مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : غدیر در قرآن، قرآن در غدیر/ محمدباقر انصاری.

مشخصات نشر : قم: دلیل ما، 1387 -

مشخصات ظاهری : 3 ج.

شابک : 200000 ریال: دوره 978-964-397-435-0 : ؛ ج. 1 978-964-397-436-7 : ؛ ج. 2 978-964-397-437-4 : ؛ ج. 3، چاپ اول 978-964-397-438-1 :

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : پشت جلد به انگلیسی: Mohammad Baqer Ansari. The event of qadir in the holy Quran, The event of qadir in the holy Quran.

یادداشت : ج.2 و 3 ( چاپ اول: پاییز 1387).

یادداشت : ج.2 (چاپ دوم: 1399).

یادداشت : ج.3( چاپ دوم: 1399).

یادداشت : ج.1( چاپ دوم: 1399).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. 1. نزول آیات قرآن در غدیر.-.- ج. 2. تفسیر آیات قرآن در غدیر.- ج. 3. مراحل حضور قرآن در غدیر، معرفی قرآن در غدیر، پژوهش های قرآنی غدیر، تاریخچه قرآنی غدیر.

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- اثبات خلافت

موضوع : غدیر خم -- جنبه های قرآنی

رده بندی کنگره : BP104 /غ4 الف77 1387

رده بندی دیویی : 297/159

شماره کتابشناسی ملی : 1 5 0 8 7 1 2

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب : خانم نرگس قمی

اشاره

شناسنامه

آخرین کار تا ساعت 24 روز دوشنبه 6 / 8 / 1387

بسم الله الرحمن الرحیم

اهدا

به پیشگاه خداوند که غدیر را با قرآن شناساند؛

و به محضر پیامبر صلی الله علیه و آله که قرآن و غدیر را به هم آمیخت؛

و به حضور امیرالمؤمنین علیه السلام که غدیرش از متن قرآن شناخته شد.

سفید

بسم اللّه الرحمن الرحیم

قرآن را با غدیر، و غدیر را با قرآن بشناسیم. قرآن افق بلندی است که بخشی از آن به غدیر تعلق دارد، و غدیر دریای عمیقی است که بخشی از آن به قرآن متعلق است. نقطه تلاقی قرآن و غدیر هیجان انگیز و زیباست، آنجا که آب های بیکران غدیر به دور

دست های نورانی قرآن می پیوندد و تابلوی بلند «اِنّی تارِکٌ فیکُمُ الثِّقْلَیْنِ کِتابَ اللّه ِ وَ عِتْرَتی لَنْ یَفْتَرِقا حَتّی یَرِدا عَلَیَّ الْحَوْضَ» را تا بلندای آسمان بالا می برد، و قلب ها را با این شعار نورانی بهشتی می نماید.

این در متن اعتقاد ماست که قرآن ختم رسالت بود و در غدیر معرفی شد، و غدیر ختم ولایت بود که در قرآن معرفی گردید. ما معتقدیم که قرآن قانون نامه ابدی اسلام بود که غدیر ضامن ابدیت آن شد، و غدیر معرّف ابدی مجریان قانون الهی بود که با قرآن ضمانت شد.

در تفکر ما قرآن اساس نامه دین است که در جای جای اعتقاد و اخلاق و عمل ما پرونده دارد، و غدیر ریشه معنویت ماست که اندیشه و رفتارمان را در دایره روحانی خود جای داده است.

تقسیمات تألیف قرآنیِ غدیر

با در نظر گرفتن اهداف یاد شده در جلد اول، پرونده بزرگ کتاب حاضر را در سه جلد فصل بندی کردم. بخش اول کتاب به آیات نازل شده در واقعه غدیر اختصاص داشت، که در بر گیرنده آیات مربوط به اقدامات پیامبر صلی الله علیه و آله از یک سو و اقدامات منافقین از سوی دیگر بود، و جلد اول به طور کامل در اختیار این بخش قرار داشت. جلد دوم کتاب موارد تفسیر قرآن در غدیر را در بر داشت که به طور کامل در اختیار بخش دوم کتاب بود.

اینک جلد سوم کتاب را پیش رو داریم که شامل چهار بخش باقی مانده کتاب از بخش سوم تا ششم است. بخش سوم یک جمع بندی داستانی از مراحل حضور آیات قرآن در واقعه غدیر به صورت های مختلف آن از نزول و تفسیر و استشهاد و اقتباس است؛ که جلد حاضر با این بخش آغاز می شود.

بخش چهارم موارد مربوط به شئون قرآن را در بر خواهد داشت که طی واقعه غدیر بیان شده است، و شامل عظمت قرآن و محتوای آن، و معرفی سرپرست و مفسر قرآن، و نهایتا وظایف ما درباره قرآن خواهد بود. این بخش قسمت دوم از جلد حاضر

است.

بخش پنجم با عنوان «پژوهش های قرآنی غدیر»، شامل هشت قسمت خواهد بود. این قسمت ها عبارتند از فهرست سوره ها و آیات غدیر، متن آیات غدیر، موارد مطرح شدن آیات غدیر، ترتیب زمانی و مکانی آیات غدیر، موضوع بندی آیات غدیر، آمارهای آیات غدیر، نتایج اعتقادی آیات غدیر، تحلیل های قرآنی غدیر. قسمت سوم از جلد حاضر به این بخش اختصاص یافته است.

بخش ششم با عنوان «تاریخچه قرآنی غدیر» شامل شش قسمت است: معرفی قرآنی غدیر، اتمام حجت های قرآنی غدیر، دعاها و زیارات قرآنی غدیر، شعر قرآنی غدیر، کتاب های قرآنی غدیر، منابع قرآنی غدیر. این بخش قسمت پایانیِ جلد حاضر خواهد بود.

خدایا . . . قرآن را . . . غدیر را . . .

ای خداوندی که محمد و علی صلوات اللّه علیهما، این عزیزترین مخلوقاتت را، برای قرآن و غدیر ذخیره نمودی . . . و به دست مبارک ایشان این دو ودیعه گرانسنگ را به امت اسلام موهبت فرمودی . . .

ما را اگر قرآنی هستیم با غدیر هم آشنا بفرما، و اگر غدیری هستیم با قرآن هم آشنا کن، و اگر قرآنی و غدیری هستیم، ارتباط این دو رکن اسلام را بیش از پیش به ما بفهمان.

ما را در دریای عمیق قرآن چنان غرق کن که سر از غدیر بر آوریم، و در خُم شیرین غدیر چنان غوص ده که بر کشتی نجات قرآن بیاویزیم.

خداوندا ! قرآن و غدیر هر دو شیرین اند و گوارا ! هر دو روحبخش اند و دل انگیز ! هر دو سبزند و با صفا ! به ما هم دلی مُصفّا عنایت فرما تا شیرینی آن دو را بچشیم و گوارای آن دو را احساس کنیم، و سبز آن دو را در فضای قلبمان بکاریم، و بهشت را از هم اکنون تجربه کنیم.

قم ، محمد باقر انصاری

عید غدیر 1429 ، 27 آذر 1387

بخش سوم : مراحل حضور قرآن در غدیر

اشاره

سفید

آنچه در این بخش پیش رو داریم تنظیم داستانی و سلسله وار نزول آیات قرآنی در مرحله به مرحله واقعه غدیر است، که از فصل های کتاب حاضر برگرفته شده است. لذا در این قسمت داستان کامل غدیر را نیاورده ایم، بلکه فقط مسیر نزول آیات قرآن در غدیر پیگیری شده است. ضرورت تنظیم این بخش از آن جهت است که خواننده گرامی ذهنیتی از مسیر قرآنی ماجرای غدیر پیدا کند و در مطالعه فصل های مختلف کتاب حاضر یک جمع بندی از مجموع آن را در نظر بگیرد.

در این باره باید بدانیم که واقعه غدیر با مقدماتی حساب شده از مدینه آغاز شد و در طول سفر حج آماده سازی فکری و عملی برای آن ادامه یافت، تا در روز چهاردهم ذی الحجة سال دهم هجری رسما فرمان اجرای آن صادر شد.

در همه این مراحل آنچه به عنوان پیش بینی یک برنامه کامل عیار درباره اعلام ولایت لازم بود، در نظر گرفته شد. اعجاب برانگیزتر از همه، نزول آیات قرآنی در رابطه با غدیر بود که خداوند آن را در متن قرآن جای داد، و پیامبر صلی الله علیه و آله در سایه تفسیر همان آیات مقدمه چینی لازم برای برنامه عظیم غدیر را تدارک دید.

بنابراین مسیر نزول آیات غدیر از مدینه آغاز می شود و تا مکه می رود و از آنجا با مراسم حج همراه می شود. با پایان حج حرکت به سوی غدیر خم آغاز می شود و با رسیدن به سرزمین خم پیامبر صلی الله علیه و آله سخنرانی مفصل خود را برگزار می کند و سپس مراسم سه روزه غدیر آغاز می شود. وقایع متعددی در ارتباط با غدیر در این ایام رخ می دهد تا هنگام خروج از غدیر فرا می رسد. از غدیر تا مدینه وقایعی اتفاق می افتد و با وصول به مدینه ماجرا پایان نمی یابد، و تا روز رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله هنوز غدیر در جریان است و آیات قرآن آن را پشتیبانی می کند. با در نظر داشتن این مسیر کلی به استقبال مراحل نزول آیات قرآنی در واقعه غدیر می رویم.

1. نزول آیات قرآن از مدینه تا مکه

در ماه ذی القعدة سال دهم هجری، آماده سازی فکری مردم برای پذیرش و درک مفاهیم بلند ولایت و امامت و اجرای مراسم غدیر با نزول قرآن آغاز شد.⁽¹⁾

آیه ششم سوره احزاب «النَّبِیُّ اَوْلی بِالْمُؤْمِنینَ مِنْ اَن-ْفُسِهِمْ . . .» : «پیامبر بر مردم از خودشان صاحب اختیارتر است . . .» در آن روزها در مدینه بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد، که صاحب اختیاری آن حضرت را بر مردم بیان می کرد و مقدمه ای بود برای کلمه «مولی» در «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ» که در غدیر اعلام شد.

مردم از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدند: این ولایت چیست که به وسیله آن شما بر ما از خودمان بیشتر اختیار دارید؟ حضرت در پاسخ فرمود: «پذیرفتن و اطاعت در آنچه دوست بدارید و آنچه بر شما خوش نیاید و دوست نداشته باشید». مردم با شنیدن این محتوای بلند گفتند: پذیرفتیم و اطاعت می کنیم.

با این اقرار مردم آیه هفتم سوره مائده به عنوان سند و شاهدی از این اعتراف نازل شد: «وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّه ِ عَلَیْکُمْ وَ میثاقَهُ الَّذی واثَقَکُمْ بِهِ اِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ اَطَعْنا وَ اتَّقُوا اللّه َ

اِنَّ اللّه َ عَلیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ»: «نعمت خدا بر شما و پیمان او را به یاد آورید که با شما میثاق بست، آنگاه که گفتید: شنیدیم و اطاعت کردیم، و تقوای خدا را پیشه کنید که خداوند به باطن قلب ها آگاه است».

در مرحله بعد سه آیه از قرآن نازل شد⁽¹⁾که عبارت بودند از: آیه 59 سوره نساء: «یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اَطیعُوا اللّه َ وَ اَطیعُوا الرَّسُولَ وَ اُولِی الاَْمْرِ مِنْکُمْ، فَاِنْ تَنازَعْتُمْ فی شَیْ ءٍ فَرَدُّوهُ اِلَی اللّه ِ وَ الرَّسُولِ اِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّه ِ وَ الْیَوْمِ الاْخِرِ . . .»: «ای کسانی که ایمان آورده اید، خدا و پیامبر و صاحب اختیار خود را اطاعت کنید. اگر در چیزی نزاع کردید آن را به خدا و رسول ارائه کنید اگر به خدا و روز قیامت ایمان آورده اید . . .»، و آیه 55 سوره مائده: «اِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ»: «صاحب اختیار شما خداست و رسولش و کسانی که ایمان آورده نماز را به پا می دارند و در حال رکوع زکات می پردازند»، و آیه 16 سوره توبه: «اَمْ حَسِبْتُمْ اَنْ تُتْرَکُوا وَ لَمّا یَعْلَمِ اللّه ُ الَّذینَ جاهَدُوا مِنْکُمْ وَ لَمْ یَتَّخُذُوا مِنْ دُونِ اللّه ِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لاَ الْمُؤْمِنینَ وَلیجَةً . . .»: «آیا گمان کرده اید که به حال خود رها می شوید در حالی که هنوز خدا جهاد کنندگان از شما را باید بشناسد که جز خدا و رسول و مؤمنین را صاحب اسرار خود قرار نمی دهند».

مردم پرسیدند: یا رسول اللّه، آیا این سه آیه و عناوین اصلی آنها یعنی «اولو الامر» و «مؤتی الزکاة فی الرکوع» و «المؤمنین» درباره گروه خاصی از مؤمنین است یا شامل همه آنان می شود؟ در پاسخ خداوند به پیامبرش دستور داد والیان امر مردم را به آنان بشناساند، و ولایت را برای آنان تفسیر و بیان کند همان گونه که نماز و زکات را برایشان بیان کرده است؛ و از همین جا بود که برنامه غدیر تدارک دیده شد تا در آن مراسم عظیم مفهوم و شئون ولایت در شکوهمندترین شکل خود برای مردم بیان شود. جالب اینکه در مراسم غدیر هم پس از خطابه مردم به یاد آوردند که در مدینه

درباره همین سه آیه سؤال کردند و امروز روز پاسخ آن است. این بود که در غدیر هم درباره همین سه آیه بار دیگر سؤال کردند.

با این مقدمات، جبرئیل بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد و با اشاره به آیه اکمال دین - که بعدا به عنوان آیه 67 سوره مائده نازل شد - چنین پیام آورد: «یا محمد، خداوند - جل اسمه - به تو سلام می رساند و می فرماید: من پیامبری از پیامبرانم و رسولی از فرستادگانم را از دنیا نبردم مگر بعد از کمال دینم و مؤکد نمودن حجتم. اکنون دو مسئله از واجبات باقی مانده که باید آن را به قومت ابلاغ نمایی: یکی حج و دیگری ولایت و خلافت بعد از خودت، چرا که من زمینم را از حجتم خالی نگذاشته ام و تا ابد خالی نمی گذارم».⁽¹⁾

در مرحله بعد آیه 22 سوره حج نازل شد: «وَ اَذِّنْ فِی النّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجالاً وَ عَلی کُلِّ ضامِرٍ یَأْتینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمیقٍ»: «بین مردم برای حج اعلان عمومی کن که پیاده و بر هر مرکب لاغری و از هر گردنه دور دستی نزد تو می آیند».

بدین ترتیب برنامه حج و اعلام ولایت همزمان و با پشتیبانی آیات قرآن آغاز شد. پیامبر صلی الله علیه و آله صبح روز شنبه بیست و پنجم ماه ذی القعدة همراه کاروان هفتاد هزار نفری حجاج از مدینه خارج شدند. قافله ای که از مدینه حرکت کرده بود در طول راه تا مکه به صد و بیست هزار نفر رسید. از سوی دیگر امیرالمؤمنین علیه السلام همراه دوازده هزار نفر از اهل یمن عازم مکه شدند.

روز دوشنبه چهارم ذی الحجة کاروان عظیم حجاج همراه پیامبر صلی الله علیه و آله وارد مکه شدند. همزمان کاروان یمن نیز همراه امیرالمؤمنین علیه السلام وارد مکه شدند و خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله رسیدند.⁽²⁾

2. نزول آیات قرآن در ایام حج

پیامبر صلی الله علیه و آله در مکه تشریع حج تمتع را با قرائت آیه «فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ اِلَی الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ . . .»: «هر کس عمره را در کنار حج انجام دهد آنچه از قربانی ممکن باشد ذبح کند . . .» اعلام فرمود.

قبل از شروع حج در کنار کعبه پیامبر صلی الله علیه و آله فضیلتی از امیرالمؤمنین علیه السلام را بیان فرمود و پیرو آن آیه 7 سوره بیّنه نازل شد: «اِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ اُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ»: «کسانی که ایمان آورده و عمل صالح انجام داده اند بهترین مردم هستند». پیامبر صلی الله علیه و آله در حضور اصحاب فورا آیه را تفسیر کرد و با اشاره به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: «خَیْرُ الْبَرِیَّةِ» آمد.⁽¹⁾

مقارن شروع حج، با دو آیه قرآنی به پیامبر صلی الله علیه و آله اعلام شد که با پایان این آخرین واجب الهی، برنامه اعلان ولایت و منصوب نمودن علی علیه السلام آغاز می شود. این دستور با آیه 7 - 8 سوره انشراح نازل شد: «فَاِذا فَرَغْتَ فَانْصبْ؛ وَ اِلی رَبِّکَ فَارْغَبْ»، و چنین تفسیر شد که «هر گاه از بیان همه واجبات - که آخرین آنها حج است - فراغت یافتی

علی علیه السلام را منصوب کن و برای حرکت به سوی پروردگارت آماده باش».⁽¹⁾

در عرفات جبرئیل نازل شد و با اشاره به آیه 7 سوره مائده «وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّه ِ عَلَیْکُمْ وَ میثاقَهُ الَّذی واثَقَکُمْ بِهِ»: «نعمت خدا بر شما و پیمان او را به یاد آورید که با شما میثاق بست» - که در مدینه قبل از سفر نازل شده بود - پیامی دال بر منصوب کردن امیرالمؤمنین علیه السلام به مقام امامت در این سفر آورد.

آنگاه با اشاره به آیه 3 سوره مائده (الیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ) که هنوز نازل نشده بود، ارتباط کمال دین را با ولایت علی علیه السلام بیان کرده در ادامه خطاب آمده بود: «من پیامبری از پیامبرانم را از دنیا نمی برم مگر بعد از کمال دینم و حجتم و نعمتم با ولایت اولیائم و دشمنی دشمنانم، و این است کمال توحید و دین من و اتمام نعمتم بر خلقم که با پیروی از ولیم و اطاعت او تحقق می یابد».

سپس خطاب الهی بار دیگر به آیه 7 سوره مائده اشاره فرموده بود که «میثاقَهُ الَّذی واثَقَکُمْ بِهِ» را خاطر نشان می کرد.

روز یازدهم ذی الحجة پیامبر صلی الله علیه و آله در مسجد خیف در مِنا خطبه غرایی ایراد کرد که ضمن آن به حدیث ثقلین اشاره کرد و قرآن و اهل بیت را قرین قرار داد.

بعد از خطابه حضرت در مسجد خیف هفت آیه قرآن یکی پس از دیگری نازل شد که هر یک پشتوانه یکی از ثقلین بود. آیات 41 و 42 سوره زخرف علی علیه السلام را معرفی می کرد: «فَاِمّا نَذْهَبَنَّ بِکَ فَاِنّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ اَوْ نُرِیَنَّکَ الَّذی وَعَدْناهُمْ فَاِنّا عَلَیْهِمْ مُقْتَدِرُونَ»: «اگر تو را از این جهان ببریم باز از آنان انتقام خواهیم گرفت، یا به تو نشان می دهیم آنچه آنان را وعده کرده ایم که ما بر آنان اقتدار و تسلط داریم».

سپس این آیات طبق خطابه پیامبر صلی الله علیه و آله تفسیر شد که «فَاِنّا مُنْتَقِمُونَ بِعَلِیِّ بْنِ اَبی طالِبٍ»، یعنی «اگر تو را از این جهان ببریم به وسیله علی بن ابی طالب علیه السلام انتقام می گیریم».

آنگاه آیات 93 و 94 سوره مؤمنون نازل شد: «قُلْ رِبِّ اِمّا تُرِیَنّی ما تُوعَدُونَ، رَبِّ فَلا تَجْعَلْنی فِی الْقَوْمِ الظّالِمینَ»: «بگو پروردگارا، اگر آنچه آنان وعده داده می شوند به من نشان دادی مرا در بین قوم ظالمین قرار مده»، و این آیه اشاره به روزگار سیاه بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله بود که فتنه های تاریک آن بسیاری را گمراه کرد.

در پی آن آیه 43 سوره زخرف در معرفی علی علیه السلام نازل شد: «فَاسْتَمْسِکْ بِالَّذی اُوحِیَ اِلَیْکَ اِنَّکَ عَلی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ»: «تمسک نما به آنچه بر تو وحی شده که تو بر راه راست هستی»، و تفسیر شد که «آنچه وحی شده» درباره علی علیه السلام است.⁽¹⁾

سپس برای معرفی علی علیه السلام به عنوان تنها راه نجات، به آیه 61 سوره زخرف اشاره شد که: «وَ اِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّاعَةِ»: «و او نشانه و علمی برای قیامت است» و تفسیر شد که منظور از این آیه علی بن ابی طالب علیه السلام است.

آنگاه آیه 44 سوره زخرف به عنوان مسئولیت مردم درباره ولایت علی علیه السلام نازل شد: «وَ اِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ وَ لَسَوْفَ تُسْاَلُونَ»: «و آن ذکری برای تو و قومت است و به زودی سؤال خواهید شد»، و تفسیر شد که درباره علی علیه السلام مورد سؤال قرار خواهید گرفت.⁽²⁾

در موقعیتی که مراسم حج به ساعات پایانی خود نزدیک می شد بار دیگر وحی الهی تجلی کرد و آخرین سوره کاملی - که در یک نزولِ جبرئیل فرود آمد - بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد و آن سوره نصر بود:

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ، اِذا جاءَ نَصْرُ اللّه ِ وَ الْفَتْحُ؛ وَ رَأَیْتَ النّاسَ یَدْخُلُونَ فی دینِ اللّه ِ اَفْواجا؛ فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ اسْتَغْفِرْهُ اِنَّهُ کانَ تَوّابا.

به نام خدای بخشنده مهربان. وقتی یاری خدا و پیروزی آمد، و مردم را دیدی که گروه گروه در دین خدا داخل می شوند با حمد پروردگارت تسبیح کن و از او طلب مغفرت نما که او توبه پذیر است.⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله پس از نزول سوره نصر سخنرانی مفصلی ایراد کرد و در آن با ذکر آیات 36 و 37 سوره توبه به ابطال برخی مسائل جاهلی مانند ربای جاهلیت و خونریزی های آن زمان اشاره فرمود.

آنگاه آیه 10 سوره حجرات را قرائت کرده فرمود: ای مردم، «اِنِّمَا الْمُؤْمِنُونَ اِخْوَةٌ»: «مؤمنین با یکدیگر برادرند».

آنگاه آیه 13 سوره حجرات را خواند و فرمود:

خدای عز و جل می فرماید: «یا اَیُّهَا النّاسُ، اِنّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ اُنْثی وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوبا وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا اِنَّ اَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّه ِ اَتْقاکُمْ»: «ای مردم، ما شما را از مذکر و مؤنث خلق کردیم و شما را گروه ها و قبایلی قرار دادیم، تا بین یکدیگر بدانید که محترم ترین شما با تقواترین شماست».⁽²⁾

روز دوازدهم ذی الحجه در حالی که پیامبر صلی الله علیه و آله در آخرین روز حج، شرایط را برای اجرای برنامه غدیر آماده می کرد، گروهی از سردمداران نفاق با اطمینان از نزدیکی رحلت حضرت در فکر نقشه هایی برای روزهای پس از وفات آن حضرت بودند. قبل از همه اولی و دومی با جدی گرفتن غصب خلافت برای به انجام رساندن آن با یکدیگر هم پیمان شدند که نگذارند خلافت در اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله مستقر شود. سپس ابوعبیده جراح را به عنوان امین خود انتخاب کردند. با پیوستن معاذ بن جبل و سالِم مَولی ابی حُذَیفه یک گروه پنج نفره آماده اجرای برنامه های ضد غدیر شدند.⁽¹⁾

خداوند این اقدام آنان را که قبل از پایان مراسم حج هنوز عملی نکرده بودند با دو آیه قرآن به پیامبرش خبر داد.

یکی آیه 19 سوره زخرف که فرمود: «سَتُکْتَبُ شَهادَتُهُمْ وَ یُسْأَلُونَ»: «به زودی شهادت آنان نوشته می شود و مورد سؤال قرار می گیرند». دیگری آیه 39 همین سوره که فرمود: «وَ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْیَوْمَ اِذْ ظَلَمْتُمْ اَنَّکُمْ فِی الْعَذابِ مُشْتَرِکُونَ»: «بیزای شما از یکدیگر در روز قیامت فایده ای به حالتان ندارد چرا که ظلم کرده اید و در نتیجه در عذاب مشترک خواهید بود».⁽²⁾

با نزدیکی غروب روز دوازدهم، طبق آیه 203 سوره بقره: «فَمَنْ تَعَجَّلَ فی یَوْمَینِ فَلا اِثْمَ عَلَیْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا اِثْمَ عَلَیْهِ لِمَنِ اتَّقی»: «هر کس در روز عجله کند گناهی بر او نیست، و هر کس تأخیر نماید نیز اشکالی بر او نیست از کسانی که تقوا پیشه کنند»، کسانی که مایل بودند می توانستند توقف در منا را پایان دهند و به مکه باز گردند؛ و هر کس مایل بود شب سیزدهم را هم می ماند و فردا پس از رمی جمرات سه گانه

راهی مکه می شد. پیامبر صلی الله علیه و آله همراه اکثریت مردم آن شب را ماندند تا فردا پس از رمی جمرات عازم مکه شوند.

با پایان مراسم حج، منافقین خواستند نشان دهند که بعد از حج هیچ واجبی از دستورات خدا باقی نمانده، و به این صورت مسئله «ولایت» را منتفی کنند. آنان نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمدند و گفتند: آیا بعد از آنچه بر ما واجب کردی، برای پروردگارت چیزی باقی مانده که بخواهد آن را بر ما واجب کند؟

پاسخ دندان شکن به آنان با آیه 46 سوره سبأ داده شد و آیه چنین نازل شد: «قُلْ اِنَّما اَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ»: «بگو من شما را به یک چیز موعظه می کنم» و پیامبر صلی الله علیه و آله آن را به «ولایت» تفسیر کرد.⁽¹⁾

3. نزول آیات قرآن در مکه پس از حج

روز سیزدهم پیامبر صلی الله علیه و آله از مِنا به سوی مکه حرکت کرد. هنگامی که حضرت وارد مکه می شد جبرئیل نازل شد و با آوردن آیات اول سوره عنکبوت، مقدمات برنامه غدیر را آغاز کرد:

«بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ، الم، اَحَسِبَ النّاسُ اَنْ یُتْرَکُوا اَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لایُفْتَنُونَ، وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللّه ُ الَّذینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکاذِبینَ، اَمْ حَسِبَ الَّذینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئاتِ اَنْ یَسْبِقُونا ساءَ ما یَحْکُمُونَ»:

«به نام خداوند بخشنده مهربان، الف لام میم، آیا مردم گمان کرده اند که رها می شوند با همین که بگویند ایمان آوردیم، بدون آنکه امتحان شوند؟ ما کسانی را که قبل از آنان بودند امتحان کردیم، زیرا خدا باید بداند کسانی را که راست می گویند و کسانی را که دروغ می گویند. کسانی که کارهای زشت را انجام می دهند گمان کرده اند که از دست ما فرار می کنند (و دست ما به آنان نمی رسد). چه بد حکم می کنند».

روز چهاردهم ذی الحجة روز پرماجرایی بود، چرا که اعلام شده بود در مکه یک روز بیشتر توقف نخواهند کرد. پیامبر صلی الله علیه و آله به بلال دستور داد تا بین مردم اعلان

کند: «فردا کسی جز معلولان نباید باقی بماند، و همه باید به سوی غدیر خم حرکت کنند».⁽¹⁾

سپس دستور سلام کردن به علی علیه السلام به عنوان «امیرالمؤمنین» نازل شد. پیامبر صلی الله علیه و آله از پذیرش آنان نسبت به این مسئله ترس داشت، و این اطمینان الهی بود که اجرای این دستور را با نزول آیه 6 سوره کهف در چنین موقعیتی مؤکد نمود: «فَلَعَلَّکَ باخِعٌ نَفْسَکَ عَلی آثارِهِمْ اِنْ لَمْ یُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدیثِ اَسَفا»: «گویی تو می خواهی در اثر اعمال آنان خود را از تأسف و غم و اندوه هلاک کنی، اگر به این گفتار ایمان نیاورند».

پیرو آن پیامبر صلی الله علیه و آله به بزرگان اصحاب دستور داد تا نزد علی علیه السلام بروند و خطاب به آن حضرت «السلام علیک یا امیرالمؤمنین» بگویند.⁽²⁾

آنگاه بار دیگر جبرئیل نازل شد و دستور تحویل ودایع انبیا به امیرالمؤمنین علیه السلام را آورد. پیامبر صلی الله علیه و آله با فرا خواندن امیرالمؤمنین علیه السلام جلسه خصوصی تشکیل دادند و ودایع الهی به علی علیه السلام داده شد.⁽³⁾

آن روز - از بین همسران پیامبر علیه السلام - نوبت عایشه بود که حضرت طبق قاعده نزد او می ماند، اما حضور علی علیه السلام برای تحویل ودایع و مسائل دیگری که مربوط به غدیر می شد مانع از این مسئله گردید، و عایشه در این باره اعتراض کرد و گفت: یا رسول اللّه، چرا آن مسئله خصوصی را از من پنهان می کنی؟ شاید برای من هم صلاح باشد!! حضرت فرمود: به زودی از این مسئله اطلاع خواهی یافت وقتی آن را به طور عمومی اعلام کنم.

عایشه گفت: یا رسول اللّه، چرا الآن آن را به من خبر نمی دهی تا پیشتر عمل به آن را آغاز کنم و آنچه صلاح است شروع نمایم!! حضرت فرمود: به زودی به تو خبر خواهم داد، ولی آن را پنهان کن تا به من دستور داده شود که آن را به صورت عمومی اعلام کنم.

عایشه قول داد که آن سِرّ را پنهان کند. پیامبر صلی الله علیه و آله هم آن راز را به او چنین خبر داد: «خداوند به من دستور داده که علی را به عنوان علامتی در بین مردم منصوب نمایم». عایشه بار دیگر قول داد که این راز را به کسی نگوید؛ اما در همان روز به حفصه خبر داد و هر یک از آن دو به پدرانشان خبر دادند. ابوبکر و عمر جلسه تشکیل دادند و سراغ منافقین فرستادند و مسئله را به آنان هم خبر دادند.

این گونه بود که سرّ پیامبر صلی الله علیه و آله به دست عایشه و حفصه افشا شد، و پیرو آن خداوند آیات اول تا سوم سوره تحریم را نازل کرد که خبر از کار آن دو زن می داد، آنجا که فرمود:

«وَ اِذْ اَسَرَّ النَّبِیُّ اِلی بَعْضِ اَزْواجِهِ حَدیثا، فَلَمّا نَبَّأَتْ بِهِ وَ اَظْهَرَهُ اللّه ُ عَلَیْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَ اَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ. فَلَمّا نَبَّأَها بِهِ قالَتْ مَنْ اَنْبَأَکَ هذا قالَ نَبَّأَنِیَ الْعَلیمُ الْخَبیرُ».

هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله گفتاری پنهانی به بعضی از همسرانش سپرد. آنگاه که آن زن راز پیامبر صلی الله علیه و آله را افشا کرد، و خدا پیامبرش را از این مسئله باخبر نمود، آن حضرت قسمتی از کارشان را برای آنان بازگو کرد و از گفتن قسمتی دیگر اعراض نمود. آن زن (عایشه) از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسید: چه کسی افشا کردن مرا به تو خبر داد؟ حضرت فرمود: خدای علیم آگاه به من خبر داد.

سپس خداوند با آیه چهارم سوره تحریم به پیامبرش خبر داد که اگر اظهار توبه هم نمایند قلوبشان منحرف است، و اگر بخواهند بر ضد پیامبر صلی الله علیه و آله اقدامی کنند یاور آن حضرت خدا و جبرئیل و ملائکه و امیرالمؤمنین علیه السلام هستند. آیه چنین است:

«اِنْ تَتُوبا اِلَی اللّه ِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُما وَ اِنْ تَظاهَرا عَلَیْهِ فَاِنَّ اللّه َ هُوَ مَوْلاهُ وَ جِبْریلُ وَ صالِحُ الْمُؤمِنینَ وَ الْمَلائِکَةُ بَعْدَ ذلِکَ ظَهیرٌ»:

«اگر شما دو نفر نزد خدا توبه کنید اما قلب هایتان از حق منحرف شده است، و اگر بر ضد او اقدم نمایید بدانید که خدا صاحب اختیار اوست و جبرئیل و صالح مؤمنین و ملائکه بعد از خدا کمک اویند».

وقتی خداوند این خبر را به پیامبرش داد حضرت آنان را احضار کرد و مسئله افشای سِرّ خود را از آنان پرسید و به توطئه منافقین اشاره ای نکرد. آنان قسم یاد کردند که چنین کاری نکرده اند و راز حضرت را فاش ننموده اند. اینجا بود که آیه هفتم سوره تحریم در تکذیب آنان نازل شد: «یا اَیُّهَا الَّذینَ کَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْیَوْمَ اِنَّما تُجْزَوْنَ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»: «ای کسانی که کافر شدید، امروز عذر نیاورید که طبق آنچه عمل کردید جزا داده می شوید».⁽¹⁾

گروهی که بر ضد پیامبر علیه السلام توطئه می کردند، با اطلاع از آنچه در خانه پیامبر صلی الله علیه و آله می گذشت و پایه ریزی هایی که برای مراسم غدیر انجام می گرفت، یک قدم جلوتر گذاشتند و تصمیم گرفتند عهد و پیمان بین خود را رسمیت دهند، تا در عمل به آن ملتزم باشند و در مراحل بعدی یکدیگر را تنها نگذارند.

ابوبکر و عمر و سه همپیمانشان در روز چهاردهم ذی الحجة در موقعیتی که کسی داخل کعبه نبود، وارد آنجا شدند و روی سنگ سرخ میان دو ستون کعبه نشستند. ابتدا به صورت شفاهی پیمان خود را تجدید کردند و بر سر آن قسم یاد کردند و گفتند: «نَتَظاهَرُ عَلی عَلِیٍّ فَلایَنالُ الْخِلافَةَ ما حَیینا»: «با هم بر ضد علی اقدام می کنیم به گونه ای که تا ما زنده هستیم به خلافت دست نیابد».⁽¹⁾

سپس عمر متنی را که باید امضا می کردند املا کرد و ابوعبیده جراح برای آنان نوشت: «اِنْ ماتَ مُحَمَّدٌ اَوْ قُتِلَ نَزْوِی الْخِلافَةَ عَنْ اَهْلِ بَیْتِهِ»: «اگر محمد از دنیا رفت یا کشته شد خلافت را از اهل بیت او مانع می شویم».

این پیمان نامه داخل کعبه نوشته شد و به امضای ابوبکر و عمر و ابوعبیده و معاذ بن جبل و سالم مولی ابی حذیفه رسید و مهرهای خود را بر آخر آن نقش کردند. ابوعبیده آن نوشته را در حضور چهار نفر دیگر در کعبه زیر خاک پنهان کرد. آنگاه برخاسته از کعبه بیرون آمدند و از آن لحظه عمل به محتوای آن را رسما آغاز کردند.

در آن لحظات عظیم ترین پیمان نامه بر ضد دین الهی در تاریخ بشریت به امضا رسید که آینده تلخ و تاریکی را برای انسان ها در نظر گرفته بود. خداوند با نزول 9 آیه پی در پی جوانب مختلف این توطئه را مورد نکوهش قرار داد و آن را در متن قرآن ثبت کرد.

از آنجا که این صحیفه در کعبه امضا شد، و در واقع الحاد و کفری در بیت الهی بود آیه 25 سوره حج نازل شد و از این بُعد آن را معرفی کرد: «وَ مَنْ یُرِدْ فیهِ بِاِلْحادٍ بِظُلْمٍ

نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ اَلیمٍ»: «هر کس با الحاد و کفر وارد خانه خدا شود او را عذاب دردناکی می چشانیم».⁽¹⁾

از سوی دیگر برای نشان دادن شرکت شیطان در چنین پیمانی، آیه دهم سوره مجادله نازل شد: «اِنَّمَا النَّجْوی مِنَ الشَّیْطانِ لِیَحْزُنَ الَّذینَ آمَنُوا وَ لَیْسَ بِضارِّهِمْ شَیْئا اِلاّ بِاِذْنِ اللّه ِ وَ عَلَی اللّه ِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ»: «سخن پنهانی و درگوشی از شیطان است تا کسانی را که ایمان آورده اند محزون نماید، ولی هیچ ضرری به آنان نمی زند مگر با اجازه خدا؛ و مؤمنین باید بر خدا توکل کنند».

پیرو این آیه برای آنکه معلوم شود خدا و رسولش از این توطئه اطلاع دارند و در پرونده آنان برای روز قیامت ثبت شده آیه 7 سوره مجادله نازل شد:

«اَلَمْ تَرَ اَنَّ اللّه َ یَعْلَمُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الاَْرْضِ ما یَکُونُ مِنْ نَجْوی ثَلاثَةٍ اِلاّ هُوَ رابِعُهُمْ وَ لا خَمْسَةٍ اِلاّ هُوَ سادِسُهُمْ وَ لا اَدْنی مِنْ ذلِکَ وَ لا اَکْثَرَ اِلاّ هُوَ مَعَهُمْ اَیْنَما کانُوا ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا یَوْمَ الْقِیامَةِ اِنَّ اللّه َ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلیمٌ»:

«آیا نمی بینی که خداوند آنچه در آسمان ها و زمین است می داند. هیچ نجوای سه نفری نمی شود مگر آنکه خدا چهارمی آنان است، و هیچ نجوای پنج نفری نمی شود مگر آنکه خدا ششمی آنان است و کمتر و بیشتر از این عدد نجوایی اتفاق نمی افتد مگر آنها هر کجا باشند خدا همراه آنان است، سپس روز قیامت آنان را به آنچه انجام داده اند خبر می دهد. خداوند به هر چیزی عالم است».⁽²⁾

در بُعد دیگر خداوند اعلام داشت که در برابر مکر و حیله آنان دستگاه الهی هم برنامه دارد و باید عاقبت را دید و نتایج را بر شمرد. آیه 50 - 52 سوره نمل در این باره

نازل شد: «وَ مَکَرُوا مَکْرا وَ مَکَرْنا مَکْرا وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ. فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ مَکْرِهِمْ اَنّا دَمَّرْناهُمْ وَ قَوْمَهُمْ اَجْمَعینَ، فَتِلْکَ بُیُوتُهُمْ خاوِیَةً بِما ظَلَمُوا اِنَّ فی ذلِکَ لاَیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ»: «آنان حیله ای به کار بستند و ما هم مکری به کار گرفتیم در حالی که آنان نمی فهمیدند. بنگر که عاقبت مکر آنان چگونه شد که ما آنان و قومشان را همگی نابود کردیم. این است خانه های آنان که به خاطر ظلمشان خالی مانده است، و این نشانه ای بر کسانی است که می دانند»، و این قسمت از آیه اشاره به آن بود که خلافت به نسل هیچ کدام از آنان نخواهد رسید.⁽¹⁾

آیه دیگری که نازل شد برای آگاهی مؤمنین بود که از آنان فاصله بگیرند و اسرار خود را در اختیار آنان قرار ندهند، چرا که دشمنی را علنی کرده و در این راه هیچ کوتاهی نمی کنند. آیه 118 سوره آل عمران برای اعلام این مطلب چنین نازل شد:

«یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لاتَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِکُمْ لا یَأْلُونَکُمْ خَبالاً وَدُوّا ما عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ اَفْواهِهِمْ وَ ما تُخْفی صُدُورُهُمْ اَکْبَرُ . . .»:

«ای کسانی که ایمان آورده اید کسانی را که از شما نیستند صاحب سِرِّ خود انتخاب نکنید که آنان در مقابله با شما از هیچ اقدامی کوتاهی نمی کنند. آنان دوست دارند آنچه که شما را در رنج و سختی قرار دهد. دشمنی از دهانشان آشکار شده و آنچه سینه های آنان مخفی می کند بالاتر است . . .».⁽²⁾

آنگاه آیه دیگری درباره پشیمانی آنان در قیامت و عذاب ابدی آنان نازل شد و نابودی دنیا و آخرتشان را اعلام کرد. آیه 167 سوره بقره بود که می فرماید: «وَ قالَ الَّذینَ اتَّبَعُوا لَوْ اَنَّ لَنا کَرَّةً فَنَتَبَرَّءَ مِنْهُمْ کَما تَبَرَّءُوا مِنّا کَذلِکَ یُریهِمُ اللّه ُ اَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَیْهِمْ وَ ما هُمْ بِخارِجینَ مِنَ النارِ»: «کسانی که از آنان پیروی شده بود گفتند: ای کاش

برای ما بازگشتی بود تا از آنان بیزاری می جستیم همانگونه که از ما بیزاری جستند. این گونه است که خداوند اعمال آنان را به عنوان حسرتی بر آنان می نمایاند، و آنان از آتش خارج شدنی نیستند».⁽¹⁾

آخرین عکس العمل پیامبر صلی الله علیه و آله این بود که آنان را فرا خواند و همه اقدامات شان را خبر داد و آنان را مورد مؤاخذه قرار داد. آنان در نهایت جسارت و بی پروایی هر گونه اقدامی را انکار کردند و قسم یاد کردند که چنین قصدی نداشته و چنین سخنی نگفته اند!! ولی در ردّ آنان آیه 74 سوره توبه نازل شد و پیامبر صلی الله علیه و آله آیه را بر آنان تلاوت فرمود: «یَحْلِفُونَ بِاللّه ِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ بَعْدَ اِسْلامِهِمْ وَ هَمُّوا بِما لَمْ یَنالُوا . . .»: «به خدا قسم یاد می کنند که چنین سخنی نگفته اند، در حالی که کلمه کفر را بعد از اسلامشان گفته اند و هدفی را قصد کرده اند که بدان دست نیافته اند . . .».⁽²⁾

روز چهاردهم ذی الحجة همچنان ادامه داشت و توطئه گران به دنبال اولین کسانی بودند که از نظر آنان در غصب خلافت همکاری خوبی می توانستند داشته باشند. بنی امیه برای این منظور انتخاب شدند و رؤسای آنان توسط اصحاب صحیفه به پیمان نامه دعوت شدند. بنی امیه نیز با اختلافی که بر سر موضوع داشتند با آنان همپیمان شدند.⁽³⁾

اینجا بود که خداوند به پیامبرش پیمان دوم را هم خبر داد و آیه 79 - 80 سوره زخرف را نازل کرد:

«اَمْ اَبْرَمُوا اَمْرا فَاِنّا مُبْرِمُونَ، اَمْ یَحْسَبُونَ اِنّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْواهُمْ بَلی وَ رُسُلُنا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ»:

«آیا مسئله ای را محکم می کنند؟ پس ما هم محکم می نماییم. یا گمان می کنند ما سِرّ و نجوایشان را نمی شنویم؟ بلی، حتی فرستادگان ما نزد آنان مشغول نوشتن هستند».⁽¹⁾

به دنبال آن آیات 24 - 25 سوره محمد صلی الله علیه و آله نازل شد که خبر از پذیرفتن نیمی از پیشنهاد اصحاب صحیفه توسط بنی امیه می داد: «اِنَّ الَّذینَ ارْتَدّوا عَلی اَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدی الشَّیْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ اَمْلی لَهُمْ. ذلِکَ بِاَنَّهُمْ قالُوا لِلَّذینَ کَرِهُوا ما نَزَّلَ اللّه ُ سَنُطیعُکُمْ فی بَعْضِ الاَْمْرِ وَ اللّه ُ یَعْلَمُ اِسْرارَهُمْ»: «کسانی که از دین خدا رو به عقب باز می گردند بعد از آنکه راه هدایت برایشان روشن شده، شیطان کار آنان را برایشان زیبا جلوه داده و آنان را بدان سو تشویق کرده است. این بدان جهت است که آنان گفتند به کسانی که آنچه خدا نازل کرده را خوش نداشتند: ما در بعضی از این مسئله از شما پیروی می کنیم، ولی خدا پنهان کاری آنان را می داند».

