِیّاهُ لِهذَا الْیَوْمِ : «الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمُ الاِْسْلامَ دینا»، وَ قُلْتَ: «اِنَّ الدّینَ عِنْدَ اللّه ِ اْلاِسْلامُ»، وَ قُلْتَ: «وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الاِْسْلامِ دینا فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرینَ».

خدایا، هنگام تبیین ولایت علی و نصب او به امامت در این روز، این آیه را نازل کردی: «امروز دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان دین شما راضی شدم»، و فرمودی: «هر کس دینی غیر از اسلام طلب کند هرگز از او قبول نمی شود و در آخرت از زیانکاران است».⁽¹⁾

اَللّهُمَّ اِنَّکَ اَنْزَلْتَ عَلَیَّ اَنَّ الاِْمامَةَ لِعَلِیٍّ، وَ اِنَّکَ عِنْدَ بَیانی ذلِکَ وَ نَصْبی اِیّاهُ - لِما اَکْمَلْتَ لَهُمْ دینَهُمْ وَ اَتْمَمْتَ عَلَیْهِمْ نِعْمَتَکَ وَ رَضِیتَ لَهُمُ الاِْسْلامَ دینا - قُلْتَ: «اِنَّ الدَّینَ عِنْدَ اللّه ِ الاِْسْلامُ» وَ قُلْتَ: «وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الاِْسْلامَ دینا فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرینَ».

خدایا، تو بر من این مطلب را نازل فرمودی که امامت برای علی است. و هنگامی که این مطلب را بیان کردم و او را منصوب نمودم، آنگاه که دین آنان را کامل نمودی و نعمت خود را بر آنان تمام کردی و اسلام را به عنوان دین آنان راضی شدی، فرمودی: «دین نزد خدا فقط اسلام است» و فرمودی: «هر کس دینی غیر از اسلام طلب کند هرگز از او قبول نمی شود و در آخرت از زیانکاران است».⁽¹⁾

* موقعیت تاریخی

اولین مرحله پس از تبلیغ جهانی ولایت اهل بیت علیهم السلام در خطابه غدیر است. پیامبر صلی الله علیه و آله لحظاتی پیش با ابلاغ پیام «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِیٌّ مَوْلاهُ، اللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ . . .» در شانه های خود سبکی از چنین انجام وظیفه ای را احساس می کند. پس از آن نزول آیه «الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ . . .» نیز اعلام شده و اسلام کامل گردیده است. در چنین شرایطی دو آیه مزبور به طور کامل در کلام حضرت اقتباس شده، یعنی آن اسلامی که

غیر آن قبول نیست همین اسلام است که به کمال نهایی رسیده است.

باید توجه داشت که منظور حضرت نزول آیه اکمال و دو آیه مذکور در اعلان ولایت نمی تواند باشد، زیرا حضرت می فرماید: «خدایا هنگام اعلان ولایت این آیه را . . . »، و نمی فرماید: «این دو یا سه آیه را . . .» در حالی که در عربی مراعات یک و دو و جمع در افعال و ضمایر ضروری است. بنابراین آیه نازل شده همان آیه اول است که «الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ . . .» باشد، و آیه دوم و سوم دنباله کلام خود حضرت به صورت تضمین و ترکیب آیه با سخن است. در قرآن نیز این سه آیه در کنار هم نیست تا کلمه «اسلام» در آیه دوم ارتباط با همان کلمه در آیه اول داشته باشد.

لازم به یادآوری است که طبق متن کتاب «الیقین» در این فراز خطبه، دو آیه «اِنَّ الدّینَ عِنْدَ اللّه ِ الاِْسْلامَ . . .» و «وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الاِْسْلامِ دینا» مطرح شده، ولی تصریح به

نزول آن در غدیر نشده است، بلکه به عنوان «قُلْتَ» یعنی: «چنین فرموده ای» بدان اشاره شده است؛ گذشته از اینکه اکثر نسخه ها با این عبارت نیست. بنابراین در همین بخش هر سه آیه را به طور کامل مورد بحث قرار می دهیم.

* موقعیت قرآنی

در قرآن این آیه از آیه 19 سوره آل عمران سرچشمه گرفته و تا آیه 85 مشتقات واژه «اسلام» هفت بار تکرار شده است. در آیه 19 خداوند با آوردن کلمه «اسلام» می فرماید: «اِنَّ الدّینَ عِنْدَ اللّه ِ الاِْسْلامُ . . .» یعنی: «دین نزد خداوند اسلام است»، و همه اهل کتاب (یهود و نصاری و . . . ) با علم به این حقیقت بزرگ اختلاف کرده اند.