هنگام سحر روز پانزدهم کاروان آماده حرکت بود. پیامبر صلی الله علیه و آله نگاهی به کعبه کرد و اشک از دیدگانش جاری شد.⁽²⁾در آنجا برای دلجویی از پیامبر صلی الله علیه و آله آیه 13 سوره محمد صلی الله علیه و آله نازل شد: «وَ کَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ هِیَ اَشَدُّ قُوَةً مِنْ قَرْیَتِکَ الَّتی اَخْرَجَتْکَ اَهْلَکْناهُمْ فَلا ناصِرَ لَهُمْ»: «و چه بسیار آبادی که از آبادی تو - که تو را از آن بیرون کردند - قوی تر بود و ما آنها را هلاک کردیم و هیچ کمکی نیافتند».⁽³⁾بعد از آن قافله صد و بیست هزار نفری از مکه به سوی غدیر حرکت کرد.

4. نزول آیات قرآن از مکه تا غدیر

روز شانزدهم ذی الحجة همچنان قافله در مسیر خود به سمت غدیر در حرکت بود و وحی الهی پی در پی غدیر را پشتیبانی می کرد تا در منزلی توقف کردند. در آنجا جبرئیل بار دیگر نازل شد و اولین نشانه های حفظ الهی را طی آیات 92 - 95 سوره حجر برای پیامبر صلی الله علیه و آله آورد: «فَوَرَبِّکَ لَنَسَأَلَنَّهُمْ اَجْمَعینَ، عَمّا کانُوا یَعْمَلُونَ، فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرْ وَ اَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکینَ. اِنّا کَفَیْناکَ الْمُسْتَهْزِئینَ»: «قسم به پروردگارت از همه آنان درباره آنچه انجام می دهند سؤال خواهیم کرد. پس آنچه به تو امر شده ابلاغ کن و از مشرکین اعراض نما. ما تو را از شر مسخره کنندگان حفظ می کنیم».

با نازل شدن این آیات پیامبر صلی الله علیه و آله دستور حرکت داد و سرعت کاروان را بیشتر نمود تا هر چه زودتر خود را برای اعلان ولایت به غدیر برساند.⁽¹⁾

روز هفدهم ذی الحجة امیرالمؤمنین علیه السلام سه بار این دعا را تکرار کرد: «اللّهُمَّ ثَبِّتْ مَوَدَّتی فی قُلُوبِ الْمُؤْمِنینَ وَ الْمُؤْمِناتِ اِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ»: «خدایا، مودت و محبت مرا تا روز قیامت در قلوب مردان و زنان مؤمن ثابت و پایدار فرما»، و پیامبر صلی الله علیه و آله آمین گفت.⁽²⁾

پس از دعای امیرالمؤمنین علیه السلام و آمین پیامبر صلی الله علیه و آله در حضور مردم، آیات 96 و 97 سوره مریم در همین راستا نازل شد:

«اِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا. فَاِنَّما یَسَّرْناهُ بِلِسانِکَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقینَ وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْما لُدّا».

«کسانی که ایمان آورده عمل صالح انجام می دهند به زودی خداوند برای آنان مودّت قرار می دهد. ما آن را بر زبان تو آسان نمودیم تا متقین را بشارت دهی و قومی را که در خصومت شدید هستند بترسانی».

نزول این آیات به معنای استجابت دعای پیامبر و امیرالمؤمنین علیهماالسلام بود، که مردم از سرعت اجابت این دعا تعجب کردند.

از میان آن جمعیت عظیم که ناظر ماجرا بودند، ابوبکر و عمر به کنایه گفتند⁽¹⁾: «به خدا قسم! یک پیمانه خرما در مَشکی پوسیده نزد ما محبوب تر است از آنچه محمد از پروردگارش خواسته است. چه می شد اگر از پروردگارش درخواست ملائکه ای می کرد که او را در برابر دشمنانش کمک کنند، یا گنجی که فقر او را جبران کند! به خدا قسم علی را به هر کاری دعوت می کند او هم می پذیرد»!!

این حرکت تخریب کننده بر قلب مبارک پیامبر صلی الله علیه و آله سنگینی کرد. اینجا بود که آیات 12 تا 24 سوره هود نازل شد:

«فَلَعَلَّکَ تارِکٌ بَعْضَ ما یُوحی اِلَیْکَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرَکَ اَنْ یَقُولُوا لَوْ لا اُنْزِلَ عَلَیْهِ کَنْزٌ اَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَکٌ، اِنَّما اَنْتَ نَذیرٌ وَ اللّه ُ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ وَکیلٌ».

شاید تو ترک کنی بعضی از آنچه به تو وحی شده و سینه ات را به خاطر آن به تنگ اندازی، از این جهت که بگویند: ای کاش گنجی بر او نازل شود یا ملائکه ای همراه او بیاید! تو فقط ترساننده مردم هستی، و خداوند عهده دار همه چیز است.

«اَمْ یَقُولُونَ افْتَریهُ، قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیاتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّه ِ اِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ».

یا می گویند - ولایت علی علیه السلام را - به دروغ به خدا نسبت می دهد! بگو: ده سوره مانند آن را - اگر چه افترا بسته شده باشد - بیاورید و هر کس را غیر از خدا می خواهید بخوانید اگر راست می گویید.

«فَاِنْ لَمْ یَسْتَجیبُوا لَکُمْ فَاعْلَمُوا اَنَّما اُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّه ِ وَ اَنْ لا اِلهَ اِلاّ هُوَ فَهَلْ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ».

اگر این پیشنهاد را - درباره ولایت علی - از شما نپذیرفتند بدانید که به علم خدا نازل شده و خدایی جز او نیست، پس آیا شما - ولایت را برای علی - تسلیم می شوید و می پذیرید؟

«مَنْ کانَ یُریدُ الْحَیاةَ الدُّنْیا وَ زینَتَها نُوَفَّ اِلَیْهِمْ اَعْمالَهُمْ فیها وَ هُمْ فیها لایُبْخَسُونَ».

هر کس که طالب زندگی دنیا و زینت آن است - یعنی ابوبکر و عمر - اعمالشان را در دنیا به آنان واگذار می کنیم، و در دنیا ضرر نمی کنند.

«اُولئِکَ الَّذینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الاْخِرَةِ اِلاَّ النّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فیها وَ باطِلٌ ما کانُوا یَعْمَلُونَ».

آنان کسانی هستند که در آخرت جز آتش نصیبشان نیست، و آنچه در دنیا انجام داده اند نابود می شود، و آنچه انجام می دهند باطل است.

«اَفَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ، وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسی اِماما وَ رَحْمَةً؛ اُولئِکَ یُؤْمِنُونَ بِهِ، وَ مَنْ یَکْفُرْ بِهِ مِنَ الاَْحْزابِ فَالنّارُ مَوْعِدُهُ؛ فَلا تَکُ فی مِرْیَةٍ مِنْهُ، اِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ وَ لکِنَّ اَکْثَرَ النّاسِ لا یُؤْمِنُونَ».

کسی که دلیلی از پروردگارش همراه اوست - یعنی پیامبر صلی الله علیه و آله - و شاهدی از جانب او پشت سرش می آید - یعنی امیرالمؤمنین علیه السلام - و قبل از او کتاب موسی راهبر و رحمت بود - یعنی ولایت علی علیه السلام در کتاب حضرت موسی علیه السلام بود - آنان بدان ایمان می آورند. هر کس از احزاب که به او کافر شود آتش وعده گاه اوست، پس درباره - ولایت علی علیه السلام - بحث و جدل مکن که آن حقی از پروردگارت است ولی اکثر مردم ایمان نمی آورند.

«وَ مَنْ اَظْلَمُ مِمَّنْ افْتَری عَلَی اللّه ِ کَذِبا، اُولئِکَ یُعْرَضُونَ عَلی رَبِّهِمْ وَ یَقُولُ الاَْشْهادُ هؤُلاءِ الَّذینَ کَذَبُوا عَلی رَبِّهِمْ، اَلا لَعْنَةُ اللّه ِ عَلَی الظّالِمینَ».

چه کسی ظالم تر است از آنکه بر خدا دروغ می بندد، آنان کسانی هستند که بر پروردگارشان عرضه می شوند و شاهدان - یعنی امامان علیهم السلام - می گویند: اینان کسانی اند که بر پروردگار خود دروغ بستند. آگاه باشید که لعنت خدا بر ظالمین باد.

«الَّذینَ یَصُدَّونَ عَنْ سَبیلِ اللّه ِ وَ یَبْغُونَها عِوَجا وَ هُمْ بِالاْخِرَةِ هُمْ کافِرُونَ».

آنان که بر سر راه خدا مانع ایجاد می کنند و آن را به کجی وا می دارند و به آخرت کافر هستند.

«اُولئِکَ لَمْ یَکُونُوا مُعْجِزینَ فِی الاَْرْضِ وَ ما کانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّه ِ مِنْ اَوْلِیاء، یُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ، ما کانُوا یَسْتَطیعُونَ السَّمْعَ وَ ما کانُوا یُبْصِرُونَ».

آنان در زمین عاجز کننده نیستند و جز خدا سرپرستی ندارند، و عذابشان چند برابر می شود. اینان قدرت شنیدن نداشتند و نمی دیدند.

«اُولئِکَ الَّذینَ خَسِرُوا اَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ».

آنان کسانی هستند که به ضرر خود عمل کرده اند، و آنچه افترا می بستند نیز از یادشان رفته است.

«لا جَرَمَ اَنَّهُمْ فِی الاْخِرَةِ هُمُ الاَْخْسَرُونَ».

چاره ای جز این نیست که در آخرت هم زیانکارترین خواهند بود.

«اِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ اَخْبَتُوا اِلی رَبِّهِمْ اُولئِکَ اَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فیها خالِدُونَ».

کسانی که ایمان آورده عمل صالح انجام می دهند و در برابر پروردگارشان سر تعظیم فرود می آورند، اینان اهل بهشتند و در آن همیشگی خواهند بود.

«مَثَلُ الْفَریقَیْنِ کَالاَْعْمی وَ الاَْصَمِّ وَ الْبَصیرِ وَ السَّمیعِ هَلْ یَسْتَوِیانِ مَثَلاً اَفَلا تَذَکَّرُونَ».

مثل این دو گروه مانند کور و کر در برابر بینا و شنواست. آیا اینها در مثال برابرند؟ آیا متذکر نمی شوید؟!

این گونه بود که یک منزل قبل از غدیر، سیل آیات الهی جاری شد.

اکنون شب هیجدهم ماه ذی الحجة رسیده بود و کاروان مسیر شبانه خود را به سوی غدیر می پیمود. غدیر خم نیز با برکه آبش و چشمه سار و پنج درخت کهنسالش در انتظار کاروان عظیم حجاج بود. مقصدی که از مکه تعیین شد و مردم از وعده گاهشان و برنامه ای که در انتظارشان بود به خوبی خبر داشتند.

اواخر شب هیجدهم که کاروان به درختان و برکه غدیر کاملاً نزدیک شده بود آیه ای از قرآن نازل شد که در عین اختصار همه جوانب غدیر را در بر داشت، و تابلوی درخشنده غدیر در متن قرآن شد. این آیه همه نگرانی ها را بر طرف کرد و خبر قطعی از اراده پروردگار و ضمانت حفظ از هر خطر و توطئه ای را آورد.

در آن لحظات حساس که پیامبر صلی الله علیه و آله به شدت در انتظار وحی بود، جبرئیل نازل شد و آیه 67 سوره مائده را نازل کرد و عرضه داشت: یا رسول اللّه، خداوند به تو سلام می رساند و می فرماید:

یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ، اِنَّ اللّه َ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرینَ.

ای پیامبر، ابلاغ کن آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده، و اگر انجام ندهی رسالت خدا را نرسانده ای، و خدا تو را از شر مردم حفظ می کند. خداوند قوم کافر را هدایت نمی کند.⁽¹⁾

نزول این آیه همه آن چیزی بود که پیامبر صلی الله علیه و آله انتظارش را می کشید.

نماز صبح دوشنبه هیجدهم ذی الحجة خوانده شد و کاروان به حرکت خود به سمت غدیر ادامه داد در حالی که حدود پنج ساعت دیگر از راه باقی مانده بود. پیامبر صلی الله علیه و آله علی علیه السلام را فرا خواند و نزول آیه را به او این گونه خبر داد:

خداوند عز و جل این آیه را نازل کرده است: «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ»، یعنی درباره ولایت تو یا علی؛ «وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ»، یعنی اگر آنچه درباره ولایت تو دستور داده شده ام انجام ندهم عمل من باطل می شود، و هر کس به غیر ولایت تو خدا را ملاقات کند اعمالش باطل می شود. این وعده ای است که خداوند برای من وفا خواهد کرد. من جز فرموده پروردگارم - تبارک و تعالی - نمی گویم. آنچه می گویم از جانب خدای عز و جل است که درباره تو نازل کرده است.⁽²⁾

بعد از نزول آیه بقیه مسیر با سرعت بیشتری طی شد و پیامبر صلی الله علیه و آله برای اجرای فرمان الهی عجله نشان داد. همزمان آیه 7 سوره مائده که در مدینه قبل از سفر حج نازل شده بود تکرار شد: «وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّه ِ عَلَیْکُمْ وَ میثاقَهُ الَّذی واثَقَکُمْ بِهِ اِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ اَطَعْنا»: «به یاد آورید نعمت خدا را بر شما و پیمانی را که با شما محکم نمود آنگاه که گفتید: پذیرفتیم و اطاعت می کنیم»، و این پیمان اشاره به «سَمِعْنا وَ اَطَعْنا» بود که مردم

قبل از حرکت به سوی مکه در مدینه درباره آیه «النَّبِیُّ اَوْلی بِالْمُؤْمِنینَ مِنْ اَنْفُسِهِمْ . . .» گفتند، و اکنون نتایج آن را در غدیر با «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ» می گرفتند.⁽¹⁾

5. نزول آیات قرآن در خطابه غدیر

ساعتی بیش تا ظهر نمانده بود که برکه زیبای غدیر با درختان کهن سالش از دور نمایان شد. برکه ای که معروف بود و همه مردم آن را می شناختند و مسافران بسیاری برای استراحت در سفرهای خود کنار آن آمده بودند. آب نمای دریاچه مانندِ بزرگی که برای مصرف آب آن کاروان صد و بیست هزار نفری کافی بود. پنج درخت کهن سال از نوع سَمُر (کُنار) که در شنزارها می روید و مانند درخت چنار بالا می رود و سایه می اندازد. آن پنج درخت در یک ردیف جلوی برکه کنار یکدیگر قرار داشتند و سایبانی گسترده در آن وادی ایجاد کرده بودند. زمین باز جلوی درختان که در واقع مسیر سیل بود و عبور آب، آن را مسطح کرده بود و اکنون خشک بود و برای استراحت مردم مکان مناسبی را آماده کرده بود.

حضرت مسیر خود را از سمت راست جاده به سمت غدیر تغییر داد و مردم به دنبال حضرت آمدند.

پیامبر صلی الله علیه و آله مقداد و سلمان و ابوذر و عمار را فرا خواند و به آنان دستور داد تا به محل پنج درخت کهن سال - که در یک ردیف جلوی برکه غدیر بودند - بروند و آنجا را برای اجرای مراسم آماده کنند. آنان زیر درختان بنای منبری از سنگ را تدارک دیدند.

مقارن ظهر انتظارها به سر رسید و منادی حضرت ندای عمومی داد و مردم را برای اجتماع در مقابل جایگاه فرا خواند.

مردم همه وضو گرفته رو به قبله صف های نماز را مرتب کردند. زنان نیز در قسمت خاصی قرار گرفتند که منبر را می دیدند. پیامبر صلی الله علیه و آله از خیمه خود بیرون آمد و به عنوان امام جماعت جلوی صف اول قرار گرفت. آنگاه مؤذن پیامبر صلی الله علیه و آله اذان گفت و سپس نماز جماعت یکصد و بیست هزار نفری باشکوه بی نظیری کنار منبر غدیر خوانده شد.

پس از نماز همه منتظر برنامه بعدی بودند. پیامبر صلی الله علیه و آله برخاست و به سمت منبر رفت و قدم بر پله های آن گذاشته تا آخرین نقطه بالا رفت و بر فراز آن ایستاد. سپس امیرالمؤمنین علیه السلام را فراخواند تا بالای منبر بیاید. مردم شاهد بودند که علی علیه السلام به دنبال پیامبر صلی الله علیه و آله از منبر بالا رفت و در سمت راست پیامبر صلی الله علیه و آله یک پله پایین تر ایستاد، در حالی که احتراما کمی متمایل به سمت آن حضرت بود. در آن لحظه دست مبارک پیامبر صلی الله علیه و آله بر شانه آن حضرت قرار گرفت، و منظره ابهت انگیزی را در برابر دیدگان آن جمعیت انبوه قرار داد.⁽¹⁾

اکنون غدیر برای اولین بار شاهد اجتماع عظیم بشری بود تا خاتم انبیاء صلی الله علیه و آله سخنرانی تاریخی و آخرین و بلندترین خطابه رسمی خود را برای جهانیان آغاز کند. افتخار این مجلس، حضور پنج وجود معصوم یعنی پیامبر و علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام بود، و حضرت محسن علیه السلام نیز در آن روزها انتظار تولد خویش را داشت.

بیش از صد و بیست هزار نفر منظره بدیعی را می نگریستند که دو نفر بر فراز منبری از سنگ ایستاده بودند؛ و در سکوتی ابهت انگیز چشم ها دوخته به لبانی بود که بزرگ ترین پیام الهی برای بشریت را با فصیح ترین لسان آماده بازگویی داشت.

پیامبر صلی الله علیه و آله در حالی که دست بر شانه علی علیه السلام گذاشته بود سخنرانی تاریخی خود را که آمیخته با بیش از 100 آیه قرآن بود و بیش از یک ساعت به طول انجامید، چنین آغاز کرد:⁽¹⁾

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

الْحَمْدُ للّه ِِ الَّذی عَلا فی تَوَحُّدِهِ وَ دَنا فی تَفَرُّدِهِ وَ جَلَّ فی سُلْطانِهِ وَ عَظُمَ فی اَرْکانِهِ وَ اَحاطَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عِلْما وَ هُوَ فی مَکانِهِ وَ قَهَرَ جَمیعَ الْخَلْقِ بِقُدْرَتِهِ وَ بُرْهانِهِ . . .

قبل از هر سخنی کلمات حمد بر لسان مبارک حضرت جاری شد، و بعد از آن با اشاره به آیه 13 سوره بروج از «اِنَّهُ هُوَ یُبْدِئُ وَ یُعیدُ» یاد کرد.

آنگاه پیامبر صلی الله علیه و آله با ذکر آیه 103 سوره انعام «وَ هُوَ یُدْرِکُ الاَْبْصارَ وَ هُوَ اللَّطیفُ الْخَبیرُ» عدم دسترسی به کُنه ذات الهی را مطرح کرد، که جز آنچه خداوند در وصف خویش فرموده هیچکس راهی به معرفت او ندارد.

پس از آن با اشاره به آیه 54 سوره اعراف: «یَغْشَی اللَّیْلَ النَّهارَ یَطْلُبُهُ حَثیثا»، اشاره به چرخش خاضعانه افلاک نمود.

آن حضرت در جملات بعد با گنجانیدن سوره توحید در کلام خود وحدانیت خدا را یاد کرد که نه شبیهی دارد و نه ضدی، و نه می زاید و نه زاییده شده است «وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفْوا اَحَدٌ».

آنگاه افزود که حیات و مرگ و فقر و غنا، و خنده و گریه، و منع و عطا همه در یَدِ قدرت اوست؛ و این عبارات را با اشاره به آیه اول سوره مُلک به پایان برد که «لَهُ الْمُلْکُ وَ لَهُ الْحَمْدُ ، بِیَدِهِ الْخَیْرُ وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدیرٌ».

آخرین فراز حمد و ثنای این خطابه، سپاسی بلند بود که آیه 285 سوره بقره در آن گنجانده شده بود. حضرت در این فراز جمله «اَحْمَدُهُ کَثیرا وَ اَشْکُرُهُ دائِما» را با آیه «آمَنَ الرَّسُولُ بِما اُنْزِلَ اِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللّه ِ وَ مَلائِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ، لا نُفَرِّقُ بَیْنَ اَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَ قالُوا سَمِعْنا وَ اَطَعْنا . . .» آمیخت.

پیامبر صلی الله علیه و آله با پایان حمد و ثنا بخش دوم سخن را آغاز فرمود و اعلام کرد درباره برنامه ای که در پیش است وحی خاصی از طرف خدا نازل شده و با این مقدمه آیه نازل شده را - که آیه 67 سوره مائده است - قرائت فرمود و با صراحت فرمود که بر من چنین وحی شده است: «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ» و در حین قرائت کلمه «ما اُنْزِلَ» را تفسیر کرد که منظور خلافت علی بن ابی طالب است.

در اینجا قبل از بیان علت نزول آیه، این مسئله را مطرح کرد که خداوند درباره ولایت علی علیه السلام آیه خاصی بر من نازل کرده و سپس آیه 55 سوره مائده را قرائت کرد: «اِنَّما وِلَیُّکُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ» و سپس آن را به علی علیه السلام تفسیر کرده فرمود: «علی است که نماز را بپا داشته و در حال رکوع زکات داده است».

آنگاه اوصاف منافقین را با اشاره به آیه 11 سوره فتح «یَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ ما لَیْسَ فی قُلُوبِهِمْ» و آیه 15 سوره نور «تَحْسَبُونَهُ هَیِّنا وَ هُوَ عِنْدَ اللّه ِ عَظیمٌ» بیان کرد.

سپس آزار و اذیت های پی در پی منافقین را نسبت به حضرتش یادآور شد، تا آنجا که نسبت های مسخره آمیز به حضرت دادند و کلمه «اُذُن» به معنای «گوش» را درباره

حضرت به کار بردند، که منظورشان «سراپا گوش» بودن امیرالمؤمنین و پیامبر صلی الله علیه و آله و توجه متقابل آنان نسبت به یکدیگر بود.

آنگاه آیه 61 سوره توبه را قرائت کرد که درباره نسبت دهندگان این کلمه از منافقین نازل شده بود: «وَ مِنْهُمُ الَّذینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ اُذُنٌ ، قُلْ اُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ ، یُؤْمِنُ بِاللّه ِ وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنینَ وَ رَحْمَةٌ لِلَّذینَ آمَنوا مِنْکُمْ وَ الَّذینَ یُؤذُونَ رَسُولَ اللّه ِ لَهُمْ عَذابٌ اَلیمٌ».

اکنون پیامبر صلی الله علیه و آله کرسی سخن را کاملاً آماده کرده بود. لذا برای تأکید بیشتر یک بار دیگر آیه 67 سوره مائده را با این مقدمه تکرار کرد که با حضور منافقین و آزار دهندگان و درخواست معاف شدن از ابلاغ این پیام، ولی خدا از من راضی نمی شود مگر آنچه در حق علی علیه السلام نازل کرده ابلاغ نمایم و خواند: «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ واِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ».

در مرحله سوم، پیامبر صلی الله علیه و آله وارد اعلان عمومی شد. ابتدا با اقتباس از آیه 100 سوره توبه، مهاجرین و انصار و تابعین را داخل این عموم اعلان کرده فرمود: «وَ اعْلَمُوا اَنَّ اللّه َ قَدْ نَصَبَهُ لَکُمْ وَلِیّا وَ اِماما فَرَضَ طاعَتَهُ عَلَی الْمُهاجِرینَ وَ الاَْنْصارِ وَ عَلَی التّابِعینَ لَهُمْ بِاِحْسانٍ»، و سپس بقیه این عموم را با ذکر روستایی و شهری، عجمی و عربی، آزاد و بنده، صغیر و کبیر، سیاه و سفید بیان کرد، و با یک کلمه همه این گروه ها را یک جا ذکر کرده فرمود: «وَ عَلی کُلِّ مُوَحِّدٍ ماضٍ حُکْمُهُ . . .»: «حکم علی علیه السلام بر همه معتقدین به توحید اجرا شونده است».

پیامبر صلی الله علیه و آله در این فراز که سخن از علم امامان به میان آمد، با اشاره به آیه 12 سوره یس دریای بیکران علم در مقام عصمت را ترسیم کرد، که خدا هر علمی را به آنان داده است و در این باره عبارتی بسیار بلند فرمود که از آن بالاتر فرض نمی شود: «ما مِنْ عِلْمٍ اِلاّ وَ قَدْ اَحْصاهُ اللّه ُ فِیَّ» : «هیچ علمی نیست مگر آنکه خداوند آن را در من جمع کرده است».

پیرو آن انتقال علم به جانشینان آن حضرت بیان گردید، و علی بن ابی طالب علیه السلام امام مُبین شد که خداوند در سوره یس می فرماید: «وَ کُلَّ شَیْ ءٍ اَحْصَیْناهُ فی اِمامٍ مُبینٍ»، و جمع همه دانستنی ها را در مقام امامت به مردم می فهماند.

ادامه کلام مناط قرار دادن حق و باطل و معرفی مدافع تمام عیار آن بود که با اشاره به آیه 54 سوره مائده: «یُجاهِدُونَ فی سَبیلِ اللّه ِ وَ لا یَخافُونَ فِی اللّه ِ لَوْمَةُ لائِمٍ» فرمود: «علی است که به حق هدایت می کند، و بدان عمل می نماید، و باطل را ابطال نموده از آن نهی می کند؛ و در راه خدا ملامت سرزنش کننده ای او را مانع نمی شود».

سپس پیامبر صلی الله علیه و آله سابقه علی بن ابی طالب علیه السلام را به میان آورد، و سبقت او در ایمان و فداکاری او در شب هجرت و نماز او در اولین روزهای اسلام را یادآور شد.

آنگاه با لحنی شدید منکرینِ ولایت علی علیه السلام را هدف قرار داده، پذیرفته نشدن ابدی آنان را به درگاه الهی و عذاب دائمی آنان را یادآور شد و آنان را با کافران برابر دانست و در این باره آیه 8 سوره طلاق: «. . . وَ عَذَّبْناها عَذابا نُکْرا» و آیه 87 سوره کهف: «اَمّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ یُرَدُّ اِلی رَبِّهِ فَیُعَذِّبُهُ عَذابا نُکْرا»، و آیه 24 سوره بقره: «فَاتَّقُوا النّارَ الَّتی وَقُودُهَا النّاسُ وَ الْحِجارَةُ اُعِدَّتْ لِلْکافِرینَ» را در کلام خود تضمین فرمود.

سپس با ادغام دو آیه از قرآن - یکی آیه 18 سوره حشر و دیگری آیه 94 سوره نحل - هشدار داد که همه در معرض سقوط قرار دارند و باید مواظب خود باشند که فردای قیامت پاسخگو باشند. این دو آیه را با این عبارت بیان کرد: «وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّه َ اَنْ تُخالِفُوهُ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها اِنَّ اللّه َ خَبیرٌ بِما تَعْمَلُونَ».

برای آنکه با تشویق انگیزه بیشتری در مردم ایجاد کند آنان را از روز حسرت بر حذر داشت. این هشدار را با معرفی مقام بلند علی علیه السلام به عنوان «جنب اللّه» بر زبان آورد و آیه 56 سوره زمر را درباره آن قرائت کرد: «اَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتا عَلی ما فَرَّطْتُ فی جَنْبِ اللّه ِ».

اکنون خطبه به اوج خود نزدیک می شد و نهیبی لازم بود که مخاطبین بدانند چرا علی بن ابی طالب علیه السلام از آغاز سخنرانی بر فراز منبر کنار پیامبر صلی الله علیه و آله ایستاده است. باید گفته می شد که لحظاتی بعد دو بازوی حیدری در کف با کفایت محمدی قرار می گیرد و به گونه ای خاص فراتر از آنچه در ذهن مردم است معرفی خواهد شد. برای اعلان این مهم پیامبر صلی الله علیه و آله ثقل اکبر را تابلو قرار داده، علی علیه السلام را در سایه قرآن نشان داد.

ابتدا امر به تدبر در قرآن و به دنبال متشابه آن نبودن را مطرح کرد و آیه 82 سوره نساء «اَفَلا یَتَدَّبَّرُونَ الْقُرْآنَ . . .» و آیه 7 سوره آل عمران «هُوَ الَّذی اَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ هُنَّ اُمُّ الْکِتابِ وَ اُخَرُ مُتَشابِهاتٌ، فَاَمَّا الَّذینَ فی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْویلِهِ وَ ما یَعْلَمُ تَأْویلَهُ اِلاَّ اللّه ُ وَ الرّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ . . .» را با کلام خود آمیخت و مردم را آماده معرفی «راسخان در علم» نمود.

سپس قسم یاد کرد که باطن و تفسیر قرآن را بیان نمی کند مگر این کسی که می خواهم دست او را بگیرم و او را بالا ببرم و بازوی او را بگیرم و با دستانم او را بلند کنم و به شما بفهمانم که هر کس من صاحب اختیار او بوده ام این علی صاحب اختیار اوست، و ولایت او از طرف خدا نازل شده است.

سپس آن حضرت ثقل اکبر و اصغر را با ظرافتی خاص معرفی کرده قرآن و اهل بیت علیهم السلام را در کنار یکدیگر قرار داد. در این باره دوازده امام علیهم السلام را ثقل اصغر معرفی کرد و نسبت ایشان را به قرآن همچون دو خبر دهنده از یکدیگر اعلام کرد که هیچ اختلافی بین آنها نیست، و ادامه این توافق و تقارن را تا روز قیامت اعلام فرمود. سپس امامان را به عنوان امین پروردگار و حاکمان از طرف خدا در زمین معرفی کرد.

سکوت مطلق بر جمعیت حاضر در غدیر حکمفرما بود و دل ها پله پله با کلام رسول مدارج کمال را می پیمود و با کوه استوار نبوت تا اوج ولایت پیش می رفت. این در حالی بود که طبق اشاره پیامبر صلی الله علیه و آله در فرازهای قبلی خطابه، همه چشم بر دست و بازوی پیامبر و علی علیه السلام داشتند که هنگام بالا رفتنشان کی فرا می رسد.

اکنون غدیر به قله خود رسیده و صد و بیست هزار نفر چشم بر لبان گل وجود دوخته بودند. پیامبر صلی الله علیه و آله در آن حساس ترین لحظات دستان ید اللهی خود را به بازوان رشید علی علیه السلام نزدیک کرد و او نیز دستان خود را بالا نگاه داشت. در یک لحظه او را تا آنجا بلند کرد که کف پای علی علیه السلام به زانوان پیامبر صلی الله علیه و آله رسید.

همانطور که علی علیه السلام را بر سر دست نگه داشته بود در بدیع ترین شکل اعلام جانشینی خود را به انجام رساند. سؤالی کوتاه و جمله ای پر از معنی!! پرسید: گفتید که چه کسی بر شما اولی به نفس است؟ مردم فورا پاسخ دادند: خدا و رسولش. فرمود:

اَلا فَمَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِیٌّ مَوْلاهُ،

اللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ».

آگاه باشید، که هر کس من صاحب اختیار و اولی به نفس او بوده ام این علی صاحب اختیار و اولی به نفس اوست. خدایا دوست بدار هر کس علی را دوست بدارد، و دشمن بدار هر کس علی را دشمن بدارد، و یاری کن هر کس علی را یاری کند، و خوار کن هر کس علی را خوار کند.

حضرت با پایان این سخن علی علیه السلام را از فراز دست بر منبر فرود آورد؛ و با ظرافتی لایق شأن نبوت نگذاشت در خطابه اش وقفه ایجاد شود و سخنان خود را ادامه داد و به تبیین ابعاد «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ . . .» پرداخت.

پیامبر صلی الله علیه و آله در فراز بعدی، سخن از تفسیر قرآن به میان آورد، و با توجه دادن به اهمیت آن علی علیه السلام را به عنوان جانشین خود در تفسیر و تبیین قرآن معرفی کرد، و مردم را متوجه این نکته نمود که فقط علی علیه السلام علم آن را دارد و اوست که می تواند به قرآن دعوت کند.

در اینجا با قرائت آیه 5 سوره ق «ما یُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَیَّ»: «سخن نزد من تغییر یافتنی نیست»، اشاره به مقام تغییر نیافتنی علی علیه السلام نمود.

در آن لحظات بسیار حساس که پیامبر صلی الله علیه و آله توانسته بود بار سنگین «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ . . .» را با موفقیت به مقصد برساند و ولایت دوازده امام علیهم السلام را تا آخر دنیا از فراز منبر غدیر اعلام فرماید، جبرئیل بر قلب مقدس آن حضرت نازل شد و در حالی که حضرت خطابه را ادامه می داد آیه 3 سوره مائده را به عنوان سند افتخار ابدی غدیر آورد: «الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمُ الاِْسْلامَ دینا»: «امروز دین شما را کامل کردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان دین شما راضی شدم».

بلافاصله پس از نزول آیه، پیامبر صلی الله علیه و آله در ادامه خطبه فرمود:

خدایا، تو هنگام بیان این مطلب و منصوب نمودنت علی علیه السلام را در این روز، این آیه را درباره ولیّت علی نازل کردی: «الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمُ الاِْسْلامَ دینا».

آنگاه برای اینکه ثابت کند دینی جز با ولایت علی علیه السلام پذیرفته نیست، دو آیه دیگر از قرآن را شاهد گرفت: یکی آیه 19 سوره آل عمران: «اِنَّ الدّینَ عِنْدَ اللّه ِ اْلاِسْلامُ»: «دین نزد خدا فقط اسلام است»، و دیگری آیه 85 سوره آل عمران: «وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الاِْسْلامِ دینا فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرینَ»: «هر کس دینی غیر از اسلام برگزیند هرگز خدا از او قبول نخواهد کرد و او در آخرت از زیانکاران است».

پیامبر صلی الله علیه و آله بدون کوچک ترین وقفه ای سخنان خود را ادامه داده وارد بخش پنجم خطابه شد و به تبیین بیشتر آیه اکمال پرداخت.

از یک سو کمال دین را با امامت همه دوازده امام علیهم السلام اعلام فرمود، و از سوی دیگر هر گونه انکار امامت آنان را مساوی با سقوط اعمال و خلود در آتش اعلام کرد. همچنین راه هر تخفیفی را در عذاب چنین کسانی منتفی دانست و در این باره آیه 217 سوره بقره «فَاُولئِکَ الَّذینَ حَبِطَتْ اَعْمالُهُمْ فِی الدُّنْیا وَ الاْخِرَةِ وَ فِی النّارِ هُمْ خالِدُونَ»، و آیه 88 سوره آل عمران «لا یُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ یُنْظَرُونَ» را در ضمن کلام خود آورد، و منکرین امامت را مستحق چنین عذابی دانست.

در فراز بعدی مدح قرآنی بسیار بلندی درباره مولای منصوب در غدیر بر زبان آورد، که کتاب آسمانی را یک پارچه به امیرالمؤمنین علیه السلام مرتبط ساخت و این مهم را در چهار مرحله بیان فرمود. ابتدا علی علیه السلام را عزیزترین و نزدیک ترین شخص نزد خود معرفی کرد و سپس به صراحت فرمود: «خدای عز و جل و من از او راضی هستیم»، و آنگاه همه موارد آیات رضایت در قرآن را درباره علی علیه السلام دانست و فرمود: «هیچ آیه رضایتی در قرآن نازل نشده مگر درباره او»، و این گونه به مردم فهمانید که جانشین من کسی است که رضایت خدا و من از او در قرآن ضمانت شده است.

در مرحله بعد بیش از 90 مورد خطاب «یا اَیُّهَا الّذینَ آمَنُوا» را که در قرآن آمده مطرح کرد و علی علیه السلام را سر دسته ایمان آورندگان و امیرالمؤمنین دانست و فرمود: خداوند در قرآن «الَّذینَ آمَنُوا» را مورد خطاب قرار نداده مگر آنکه با او آغاز کرده است.

در مرحله سوم همه گونه ستایش خدایی از بندگانش را که در قرآن آمده متعلق به علی علیه السلام دانسته فرمود: «هیچ آیه مدحی در قرآن نازل نشده مگر درباره او».

در مرحله چهارم سوره «هَلْ اَتی» را مطرح کرد و نزول این سوره را درباره علی علیه السلام دانست، و با اشاره به مهم ترین فراز این سوره که می فرماید: «وَ جَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَریرا» فرمود: «خداوند در این سوره شهادت به بهشت نداده مگر برای او»؛ و آیات

این سوره را مدحی بلند برای علی علیه السلام دانسته فرمود: «خدا با این سوره جز علی را مدح نکرده است».

سپس تقوی و ایمان و اخلاص را مظهر ولای علی علیه السلام و شقاوت را از آنِ مبغضین علی علیه السلام دانست. در فراز بعد با قرائت سوره عصر قسم یاد کرد که مصداق «وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ» در آخر این سوره علی بن ابی طالب علیه السلام است.

در اینجا بار دیگر احساسی سرشار از رضایت از دو لب مبارک پیامبر صلی الله علیه و آله شنیده شد و آن حضرت با آوردن آیه 54 سوره نور در ضمن کلام خود اطمینان از ابلاغ فرمان الهی را یادآور شد و فرمود: «ای مردم، من از خدا خواستم که شاهد باشد و رسالتم را به شما رساندم وَ ما عَلَی الرَّسُولِ اِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبینِ».

آنگاه آیه 102 سوره آل عمران را به عنوان خطاب قرائت کرد و فرمود: «معاشر الناس، اتَّقُوا اللّه َ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ اِلاّ وَ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ»: «ای مردم، در برابر خدا حق تقوی را بجا آورید و نمیرید مگر آنکه مسلمان باشید».

بخش ششم سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله منافقین را نشانه می رفت، و اشاره های رمزی به توطئه ها و نقشه های آنان بود.

ابتدا پیامبر صلی الله علیه و آله خلقت نورانی خود و امامان را از متن قرآن استخراج کرد و با انضمام دو آیه آن را بیان فرمود. یکی آیه 8 سوره تغابن: «فَآمِنُوا بِاللّه ِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذی اَنْزَلْنا»: «به خدا و رسول ایمان بیاورید و به نوری که نازل کردیم» و دیگری آیه 157 سوره اعراف: «وَ اتَّبِعُوا النُّورَ الَّذی اُنْزِلَ مَعَهُ»: «پیروی کنید از نوری که همراه پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است».

با این مقدمه آمادگی لازم برای ذکر منکرین ولایت ایجاد شده بود که آنان را دشمنان نور معرفی کند، تا به عنوان ظلمتی که با نورانیت در ستیزند شناخته شوند.

در مرحله اول پیامبر صلی الله علیه و آله آیه 47 سوره نساء را به دنبال آیه نورانیت و به صورت آمیخته با آن قرائت کرد، به گونه ای که نتیجه گیری از این چینشِ آیات، عذاب و لعنت صریح برای دشمنان ولایت بود آنجا که فرمود: «مِنْ قَبْلِ اَنْ نَطْمِسَ وُجُوها فَنَرُدَّها عَلی اَدْبارِها اَوْ نَلْعَنَهُمْ کَما لَعَنّا اَصْحابَ السَّبْتِ»: «ایمان آورید قبل از آنکه صورت هایی را هلاک نماییم و آنها را به پشت برگردانیم، یا آنان را مورد لعنت قرار دهیم همان گونه که اصحاب سبت را لعنت کردیم»، و این تشبیه دقیقا اشاره به مسلمانانی بود که نام مسلمانی را حفظ می کنند اما با هزاران حیله فرامین الهی را زیر پا می گذارند.

این بود که آن حضرت در دنباله کلام کار را به صراحت کشانده فرمود: «به خدا قسم قصد نشده از این آیه مگر گروهی از اصحاب من که آنان را با نام و نسبشان می شناسم، ولی مأمور شده ام از آنان اعراض کنم و آنان را معرفی نکنم». آیه 144 سوره

آل عمران گویاترین سندی بود که پیامبر صلی الله علیه و آله در این فراز خطبه آن را شاهد عقبگرد و بازگشت مردم به جاهلیت قرار داد، آنجا که در قرآن آمده است: «وَ ما مُحَمَّدٌ اِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ، اَفَاِنْ ماتَ اَو قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلی اَعْقابِکُمْ وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلی عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللّه َ شَیْئا وَ سَیَجْزِی اللّه ُ الشّاکِرینَ».

حضرت این آیه را در کلام خود تضمین کرده فرمود: «ای مردم، شما را هشدار می دهم! من رسول خدا هستم که قبل از من پیامبرانی بوده اند. آیا اگر بمیرم یا کشته شوم عقبگرد خواهید کرد؟ هر کس به عقب باز گردد به خدا ضرری نمی زند و به زودی خداوند شاکران و صابران را پاداش می دهد».

خطر دوم غرور مسلمانی و منت گذاشتن مسلمانان بر خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله برای پذیرش دین بود. پیامبر صلی الله علیه و آله برای هشدار از این خصلت شیطانی چهار آیه قرآن را ادغام کرد: یکی آیه 17 سوره حجرات: «یَمُنّونَ عَلَیْکَ اَنْ اَسْلَمُوا قُلْ لاتَمُنُّوا عَلَیَّ اِسْلامَکُمْ بَلِ اللّه ُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ اَنْ هَداکُمْ لِلایمانِ». دوم آیه 28 سوره محمد صلی الله علیه و آله: «ذلِکَ بِاَنَّهُمُ اتَّبَعُوا ما

اَسْخَطَ اللّه ُ وَ کَرِهُوا رِضْوانَهُ فَاَحْبَطَ اَعْمالَهُمْ». سوم آیه 35 سوره الرحمن: «یُرْسِلُ عَلَیْکُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ فَلا تَنْتَصِرانِ»، و چهارم آیه 14 سوره فجر: «اِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرصادِ». آن حضرت این چهار آیه را در یک جمله بلند گنجانیده چنین فرمود: «ای مردم، با اسلام تان بر من منت مگذارید، بلکه بر خدا منت مگذارید که در نتیجه عمل شما را نابود می کند و بر شما غضب می نماید و شما را به شعله هایی از آتش و مس گداخته مبتلا می نماید. پروردگار شما در کمین است».

خطر سوم رهبران ضلالت و گمراهی بود. پیامبر صلی الله علیه و آله آیه 41 سوره قصص را شاهد قرار داد که می فرماید: «وَ جَعَلْناهُمْ اَئَمَّةً یَدْعُونَ اِلَی النّارِ وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ لایُنْصَرُونَ»، و با تضمین این آیه در کلام خود فرمود: «ای مردم، به زودی بعد از من امامانی خواهند بود که به آتش دعوت می کنند و روز قیامت کمک نمی شوند».

سپس بیزاری خود و خدا را از آنان اعلام کرد و پایین ترین درجه جهنم را به آنان وعده داد. حضرت این مطلب را با استناد به دو آیه قرآن بیان کرد. یکی آیه 145 سوره نساء: «اِنَّ الْمُنافِقینَ فِی الدَّرْکِ الاَْسْفَلِ مِنَ النّارِ» و دیگری آیه 29 سوره نحل: «فَادْخُلُوا اَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدینَ فیها فَلِبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرینَ». در این باره فرمود: «امامان ضلالت و یاران و پیروانشان در پایین درجه آتش هستند و چه بد است اقامتگاه متکبرین».