سپس در آیه 20 کلمه «اَسْلَمْتُ» را ذکر می کند و می فرماید: «فَاِنْ حاجُّوکَ فَقُلْ: اَسْلَمْتُ وَجْهِیَ للّه ِِ وَ مَنِ اتَّبَعَنِ . . .» یعنی: «اگر با تو به مخاصمه برخاستند بگو: من و تابعینم در برابر خدا سر تسلیم فرود آورده ایم». در ادامه همین آیه، دو واژه «اَسْلَمْتُمْ» و «اَسْلَمُوا» را به کار می گیرد و می فرماید: «وَ قُلْ لِلَّذینَ اُوتُوا الْکِتابَ وَ الاُْمِّییّنَ: ءَاَسْلَمْتُمْ؟ فَاِنْ اَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا . . .»، یعنی: «به کسانی که اهل کتابند و به بی سوادان بگو: آیا تسلیم شدید (و آیا اسلام را پذیرفتید)؟ اگر اسلام را پذیرفتند هدایت شده اند، و اگر روی گرداندند بر عهده تو ابلاغ فرمان الهی است».

آنگاه به توصیف کفارِ اهل کتاب می پردازد که حق را نمی پذیرند و عذرهای بیجا می آورند و آنان را به عذاب الهی تهدید می نماید. سپس دین حنیف ابراهیمی را مطرح می فرماید و در تبیین دین ابراهیمی و اینکه اسلام دین حضرت ابراهیم علیه السلام بوده، داستان حضرت عیسی علیه السلام را به میان می آورد و سخن را به آنجا می رساند که آن حضرت فرمود: «من تورات حضرت موسی را تصدیق می کنم». سپس خلاصه دین عیسی علیه السلام را در این جمله بیان می فرماید که: «اِنَّ اللّه َ رَبّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُسْتَقیمٌ».

در آیه 53 وارد نکته حس-اسی می شود و واژه «مُسْلِمُونَ» را به کار می برد و می فرماید: آنگاه که حضرت عیسی علیه السلام در مردم احساس گرایش به کفر نمود فرمود: «مَنْ اَنْصاری اِلَی اللّه ِ» یعنی: «کیست که با من در راه خدا گام بردارد»؟ حواریون گفتند: «نَحْنُ اَنْصارُ اللّه ِ، آمَنّا بِاللّه ِ وَ اشْهَدْ بِاَنّا مُسْلِمُونَ» یعنی: «ما یاران خداییم، به خدا ایمان آورده ایم و تو شاهد باش که ما مسلمانیم (و سر تسلیم فرود می آوریم)».

در آیه 64 مسئله اینکه دین نزد خداوند یکی بیشتر نیست را مطرح می کند و می فرماید: «ای اهل کتاب، بیایید به سوی سخنی که بین ما و شما یکی است و آن اینکه جز خدا را نپرستیم و برای او هیچ شریکی قائل نشویم و . . .» و آنگاه با ذکر کلمه «مُسْلِمُونَ» می فرماید: «فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِاَنّا مُسْلِمُونَ»، یعنی: «اگر نپذیرفتند بگو: شما شاهد باشید که ما مسلمانیم».

در آیه 65 به اهل کتاب خطاب می کند که چرا بر سر دین ابراهیم علیه السلام به مخاصمه می پردازند و سپس در آیه 67 با استفاده از کلمه «مُسْلِم» می فرماید: «ما کانَ اِبْراهیمُ یَهُودیّا وَ لا نَصْرانِیا وَ لکِنْ کانَ حَنیفا مُسْلِما وَ ما کانَ مِنَ الْمُشْرِکینَ»، یعنی: «حضرت ابراهیم علیه السلام یهودی یا نصرانی نبود، بلکه موحّد و مسلمان بود، و از مشرکین نبود». سپس به بیان تابعین حقیقی دین ابراهیم علیه السلام می پردازد و توطئه های اهل کتاب را در رابطه با تحریف دین مطرح می کند تا آیه 83 که کلمه «اَسْلَمَ» به میان می آید و می فرماید: «اَفَغَیْرَ دینِ اللّه ِ یَبْغُونَ وَ لَهُ اَسْلَمَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الاَْرْضِ طَوْعا وَ کَرْها وَ اِلَیْهِ یُرْجَعُونَ»، یعنی: «آیا به دنبال غیر دین خدا هستند در حالی که در برابر ذات او هر کس که در آسمان ها و زمین است چه با اختیار و چه از روی اکراه سر تسلیم فرود آورده اند و به سوی او باز می گردند».

در آیه 84 یک جمع بندی از اتفاق همه انبیاء بر سر اسلام می نماید و با ذکر کلمه «مُسْلِمُونَ» می فرماید: «قُلْ آمَنّا بِاللّه ِ وَ ما اُنْزِلَ عَلَیْنا وَ ما اُنْزِلَ عَلی اِبْراهیمَ وَ اِسْماعیلَ وَ اِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الاَْسْباطَ وَ ما اُوتِیَ مُوسی وَ عیسی وَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَیْنَ

اَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ»، یعنی: «بگو: ایمان آوردیم به خدا و آنچه بر ما نازل شده و آنچه بر ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و فرزندانش نازل شده، و آنچه به موسی و عیسی و پیامبران از سوی پروردگارشان داده شد، و ما بین هیچ یک از پیامبران فرق نمی گذاریم و در برابر او سر تسلیم فرود می آوریم».