پیامبر صلی الله علیه و آله در فراز بعدی مسئله غصب خلافت را به طور صریح مطرح کرد و فرمود: «به زودی بعد از من امامت را به عنوان پادشاهی و غاصبانه قرار می دهند» و سپس غاصبین را لعنت کرد و با اشاره به آیات 31 و 35 سوره الرحمن، شومی امامان ضلالت را برای مردم بیان کرد و فرمود: «در آن هنگام است ای جن و انس که می ریزد بر شما آنکه باید بریزد و می فرستد بر شما شعله ای از آتش و مس گداخته و نمی توانید آن را از خود دفع کنید».

نهیب های مقام نبوت لاینقطع بر سر مردم می بارید. این بار آیه 179 سوره آل عمران «لِیَذَرَ الْمُؤْمِنینَ عَلی ما اَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتّی یَمیزَ الْخَبیثَ مِنَ الطَّیِّبِ وَ ما کانَ اللّه ُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ» را مطرح کرد و آن را در کلام خود تضمین کرده به عنوان هشدار فرمود: «خدای عزوجل شما را به حال خود رها نخواهد کرد تا آنکه خبیث را از پاکیزه جدا کند و خداوند شما را بر غیب مطلع نمی کند».

آیه 58 سوره اسراء هشدار بعدی بود که به مناسبت آن نام حضرت مهدی علیه السلام به میان آمد. خداوند در آن آیه می فرماید: «وَ اِنْ مِنْ قَرْیَةٍ اِلاّ نَحْنُ مُهْلِکُوها قَبْلَ یَوْمِ الْقِیامَةِ»، و پیامبر صلی الله علیه و آله همین آیه را در کلام خویش چنین آورد: «هیچ آبادی نیست مگر آنکه خداوند به خاطر تکذیبشان آن را قبل از روز قیامت هلاک می کند و آن امام هدایت شده را مالک آن قرار می دهد، و خداوند وعده خود را عملی می نماید».

هشدار بعدی گول نخوردن از گرایش اکثریت بود. پیامبر صلی الله علیه و آله ابتدا آیه 71 سوره صافات را قرائت کرد: «قَدْ ضَلَّ قَبْلَکُمْ اَکْثَرُ الاَْوَّلینَ» و سپس هلاکت آنان در اثر مخالفت با انبیاءشان را یادآور شد، و اینکه نسل های آینده نیز در اثر نگاه به اکثریت به هلاکت می افتند. آنگاه آیات 16 تا 19 سوره مرسلات را تلاوت کرد که می فرماید: «اَلَمْ نُهْلِکِ الاَْوَّلینَ ، ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الاْخِرینَ ، کَذلِکَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمینَ ، وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ».

بخش هفتم سخن با اشاره به آیه 153 سوره انعام آغاز شد: «وَ اَنَّ هذا صِراطی مُسْتَقیما فَاتَّبِعُوهُ وَ لاتَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبیلِهِ»، که صراط مستقیم را در برابر همه راه های دیگر قرار می داد و باید راه راست دقیقا معرفی می شد. به همین منظور حضرت با یادآوری اینکه علم امر و نهی نزد علی علیه السلام است به مردم دستور داد درباره اوامر و نواهی علی علیه السلام سر تسلیم فرود آورند و فرمود: «مواظب باشید که راه های دیگر شما را از راه او منحرف نکند».

آنگاه به صراحت اعلام کرد که «صراط مستقیم» من و علی و امامان بعد از او هستیم، و به آیه 186 سوره اعراف اشاره کرد که «وَ مِمَّنْ خَلَقْنا اُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ».

در اینجا پیامبر صلی الله علیه و آله بدون هیچ مقدمه ای سوره حمد را به طور کامل قرائت کرد، و مخاطبین بی اختیار متوجه مطلب جدیدی شدند. از آنجا که در فراز قبلی آیه «وَ اَنَّ هذا صراطی مُسْتَقیما فَاتَّبِعُوهُ» تفسیر شده بود، اکنون «صراط مستقیم» در سوره حمد نشان داده می شد که مسلمانان هر روز حد اقل ده بار در نمازهای واجب از خدا درخواست هدایت به آن را دارند و این خواسته را با تفصیل تمام از خدا می خواهند و می گویند: «اِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقیمَ، صِراطَ الَّذینَ اَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لاَ الضّالّینَ».

حضرت پس از قرائت سوره حمد قسم یاد کرد که این سوره درباره من و امامان بعد از من نازل شده است، و راه راستی که هر مسلمان در پی آن است جز پیروی از چهارده معصوم علیهم السلام راه دیگری نمی تواند باشد.

آنگاه آیه 62 سوره یونس «اَلا اِنَّ اَوْلِیاءَ اللّه ِ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ» را کنار آیه 56 سوره مائده: «فَاِنَّ حِزْبَ اللّه ِ هُمُ الْغالِبُونَ» قرار داد و از امامان به عنوان «اولیاء اللّه» و «حزب اللّه» یاد کرد.

اکنون که صراط مستقیم روشن شد سخنرانی پیامبر صلی الله علیه و آله در معرفی دو گروه دوست و دشمن آنان ادامه یافت. حضرت یازده جمله در این باره فرمود که شش جمله آن در توصیف اولیای اهل بیت علیهم السلام و پنج جمله در وصف اعداء بود.

در جمله اول آیه 112 سوره انعام «وَ کَذلِکَ جَعَلْنا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوّا شَیاطینَ الاِْنْسِ وَ الْجِنِّ یُوحی بَعْضُهُمْ اِلی بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورا» را در کلام خود آورد و فرمود: «دشمنان امامان سفیهان گمراهی هستند که برادران شیاطین اند، و سخنان باطل ظاهر فریب را از روی غرور به یکدیگر می رسانند».

در جمله دوم مستقیما آیه 22 سوره مجادله را در وصف آنان قرائت کرد که می فرماید: «لا تَجِدُ قَوْما یُؤْمِنُونَ بِاللّه ِ وَ الْیَومِ الاْخَرِ . . .» و مفهوم آن چنین بود که دوستی خدا با دوستی دشمنان خدا جمع نمی شود.

حضرت با این آیه شرط برائت از دشمنان را برای قبول ولایت قرار داد، و متقابلاً پاداش و نشان بزرگ تری را به اولیای اهل بیت عطا فرمود.

در جمله سوم نیز پیامبر صلی الله علیه و آله عینا آیه 82 سوره انعام را در وصف اولیای اهل بیت علیهم السلام آورد و فرمود: بدانید دوستان اهل بیت علیهم السلام کسانی اند که خداوند آنان را توصیف نموده و فرموده است: «کسانی که ایمان آورده اند و ایمانشان را با ظلم نپوشانده اند، برایشان امن است و آنان هدایت یافتگان اند».

در جمله چهارم آیه 15 سوره حجرات «اِنَّمَا الْمُؤْمِنینَ الَّذینَ آمَنُوا بِاللّه ِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتابُوا» را ضمن کلام خود آورده فرمود: «اولیای اهل بیت کسانی اند که ایمان آورده و به شک نیفتاده اند».

جمله پنجم وعده بهشت برای دوستان اهل بیت علیهم السلام بود که با ادغام آیه 46 سوره حجر «اُدْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنینَ»، و آیه 73 سوره زمر: «حَتّی اِذا جاؤُوها وَ فُتِحَتْ اَبْوابُها قالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَیْکُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدینَ» فرمود: «بدانید اولیاء و دوستان امامان کسانی هستند که با سلامتی و در حال امن وارد بهشت می شوند و ملائکه با سلام به ملاقات آنان می آیند و می گویند: «سلام بر شما، پاکیزه شدید. پس برای همیشه داخل بهشت شوید».

آن حضرت در جمله ششم ورود بی حساب به بهشت را مژده داد و به آیه 40 سوره غافر «فَاُولئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ یُرْزَقُونَ فیها بِغَیْرِ حِسابٍ» استناد کرد و فرمود: «بدانید که اولیای اهل بیت کسانی اند که بهشت برای آنان است و بدون حساب در آن روزی داده می شوند».

از جمله هفتم توصیف دشمنان اهل بیت بود که به آیه 12 سوره انشقاق «فَسَوْفَ یَدْعُو ثُبُورا وَ یَصْلی سَعیرا» اشاره کرده فرمود: «بدانید که دشمنان امامان کسانی اند که شعله های آتش را بر تن خود خواهند یافت».

جمله هشتم نیز درباره دشمنان بود که آیه 7 سوره ملک «اِذا اُلْقُوا فیها سَمِعُوا لَها شَهیقا وَ هِیَ تَفُورُ» و آیه 12 سوره فرقان: «اِذا رَأَتْهُمْ مِنْ مَکانٍ بَعیدٍ سَمِعُوا لَها تَغَیُّظا وَ زَفیرا» کنار هم قرار داده شد و حضرت فرمود: «بدانید که دشمنان ایشان کسانی اند از جهنم در حالی که می جوشد صدای وحشتناکی می شنوند و شعله کشیدن آن را می بینند».

جمله نهم وصف قرآنی دشمنان اهل بیت علیهم السلام را ادامه داده با قرائت کامل آیه 38 سوره اعراف: «کُلَّما دَخَلَتْ اُمَّةٌ لَعَنَتْ اُخْتَها حَتّی اِذا ادّارَکُوا فیها جَمیعا . . .» ادامه یافت، که مفهوم آن لعنت دشمنان اهل بیت علیهم السلام به یکدیگر و مضاعف شدن عذاب آنان بود.

جمله دهم درباره دشمنان نیز با آوردن آیه 8 تا 11 سوره ملک: «تَکادُ تَمَیَّزُ مِنَ الْغَیْظِ کُلَّما اُلْقِیَ فیها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها اَلَمْ یَأْتِکُمْ نَذیرٌ . . .» ادامه یافت. منظور از این آیات آن بود که دشمنان اهل بیت علیهم السلام در جهنم مورد سؤال و ملامت قرار خواهند گرفت که آیا کسی شما را یادآور نشد؟ و آنان اعتراف می کنند که گوش فرا ندادیم، و این گرفتاری حاصل سرپیچی خود ماست.

آخرین جمله درباره دوستان اهل بیت علیهم السلام بود که آیه 12 سوره ملک: «اِنَّ الَّذینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ ، لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ اَجْرٌ کَبیرٌ» مورد استناد قرار گرفت و حضرت فرمود: «بدانید که اولیاء و دوستان امامان معصوم کسانی هستند که از پروردگارشان می ترسند (بدون آنکه او را ببینند) به خاطر ایمانی که به غیب دارند. برای آنان مغفرت و اجر بزرگ است. ای مردم، چقدر فاصله است بین شعله های آتش و اجر بزرگ»!!

پس از این توصیفات درباره دوستان و دشمنان اهل بیت علیهم السلام حضرت سخن را در یک جمله جامع جمع بندی کرده فرمود: «ای مردم، دشمن ما کسی است که خداوند او را مورد مذمت و لعن قرار داده، و دوست ما هر کسی است که خداوند او را مدح نموده و دوست بدارد».

اکنون سخنرانی به پایان بخش هفتم خود نزدیک می شد و پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت خود را با علی علیه السلام در چند جمله بیان فرمود. ابتدا با اشاره به آیه 188 سوره اعراف: «اِنْ اَنَا اِلاّ نَذیرٌ وَ بَشیرٌ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ» فرمود: «بدانید که من ترساننده ام و علی بشارت دهنده است». سپس با اشاره به آیه 7 سوره رعد «اِنَّما اَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ» فرمود: «بدانید من ترساننده از عذابم و علی هدایت کننده است». و آنگاه فرمود: «بدانید که من پیامبرم و علی جانشین من است، من رسولم و علی امام و جانشین بعد از من است»، و سپس به امامان اشاره کرده فرمود: «امامان بعد او از فرزندان اویند. من پدر آنانم و آنان از صلب او به دنیا می آیند».

بخش هشتم خطابه با نام زیبای حضرت قائم آل محمد مهدی موعود علیه السلام آغاز شد. از آنجا که خطابه غدیر متفاوت از هر سخنرانی دیگری بود در بخش نهم آن مردم با مسئله جدیدی رو به رو شدند، و آن مطرح شدن بیعت و پیش بینی آن برای بعد از خطابه بود. سپس نقطه تمایز این بیعت را خاطر نشان کرده فرمود: «من با خدا بیعت کرده ام و علی با من بیعت کرده است، و من از جانب خدا برای او از شما بیعت می گیرم». آنگاه حضرت به آیه 10 سوره فتح استناد کرده آن را قرائت کرد: «اِنَّ الَّذینَ یُبایِعُونَکَ اِنَّما یُبایِعُونَ اللّه َ ، یَدُ اللّه ِ فَوْقَ اَیْدیهِمْ . . .».

قبل از آنکه سخن به آخرین بخش خود برسد بخش دهم خطابه اختصاص به حلال و حرام و واجبات و محرمات یافت، و مقصود حضرت معرفی کسانی بود که مردم باید در آینده های نزدیک و دور در احکامشان به آنان مراجعه کنند.

قبل از همه مطالبی درباره حج را با استناد به آیه 158 سوره بقره «اِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللّه ِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ اَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیهِ اَنْ یَطَّوَّفَ بِهِما، وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْرا فَاِنَّ اللّه َ شاکِرٌ عَلیمٌ» فرمود و از ترک حج بر حذر داشت.

از سوی دیگر به حجاج وعده استغناء و مغفرت داد، و در پایان از آنان خواست که حج خانه خدا را با کمال دین که ولایت است و نیز تفکر در اعمال آن انجام دهند، و نیز آن را جایگاه توبه بدانند.

آن حضرت بعد از حج، نماز و زکات را دو بار مطرح کرد: یک بار با اشاره به آیه 43 سوره بقره «وَ اَقیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّاکِعینَ»، و بار دیگر با اشاره به آیه 41 سوره حج «الَّذینَ اِنْ مَکَّناهُمْ فِی الاَْرْضِ اَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ وَ اَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ».

در اینجا پیامبر صلی الله علیه و آله تأکید خاصی داشت که امامتِ فرزندان معصوم علی علیه السلام در متن قرآن است و آیه 28 سوره زخرف «وَ جَعَلَها کَلِمَةً باقِیَةً فی عَقِبِهِ» را شاهد آن قرار داده فرمود: «آنجا که خدا می فرماید: امامت را مسئله ای باقی در نسل او قرار دادیم»، و سپس به حدیث ثقلین اشاره کرد که «لَنْ تَضِلُّوا ما اِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِما».

آن حضرت در اواخر بخش دهم از خطابه سفارش به تقوی کرد و آیه اول سوره حج را برای ترساندن مردم از روز قیامت قرائت کرد: «اِنَّ زَلْزَلَةَ السّاعَةِ شَیْ ءٌ عَظیمٌ» و هشدار داد که مرگ و معاد و حساب و میزان و حساب در پیشگاه خدا و ثواب و عذاب را به خاطر داشته باشید که ترازوی دقیق الهی در برابر شماست.

پیامبر صلی الله علیه و آله وارد آخرین بخش سخنرانی خود شده بود. آنچه در این بخش شنیدند اقدام بی سابقه ای بود که هرگز فکرش را نکرده بودند. پیامبر صلی الله علیه و آله بیعت را به صورت جدی تری مطرح کرده در یک اقدام بدیع از فراز منبر غدیر با صد و بیست هزار نفر بیعت کرد و از همه اقرار گرفت.

آن حضرت برای این کار از آنان خواست عین جملاتی را که حضرت می گوید به عنوان بیعت لسانی تکرار کنند.

آن عبارات از یک سو شامل شنیدن و اطاعت و رضایت و تسلیم درباره امر ولایت بود، و از سوی دیگر بیعت زبانی حاکی از بیعت با قلب و جان و دست قرار داده شد. در نگاهی دیگر شامل پایداری بر سر این بیعت بود که به دور از هر گونه تبدیل و شک و انکار و پیمان شکنی استمرار می یافت. در جهتی دیگر برای کسانی که احتمالاً بیعت با دست برایشان میسر نمی شد این اقرار بیعت با دست حساب می شد. در آخرین نگاه تعهد بر ابلاغ پیام غدیر به نسل های حاضر و آینده بود، و در نهایت آن حضرت خدا را شاهد بر این وعده مردم قرار داد.

در جمله آخرِ این تعهّد آیه 96 سوره اسراء: «قُلْ کَفی بِاللّه ِ شَهیدا بَیْنی وَ بَیْنَکُمْ» را آورد و خدا را بر این بیعت لسانی و اقرار مردم شاهد گرفت.

پیامبر صلی الله علیه و آله با یک سؤال آغاز کرد و فرمود: «مَعاشِرَ النّاسِ، ما تَقُولُونَ؟ . . .»: «ای مردم چه می گویید؟ خدا از هر صدایی و مخفی های هر نفسی اطلاع دارد». آنگاه با لسان نصیحت گونه ای آیه 15 سوره اسراء را خواند: «فَمَنِ اهْتَدی فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما یَضِلُّ عَلَیْها»: «هر کس هدایت یابد به نفع خویش عمل کرده و هر کس گمراه شود بر ضرر خود گمراه شده است».

از آنجا که پس از منبر همه باید برای بیعت می آمدند، لذا پیامبر صلی الله علیه و آله بار دیگر آیه 10 سوره فتح «اِنَّ الَّذینَ یُبایِعُونَکَ اِنَّما یُبایِعُونَ اللّه َ» و آیه 28 سوره زخرف «وَ جَعَلَها کَلِمَةً باقِیَةً فی عَقِبِهِ» را با اشاره به جزئیات این بیعت تکرار کرده، آن را از یک سو بیعت با خدا و از سوی دیگر بیعت با همه امامان دانست، و امامت آنان را در دنیا و آخرت مطرح فرمود. سپس ثمره این بیعت را به نفع خود مردم اعلام کرد.

سپس بار دیگر از سر دلسوزی فرمود: ای مردم، آنچه به شما گفتم بگویید و به علی با عنوان «امیرالمؤمنین» سلام کنید. آنگاه آیه 285 سوره بقره «وَ قالُوا سَمِعْنا وَ اَطَعْنا غُفْرانَکَ رَبَّنا وَ اِلَیْکَ الْمَصیرُ» را به عنوان کلمه سمع و طاعت در کلام خود آورده فرمود: «بگویید: شنیدیم و اطاعت کردیم. پروردگارا مغفرت تو را می خواهیم و بازگشت به سوی توست».

آنگاه قدردانی از نعمت عظمای غدیر و ولایت را به مردم آموخت و آیه 43 سوره اعراف «الْحَمْدُ للّه ِِ الَّذی هَدانا لِهذا وَ ما کُنّا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لا اَنْ هَدانَا اللّه ُ» را شاهد آورده فرمود: «بگویید: سپاس خدایی را که ما را به این راه هدایت کرد، و اگر خدا هدایت نمی کرد ما هدایت نمی شدیم. فرستادگان پروردگارمان به حق آمده اند».

خطبه به پایان خود نزدیک می شد و مردم همچنان تشنه زلال غدیر گوش جان به کلام جاودانه محمدی سپرده بودند.

مِسک الختام این خطابه بلند، جامع الجوامع فضایل علی بن ابی طالب علیه السلام بود که پیامبر صلی الله علیه و آله در یک جمله پر معنی بالاترین فضیلت را برای شخص دوم عالم وجود با ارتباط آن به قرآن بیان کرد. از یک سو نزول فضایل علی علیه السلام در قرآن را به میان آورد، و از سوی دیگر دریای مناقب آن حضرت را فراتر از آن دانست که در یک مجلس قابل ذکر

باشد. سپس با توجه به گستردگی فضایل علی علیه السلام، دستور پذیرفتن آنها را از اصحاب معرفت به ما داد.

بعد از آن بار دیگر با اشاره به آیه 71 سوره احزاب «وَ مَنْ یُطِعِ اللّه َ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزا عَظیما» بر اطاعت و ولایت پذیری و تسلیم در برابر خدا و رسول و علی و امامان بعد از او تأکید کرد. سپس با اشاره به آیه 20 و 21 سوره توبه «الَّذینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فی سَبیلِ اللّه ِ بِاَمْوالِهِمْ وَ اَنْفُسِهِمْ اَعْظَمُ دَرَجَةْ عِنْدَ اللّه ِ وَ اُولئِکَ هُمُ الْفائِزونَ یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوانٍ وَ جَنّاتٍ فیها نَعیمٌ مُقیمٌ»، به سبقت گیرندگان در امر مهم ولایت نشان بهشت عنایت کرد.

در مقابل به مردم گوشزد کرد که رضای الهی را در نظر بگیرند، چرا که اگر همه اهل زمین کافر شوند ضرری به خداوند نمی رسد، و در این باره به آیه 8 سوره ابراهیم «اِنْ تَکْفُرُوا اَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الاَْرْضِ جَمیعا فَاِنَّ اللّه َ لَغَنِیٌّ حَمیدٌ» و آیه 144 سوره آل عمران «وَ مَنْ یَنْقَلِبُ عَلی عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللّه َ شَیْئا» اشاره فرمود.

6. نزول آیات قرآن در ایام سه روزه در غدیر

پیامبر صلی الله علیه و آله عمامه ای داشت که نام آن را «سَح-اب» به معنای «ابر رحمت» گذاشته بود. در آن مراسم حضرت با دست مبارک خود آن عمامه را بر سر امیرالمؤمنین علیه السلام بست. آنگاه با اشاره به آیه 124 سوره آل عمران: «وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّه ُ بِبَدْرٍ وَ اَنْتُمْ اَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه َ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ. اِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنینَ اَلَنْ یَکْفیَکُمْ اَنْ یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِکَةِ مُنْزِلینَ»، و آیه 25 سوره توبه: «وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّه ُ فی مَواطِنَ کَثیرَةٍ وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ اِذْ اَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ . . . وَ اَنْزَلَ جُنُودا لَمْ تَرَوْها» فرمود: «خداوند در روز بدر و حنین مرا با ملائکه ای که چنین عمامه ای بر سر داشتند تأیید و کمک نمود».⁽¹⁾

در آن لحظات گام های بلند محمد و علی علیهماالسلام فرود از منبر غدیر را آغاز کرد. همزمان مردم نیز مشتاقانه از جا برخاستند و از هر سو با ازدحام به طرف منبر آمدند؛ و در حالی که دست ها را به نشانه بیعت بالا برده بودند اشاره می کردند و می گفتند: «آری پذیرفتیم و طبق امر خدا و رسولش از صمیم قلب و با زبان و دستان مان اطاعت می کنیم».

ابراز احساسات مردم با پاسخ های پیامبر صلی الله علیه و آله آرام تر شد در حالی که آن حضرت با امیرالمؤمنین علیه السلام به پله های پایین منبر رسیده بودند. در آن حال پیامبر صلی الله علیه و آله بار دیگر آیه کمال دین را به مردم یادآور شده فرمود:

«اللّه ُ اَکْبَرُ عَلی اِکْمالِ الدّینِ وَ اِتْمامِ النِّعْمَةِ وَ رِضَی الرَّبِّ بِرِسالَتی وَ الْوِلایَةِ لِعَلِیِّ بْنِ اَبی طالِبٍ»: «اللّه اکبر به خاطر کامل شدن دین و تمامی نعمت و رضایت پروردگار به رسالت من و ولایت علی بن ابی طالب».

سپس سه بار آیه «الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمُ الاِْسْلامَ دینا» را قرائت کرد، و بعد از آن فرمود: «کمال دین و تمام نعمت و رضایت رب با این است که مرا برای ابلاغ ولایت علی بن ابی طالب بعد از من فرستاده است».⁽¹⁾

در آن لحظات ابوبکر و عمر سه آیه «اُولِی الاَْمْرِ» و «اِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّه» و «وَلیجَة» را که هنگام حرکت از مدینه نیز سؤال شده بود مطرح کردند. این آیات عبارت بود از آیه 59 سوره نساء: «یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اَطیعُوا اللّه َ وَ اَطیعُوا الرَّسُولَ وَ اُولِی الاَْمْرِ مِنْکُمْ» و آیه 55 سوره مائده: «اِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ»، و آیه 16 سوره توبه: «اَمْ حَسِبْتُمْ اَنْ تتْرَکُوا وَ لَمّا یَعْلَمِ اللّه ُ الَّذینَ جاهَدُوا مِنْکُمْ وَ لَمْ یَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللّه ِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لاَْ الْمُؤْمِنینَ وَلیجَةً». آنان پرسیدند: یا رسول اللّه، آیا این سه آیه مخصوص علی است؟ حضرت فرمود: آری، درباره او و جانشینان من تا روز قیامت است. گفتند: یا رسول اللّه، آنان را برای ما بیان فرما. فرمود:

علی برادرم و وزیرم و وارثم و وصیم و خلیفه ام در امتم و صاحب اختیار هر مؤمنی بعد از من، سپس پسرم حسن، و سپس حسین، و بعد از او نُه نفر از

فرزندان پسرم حسین، یکی پس از دیگری که قرآن با آنان است و آنان با قرآن اند. از آن جدا نمی شوند و قرآن از آنان جدا نمی شود تا بر سر حوض کوثر بر من وارد شوند.

در آن لحظات خدای محمد صلی الله علیه و آله سپاسی بلند برای آن مبلِّغ اعظم غدیر فرستاد و از آن همه تلاش و فداکاری و تسلیم محض او در برابر فرمانش تشکر کرد. جبرئیل نازل شد و آیه 3 سوره قلم را به عنوان رضایت خداوند از کیفیت عمل به آیه «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ» برای پیامبر صلی الله علیه و آله آورد، آنجا که می فرماید: «وَ اِنَّ لَکَ لاََجْرا غَیْرَ مَمْنُونٍ»: «برای تو اجری بی منت خواهد بود».⁽¹⁾

با پایان خطابه غدیر و به انجام رسیدن تبلیغ ولایت منافقین گفتند: «بَطَلَ کَیْدُنا»: «حیله های ما باطل شد و نقشه های ما بر باد رفت». اینجا بود که این قسمت از آیه 3 سوره مائده در شأن این شکست منافقین نازل شد: «الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ دینِکُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ»: «امروز کافران از تخریب دین شما ناامید شدند. دیگر از آنان نترسید و از من بترسید».⁽²⁾

برنامه دوم بیعت بود که باید آن را اصلی ترین قسمت مراسم بعد از خطابه دانست. از اولین افرادی که برای بیعت حضور یافتند ابوبکر و عمر و عثمان و طلحه و زبیر و معاویه و مغیره و ابوموسی اشعری بودند که پیامبر صلی الله علیه و آله تأکید خاصی بر بیعت آنان داشت. پس از بیعت وقتی از خیمه فاصله گرفتند سخنان ناروایی بر زبان جاری کردند. جبرئیل خبر این دهن کجی آنان را به پیامبر صلی الله علیه و آله داد و آیه 91 و 92 سوره نحل را

درباره آنان نازل کرد:

«وَ اَوْفُوا بِعَهْدِ اللّه ِ اِذا عاهَدْتُمْ وَ لا تَنْقُضُوا الاَْیْمانَ بَعْدَ تَوْکیدِها وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللّه َ عَلَیْکُمْ کَفیلاً اِنَّ اللّه َ یَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ. وَ لا تَکُونُوا کَالَّتی نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ اَنْکاثا تَتَّخِذُونَ اَیْمانَکُمْ دَخَلاً بَیْنَکُمْ».

«به پیمان خدا وفا کنید هر گاه عهد کردید و قسم ها را بعد از مؤکد کردن آن نشکنید در حالی که خدا را بر خود ضامن و شاهد قرار داده اید. خدا می داند شما چه می کنید. مانند آن زنی نباشید که رشته های خود را بعد از تابیدنِ محکم باز می کند، که عهد و قسم ها را برای فریب یکدیگر به کار برید».

آنان را به دستور پیامبر صلی الله علیه و آله آوردند و حضرت پرسید: لحظاتی پیش چه گفتید و چه باعث شد آن سخنان را بگویید؟ گفتند: «قسم به خدایی که جز او خدایی نیست، ما چیزی نگفتیم»! پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: به خدا قسم، خدا گفته شما را به من خبر داده و درباره این انکار شما آیه ای از قرآن بر من فرستاده است، و آنگاه آیه 74 سوره توبه را تلاوت فرمود:

«یَحْلِفُونَ بِاللّه ِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ بَعْدَ اِسْلامِهِمْ . . .»: «به خدا قسم یاد می کنند که نگفته اند در حالی که سخن کفر را بعد از اسلامشان بر زبان جاری ساختند و تصمیم بر کاری گرفتند که به آن نرسیدند، و از چیزی ناراحت نبودند جز آنکه خدا و رسولش آنان را از فضل خویش مستغنی سازند. پس اگر توبه کنند برای آنان بهتر خواهد بود و اگر اعراض کنند خداوند آنان را به عذاب دردناکی در دنیا و آخرت معذب می نماید، و آنان در زمین دوست و یاوری نخواهند داشت».

از سوی دیگر معاویه و مغیرة بن شعبه و ابوموسی اشعری نیز از این همه شکست در توطئه هایشان سخت کلافه شده بودند، و در حالی که از خیمه بیعت بیرون می آمدند غرغر کنان زیر لب سخنانی می گفتند.⁽¹⁾

ابوذر و حذیفه شاهد این حالت آنان بودند، و خبر این کارشان فورا به پیامبر صلی الله علیه و آله رسید. همزمان آیات 31 تا 35 سوره قیامت درباره معاویه نازل شد: «فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلّی، وَ لکِنْ کَذَّبَ وَ تَوَلّی، ثُمَّ ذَهَبَ اِلی اَهْلِهِ یَتَمَطّی، اَوْلی لَکَ فَاَوْلی، ثُمَّ اَوْلی لَکَ فَاَوْلی»: «نه تصدیق کرد و نه سر تسلیم فرود آورد، ولی تکذیب نمود و روی گردانید، و سپس با تکبر به سوی دوستانش رفت. عذاب بر تو سزاوار و سزاوارتر است. بار دیگر عذاب بر تو سزاوار و سزاوارتر است».

در آن لحظات حساس پیامبر صلی الله علیه و آله تصمیم بر قتل معاویه گرفت، اما بار دیگر وحی الهی - به خاطر مهلتی که به ظالمین داده شده - نازل شد و آیه 16 سوره قیامت را آورد: «لا تُحَرِّکْ بِهِ لِسانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ»: «درباره او زبانت را به سخنی باز مکن که درباره او عجله کرده باشی»، حکایت از آنکه هنوز از مهلت او مانده است. این بود که پیامبر صلی الله علیه و آله سکوت کرد و درباره او چیزی نفرمود.

در فرصتی که برای پیامبر صلی الله علیه و آله پیش آمد آن حضرت لازم دانست رفتارهای منافقین در اثناء خطبه را به آنان گوشزد فرماید.⁽¹⁾حضرت کسی را فرستاد و آنان را فرا خواند و گفته های جسارت آمیز آنان را برایشان یادآور شد و در این باره از آنان سؤال فرمود. آنان به شدت انکار کردند و جالب تر اینکه بر انکار خود قسم یاد کردند که هیچ سخن ناروایی نگفته اند.

پیامبر صلی الله علیه و آله در اثبات جرم آنان و ردّ قسم دروغشان آیه 74 سوره توبه را قرائت فرمود: «یَحْلِفُونَ بِاللّه ِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ بَعْدَ اِسْلامِهِمْ . . .»: «به خدا قسم یاد می کنند که چنین سخنی نگفته اند، در حالی که کلمه کفر را بعد از اسلام شان گفته اند . . .»⁽²⁾، و این گونه حضرت دروغ شان را بر آنان ثابت کرد.

آنگاه پیامبر صلی الله علیه و آله سخن اصحاب صحیفه یعنی ابوبکر و عمر و سالم و ابوعبیده را یادآور شد⁽¹⁾که هنگام بالا بردن امیرالمؤمنین علیه السلام به یکدیگر گفته بودند: «چشمانش را بنگرید که چگونه می گردد، گویا چشمان دیوانه است»، و نزول آیات 51 و 52 سوره قلم را درباره آنان یادآور شد که می فرماید: «وَ اِنْ یَکادُ الَّذینَ کَفَرُوا لَیُزْلِقُونَکَ بِاَبْصارِهِمْ لَمّا سَمِعُوا الذِّکْرَ وَ یَقُولُونَ اِنَّهُ لَمَجْنُونٌ وَ ما هُوَ اِلاّ ذِکْرٌ لِلْعالَمینَ»: «کسانی که کافر شده اند آنگاه که ذکر را می شنوند از روی غضب نگاه های تندی به تو می کنند و می گویند: او دیوانه است، ولی آن جز ذکری برای جهانیان نیست».

سپس نوبت گروه دیگری از منافقین بود که نسبت مغرور شدن و جنون را به آن حضرت دادند⁽²⁾و گفتند: «او به پسر عمویش مغرور شده است»، و جلمه «قَدِ افْتَتَنَ بِابْنِ عَمِّهِ» یا «لَقَدْ فَتَنَ بِهذَا الْغُلامِ» را بر زبان آوردند.

حضرت ضمن توبیخ آنان، آیات اول سوره قلم را که درباره آنان نازل شده بود برایشان قرائت فرمود: «بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ، ن وَ الْقَلَمِ وَ ما یَسْطُرُونَ، ما اَن-ْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِمَجْنُونٍ»: «قسم به قلم و آنچه می نویسند، که تو با نعمت پروردگارت مجنون نیستی»، و سپس ادامه آیات که می فرماید: «فَسَتُبْصِرُ وَ یُبْصِرُونَ بِأَیِّکُمُ الْمَفْتُونُ»: «به زودی تو خواهی دید و آنان نیز خواهند دید که کدامیک مغرور شده اید»

تا آیه 8 سوره قلم که می فرماید: «اِنَّ رَبَّکَ هُوَ اَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبیلِهِ وَ هُوَ اَعْلَمُ بِالْمُهْتَدینَ»: «پروردگار تو داناتر است که چه کسی از راه او گمراه شده و او به هدایت یافتگان آگاه تر است».

روز نوزدهم برگ دیگری بر پرونده غدیر افزوده شد. حَسّان بن ثابت شاعر زبردست عرب که در غدیر حضور داشت شعری زیبا با تضمین آیه 67 سوره مائده در

ده بیت سرود که ترسیم کننده واقعه غدیر بود. سپس با اجازه پیامبر صلی الله علیه و آله آن را برای مردم قرائت کرد، که این سه بیت حاکی از آیات سوره مائده بود:

وَ قَد جاءَهُ جِبْریلُ مِنْ عِنْدِ رَبِّهِ *** بِأَنَّکَ مَعْصُومٌ فَلا تَکُ وانِیا

وَ بَلِّغْهُمُ ما اَنْزَلَ اللّه ُ رَبُّهُمْ *** وَ اِنْ اَنْتَ لَمْ تَفْعَلْ وَ حاذَرْتَ باغِیا

عَلَیْکَ فَما بَلَّغْتَهُمْ عَنْ اِلهِهِمْ *** رِسالَتَهُ اِنْ کُنْتَ تَخْشَی الاَعادِیا

جبرئیل از طرف خداوند پیام آورده بود که در این امر سستی مکن که تو محفوظ خواهی بود، و آنچه از طرف خداوند بر تو نازل شده به مردم برسان، و اگر نرسانی و از ظالمان بترسی و از دشمنان حذر کنی رسالت پروردگارش-ان را نرسانده ای.

شیاطین و در رأس آنان ابلیس ایام غدیر را در غوغایی به سر می بردند.⁽¹⁾در آن روز ابلیس گفت: «این پیامبر کاری کرد که اگر به نتیجه برسد هرگز خدا معصیت نخواهد شد»! اینجا بود که آیه 20 سوره سبأ نازل شد: «وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ اِبْلیسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ اِلاّ فَریقا مِنَ الْمُؤْمِنینَ»: «ابلیس گمان خود را به باور آنان رسانید، و به جز گروهی از مؤمنین پیرو او شدند».

با نزول این آیه بار دیگر ابلیس فریادی زد، و آنان بازگشتند و گفتند: ای آقای ما، این فریاد دوم چه بود؟! او گفت: وای بر شما، به خدا قسم خداوند سخن مرا در آیه ای

از قرآن نقل کرد و این آیه را نازل کرد: «وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ اِبْلیسُ ظَنَّهُ . . .». بعد از این خبر باز هم شیاطین متفرق شدند.

ابلیس که از نقل سخن خود در آیه ای از قرآن خرسند بود، با شنیدن «اِلاّ فَریقا مِنَ الْمُؤْمِنینَ» سخت برآشفت و سر به سوی آسمان بلند کرد و خطاب به خداوند گفت: «قسم به عزت و جلالت، این گروه مؤمن را هم به بقیه ملحق خواهم کرد»!

در اینجا آیه 42 سوره حجر نازل شد و پیامبر صلی الله علیه و آله که شاهد گفتگوی ابلیس با لشکریانش بود، این آیه را خطاب به ابلیس تلاوت فرمود: «اِنَّ عِبادی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ . . .»: «تو را بر بندگان واقعی من راهی نیست».

در روز نوزدهم ذی الحجة سال دهم مراسم بیعت همچنان ادامه داشت، و هر گروه از مردم که بیعت می کردند به خیمه های خود باز می گشتند. منافقین نیز در خیمه های خود جمع شده بودند و از آن همه سربلندی غدیر که خط نفاق را خرد می کرد و پیش می رفت، اظهار تأسف و نگرانی می کردند و اسرار دل خود را برای یکدیگر بازگو می کردند.⁽¹⁾

حذیفه از گفتار آنان غضبناک شد و به آنان گفت: در حالی که پیامبر صلی الله علیه و آله زنده است و وحی خدا نازل می شود چنین کاری می کنید؟! به خدا قسم صبح گفتار شما را به آن حضرت خبر خواهم داد.

صبح روز بیستم پس از نماز و قبل از شروع مراسمِ بیعت حذیفه نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد در حالی که علی علیه السلام با شمشیر حمایل کرده در کنار حضرت بود. او گفتار منافقین را به حضرت خبر داد. پیامبر صلی الله علیه و آله هم سراغ آنان فرستاد و آمدند. حضرت پرسید: شما چه گفته اید؟ گفتند: به خدا قسم ما چیزی نگفته ایم. اگر خبری درباره ما به تو رسیده به ما دروغ بسته شده است!!

در اینجا جبرئیل بار دیگر آیه 74 سوره توبه را برای تکذیب آنان آورد: «یَحْلِفُونَ بِاللّه ِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ بَعْدَ اِسْلامِهِمْ»: «قسم یاد می کنند که نگفته اند در حالی که سخن کفر را بعد از اسلامشان بر زبان آورده اند».

با طلوع آفتاب روز بیستم مراسم بیعت ادامه یافت. مقداد از کنار گروهی از منافقین عبور می کرد که گفتگوهای فتنه آمیز آنان را شنید.⁽¹⁾او نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و به آن حضرت خبر داد. پیامبر صلی الله علیه و آله دستور داد ندا دهند: «الصلاة جامعة»، و این بدان معنی بود که همه جمع شوند. منافقین گفتند: مقداد کار ما را گزارش داده است!! اکنون برخیزیم که بر ضد گزارش او قسم یاد کنیم! آنان آمدند تا در مقابل پیامبر صلی الله علیه و آله نشستند و گفتند: پدران و مادران مان به قربانت یا رسول اللّه! قسم به آن که تو را به حق مبعوث کرده و به پیامبری کرامت داده و تو را از همه بشر برگزیده! آنچه به تو خبر رسیده ما نگفته ایم!

در اینجا بار دیگر پیامبر صلی الله علیه و آله آیه 74 سوره توبه را تلاوت فرمود: «بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ، یَحْلِفُونَ بِاللّه ِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ بَعْدَ اِسْلامِهِمْ . . .»: «به خدا قسم یاد می کنند که نگفته اند در حالی که سخن کفر را بعد از اسلام شان گفته اند . . .».

در حالی که عده ای از منافقین کنار یکدیگر جمع شده بودند، سوسماری از کنار آنان عبور کرد.⁽²⁾یکی از آنان گفت: «ای کاش محمد این سوسمار را به جای علی امیر ما قرار می داد»! ابوذر سخن آنان را شنید و برای پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرد. حضرت سراغ آنان فرستاد و آنان را حاضر نمود و خبر ابوذر را برایشان بازگو کرد.

آنان در حالی که ابوذر را در برابر خود می دیدند انکار کردند و بر این انکار خود قسم یاد کردند! ولی از طرف خداوند بار دیگر آیه 74 سوره توبه در ردّ آنان آمد:

«یَحْلِفُونَ بِاللّه ِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ بَعْدَ اِسْلامِهِمْ»: «به خدا قسم یاد می کنند که نگفته اند در حالی که سخن کفر را بعد از اسلامشان بر زبان آورده اند».

اولین شیوه منافقین وسوسه اندازی در قلوب مردم بود⁽¹⁾که قابل اجرا در جای جای بیابان غدیر در میان تجمعات مردم بود. در رأس این توطئه عمر بن الخطاب بود که هر گاه گروهی از مردم را به دور از چشم پیامبر صلی الله علیه و آله و اصحاب باوفایش می یافت، برای سست سازی اعتقاد آنان می گفت: «از اینکه قریش را برای پسر ابوطالب و فرزندانش ذلیل کند هیچ کوتاهی نمی کند»!

آیات 4 و 5 سوره ناس درباره اوست که می فرماید: «مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنّاسِ الَّذی یُوَسْوِسُ فی صُدُورِ النّاسِ»: «بگو به خدا پناه می برم از شر وسوسه اندازی که از یاد خدا باز گرفته شده و در سینه های مردم وسوسه می کند».

گروهی از منافقین با کلماتی سست کننده اعتقاد گفتند⁽²⁾: «محمد هر از چند گاه ما را به امری جدید دعوت می کند، و اکنون درباره اهل بیتش آغاز کرده که اختیار ما را به دست آنان بسپارد». عده ای دیگر گفتند: «تا کی محمد این واجبات را یکی پس از دیگری بر ما واجب می کند»؟!

در برابر این گروه پیامبر صلی الله علیه و آله بار دیگر آیه 46 سوره سبأ را خواند: «قُلْ اِنَّما اَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ»: «بگو من شما را به یک چیز (ولایت) موعظه می کنم»، و سپس فرمود: «من ادا کردم آنچه پروردگارتان بر شما واجب کرده است»، و سپس دنباله آیه را خواند: «اَنْ تَقُومُوا للّه ِِ مَثْنی وَ فُرادی»: «تا به خاطر خدا دو نفری و به تنهایی بپا خیزید».

دومین روش در شبهه اندازی نسبتِ ساختگی بودن مراسم غدیر از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله و حقیقی نبودن نسبت آن به خدا بود.⁽¹⁾این توطئه و شبهه فورا از سوی خداوند تعالی در نطفه خفه شد و ده آیه از سوره حاقّه در تأیید پیامبر صلی الله علیه و آله و وَحْیانی بودن غدیر نازل شد و بنیانی محکم برای غدیر را تا ابد در متن قرآن پایه گذاری کرد. آیات 43 تا 52 سوره حاقه که می فرماید:

تَنْزیلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمینَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنا بَعْضَ الاَْقاویلِ. لاََخَذْنا مِنْهُ بِالْیَمینِ. ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتینَ. فَما مِنْکُمْ مِنْ اَحَدٍ عَنْهُ حاجِزینَ. وَ اِنَّهُ لَتَذْکِرَةٌ لِلْمُتَّقینَ. اِنّا لَنَعْلَمُ اَنَّ مِنْکُمْ مُکَذِّبینَ وَ اِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَی الْکافِرینَ. وَ اِنَّهُ لَحَقُّ الْیَقینِ. فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظیمِ.

نازل شده از پروردگار عالم است. اگر بعضی گفته ها را به ناحق به ما نسبت دهد دست راست او را می گیریم و سپس رگ گردن او را قطع می کنیم، و هیچیک از شما نمی تواند ما را از چنین برخوردی مانع شود. این یادمانی برای متقین است. ما می دانیم که در میان شما تکذیب کنندگان وجود دارند. این حسرت بر کافران است و یقین حقیقی است. پس به نام پروردگار عظیمت تسبیح بگو.

سومین روشی که منافقین برای شبهه اندازی در پیش گرفتند و به عنوان شگردی تازه آن را به میان آوردند مسئله تبدیل علی علیه السلام به شخص دیگری بود.⁽²⁾خداوند نیز بی درنگ پاسخ آنان را با آیه 15 سوره یونس داد و آن را بر پیامبر صلی الله علیه و آله چنین نازل کرد:

وَ اِذا تُتْلی عَلَیْهِمْ آیاتُنا بَیِّناتٍ قالَ الَّذینَ لا یَرْجُونَ لِقائَنا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَیْرِ هذا اَوْ بَدِّلْهُ قُلْ ما یَکُونُ لی اَنْ اُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسی اِنْ اَتَّبِعُ اِلاّ ما یُوحی اِلَیَّ اِنّی اَخافُ اِنْ عَصَیْتُ رَبّی عَذابَ یَوْمٍ عَظیمٍ.

هنگامی که آیات روشن ما بر آنان تلاوت می شود، کسانی که امید ملاقات ما را ندارند می گویند: قرآنی غیر از این برای ما بیاور یا آن را تبدیل کن. بگو: برای من چنین حقی نیست که آن را از پیش خود تبدیل نمایم. جز آنچه بر من وحی می شود تابع چیز دیگری نیستم. من اگر عصیان پروردگارم را نمایم از عذاب روزی عظیم می ترسم.

پنجمین مسئله ای که منافقین در کورسوی ذهنشان بدان دست یافتند مسئله شرکت دیگران با علی علیه السلام در خلافت بود!⁽¹⁾

در اینجا هم فورا آیات 65 - 66 سوره زمر نازل شد که خطاب آن به پیامبر صلی الله علیه و آله بود، ولی در واقع پیشنهاد کنندگان را هدف گرفته بود:

وَ لَقَدْ اُوحِیَ اِلَیْکَ وَ اِلَی الَّذینَ مِنْ قَبْلِکَ لَئِنْ اَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرینَ. بَلِ اللّه َ فَاعْبُدْ وَ کُنْ مِنَ الشّاکِرینَ:

به تو و به آنان که قبل از تو بودند وحی شده که اگر شریک نمایی عمل تو ساقط می شود و از زیانکاران خواهی بود. بلکه خدا را عبادت کن و از شکرگزاران باش.

پیامبر صلی الله علیه و آله امر کرد تا سند مکتوبی برای غدیر آماده شود.⁽²⁾همزمان آیات 1 تا 4 سوره نجم نازل شد تا از یک سو تأیید دیگری بر وَحْیانی بودن غدیر باشد و از سوی دیگر

مشتی محکم بر دهان یاوه گویانی باشد که نسبت گمراهی و اغوا و هوای نفس به مبلغ اعظم غدیر می دادند. آیات چنین بود:

وَ النَّجْمِ اِذا هَوی، ما ضَلَّ صاحِبُکُمْ وَ ما غَوی، وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی، اِنْ هُوَ اِلاّ وَحْیٌ یُوحی:

قسم به ستاره هنگامی که سقوط کرد، صاحب شما (پیامبر صلی الله علیه و آله) گمراه نشده و اِغوا نشده و از روی هوای نفس سخن نمی گوید. آنچه می گوید وحیی است که بر او نازل می شود.

عصر روز بیستم ذی الحجة روز سوم غدیر و ساعات پایانی برنامه سه روزه بود.⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله فضیلت بلندی از مناقب علی علیه السلام بر زبان جاری فرمود و همین کلام حضرت جرقه ای بر دل منافقین شد که کینه توزانه سخنانی بر زبان جاری کنند.

در این حال پیامبر صلی الله علیه و آله خطاب به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

اِنَّ فیکَ شِبْها مِنْ عیسَی بْنِ مَرْیَمَ. لَوْ لا اَنْ تَقُولَ فیکَ طَوائُفٌ مِنْ اُمِّتی ما قالَتِ النَّصاری فی عیسَی بْنِ مَرْیَمَ لَقُلْتُ فیکَ قَوْلاً لا تَمُرُّ بِمَلَأٍ مِنَ النّاسِ اِلاّ اَخَذُوا التُّرابَ مِنْ تَحْتِ قَدَمَیْکَ یَلْتَمِسُونَ بِذلِکَ الْبَرَکَةَ.

در تو شباهتی به عیسی بن مریم وجود دارد. اگر نبود که گروه هایی از امتم درباره تو سخنی را بگویند که مسیحیان درباره عیسی گفتند، درباره تو سخنی می گفتم که از کنار هر دسته از مردم می گذشتی خاک پای تو را بر می داشتند و بدان تبرک می جستند.

شنیدن این منقبت بر منافقین گران آمد و مسخره کنان در بین خود سخنانی گفتند. در پی این حرکات منافقین آیات 58 تا 61 سوره زخرف نازل شد:

وَ لَمّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلاً اِذا قَوْمُکَ مِنْهُ یَصُدُّونَ. وَ قالُوا ءَآلِهَتُنا خَیْرٌ اَمٌ هُوَ ما ضَرَبُوهُ لَکَ اِلاّ جَدَلاً بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ. اِنْ هُوَ اِلاّ عَبْدٌ اَنْعَمْنا عَلَیْهِ وَ جَعَلْناهُ مَثَلاً لِبَنی اِسْرائیلَ. وَ لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْنا مِنْکُمْ مَلائِکَةً فِی الاَْرْضِ یَخْلُفُونَ. وَ اِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها وَ اتَّبِعُونِ هذا صِراطٌ مُسْتَقیمٌ.

هنگامی که عیسی بن مریم مثال زده می شود قوم تو از آن رویگردان می شوند و می گویند: آیا این بهتر است یا خدایان ما؟! این سخن را جز از روی جدل بر زبان جاری نمی کنند، چرا که اینان گروهی مخاصمه گر هستند. او نیست جز بنده ای که بر او تفضّل کرده ایم و او را مثالی برای بنی اسرائیل قرار داده ایم. اگر می خواستیم از شما ملائکه ای را قرار می دادیم که در زمین جانشین می شدند. این علمی برای آن زمان است، پس درباره آن شک نداشته باشید و از من پیروی کنید که این صراط مستقیم است.

اینجا بود که حارث فهری برخاست و با لسانی تند و با جسارت در برابر پیامبر صلی الله علیه و آله قرار گرفت و گفت: «وقتی قرار شد تو رسول اللّه باشی و علی جانشین بعد از تو باشد و فاطمه دخترت سیده زنان عالم و حسن و حسین سید جوانان اهل بهشت باشند، پس برای سایر قریش چیزی باقی نگذاشته ای»؟! پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: من این مقامات را تعیین نکرده ام بلکه خداوند معین فرموده است.

حارث گفت: تو را به خدایی که خدایی جز او نیست، آیا این حتما از طرف خداست و از طرف خودت نیست؟! حضرت فرمود: «به خدایی که جز او خدایی نیست، این از طرف خداست نه از پیش خودم».

حارث سر به سوی آسمان بلند کرد و گفت: «خدایا، اگر محمد در آنچه می گوید صادق و راستگوست سنگی از آسمان بر ما ببار یا عذابی بر ما نازل کن که انتقامی در اولینِ ما (منکرین ولایت) و نشانه ای برای آیندگان ما باشد؛ و اگر آنچه محمد می گوید دروغ است عذابی بر او نازل کن».⁽¹⁾

خداوند فورا سخن حارث را با آیه 33 سوره انفال برای پیامبر صلی الله علیه و آله فرستاد: «وَ اِذْ قالُوا اللّهُمَّ اِنْ کانَ هذا هُوَ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِکَ فَاَمْطِرْ عَلَیْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ اَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ اَلیمٍ»: «خدایا اگر این حقی از طرف توست بر ما سنگی از آسمان ببار یا عذاب دردناکی بر ما بفرست». اینجا بود که غدیر وارد مباهله شد، و این سخن حارث به معنای درخواست پاسخ الهی برای نشان دادن حق و باطل بود، و باید معجزه ای رخ می داد تا ثابت شود غدیر «هُوَ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِکَ» است.

به دنبال آن آیه 12 سوره یونس وحی شد: «وَ لَوْ یَجْعَلُ اللّه ُ لِلنّاسِ الشَّرَ اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَیْرِ لَقُضِیَ اِلَیْهِمْ اَجَلَهُمْ فَنَذَرُ الَّذینَ لا یَرْجُونَ لِقائَنا فی طُغْیانِهِمْ یَعْمَهُونَ»: «اگر خداوند برای مردم شر را فورا می فرستاد - همان گونه که خیر را فورا می فرستد -

اجل آنان را مقدر می فرمود. ما رها می کنیم کسانی را که امید ملاقات ما را ندارند، تا در طغیان خود متحیر بمانند».

آنگاه آیه 34 سوره انفال نازل شد: «وَ ما کانَ اللّه ُ لَیُعَذِّبَهُمْ وَ اَنْتَ فیهِمْ وَ ما کانَ اللّه ُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ»: «خدا آنان را عذاب نمی کند در حالی که تو در میان آنان باشی، و خدا آنان را عذاب نمی کند در حالی که استغفار کنند».

با این آیه در حضور پیامبر صلی الله علیه و آله عذابی نازل نمی شد، و در صورتی درخواست حارث عملی می شد که از حضور آن حضرت خارج شود. راه دیگر توبه بود که حارث از سخن خود باز گردد. لذا پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود: ای حارث، یا توبه کن و یا از پیش ما برو! حارث گفت: «اگر این گونه است اعلام می کنم که قلبم توبه را نمی پذیرد، ولی از حضور تو می روم»! آنگاه برخاست و به سرعت به طرف شترش رفت و سوار شد و حرکت کرد.

به محض فاصله گرفتن حارث از پیامبر صلی الله علیه و آله دو عذاب الهی با هم بر او نازل شد در حالی که پیامبر صلی الله علیه و آله و اصحابش از دور او را می دیدند. در آن لحظات جبرئیل نازل شد و سند قرآنیِ این معجزه غدیر را با آیات 1 تا 3 سوره معارج آورد: «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ، لِلْکافِرینَ لَیْسَ لَهُ دافِعٌ، مِنَ اللّه ِ ذِی الْمَعارِجِ»: «درخواست کرد درخواست کننده ای عذاب واقع را که کافران قدرت دفع آن را ندارند، و این از طرف خداوند بود».

پیامبر صلی الله علیه و آله به اصحابش فرمود: اکنون به طرف او بروید که آنچه از خدا خواست بر او فرود آمد. آنگاه حضرت آیه 15 سوره ابراهیم را شاهد آورده فرمود: چنانکه خداوند عز و جل می فرماید: «وَ اسْتَفْتَحُوا وَ خابَ کُلُّ جَبّارٍ عَنیدٍ»: «ابتدا خودشان درخواست کردند، و این گونه هر جبار معاندی ضرر کرد و به هدف خود نرسید».

سپس آیه 205 سوره شعراء در توبیخ گستاخی حارث و امثال او نازل شد: «اَفَبِعَذابِنا یَسْتَعْجِلُونَ»: «آیا به عذاب ما عجله می کنند»؟

حضرت در ادامه سخنانش به آیه 49 سوره اعراف «اُدْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَیْکُمْ وَ لا اَنْتُمْ تَحْزَنُونَ» اشاره کرده فرمود: «ترسی بر آنان نیست و محزون نمی شوند». سپس به آیه 72 سوره توبه «وَ رِضْوانٌ مِنَ اللّه ِ اَکْبَرُ ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظیمُ» اشاره کرده فرمود: «آنان با رضایت بزرگ خدا تأیید شده اند و این رستگاری بزرگ است، تا هنگامی که در مقام قدس در محضر رب العالمین ساکن شوند».

آنگاه به آیه 71 سوره زخرف «فیها ما تَشْتَهیهِ الاَْنْفُسُ وَ تَلَذُّ الاَْعْیُنُ» اشاره کرده فرمود: «بهشتی که آنچه دل طلب کند و چشم لذت ببرد در آن آماده است، و در آنجا همیشگی خواهند بود». بعد از آن به آیه 24 سوره رعد «سَلامٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدّارِ» اشاره کرده فرمود: «ملائکه به آنان می گویند: سلام بر شما به خاطر صبری که کردید و این عاقبت نیکویی است».

بدین ترتیب با غروب روز بیستم ذی الحجة⁽¹⁾، پس از سه روز مراسم پر شور غدیر پایان یافت و آن روزها به عنوان «ایام الولایة» در ذهن ها نقش بست.

7. نزول آیات قرآن از غدیر تا مدینه

در حالی که مردم با شور و نشاطی فوق العاده غدیر را وداع می گفتند، منافقین توطئه دیگری را تدارک می دیدند و آن نقشه قتل پیامبر صلی الله علیه و آله قبل از رسیدن به مدینه بود.⁽¹⁾

این تصمیم حاکی از غیظ و کینه ای بود که از اجرای منظم و بی دغدغه مراسم سه روزه غدیر به دل گرفتند، و آنچه باور نداشتند به چشم خود دیدند. از سوی دیگر از رسیدن پیامبر صلی الله علیه و آله به شهر مدینه واهمه داشتند که نقشه های آنان را برملا کند و آنان را نزد همگان معرفی فرماید. به همین جهت خواستند خیال خود را از همه مراحل احتمالی بعد راحت کنند، و با قتل آن حضرت نفس راحتی بکشند.

آغاز توطئه از آنجا بود که اصحاب صحیفه در جلسه مخفیانه خود گفتند: «محمد دیروز در مسجد خیف آن سخنان را گفت، و در غدیر هم این سخنان را مطرح کرد. اگر به مدینه باز گردد کار او را محکم تر خواهد کرد. فکر درست آن است که قبل از ورود به مدینه او را بکشیم»!

آنان برای این نقشه شوم نُه نفر از همپیمانان درجه اول خود را انتخاب کردند که عبارت بودند از: عثمان، معاویه، عمروعاص، طلحه، سعد بن ابی وقاص، عبدالرحمن بن عوف، ابوموسی اشعری، مغیرة بن شعبه و ابوهریره، که با گروه پنج نفری خود چهارده نفر می شدند.

نقطه حساس این نقشه انجام آن در راه و قبل از رسیدن به مدینه بود، چرا که به دست گرفتن امور در گیر و دارِ مسایلِ سفر و خستگی مسافران و در حال نبودِ استقراری خاص برای آنان و نیز ایجاد فتنه و آشوب در چنان شرایطی بسیار آسان تر از شهر مدینه بود، زیرا آنجا مرکز حکومت پیامبر صلی الله علیه و آله بود و حالت استقرار و نظم در آن حاکم بود.

از آنجا که قافله ها معمولاً شب را که خنک تر بود برای حرکت انتخاب می کردند، لذا زمان اجرای نقشه را نیمه های شب و ساعاتی که اکثر مردم سوار بر مرکب های خود خواب آلود هستند، تعیین نمودند. از نظر مکان باید جایی را در نظر می گرفتند که حضرت تنها باشد و مردم کمتر در اطراف حضرت جمع باشند.

مناسب ترین مکان برای چنین هدفی قله کوه «هَرشی» بود، چرا که این کوهِ بسیار بلند گردنه و پرتگاه های خطرناکی داشت. به همین جهت وقتی مسافران به پای این کوه می رسیدند دو راه در برابرشان بود: یا باید کوه را دور می زدند و از سختی و خطر بالا رفتن کوه راحت می شدند، که با سرعت بیشتری می رسیدند اگر چه مسیرشان دورتر می شد، و یا از کوه بالا می رفتند که با سرعت کمتر و تحمل مشکلات کوه فاصله کمتری را طی می کردند.

منافقین تصمیم گرفته بودند اگر بتوانند حضرت را در یکی از پرتگاه های کوه به پایین پرتاب کنند، و در غیر این صورت با شمشیر حمله کرده آن حضرت را به قتل برسانند.

شب بیست و یکم ماه ذی الحجه کاروان عظیم با عبور از جُحفه، آن شب را تا صبح و نیز روز بیست و یکم را تا نزدیکی غروب به حرکت خود ادامه دادند تا به پای کوه هَرشی رسیدند. منافقین در گروه چهارده نفری خود با صورت های پوشانده پیشاپیش قافله رفتند و در محل موعود - که پایان سربالایی قلّه هرشی و آغاز سراشیبی کوه بود - در ظلمت شب حاضر شدند و شترهای خود را در کناری خوابانیدند. سپس پشت صخره ها، هفت نفر در سمت راست جاده و هفت نفر در سمت چپ به کمین نشستند. این در حالی بود که ظرف های بُشکه مانند بزرگی را نیز همراه خود برده بودند و آن ها را پر از ریگ و شن کرده بودند تا برای رَماندن شتر آنها را از پشت سر در سراشیبی کوه رها کنند.⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله به همراه حذیفه و عمار با شتری تندرو به سوی قله هرشی حرکت کردند. عمار افسار شتر حضرت را بر دوش می کشید و حذیفه از پشت سر شتر را راهنمایی می کرد. در چنین شرایطی به نزدیکی قله که رسیدند جبرئیل خبر توطئه آنان را آورد.

پیامبر صلی الله علیه و آله این خبر را به اطلاع حذیفه و عمار رسانید، و به آنان دستور داد تا با شمشیرهای خود آماده باشند. در عین حال با ضمانت «وَ اللّه ُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ» خبر داد که آنان قادر به هیچ اقدامی نخواهند بود.

هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله و همراهان به قله کوه رسیدند و راه سراشیبی را پیش گرفتند، آن چهارده نفر نقشه خود را از پشت سر آغاز کردند. ابتدا ظرف های پر از شن و نیز سنگ های بزرگ را که در پرتگاه قرار داده بودند غلتاندند و آنها را به سمت پایین رها کردند. صدای وحشتناکی بلند شد و سنگ ها به سمت پاهای شتر پیش آمدند.

شتر وحشت کرد و نزدیک بود بِرَمَد و آن حضرت را بر زمین زند، ولی پیامبر صلی الله علیه و آله فریاد زد: «آرام بگیر که بر تو مشکلی نخواهد بود». شتر با زبان عربی فصیح پاسخ داد:

«به خدا قسم یا رسول اللّه، قدم از قدم بر نمی دارم در حالی که شما بر پشت من نشسته اید»! با توقف شتر، سنگ ها به سمت پایین کوه رفتند و شتر آسیبی ندید.

منافقین با شکست در این مرحله، به طرف شتر حمله کردند تا آن را از قله کوه پرتاب کنند، در حالی که پیامبر صلی الله علیه و آله هم سوار بر آن بود. این بار حذیفه و عمار با شمشیرهای بر کشیده حمله کردند و با آنان درگیر شدند.

با آنکه تعدادِ آنان چهارده نفر بود و همراهان پیامبر صلی الله علیه و آله دو نفر بیشتر نبودند، ولی از آنجا که انتظار خنثی شدن هر دو توطئه خود را نداشتند در یک لحظه با مشاهده سلامت شتر پیامبر صلی الله علیه و آله و نیز مقابله حذیفه و عمار پا به فرار گذاشتند، و در پشت تخته سنگ ها پنهان شدند تا پس از عبور پیامبر صلی الله علیه و آله سراغ شترهای خود بروند و به قافله ملحق شوند!!

حذیفه پیشنهاد کرد عده ای را سراغشان بفرستد تا آنان را به قتل برسانند. حضرت فرمود: «خدا به من دستور داده از آنان اعراض کنم».

آنگاه با اشاره به آیه 14 سوره فجر «اِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرصادِ» فرمود: «ای حذیفه، اینان را به حال خود واگذار که خدا در کمین شان است». سپس با اشاره به آیه 24 سوره لقمان «نُمَتِّعُهُمْ قَلیلاً ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ اِلی عَذابٍ غَلیظٍ» فرمود: «خدا به آنان مهلت می دهد، و سپس به عذاب شدید دچار می نماید».

صبح حضرت سراغ این چهارده نفر فرستاد، و به آنان خبر داد که نقشه قتل حضرت را داشته اند، ولی آنان قسم دروغ یاد کردند که در این باره با یکدیگر سخنی نگفته اند و چنین قصدی نکرده اند و نسبت به پیامبر صلی الله علیه و آله قصد سوئی نداشته اند. در اینجا بار دیگر آیه 74 سوره توبه درباره آنان آمد: «یَحْلِفُونَ بِاللّه ِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ بَعْدَ اِسْلامِهِمْ وَ هَمُّوا بِما لَمْ یَنالُوا . . .»: «اینان قسم یاد می کنند که آن سخن را نگفته اند ولی بعد از اسلامشان سخن کفر را گفته اند و قصد سوئی کرده اند که بدان دست نیافته اند . . .».

بعد از این توطئه ها پیامبر صلی الله علیه و آله دستور داد هیچ گروه سه نفری به حالت نجوی کنار یکدیگر جمع نشوند؛ ولی با این همه ابوبکر و عمر و سالم نجوی می کردند.

وقتی خواستند از آنجا حرکت کنند پیامبر صلی الله علیه و آله از آنان پرسید: درباره چه چیزی نجوی می کردید؟ گفتند: ما اصلاً با یکدیگر ارتباطی نداشته ایم و فقط اکنون یکدیگر را دیده ایم!! حضرت نگاه معنی داری به آنان کرد و آیه 140 سوره بقره را برای آنان خواند: «اَنْتُمْ اَعْلَمُ اَمِ اللّه ُ، وَ مَنْ اَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّه ِ، وَ ما اللّه ُ بِغافِلٍ عَمّا تَعْمَلُونَ»: «آیا شما آگاهترید یا خدا؟ چه کسی ظالمتر است از کسی که شهادتی نزد خود را از خدا کتمان می کند، و خداوند از آنچه شما انجام می دهید غافل نیست».

به دنبال توطئه عظیم قتل پیامبر صلی الله علیه و آله و خنثی شدن آن، چهار آیه از قرآن درباره این اقدامِ آن منافقین سرکش نازل شد، تا برای همیشه معرِّف آنان باشد. یکی آیه 48 سوره

توبه که می فرماید:

«لَقَدِ ابْتَغَُوا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَ قَلَّبُوا لَکَ الاُْمُورَ حَتّی جاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ اَمْرُ اللّه ِ وَ هُمْ کارِهُونَ»: «آنان از قبل به دنبال فتنه بودند و امور را برای تو دگرگون کردند، تا آنکه حق آمد و امر الهی ظاهر شد در حالی که آنان کراهت داشتند».

دیگری آیه 64 سوره توبه که می فرماید:

«یَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ اَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةَ تُنَبِّئِهُمْ بِما فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُوا اِنَّ اللّه َ مُخْرِجٌ ما کُنْتُمْ تَحْذَرُونَ»: «منافقین حذر می کنند از اینکه سوره ای بر آنان نازل شود که به آنان از آنچه در قلوبشان است خبر دهد. بگو: مسخره کنید که خداوند خارج می کند همان چیزی را که از آن حذر می کنید».

و نیز آیه 15 سوره احزاب که می فرماید:

«وَ لَقَدْ کانُوا عاهَدُوا اللّه َ مِنْ قَبْلُ لا یُوَلُّونَ الاَدْبارَ وَ کانَ عَهْدُ اللّه ِ مَسْئُولاً»: «آنان از قبل با خدا پیمان بستند که در جنگ به دشمن پشت نکنند، و پیمان خداوند همیشه مورد سؤال است».

و سپس آیه 150 سوره نساء که می فرماید:

«اِنَّ الَّذینَ یَکْفُرُونَ بِاللّه ِ وَ رُسُلِهِ وَ یُریدُونَ اَنْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ اللّه ِ وَ رُسُلِهِ وَ یَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَکْفُرُ بِبَعْضٍ وَ یُریدُونَ اَنْ یَتَّخِذُوا بَیْنَ ذلِکَ سَبیلاً»:

«کسانی که به خدا و رسولش کفر می ورزند، و می خواهند بین خدا و رسولانش جدایی بیندازند، و می گویند به بعضی از آن ایمان می آوریم و به بعضی دیگر کفر می ورزیم، و می خواهند راهی بین این ها در پیش بگیرند».

و آخرین تهدید الهی نسبت به آنان آیه 177 سوره صافات بود که می فرماید:

«فَاِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرینَ» : «آنگاه که بر در خانه آنان در آید بدا به حال انذار شدگان».

منافقین پس از شکست در توطئه قتل پیامبر صلی الله علیه و آله درباره نقشه قتل علی علیه السلام به مشورت پرداختند و معاهده نامه ای درباره قتل آن حضرت امضا کردند. جبرئیل این خبر را به پیامبر صلی الله علیه و آله داد؛ و حضرت فورا ابوعبیده را احضار کرد و آن صحیفه را از او طلب کرد. این بار ابوعبیده نتوانست انکار کند، و فورا آن نوشته را به پیامبر صلی الله علیه و آله تحویل داد. اینجا بود که آیه 7 سوره مجادله بار دیگر درباره آنان مطرح شد: «ما یَکُونُ مِنْ نَجْوی ثَلاثَةٍ اِلاّ هُوَ رابِعُهُمْ وَ لا خَمْسَةٍ اِلاّ هُوَ سادِسُهُمْ»: «هیچ نجوای سه نفری نیست مگر آنکه خدا چهارمی آنان است، و هیچ نجوای پنج نفری نیست مگر آنکه خدا ششمی آنان است».

پیامبر صلی الله علیه و آله باز هم افشاگری را صلاح ندانست و فقط به آنان فرمود: «اَکَفَرْتُمْ بَعْدَ اِسْلامِکُمْ»: «آیا بعد از اسلامتان کافر شدید»؟ و این عبارت اشاره به آیه 106 سوره آل عمران بود که می فرماید: «فَاَمَّا الَّذینَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ اَکَفَرْتُمْ بَعْدَ ایمانِکُمْ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ»: «اما کسانی که رو سیاه شدند، آیا بعد از ایمانتان کافر شدید؟ پس عذاب را بچشید به خاطر کفری که ورزیده اید»، و نیز اشاره به آیه 65 - 66 سوره توبه بود که می فرماید: «وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ اِنَّما کُنّا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ اَبِاللّه ِ وَ آیاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُونَ. لا تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدِ ایمانِکُمْ»: «اگر از آنان سؤال کنی می گویند: ما درباره مطلبی گفتگو می کردیم و به بازی گرفته بودیم. بگو آیا خدا و آیات الهی و رسولش را به استهزاء گرفته اید؟ عذر نیاورید که بعد از ایمانتان کافر شده اید».

با اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله صحیفه را از دست آنان گرفت و امضای آنان در آخر پیمان نامه دیده می شد، ولی با کمال وقاحت قسم یاد کردند که هیچ قصد سوئی نداشته اند. اینجا بود که پیامبر صلی الله علیه و آله بار دیگر آیه 74 سوره توبه را در برابر آنان قرائت فرمود: «یَحْلِفُونَ بِاللّه ِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ بَعْدَ اِسْلامِهِمْ وَ هَمُّوا بِما لَمْ یَنالُوا . . .»: «به خدا قسم یاد می کنند که چنین سخنی نگفته اند در حالی که کلمه کفر را بعد از اسلام شان بر زبان آورده اند و قصد کاری را کرده اند که بدان دست نیافتند . . .».⁽¹⁾

8. نزول آیات قرآن پس از بازگشت به مدینه

در حالی که مسافرین مدینه بعد از سفر یک ماهه خود در فکر استراحت و آرامش بودند، منافقین ورود به مدینه را آغازی برای زمینه سازی اهداف خود می دانستند.⁽¹⁾کسانی که صحیفه ملعونه را امضا کرده بودند و نقشه های پی در پی کشیده بودند و بسیاری از نقشه های خود را به اجرا در آورده بودند، با برخوردهای دوگانه و ظاهرسازی های فریبکارانه نقشه های جدی بر ضد غدیر را به مرحله عمل نزدیک می کردند.

این اظهارات دو رویانه منافقین از یک سو و آن مقابله جدی و عمیق پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی دیگر، ماجرایی را به وجود آورد که هشت آیه قرآن درباره آن نازل شد؛ و اتمام حجتی بی نظیر بر منافقین آن روز و پیروان آنان تا روز قیامت انجام گرفت.

منافقین تحرکات خود را با دورویی آغاز کردند تا کسی از توطئه های آنان بویی نبرد. آنان نزد پیامبر صلی الله علیه و آله می آمدند و منافقانه اظهار می کردند: «تو محبوب ترین خلق خدا نزد خدا و خود و نزد ما را بر ما منصوب نمودی، و بدین وسیله ما را از شر ظالمین بر ما و

متجاوزین در سیاستمان آسوده ساختی». اینجا بود که خداوند عز و جل آیات 8 تا 15 سوره بقره را نازل کرد:

«وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّا بِاللّه ِ وَ بِالْیَوْمِ الاْخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنینَ، یُخادِعُونَ اللّه َ وَ الَّذینَ آمَنُوا وَ ما یَخْدَعُونَ اِلاّ اَنْفُسَهُمْ وَ ما یَشْعُرُونَ، فی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللّه ُ مَرَضا وَ لَهُمْ عَذابٌ اَلیمٌ بِما کانُوا یَکْذِبُونَ، وَ اِذا قیلَ لَهُمْ لاتُفْسِدُوا فِی الاَْرْضِ قالُوا اِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ. اَلا اِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَ لکِنْ لا یَشْعُرُونَ. وَ اِذا قیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَما آمَنَ النّاسُ قالُوا اَنُؤْمِنُ کَما آمَنَ السُّفَهاءُ اَلا اِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَ لکِنْ لا یَعْلَمُونَ، وَ اِذا لَقُوا الَّذینَ آمَنُوا قالُوا آمَنّا وَ اِذا خَلَوا اِلی شَیاطینِهِمْ قالُوا اِنّا مَعَکُمْ اِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُونَ، اللّه ُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَ یَمُدُّهُمْ فی طُغْیانِهِمْ یَعْمَهُونَ»:

«از مردم کسانی هستند که می گویند به خدا و روز قیامت ایمان آوردیم ولی مؤمن نیستند. آنان با خدا و مؤمنین حیله می کنند، ولی جز خود را گول نمی زنند و نمی فهمند. در قلب آنان مرض است و خدا مرض آنان را زیادتر می کند و برای آنان عذاب دردناکی است به خاطر آنکه تکذیب می کنند. آنگاه که به آنان گفته می شود در زمین فساد نکنید می گویند ما اصلاح کننده ایم. بدانید که آنان فسادگر هستند ولی نمی فهمند. وقتی به آنان گفته می شود ایمان بیاورید همانگونه که مردم ایمان آورده اند می گویند: آیا ایمان بیاوریم همان گونه که سفیهان ایمان آورده اند!؟ بدانید که آنان سفیهانند ولی نمی دانند. هر گاه که ایمان آورندگان را ملاقت می کنند می گویند ایمان آورده ایم، و آنگاه که با شیاطین خود خلوت می کنند می گویند ما با شما هستیم، ما مسخره می کردیم. خدا آنان را مسخره می کند و آنان را مهلت می دهد که در طغیان خود کوردل بمانند».

آنگاه تفسیر این آیات درباره آنان را به پیامبر صلی الله علیه و آله چنین خبر داد:

ای محمد، «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّا بِاللّه ِ»: «از مردم کسانی هستند که می گویند: ما ایمان آوردیم به خداوند» که به تو دستور داده علی را به عنوان امام و سیاست گذار امتت و مدبّر امور آنان منصوب نمایی. «وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنینَ»: «ولی آنان ایمان ندارند» به سخنی که بر زبان می آورند، بلکه برای به هلاکت رساندن تو و علی توطئه می کنند و خود را برای سرپیچی از اوامر علی آماده می کنند اگر اتفاقی برای تو رخ دهد.

در کنار وحی الهی، اخباری نیز از توطئه های منافقین و گفته های آنان درباره علی علیه السلام و سوء قصدی که نسبت به او داشتند، به پیامبر صلی الله علیه و آله رسید. حضرت آنان را فرا خواند و مورد سرزنش و عتاب قرار داد. آنان در انکارِ آن گزارش ها قسم های غلیظ یاد نمودند و آن نسبت ها را ردّ کردند.

بعد از این سه نفر، عده ای دیگر از همان سرکشان متمرد نظیر این عذرها را آوردند، ولی خداوند عز و جل در تفسیر آیاتی که از سوره بقره نازل شده بود به پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

«یُخادِعُونَ اللّه َ»: «با خدا مکر و حیله می کنند» یعنی با پیامبر خدا با قسم های باطلشان خدعه می کنند؛ «وَ الَّذینَ آمَنُوا»: «و با آنان که ایمان آوردند حیله می کنند»، یعنی با یاران پیامبر صلی الله علیه و آله که سید آنان و برترشان علی بن ابی طالب علیه السلام است. «وَ ما یَخْدَعُونَ اِلاّ اَنْفُسَهُمْ»: «ولی جز خودشان کسی را گول نمی زنند» و با این خدعه جز به خودشان ضرر نمی رسانند، زیرا خداوند از آنان و یاری شان مستغنی است؛ و اگر نبود که خداوند به آنان مهلت داده، بر خلاف و طغیانی که به آن دست یازیده اند قدرت نمی یافتند. «وَ ما یَشْعُرُونَ»: «ولی آنان درک نمی کنند» که مسئله چنین است و خداوند پیامبرش را از دورویی و دروغ و کفر آنان آگاه ساخته و او را به لعن آنان در کنار لعنت ظالمین و عهد شکنان امر فرموده است. این لعنتی است که از آنان جدا نمی شود: در دنیا بندگان خوب خدا آنان را لعنت می کنند، و در آخرت به عذاب های شدید الهی گرفتار می شوند.

جبرئیل نازل شد و گفت:

این متمردان را - که درباره بیعت شکنی شان نسبت به علی و آمادگی آنان برای مخالفت با او به تو خبرهایی رسیده - به خارج شهر مدینه ببر، در جایی که عجایب آنچه خداوند بر علی کرامت کرده را به آنان نشان دهی.

با این دستور الهی، پیامبر صلی الله علیه و آله به آن جماعتی که درباره آنان خبرهایی از مخالفت با علی علیه السلام رسیده بود، دستور حرکت به بیرون شهر مدینه را داد. آنان همراه حضرت آمدند تا در دامنه یکی از کوه های مدینه مستقر شدند و در آنجا حضرت معجزاتی به آنان نشان داد.

با دیدن این مناظر قلوب منافقین مرض بیشتری یافت، گذشته از مرض حسدی که نسبت به پیامبر و علی علیهماالسلام داشتند. اینجا بود که خداوند چنین فرمود: «فی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ»: «در قلب آنان مرض است»، یعنی در قلوب این متمردین شک کننده بیعت شکن از بیعتی که برای علی بن ابی طالب گرفتی مرضی ایجاد شد، «فَزادَهُمُ اللّه ُ مَرَضا»: «خداوند هم این مرض را بیشتر کرد» به گونه ای که با دیدن این نشانه ها و معجزات قلوب آنان متحیّر گردید، «وَ لَهُمْ عَذابٌ اَلیمٌ بِما کانُوا یَکْذِبُونَ»: «و برای آنان عذاب دردناکی است به خاطر آنچه دروغ می پندارند» که پیامبر صلی الله علیه و آله را تکذیب می کنند؛ و در این سخن شان که می گویند «ما بر بیعت و پیمان خود ثابت هستیم» دروغ می گویند.

آنگاه که به این شکنندگان بیعتِ غدیر گفته می شود: «لا تُفْسِدُوا فِی الاَْرْضِ»: «در زمین فساد نکنید» با اظهار بیعت شکنی در برابر بندگان مستضعف خدا که دین آنان را در دلشان مشوّش می کنید و آنان را در اعتقادشان متحیر می نمایید، «قالُوا اِنَّما نَحْنُ

مُصْلِحُونَ»: «می گویند: ما اصلاح کنندگانیم»، زیرا ما نه به دین محمد و نه غیر محمد اعتقادی نداریم و در مسئله دین متحیریم. ما در ظاهر رضایت خود به محمد را با اظهار

قبول دین و شریعت او نشان می دهیم، ولی در باطن طبق خواسته های خود عمل می کنیم. از امکانات زندگی و رفاه آن استفاده می کنیم و نفس خود را از رِقیَّت محمد آزاد می نماییم و از اطاعت پسر عمویش علی خود را رها می سازیم به گونه ای که اگر در دنیا پیروزی یافت ما نزد او مورد توجه باشیم، و اگر امر او به نابودی کشیده شد از اسیر شدن به دست دشمنانش سالم بمانیم!

خداوند عز و جل می فرماید: «اَلا اِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ»: «بدانید که آنان فساد کننده هستند» با این مطالبی که درباره امور خود می گویند، چرا که خداوند نفاق آنان را به پیامبرش شناسانده و او آنان را لعنت می نماید و به مؤمنین دستور لعن آنان را می دهد. دشمنان مؤمنین نیز دیگر به آنان اطمینان ندارند، چرا که می پندارند با آنان نیز منافقانه رفتار می کنند، همان گونه که با اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله با نفاق رفتار می کنند. از اینجاست که هیچ منزلتی برایشان نزد آنان وجود ندارد، و به عنوان افرادی موثق در دل آنان جای ندارند.

این کلام خداوند که می فرماید: «وَ اِذا قیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَما آمَنَ النّاسُ قالُوا اَنُؤْمِنُ کَما آمَنَ السُّفَهاءُ، اَلا اِنَّهُمْ هُمُ السَّفَهاءُ وَ لکِنْ لا یَعْلَمُونَ»: «و هنگامی که به آنان گفته می شود شما هم مانند بقیه مردم ایمان آورید، می گویند: آیا مانند سفیهان ایمان بیاوریم؟ بدانید که آنان سفیهانند ولی خودشان نمی دانند». این آیه درباره این است که وقتی برگزیدگان مؤمنین مانند سلمان و مقداد و ابوذر و عمار به این بیعت شکنان می گویند: «ایمان آورید به پیامبر و به علی که او را جای خود قرار داده و مقام خود را به او داده و در همه مصالح دین و دنیا او را ضابطه قرار داده است. شما هم مانند سایر مردم به این پیامبر ایمان آورید و در ظاهر و باطن تسلیم این امام شوید»؛ آنان به این مؤمنین پاسخی نمی دهند زیرا جرئت ندارند جواب واقعی را به آنان بگویند، ولی به منافقینی که نزد آنان می آیند و مورد اعتمادشان هستند و همچنین به مؤمنین مستضعفی که از کتمان آن مطمئن هستند می گویند: «اَنُؤْمِنُ کَما آمَنَ السُّفَهاءُ»: «آیا ما هم مانند سفیهان

ایمان بیاوریم»، و منظورشان از سفیهان سلمان و اصحاب او هستند که در پیشگاه علی علیه السلام محبت خالصانه و اطاعت محض را تقدیم نموده اند، و ولایت دوستان علی و دشمنی با او را علنی ساخته اند. اینان را از آن جهت «سفهاء» می دانند که در برابر دشمنان محمد روش تندی دارند، و هنگامی که امر او مضمحل شود دشمنانش آنان را نابود می کنند، و سایر سردمداران و مخالفین محمد نیز آنان را هلاک می نمایند.

«اَلا اِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ»: «بدانید که خودشان سفیهانند» و عقل و نظرشان پست است، چرا که در مسئله پیامبر صلی الله علیه و آله آن گونه که باید توجه نکرده اند تا به نبوت او معرفت پیدا کنند و صحت ضابطه قرار دادن علی علیه السلام را در امر دین و دنیا دریابند. اینان با دقت نکردن در اتمام حجت های خدا جاهل مانده اند، و از پیامبر صلی الله علیه و آله و یارانش و همچنین از مخالفین شان می ترسند، چرا که در امان نیستند که کدامشان غالب می شود و می ترسند که مبادا همراه آنان هلاک شوند. بنابراین آنان سفیهند به دلیل اینکه با نفاقشان نه محبت پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنین و نه محبت یهود و سایر کافرین برای آنان قابل تحقق است!!

اینان با نفاق شان در برابر پیامبر صلی الله علیه و آله اظهار ولایت آن حضرت و برادرش علی علیه السلام و دشمنی با یهود و نصاری و ناصبیان می نمایند، همان گونه که در برابر این دشمنان اظهار دشمنی با پیامبر و علی علیهماالسلام و ولایت دشمنان ایشان می نمایند. با این روش دشمنان پیامبر صلی الله علیه و آله هم می پندارند که نفاق اینان در برابر آنان همانند نفاق شان با محمد و علی علیهماالسلام است.

«وَ لکِنْ لا یَعْلَمُونَ»: «ولی خود منافقین متوجه این حقیقت نیستند»، و خداوند پیامبرش را از اسرار آنان آگاه می فرماید، و آنان را خوار می نماید و مورد لعنت قرار می دهد و بی ارزش تلقی می نماید.

کلام خداوند که می فرماید: «وَ اِذا لَقُوا الَّذینَ آمَنُوا قالُوا آمَنّا، وَ اِذا خَلَوا اِلی شَیاطینِهِمْ قالُوا اِنّا مَعَکُمْ اِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُونَ. اللّه ُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَ یَمُدُّهُمْ فی طُغْیانِهِمْ

یَعْمَهُونَ»: «و هنگامی که ایمان آورندگان را ملاقات کنند می گویند ایمان آوردیم، ولی وقتی با شیاطین شان خلوت کنند می گویند: ما با شماییم و ما مؤمنین را استهزاء می کردیم. خداوند آنان را به مسخره می گیرد و به آنان مهلت می دهد که در طغیان خود متحیر بمانند». این آیه درباره آن است که این بیعت شکنان که بر مخالفت با علی علیه السلام و مانع شدن خلافت از او هم پیمان شده بودند، وقتی با مؤمنین رو به رو می شدند می گفتند: ما هم مانند ایمان شما ایمان آورده ایم.

سپس منافقین به مسخره کردن سلمان و ابوذر و مقداد پرداختند. اینجا بود که خدای عز و جل فرمود: یا محمد، «اللّه ُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ»: «خدا اینان را مسخره می کند» و به سزای استهزای شان آنان را در دنیا و آخرت مجازات می کند، «وَ یَمُدُّهُمْ فی طُغْیانِهِمْ»: «و آنان را در ادامه طغیانشان آزاد می گذارد» و به آنان مهلت می دهد و با مدارای خود به تأنّی با آنان رفتار می کند و به توبه دعوتشان می نماید؛ و اگر سراغ مغفرت آیند به آنان وعده های نیک می دهد. اما آنان متحیرند و از کار قبیح خود دست بر نمی دارند و از هر اذیتی نسبت به محمد و علی علیهماالسلام - که برایشان ممکن باشد - کوتاهی نمی کنند.

آن روز منافقینی که همراه پیامبر و علی علیهماالسلام برای دیدن آن معجزات به بیرون مدینه رفته بودند، به شهر بازگشتند در حالی که آن آیات مفصل سوره بقره درباره آنان نازل شده بود.

در پنج روزِ باقی مانده از ماه ذی الحجة و با ورود ماه محرم، اصحاب صحیفه در تکاپوی عجیبی برای تدارک روزهای پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله بودند. در یکی از شب های ماه محرم سال یازدهم هجری گروه 34 نفری منافقین در خانه ابوبکر جمع شدند تا آخرین نتایج افکار و عملکرد خود را بازنگری کنند و برنامه دقیقی برای آینده بسیار نزدیک خود تدارک ببینند. آنان در آن شب اساسنامه سقیفه را تدوین کردند و به امضای همه آن 34 نفر رساندند.