به آیه 85 که می رسد پس از مقدمات قبلی و اتحاد همه انبیاء علیهم السلام بر سر اسلام می فرماید: «وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الاِْسْلامِ دینا فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرینَ»، یعنی: «هر کس دینی غیر از اسلام انتخاب کند هرگز از او قبول نخواهد شد و او در آخرت از زیانکاران است».

تا اینجا مسیر آیات در قرآن بود که اسلام را از روز اول دنیا تا آخر آن تنها دین الهی اعلام کرد و همه انبیا را مُبشّر و مبلّغ آن دانست. بدون شک این تنها دین الهی با آنکه اصل و ریشه اش یکی و صورت کامل آن نزد خداوند است، ولی معارف و احکام آن مرحله به مرحله بیان شده و در هر مرحله ارائه آن تکمیل گردیده تا روزی که کمال نهایی آن و بسته شدن پرونده آن اعلام شد و آیه «الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ» با این صراحت نازل شد و خداوند امضای «رَضِیتُ لَکُمُ الاِْسْلامَ دینا» را بر پایان این پرونده نقش فرمود.

امروز که دین کامل بر مردم عرضه شده پیامبر صلی الله علیه و آله آیه 85 سوره آل عمران را در خطابه غدیر تفسیر می نماید و می فرماید: «غیر از این اسلام نزد خداوند مقبول نیست». این تفسیر از دو لب مبارک مقام نبوت در این موقعیت خاص، سه نتیجه بزرگ برای مسلمانان به ارمغان آورده و در همان حال از بزرگترین اتمام حجت های آن حضرت به شمار می آید.

نتیجه اول اینکه اسلام بدون ولایت، ناقص و غیر قابل قبول است. نتیجه دوم اینکه اسلام به معنای تسلیم واقعی است. نتیجه سوم اینکه دعوت همه انبیاء به اسلام و ولایت بوده است. این سه نتیجه را طی تحلیل های اعتقادی زیر بیان خواهیم کرد.

* تحلیل اعتقادی اول

اَحَدٍ مِنْهُمْ اسلام بدون ولایت، ناقص و غیر قابل قبول

با توجه به اینکه در کلام پیامبر صلی الله علیه و آله واژه «اسلام» یک بار در آخر جمله قبلی (رَضِیتُ لَکُمُ الاِْسْلامَ دینا) و یک بار در آغاز این جمله (وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الاِْسْلامِ دینا) به کار رفته، از نظر ادبیات و قواعد سخن هر دو به یک معناست و هر مطلبی درباره دومی گفته شود درباره اولی نیز صادق خواهد بود.

اکنون که معنای اسلام در جمله قبل، اسلام کامل با ولایت اهل بیت علیهم السلام و پذیرش صاحب اختیاری آنان در امور دنیا و آخرت ماست و اسلام بدون ولایت ناقص است، سؤال این است که آیا خداوند اسلام ناقص را می پذیرد؟ از استشهاد پیامبر صلی الله علیه و آله به این آیه معلوم می شود که اسلام ناقص نزد خداوند پذیرفته نیست و پذیرنده اسلامِ ناقص در حکم غیرِ مسلمان است، چرا که خداوند با آوردن حرف «لَنْ» که در عربی برای نفی ابدی و به معنای «هرگز» استفاده می شود، چنان اسلام ناقص را رد کرده و فرموده: «فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ»: «هرگز از او پذیرفته نمی شود»، که راه هر گونه احتمال را مسدود نموده است.

استفاده از کلمه «یَبْتَغِ» به معنای «دنبال چیزی بودن» و «در طلب و جستجو برای انتخاب چیزی بودن»، این مفهوم را محکم تر می کند. یعنی پس از آنکه همه انبیاء برای تشیید ارکان اسلام زحمات طاقت فرسا کشیده اند و خاتم نبوت 23 سال تلاش اعجاب برانگیز و تحمل معجزه آسا نموده، تا این دین پس از یک مسیر شش هزار ساله به کمال خود رسیده است، اگر اکنون هم کسی در پی دینِ دیگری یا همین دین در صورت ناقص آن باشد، در واقع به خدا و رسولانش نیشخند می زند و نام «کافر» هم برای او کم است.

جمله دیگری که گویای این مهم اعتقادی است دنباله آیه با عبارت «وَ هُوَ فِی الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرینَ» است. «خاسِر» به معنای «زیانکار» کسی است که تلاشی کرده و زحمتی کشیده ولی هنگام نتیجه می بیند نه تنها سودی نبرده بلکه این سعی او تلاشی برای به دست آوردن ضرر بیشتر بوده است!! خداوند می فرماید: «هر کس اسلام کامل را نپذیرد روز قیامت که بر سر ترازوی عدل الهی حاضر می شود نه تنها برایش هیچ سودی ندارد بلکه اگر تلاشی نمی کرد و اعمالی انجام نمی داد راحت تر بود، چرا که اعمال او باطل اعلام می شود و خود را ضرر کرده دنیا و آخرت می یابد».⁽¹⁾

در جایی که خداوند تعالی فرموده است: «قسم به عزت و جلال و جود و مجد و قدرتم بر خلقم، ایمان به خود و به اینکه تو پیامبری را قبول نمی کنم مگر با ولایت علی»⁽²⁾، نتیجه اش این است که می فرماید: «اگر بنده ای بین رکن و مقام مرا بخواند و این عبادت را از روزی که آسمان و زمین را خلق کرده ام آغاز کرده و ادامه داده باشد ولی مرا ملاقات کند در حالی که ولایت علی را قبول ندارد، او را با صورت در جهنم می اندازم».⁽³⁾آیا کسی که این همه عبادت کند و او را در آتش بیندازند ضرر نکرده است؟!

* تحلیل اعتقادی دوم

اسلام یعنی تسلیم واقعی

معنای اشتقاقی کلمه «اسلام» از یک سو، و واژه های به کار رفته از مشتقات این کلمه از آیه 19 تا 85 سوره آل عمران از سوی دیگر، ما را به این نقطه سوق می دهد که «اسلام» یعنی: «تسلیم در برابر آنچه خدا می فرماید». در آیه 20 می فرماید: «اَسْلَمْتُ

وَجْهِیَ للّه ِِ . . .»، و در آیه 83 می فرماید: «وَ لَهُ اَسْلَمَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الاَْرْضِ . . .»، و در آیه 84 می فرماید: «وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ». در این زمینه روایات بسیاری وارد شده است. از جمله امام صادق علیه السلام می فرماید: «الاِْسْلامُ هُوَ التَّسْلیمُ وَ التَّسْلیمُ هُوَ الاِْسْلامُ . . .» یعنی: «اسلام همان تسلیم است و تسلیم همان اسلام است. هر کس سر تسلیم فرود آورد اسلام را پذیرفته است، و هر کس سر تسلیم فرود نیاورد اسلام ندارد».⁽¹⁾

امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: «ایمان قلبی همان تسلیم در برابر پروردگار است. هر کس امور را به مالک آن تسلیم نماید از دستور او تکبر نمی ورزد، همان گونه که ابلیس از سجود بر آدم تکبر ورزید. اکثر امت ها از طاعت پیامبرانشان تکبر ورزیدند و در نتیجه توحید برایشان نفعی نداشت، همان گونه که آن سجده های طولانی برای ابلیس فایده ای نداشت».⁽²⁾

زیر بنای اصلی دینِ سقیفه و مرامی که برای مردم بنیان گذاری نمودند، بر تسلیم نبودن در برابر پروردگار و مخالفت با خداوند و اختراع دستوری در برابر فرامین الهی است، و آنچه در آن دیده نمی شود تسلیم در برابر پروردگار است. نقطه آغاز آن مخالفت با انتخاب زیبای خداوند در امامت و خلافت است که با اقرار به اعلان ولایت و امامت علی علیه السلام از سوی خدا و رسول، چه در غدیر و چه قبل و بعد از آن، عمدا سراغ دیگری رفته و می روند؛ و در این مخالفت چنان لجاجت نشان می دهند که دشمن علی علیه السلام را به جای او می گذارند. آنگاه این تسلیم نبودن گسترش می یابد و وارد فرامین و احکام الهی می شود و علنا گفته می شود که خدا چنین گفته و ما چنین

می گوییم.⁽¹⁾

بنابر این می توان نتیجه گرفت که اگر «اسلام» تسلیم در برابر فرمان خداست، در دین سقیفه تسلیمی وجود ندارد و بنابراین اسلامی وجود ندارد. دین دیگری است که ارتباطی با «اِنَّ الدّینَ عِنْدَ اللّه ِ الاِْسْلامُ» ندارد. همان دینی است که خداوند می فرماید: «وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الاِْسْلامِ دینا . . .»، و این گونه اسلامی در آنان وجود ندارد تا بخواهیم ثابت کنیم از آن اسلام دست کشیده اند.