همان شب که صحیفه دوم توسط آن گروه امضا شد پیامبر صلی الله علیه و آله پس از نماز صبح آیه 79 سوره بقره را تلاوت فرمود: «فَوَیْلٌ لِلَّذینَ یَکْتُبُونَ الْکِتابَ بِأَیْدیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللّه ِ لِیَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنا قَلیلاً، فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمّا کَتَبَتْ اَیْدیهِمْ وَ وَیْلٌ لَهُمْ مِمّا یَکْسِبُونَ»: «وای بر کسانی که نوشته ای را به دست خویش می نویسند و سپس می گویند: این از سوی خداست، تا با آن مبلغ کمی به دست آورند. وای بر آنان از آنچه دست هایشان می نویسد و وای بر آنان از آنچه کسب می کنند».

آنگاه با ذکر آیه 108 سوره نساء فرمود: کسانی که در این امت چنین صحیفه ای را نوشته اند شباهت دارند به آنان که خدا می فرماید: «یَسْتَخْفُونَ مِنَ النّاسِ وَ لا یَسْتَخْفُونَ مِنَ اللّه ِ وَ هُوَ مَعَهُمْ اِذْ یُبَیِّتُونَ ما لا یَرْضی مِنَ الْقَوْلِ وَ کانَ اللّه ُ بِما یَعْمَلُونَ مُحیطا»: «از مردم مخفی می کنند اما از خدا مخفی نمی کنند و خدا ناظر آنان است هنگامی که شب را سحر می کنند در سخنی که خدا راضی نیست، و خدا به آنچه انجام می دهند احاطه دارد».

هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله این سخنان را می فرمود لرزه بر اندام امضا کنندگان صحیفه افتاده و اختیار از کف داده بودند، به طوری که بر حاضران در مجلس مخفی نماند که حضرت با سخن خویش آن عده را قصد کرده و این آیه های قرآنی را درباره آنان می خواند.

از سوی دیگر با اقداماتی که عایشه و حفصه در مکه انجام دادند و اسرار پیامبر صلی الله علیه و آله درباره برنامه ولایت را به پدران شان خبر دادند، آن حضرت پس از بازگشت به مدینه دیگر به خانه عایشه و حفصه نرفت و آنان را به حضور نپذیرفت و انزجار خود را نسبت به آن دو به همه نشان داد.⁽¹⁾

آن دو این مسئله را نزد پدران شان مطرح کردند. آنان گفتند: ما می دانیم چرا این گونه رفتار کرده است و علت آن چیست. شما نزد او بروید و با محبت درِ گفتگو را با او باز کنید و او را نسبت به خود متمایل نمایید، که او را با حیا و کریم خواهید یافت. شاید

این گونه بتوانید آنچه در قلب اوست بیرون آورید و غیظ او را آرام کنید.

پیرو این تصمیم، عایشه به تنهایی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و آن حضرت را در خانه ام سلمه یافت در حالی که علی علیه السلام نیز نزد آن حضرت بود. پیامبر صلی الله علیه و آله پرسید: برای چه آمده ای؟! گفت: یا رسول اللّه، برایم غیر عادی بود که پس از بازگشت از این سفر به خانه خود نیامدی، و من از نارضایتی تو به خدا پناه می برم. حضرت فرمود: اگر این گونه است که می گویی نباید سِرّی را که سفارش کتمان آن را به تو نمودم افشا می کردی. با این کار هم خود را هلاک نمودی و هم گروهی از مردم را به هلاکت انداختی.

اینجا بود که خداوند در ادامه آیات سوره تحریم - که درباره خیانت عایشه و حفصه در افشای سِرّ پیامبر صلی الله علیه و آله در مکه نازل شده بود - در آیه 10 این سوره خیانت کاری آنان را به مرحله صراحت رساند و آن دو را به دو همسر خیانت کار حضرت نوح و حضرت هود علیهماالسلام تشبیه نمود و چنین نازل کرد:

ضَرَبَ اللّه ُ مَثَلاً لِلَّذینَ کَفَرُوا امْرَأَةَ نُوحٍ وَ امْرَأَةَ لُوطٍ، کانَتا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَیْنِ فَخانَتاهُما فَلَمْ یُغْنِیا مِنَ اللّه ِ شَیْئا وَ قیلَ ادْخُلا النّارَ مَعَ الدّاخِلینَ:

خداوند برای کسانی که کافر شدند همسر نوح و همسر لوط را مثال می زند که همسر دو بنده صالح ما بودند ولی به آنان خیانت کردند. در نتیجه نزد خداوند همسر پیامبر بودن برای آنان هیچ فایده ای برایشان نداشت و به آنان گفته شد که با داخل شوندگان داخل آتش شوید.

این گونه بود که داستان غدیر از مدینه با نزول آیات قرآن آغاز شد، و پشتیبانی آیات در ایام حج ادامه یافت تا سفر به غدیر آغاز شد. نزول اکثر آیات غدیر از این لحظه بود، و به غدیر خم که رسیدند و در ایام سه روزه مراسم غدیر به اوج خود رسید و ساعت به ساعت و در هر مناسبتی آیه ای از قرآن نازل می شد. با پایان مراسم و حرکت به سوی مدینه آیات قرآن همچنان نازل می شد و غدیر را پشتیبانی می کرد. رسیدن به مدینه و مسائلی از غدیر که همچنان ادامه داشت باعث شد تا نزول کلام اللّه ادامه یابد. این روند تا لحظات رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله همچنان ادامه پیدا کرد و پایه های غدیر با نظارت لحظه به لحظه خداوند استوار گردید. اکنون متن خطابه غدیر و ترجمه آن آورده می شود تا در موارد شاهد در سراسر کتاب حاضر مورد مراجعه قرار گیرد.

9. متن خطابه قرآنی غدیر

اشاره

خطبه مفصل غدیر در نُه کتاب از منابع اسلامی نقل شده است.⁽¹⁾متن حاضر مقابله شده بر آن نُه کتاب است، که تنظیم نهایی آن در کتاب «اسرار غدیر» به انجام رسیده و در 11 بخش تقدیم گردیده است.⁽²⁾

مواردی که مربوط به برخی نسخه هاست و در کتاب حاضر مورد استناد بوده، در پاورقیِ خطبه آورده ایم و از بقیه اختلاف نسخه ها صرف نظر شده است.

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

1. اَلْحَمْدُ وَ الثَّناءُ

الْحَمْدُ للّه ِِ الَّذی عَلا فی تَوَحُّدِهِ وَ دَنا فی تَفَرُّدِهِ وَ جَلَّ فی سُلْطانِهِ وَ عَظُمَ فی اَرْکانِهِ ، وَ اَحاطَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عِلْما وَ هُوَ فی مَکانِهِ ، وَ قَهَرَ جَمیعَ الْخَلْقِ بِقُدْرَتِهِ وَ بُرْهانِهِ ، حَمیدا لَمْ یَزَلْ ، مَحْمُودا لا یَزالُ وَ مَجیدا لا یَزُولُ ، وَ مُبْدِئا وَ مُعیدا وَ کُلُّ اَمْرٍ اِلَیْهِ یَعُودُ .

بارِئُ الْمَسْمُوکاتِ وَ داحِی الْمَدْحُوّاتِ وَ جَبّارُ الاَْرَضینَ وَ السَّماواتِ ، قُدُّوسٌ سُبُّوحٌ ، رَبُّ الْمَلائِکَةِ وَ الرُّوحِ ، مُتَفَضِّلٌ عَلی جَمیعِ مَنْ بَرَأَهُ ، مُتَطَوِّلٌ عَلی جَمیعِ مَنْ اَنْشَاَهُ .

یَلْحَظُ کُلَّ عَیْنٍ وَ الْعُیُونُ لا تَراهُ . کَریمٌ حَلیمٌ ذُو اَناةٍ ، قَدْ وَسِعَ کُلَّ شَیْ ءٍ رَحْمَتُهُ وَ مَنَّ عَلَیْهِمْ بِنِعْمَتِهِ . لا یَعْجَلُ بِانْتِقامِهِ ، وَ لا یُبادِرُ اِلَیْهِمْ بِمَا اسْتَحَقُّوا مِنْ عَذابِهِ .

قَدْ فَهِمَ السَّرائِرَ وَ عَلِمَ الضَّمائِرَ ، وَ لَمْ تَخْفَ عَلَیْهِ الْمَکْنُوناتُ وَ لاَ اشْتَبَهَتْ عَلَیْهِ الْخَفِیّاتُ . لَهُ الاِْحاطَةُ بِکُلِّ شَیْ ءٍ وَ الْغَلَبَةُ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ وَ الْقُوَّةُ فی کُلِّ شَیْ ءٍ وَ

الْقُدْرَةُ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ ، وَ لَیْسَ مِثْلَهُ شَیْ ءٌ . وَ هُوَ مُنْشِئُ الشَّیْ ءِ حینَ لا شَیْ ءَ ، دائِمٌ حَیٌّ وَ قائِمٌ بِالْقِسْطِ ، لا اِلهَ اِلاّ هُوَ الْعَزیزُ الْحَکیمُ .

جَلَّ عَنْ اَنْ تُدْرِکَهُ الاَْبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الاَْبْصارَ وَ هُوَ اللَّطیفُ الْخَبیرُ . لا یَلْحَقُ اَحَدٌ وَصْفَهُ مِنْ مُعایَنَةٍ ، وَ لا یَجِدُ اَحَدٌ کَیْفَ هُوَ مِنْ سِرٍّ وَ عَلانِیَةٍ ، اِلاّ بِما دَلَّ عَزَّ وَ جَلَّ عَلی نَفْسِهِ .

وَ اَشْهَدُ اَنَّهُ اللّه ُ الَّذی مَلاََ الدَّهْرَ قُدْسُهُ ، وَ الَّذی یَغْشَی الاَْبَدَ نُورُهُ ، وَ الَّذی یُنْفِذُ اَمْرَهُ بِلا مُشاوَرَةِ مُشیرٍ ، وَ لا مَعَهُ شَریکٌ فی تَقْدیرِهِ ، وَ لا یُعاوَنُ فی تَدْبیرِهِ .

صَوَّرَ مَا ابْتَدَعَ عَلی غَیْرِ مِثالٍ ، وَ خَلَقَ ما خَلَقَ بِلا مَعُونَةٍ مِنْ اَحَدٍ وَ لا تَکَلُّفٍ وَ لاَ احْتِیالٍ .

اَنْشَاَها فَکانَتْ ، وَ بَرَأَها فَبانَتْ . فَهُوَ اللّه ُ الَّذی لا اِلهَ اِلاّ هُوَ الْمُتْقِنُ الصَّنْعَةَ ، الْحَسَنُ الصَّنیعَةُ ، الْعَدْلُ الَّذی لا یَجُورُ ، وَ الاَْکْرَمُ الَّذی تَرْجِعُ اِلَیْهِ الْأُمُورُ .

وَ اَشْهَدُ اَنَّهُ اللّه ُ الَّذی تَواضَعَ کُلُّ شَیْ ءٍ لِعَظَمَتِهِ ، وَ ذَلَّ کُلُّ شَیْ ءٍ لِعِزَّتِهِ ، وَ اسْتَسْلَمَ کُلُّ شَیْ ءٍ لِقُدْرَتِهِ ، وَ خَضَعَ کُلُّ شَیْ ءٍ لِهَیْبَتِهِ . مَلِکُ الاَْمْلاکِ وَ مُفَلِّکُ الاَْفْلاکِ وَ مُسَخِّرُ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ ، کُلٌّ یَجْری لاَِجَلٍ مُسَمّی ، یُکَوِّرُ اللَّیْلَ عَلَی النَّهارِ وَ یُکَوِّرُ النَّهارَ عَلَی اللَّیْلِ یَطْلُبُهُ حَثیثا. قاصِمُ کُلِّ جَبّارٍ عَنیدٍ ، وَ مُهْلِکُ کُلِّ شَیْطانٍ مَریدٍ .

لَمْ یَکُنْ لَهُ ضِدٌّ وَ لا مَعَهُ نِدٌّ ، اَحَدٌ صَمَدٌ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفْوا اَحَدٌ . اِلهٌ واحِدٌ وَ رَبٌّ ماجِدٌ ، یَشاءُ فَیُمْضی ، وَ یُریدُ فَیَقْضی، وَ یَعْلَمُ فَیُحْصی ، وَ یُمیتُ وَ یُحْیی ، وَ یُفْقِرُ وَ یُغْنی ، وَ یُضْحِکُ وَ یُبْکی ، وَ یُدْنی وَ یُقْصی ، وَ یَمْنَعُ وَ یُعْطی ، لَهُ الْمُلْکُ وَ لَهُ الْحَمْدُ ، بِیَدِهِ الْخَیْرُ وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدیرٌ .

یُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهارِ وَ یُولِجُ النَّهارَ فِی اللَّیْلِ ، لا اِلهَ اِلاّ هُوَ الْعَزیزُ الْغَفّارُ . مُسْتَجیبُ الدُّعاءِ وَ مُجْزِلُ الْعَطاءِ ، مُحْصِی الاَْنْفاسِ وَ رَبُّ الْجِنَّةِ وَ النّاسِ ؛ الَّذی لا یُشْکِلُ عَلَیْهِ شَیْ ءٌ ، وَ لا یُضْجِرُهُ صُراخُ الْمُسْتَصْرِخینَ ، وَ لا یُبْرِمُهُ اِلْحاحُ الْمُلِحّینَ . الْعاصِمُ لِلصّالِحینَ ، وَ الْمُوَفِّقُ لِلْمُفْلِحینَ ، وَ مَوْلَی الْمُؤْمِنینَ وَ رَبُّ الْعالَمینَ ؛ الَّذی اسْتَحَقَّ مِنْ کُلِّ مَنْ خَلَقَ اَنْ یَشْکُرَهُ وَ یَحْمَدَهُ عَلی کُلِّ حالٍ .

اَحْمَدُهُ کَثیرا وَ اَشْکُرُهُ دائِما عَلَی السَّرّاءِ وَ الضَّرّاءِ وَ الشِّدَّةِ وَ الرَّخاءِ ، وَ اُومِنُ بِهِ وَ بِمَلائِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ . اَسْمَعُ لاَِمْرِهِ وَ اُطیعُ وَ اُبادِرُ اِلی کُلِّ ما یَرْضاهُ وَ اَسْتَسْلِمُ لِما قَضاهُ ، رَغْبَةً فی طاعَتِهِ وَ خَوْفا مِنْ عُقُوبَتِهِ ، لاَِنَّهُ اللّه ُ الَّذی لا یُؤْمَنُ مَکْرُهُ وَ لا یُخافُ جَوْرُهُ .

2. اَمْرٌ اِلهِیٌّ فی مَْوضُوعٍ هامٍّ

وَ اُقِرُّ لَهُ عَلی نَفْسی بِالْعُبُودِیَّةِ ، وَ اَشْهَدُ لَهُ بِالرُّبُوبِیَّةِ ، وَ اُؤَدّی ما اَوْحی بِهِ اِلَیَّ ، حَذَرا مِنْ اَنْ لا اَفْعَلَ فَتَحِلَّ بی مِنْهُ قارِعَةٌ لا یَدْفَعُها عَنّی اَحَدٌ وَ اِنْ عَظُمَتْ حیلَتُهُ وَ صَفَتْ خُلَّتُهُ ؛ لا اِلهَ اِلاّ هُوَ .

لاَِنَّهُ قَدْ اَعْلَمَنی اَنّی اِنْ لَمْ اُبَلِّغْ ما اَنْزَلَ اِلَیَّ فی حَقِّ عَلِیٍّ فَما بَلَّغْتُ رِسالَتَهُ ، وَ قَدْ ضَمِنَ لی تَبارَکَ وَ تَعالَی الْعِصْمَةَ مِنَ النّاسِ وَ هُوَ اللّه ُ الْکافِی الْکَریمُ .

فَاَوْحی اِلَیَّ : «بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ ، یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ - فی عَلِیٍّ ، یَعْنی فِی الْخِلافَةِ لِعَلِیِّ بْنِ اَبی طالِبٍ - وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ» .

مَعاشِرَ النّاسِ ، ما قَصَّرْتُ فی تَبْلیغِ ما اَنْزَلَ اللّه ُ تَعالی اِلَیَّ ، وَ اَنَا اُبَیِّنُ لَکُمْ سَبَبَ هذِهِ الاْیَةِ : اِنَّ جَبْرَئیلَ هَبَطَ اِلَیَّ مِرارا ثَلاثا یَأْمُرُنی عَنِ السَّلامِ رَبّی - وَ هُوَ السَّلامُ - اَنْ اَقُومَ فی هذَا الْمَشْهَدِ فَاُعْلِمَ کُلَّ اَبْیَضَ وَ اَسْوَدَ : اَنَّ عَلِیَّ بْنَ اَبی طالِبٍ اَخی وَ وَصِیّی وَ خَلیفَتی عَلی اُمَّتی وَ اْلاِمامُ مِنْ بَعْدی ، الَّذی مَحَلُّهُ مِنّی مَحَلُّ هارُونَ مِنْ مُوسی اِلاّ اَنَّهُ لا نَبِیَّ بَعْدی ، وَ هُوَ وَلِیُّکُمْ بَعْدَ اللّه ِ وَ رَسُولِهِ .

وَ قَدْ اَنْزَلَ اللّه ُ تَبارَکَ وَ تَعالی عَلَیَّ بِذلِکَ آیَةً مِنْ کِتابِهِ هِیَ: «اِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ» ، وَ عَلِیُّ بْنُ اَبی طالِبٍ الَّذی اَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَی الزَّکاةَ وَ هُوَ راکِعٌ یُریدُ اللّه َ عَزَّ وَ جَلَّ فی کُلِّ حالٍ .

وَ سَاَلْتُ جَبْرَئیلَ اَنْ یَسْتَعْفِیَ لِیَ السَّلامَ عَنْ تَبْلیغِ ذلِکَ اِلَیْکُمْ -

اَیُّهَا النّاسُ - لِعِلْمی بِقِلَّةِ الْمُتَّقینَ وَ کَثْرَةِ الْمُنافِقینَ وَ اِدْغالِ اللاّئِمینَ وَ حِیَلِ الْمُسْتَهْزِئینَ بِالاِْسْلامِ ، الَّذینَ وَصَفَهُمُ اللّه ُ فی کِتابِهِ بِاَنَّهُمْ یَقُولُونَ بِاَلْسِنَتِهِمْ ما لَیْسَ فی قُلُوبِهِمْ ، وَ یَحْسَبُونَهُ هَیِّنا وَ هُوَ عِنْدَ اللّه ِ عَظیمٌ ، وَ کَثْرَةِ اَذاهُمْ لی غَیْرَ مَرَّةٍ ، حَتّی سَمُّونی اُذُنا وَ زَعَمُوا اَنّی کَذلِکَ لِکَثْرَةِ مُلازَمَتِهِ اِیّایَ وَ اِقْبالی عَلَیْهِ وَ هَواهُ وَ قَبُولِهِ مِنّی ، حَتّی اَنْزَلَ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ فی ذلِکَ : «وَ مِنْهُمُ الَّذینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ اُذُنٌ ، قُلْ اُذُنٌ - عَلَی الَّذینَ یَزْعَمُونَ اَنَّهُ اُذُنٌ - خَیْرٍ لَکُمْ ، یُؤْمِنُ بِاللّه ِ وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنینَ وَ رَحْمَةٌ لِلَّذینَ آمَنوا مِنْکُمْ وَ الَّذینَ یُؤذُونَ رَسُولَ اللّه ِ لَهُمْ عَذابٌ اَلیمٌ» .

وَ لَوْ شِئْتُ اَنْ اُسَمِّیَ الْقائِلینَ بِذلِکَ بِاَسْمائِهِمْ لَسَمَّیْتُ ، وَ اَنْ اُومِئَ اِلَیْهِمْ بِاَعْیانِهِمْ لاََوْمَأْتُ ، وَ اَنْ اَدُلَّ عَلَیْهِمْ لَدَلَلْتُ ، وَ لکِنّی وَ اللّه ِ فی اُمُورِهِمْ قَدْ تَکَرَّمْتُ .

وَ کُلُّ ذلِکَ لا یَرْضَی اللّه ُ مِنّی اِلاّ اَنْ اُبَلِّغَ ما اَنْزَلَ اللّه ُ اِلَیَّ فی حَقِّ عَلِیٍّ ، « یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ - فی حَقِّ عَلِیٍّ - وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ» .

3. الإِعلانُ الرَّسْمِیُّ بِإِمامَةِ الاْئِمَةِ الاْثْنَیْ عَشَرَ علیهم السلام

فَاعْلَمُوا مَعاشِرَ النّاسِ ذلِکَ فیهِ وَ افْهَمُوهُ ، وَ اعْلَمُوا اَنَّ اللّه َ قَدْ

نَصَبَهُ لَکُمْ وَلِیّا وَ اِماما فَرَضَ طاعَتَهُ عَلَی الْمُهاجِرینَ وَ الاَْنْصارِ وَ عَلَی التّابِعینَ لَهُمْ بِاِحْسانٍ ، وَ عَلَی الْبادی وَ الْحاضِرِ ، وَ عَلَی الْعَجَمِیِّ وَ الْعَرَبِیِّ ، وَ الْحُرِّ وَ الْمَمْلُوکِ وَ الصَّغیرِ وَ الْکَبیرِ، وَ عَلَی الاَْبْیَضِ وَ الاَْسْوَدِ ، وَ عَلی کُلِّ مُوَحِّدٍ ماضٍ حُکْمُهُ ، جازٍ قَوْلُهُ ، نافِذٌ اَمْرُهُ ، مَلْعُونٌ مَنْ خالَفَهُ ، مَرْحُومٌ مَنْ تَبِعَهُ وَ صَدَّقَهُ ، فَقَدْ غَفَرَ اللّه ُ لَهُ وَ لِمَنْ سَمِعَ مِنْهُ وَ اَطاعَ لَهُ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّهُ آخِرُ مَقامٍ اَقُومُهُ فی هذَا الْمَشْهَدِ ، فَاسْمَعُوا وَ اَطیعُوا وَ انْقادُوا لاَِمْرِ اللّه ِ رَبِّکُمْ ، فَاِنَّ اللّه َ عَزَّ وَ جَلَّ هُوَ مَوْلاکُمْ وَ اِلهُکُمْ ، ثُمَّ مِنْ دُونِهِ رَسُولُهُ وَ نَبِیُّهُ الْمُخاطِبُ لَکُمْ ، ثُمَّ مِنْ بَعْدی عَلِیٌّ وَلِیُّکُمْ وَ اِمامُکُمْ بِاَمْرِ اللّه ِ رَبِّکُمْ ، ثُمَّ الاِْمامَةُ فی ذُرِّیَّتی مِنْ وُلْدِهِ اِلی یَوْمٍ تَلْقَوْنَ اللّه َ وَ رَسُولَهُ .

لا حَلالَ اِلاّ ما اَحَلَّهُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ هُمْ ، وَ لا حَرامَ اِلاّ ما حَرَّمَهُ اللّه ُ عَلَیْکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ هُمْ ، وَ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ عَرَّفَنِیَ الْحَلالَ وَ الْحَرامَ وَ اَنَا اَفْضَیْتُ بِما عَلَّمَنی رَبّی مِنْ کِتابِهِ وَ حَلالِهِ وَ حَرامِهِ اِلَیْهِ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، فَضِّلُوهُ . ما مِنْ عِلْمٍ اِلاّ وَ قَدْ اَحْصاهُ اللّه ُ فِیَّ ، وَ کُلُّ عِلْمٍ عُلِّمْتُ فَقَدْ اَحْصَیْتُهُ فی اِمامِ الْمُتَّقینَ ، وَ ما مِنْ عِلْمٍ اِلاّ وَ قَدْ عَلَّمْتُهُ عَلِیّا ، وَ هُوَ الاِْمامُ الْمُبینُ الَّذی ذَکَرَهُ اللّه ُ فی سُورَةِ یس : «وکُلَّ شَیْ ءٍ اَحْصَیْناهُ فی اِمامٍ مُبینٍ» .

مَعاشِرَ النّاسِ ، لا تَضِلُّوا عَنْهُ وَ لا تَنْفِرُوا مِنْهُ ⁽¹⁾، وَ لا تَسْتَنْکِفُوا عَنْ وِلایَتِهِ ، فَهُوَ الَّذی یَهْدی اِلَی الْحَقِّ وَ یَعْمَلُ بِهِ ، وَ یُزْهِقُ الْباطِلَ وَ یَنْهی عَنْهُ ، وَ لا تَأْخُذُهُ فِی اللّه ِ لَوْمَةُ لائِمٍ .

اَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِاللّه ِ وَ رَسُولِهِ ، لَمْ یَسْبِقْهُ اِلَی الاْیمانِ بی اَحَدٌ ، وَ الَّذی فَدی رَسُولَ اللّه ِ بِنَفْسِهِ ، وَ الَّذی کانَ مَعَ رَسُولِ اللّه ِ وَ لا اَحَدَ یَعْبُدُ اللّه َ مَعَ رَسُولِهِ مِنَ الرِّجالِ غَیْرُهُ. اَوَّلُ النّاسِ صَلاةً وَ اَوَّلُ مَنْ عَبَدَ اللّه َ مَعی . اَمَرْتُهُ عَنِ اللّه ِ اَنْ یَنامَ فی مَضْجَعی ، فَفَعَلَ فادِیا لی بِنَفْسِهِ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، فَضِّلُوهُ فَقَدْ فَضَّلَهُ اللّه ُ ، وَ اقْبَلُوهُ فَقَدْ نَصَبَهُ اللّه ُ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّهُ اِمامٌ مِنَ اللّه ِ ، وَ لَنْ یَتُوبَ اللّه ُ عَلی اَحَدٍ اَنْکَرَ وِلایَتَهُ وَ لَنْ یَغْفِرَ لَهُ ، حَتْما عَلَی اللّه ِ اَنْ یَفْعَلَ ذلِکَ بِمَنْ خالَفَ اَمْرَهُ وَ اَنْ یُعَذِّبَهُ عَذابا نُکْرا اَبَدَ الاْبادِ وَ دَهْرَ الدُّهُورِ . فَاحْذَرُوا اَنْ تُخالِفُوهُ ، فَتَصْلُوا نارا وَقُودُهَا النّاسُ وَ الْحِجارَةُ اُعِدَّتْ لِلْکافِرینَ .⁽²⁾

مَعاشِرَ النّاسِ ، بی - وَ اللّه ِ - بَشَّرَ الاَْوَّلُونَ مِنَ النَّبِیّینَ وَ الْمُرْسَلینَ ، وَ اَنَا - وَ اللّه ِ - خاتَمُ الاَْنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ ، وَ الْحُجَّةُ عَلی جَمیعِ الْمَخْلُوقینَ مِنْ اَهْلِ السَّماواتِ وَ الاَْرَضینَ . فَمَنْ شَکَّ فی ذلِکَ فَقَدْ کَفَرَ کُفْرَ الْجاهِلِیَّةِ الاُْولی ، وَ مَنْ شَکَّ فی شَیْءٍ مِنْ قَوْلی هذا فَقَدْ شَکَّ فی کُلِّ ما اُنْزِلَ اِلَیَّ ، وَ مَنْ شَکَّ فی واحِدٍ مِنَ الاَْئِمَّةِ فَقَدْ شَکَّ فِی الْکُلِّ مِنْهُمْ ، وَ الشّاکُ فینا فِی النّارِ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، حَبانِیَ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهذِهِ الْفَضیلَةِ مَنّا مِنْهُ عَلَیَّ وَ اِحْسانا مِنْهُ اِلَیَّ وَ لا اِلهَ اِلاّ هُوَ ، اَلا لَهُ الْحَمْدُ مِنّی اَبَدَ الآبِدینَ وَ دَهْرَ الدّاهِرینَ وَ عَلی کُلِّ حالٍ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، فَضِّلُوا عَلِیّا فَاِنَّهُ اَفْضَلُ النّاسِ بَعْدی مِنْ ذَکَرٍ وَ اُنْثی ما اَنْزَلَ اللّه ُ الرِّزْقَ وَ بَقِیَ الْخَلْقُ .

مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ ، مَغْضُوبٌ مَغْضُوبٌ مَنْ رَدَّ عَلَیَّ قَوْلی هذا وَ لَمْ

یُوافِقْهُ . اَلا اِنَّ جَبْرَئیلَ خَبَّرَنی عَنِ اللّه ِ تَعالی بِذلِکَ وَ یَقُولُ : «مَنْ عادی عَلِیّا وَ لَمْ یَتَوَلَّهُ فَعَلَیْهِ لَعْنَتی وَ غَضَبی» ، «وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّه َ - اَنْ تُخالِفُوهُ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها - اِنَّ اللّه َ خَبیرٌ بِما تَعْمَلُونَ».

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّهُ جَنْبُ اللّه ِ الَّذی ذَکَرَ فی کِتابِهِ الْعَزیزِ ، فَق-الَ تَعالی مُخْبرا عَمَّنْ یُخالِفُهُ : «اَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتا عَلی ما فَرَّطْتُ فی جَنْبِ اللّه ِ» .

مَعاشِرَ النّاسِ ، تَدَبَّرُوا القُرْآنَ وَ افْهَمُوا آیاتِهِ ، وَ انْظُرُوا اِلی مُحْکَماتِهِ وَ لا تَتَّبِعُوا مُتَشابِهَهُ ، فَوَاللّه ِ لَنْ یُبَیِّنَ لَکُمْ زَواجِرَهُ وَ لَنْ یُوضِحَ لَکُمْ تَفْسیرَهُ اِلاَّ الَّذی اَنَا آخِذٌ بِیَدِهِ وَ مُصْعِدُهُ اِلَیَّ وَ شائِلٌ بِعَضُدِهِ وَ رافِعُهُ بِیَدَی وَ مُعْلِمُکُمْ : اَنَّ مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِیٌّ مَوْلاهُ ، وَ هُوَ عَلِیُّ بْنُ اَبی طالِبٍ اَخی وَ وَصِیّی ، وَ مُوالاتُهُ مِنَ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ اَنْزَلَها عَلَیَّ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّ عَلِیّا وَ الطَّیِّبینَ مِنْ وُلْدی مِنْ صُلْبِهِ هُمُ الثِّقْلُ الاَْصْغَرُ ، وَ الْقُرْآنُ الثِّقْلُ الاَْکْبَرُ ، فَکُلُّ واحِدٍ مِنْهُما مُنْبِئٌ عَنْ صاحِبِهِ وَ مُوافِقٌ لَهُ ، لَنْ یَفْتَرِقا حَتّی یَرِدا عَلَیَّ الْحَوْضَ .

اَلا اِنَّهُمْ اُمَناءُ اللّه ِ فی خَلْقِهِ وَ حُکّامُهُ فی اَرْضِهِ .

اَلا وَ قَدْ اَدَّیْتُ ، اَلا وَ قَدْ بَلَّغْتُ ، اَلا وَ قَدْ اَسْمَعْتُ ، اَلا وَ قَدْ اَوْضَحْتُ . اَلا وَ اِنَّ اللّه َ عَزَّ وَ جَلَّ قالَ ، وَ اَنَا قُلْتُ عَنِ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ.

اَلا اِنَّهُ لا «اَمیرَالْمُؤْمِنینَ» غَیْرَ اَخی هذا . اَلا لا تَحِلُّ اِمْرَةُ الْمُؤْمِنینَ بَعْدی لاَِحَدٍ غَیْرِهِ .

4. رَفْعُ عَلِیٍّ علیه السلام بِیَدَیْ رَسُولِ اللّه ِ صلی الله علیه و آله

ثُمَّ ضَرَبَ بِیَدِهِ اِلی عَضُدِ عَلِیٍّ علیه السلام فَرَفَعَهُ ، وَ کانَ اَمیرُالْمُؤْمِنینَ علیه السلام مُنْذُ اَوَّلِ ما صَعَدَ رَسُولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله مِنْبَرَهُ عَلی دَرَجَةٍ دُونَ مَقامِهِ مُتَیامِنا عَنْ وَجْهِ رَسُولِ اللّه ِ صلی الله علیه و آله کَاَنَّهُما فی مَقامٍ واحِدٍ .

فَرَفَعَهُ رَسُولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله بِیَدِهِ وَ بَسَطَهُما اِلَی السَّماءِ وَ شالَ عَلِیّا علیه السلام حَتّی صارَتْ رِجْلُهُ مَعَ رُکْبَةِ رَسُولِ اللّه ِ صلی الله علیه و آله، ثُمَّ قالَ: اَیُّهَا النّاسُ، مَنْ اَوْلی بِکُمْ مِنْ اَنْفُسِکُمْ؟ قالوا: اَللّه ُ وَ رَسُولُهُ. فَقالَ:

اَلا فَمَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِیٌّ مَوْلاهُ، اَللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، هذا عَلِیٌّ اَخی وَ وَصِیّی وَ واعی عِلْمی، وَ خَلیفَتی فی اُمَّتی عَلی مَنْ آمَنَ بی وَ عَلی تَفْسیرِ کِتابِ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الدّاعی اِلَیْهِ⁽¹⁾وَ الْعامِلُ بِما یَرْضاهُ وَ الْمُحارِبُ لاَِعْدائِهِ وَ الْمُوالی عَلی طاعَتِهِ⁽²⁾وَ النّاهی عَنْ مَعْصِیَتِهِ .

اِنَّهُ خَلیفَةُ رَسُولِ اللّه ِ وَ اَمیرُالْمُؤْمِنینَ وَ الاِْمامُ الْهادی مِنَ اللّه ِ ، وَ قاتِلُ النّاکِثینَ وَ الْقاسِطینَ وَ الْمارِقینَ بِاَمْرِ اللّه ِ .

یَقُولُ اللّه ُ : «ما یُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَیَّ» . بِاَمْرِکَ یا رَبِّ اَقُولُ : اللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ اْنصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ وَ الْعَنْ مَنْ اَنْکَرَهُ وَ اغْضِبْ عَلی مَنْ جَحَدَ حَقَّهُ .

اللّهُمَّ اِنَّکَ اَنْزَلْتَ الاْیَةَ فی عَلِیٍّ وَلِیِّکَ عِنْدَ تَبْیینِ ذلِکَ وَ نَصْبِکَ اِیّاهُ لِهذَا الْیَوْمِ : «الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمُ الاِْسْلامَ دینا»، وَ قُلْتَ: «اِنَّ الدّینَ عِنْدَ اللّه ِ اْلاِسْلامُ»، وَ قُلْتَ: «وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الاِْسْلامِ دینا فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرینَ» .⁽¹⁾اللّهُمَّ اِنّی اُشْهِدُکَ اَنّی قَدْ بَلَّغْتُ .⁽²⁾

5. التَّأْکیدُ عَلی تَوَجُّهِ الْأُمَّةِ نَحْوَ مَسْاَلَةِ الاْمامَةِ

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّما اَکْمَلَ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ دینَکُمْ بِاِمامَتِهِ . فَمَنْ لَمْ یَأْتَمَّ بِهِ وَ بِمَنْ یَقُومُ مَقامَهُ مِنْ وُلْدی مِنْ صُلْبِهِ اِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ وَ الْعَرْضِ عَلَی اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ فَاُولئِکَ الَّذینَ حَبِطَتْ اَعْمالُهُمْ فِی الدُّنْیا وَ الاْخِرَةِ وَ فِی النّارِ هُمْ خالِدُونَ ، «لا یُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ یُنْظَرُونَ» .

مَعاشِرَ النّاسِ ، هذا عَلِیٌّ ، اَنْصَرُکُمْ لی وَ اَحَقُّکُمْ بی وَ اَقْرَبُکُمْ اِلَیَّ وَ اَعَزُّکُمْ عَلَیَّ ، وَ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ اَنَا عَنْهُ راضِیانِ . وَ ما نَزَلَتْ آیَةُ رِضیً فِی الْقُرْآنِ اِلاّ فیهِ ، وَ لا خاطَبَ اللّه ُ الَّذینَ آمَنُوا اِلاّ بَدَأَ بِهِ ، وَ لا نَزَلَتْ آیَةُ مَدْحٍ فِی الْقُرآنِ اِلاّ فیهِ ، وَ لا شَهِدَ اللّه ُ بِالْجَنَّةِ فی «هَلْ اَتی عَلَی الاِْنْسانِ» اِلاّ لَهُ ، وَ لا اَنْزَلَها فی سِواهُ وَ لا مَدَحَ بِها غَیْرَهُ.

مَعاشِرَ النّاسِ ، هُوَ ناصِرُ دینِ اللّه ِ وَ الْمُجادِلُ عَنْ رَسُولِ اللّه ِ ، وَ هُوَ التَّقِیُّ النَّقِیُّ الْهادِی الْمَهْدِیُّ . نَبِیُّکُمْ خَیْرُ نَبِیٍّ وَ وَصِیُّکُمْ خَیْرُ وَصِیٍّ وَ بَنُوهُ خَیْرُ الاَْوْصِیاءِ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، ذُرِّیَّةُ کُلِّ نَبِیٍّ مِنْ صُلْبِهِ ، وَ ذُرِّیَّتی مِنْ صُلْبِ اَمیرِالْمُؤْمِنینَ عَلِیٍّ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّ اِبْلیسَ اَخْرَجَ آدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ بِالْحَسَدِ ، فَلا تَحْسُدُوهُ فَتَحْبِطَ اَعْمالُکُمْ وَ تَزِلَّ اَقْدامُکُمْ ، فَإِنَّ آدَمَ اُهْبِطَ إلَی الاَْرْضِ بِخَطیئَةٍ واحِدَةٍ ، وَ هُوَ صَفْوَةُ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ ، وَ کَیْفَ بِکُمْ وَ اَنْتُمْ اَنْتُمْ وَ مِنْکُمْ اَعْداءُ اللّه ِ .

اَلا وَ اِنَّهُ لا یُبْغِضُ عَلِیّا اِلاّ شَقِیٌّ ، وَ لا یُوالی عَلِیّا اِلاّ تَقِیٌّ ، وَ لا

یُؤمِنُ بِهِ اِلاّ مُؤمِنٌ مُخْلِصٌ . وَ فی عَلِیٍّ - وَ اللّه ِ - نَزَلَتْ سُورَةُ الْعَصْرِ: «بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ ، وَ الْعَصْرِ ، اِنَّ الاِْنْسانَ لَفی خُسْرٍ» اِلاّ عَلِیّا الَّذی آمَنَ وَ رَضِیَ بِالْحَقِّ وَ الصَّبْرِ .⁽¹⁾

مَعاشِرَ النّاسِ ، قَدِ اسْتَشْهَدْتُ اللّه َ وَ بَلَّغْتُکُمْ رِسالَتی وَ ما عَلَی الرَّسُولِ اِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبینُ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، «اتَّقُوا اللّه َ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ اِلاّ وَ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» .

6. الاِْشارَةُ اِلی مَقاصِدِ الْمُنافِقینَ

مَعاشِرَ النّاسِ ، «آمِنُوا بِاللّه ِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذی اُنْزِلَ مَعَهُ مِنْ قَبْلِ اَنْ نَطْمِسَ وُجُوها فَنَرُدَّها عَلی اَدْبارِها اَوْ نَلْعَنَهُمْ کَما لَعَنّا اَصْحابَ السَّبْتِ» . بِاللّه ِ ما عَنی بِهذِهِ الاْیَةِ اِلاّ قَوْما مِنْ اَصْحابی اَعْرِفُهُمْ بِاَسْمائِهِمْ وَ اَنْسابِهِمْ ، وَ قَدْ اُمِرْتُ بِالصَّفْحِ عَنْهُمْ . فَلْیَعْمَلْ کُلُّ امْرِئٍ عَلی ما یَجِدُ لِعَلِیٍّ فی قَلْبِهِ مِنَ الْحُبِّ وَ الْبُغْضِ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، النُّورُ مِنَ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ مَسْلُوکٌ فِیَّ ، ثُمَّ فی عَلِیِّ بْنِ اَبی طالِبٍ ، ثُمَّ فِی النَّسْلِ مِنْهُ اِلَی الْقائِمِ الْمَهْدِیِّ الَّذی یَأْخُذُ بِحَقِّ اللّه ِ وَ بِکُلِّ حَقٍّ هُوَ لَنا ، لاَِنَّ اللّه َ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ جَعَلَنا حُجَّةً عَلَی الْمُقَصِّرینَ وَ الْمُعانِدینَ وَ الْمُخالِفینَ وَ الْخائِنینَ وَ الاْثِمینَ وَ الظّالِمینَ وَ الْغاصِبینَ مِنْ جَمیعِ الْعالَمینَ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اُنْذِرُکُمْ اَنّی رَسُولُ اللّه ِ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِیَ الرُّسُلُ ، اَفَإِنْ مِتُّ اَوْ قُتِلْتُ انْقَلَبْتُمْ عَلی اَعْقابِکُمْ ؟ وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلی عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللّه َ شَیْئا وَ سَیَجْزِی اللّه ُ الشّاکِرینَ الصّابِرینَ . اَلا وَ اِنَّ عَلِیّا هُوَ الْمَوْصُوفُ بِالصَّبْرِ وَ الشُّکْرِ ، ثُمَّ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدی مِنْ صُلْبِهِ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، لا تَمُنُّوا عَلَیَّ بِاِسْلامِکُمْ ، بَلْ لا تَمُنُّوا عَلَی اللّه ِ فَیُحْبِطَ عَمَلَکُمْ وَ یَسْخَطَ عَلَیْکُمْ وَ یَبْتَلِیَکُمْ بِشُواظٍ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٍ ، اِنَّ رَبَّکُمْ لَبِالْمِرْصادِ .⁽¹⁾

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّهُ سَیَکُونُ مِنْ بَعْدی اَئِمَّةٌ یَدْعُونَ اِلَی النّارِ وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ لا یُنْصَرُونَ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّ اللّه َ وَ اَنَا بَریئانِ مِنْهُمْ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّهُمْ وَ اَنْصارَهُمْ وَ اَتْباعَهُمْ وَ اَشْیاعَهُمْ فِی الدَّرْکِ الاَْسْفَلِ مِنَ النّارِ وَ لَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرینَ .

اَلا اِنَّهُمْ اَصْحابُ الصَّحیفَةِ ، فَلْیَنْظُرْ اَحَدُکُمْ فی صَحیفَتِهِ!!

قالَ : فَذَهَبَ عَلَی النّ-اسِ - اِلاّ شِرْذِمَةٌ مِنْهُمْ - اَمْرَ الصَّحیفَةِ.

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنّی اَدَعُها اِمامَةً وَ وِراثَةً فی عَقِبی اِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ ، وَ قَدْ بَلَّغْتُ ما اُمِرْتُ بِتَبْلیغِهِ حُجَّةً عَلی کُلِّ حاضِرٍ وَ غائِبٍ ، وَ عَلی کُلِّ اَحَدٍ مِمَّنْ شَهِدَ اَوْ لَمْ یَشْهَدْ ، وُلِدَ اَوْ لَمْ یُولَدْ ، فَلْیُبَلِّغِ الْحاضِرُ الْغائِبَ وَ الْوالِدُ الْوَلَدَ اِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ .

وَ سَیَجْعَلُونَ اْلاِمامَةَ بَعْدی مُلْکا وَ اغْتِصابا ، اَلا لَعَنَ اللّه ُ الْغاصِبینَ الْمُغْتَصِبینَ ، وَ عِنْدَها سَیَفْرُغُ لَکُمْ اَیُّهَا الثَّقَلانِ مَنْ یَفْرُغُ ، وَ یُرْسَلُ عَلَیْکُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ فَلا تَنْتَصِرانِ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّ اللّه َ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ یَکُنْ لِیَذَرَکُمْ عَلی ما اَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتّی یَمیزَ الْخَبیثَ مِنَ الطَّیِّبِ ، وَ ما کانَ اللّه ُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّهُ ما مِنْ قَرْیَةٍ اِلاّ وَ اللّه ُ مُهْلِکُها بِتَکْذیبِها قَبْلَ یَوْمِ الْقِیامَةِ ، وَ مُمَلِّکُهَا اْلاِمامَ الْمَهْدِیَّ وَ اللّه ُ مُصَدِّقٌ وَعْدَهُ .⁽¹⁾

مَعاشِرَ النّاسِ ، قَدْ ضَلَّ قَبْلَکُمْ اَکْثَرُ الاَْوَّلینَ ، وَ اللّه ُ لَقَدْ اَهْلَکَ الاَْوَّلینَ⁽²⁾، وَ هُوَ مُهْلِکُ الاْخِرینَ . قالَ اللّه ُ تَعالی : «اَلَمْ نُهْلِکِ الاَْوَّلینَ ، ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الاْخِرینَ ، کَذلِکَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمینَ ، وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ» .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّ اللّه َ قَدْ اَمَرَنی وَ نَهانی ، وَ قَدْ اَمَرْتُ عَلِیّا وَ نَهَیْتُهُ بِاَمْرِهِ . فَعِلْمُ الاَْمْرِ وَ النَّهْیِ لَدَیْهِ ، فَاسْمَعُوا لاَِمْرِهِ تَسْلِمُوا وَ اَطیعُوهُ تَهْتَدُوا وَ انْتَهُوا لِنَهْیِهِ تَرْشُدُوا ، وَ صیرُوا اِلی مُرادِهِ وَ لا تَتَفَرَّقْ بِکُمُ السُّبُلُ عَنْ سَبیلِهِ .

7. اَوْلِیاءُ اَهْلِ الْبَیْتِ علیهم السلام وَ اَعْداؤُهُمْ

مَعاشِرَ النّاسِ ، اَنَا صِراطُ اللّه ِ الْمُسْتَقیمُ الَّذی اَمَرَکُمْ بِاتِّباعِهِ ، ثُمَّ عَلِیٌّ مِنْ بَعْدی ، ثُمَّ وُلْدی مِنْ صُلْبِهِ اَئِمَّةُ الْهُدی ، یَهْدُونَ اِلَی الْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ .

«بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ ، الْحَمْدُ للّه ِِ رَبِّ الْعالَمینَ ، الرَّحْمنِ الرَّحیمِ ، مالِکِ یَوْمِ الدّینِ ، اِیّاکَ نَعْبُدُ وَ اِیّاکَ نَسْتَعینُ ، اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقیمَ ، صِراطَ الَّذینَ اَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لاَ الضّالّینَ» ، فِیَّ نَزَلَتْ وَ فیهِمْ وَ اللّه ِ نَزَلَتْ ، وَ لَهُمْ عَمَّتْ ، وَ اِیّاهُمْ خَصَّتْ⁽¹⁾، اُولئِکَ اَوْلِیاءُ اللّه ِ الَّذینَ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ . اَلا اِنَّ حِزْبَ اللّه ِ هُمُ الْغالِبُونَ .

اَلا اِنَّ اَعْداءَهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ الْغاوُونَ اِخْوانُ الشَّیاطینِ ، یُوحی بَعْضُهُمْ اِلی بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورا .

اَلا اِنَّ اَوْلِیاءَهُمُ الَّذینَ ذَکَرَهُمُ اللّه ُ فی کِتابِهِ ، فَقالَ عَزَّ وَ جَلَّ : «لا

تَجِدُ قَوْما یُؤْمِنُونَ بِاللّه ِ وَ الْیَومِ الاْخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حادَّ اللّه َ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کانُوا آبائَهُمْ اَوْ اَبْنائَهُمْ

اَوْ اِخْوانَهُمْ اَوْ عَشیرَتَهُمْ ، اوُلئِکَ کَتَبَ فی قُلُوبِهِمُ الاْیمانَ وَ اَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ یُدْخِلُهُمْ جَنّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهارُ خالِدینَ فیها رَضِیَ اللّه ُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ اوُلئِکَ حِزْبُ اللّه ِ اَلا اِنَّ حِزْبَ اللّه ِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» .

اَلا اِنَّ اَوْلِیاءَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ الَّذینَ وَصَفَهُمُ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ فَقالَ : «الَّذینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا ایمانَهُمْ بِظُلْمٍ اُولئِکَ لَهُمُ الاَْمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ» .

اَلا اِنَّ اَوْلِیاءَهُمُ الَّذینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَرْتابُوا .

اَلا اِنَّ اَوْلِیاءَهُمُ الَّذینَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِسَلامٍ آمِنینَ ، تَتَلَقّاهُمُ الْمَلائِکَةُ بِالتَّسْلیمِ یَقُولُونَ : سَلامٌ عَلَیْکُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدینَ .

اَلا اِنَّ اَوْلِیاءَهُمْ ، لَهُمُ الْجَنَّةُ یُرْزَقُونَ فیها بِغَیْرِ حِسابٍ .⁽¹⁾

اَلا اِنَّ اَعْداءَهُمُ الَّذینَ یَصْلَوْنَ سَعیرا .

اَلا اِنَّ اَعْداءَهُمُ الَّذینَ یَسْمَعُونَ لِجَهَنَّمَ شَهیقا وَ هِیَ تَفُورُ وَ یَرَوْنَ لَها زَفیرا .

اَلا اِنَّ اَعْداءَهُمُ الَّذینَ قالَ اللّه ُ فیهِمْ : «کُلَّما دَخَلَتْ اُمَّةٌ لَعَنَتْ اُخْتَها حَتّی اِذَا ادّارَکُوا فیها جَمیعا قالَتْ اُخْریهُمْ لاِوُلیهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ اَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذابا ضِعْفا مِنَ النّارِ ، قالَ لِکُلٍّ ضِعْفٌ وَ لکِنْ لا تَعْلَمُونَ» .

اَلا اِنَّ اَعْداءَهُمُ الَّذینَ قالَ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ : «کُلَّما اُلْقِیَ فیها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها اَلَمْ یَأْتِکُمْ نَذیرٌ ، قالُوا بَلی قَدْ جاءَنا نَذیرٌ فَکَذَّبْنا وَ قُلْنا ما نَزَّلَ اللّه ُ مِنْ شَیْ ءٍ ، اِنْ اَنْتُمْ اِلاّ فی ضَلالٍ کَبیرٍ ، وَ قالُوا لَوْ کُنّا نَسْمَعُ اَوْ نَعْقِلُ ما کُنّا فی اَصْحابِ السَّعیرِ ، فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقا لاَِصْحابِ السَّعیرِ» .

اَلا اِنَّ اَوْلِیاءَهُمُ الَّذینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ ، لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ اَجْرٌ کَبیرٌ.

مَعاشِرَ النّاسِ ، شَتّانَ ما بَیْنَ السَّعیرِ وَ الاَْجْرِ الْکَبیرِ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، عَدُوُّنا مَنْ ذَمَّهُ اللّه ُ وَ لَعَنَهُ ، وَ وَلِیُّنا کُلُّ مَنْ مَدَحَهُ اللّه ُ وَ اَحَبَّهُ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اَلا و اِنّی اَنَا النَّذیرُ وَ عَلِیٌّ الْبَشیرُ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اَلا و اِنّی مُنْذِرٌ وَ عَلِیٌّ هادٍ .⁽¹⁾

مَعاشِرَ النّاسِ ، اَلا وَ اِنّی نَبِیٌّ وَ علِیٌّ وَصِیّی .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اَلا وَ اِنّی رَسُولٌ وَ عَلِیٌّ الاِْمامُ وَ الْوَصِیُّ مِنْ بَعْدی ، وَ الاَْئِمَّةُ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدُهُ . اَلا وَ اِنّی والِدُهُمْ وَ هُمْ یَخْرُجُونَ مِنْ صُلْبِهِ .

8. الاْمامُ الْمَهْدِیُّ عَجَّلَ اللّه ُ فَرَجَهُ

اَلا اِنَّ خاتَمَ الاَئِمَّةِ مِنَّا الْقائِمَ الْمَهْدِیَّ . اَلا اِنَّهُ الظّاهِرُ عَلَی الدّینِ . اَلا اِنَّهُ الْمُنْتَقِمُ مِنَ الظّالِمینَ . اَلا اِنَّهُ فاتِحُ الْحُصُونِ وَ هادِمُها . اَلا اِنَّهُ غالِبُ کُلِّ قَبیلَةٍ مِنْ اَهْلِ الشِّرْکِ وَ هادیها .

اَلا اِنَّهُ الْمُدْرِکُ بِکُلِّ ثارٍ لاَِوْلِیاءِ اللّه ِ . اَلا اِنَّهُ النّاصِرُ لِدینِ اللّه ِ . اَلا اِنَّهُ الْغَرّافُ مِنْ بَحْرٍ عَمیقٍ . اَلا اِنَّهُ یَسِمُ کُلَّ ذی فَضْلٍ بِفَضْلِهِ وَ کُلَّ ذی جَهْلٍ بِجَهْلِهِ . اَلا اِنَّهُ خِیَرَةُ اللّه ِ وَ مُخْتارُهُ . اَلا اِنَّهُ وارِثُ کُلِّ عِلْمٍ وَ الْمُحیطُ بِکُلِّ فَهْمٍ .

اَلا اِنَّهُ الْمُخْبِرُ عَنْ رَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الْمُشَیِّدُ لاَِمْرِ آیاتِهِ . اَلا اِنَّهُ الرَّشیدُ السَّدیدُ . اَلا اِنَّهُ الْمُفَوَّضُ اِلَیْهِ .

اَلا اِنَّهُ قَدْ بَشَّرَ بِهِ مَنْ سَلَفَ مِنَ الْقُرُونِ بَیْنَ یَدَیْهِ .

اَلا اِنَّهُ الْباقی حُجَّةً وَ لا حُجَّةَ بَعْدَهُ وَ لا حَقَّ اِلاّ مَعَهُ وَ لا نُورَ اِلاّ عِنْدَهُ .

اَلا اِنَّهُ لا غالِبَ لَهُ وَ لا مَنْصُورَ عَلَیْهِ . اَلا وَ اِنَّهُ وَلِیُّ اللّه ِ فی اَرْضِهِ ، وَ حَکَمُهُ فی خَلْقِهِ ، وَ اَمینُهُ فی سِرِّهِ وَ عَلانِیَتِهِ.

9. التَّمْهیدُ لاَِمْرِ الْبَیْعَةِ

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنّی قَدْ بَیَّنْتُ لَکُمْ وَ اَفْهَمْتُکُمْ ، وَ هذا عَلِیٌّ یُفْهِمُکُمْ بَعْدی . اَلا وَ اِنّی عِنْدَ انْقِضاءِ خُطْبَتی اَدْعُوکُمْ اِلی مُصافَقَتی عَلی بَیْعَتِهِ وَ اْلاِقْرارِ بِهِ ، ثُمَّ مُصافَقَتِهِ بَعْدی .

اَلا وَ اِنّی قَدْ بایَعْتُ اللّه َ وَ عَلِیٌّ قَدْ بایَعَنی ، وَ اَنَا آخِذُکُمْ بِالْبَیْعَةِ لَهُ عَنِ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ . «اِنَّ الَّذینَ یُبایِعُونَکَ اِنَّما یُبایِعُونَ اللّه َ ، یَدُ اللّه ِ فَوْقَ اَیْدیهِمْ . فَمَنْ نَکَثَ فَاِنَّما یَنْکُثُ عَلی نَفْسِهِ ، وَ مَنْ اَوْفی بِما عاهَدَ عَلَیْهُ اللّه َ فَسَیُؤْتیهِ اَجْرا عَظیما» .

10. الْحَلالُ وَ الْحَرامُ ، الْواجِباتُ وَ الْمُحَرَّماتُ

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّ الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ مِنْ شَعائِرِ اللّه ِ ، «فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ اَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیْهِ اَنْ یَطَّوَّفَ بِهِما وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْرا فَاِنَّ اللّه َ شاکِرٌ عَلیمٌ» .

مَعاشِرَ النّاسِ ، حُجُّوا الْبَیْتَ ، فَما وَرَدَهُ اَهْلُ بَیْتٍ اِلاَّ اسْتَغْنَوْا وَ اُبْشِرُوا ، وَ لا تَخَلَّفُوا عَنْهُ اِلاّ بُتِرُوا وَ افْتَقَرُوا .

مَعاشِرَ النّاسِ ، ما وَقَفَ بِالْمَوْقِفِ مُؤْمِنٌ اِلاّ غَفَرَ اللّه ُ لَهُ ما سَلَفَ مِنْ ذَنْبِهِ اِلی وَقْتِهِ ذلِکَ ، فَإِذَا انْقَضَتْ حَجَّتُهُ اسْتَأْنَفَ عَمَلَهُ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، الْحُجّاجُ مُعانُونَ وَ نَفَقاتُهُمْ مُخَلَّفَةٌ عَلَیْهِمْ وَ اللّه ُ لا یُضیعُ اَجْرَ الْمُحْسِنینَ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، حُجُّوا الْبَیْتَ بِکَمالِ الدّینِ وَ التَّفَقُّهِ ، وَ لاتَنْصَرِفُوا عَنِ الْمَشاهِدِ اِلاّ بِتَوْبَةٍ وَ اِقْلاعٍ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اَقیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ کَما اَمَرَکُمُ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ، فَاءِنْ طالَ عَلَیْکُمُ الاَْمَدُ فَقَصَّرْتُمْ اَوْ نَسیتُمْ فَعَلِیٌّ وَلِیُّکُمْ وَ مُبَیِّنٌ لَکُمْ ؛ الَّذی نَصَبَهُ اللّه ُ عزَّ وَ جَلَّ لَکُمْ بَعْدی اَمینَ خَلْقِهِ . اِنَّهُ مِنّی وَ اَنَا مِنْهُ ، وَ هُوَ وَ مَنْ یَخْلُفُ مِنْ ذُرِّیَّتی یُخْبِرُونَکُمْ بِما تَسْاَلُونَ عَنْهُ وَ یُبَیِّنُونَ لَکُمْ ما لا تَعْلَمُونَ .

اَلا اِنَّ الْحَلالَ وَ الْحَرامَ اَکْثَرُ مِنْ اَنْ اُحْصِیَهُما وَ اُعَرِّفَهُما ؛ فَآمُرَ بِالْحَلالِ وَ اَنْهِیَ عَنِ الْحَرامِ فی مَقامٍ واحِدٍ ، فَاُمِرْتُ اَنْ آخُذَ الْبَیْعَةَ مِنْکُمْ وَ الصَّفْقَةَ لَکُمْ بِقَبُولِ ما جِئْتُ بِهِ عَنِ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ فی عَلِیٍّ اَمیرِالْمُؤْمِنینَ وَ الاَْوْصِیاءِ مِنْ بَعْدِهِ الَّذینَ هُمْ مِنّی وَ مِنْهُ اِمامَةٌ فیهِمْ قائِمَةً ، خاتِمُهَا الْمَهْدِیُّ اِلی یَوْمٍ یَلْقَی اللّه َ الَّذی یُقَدِّرُ وَ یَقْضی .

مَعاشِرَ النّاسِ ، وَ کُلُّ حَلالٍ دَلَلْتُکُمْ عَلَیْهِ وَ کُلُّ حَرامٍ نَهَیْتُکُمْ عَنْهُ فَإِنّی لَمْ اَرْجِعْ عَنْ ذلِکَ وَ لَمْ اُبَدِّلْ . اَلا فَاذْکُرُوا ذلِکَ وَ احْفَظُوهُ وَ تَواصَوْا بِهِ ، وَ لا تُبَدِّلُوهُ وَ لا تُغَیِّرُوهُ .

اَلا وَ اِنّی اُجَدِّدُ الْقَوْلَ : اَلا فَاَقیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ وَ أْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ .

اَلا وَ اِنَّ رَأْسَ الاَْمْرِ بِالْمَعْرُوفِ اَنْ تَنْتَهُوا اِلی قَوْلی وَ تُبَلِّغُوهُ مَنْ لَمْ یَحْضُرْ وَ تَأْمُرُوهُ بِقَبُولِهِ عَنّی وَ تَنْهَوْهُ عَنْ مُخالَفَتِهِ ، فَإِنَّهُ اَمْرٌ مِنَ اللّه ِ عَزَّ وَجَلَّ وَ مِنّی . وَ لا اَمْرَ بِمَعْرُوفٍ وَ لا نَهْیَ عَنْ مُنْکَرٍ اِلاّ مَعَ اِمامٍ مَعْصُومٍ.

مَعاشِرَ النّاسِ ، الْقُرْآنُ یُعَرِّفُکُمْ اَنَّ الاَْئِمَّةَ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدُهُ ، وَ عَرَّفْتُکُمْ اَنَّهُمْ مِنّی وَ مِنْهُ ، حَیْثُ یَقُولُ اللّه ُ فی کِتابِهِ : «وَ جَعَلَها کَلِمَةً باقِیَةً فی عَقِبِهِ» ، و قُلْتُ : «لَنْ تَضِلُّوا ما اِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِما» .⁽¹⁾

مَعاشِرَ النّاسِ ، التَّقْوی ، التَّقْوی ، وَ احْذَرُوا السّاعَةَ کَما قالَ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ : «اِنَّ زَلْزَلَةَ السّاعَةِ شَیْ ءٌ عَظیمٌ» .

اُذْکُرُوا الْمَماتَ وَ الْمَعادَ وَ الْحِسابَ وَ الْمَوازینَ وَ الْمُحاسَبَةَ بَیْنَ یَدَیْ رَبِّ الْعالَمینَ وَ الثَّوابَ وَ الْعِقابَ . فَمَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ اُثیبَ عَلَیْها وَ مَنْ جاءَ بِالسَّیِّئَةِ فَلَیْسَ لَهُ فِی الْجِنانِ نَصیبٌ .

11. الْبَیْعَةُ بِصُورَةٍ رَسْمِیَّةٍ

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّکُمْ اَکْثَرُ مِنْ اَنْ تُصافِقُونی بِکَفٍّ واحِدٍ فی وَقْتٍ واحِدٍ، وَ قَدْ اَمَرَنِیَ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ اَنْ آخُذَ مِنْ اَلْسِنَتِکُمُ الاِْقْرارَ بِما عَقَّدْتُ لِعَلِیٍّ اَمیرِالْمُؤْمِنینَ ، وَ لِمَنْ جاءَ بَعْدَهُ مِنَ الاَْئِمَّةِ مِنّی وَ مِنْهُ ، عَلی ما اَعْلَمْتُکُمْ اَنَّ ذُرِّیَّتی مِنْ صُلْبِهِ .

فَقُولُوا بِاَجْمَعِکُمْ : «اِنّا سامِعُونَ مُطیعُونَ راضُونَ مُنْقادُونَ لِما بَلَّغْتَ عَنْ رَبِّنا وَ رَبِّکَ فی اَمْرِ اِمامِنا عَلِیٍّ اَمیرِالْمُؤْمِنینَ وَ مَنْ وُلِدَ مِنْ صُلْبِهِ مِنَ الاَْئِمَّةِ . نُبایِعُکَ عَلی ذلِکَ بِقُلُوبِنا وَ اَنْفُسِنا وَ اَلْسِنَتِنا وَ اَیْدینا . عَلی ذلِکَ نَحْیی وَ عَلَیْهِ نَمُوتُ وَ عَلَیْهِ نُبْعَثُ . وَ لا نُغَیِّرُ وَ لا نُبَدِّلُ ، وَ لا نَشُکُّ وَ لا نَجْحَدُ وَ لا نَرْتابُ ، وَ لا نَرْجِعُ عَنِ الْعَهْدِ وَ لا نَنْقُضُ الْمیثاقَ .

وَعَظْتَنا بِوَعْظِ اللّه ِ فی عَلِیٍّ اَمیرِالْمُؤْمِنینَ وَ الاَْئِمَّةِ الَّذینَ ذَکَرْتَ مِنْ ذُرِّیَّتِکَ مِنْ وُلْدِهِ بَعْدَهُ ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ مَنْ نَصَبَهُ اللّه ُ بَعْدَهُما .

فَالْعَهْدُ وَ الْمیثاقُ لَهُمْ مَأْخُوذٌ مِنّا ، مِنْ قُلُوبِنا وَ اَنْفُسِنا وَ اَلْسِنَتِنا وَ ضَمائِرِنا وَ اَیْدینا. مَنْ اَدْرَکَها بِیَدِهِ وَ اِلاّ فَقَدْ اَقَرَّ بِلِسانِهِ ، وَ لا نَبْتَغی بِذلِکَ بَدَلاً وَ لا یَرَی اللّه ُ مِنْ

اَنْفُسِنا حِوَلاً . نَحْنُ نُؤَدّی ذلِکَ عَنْکَ الدّانی وَ الْقاصی مِنْ اَوْلادِنا وَ اَهالینا ، وَ نُشْهِدُ اللّه َ بِذلِکَ وَ کَفی بِاللّه ِ شَهیدا وَ اَنْتَ عَلَیْنا بِهِ شَهیدٌ» .

مَعاشِرَ النّاسِ ، ما تَقُولُونَ ؟ فَإِنَّ اللّه َ یَعْلَمُ کُلَّ صَوْتٍ وَ خافِیَةَ کُلِّ نَفْسٍ ، «فَمَنِ اهْتَدی فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما یَضِلُّ عَلَیْها» ، وَ مَنْ بایَعَ فَإِنَّما یُبایِعُ اللّه َ ، «یَدُ اللّه ِ فَوْقَ اَیْدیهِمْ» .

مَعاشِرَ النّاسِ ، فَبایِعُوا اللّه َ وَ بایِعُونی وَ بایِعُوا عَلِیّا اَمیرَالْمُؤْمِنینَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ وَ الاَْئِمَّةَ مِنْهُمْ فِی الدُّنْیا وَ الاْخِرَةِ کَلِمَةً باقِیَةً ؛ یُهْلِکُ اللّه ُ مَنْ غَدَرَ وَ یَرْحَمُ مَنْ وَفی .⁽¹⁾«فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّما یَنْکُثُ عَلی نَفْسِهِ وَ مَنْ اَوْفی بِما عاهَدَ عَلَیْهُ اللّه َ فَسَیُؤْتیهِ اَجْرا عَظیما» .

مَعاشِرَ النّاسِ ، قُولُوا الَّذی قُلْتُ لَکُمْ وَ سَلِّمُوا عَلی عَلِیٍّ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنینَ ، وَ قُولُوا : «سَمِعْنا وَ اَطَعْنا غُفْرانَکَ رَبَّنا وَ اِلَیْکَ الْمَصیرُ» ، وَ قُولُوا : «الْحَمْدُ للّه ِِ الَّذی هَدانا لِهذا وَ ما کُنّا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لا اَنْ هَدانَا اللّه ُ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ» .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّ فَضائِلَ عَلِیِّ بْنِ اَبی طالِبٍ عِنْدَ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ - وَ

قَدْ اَنْزَلَها فِی الْقُرْآنِ - اَکْثَرُ مِنْ اَنْ اُحْصِیَها فی مَقامٍ واحِدٍ ، فَمَنْ اَنْبَأَکُمْ بِها وَ عَرَفَها فَصَدِّقُوهُ .⁽²⁾

مَعاشِرَ النّاسِ ، مَنْ یُطِعِ اللّه َ وَ رَسُولَهُ وَ عَلِیّا وَ الاَْئِمَّةَ الَّذینَ ذَکَرْتُهُمْ فَقَدْ فازَ فَوْزا عَظیما .

مَعاشِرَ النّاسِ ، السّابِقُونَ اِلی مُبایَعَتِهِ وَ مُوالاتِهِ وَ التَّسْلیمِ عَلَیْهِ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنینَ اُولئِکَ هُمُ الْفائِزُونَ فی جَنّاتِ النَّعیمِ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، قُولُوا ما یَرْضَی اللّه ُ بِهِ عَنْکُمْ مِنَ الْقَوْلِ، فَإِنْ تَکْفُرُوا اَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الاَْرْضِ جَمیعا فَلَنْ یَضُرَّ اللّه َ شَیْئا .⁽¹⁾

اَللّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنینَ بِما اَدَّیْتُ وَ اَمَرْتُ وَ اغْضِبْ عَلَی الْجاحِدینَ الْکافِرینَ ، وَ الْحَمْدُ للّه ِِ رَبِّ الْعالَمینَ .

در اینجا متن کامل خطبه غدیر پایان می پذیرد.

10. ترجمه خطبه قرآنی غدیر

اشاره

بسم اللّه الرحمن الرحیم

1. حمد و ثنای الهی

حمد و سپاس خدایی را که در یگانگی خود بلند مرتبه، و در تنهایی و فرد بودنش نزدیک است. در قدرت و سلطه خود با جلالت و در ارکان خود عظیم است. علم او به همه چیز احاطه دارد در حالی که در جای خود است، و همه مخلوقات را با قدرت و برهان خود تحت سیطره دارد.

همیشه مورد سپاس بوده و همچنان مورد ستایش خواهد بود. صاحب عظمتی که از بین رفتنی نیست. ابتدا کننده و بازگرداننده اوست و هر کاری به سوی او باز می گردد.

به وجود آورنده بالا برده شده ها (آسمان ها و افلاک) و پهن کننده گسترده ها (زمین)، یگانه حکمران زمین ها و آسمان ها، پاک و منزّه و تسبیح شده، پروردگار

ملائکه و روح، تفضّل کننده بر همه آنچه خلق کرده، و لطف کننده بر هر آنچه به وجود آورده است . هر چشمی زیر نظر اوست ولی چشم ها او را نمی بینند.

کَرم کننده و بردبار و تحمّل کننده است. رحمت او همه چیز را فرا گرفته و با نعمت خود بر همه آنها منّت گذارده است. در انتقام گرفتن خود عجله نمی کند، و به آنچه از عذابش که مستحقّ آنند مبادرت نمی ورزد.

باطن ها و سریره ها را می فهمد و ضمایر را می داند، و پنهان ها بر او مخفی نمی ماند و مخفی ها بر او مشتبه نمی شود. او راست احاطه بر هر چیزی و غلبه بر همه چیز و قوّت در هر چیزی و قدرت بر هر چیز، و مانند او شیئی نیست. اوست به وجود آورنده شیئ (چیز) هنگامی که چیزی نبود. دائم و زنده است، و به قسط و عدل قائم است. نیست خدایی جز او که با عزّت و حکیم است.

بالاتر از آن است که چشمها او را درک کنند ولی او چشمها را درک می کند و او لطف کننده و آگاه است. هیچکس نمی تواند با دیدن به صفت او راه یابد، و کسی به چگونگی او از سرّ و آشکار دست نمی یابد مگر به آنچه خود خداوند عز و جل راهنمایی کرده است.

گواهی می دهم برای او که اوست خدایی که قُدس و پاکی و منزّه بودن او روزگار را پر کرده است. او که نورش ابدیّت را فرا گرفته است. او که دستورش را بدون مشورتِ مشورت کننده ای اجرا می کند و در تقدیرش شریک ندارد و در تدبیرش کمک نمی شود.

آنچه ایجاد کرده بدون نمونه و مثالی تصویر نموده و آنچه خلق کرده بدون کمک از کسی و بدون زحمت و بدون احتیاج به فکر و حیله خلق کرده است. آنها را ایجاد کرد پس به وجود آمدند و خلق کرد پس ظاهر شدند. پس اوست خدایی که جز او

خدایی نیست. صنعت او محکم و کار او زیباست. عادلی که ظلم نمی کند و کَرم کننده ای که کارها به سوی او باز می گردد.

شهادت می دهم اوست خدایی که همه چیز در مقابل عظمت او تواضع کرده و همه چیز در مقابل عزّت او ذلیل شده و همه چیز در برابر قدرت او سر تسلیم فرود آورده و همه چیز در برابر هیبت او خاضع شده اند.

پادشاهِ پادشاهان و گرداننده افلاک و مُسَخّر کننده آفتاب و ماه، که همه با زمانِ تعیین شده در حرکت هستند. شب را بر روی روز و روز را بر روی شب می گرداند، که به سرعت در پی آن می رود. در هم شکننده هر زورگوی با عناد، و هلاک کننده هر شیطان سر پیچ و متمرّد.

برای او ضدّی و همراه او معارضی نبوده است. یکتا و بی نیاز است. زاییده نشده و نمی زاید، و برای او هیچ همتایی نیست. خدای یگانه و پروردگار با عظمت. می خواهد پس به انجام می رساند، و اراده می کند پس مقدّر می نماید، و می داند پس به

شماره می آورد. می میراند و زنده می کند، فقیر می کند و غنی می نماید، می خنداند و می گریاند، نزدیک می کند و دور می نماید، منع می کند و عطا می نماید. پادشاهی از آن او و حمد و سپاس برای اوست. خیر به دست اوست و او بر هر چیزی قادر است.

شب را در روز و روز را در شب فرو می برد. نیست خدایی جز او که با عزّت و آمرزنده است. اجابت کننده دعا، بسیار عطا کننده، شمارنده نَفَس ها و پروردگار جنّ و بشر، که هیچ امری بر او مشکل نمی شود، و فریاد دادخواهان او را منضجر نمی کند، و اصرار اصرار کنندگانش او را خسته نمی نماید. نگهدارنده صالحین و موفّق کننده رستگاران و صاحب اختیار مؤمنان و پروردگار عالمیان. خدایی که از آنچه خلق کرده مستحق است که او را در هر حالی شکر و سپاس گویند.

او را سپاس بسیار می گویم و دائما شکر می نمایم، چه در آسایش و چه در گرفتاری، چه در حال شدت و چه در حال آرامش. و به او و ملائکه اش و کتاب ها و پیامبرانش ایمان می آورم. دستور او را گوش می دهم و اطاعت می نمایم و به آنچه او را راضی می کند مبادرت می ورزم و در مقابل مقدرات او تسلیم می شوم به عنوان رغبت در اطاعت او و ترس از عقوبت او، چرا که اوست خدایی که نمی توان از مکر او در امان بود و از ظلم او هم ترس نداریم (یعنی ظلم نمی کند).

2. فرمان الهی برای مطلبی مهم

برای خداوند بر نفس خود به عنوان بندگی او اقرار می کنم، و شهادت می دهم برای او به پروردگاری، و آنچه به من وحی نموده ادا می نمایم از ترس آنکه مبادا اگر انجام ندهم عذابی از او بر من فرود آید که هیچکس نتواند آن را دفع کند، هر چند که حیله عظیمی بکار بندد و دوستی او خالص باشد - نیست خدایی جز او - زیرا خداوند به من اعلام فرموده که اگر آنچه در حق علی بر من نازل نموده ابلاغ نکنم رسالت او را نرسانده ام، و برای من حفظ از شر مردم را ضمانت نموده و خدا کفایت کننده و کریم است.

خداوند به من چنین وحی کرده است: «بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمانِ الرَّحیمِ، یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ . . .»، «ای پیامبر ابلاغ کن آنچه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده - درباره علی، یعنی خلافت علی بن ابی طالب - و اگر انجام ندهی رسالت او را نرسانده ای، و خداوند تو را از مردم حفظ می کند».

ای مردم، من در رساندن آنچه خداوند بر من نازل کرده کوتاهی نکرده ام، و من سبب نزول این آیه را برای شما بیان می کنم:

جبرئیل سه مرتبه بر من نازل شد و از طرف خداوندِ سلام پروردگارم - که او سلام است - مرا مأمور کرد که در این اجتماع بپاخیزم و بر هر سفید و سیاهی اعلام کنم که «علی بن ابی طالب برادرِ من و وصی من و جانشین من بر امتم و امام بعد از من است. نسبت او به من همانند هارون به موسی است جز اینکه پیامبری بعد از من نیست. و او صاحب اختیار شما بعد از خدا و رسولش است».

و خداوند در این مورد آیه ای از کتابش بر من نازل کرده است: «اِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا . . .»، «صاحب اختیار شما خدا و رسولش هستند و کسانی که

ایمان آورده و نماز را بپا می دارند و در حال رکوع زکات می دهند»، و علی بن ابی طالب است که نماز را بپا داشته و در حال رکوع زکات داده و در هر حال خداوند عز و جل را قصد می کند.

ای مردم، من از جبرئیل درخواست کردم از خدا بخواهد تا مرا از ابلاغ این مهم معاف بدارد، زیرا از کمی متقین و زیادی منافقین و فساد ملامت کنندگان و حیله های مسخره کنندگانِ اسلام اطلاع دارم، کسانی که خداوند در کتابش آنان را چنین توصیف کرده است که با زبانشان می گویند آنچه در قلب هایشان نیست، و این کار را سهل می شمارند در حالی که نزد خداوند عظیم است. همچنین به خاطر اینکه منافقین بارها مرا اذیت کرده اند تا آنجا که مرا «اُذُن» (گوش دهنده بر هر حرفی) نامیدند، و گمان کردند که من چنین هستم به خاطر ملازمت بسیار علی با من و توجه من به او و تمایل او و قبولش از من، تا آنکه خداوند عز و جل در این باره چنین نازل کرد: «وَ مِنْهُمُ الَّذینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ اُذُنٌ . . .» : «از آنان کسانی هستند که پیامبر را اذیت می کنند و می گویند او «اُذُن» (گوش دهنده به هر حرفی) است، بگو: گوش است - بر ضد کسانی که گمان می کنند او «اُذُن» است - و برای شما خیر است، به خدا ایمان می آورد و در مقابل مؤمنین اظهار تواضع و احترام می نماید، و برای کسانی از شما که ایمان آورده اند رحمت است؛ و کسانی که پیامبر را اذیت می کنند عذاب دردناکی در انتظارشان است».

اگر من بخواهم گویندگان این نسبت (اُذُن) را نام ببرم می توانم، و اگر بخواهم به شخص آنان اشاره کنم می نمایم، و اگر بخواهم با علائم آنها را معرفی کنم می توانم، ولی به خدا قسم من درباره آنان با بزرگواری رفتار کرده ام.

بعد از همه این ها، خداوند از من راضی نمی شود مگر آنچه در حق علی بر من نازل کرده ابلاغ نمایم. «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ . . .» : «ای پیامبر برسان آنچه - در حق علی - از پروردگارت بر تو نازل شده و اگر انجام ندهی رسالت او را نرسانده ای، و خداوند تو را از مردم حفظ می کند».

3. اعلان رسمی ولایت و امامت دوازده امام علیهم السلام

ای مردم، این مطلب را درباره او بدانید و بفهمید، و بدانید که خداوند او را برای شما صاحب اختیار و امامی قرار داده که اطاعتش را واجب نموده است بر مهاجرین و انصار و بر تابعین آنان به نیکی، و بر روستایی و شهری، و بر عجمی و عربی، و بر آزاد و بنده، و بر بزرگ و کوچک، و بر سفید و سیاه. بر هر یکتا پرستی حکم او اجرا شونده و کلام او مورد عمل و امر او نافذ است. هر کس با او مخالفت کند ملعون است، و هر کس تابع او باشد و او را تصدیق نماید مورد رحمت الهی است. خداوند او را و هر کس را که از او بشنود و او را اطاعت کند آمرزیده است.

ای مردم، این آخرین باری است که در چنین اجتماعی بپا می ایستم. پس بشنوید و اطاعت کنید و در مقابل امر خداوند پروردگارتان سر تسلیم فرود آورید، چرا که خداوند عز و جل صاحب اختیار شما و معبود شماست، و بعد از خداوند رسولش و پیامبرش که شما را مخاطب قرار داده، و بعد از من علی صاحب اختیار شما و امام شما به امر خداوند است، و بعد از او امامت در نسل من از فرزندان اوست تا روزی که خدا و رسولش را ملاقات خواهید کرد.

حلالی نیست مگر آنچه خدا و رسولش و امامان حلال کرده باشند، و حرامی نیست مگر آنچه خدا و رسولش و امامان بر شما حرام کرده باشند. خداوند عز و جل حلال و حرام را به من شناسانده است، و آنچه پروردگارم از کتابش و حلال و حرامش به من آموخته به او سپرده ام.

ای مردم، علی را فضیلت دهید. هیچ علمی نیست مگر آنکه خداوند آن را در من جمع کرده است و هر علمی را که آموخته ام در امام المتقین جمع نموده ام، و هیچ

علمی نیست مگر آنکه آن را به علی آموخته ام. اوست «امام مبین» که خداوند در سوره یس ذکر کرده است: «وَ کُلَّ شَیْی ءٍ اَحْصَیْناهُ فی اِمامٍ مُبینٍ» : «و هر چیزی را در امام مبین جمع کردیم».

ای مردم، از علی به سوی دیگری گمراه نشوید، و از او روی برمگردانید و از ولایت او سرباز نزنید. اوست که به حق هدایت نموده و به آن عمل می کند، و باطل را ابطال نموده و از آن نهی می نماید، و در راه خدا سرزنش ملامت کننده ای او را مانع نمی شود.

علی اول کسی است که به خدا و رسولش ایمان آورد و هیچکس در ایمانِ به من بر او سبقت نگرفت. اوست که با جان خود در راه رسول خدا فداکاری کرد. اوست که با پیامبر خدا بود در حالی که هیچکس از مردان همراه او خدا را عبادت نمی کرد. اولین مردم در نماز گزاردن، و اول کسی است که با من خدا را عبادت کرد. از طرف خداوند به او امر کردم تا در خوابگاه من بخوابد؛ او هم در حالی که جانش را فدای من کرده بود در جای من خوابید.

ای مردم، او را فضیلت دهید که خدا او را فضیلت داده است، و او را قبول کنید که خداوند او را منصوب نموده است.

ای مردم، او از طرف خداوند امام است، و هر کس ولایت او را انکار کند خداوند هرگز توبه اش را نمی پذیرد و او را نمی بخشد. حتمی است بر خداوند که با کسی که با او مخالفت نماید چنین کند و او را به عذابی شدید تا ابدیت و تا آخر روزگار معذب نماید. پس بپرهیزید از اینکه با او مخالفت کنید و گرفتار آتشی شوید که آتشگیره آن مردم و سنگ ها هستند و برای کافران آماده شده است.

ای مردم، به خدا قسم پیامبران و رسولان پیشین به من بشارت داده اند، و من به خدا قسم خاتم پیامبران و مرسلین و حجت بر همه مخلوقات از اهل آسمان ها و

زمین ها هستم. هر کس در این مطالب شک کند مانند کفر جاهلیت اول کافر شده است؛ و هر کس در چیزی از این گفتار من شک کند در همه آنچه بر من نازل شده شک کرده است، و هر کس در یکی از امامان شک کند در همه آنان شک کرده است، و شک کننده درباره ما در آتش است.

ای مردم، خداوند این فضیلت را بر من ارزانی داشته که منّتی از او بر من و احسانی از جانب او به سوی من است. خدایی جز او نیست. حمد و سپاس از من بر او تا ابدیت و تا آخر روزگار و در هر حال.

ای مردم، علی را فضیلت دهید که او افضل مردم بعد از من از مرد و زن است تا مادامی که خداوند روزی را نازل می کند و خلق باقی هستند. ملعون است ملعون است، مورد غضب است مورد غضب است کسی که این گفتار مرا ردّ کند و با آن موافق نباشد. بدانید که جبرئیل از جانب خداوند این خبر را برای من آورده است و می گوید: «هر کس با علی دشمنی کند و ولایت او را نپذیرد لعنت و غضب من بر او باد». هر کس ببیند برای فردا چه پیش فرستاده است. از خدا بترسید که با علی مخالفت کنید و در نتیجه قدمی بعد از ثابت بودن آن بلغزد، خداوند از آنچه انجام می دهید آگاه است.

ای مردم، علی «جنب اللّه» است که خداوند در کتاب عزیزش ذکر کرده و درباره کسی که با او مخالفت کند فرموده است: «اَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتا عَلی ما فَرَّطْتُ فی جَنْبِ اللّه ِ» : «ای حسرت بر آنچه درباره جنب خداوند تفریط و کوتاهی کردم».

ای مردم، قرآن را تدبر نمایید و آیات آن را بفهمید و در محکمات آن نظر کنید و به دنبال متشابه آن نروید. به خدا قسم، باطن آن را برای شما بیان نمی کند و تفسیرش را برای تان روشن نمی کند مگر این شخصی که دست او را می گیرم و او را به سوی خود بالا می برم و بازوی او را می گیرم و با دستم او را بلند می کنم و به شما می فهمانم که:

«هر کس من صاحب اختیار اویم این علی صاحب اختیار اوست»، و او علی بن ابی طالب برادر و جانشین من است، و ولایتِ او از جانب خداوندِ عز و جل است که بر من نازل کرده است.

ای مردم، علی و پاکان از فرزندانم از نسل او ثقل اصغرند و قرآن ثقل اکبر است. هر یک از این دو از دیگری خبر می دهد و با آن موافق است. آنها از یکدیگر جدا نمی شوند تا بر سر حوض کوثر بر من وارد شوند. بدانید که آنان امین های خداوند بین مردم و حاکمان او در زمین هستند.

بدانید که من ادا نمودم، بدانید که من ابلاغ کردم، بدانید که من شنوانیدم، بدانید که من روشن نمودم، بدانید که خداوند فرموده است و من از جانب خداوند عز و جل می گویم، بدانید که امیرالمؤمنینی جز این برادرم نیست. بدانید که امیرالمؤمنین بودن بعد از من برای احدی جز او حلال نیست.

4. معرفی و بلند کردن امیرالمؤمنین علیه السلام به دست پیامبر صلی الله علیه و آله

سپس پیامبر صلی الله علیه و آله دستش را بر بازوی علی علیه السلام زد و آن حضرت را بلند کرد. و این در حالی بود که امیرالمؤمنین علیه السلام از زمانی که پیامبر صلی الله علیه و آله بر فراز منبرآمده بود یک پله پایین تر از مکان حضرت ایستاده بود و نسبت به صورت حضرت به طرف راست مایل بود که گویی هر دو در یک مکان ایستاده اند.

پس پیامبر صلی الله علیه و آله با دستش او را بلند کرد و هر دو دست را به سوی آسمان باز نمود و علی علیه السلام را از جا بلند نمود تا حدی که پای آن حضرت موازی زانوی پیامبر صلی الله علیه و آله رسید. سپس فرمود: ای مردم، چه کسی بر شما از خودتان صاحب اختیارتر است؟ گفتند: خدا و رسولش. فرمود:

بدانید که هر کس من صاحب اختیار اویم این علی صاحب اختیار اوست. خدایا دوست بدار هر کس او را دوست بدارد، و دشمن بدار هر کس او را دشمن بدارد، و یاری کن هر کس او را یاری کند، و خوار کن هر کس او را خوار کند.

ای مردم، این علی است برادر من و وصی من و جامع علم من، و جانشین من در امتم بر آنان که به من ایمان آورده اند، و جانشین من در تفسیر کتاب خداوند عز و جل و دعوت به آن، و عمل کننده به آنچه او را راضی می کند، و جنگ کننده با دشمنان خدا و دوستی کننده بر اطاعت او و نهی کننده از معصیت او.

اوست خلیفه رسول خدا، و اوست امیرالمؤمنین و امام هدایت کننده از طرف خداوند، و اوست قاتل ناکثین و قاسطین و مارقین به امر خداوند.

خداوند می فرماید: «ما یُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَیَّ» : «سخن در پیشگاه من تغییر نمی پذیرد». پروردگارا، به امر تو می گویم : «خداوندا، دوست بدار هر کس علی را

دوست بدارد و دشمن بدار هر کس علی را دشمن بدارد، و یاری کن هر کس علی را یاری کند و خوار کن هر کس علی را خوار کند، و لعنت نما هر کس علی را انکار کند و غضب نما بر هر کس که حق علی را انکار نماید».