* تحلیل اعتقادی سوم

دعوت همه انبیاء به اسلام و ولایت

دین خدا یکی است و انبیای الهی حامل یک پیام از سوی خداوند بوده اند. این پایه اعتقادی را از همین آیات سوره آل عمران با تفسیر غدیریِ پیامبر صلی الله علیه و آله به خوبی می توان دریافت، همان گونه که احادیث بسیاری در این زمینه وارد شده است. در آیه 18 می فرماید: «اصلاً دین نزد خدا یکی بیش تر نیست». به دنبال این صراحت، علتِ اختلاف ادیان الهی و اعتقاداتِ متفاوت و متباین آن ها را ساخته و پرداخته سردمداران جاهلی می داند که دست به چنین جنایتی زده اند، حتی خود حضرت موسی و عیسی علیهماالسلام در حیات خود آثار کفر را در قوم خود دیدند، چنانکه در آیه 52 بدان اشاره می کند.

آیه 67 در یک عبارت پرمحتوا به صراحت نزدیکتر می شود و با استفاده از این نکته که همه ادیان حضرت ابراهیم علیه السلام را قبول دارند اعلام می فرماید که اگر همه او را قبول دارند باید بدانند که آن حضرت نه یهودی بوده و نه مسیحی، بلکه دین او اسلام بوده است.

در آیه 81 تصریح به اینکه دین همه پیامبران علیهم السلام اسلام است بیشتر می شود تا این درجه که از انبیاء علیهم السلام پیمان گرفته شده که پیامبری خواهد آمد که گفته های او با شما مطابق و «مُصَدِّقٌ لِما مَعَکُمْ» است، و نتیجه گرفته که به او ایمان آورید و او را یاری کنید، و از آنان بر این مهم اقرار گرفته و آنان پیمان را پذیرفته اند و خدا بر این پیمان شاهد گرفته است.

آنگاه در آیه 84 انبیاء را با نامشان به میان می آورد و اسلام را چنین معنی می کند که «به آنچه بر پیامبر ما نازل شده و آنچه بر ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و فرزندانشان و موسی و عیسی و همه پیامبران از سوی پروردگارشان نازل شده ایمان می آوریم»، و به این اکتفا نکرده و تصریح کرده که «لا نُفَرِّقُ بَیْنَ اَحَدٍ مِنْهُمْ» یعنی: «بین هیچ یک از پیامبران فرقی قائل نمی شویم و اختلافی بین آنان نمی دانیم»، و در نهایت امضای «مسلمان بودن» را بر چنین دینی داده و فرموده: «وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ».

مسیر این آیات که اتحاد همه پیامبران بر اسلام را به صراحت اعلام کرده، وقتی می رسد به آیه 85 که غیر اسلام را نزد خدا مردود می داند، و پیامبر صلی الله علیه و آله در غدیر اسلامِ مورد قبول دینی را معرفی می کند که ولایت اهل بیت علیهم السلام اصل آن است و بدون آن «رَضیتُ لَکُمُ الاِْسْلامَ دینا» تحقق نیافته، از این مجموعه نتیجه گرفته می شود که همه انبیاء علیهم السلام به ولایت علی علیه السلام دعوت کرده اند و همه این پیمان را بر امت های خویش عرضه کرده اند.

اعتقادی که خداوند در روز «اَلَسْت» از مردم پیمان گرفت و آن دینی که فطرت دست نخورده و پاک بشر بدان سو می رود، اسلام با ولایت اهل بیت علیهم السلام است، و از همین ریشه است که دین نزد خدا فقط اسلام است و همه انبیاء چنین دینی را بر مردم عرضه کرده اند.

امام صادق علیه السلام درباره آیه «فِطْرَةَ اللّه ِ الَّتی فَطَرَ النّاسَ عَلَیْها» می فرماید: آن فطرتی که خداوند مردم را بر آن خلق فرموده این است: توحید، محمد رسول اللّه، علی امیرالمؤمنین».⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام درباره آیه «اَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلی» می فرماید: آنگاه که خداوند عز و جل از بنی آدم پیمان گرفت و آنان را شاهد بر خود قرار داد، فرمود: «آیا من پروردگار شما نیستم؟ و آیا محمد پیامبر من نیست؟ و آیا علی امیرالمؤمنین نیست»؟⁽²⁾

درباره اینکه همه انبیاء علیهم السلام بر سر ولایت اهل بیت علیهم السلام با خدا پیمان بسته اند و در آرزوی نصرت آنان بوده اند، احادیث بسیاری وارد شده است، که ذیلاً به چند آیه اشاره می گردد:

پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید: «هیچ پیامبری به نبوت نرسید مگر با معرفت او و اقرارش به ولایت، و هیچ خلقی سزاوار نظر رحمت خداوند نشد مگر با بندگی در برابر او و اقرار به ولایت علی بعد از من».⁽³⁾

امام صادق علیه السلام می فرماید: «خداوند هیچ نبی و رسولی را نفرستاد مگر آنکه از آنان برای نبوت محمد و امامت علی پیمان گرفت».⁽⁴⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «یا علی، خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نفرموده مگر آنکه او را به ولایت تو فرا خوانده است . . .»⁽⁵⁾

امام باقر علیه السلام فرمود: «خداوند هر پیامبری را - از آدم تا آخر پیامبران - مبعوث فرموده، به دنیا بازخواهند گشت و پیامبر و امیرالمؤمنین علیهماالسلام را یاری خواهند نمود».⁽¹⁾

در شب معراج خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله دستور داد از انبیا بپرسد که به چه چیزی شهادت می دهند؟ پیامبران در پاسخ حضرت گفتند: «شهادت می دهیم که خدایی جز اللّه نیست، یکتاست و شریک ندارد؛ و تو رسول خدایی، و علی امیرالمؤمنین و وصی توست . . . و شهادت می دهیم که تو پیامبر خدا و سید انبیایی و علی بن ابی طالب سید وصیین است. بر این شهادت از ما پیمان گرفته شده است».⁽²⁾

در پی این پیمان، روایات بسیاری داریم که انبیا علیهم السلام امت های خود را به ولایت اهل بیت علیهم السلام دعوت کرده اند:

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «خداوند دائما در امت هایی که پیامبری بر آنان فرستاده شد با علی اتمام حجت می کرد، و هر کس در آن امت ها نسبت به علی معرفت بیشتری داشت صاحب درجه والاتری نزد خداوند بود».⁽³⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: «ولایت ما ولایت خدای عز و جل است، که هیچ پیامبری جز با آن مبعوث نشده است».⁽⁴⁾

امام باقر علیه السلام فرمود: «خداوند هیچ پیامبری مبعوث نفرموده مگر برای ولایت ما و بیزاری و برائت از دشمنان ما».⁽⁵⁾

امام هادی علیه السلام فرمود: «خداوند مبعوث نفرموده محمد و پیامبران قبل از او را مگر به دین حنیف . . . و ولایت».⁽¹⁾

امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: «اگر خداوند نمی خواست حق ما را ظاهر کند پیامبران را به عنوان مبشر و منذر برای مردم نمی فرستاد».⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: «هیچ نبیّی به نبوت نرسید و هیچ پیامبری فرستاده نشد مگر برای ولایت ما و فضیلت ما بر غیر ما».⁽³⁾

امام رضا علیه السلام فرمود: «ولایت علی در کتاب های همه پیامبران آمده است، و خداوند پیامبری را مبعوث نکرده مگر با نبوت محمد و وصایت علی».⁽⁴⁾

این سه نتیجه که تاکنون ذکر شد ثمره تفسیری است که پیامبر عظیم الشأن صلی الله علیه و آله در خطابه غدیر درباره آیه «وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الاِْسْلامِ دینا» فرموده و این چنین حجت را بر همگان تمام نموده است.

13. سوره آل عمران: آیات 123 - 124

وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّه ُ بِبَدْرٍ وَ اَنْتُمْ اَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه َ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ. اِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنینَ اَلَنْ یَکْفِیَکُمْ اَنْ یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِکَةِ مُنْزِلینَ، بَلی اِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ یَأْتُوکُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِکَةِ مُسَوِّمینَ.

خداوند در جنگ بدر شما را کمک کرد در حالی که ذلیل بودید. پس تقوای خدا مراعات نمایید تا شاید شکر کرده باشید. آنگاه که به مؤمنین گفتی: آیا شما را کفایت نکرد که پروردگارتان شما را با سه هزار ملائکه نازل شده کمک کرد. آری اگر صبر کنید و تقوی داشته باشید و آنان با این خروش نزد شما آیند، خداوند شما را با پنج هزار ملائکه نشاندار یاری می کند.

14. سوره توبه: آیه 25 - 26

اشاره

وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّه ُ فی مَواطِنَ کَثیرَةٍ وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ اِذْ اَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَیْئا وَ ضاقَتْ عَلَیْکُمُ الاَْرْضُ بِما رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرینَ، ثُمَّ اَنْزَلَ اللّه ُ سَکینَتَهُ عَلی رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنینَ وَ اَنْزَلَ جُنُودا لَمْ تَرَوْها وَ عَذَّبَ الَّذینَ کَفَرُوا وَ ذلِکَ جَزاءُ الْکافِرینَ.

خدا شما را در موارد بسیاری کمک نمود و در روز حنین که بسیاریِ تعدادتان شما را خوش آمد، اما برای تان فایده ای نداشت و زمین با همه وسعتش بر شما تنگ شد، سپس پشت کرده فرار

نمودید. آنگاه خداوند آرامش را بر پیامبرش و بر مؤمنین نازل کرد و لشکرهایی نازل کرد که شما آنها را نمی دید و عذاب کرد کسانی را که کافر شدند و این است جزای کافران.