پروردگارا، تو هنگام روشن شدن این مطلب و منصوب نمودن علی در این روز این آیه را درباره او نازل کردی: «اَلْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لکُمُ الاِْسْلامَ دینا»: «امروز دین شما را برایتان کامل نمودم و نعمت خود را بر شما تمام کردم و اسلام را به عنوان دین شما راضی شدم»، و فرمودی: «اِنَّ الدّینَ عِنْدَ اللّه ِ اْلاِسْلامُ»: «دین نزد خداوند اسلام است»، و فرمودی: «وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الاِْسْلامِ دیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرینَ»: «هر کس دینی غیر از اسلام انتخاب کند هرگز از او قبول نخواهد شد و او در آخرت از زیانکاران خواهد بود». پروردگارا، تو را شاهد می گیرم که من ابلاغ نمودم.

5. تأکید بر توجه امت به مسئله امامت

ای مردم، خداوند دین شما را با امامت او کامل نمود، پس هر کس اقتدا نکند به او و به کسانی که جانشین او از فرزندان من و از نسل او هستند تا روز قیامت و روز رفتن به پیشگاه خداوند عز و جل، چنین کسانی اعمالشان در دنیا و آخرت از بین رفته و در آتش دائمی خواهند بود. عذاب از آنان تخفیف نمی یابد و به آنها مهلت داده نمی شود.

ای مردم، این علی است که یاری کننده ترین شما نسبت به من و سزاوارترین شما به من و نزدیک ترین شما به من و عزیزترین شما نزد من است. خداوند عز و جل و من از او راضی هستیم. هیچ آیه رضایتی در قرآن نازل نشده مگر درباره او، و هیچگاه خداوند مؤمنین را مورد خطاب قرار نداده مگر آنکه ابتدا او مخاطب بوده است، و هیچ آیه مدحی در قرآن نیست مگر درباره او، و خداوند در سوره «هَلْ اَتی عَلَی الاِْنْسانِ . . .» شهادت به بهشت نداده مگر برای او، و این سوره را درباره غیر او نازل نکرده و با این سوره جز او را مدح نکرده است.

ای مردم، او یاری دهنده دین خدا و دفاع کننده از رسول خداست، و اوست با تقوای پاکیزه هدایت کننده هدایت شده. پیامبرتان بهترین پیامبر و وصیّتان بهترین وصی و فرزندان او بهترین اوصیاء هستند.

ای مردم، نسل هر پیامبری از صلب خود او هستند ولی نسل من از صلب امیرالمؤمنین علی است.

ای مردم، شیطان آدم را با حسد از بهشت بیرون کرد. مبادا به علی حسد کنید که اعمالتان نابود شود و قدم هایتان بلغزد. آدم به خاطر یک گناه به زمین فرستاده شد در

حالی که انتخاب شده خداوند عز و جل بود، پس شما چگونه خواهید بود در حالی که شمایید و در بین شما دشمنان خدا هستند.

بدانید که با علی دشمنی نمی کند مگر شقی و با علی دوستی نمی کند مگر با تقوی، و به او ایمان نمی آورد مگر مؤمن مخلص. به خدا قسم درباره علی نازل شده است سوره «و العصر»: «بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ، وَ الْعَصْرِ، اِنَّ الاِْنْسانَ لَفی خُسْرٍ» : «قسم به عصر، انسان در زیان است» مگر علی که ایمان آورد و به حق و صبر راضی شد.

ای مردم، من خدا را شاهد گرفتم و رسالتم را به شما ابلاغ نمودم، و بر عهده رسول جز ابلاغ روشن چیزی نیست. ای مردم، از خدا بترسید آن گونه که باید ترسید و از دنیا نروید مگر آنکه مسلمان باشید.

6. اشاره به کارشکنی های منافقین

ای مردم، «ایمان آورید به خدا و رسولش و به نوری که همراه او نازل شده است، قبل از آنکه هلاک کنیم وجوهی را و آن صورت ها را به پشت برگردانیم یا آنان را مانند اصحاب سبت لعنت کنیم». به خدا قسم، از این آیه قصد نشده است مگر قومی از اصحابم که آنان را به اسم و نسب شان می شناسم، ولی مأمورم بر آنان پرده پوشی کنم. پس هر کس عمل کند مطابق آنچه از حب یا بغض نسبت به علی در قلبش می یابد.

ای مردم، نور از جانب خداوند عز و جل در من نهاده شده و سپس در علی بن ابی طالب و بعد در نسل او تا مهدی قائم، که حق خداوند و هر حقی که برای ما باشد می گیرد، چرا که خداوند عز و جل ما را بر کوتاهی کنندگان و بر معاندان و مخالفان و خائنان و گناهکاران و ظالمان و غاصبان از همه عالمیان حجت قرار داده است.

ای مردم، شما را می ترسانم و انذار می نمایم که من رسول خدا هستم، و قبل از من پیامبران بوده اند. آیا اگر من بمیرم یا کشته شوم شما عقبگرد می نمایید؟ هر کس به عقب برگردد به خدا ضرری نمی رساند، و خداوند به زودی شاکرین و صابرین را پاداش می دهد. بدانید که علی است توصیف شده به صبر و شکر و بعد از او فرزندانم از نسل او چنین اند.

ای مردم، با اسلامتان بر من منت مگذارید، بلکه بر خدا منت نگذارید، که اعمالتان را نابود می نماید و بر شما غضب می کند و شما را به شعله ای از آتش و مس گداخته مبتلا می کند. پروردگار شما در کمین است.

ای مردم، بعد از من امامانی خواهند بود که به آتش دعوت می کنند و روز قیامت کمک نمی شوند. ای مردم، خداوند و من از آنان بیزار هستیم. ای مردم، آنان و

یارانشان و تابعین شان و پیروان شان در پایین ترین درجه آتش اند، و چه بد است جای متکبران. بدانید که آنان «اصحاب صحیفه» هستند، پس هر یک از شما در صحیفه خود نظر کند.

راوی می گوید: وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله نام «اصحاب صحیفه» را آورد اکثر مردم منظور حضرت از این کلام را نفهمیدند و برایشان سؤال انگیز شد، و فقط عده کمی مقصود حضرت را فهمیدند.

ای مردم، من امر خلافت را به عنوان امامت و وراثتِ آن در نسل خودم تا روز قیامت به ودیعه می سپارم، و من رسانیدم آنچه مأمور به ابلاغش بودم تا حجت باشد بر حاضر و غایب و بر همه کسانی که حضور دارند یا ندارند، به دنیا آمده اند یا نیامده اند. پس حاضران به غایبان و پدران به فرزندان تا روز قیامت برسانند.

و به زودی امامت را بعد از من به عنوان پادشاهی و با ظلم و زور می گیرند. خداوند غاصبین و تعدی کنندگان را لعنت کند. و در آن هنگام است - ای جن و انس - که می ریزد برای شما آنکه باید بریزد و می فرستد بر شما شعله ای از آتش و مس گداخته و نمی توانید آن را از خود دفع کنید.

ای مردم، خداوند عز و جل شما را به حال خود رها نخواهد کرد تا آنکه خبیث را از پاکیزه جدا کند، و خداوند شما را بر غیب مطلع نمی کند.

ای مردم، هیچ سرزمین آبادی نیست مگر آنکه در اثر تکذیبِ (اهل آن آیات الهی را) خداوند قبل از روز قیامت آنان را هلاک خواهد کرد و آن را تحت حکومت امام مهدی خواهد آورد، و خداوند وعده خود را عملی می نماید.

ای مردم، قبل از شما اکثر پیشینیان هلاک شدند، و خداوند آنها را هلاک نمود و اوست که آیندگان را هلاک خواهد کرد. خدای تعالی می فرماید: «اَلَمْ نُهْلِکِ

الاَْوَّلینَ . . .»، «آیا ما پیشینیان را هلاک نکردیم؟ آیا در پی آنان دیگران را نفرستادیم؟ ما با مجرمان چنین می کنیم. وای بر مکذبین در آن روز».

ای مردم، خداوند مرا امر و نهی نموده است، و من هم به امر الهی علی را امر و نهی نموده ام، و علم امر و نهی نزد اوست. پس امر او را گوش دهید تا سلامت بمانید، و او را اطاعت کنید تا هدایت شوید و نهی او را قبول کنید تا در راه درست باشید، و به سوی مقصد و مراد او بروید، و راه های بیگانه شما را از راه او منحرف نکند.

7. پیروان اهل بیت علیهم السلام و دشمنان ایشان

ای مردم، من راه مستقیم خداوند هستم که شما را به پیروی آن امر نموده، و سپس علی بعد از من، و سپس فرزندانم از نسل او که امامان هدایت اند، به حق هدایت می کنند و به یاری حق به عدالت رفتار می نمایند.

«بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ ، الْحَمْدُ للّه ِِ رَبِّ الْعالَمینَ ، الرَّحْمنِ الرَّحیمِ ، مالِکِ یَوْمِ الدّینِ ، اِیّاکَ نَعْبُدُ وَ اِیّاکَ نَسْتَعینُ ، اِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقیمَ ، صِراطَ الَّذینَ اَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لاَ الضّالّینَ». این سوره درباره من نازل شده، و به خدا قسم درباره امامان نازل شده است. به طور عموم شامل آنان است و به طور خاص درباره آنان است. ایشان دوستان خدایند که ترسی بر آنان نیست و محزون نمی شوند. بدانید که حزب خداوند غالب هستند.

بدانید که دشمنان ایشان سفهاء گمراه و برادران شیاطین اند که اباطیل را از روی غرور به یکدیگر می رسانند.

بدانید که دوستان اهل بیت کسانی اند که خداوند در کتابش آنان را یاد کرده و فرموده است: «لا تَجِدُ قَوْما یُؤْمِنُونَ بِاللّه ِ وَ الْیَوْمِ الاْخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حادَّ اللّه َ وَ رَسُولَهُ . . .»: «نمی یابی قومی را که به خدا و روز قیامت ایمان آورده باشند، و در عین حال با کسانی که با خدا و رسولش ضدّیت دارند روی دوستی داشته باشند، اگر چه پدرانشان یا فرزندان شان یا برادران شان یا فامیل شان باشند. آنان اند که ایمان در قلوب شان نوشته شده و خداوند آنان را با روحی از خود تأیید فرموده و ایشان را به بهشتی وارد می کند که از پایین آن نهرها جاری است و در آن دائمی خواهند بود. خدا از آنان راضی است و آنان از خدا راضی هستند. آنان حزب خداوند هستند. بدانید که حزب خدا رستگارند».

بدانید که دوستان اهل بیت کسانی اند که خداوند عزو جل آنان را توصیف کرده و فرموده است: «الَّذینَ آمَنُوا وَلَمْ یَلْبَسُوا ایمانَهُمْ بِظُلْمٍ . . . »: «کسانی که ایمان آورده اند و ایمانشان را با ظلم نپوشانده اند، آنان اند که برایشان امان است و آنان هدایت یافتگان اند».

بدانید که دوستان ایشان کسانی اند که ایمان آورده اند و به شک نیفتاده اند.

بدانید که دوستان ایشان کسانی اند که با سلامتی و در حال امن وارد بهشت می شوند، و ملائکه با سلام به ملاقات آنان می آیند و می گویند: «سلام بر شما، پاکیزه شدید، پس برای همیشه داخل بهشت شوید».

بدانید که دوستان ایشان کسانی هستند که بهشت برای آنان است و در آن بدون حساب روزی داده می شوند.

بدانید که دشمنان اهل بیت کسانی اند که به شعله های آتش وارد می شوند. بدانید که دشمنان ایشان کسانی اند که از جهنم - در حالی که می جوشد - صدای وحشتناکی می شنوند و شعله کشیدن آن را می بینند.

بدانید که دشمنان ایشان کسانی اند که خداوند درباره آنان فرموده است: «کُلَّما دَخَلَتْ اُمَّةٌ لَعَنَتْ اُخْتَها . . .» : «هر گروهی که داخل جهنم می شوند همتای خود را لعنت می کنند، تا آنکه همه آنان در آنجا به یکدیگر بپیوندند آخرین آنان با اشاره به

اولین آنان می گویند: پروردگارا، اینان ما را گمراه کردند؛ پس عذاب دو چندان از آتش به آنان نازل کن. خدا می فرماید: برای هر دو گروه عذاب مضاعف است ولی شما نمی دانید».

بدانید که دشمنان ایشان کسانی اند که خداوند عز و جل می فرماید: «کُلَّما اُلْقِیَ فیها فَوْجٌ سَاَلَهُمْ خَزَنَتُها اَلَمْ یَأْتِکُمْ نَذیرٌ . . .» : «هر گاه گروهی را در جهنم می اندازند

خزانه داران دوزخ از ایشان می پرسند: آیا ترساننده ای برای شما نیامد؟ می گویند: بلی، برای ما نذیر و ترساننده آمد ولی ما او را تکذیب کردیم و گفتیم: خداوند هیچ چیز نازل نکرده است، و شما در گمراهیِ بزرگ هستید. و می گویند: اگر می شنیدیم یا فکر می کردیم در اصحاب آتش نبودیم. به گناه خود اعتراف کردند، پس دور باشند اصحاب آتش».

بدانید که دوستان اهل بیت کسانی هستند که در پنهانی از پروردگارشان می ترسند، و برای آنان مغفرت و اجر بزرگ است.

ای مردم، چقدر فاصله است بین شعله های آتش و بین اَجر بزرگ!

ای مردم، دشمن ما کسی است که خداوند او را مذمت و لعنت نموده، و دوست ما کسی است که خداوند او را مدح نموده و دوستش بدارد.

ای مردم، بدانید که من نذیر و ترساننده ام و علی بشارت دهنده است.

ای مردم، بدانید که من مُنذر و بر حذر دارنده ام و علی هدایت کننده است. ای مردم، من پیامبرم و علی جانشین من است.

ای مردم، بدانید که من پیامبرم و علی امام و وصی بعد از من است، و امامان بعد از او فرزندان او هستند. بدانید که من پدر آنانم و آنها از صلب او به وجود می آیند.

8. حضرت مهدی عجل اللّه فرجه

بدانید که آخرینِ امامان، مهدی قائم از ماست. اوست غالب بر ادیان، اوست انتقام گیرنده از ظالمین، اوست فاتح قلعه ها و منهدم کننده آنها، اوست غالب بر هر قبیله ای از اهل شرک و هدایت کننده آنان.

بدانید که اوست گیرنده انتقام همه خون های اولیاء خدا. اوست یاری دهنده دین خدا.

بدانید که اوست استفاده کننده از دریایی عمیق. اوست که هر صاحب فضیلتی را به قدر فضلش و هر صاحب جهالتی را به قدر جهلش نشانه می دهد. اوست انتخاب شده و اختیار شده خداوند. اوست وارث هر علمی و احاطه دارنده به هر فهمی.

بدانید که اوست خبر دهنده از پروردگارش، و بالا برنده آیات الهی. اوست هدایت یافته محکم بنیان. اوست که کارها به او سپرده شده است.

اوست که پیشینیان به او بشارت داده اند. اوست که به عنوان حجت باقی می ماند و بعد از او حجتی نیست. هیچ حقی نیست مگر همراه او، و هیچ نوری نیست مگر نزد او.

بدانید او کسی است که غالبی بر او نیست و کسی بر ضد او کمک نمی شود. اوست ولی خدا در زمین و حکم کننده او بین خلقش و امین او بر نهان و آشکارش.

9. مطرح کردن بیعت

ای مردم، من برای تان روشن کردم و به شما فهمانیدم، و این علی است که بعد از من به شما می فهماند.

بدانید که من بعد از پایان خطابه ام شما را به دست دادن با من به عنوان بیعت با او و اقرار به او، و بعد از من به دست دادن با خود او فرا می خوانم.

بدانید که من با خدا بیعت کرده ام و علی با من بیعت کرده است، و من از جانب خداوند برای او از شما بیعت می گیرم. «اِنَّ الَّذینَ یُبایِعُونَکَ اِنَّما یُبایِعُونَ اللّه َ . . .»: «کسانی که با تو بیعت می کنند در واقع با خدا بیعت می کنند. دست خداوند بر روی دست آنان است. پس هر کس بیعت را بشکند بر ضرر خود اوست، و هر کس به آنچه با خدا عهد بسته وفادار باشد خداوند به او اجر عظیمی عنایت خواهد کرد».

10. حلال و حرام، واجبات و محرمات

ای مردم، حج و عمره از شعائر الهی هستند، «فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ اَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیْهِ اَنْ یَطَّوَّفَ بِهِما . . .» : «هر کس به خانه خدا به عنوان حج یا عمره بیاید برای او اشکالی نیست که بر صفا و مروه بسیار طواف کند، و هر کس کار خیری را بدون چشم داشتی انجام دهد خداوند سپاسگزار داناست».

ای مردم، به حج خانه خدا بروید. هیچ خاندانی به خانه خدا وارد نمی شوند مگر آنکه مستغنی می گردند و شاد می شوند، و هیچ خاندانی آن را ترک نمی کنند مگر آنکه منقطع می شوند و فقیر می گردند.

ای مردم، هیچ مؤمنی در موقف (عرفات، مشعر، منی) وقوف نمی کند مگر آنکه خداوند گناهان گذشته او را تا آن وقت می آمرزد، و هر گاه که حجش پایان یافت اعمالش را از سر می گیرد.

ای مردم، حاجیان کمک می شوند و آنچه خرج می کنند به آنان باز می گردد، و خداوند جزای محسنین را ضایع نمی نماید.

ای مردم، با دین کامل و با تَفَقُّه و فهم به حج خانه خدا بروید و از آن مشاهد مشرفه جز با توبه و دست کشیدن از گناه بر مگردید.

ای مردم، نماز را بپا دارید و زکات را بپردازید همانطور که خداوند عز و جل به شما فرمان داده است؛ و اگر زمان طویلی بر شما گذشت و کوتاهی نمودید یا فراموش کردید، علی صاحب اختیار شماست و برای شما بیان می کند، او که خداوند عز و جل بعد از من به عنوان امین بر خلقش او را منصوب نموده است. او از من است و من از اویم.

او و آنان که از نسل من اند از آنچه سؤال کنید به شما خبر می دهند و آنچه را نمی دانید برای شما بیان می کنند.

بدانید که حلال و حرام بیش از آن است که من همه آنها را بشمارم و معرفی کنم و بتوانم در یک مجلس به همه حلال ها دستور دهم و از همه حرام ها نهی کنم. پس مأمورم که از شما بیعت بگیرم و با شما دست بدهم بر اینکه قبول کنید آنچه از طرف خداوند عز وجل درباره امیر المؤمنین علی و جانشینان بعد از او آورده ام که آنان از نسل من و اویند، و آن موضوع امامتی است که فقط در آنها بپا خواهد بود، و آخر ایشان مهدی است تا روزی که خدای مدبِّرِ قضا و قدر را ملاقات کند.

ای مردم، هر حلالی که شما را بدان راهنمایی کردم و هر حرامی که شما را از آن نهی نمودم، هرگز از آنها بر نگشته ام و تغییر نداده ام. این مطلب را به یاد داشته باشید و آن را حفظ کنید و به یکدیگر سفارش کنید، و آن را تبدیل نکنید و تغییر ندهید.

من سخن خود را تکرار می کنم: نماز را بپا دارید و زکات را بپردازید و به کار نیک امر کنید و از منکرات نهی نمایید.

بدانید که بالاترین امر به معروف آن است که سخن مرا بفهمید و آن را به کسانی که حاضر نیستند برسانید و او را از طرف من به قبولش امر کنید و از مخالفتش نهی نمایید، چرا که این دستوری از جانب خداوند عز و جل و از نزد من است، و هیچ امر به معروف و نهی از منکری نمی شود مگر با امام معصوم.

ای مردم، قرآن به شما می شناساند که امامان بعد از علی فرزندان او هستند و من هم به شما شناساندم که آنان از نسل من و از نسل اویند. آنجا که خداوند در کتابش می فرماید: «وَ جَعَلَها کَلِمَةً باقِیَةً فی عَقِبِهِ» : «آن امامت را به عنوان کلمه باقی در نسل او قرار داد»، و من نیز به شما گفتم: «اگر به آن دو (قرآن و اهل بیت) تمسک کنید هرگز گمراه نمی شوید».

ای مردم، تقوی را، تقوی را. از قیامت بر حذر باشید همانگونه که خدای عز و جل فرموده: «اِنَّ زَلْزَلَةَ السّاعَةِ شَیْی ءٌ عَظیمٌ»، «زلزله قیامت شیئ عظیمی است».

مرگ و معاد و حساب و ترازوهای الهی و حسابرسی در پیشگاه رب العالمین و ثواب و عقاب را به یاد آورید. هر کس حسنه با خود بیاورد طبق آن ثواب داده می شود، و هر کس گناه بیاورد در بهشت او را نصیبی نخواهد بود.

11. بیعت گرفتن رسمی

ای مردم، شما بیش از آن هستید با یک دست و در یک زمان با من دست دهید، و پروردگارم مرا مأمور کرده است که از زبان شما اقرار بگیرم درباره آنچه منعقد نمودم برای علی امیرالمؤمنین و امامانی که بعد از او می آیند و از نسل من و اویند، چنانکه به شما فهماندم که فرزندان من از صلب اویند.

پس همگی چنین بگویید:

«ما شنیدیم و اطاعت می کنیم و راضی هستیم و سر تسلیم فرود می آوریم درباره آنچه از جانب پروردگار ما و خودت به ما رساندی درباره امر امامتِ اماممان علی امیرالمؤمنین و امامانی که از صلب او به دنیا می آیند. بر این مطلب با قلب هایمان و با جانمان و با زبان مان و با دستان مان با تو بیعت می کنیم. بر این عقیده زنده ایم و با آن می میریم و روز قیامت با آن محشور می شویم. تغییر نخواهیم داد و تبدیل نمی کنیم و شک و انکار نمی نماییم و تردید به دل راه نمی دهیم و از این قول بر نمی گردیم و پیمان را نمی شکنیم.

تو ما را به موعظه الهی نصیحت نمودی درباره علی امیرالمؤمنین و امامانی که گفتی بعد از او از نسل تو و فرزندان اویند، یعنی حسن و حسین و آنان که خداوند بعد از آن دو منصوب نموده است.

پس برای آنان عهد و پیمان از ما گرفته شد، از قلب هایمان و جان هایمان و زبان هایمان و ضمائرمان و دست هایمان. هر کس توانست با دست بیعت می نماید و گرنه با زبانش اقرار می کند. هرگز در پی تغییر این عهد نیستیم و خداوند (در این باره) از نفس های مان دگرگونی نبیند.

ما این مطالب را از قول تو به نزدیک و دور از فرزندانمان و فامیلمان می رسانیم، و خدا را بر آن شاهد می گیریم. خداوند در شاهد بودن کفایت می کند و تو نیز بر این اقرار ما شاهد هستی».

ای مردم، چه می گویید؟ خداوند هر صدایی را و پنهانی های هر کسی را می داند. پس هر کس هدایت یافت به نفع خودش است و هر کس گمراه شد به ضرر خودش گمراه شده است، و هر کس بیعت کند با خداوند بیعت می کند. دست خداوند بر روی دست بیعت کنندگان است.

ای مردم، با خدا بیعت کنید و با من بیعت نمایید و با علی امیرالمؤمنین و حسن و حسین و امامان از ایشان در دنیا و آخرت، به عنوان امامتی که در نسل ایشان باقی است بیعت کنید. خداوند بیعت شکنان را هلاک و وفاداران را مورد رحمت قرار می دهد. و هر کس بیعت را بشکند به ضرر خویش شکسته است، و هر کس به آنچه با خدا پیمان بسته وفا کند خداوند به او اجر عظیمی عنایت می فرماید.

ای مردم، آنچه به شما گفتم بگویید، و به علی به عنوان «امیرالمؤمنین» سلام کنید و بگویید: «شنیدیم و اطاعت کردیم. پروردگارا، مغفرت تو را می خواهیم و بازگشت به سوی توست». و بگویید: «اَلْحَمْدُ للّه ِِ الَّذی هَدانا لِهذا وَ ما کُنّا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لا اَنْ هَدانَا اللّه ُ . . .» : «حمد و سپاس خدای را که ما را به این راه هدایت کرد، و اگر خداوند هدایت نمی کرد ما هدایت نمی شدیم. فرستادگان پروردگارمان به حق آمده اند».

ای مردم، فضایل علی بن ابی طالب نزد خداوند - که در قرآن آن را نازل کرده - بیش از آن است که همه را در یک مجلس بشمارم. پس هر کس درباره آنها به شما خبر داد و معرفت آن را داشت او را تصدیق کنید.

ای مردم، هر کس خدا و رسولش و علی و امامانی را که ذکر کردم اطاعت کند به رستگاری بزرگ دست یافته است.

ای مردم، کسانی که برای بیعت با او و قبول ولایت او و سلام کردن به عنوان «امیرالمؤمنین» با او، سبقت بگیرند آنان رستگارانند و در باغ های نعمت خواهند بود.

ای مردم، سخنی بگویید که به خاطر آن خداوند از شما راضی شود، و اگر شما و همه کسانی که در زمین هستند کافر شوند به خدا ضرری نمی رسانند.

خدایا، به خاطر آنچه ادا کردم و امر نمودم مؤمنین را بیامرز، و بر منکرین که کافرند غضب نما، و حمد و سپاس مخصوص خداوند عالم است.

در اینجا ترجمه فارسیِ خطبه غدیر پایان می پذیرد.

سفید

بخش چهارم : معرفی قرآن در غدیر

اشاره

سفید

قرآن در غدیر یعنی معرفی قرآن از بلندای منبر غدیر بر دو لب مبارک پیامبر عظیم الشأن صلی الله علیه و آله؛ چرا که قرآن شناسی کار اوست و این کلام الهی بر او نازل شده، و از دو لب مبارک او صدای شیرین تر از عسل آن بر جان مردم نشسته است.

ختم نبوت در این خطابه جهانی، روزگار بلند مدت قرآن تا آخرین روز دنیا را در نظر گرفته؛ که باید مسلمین با تمام وجود به امانت پروردگار خود و یادگار پیامبرشان توجه داشته باشند. از این دیدگاه، در غدیر چهار پرونده اساسی برای قرآن پیش روی نسل های مسلمان قرار داده و راه هر عذری را بر آنان بسته است.

از یک سو مقام و منزلت قرآن را از جهات مختلف بیان فرموده است. از سوی دیگر محتوای این سند عظیم را به صورت کلی با اشاره به نکاتی مورد توجه قرار داده است. در نگاهی دیگر اساسی ترین مسئله قرآن، یعنی معرفی سرپرست و مسئول آن را به رشته سخن افزوده است. آنگاه وظایف ما پیروان آیین محمدی را در برابر کتاب دینمان به وضوح تمام تبیین فرموده است. فرازهایی که ذیلاً درباره قرآن می آوریم فرمایشاتی است که پیامبر صلی الله علیه و آله در ایام غدیر فرموده است.

سفید

1. مقام قرآن

اشاره

نگاه مملوّ از عظمتی که باید به قرآن عزیز داشته باشیم، در چند جمله ظریف از خطابه غدیر نهفته است:

1 . ثقل اکبر

اشاره

. . . الاَکْبَرُ مِنْهُما کِتابُ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ: ثقل اکبر از میان ثقلین کتاب خدای عزوجل است.⁽¹⁾

. . . الْقُرْآنُ الثِّقْلُ الاَْکْبَرُ : قرآن یادگار گرانسنگ بزرگ تر است.⁽²⁾

. . . اَمَّا الثِّقْلُ الاَْکْبَرُ فَکِتابُ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ : اما ثقل اکبر کتاب خداوند عزوجل است.⁽³⁾

[ موقعیت تاریخی

لحظاتی است که پیامبر صلی الله علیه و آله در اثناء خطبه غدیر می خواهد علی علیه السلام را بر سر دست

بلند کند. قبل از این اقدام، با صدای بلند علی علیه السلام را با قرآن و با سِمَت مفسر آن معرفی می کند، و آنگاه او را به عنوان ثقل اصغر در کنار ثقل اکبر - که قرآن است - قرار می دهد.

] تحلیل اعتقادی

قرآن به عنوان پشتوانه عترت و دژ مستحکم و دائمی اسلام که مستقیما از جانب خداوند حمایت می شود، «ثقل اکبر» لقب گرفته است. این بدان معناست که در برابر دشمنان خارجی و داخلی اسلام مراجعه به قرآن و استناد به آن پاسخ قاطعی به کارشکنان و منافقان است، و در واقع قرآن تابلوی بلند و همیشگی اسلام است که با تکیه بر آن ابدیت اسلام تضمین شده است. حتی در روزگارانی که دشمنان داخلی دین دست به تحریف معارف از یک سو و سرکوب طرفداران دین از سوی دیگر زده اند، این سند زنده اسلام مصون مانده و قابل استناد بوده است.

البته این به معنای استغنا از مفسر آن یعنی اهل بیت علیهم السلام نیست، بلکه منظور ثقل اکبر بودن قرآن به عنوان تاج سر مسلمین و افتخار ابدی آنان است.

2 . قرآن رابطه خدا و پیامبر با مردم

. . . کِتابُ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ سَبَبٌ مَمْدُودْ مِنَ اللّه ِ وَ مِنّی فی اَیْدیکُمْ، طَرَفُهُ بِیَدِ اللّه ِ وَ الطَّرَفُ الاْخَرُ بِاَیْدیکُمْ . . . :

کتاب خدای عز و جل رابطه ای است متصل از خدا و من که در دست شماست. یک طرف آن در دست خداوند و طرف دیگر در دست شماست.⁽¹⁾

ارتباط زیبا و آسان بشر با منبع علم الهی، و نوش از آن به قدر ظرفیتش در این فراز به دقت بیان شده است. همان گونه که پروردگار اعلام فرموده: «نَحْنُ اَقْرَبُ اِلَیْکُمْ مِنْ حَبْلِ الْوَریدِ»:⁽¹⁾«ما از رگ گردن به شما نزدیک تریم»، قرآن هم کلام همیشه نزدیک خداوند برای بشر است.

اگر قرار بود برای شنیدن کلامی از خداوند روزهایی را به ریاضت بگذرانیم با بهایی سنگین بدان دست می یافتیم، ولی خداوند این ریسمان متصل را همیشه در دسترس بشر قرار داده که با قرائت آن از حفظ یا با نگاه به صفحات دلربای قرآن مستقیما کلام پروردگارش را می شنود، آن سان که گویی در حضور پیامبر صلی الله علیه و آله نشسته و حضرتش برای او می خواند.

صدای قرآن باید برای ما حضور در برابر پیامبرمان و خدایمان را تداعی کند چنانکه می فرماید: «سَبَبٌ مَمْدُودٌ مِنَ اللّه ِ وَ مِنّی»، و آن گونه باشد که قلب ما را با نازل کننده قرآن متصل نماید و روحمان را به منبع وحی وصل کند چنانکه می فرماید: «طَرَفُهُ بِیَدِ اللّه ِ وَ الطَّرَفُ الاْخَرُ بِاَیْدیکُمْ». امام صادق علیه السلام می فرماید: «خداوند در کلامش بر مردم تجلّی فرموده، ولی او را نمی بینند».⁽²⁾

3 . قرآن یادگار پیامبر صلی الله علیه و آله

اشاره

«اِنّی اُخْلِفُ فیکُمُ الْقُرْآنَ، اَلا اِنَّ تَنْزیلَ الْقُرْآنِ عَلَیَّ»: من قرآن را به یادگار در بین شما می گذارم، بدانید که نازل کردن قرآن بر عهده من بود.⁽³⁾

«اِنّی تارِکٌ فیکُمُ الثِّقْلَیْنِ: کِتابَ اللّه ِ وَ عِتْرَتی»: «من دو یادگار گرانقدر در میان شما می گذارم: کتاب خداوند و عترتم».⁽¹⁾

«الْقُرآنُ فیکُمْ»: «قرآن در میان شماست».⁽²⁾

[ تحلیل اعتقادی

در شرایطی که خطابه پیامبر صلی الله علیه و آله در غدیر به اواخر خود رسیده، آن حضرت رابطه عاطفی مسلمانان را با قرآن از دیدگاه یادگار بودن آن از پیامبرشان مطرح می فرماید؛ ودیعه ای که در طول 23 سال از لحظه «اِقرَأْ بِسْمِ رَبِّکَ الَّذی خَلَقَ . . .» آغاز شد و نزول آن تا آخرین لحظه حیات پیامبر صلی الله علیه و آله ادامه یافت. اکنون صاحب اختیار آن با یک دنیا سفارش و با امید به حفظ آن از سوی پروردگار چشم از جهان فرو می بندد.

به تعبیری قرآن را خلیفه خود یاد می کند. یعنی هر کس قرآن را می خواند، چنین انگارد که آن را از دو لب من می شنود. در عبارتی دیگر قرآن را امانت خود در دست مسلمانان می خواند که همراه عترت به آنان سپرده شده است.

نگاه پر عاطفه پیامبری مهربان که 23 سال تمام وجودش را برای دین خداوند تقدیم کرد، از ما می طلبد در حفظ و پرداختن به محتوای این یادگار ذی قیمت به گونه ای باشیم که لبخند رضایت بر لبان مبارکش جای گیرد، و این آن چیزی است که پیامبر صلی الله علیه و آله از ما می خواهد.

2. محتوای قرآن

اشاره

همه کسانی که در اعماق معانی قرآن تدبر نموده اند خاضعانه اقرار می کنند که پس از عمری خود را در آغاز راه یافته اند، و معجز بودن آن اثر محمدی را دریافته اند. از سوی دیگر بخش عظیمی از محتوای حقیقی قرآن معرفی مفسران آن است تا راه های کشف گنج های نهفته بشر را به آنان نشان دهند. خطابه غدیر دقیقا این دو مهم را مدّ نظر قرار داده و مخاطبین را متوجه آن نموده است:

الف. قرآن پرونده کامل علم

اشاره

«فیهِ عِلْمُ ما مَضی وَ ما بَقِیَ اِلی اَنْ تَقُومَ السّاعَةُ»:

در قرآن علم گذشته و آینده تا روز قیامت آمده است.⁽¹⁾

] تحلیل اعتقادی

دقت در الفاظ به کار رفته در این عبارت غدیری، ژرفای زلال قرآن را نشان

می دهد. نمی فرماید: «فیهِ خَبَرُ ما مَضی . . .»، بلکه می فرماید: «عِلْمُ ما مَضی»؛ یعنی در قرآن هر علمی در گذشته بوده وجود دارد. سپس کلمه «ما بَقِیَ اِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ» را به کار می برد، یعنی تمامی علومی که تا روز قیامت فرض شود از قرآن قابل استخراج است.

قاطعانه می توان گفت: درک چنین معنایی درباره قرآن نیاز به نظر لطف الهی دارد. چه کسی جز مقام عصمت قدرت بر خزانه داری چنین دریای علمی را دارد. امیرالمؤمنین علیه السلام را می خواهد که بفرماید: «اگر بخواهم هفتاد بار شتر را از تفسیر سوره حمد پر می سازم».⁽¹⁾کلام امام محمد باقر علیه السلام را به یاد می آورد که فرمود: «اگر برای علمی که خداوند عزوجل به من عطا فرموده، حاملانی می یافتم توحید و اسلام و ایمان و دین و شرایع را از کلمه صَمَد استخراج و منتشر می نمودم».⁽²⁾

می بینیم که از فراز منبر غدیر و از لسان آن کسی که قرآن به دست او نازل شده، چنین چهره پر محتوایی از قرآن به جهان معرفی شده است، و این واقعیت برای مقام عصمت در حد «لَوْ کُشِفَ الْغِطاءُ مَا ازْدَدْتُ یَقینا»⁽³⁾است.

امام صادق علیه السلام می فرماید: «من به کتاب خدا آگاهم. در آن است ابتدای خلقت و آنچه تا روز قیامت واقع شدنی است. در آن است خبر آسمان و زمین و بهشت و دوزخ، و خبر آنچه شده و خواهد شد. من به همه این ها علم دارم به گونه ای که گویا به کف دست خویش نگاه می کنم».⁽⁴⁾

ب. قرآن معرّف اهل بیت علیهم السلام

اشاره

«الْقُرْآنُ یُعَرِّفُکُمْ اَنَّ الاَْئِمَّةَ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدُهُ . . . حَیْثُ یَقُولُ اللّه ُ فی کِتابِهِ: وَ جَعَلَها کَلِمَةً باقَیَةً فی عَقَبِهِ»:

قرآن به شما می شناساند که امامان بعد از علی فرزندان اویند، آنجا که می فرماید: «آن را کلمه باقی در نسل او قرار داد».⁽¹⁾

«اِنَّ فَضائِلَ عَلِیِّ بْنِ اَبی طالِبٍ عِنْدَ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ - وَ قَدْ اَنْزَلَها فِی الْقُرْآنِ - اَکْثَرُ مِنْ اَنْ اُحْصِیَها فی مَقامٍ واحِدٍ»:

فضایل علی که نزد خداوند عزوجل است و آن را در قرآن نازل فرموده، بیش از آن است که من در یک مجلس همه را بر شمارم.⁽²⁾

«اِنَّ فَضائِلَ عَلِیٍّ وَ ما خَصَّهُ اللّه ُ بِهِ فِی الْقُرْآنِ اَکْثَرُ مِنْ اَنْ اَذْکُرَها فی مَقامٍ واحِدٍ»:

فضایل علی و آنچه خداوند در قرآن او را بدان اختصاص داده بیش از آن است که من در یک مجلس باز گویم.⁽³⁾

[ تحلیل اعتقادی

آخرین فرازهای خطابه غدیر بار دیگر پیرامون قرآن سخن دارد، امّا در ارتباط با اهل بیت علیهم السلام. دو جهت اساسی در این فرموده پیامبر صلی الله علیه و آله به صراحت بیان شده که چراغ راه امت مسلمان تا آینده های دور دست است. یکی آنکه امامت منصوص دوازده امام معصوم علیهم السلام در متن قرآن است آنجا که می فرماید: «امامت را در نسل او باقی گذاردیم». دیگر آنکه فضائل بی انتهای علی که نزد پروردگار است در قرآن آمده، و آن قدر زیاد است که در یک مجلس نمی توان همه را ذکر کرد.

جا دارد یک دل و هم صدا بگوییم: ای علی بن ابی طالب! که فضایلت از آبشار قرآن سر ریز است؛ هرگز مبخش آنان که بی فضیلتان و فرومایگان و ضد فضیلتان را به جای تو برگزیدند. سپس برگردن فضایلت طناب بستند و آن را به اجبار برای دست دادن با مظاهر بی حیثیتی در سقیفه بردند. تو در زندگی خود نشان دادی که آنان را نبخشیده ای و ما هم تا آخر روزگار آنان را و پیروانشان را نمی بخشیم. یا علی، اگر قرآن چنین است که در روز اول ولادتت آن را بر زبان جاری ساختی و «قَدْ اَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ»⁽¹⁾را از آیه هایش خواندی و پیامبر صلی الله علیه و آله فلاح مؤمنان را به ولایت تو تفسیر کرد، پس ما را رهین منت خود قرار ده، و سایه قرآن را با دست یَدُ اللّهی خود بر سر ما نگهدار.

ج. توافق قرآن و اهل بیت

اشاره

«اِنَّ عَلِیّا وَ الطَّیِّبینَ مِنْ وُلْدی مِنْ صُلْبِهِ هُمُ الثِّقْلُ الاَْصْغَرُ ، وَ الْقُرْآنُ الثِّقْلُ الاَْکْبَرُ ، فَکُلُّ واحِدٍ مِنْهُما مُنْبِئٌ عَنْ صاحِبِهِ وَ مُوافِقٌ لَهُ ، لَنْ یَفْتَرِقا حَتّی یَرِدا عَلَیَّ الْحَوْضَ».

علی و فرزندان پاک از نسل او ثقل اصغرند و قرآن ثقل اکبر است، و هر یک از این دو درباره دیگری خبر می دهد و با آن موافق است. از یکدیگر جدا نمی شوند تا آنکه بر سر حوض کوثر نزد من آیند.⁽²⁾

«اَمَّا الثِّقْلُ الاَْصْغَرُ فَهُوَ حَلیفُ الْقُرْآنِ وَ هُوَ عَلِیُّ بْنُ اَبی طالِبٍ وَ عِتْرَتُهُ، وَ اَنَّهُما لَنْ یَفْتَرِقا حَتّی یَرِدا عَلَیَّ الْحَوْضَ»:

ثقل اصغر هم پیمان قرآن است، و او علی بن ابی طالب و عترت اوست. این دو ثقل از یکدیگر جدا نمی شوند تا بر سر حوض کوثر بر من وارد شوند.⁽¹⁾

«لا یُفارِقُونَ الْقُرْآنَ وَ لا یُفارِقُهُمُ الْقُرْآنُ حَتّی یَرِدُوا عَلَیَّ حَوْضی»:

جانشینان من از فرزندان علی، از قرآن جدا نمی شوند، و قرآن از آنان جدا نمی شود تا بر سر حوضم بر من وارد شوند.⁽²⁾

] تحلیل اعتقادی

در لحظاتی که کم کم علی علیه السلام بر فراز دست پیامبر صلی الله علیه و آله قرار می گرفت، باید اعلام می شد که ضمانت نامه قرآن اهل بیتند و ضمانت نامه اهل بیت قرآن است. این دو سویه گی در حدی است که در تمام جهات خود را نشان می دهد:

اولاً: هر یک از قرآن و عترت از دیگری خبر می دهد و درباره آن روشنگری می نماید.

ثانیا: بین قرآن و عترت توافق کامل است و هیچ گونه اختلافی بین آنها نمی توان فرض کرد.

ثالثا: قرآن و عترت جدا از یکدیگر قابل تصور نیستند و این اتصال با کلمه «لَن» به معنای «هرگز» مؤکدتر شده است. یعنی قرآن و عترت هرگز از یکدیگر فاصله نمی گیرند و جدا فرض نمی شوند.

استمرار زمانی این جدایی ناپذیری تا روز قیامت و آن گاهی است که دست در دست هم به حضور پیامبر صلی الله علیه و آله در آیند و از رفتار مسلمانان نسبت به خود خبر دهند. تعبیر جذاب دیگری که برای حکایت این اتحاد بین قرآن و عترت به کار رفته کلمه

«حلیف» به معنای «هم قَسَم» است. گویا قرآن و عترت پیمان بسته اند و قسم یاد کرده اند که از یکدیگر جدا نشوند.

جا دارد از آنان که قرآن را محکم گرفته اند ولی اهل بیت را فقط دوست دارند، اما ارتباطی بین ایشان و قرآن احساس نمی کنند، پرسیده شود: حدیث متواتر «لَنْ یَفْتَرِقا» را که صدها بار توسط پیامبر صلی الله علیه و آله بر مردم تکرار شده، چه زمانی به اعتقاد خود خواهند افزود؟ به تعبیر دیگر آیا وقت آن نرسیده که این حدیث متواتر را به دیده اعتقاد بنگرند؟

3. سرپرست قرآن

اشاره

قرآن با چنان محتوایی که دارد باید چه منزلتی در چشم مسلمانان داشته باشد؟ هیچ قوم و ملتی چنین میراث فرهنگی عظیم الشأنی را بی سرپرست رها نمی کنند، و مسئولیت آن را هم به هر کسی واگذار نمی نمایند. آیا دیده اید که در همه ملل تکه سنگ های جامد هزار ساله را چگونه مورد حفاظت قرار می دهند، و تاریخچه آن را برای هر بیننده ای بازگو می کنند! در حالی که قرآن سخن می گوید، فکر و اعتقاد می سازد، در بازار عمل به کار می آید، بشر را تربیت می کند، و این همان طلای خالص تمام عیاری است که مستقیما از حضرت پروردگار نازل شده است.