متن روایت

عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قالَ: عَمَّمَنی رَسُولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله یَوْمَ غَدیرِ خُمٍّ بِعَمامَةٍ فَسَدَلَ طَرَفَها عَلی مِنْکَبی وَ قالَ: «اِنَّ اللّه َ اَیَّدَنی یَوْمَ بَدْرٍ وَ حُنَیْنٍ بِمَلائِکَةٍ مُعْتَمّینَ بِهذِهِ الْعَمَّةِ».

امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: پیامبر صلی الله علیه و آله در روز غدیر خم عمامه ای بر سر من بست و آخر آن را روی شانه ام انداخت و فرمود: «خدا در روز بدر و حنین مرا با ملائکه ای تأیید و

کمک نمود که چنین عمامه ای بر سر داشتند».⁽¹⁾

* موقعیت تاریخی

یکی از مراسمی که بر فراز منبر غدیر در برابر دیدگان یکصد و بیست هزار مخاطب انجام گرفت، بستن عمامه به دست پیامبر صلی الله علیه و آله بر سر امیرالمؤمنین علیه السلام بود. این برنامه بر اساس یک سنت عربی معنای مهمی در رابطه با جانشینی حضرت داشت. عرب هر گاه می خواستند ریاست شخص بزرگی را بر قومی اعلام کنند یکی از مراسم شان بستن عمامه بر سر او بود. هر گاه در چنین مراسمی شخص بزرگی عمامه خود را بر سر شخص مورد نظر می بست نشانه اعتمادش بر او بود.⁽¹⁾

در غدیر پیامبر صلی الله علیه و آله عمامه خود را که «سحاب» نام داشت به عنوان تاج افتخار بر سر امیرالمؤمنین علیه السلام بست و انتهای عمامه را بر دوش آن حضرت قرار داد و فرمود: «عمامه تاج عرب است». آنگاه شکل خاص این عمامه را با یاد جنگ بدر و حنین توضیح داد که در این دو جنگ خداوند ملائکه را به کمک من فرستاد و آنان عمامه هایی به این صورت داشتند، و این اشاره به دو آیه در این باره در قرآن بود.⁽²⁾

* موقعیت قرآنی

بدین گونه پیامبر صلی الله علیه و آله به چهار آیه در دو سوره قرآن اشاره کردند که در آن ها داستان کمک ملائکه به حضرت در دو جنگ بدر و حنین آمده است. در سوره آل عمران داستان جنگ بدر است که عدد کفار سه برابر مسلمانان بود و خداوند می فرماید: در آن جنگ خداوند شما را یاری نمود. پیامبر صلی الله علیه و آله در آن جنگ به مردم فرمود: «آیا اینکه خداوند با سه هزار ملائکه شما را یاری نمود کافی نیست؟ . . . اکنون اگر بردبار باشید خداوند پنج هزار ملائکه با نشانه مسلمانان به یاری شما خواهد فرستاد».

در سوره توبه داستان جنگ حنین است که کمین های دشمن قوی بود و ناگاه مسلمانان را در محاصره قرار دادند در حالی که تعداد مسلمانان بیشتر بود، و در این حال عده زیادی از مسلمانان پا به فرار گذاشتند. در چنین موقعیتی خداوند لشکر ناپیدای خود را به کمک فرستاد و مسلمانان را از شکست رهایی بخشید.

در حدیث آمده است که در جنگ بدر و حنین این ملائکه از آسمان نازل شدند و به صورت بشر در آمدند و همراه مسلمانان جنگیدند و بسیاری از کفار را کشتند، اگرچه مسلمانان آنها را نمی دیدند. به طوری که بسیاری از کفار بعدها با تعجب می پرسیدند: «در آغاز جنگ تعداد شما کم بود. اینان چه کسانی بودند که به لشکر شما اضافه شدند؟ آن اسب های دو رنگ و سواران سفید پوش بودند که افراد ما را کشتند»!!⁽¹⁾از خصوصیات این ملائکه عمامه ای بود که بر سرداشتند و انتهای آن بر دوششان آویخته بود.

بدین گونه بار دیگر نگاهی به قرآن را در غدیر شاهدیم که پیامبر صلی الله علیه و آله با اشاره به دو فراز قرآنی یاد آور می شود که بخشی از مراسم غدیر که عمامه سحاب به این صورت خاص بر سر علی علیه السلام بسته می شود یادگاری از روزهای بدر و حنین است که خدا ملائکه را به یاری اسلام فرستاد.

15 . سوره اعراف: آیه 49

اَهؤُلاءِ الَّذینَ اَقْسَمْتُمْ لایَنالُهُمُ اللّه ُ بِرَحْمَةٍ، اُدْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَیْکُمْ وَ لا اَنْتُمْ تَحْزَنُونَ.

آیا اینان هستند که قسم یاد کردید خدا رحمتی به آنان نمی رساند؟ داخل بهشت شوید که ترسی بر شما نیست و محزون نمی شوید.