اکنون آیا بی انصافی نیست که سرپرستی آن را به سقیفه بسپاریم؟ همان گروهی که از فرط جهل یکی بر جهالت دیگری می خندد، و در عین غصب حق علی علیه السلام در مشکلاتش دست به دامان او می شود!؟ آیا مسخره ملل نخواهیم شد اگر با حضور امامان معصوم علیهم السلام - که از دریای علم الهی سیرابند - سرپرستی قرآن را به کسانی دهیم که وقتی آیات قرآن را می شنوند اقرار می کنند که گویا برای اولین بار آن را شنیده اند و تا آن روز نشنیده بودند، و یا اگر آیه تهدید آمیزی از قرآن بر آنان خوانده می شود آن را تیر باران می کنند؟!

پس بیایید اقرار کنیم: قرآن هم دعوت کننده می خواهد و هم تفسیر کننده. سرپرستی قرآن مسئولیت بزرگی است که از هر کسی با هر سابقه ای ساخته نیست. این دو مسئولیت بزرگ انحصارا بر دوش چهارده نور پاک نهاده شده و دیگران رسما از دخالت در آن کنار زده شده اند.

1. اهل بیت دعوت کننده به قرآن

اشاره

«عَلِیٌّ الدّاعی اِلی کِتابِ اللّه ِ»:

«علی دعوت کننده به کتاب خداست».⁽¹⁾

«عَلِیٌّ خَلیفَتی فِی الدُّعاءِ اِلی کِتابِ اللّه ِ»:

«علی جانشین من در دعوت به سوی کتاب خداست.⁽²⁾

[ تحلیل اعتقادی

نقطه حساسی از خطابه غدیر است که علی علیه السلام بر سر دست پیامبر صلی الله علیه و آله باشد و حضرت در آن حال او را با قرآن معرفی کند. این بدان معنی است که دشمن قرآن نمی تواند دعوت کننده به سوی آن باشد. دشمنان اهل بیت به سادگی از کنار این مطلب می گذرند که هر کسی با هر سابقه ای از دشمنی خدا و رسول، و با هر فسق و فجوری بتواند مروج قرآن باشد! آیا غاصبان خلافت که آیات صریح قرآن را زیر پا گذاشتند و علنا مخالفت خود را با آنها اعلام کردند، می توانند مردم را به قرآن دعوت کنند؟! اگر این گونه است در آیاتی که با راه آنان مخالف است چه خواهند کرد؟!

ما می گوییم: قرآن مقدس تر از آن است که جز معصومین و کسانی که در راه آنانند بتوانند دعوت کننده به آن باشند. قرآن سنگین بارتر از آن است که جاهلان به سوی آن دعوت کنند. علی بن ابی طالب علیه السلام را می خواهد که بفرماید: «این قرآن است، آن را به نطق آورید ولی هرگز برای شما سخن نخواهد گفت؛ بلکه من هستم که به شما خبر خواهم داد. اگر از من درباره قرآن سؤال کنید به شما خبر خواهم داد، چرا که من اعلم از همه شمایم».⁽¹⁾

2. اهل بیت علیهم السلام مفسران قرآن

اشاره

«عَلِیُّ خَلیفَتی فی اُمَّتی عَلی تَفْسیرِ کِتابِ رَبّی عَزَّ و جَلَّ»: علی جانشین من در امتم بر تفسیر کتاب خدای عزوجل است.⁽²⁾

«اَلا اِنَّ تَنْزیلَ الْقُرْآنِ عَلَیَّ وَ تَاْویلُهُ وَ تَفْسیرُهُ بَعْدی عَلَیْهِ»: بدانید که تنزیل قرآن بر عهده من بود، و تأویل و تفسیر آن بعد از من بر عهده اوست.⁽³⁾

«فَوَاللّه ِ لَنْ یُبَیِّنَ لَکُمْ زَواجِرَهُ وَ لَنْ یُوضِحَ لَکُمْ تَفْسیرَهُ اِلاَّ الَّذی اَنَا آخِذٌ بِیَدِهِ وَ مُصْعِدُهُ اِلَیَّ . . . وَ مُعْلِمُکُمْ: اَنَّ مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِیٌّ مَوْلاهُ . . . » : «به خدا قسم باطن آن را برای شما بیان نمی کند و تفسیر آن را برایتان روشن نمی نماید مگر این کسی که دست او را گرفته بلند می کنم . . . و به شما می فهمانم که هر کس من صاحب اختیار او بوده ام این علی مولای اوست».⁽⁴⁾

] تحلیل اعتقادی

در اوج خطابه غدیر، آنگاه که پیامبر صلی الله علیه و آله می خواهد علی بن ابی طالب علیه السلام را بر سر دست بلند کند او را به عنوان مفسر قرآن معرفی می فرماید، و به صراحت می فرماید که کسی جز او نمی تواند چنین مهمی را عهده دار شود. این بار سنگین وحی را جز ختم نبوت قدرت حمل نداشته که خداوند فقط بر او نازل کرده است. اکنون نیز جز خلیفه بر حق او نخواهد توانست این بار سنگین را بگشاید و جواهرات گرانقیمت آن را در اختیار مردم قرار دهد.

امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: «هیچ آیه ای نازل نشده مگر آنکه من می دانم درباره چه کسی نازل شده و در کجا نازل شده و بر چه کسی نازل شده است»،⁽¹⁾و در جای دیگر پیامبر صلی الله علیه و آله را می بینیم که به علی علیه السلام می فرماید: «تو رسالت را از سوی من ابلاغ می کنی». پرسید: یا رسول اللّه، آیا شما تبلیغ رسالت نفرموده اید؟ فرمود: من ابلاغ نموده ام ولی تو بعد از من از تأویل قرآن به مردم می آموزی آنچه را نمی دانند و به آنان خبر می دهی».⁽²⁾

در فراز دیگری دو بار از کلمه «لَنْ» به معنای هرگز استفاده شده است که می فرماید: «لَنْ یُبَیِّنَ لَکُمْ» و «لَنْ یُوضِحَ لَکُمْ»؛ یعنی جز علی علیه السلام هرگز نمی تواند قرآن را بیان کند و هرگز نمی تواند روشن نماید. آنان که به این اخطارها توجه نمی کنند و در تأویل قرآن سخن هر گوینده ای را می پذیرند، در واقع قرآن را سبک می شمارند و هنوز عظمت آن را نیافته اند. پیامبر صلی الله علیه و آله در این باره فرمود: «می دانید متمسک به قرآن که با تمسک به آن به شرف عظیم دست می یابد کیست؟ آن کسی که تأویل قرآن را از ما اهل بیت یا از واسطه هایی که سفیران ما برای شیعیانمان هستند بیاموزد».⁽³⁾

4. وظایف ما درباره قرآن

اشاره

در غدیر کتاب الهی با حیات مردم عجین گردید، به صورت جزء لاینفکّی که تا حوض کوثر عضو جدایی ناپذیر زندگی مسلمانان خواهد بود. دستوراتی که درباره قرآن در غدیر آمده همه جانبه است، که ترکیب فرهنگیِ الهی آن را تأمین می نماید:

1 . تمسّک به قرآن

اشاره

«لَنْ تَضِلُّوا ما اِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِما»:

اگر به قرآن و عترت تمسک نمایید هرگز گمراه نخواهید شد.⁽¹⁾

«فَاِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِمْ لَنْ تَضِلُّوا»:

اگر به قرآن و امامان از فرزندانم تمسک نمایید هرگز گمراه نخواهید شد.⁽²⁾

«فَتَمَسَّکُوا بِهِ وَ لاتَزِلُّوا»:

به قرآن تمسک کنید و منحرف نشوید.⁽³⁾

[ تحلیل اعتقادی

اواخر خطبه است و مردم در حال نتیجه گیری از سخنرانی یک ساعته پیامبرند. در چنین شرایطی مسئله تمسک به دو یادگار گرانسنگ آن حضرت مطرح می شود. «تمسک» کلمه ای است که در فرهنگ فارسی آن را به تعابیر مختلفی می توان بیان کرد: «دست به دامان قرآن و عترت شوید، به آنان پناه برید، به ذیل عنایتشان چنگ زنید، به آنان متوسل شوید». ولی اگر از ضیق عبارت بیرون آییم و بخواهیم ترجمه دقیق آن را بیان کنیم، در عربی معنای «تَمَسَّکَ بِهِ» را «تَعَلَّقَ بِهِ وَ اعْتَصَمَ» گفته اند. این معنی نوعی نجات یافتن را در خود جای داده است. کسی که در حال غرق شدن یا پرت شدن است تلاش می کند برای نجات خود دستاویزی بیابد و خود را از آن معلق و آویزان نماید تا سقوط نکند، و بدین صورت خود را حفظ می کند و نجات می دهد و از آن خطر عظیم به آرامش دست می یابد، و این معنای «تعلُّق و اعتصام» است.

از میان کلمات بسیاری که ممکن بود برای ترغیب به قرآن به کار گرفته شود، «تمسک» تعبیری دقیق و حساب شده است که بیانگر ارتباط دو سویه قرآن و مردم است. این تعبیر اشاره به آن است که مردم در حالی تمسک به قرآن و عترت می کنند که خود را در معرض خطرهای عظیم و فتنه های بزرگ می بینند، و قرآن و عترت تنها کشتی نجاتی هستند که می توانند از آن خطر بزرگ نجات دهند. اگر با این دید به قرآن و عترت نگاه کنیم بسیار متفاوت خواهد بود در مقابل اینکه برای یاد گرفتن مطلبی در اوقات فراغت به آن بنگریم، و این همان چیزی است که در کلمه «تمسّک» نهفته است.

2 . فهم قرآن

اشاره

«تَدَبَّرُوا القُرْآنَ وَ افْهَمُوا آیاتِهِ»:

در قرآن تدبّر نمایید و آیات آن را بفهمید.⁽¹⁾

] تحلیل اعتقادی

این جمله دقیقا زمانی از خطبه غدیر بر لسان مبارک پیامبر صلی الله علیه و آله جاری شد که حضرت بلافاصله بعد از آن علی علیه السلام را به عنوان مفسر قرآن و کسی که در سایه علم او تدبر در قرآن نتیجه خواهد داشت معرفی فرمود. «تَدَبُّر» فکر با دقت و سعی در فهم عمق مطلب و درک صحیح و پر مایه از آیات قرآن است، که اکثر تلاوت کنندگان قرآن از آن غافلند.

خواندن قرآن باید مقدمه ای برای فهمیدن آن باشد که مقصد اصلی از نزول آن است، و اکثریت ما از آن غافلیم یا خود را به غفلت زده ایم. در واقع در حال غرق فقط به دیوارهای بیرونی این کشتی نجات چنگ زده ایم و به آن آویخته ایم و از درون آن خبری نداریم. اگر چه قرآن این گونه هم نجات مان خواهد داد، ولی فرق بسیاری است بین غریقی که بدن نیمه جان او به ساحل می رسد با نجات یافته ای که با پای خود و با نشاط جسم و جانش ساحل را بوسه می زند، و او نیست جز کسی که تدبرش در قرآن زیر تابش نور پر فروغ باب مدینة العلم علی بن ابی طالب علیه السلام باشد.

3 . احتراز از متشابهات

اشاره

«وَ انْظُرُوا اِلی مُحْکَماتِهِ وَ لا تَتَّبِعُوا مُتَشابِهَهُ»:

به محکمات قرآن نظر کنید و در پی متشابهات آن نباشید.⁽²⁾

[ تحلیل اعتقادی

اوایل خطبه غدیر است و سخن از تدبّر در قرآن، ولی غدیر نگاهی همه جانبه به این قانون نامه وحی دارد. باید در نظر گرفت که دنیا برای امتحان بشر خلق شده و انسان از هر خطری عبور کند باز اسباب گمراهی دیگری در کمین اوست، و گاهی خداوند برای امتحان عمدا مسایلی را بر سر راه بشر قرار می دهد. از همین جاست که تمسک به کشتی نجات قرآن نباید انسان را غافل نماید، چرا که در این کشتی خداوند مواضعی را به عنوان متشابهات برای امتحان نجات یابندگان قرار داده و چراغ خطر را هم بر سر آنها روشن نموده و قبلاً اخطار داده که به آنها نزدیک نشوند، که بار دیگر از همان مواضع احتمال سقوط وجود دارد.

امتحان بزرگ این است که هر کس خواهان نجات خویش است چه اندازه از نزدیک شدن به خطر پرهیز می کند و آن اخطار را واقعی تلقی می کند. همین ارزش قائل شدن به اخطار الهی سر بلند بیرون آمدن از امتحان بزرگ است، و چه بسیارند که با دست یازیدن به متشابهات قرآن، خود و جمعیتی را به گمراهی کشانده اند. این در حالی است که محکمات قرآن بخش اعظم آن را تشکیل می دهد، و هنوز تا درک صحیح همه آنها راهی بلند در پیش داریم، و نوبت متشابهات بعد از محکمات است.

4 . آمادگی پاسخگویی در روز قیامت

اشاره

«إنّی سائِلُکُمْ غَدا فیما اَشْهَدْتُ اللّه َ بِهِ عَلَیْکُمْ فی یَوْمِکُمْ هذا اِذا وَرَدْتُمْ عَلَیَّ حَوْضی وَ ما ذا صَنَعْتُمْ بِالثَّقَلَیْنِ بَعْدی، فَانْظُرُوا کَیْفَ خَلَّفْتُمُونی فیهِما حینَ تَلْقُونی»:

من فردای قیامت که بر سر حوضم نزد من می آیید از شما بازخواست خواهم کرد درباره آن چیزی که امروز خدا را بر شما برای آن شاهد گرفتم. ببینید چگونه با امانت های من رفتار می کنید، و پاسختان در روزی که به ملاقات من می آیید چیست؟⁽¹⁾

«اَلا وَ اِنی فَرْطُکُمْ وَ اَنْتُمْ تَبَعی، تُوشِکُونَ اَنْ تَرِدُوا عَلَیَّ الْحَوْضَ، فَاَسْاَلُکُمْ حینَ تَلْقُونی عَنْ ثِقْلَیَّ: کَیْفَ خَلَّفْتُمُونی فیهِما»؟

بدانید که من پیش از شما بر سر حوض کوثر حاضر می شوم و شما از پی من می آیید و بر سر حوض کوثر بر من وارد می شوید. آنگاه که مرا ملاقات می کنید از شما درباره دو یادگار گرانبهایم سؤال می کنم که پس از من با آنان چگونه رفتار کردید؟⁽¹⁾

الانوار: ج 37 ص 184 ح 69 . عوالم العلوم: ج 15/3 ص 76.

] تحلیل اعتقادی

اشاره

در غدیر اعلام شد که مردم باید آماده پاسخگویی باشند و بی تفاوتی آنان هم پذیرفته نیست. اما اینکه درباره چه موضوعی و در چه حدی، نیاز به توضیح دارد.

باید توجه داشت که دستورات پیامبر عظیم الشأن صلی الله علیه و آله گاهی پیشنهاد یک راه خیر و ارشاد به عمل خوب است که مردم را در برابر گزینه خوب و بهتر قرار می دهد، ولی در این انتخاب بازخواستی از آنان نیست. اما گاهی فرمان واجبی است که مردم در برابر دو گزینه آری و نه قرار می گیرند، و باید انتخاب قطعی را به عنوان اطاعت و عصیان اعلام کنند تا پاسخ آنان در روز بازخواست روشن باشد، و پی آمدهای آن را هم برای خود رقم زنند. در مواردی از این هم فراتر می رود و به صراحت اخطار می شود که در این باره از شما بازخواست خواهم کرد، و حتما در انتخاب خود دقت کنید که باید پاسخگو باشید.

سؤال از ثقلین در قیامت

مسئله ثقلین تنها مطلبی است که پیامبر صلی الله علیه و آله با صدای بلند اعلام فرموده که در روز قیامت درباره آن سؤال خواهم کرد و همه باید درباره راه انتخابی خود پاسخ و دلیل محکم داشته باشند، و این اختصاص عظمت آن را می رساند.

سؤالی که درباره قرآن و عترت از ما پرسیده خواهد شد آن است که: پس از من چگونه با آنها رفتار کردید؟ یعنی دستوراتی که درباره احترام به قرآن و تلاوت با تدبر آن و دقت در معانی بلندش و پرهیز از متشابهاتش به شما داده بودم عمل نمودید؟ آیا حق این امانت را ادا کردید؟ آیا قرآن را وارد زندگی خود نمودید؟

چه کسی می تواند بهترین پاسخ را آماده کند و در برابر پیامبرش شرمنده نشود. چگونه باید باشیم تا بی درنگ آنچه او از ما خواسته تقدیم حضورش نماییم و لبخند رضایت بر لبانش بنشانیم؟ چه پاسخی خواهند داشت آنان که قرآن را کنار گذاردند، و یا الفاظ آن را به صحنه آوردند و مردم را از تعلیم معانی آن باز داشتند، و یا مفسر حقیقی آن را وادار به سکوت کردند و مفسران به رأی خود را وارد میدان کردند؟

سقیفه سدّ راه قرآن

ابوبکر و عمر از همان آغاز سقیفه، بر ظاهر قرآن تأکید کردند و از تفسیر آن منع نمودند؛ چرا که نیاز به مفسر آن امیرالمؤمنین علیه السلام بود، و آنان از حضور حضرت اِبا داشتند. حتی آنچه را از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده بود منع می کردند. ابوبکر طی دستوری چنین گفت: «لا تَرْوُوا الاَْحادیثَ عَنِ النَّبِیِّ وَ اشْتَغِلُوا بِالْقُرْآنِ»: «حدیث از پیامبر نقل نکنید و به قرآن مشغول باشید».⁽¹⁾

عمر هر گاه کارگزاران خود را به شهرها می فرستاد به آنان دستور می داد برای مردم حدیث نقل نکنند و آنان را از قرآن به امر دیگری مشغول ننمایند! جالب تر اینکه هر گاه اطلاع می یافت یکی از آنان از این دستور تخلف ورزیده، او را به مدینه احضار می کرد و تا آخر عمر او را نزد خود نگه می داشت و آنچه او از احادیث جمع کرده بود از دستش می گرفت و می سوزاند.⁽²⁾

مردی به نام «ضبیع» درباره معانی آیات قرآن بسیار پرس و جو می کرد تا آنکه از عمر درباره تفسیر «الذّارِیاتِ» و «النّازِعاتِ» و «الْمُرْسَلاتِ» سؤال کرد. عمر به جای پاسخ آن قدر او را زد که عمامه از سرش افتاد، و سپس او را زندانی کرد. بعد از آن هر روز او را بیرون می آورد و صد ضربه می زد. آخر الأمر آن مرد گفت: «گویا شلاق تو تأثیر خود را کرده است که دیگر درباره قرآن سؤال نکنم»!! عمر او را از زندان بیرون آورد و سوار بر شتری بی جهاز نمود، مستقیما از مدینه به بصره تبعید کرد، و دستور داد کسی با او صحبت نکند و همنشین او نشود، و درباره او گفت: «این شخص دنبال علم است، ولی اشتباه رفته است»!!!⁽¹⁾

روز دیگر ابن عباس را می بینیم که به معاویه وارث سقیفه می گوید: آیا ما را از قرائت قرآن مانع می شوی؟ معاویه گفت: نه. گفت: از تأویل آن مانع می شوی؟ گفت: آری. ابن عباس گفت: تو می گویی قرآن را بخوانیم ولی نپرسیم مقصود خدا چه بوده است؟ معاویه گفت: آری!!

ابن عباس گفت: کدام بر ما واجب تر است: قرائت قرآن یا عمل به آن؟ معاویه گفت: عمل به آن! ابن عباس گفت: چگونه به قرآن عمل کنیم قبل از آنکه بدانیم خداوند از آنچه بر ما نازل کرده چه مقصودی داشته است؟ معاویه گفت: معنی و مقصود قرآن را از کسانی بپرس که بر خلاف آنچه تو و اهل بیت می گویید معنی کنند. ابن عباس گفت: قرآن بر اهل بیتی که با آنان نسبت دارم نازل شده، و با این حال معنای آن را از آل ابی سفیان یا آل ابی معیط یا یهود و نصاری و مجوس بپرسم؟!

معاویه گفت: ما را با این کفار یکسان قرار دادی و از آنان حساب کردی! ابن عباس گفت: به جان خودم قسم! این مقایسه را از آن جهت نمودم که تو هم مانند آنان منع می کنی از اینکه خدا را با قرآن و با آنچه در آن از امر و نهی و حلال و حرام و ناسخ و

منسوخ و عام و خاص و محکم و متشابه آمده عبادت کنیم و بپرستیم. معاویه گفت: «پس قرآن را بخوانید و آن را تأویل هم بنمایید ولی آنچه از تفسیر قرآن که خداوند درباره شما نازل کرده و پیامبر صلی الله علیه و آله درباره شما فرموده نقل نکنید، و هر چه غیر آن است نقل کنید»! سپس ابن عباس را تهدید کرد و گفت: «اگر هم خواستی از آن معانی قرآن نقل کنی پنهانی باشد و به صورت علنی کسی از تو چنین چیزی را نشنود»!!⁽¹⁾

غوغای قرآن کنار حوض کوثر

نباید وعده پیامبر صلی الله علیه و آله را برای پاسخ امت بر سر حوض کوثر ساده تلقی کنیم. صحنه ای عظیم به وقوع خواهد پیوست که امت عظیم مسلمان در محضر پیامبرشان بایستند و با پاسخ به پرسش های آن حضرت درباره قرآن و عترت به صورت جدی تکلیف خود را روشن کنند. آن منظره دیدنی را خود پیامبر صلی الله علیه و آله در حدیثی ترسیم فرموده است آنجا که می فرماید:

امت من بر سر حوض کوثر در پنج گروه و با پنج پرچم وارد می شوند:

اول آنان رایت گوساله امت من است. من بپا می خیزم و دست او را می گیرم. به محض آن که دستش را گرفتم روی او سیاه می شود و قدم هایش به لرزه در می آید و امعاء و احشاء او منقلب می شود، و تابعین او نیز همین گونه می شوند. از آنان می پرسم: بعد از من با دو یادگار گرانقدر من چگونه رفتار کردید؟ در پاسخ می گویند: ثِقْل بزرگتر (یعنی قرآن) را تکذیب نمودیم و پاره پاره کردیم، و ثِقْل کوچکتر (عترت) را در تنگنا قرار دادیم و حقش را گرفتیم. آنگاه من می گویم: به سمت چپ بروید. آنان از نزد من تشنه و جگر سوخته و روسیاه باز گردانده می شوند در حالی که قطره ای از حوض کوثر ننوشیده اند.

سپس رایت فرعون امتم بر سر حوض وارد می شوند که اکثر مردم اینانند که توسط او از راه راست منحرف شده اند . . . دست رئیس آنان را می گیرم، و به محض آنکه دست او را می گیرم رویش سیاه می شود و قدم هایش می لرزد و امعاء و احشاء او منقلب می شود، و آنان که تابع او بوده اند نیز چنین می شوند. من می گویم: درباره ثِقْلین بعد از من چه رفتاری کردید؟ می گویند: ثِقل بزرگتر را تکذیب کرده و آن را پاره پاره کردیم، و با ثِقل اصغر جنگیدیم و او را کشتیم. من می گویم: «شما هم به راه گروه اول بروید». آنان هم تشنه و جگر سوخته و روسیاه باز می گردند در حالی که قطره ای از حوض کوثر ننوشیده اند.

سپس رایت هامان امتم که امام پنجاه هزار نفر از آنان است نزد من می آیند. من بر می خیزم و دست او را می گیرم. آنگاه که دست او را گرفتم روی او سیاه می شود و قدمهایش به لرزه می افتد و امعاء و احشایش منقلب می شود، و تابعین او نیز چنان می شوند. من می پُرسم: درباره ثِقلین بعد از من چه کردید؟ می گویند: ثِقل اکبر را تکذیب کردیم و از دستوراتش سرپیچی نمودیم، و ثقل اصغر را خوار کردیم و او را تنها گذاشتیم. من می گویم: شما به راه گروه های قبل بروید. آنان نیز تشنه و جگر سوخته و رو سیاه باز می گردند در حالی که قطره ای از حوض کوثر ننوشیده اند.

سپس رایت مِخْدَج نزد من می آید که امام هفتاد هزار نفر از امت من است و من دست او را می گیرم. به محض آنکه دست او را گرفتم رویش سیاه می شود و قدم هایش به لرزه در می آید و امعاء و احشاء او منقلب می شود، و تابعین او نیز چنان می شوند. می گویم: بعد از من درباره ثِقْلین چه کردید؟ می گویند: ثقل اکبر را تکذیب کرده و عصیان نمودیم، و با ثقل اصغر جنگیدیم و او را کشتیم. می گویم: شما هم به راه گروه های قبل بروید. آنان نیز تشنه و جگر سوخته و رو سیاه باز می گردند در حالی که قطره ای از حوض کوثر ننوشیده باشند.

سپس رایت امیرالمؤمنین و قائدِ پیشانی سفیدان نزد من وارد می شود. من بپا می خیزم و دست او را می گیرم، و در این حال روی او و اصحابش سفید

می شود. می گویم: بعد از من درباره ثِقلین چه رفتاری داشتید؟ می گویند: ثقل اکبر را تابع شدیم و آن را تصدیق نمودیم، و ثقل اصغر را کمک کردیم و یاری نمودیم و همراه او به شهادت رسیدیم. من می گویم: سیراب و آب نوشیده باز گردید. آنان جرعه ای می نوشند که بعد از آن هرگز تشنه نمی شوند. روی امامشان همچون خورشید طالع است، و روی آنان مانند ماه چهارده شبه و همچون نورانی ترین ستاره در آسمان است.

سپس پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: بر این پیشگویی من شاهد هستید؟ گفتند: آری، ما گواه این مجلس خواهیم بود.⁽¹⁾

ما نیز از بلندای چهارده قرن می گوییم: یا رسول اللّه! این پنج گروه را نیک می شناسیم، و قبل از حوض کوثر در این دنیا بر ضلالت آن چهار گروه معتقدیم و شهادت می دهیم، و امیدواریم زیر پرچم علی بن ابی طالب علیه السلام از تابعین و تصدیق کنندگان قرآن در قول و عمل در گروه پنجم باشیم.

بخش پنجم : پژوهش های قرآنی غدیر

اشاره

سفید

این بخش به عنوان جمع بندی تحلیلی بین سایر بخش های کتاب حاضر تدوین شده است. ارتباط بین آنچه در نزول و تفسیر و دعاها و زیارات و احتجاجات درباره یک آیه آمده، جهات تازه ای را نشان خواهد داد که در عین متفاوت بودن، نتایج خاصی را از جهت ارتباط آنها با یکدیگر به دست می دهد. در این بخش پژوهش های قرآنیِ غدیر - که شامل مطالب تحلیلی و آماری است - در 8 قسمت تقدیم می گردد:

1 . فهرست سوره ها و آیات غدیر

2 . متن آیات غدیر

3 . موارد مطرح شدن آیات غدیر

4 . ترتیب زمانی و مکانی آیات غدیر

5 . موضوع بندی آیات غدیر

6 . آمارهای آیات غدیر

7 . نتایج اعتقادی آیات غدیر

8 . تحلیل های قرآنی غدیر

سفید

1. فهرست سوره ها و آیات غدیر

در این بخش فهرست آیاتی ذکر می شود که در طول واقعه غدیر نازل شده یا تفسیر گردیده یا به مناسبتی در ارتباط با غدیر مورد استشهاد یا اشاره قرار گرفته است، که مجموع آن ها 338 آیه است.

حمد 1 - 7 .

بقره 8 - 15، 24، 43، 79، 140، 158، 167، 217، 285.

آل عمران 7، 8 ، 19، 22، 53 ، 85 ، 86 - 88 ، 102، 118، 123 - 125، 144، 147 - 148، 179، 193 - 194.

نساء 47، 54 ، 59 ، 83 ، 108، 117 - 120، 137، 145.

مائده 3، 7 - 8 ، 19، 55 ، 56 ، 67 .

انعام 82 ، 98، 112، 153.

اعراف 38، 43، 49، 137، 157، 172، 181، 188.

انفال 33 - 34.

توبه 16، 20 - 21، 24 - 26، 61 ، 72، 74، 100، 120 .

یونس 2، 12، 15، 35، 62 .

هود علیه السلام 12 - 24، 40، 63 ، 106.

یوسف علیه السلام 108 .

رعد 7، 23 - 24 .

ابراهیم علیه السلام 8 ، 19 - 21 .

حجر 42، 45 - 46، 92 - 95 .

نحل 29، 83 ، 91 - 94 .

اسراء 15، 58 ، 71 - 72 .

کهف 6 ، 10، 87 .

مریم علیهاالسلام 96 - 97 .

طه 135 .

انبیاء 103

حج 1، 25، 27، 41، 45 .

مؤمنون 93 - 94 .

نور 15، 52 ، 54 .

فرقان 12، 74 .

شعراء 202 - 205، 227 .

نمل 50 - 51 .

قصص 41 - 42، 68 .

عنکبوت 2 - 4، 18 .

لقمان 8 ، 24 .

احزاب 6 ، 36، 71 .

سبأ 20، 46 .

فاطر 32 - 35 .

یس 12 .

صافات 24، 71 .

ص 67 - 68 .

زمر 30، 56 ، 73 .

غافر 40 .

زخرف 4، 19، 28، 39، 41 - 44، 56 ، 58 - 61 ، 71، 74 - 80 .

محمد صلی الله علیه و آله 22 - 26، 28.

فتح 10، 11.

حجرات 1، 15، 17.

ق 29.

نجم 1 - 4، 18.

الرحمن 31 - 35.

مجادله 7، 10، 15 - 20، 22.

حشر 18.

منافقون 6

تغابن 8 .

طلاق 8 .

تحریم 3 - 7.

ملک 6 - 7، 8 - 11، 12.

قلم 1 - 8 ، 51 - 52 .

حاقه 43 - 52 .

معارج 1 - 3.

مدثر 46.

قیامت 16، 31 - 35.

انسان 1 - 31.

مرسلات 16 - 19.

نبأ 1 - 3.

انشقاق 10 - 12.

مطففین 10 - 11، 34.

فجر 13 - 14.

انشراح 7.

تکاثر 8 .

عصر 1 - 3.

نصر 1 - 3.

ناس 4 - 5 .

2. متن آیات غدیر

در این بخش آیاتی که به هر عنوان در ارتباط با غدیر مطرح شده به ترتیب آیات و سور قرآن آورده می شود، و آدرس صفحه ای از کتاب حاضر که آیه مورد نظر در آن مطرح شده کنار آن ذکر می گردد. قسمتی از آیه که مورد شاهد در غدیر بوده با قلم سیاه تر مشخص شده است.

حمد 1 - 7 ··· ج 2 ص 35، ج 3 ص 52 ، 111، 139، 250، 282، 301

بِسْمِ اللّه الرَّحْمنِ الرَّحیمِ؛ الْحَمْدُ للّه ِِ رَبِّ الْعالَمینَ؛ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ؛ مالِکِ یَوْمِ الدّینِ؛ اِیّاکَ نَعْبُدُ وَ اِیّاکَ نَسْتَعینُ؛ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقیمَ؛ صِراطَ الَّذینَ اَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لاَ الضّالّینَ.

بقره 8 - 15 ··· ج 1 ص 442، ج 3 ص 85

وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّا بِاللّه ِ وَ بِالْیَوْمِ الاْخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنینَ؛ یُخادِعُونَ اللّه َ وَ الَّذینَ آمَنُوا وَ ما یخْدَعُونَ اِلاّ اَنْفُسَهُمْ وَ ما یَشْعُرُونَ؛ فی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللّه ُ مَرَضا وَ لَهُمْ عَذابٌ اَلیمٌ بِما کانُوا یَکْذِبُونَ؛ وَ اِذا قیلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِی الاَْرْضِ قالُوا اِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ؛ اَلا اِنَّهُمْ هُمُ

الْمُفْسِدُونَ وَ لکِنْ لایَشْعُرُونَ؛ وَ اِذا قیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَما آمَنَ النّاسُ قالُوا اَنُؤْمِنُ کَما آمَنَ السُفَهاءُ اَلا اِنَّهُمْ هُمُ السُفَهاءُ وَ لکِنْ لا یَعْلَمُونَ؛ وَ اِذا لَقُوا الَّذینَ آمَنُوا قالُوا آمَنّا وَ اِذا خَلَوْا اِلی شیاطینِهِمْ قالُوا اِنّا مَعَکُمْ اِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِءُونَ؛ اللّه ُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَ یَمُدُّهُمْ فی طُغْیانِهِمْ یَعْمَهُونَ.

بقره 24 ··· ج 2 ص 339، ج 3 ص 43، 101، 250

فَاِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النّارَ الَّتی وَقُودُهَا النّاسُ وَ الْحِجارَةُ اُعِدَّتْ لِلْکافِرینَ.

بقره 43 ··· ج 2 ص 451، ج 3 ص 56 ، 117

وَ اَقیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّاکِعینَ.

بقره 79 ··· ج 2 ص 413، ج 3 ص 91، 251، 350

فَوَیْلٌ لِلَّذینَ یَکْتُبُونَ الْکِتابَ بِاَیْدیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هذا مِنْ عِندِ اللّه ِ لِیَشتَرُوا بِهِ ثَمَنا قَلیلاً فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمّا کَتَبَتْ اَیْدیهِمْ وَ وَیْلٌ لَهُمْ مِمّا یَکْسِبُونَ.

بقره 140 ··· ج 2 ص 405، ج 3 ص 34، 81 ، 251، 349

اَمْ تَقُولُونَ اِنَّ اِبْراهیمَ وَ اِسْماعیلَ وَ اِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الاَسْباطَ کانُوا هُودا اَوْ نَصاری قُلْ ءَاَنْتُمْ اَعْلَمُ اَمِ اللّه ُ وَ مَنْ اَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّه ِ وَ مَا اللّه ُ بِغافِلٍ عَمّا تَعْمَلُونَ.

بقره 158 ··· ج 2 ص 454، ج 3 ص 56 ، 116، 144

اِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِن شَعائِرِ اللّه ِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ اَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیْهِ اَنْ یَطَّوَّفَ بِهِما وَ مَنْ تَطوَّعَ خَیْرا فَاِنَّ اللّه َ شاکِرٌ عَلیمٌ.

بقره 167 ··· ج 1 ص 290، ج 3 ص 28، 312

وَ قالَ الَّذینَ اتَّبَعُوا لَوْ اَنَّ لَنا کَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنهُمْ کَما تَبَرَّءُوا مِنّا کَذلِکَ یُریهِمُ اللّه ُ اَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَیهِمْ وَ ما هُمْ بِخارِجینَ مِنَ النّارِ.

بقره 217 ··· ج 1 ص 164، 181، ج 2 ص 382، ج 3 ص 47، 106، 252

یَسْأَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فیهِ قُلْ قِتالٌ فیهِ کَبیرٌ وَ صَدُّ عَنْ سَبیلِ اللّه ِ وَ کُفْرٌ بِهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ اِخْراجُ اَهْلِهِ مِنْهُ اَکْبَرُ عِندَ اللّه ِ وَ الْفِتْنَةُ اَکْبرُ مِنَ الْقَتْلِ وَ لا یَزالُونَ یُقاتِلُونَکُمْ حَتّی یَرُدُّوکُمْ عَنْ دینِکُمْ اِنِ اسْتَطاعُوا وَ مَنْ یَرْتَدِدْ مِنْکُمْ عَنْ دینِهِ فَیَمُتْ وَ هُوَ کافِرٌ فَاُولئِکَ حَبِطَتْ اَعْمالُهُمْ فِی الدُّنْیا وَ الاْخِرَةِ وَ اُولئِکَ اَصْحابُ النّارِ هُمْ فیها خالِدُونَ.

بقره 285 ··· ج 2 ص 223، ج 3 ص 13، 36، 41، 58 ، 120، 252، 376، 377، 381

آمَنَ الرَّسُولُ بِما اُنزِلَ اِلَیْهِ مِن رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللّه ِ وَ مَلائِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَیْنَ اَحَدًٍ مِنْ رُسُلِهِ وَ قالُوا سَمِعْنا وَ اَطَعْنا غُفْرانَکَ رَبَّنا وَ اِلَیْکَ الْمَصیرُ.

آل عمران 7 ··· ج 2 ص 434، ج 3 ص 44، 252

هُوَ الَّذی اَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ هُنَّ اُمُّ الْکِتابِ وَ اُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذینَ فی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْویلِهِ وَ ما یَعْلَمُ تَأْویلَهُ اِلاَّ اللّه ُ وَ الرّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما یَذَّکَّرُ اِلاّ اُولُوا الاَْلْبابِ.

آل عمران 8 ··· ج 1 ص 37، ج 3 ص 255، 377، 401

رَبَّنا لاتُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ اِذْ هَدَیْتَنا وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً اِنَّکَ اَنْتَ الْوَهّابُ.

آل عمران 19 ··· ج 2 147، ج 3 ص 46، 105، 133، 253

اِنَّ الدّینَ عِنْدَ اللّه ِ الاِْسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذینَ اُوتُوا الْکِتابَ اِلاّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیا بَیْنَهُمْ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِآیاتِ اللّه ِ فَاِنَّ اللّه َ سَریعُ الْحِسابِ.

آل عمران 22 ··· ج 3 ص 253

اُولئِکَ الَّذینَ حَبِطَتْ اَعْمالُهُمْ فِی الدُّنْیا وَ الاْخِرَةِ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرینَ.

آل عمران 53 ··· ج 3 ص 253، 370

رَبَّنا آمَنّا بِما اَنْزَلْتَ وَ اتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاکْتُبْنا مَعَ الشّاهِدینَ.

آل عمران 85 ··· ج 1 ص 180، ج 2 ص 147، ج 3 ص 46، 105، 133، 258، 283، 303

وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الاْسْلامِ دینا فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرینَ.

آل عمران 86 - 88 ··· ج 1 ص 164، ج 2 ص 382، 387، ج 3 ص 47، 106، 254

کَیْفَ یَهْدِی اللّه ُ قَوْما کَفَرُوا بَعْدَ ایمانِهِمْ وَ شَهِدُوا اَنَّ الرَّسُولَ حَقُّ وَ جاءَهُمُ الْبَیِّناتُ وَ اللّه ُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظّالِمینَ؛ اُولئِکَ جَزاؤُهُمْ اَنَّ عَلَیْهِمْ لَعْنَةَ اللّه ِ وَ الْمَلائِکَةِ وَ النّاسِ اَجْمَعینَ؛ خالِدینَ فیها لا یُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ یُنْظَرُونَ.

آل عمران 102 ··· ج 2 ص 446، ج 3 ص 48، 107، 254

یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه َ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ اِلاّ وَ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ.

آل عمران 118 ··· ج 1 ص 280، ج 3 ص 28، 254

یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِکُمْ لایَأْلُونَکُمْ خَبالاً وَدُّوا ما عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ اَفْواهِهِمْ وَ ما تُخْفی صُدُورُهُمْ اَکْبَرُ قَدْ بَیَّنّا لَکُمُ الاْیاتِ اِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ.

آل عمران 123 - 125 ··· ج 2 ص 160، ج 3 ص 60

وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّه ُ بِبَدْرٍ وَ اَنْتُمْ اَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه َ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ؛ اِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنینَ اَلَنْ یَکْفِیَکُمْ اَنْ یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِکَةِ مُنْزَلینَ؛ بَلی اِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ یَأْتُوکُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِکَةِ مُسَوِّمینَ.

آل عمران 144 ··· ج 1 440، ج 2 ص 90، 230، 262، ج 3 ص 49، 108، 255، 309

وَ ما مُحَمَّدٌ اِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ اَفَإِنْ ماتَ اَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلی اَعْقابِکُمْ وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلی عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللّه َ شَیْئا وَ سَیَجْزِی اللّه ُ الشّاکِرینَ.

آل عمران 147 - 148 ··· ج 3 ص 255، 368، 376

وَ ما کانَ قَوْلُهُمْ اِلاّ اَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ اِسْرافَنا فی اَمْرِنا وَ ثَبِّتْ اَقْدامَنا وَ انْصُرْنا عَلَی الْقَوْمِ الْکافِرینَ؛ فَآتاهُمُ اللّه ُ ثَوابَ الدُّنْیا وَ حُسْنَ ثَوابِ الاْخِرَةِ وَ اللّه ُ یُحِبُّ الْمُحْسِنینَ.

آل عمران 179 ··· ج 2 ص 236، ج 3 ص 51 ، 110، 255

ما کانَ اللّه ُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنینَ عَلی ما اَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتّی یَمیزَ الْخَْبیثَ مِنَ الطَّیِّبِ وَ ما کانَ اللّه ُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ وَ لکِنَّ اللّه َ یَجْتَبی مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یَشاءُ فَآمِنُوا بِاللّه ِ وَ رُسُلِهِ وَ اِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا فَلَکُمْ اَجْرٌ عَظیمٌ.

آل عمران 193 - 194 ··· ج 3 ص 255، 368، 425

رَبَّنا اِنَّنا سَمِعْنا مُنادِیا یُنادی لِلاْیمانِ اَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ کَفِّرْ عَنّا سَیِّئاتِنا وَ تَوَفَّنا مَعَ الاَْبْرارِ؛ رَبَّنا وَ آتِنا ما وَعَدْتَنا عَلی رُسُلِکَ وَ لا تُخْزِنا یَوْمَ الْقِیامَةِ اِنَّکَ لاتُخْلِفُ الْمیعادِ.

نساء 47 ··· ج 2 ص 69 ، ج 3 ص 49، 108، 256

یا اَیُّهَا الَّذینَ اُوتُوا الْکِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقا لِما مَعَکُمْ مِنْ قَبْلِ اَنْ نَطْمِسَ وُجُوها فَنَرُدَّها عَلی اَدْبارِها اَوْ نَلْعَنَهُمْ کَما لَعَنّا اَصْحابَ السَّبْتِ وَ کانَ اَمْرُ اللّه ِ مَفْعُولاً.

نساء 54 ··· ج 3 ص 256، 353

اَمْ یَحْسُدُونَ النّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللّه ُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَیْنا آلَ اِبْراهیمَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَیْناهُمْ مُلْکا عَظیما.

نساء 59 ··· ج 1 ص 30، ج 2 ص 18، ج 3 ص 14، 61 ، 256، 302، 324، 331، 381

یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اَطیعُوا اللّه َ وَ اَطیعُوا الرَّسُولَ وَ اُولِی الاَْمْرِ مِنْکُمْ فَاِنْ تَنازَعْتُمْ فی شَیْ ءٍ فَرُدُّوهُ اِلَی اللّه ِ وَ الرَّسُولِ اِنْ کُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّه ِ وَ الْیَوْمِ الآخِرِ ذلِکَ خَیْرٌ وَ اَحْسَنُ تَأْویلاً.

نساء 82 ··· ج 1 ص 267، ج 2 ص 434، ج 3 44، 253

اَفَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّه ِ لَوَجَدُوا فیهِ اخْتِلافا کَثیرا.

نساء 108 ··· ج 2 ص 413، 16، 420، ج 3 ص 91، 251، 350

یَسْتَخْفُونَ مِنَ النّاسِ وَ لا یَسْتَخْفُونَ مِنَ اللّه ِ وَ هُوَ مَعَهُمْ اِذْ یُبَیِّتُونَ ما لا یَرْضی مِنَ الْقَوْلِ وَ کانَ اللّه ُ بِما یَعْمَلُونَ مُحیطا.