16 . سوره توبه: آیه 72

وَعَدَ اللّه ُ الْمُؤْمِنینَ وَ الْمُؤْمِناتِ جَنّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهارُ خالِدینَ فیها وَ مَساکِنَ طَیِّبَةً فی جَنّاتِ عَدْنٍ وَ رِضْوانٌ مِنَ اللّه ِ اَکْبَرُ ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظیمِ.

خداوند به مردان و زنان مؤمن وعده کرده بهشت هایی را که در آن نهرهایی جاری است و در آن همیشگی خواهند بود و مسکن های پاکیزه ای که در بهشت های عدن است و رضایتی از سوی پروردگار که بالاتر است. این است رستگاری عظیم.

17 . سوره رعد: آیات 23 - 24

جَنّاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَها وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَ اَزْواجِهِمْ وَ ذُرِّیّاتِهِمْ وَ الْمَلائِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بابٍ. سَلامٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدّارِ.

بهشت های عدن که آنان و هر کس از پدران و همسران و فرزندان شان که صلاحیت داشته باشند داخل آن می گردند و ملائکه از هر دری بر آنان وارد می شوند. سلام بر شما به خاطر آنچه صبر کردید و خانه عاقبت خوبی است.

18 . سوره زخرف: آیه 71

اشاره

یُطافُ عَلَیْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَ اَکْوابٍ وَ فیها ما تَشْتَهیهِ الاَْنْفُسُ وَ تَلَذُّ الاَْعْیُنُ وَ اَنْتُمْ فیها خالِدُونَ.

کاسه هایی از طلا و ظرف هایی بر آنان گردانده می شود که در آنهاست آنچه دل ها بخواهد و چشم ها لذت ببرد و شما در آن همیشگی خواهید بود.

متن روایت

لَمَّا اعْتَرَضَ الْحارِثُ الْفِهْریُّ وَ طَلِبَ الْعَذابَ مِنَ اللّه ِ اِنْ کانَ مُحَمَّدٌ صادِقا وَ قُتِلَ بِعَذابٍ مِنَ السَّماءِ وَ نَزَلَتْ «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ . . .» قالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله لاَِصْحابِهِ: رَأَیْتُمْ؟ قالُوا: نَعَمْ.

قالَ: وَ سَمِعْتُمْ؟ قالُوا: نَعَمْ. قالَ: «طوبی لِمَنْ والاهُ وَ الْوَیْلُ لِمَنْ عاداهُ. کَأَنّی اَنْظُرُ اِلی عَلِیٍّ وَ شیعَتِهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ یُزَفُّونَ عَلی نُوقٍ مِنْ ریاضِ الْجَنَّةِ شَبابٌ مُتَوَّجُونَ مُکَحَّلُونَ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ قَدْ اُیِّدُوا بِرِضْوانٍ مِنَ اللّه ِ اَکْبَرُ، ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظیمُ؛ حَتّی سَکَنُوا حَظیرَةَ الْقُدْسِ مِنْ جِوارِ رَبِّ الْعالَمینَ، لَهُمْ فیها ما تَشْتَهِی الاَْنْفُسُ وَ تَلَذُّ الاَْعْیُنُ وَ هُمْ فیها خالِدُونَ؛ وَ یَقُولُ لَهُمُ الْمَلائِکَةُ: سَلامٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدّارِ».

آنگاه که حارث فهری اعتراض کرد و گفت: اگر محمد راست می گوید عذاب بر من نازل شود، و عذاب نازل شد و او را کشت و آیه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ» نازل شد، پیامبر صلی الله علیه و آله به اصحابش فرمود: دیدید؟ گفتند: آری. فرمود: و شنیدید؟ گفتند: آری. فرمود: خوشا به حال کسی که ولایت او را بپذیرد و وای بر کسی که با او دشمنی کند. گویا علی و شیعیانش را می بینم که روز قیامت سوار بر شترها بین باغ های بهشت با جلالت برده می شوند در حالی که جوان سال و خوش سیما هستند و تاج بر سر با چشمان سرمه کشیده اند. نه ترسی بر آنان است و نه محزون می شوند؛ و با رضایت پروردگار که مهمتر و بزرگتر است تأیید می شوند و آن است رستگاری عظیم، تا آنکه در پناهگاه قدس از جوار پروردگار عالم ساکن شوند که در آنجا آنچه دل بخواهد و دیده لذت ببرد برایشان آماده است و در آن دائمی خواهند بود. ملائکه به آنان می گویند: «سلام بر شما به خاطر

صبری که نمودید، و خوب خانه نهایی برای خود به دست آوردید».⁽¹⁾

* موقعیت تاریخی

آخرین ساعات از برنامه سه روزه غدیر است. کم کم برنامه بیعت نیز به پایان رسیده است و مردم آماده می شوند تا خیمه ها را جمع کنند و برای حرکت به سوی