جلسه 1399/11/26

بسم الله الرحمن الرحیم



/ گونه شناسی روایات آخر الزمانی ابو هریره/شاخصه های ظهور و حکومت امام زمان

موضوع: شاخصه های ظهور و حکومت امام زمان / گونه شناسی روایات آخر الزمانی ابو هریره/

بحث ما بررسی روایات ابو هریره در زمینه مهدویت بود و آنچه ما را وادار به این بحث کرد روایت ایشان در زمینه امنیت بود لذا ما ناچار شدیم که هم شخصیت خود او را بررسی کنیم و هم نمونه روایات او را بررسی کنیم. آنچه از روایات او تا الآن نقل کردیم همخوانی با روایات اهل بیت علیهم السلام ندارد بله حوادث و قضایا را نقل می کند اما محوریت را به حضرت عیسی علیه السلام و دیگران می دهد.
روایتی را در جلسات قبل از عمران بن حصین نقل کردیم و گفتیم که این روایت را هم ابو هریره هم عمران بن حصین نقل می کند، عرض کردیم که یک بررسی نسبت به شخصیت ایشان داشته باشیم، قبلا نظر ما خیلی مثبت نبود چون شخصیت ایشان بین علمای ما مورد اختلاف است البته عامه او را قبول دارند، عامه همۀ صحابه را عدول می دانند و ایشان هم جزء صحابه است البته ما مبنای عامه را قبول نداریم.
عمران بن حصین:
مرحوم شیخ طوسی در رجال شان عمران بن حصین را از اصحاب پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و امیر مومنان علیه السلام قرار داده است البته اصحاب در کلام شیخ طوسی در رجال به معنای هم عصر است؛ نه به معنای توثیق و مدح.
فضل بن شاذان هم ایشان را جزو سابقین رجوع کنندگان به امیر المومنین علیه السلام قرار داده است ( في السابقين الّذين رجعوا إلى أمير المؤمنين علیه السلام)
حزری در جامع الاصول می گوید:
كان من فضلاء الصحابة و فقهائهم، سئل عن متعة النساء، فقال: أتانا بها كتاب اللّه و أمرنا بها رسوله صلی الله علیه و آله ثمّ قال فيها رجل برأيه ما شاء.[1]

« ایشان از فضلای صحابه و فقهای آن ها است (سپس مطلبی را نقل می کند که به نفع ما است)، می گوید: از او در مورد متعۀ نساء سوال کردند، گفت: کتاب خدا آن را بیان کرده و رسول الله هم ما را به آن امر کرده سپس شخصی آنچه خواست در مورد آن گفت.»
ما در کتاب دراسات الفقهیه فی مسائل الخلافیه این بحث را آوردیم، در آنجا بحث ازدواج موقت مطرح شده و ایشان را به عنوان یکی از کسانی که قائل به جواز است، نام بردیم البته مستندات ما غیر از کتاب جامع الاصول است چون معلق در پاورقی می گوید: این مطلبی را که آقای تستری نقل کردند در جامع الاصول نیافتم.
ذهبی می گوید: کانت الملائکة تسلم علیه. « ملائکه بر او نازل می شدند و سلام می کردند.»[2]

از عمران بن حصین روایت شده که گفت:
و روي عنه قال: و اللّه لو أردت لتحدّثت يومين متتابعين عن الرسول صلی الله علیه و آله فإنّي سمعت كما سمعوا و شهدت كما شهدوا، لكنّهم يحدّثون أحاديث ما هي كما يقولون، و أخاف أن يشبّه لي كما شبّه لهم .[3]

« به خدا قسم اگر اراده می کردم که حدیث بگویم دو روز پی در پی از رسول الله صلی الله علیه و آله حدیث می گفتم بدرستی که من شنیدم همانطور که آن ها شنیدند و شاهد بودم همانگونه که آن ها شاهد بودند، لکن آن ها احادیثی که نقل می کنند آنطور نیست که می گویند.[4]
و می ترسم که امر بر من مشتبه شود همانطور که برای آن ها مشتبه شد.»[5]

ابو نعیم در حلیة از او نقل می کند:
و روى أبو نعيم في حليته في محمّد بن واسع مسندا عنه، قال: تمتّعنا مع النبيّ صلی الله علیه و آله مرّتين فقال رجال برأيه ما شاء. « با پیامبر صلی الله علیه و آله دو بار تمتع کردیم پس شخصی (خلیفه دوم) آنچه خواست به رأی خودش گفت.»
مسلم در صحیح اش همین مطلب را نسبت به متعه حج می آورد.
مرحوم رضی می فرماید:
و من كتاب له علیه السلام إلى طلحة و الزبير مع عمران بن الحصين الخزاعي [6]
. « و از جمله نامه امیر مومنان علیه السلام برای طلحه و زبیر توسط عمران بن حصین.»
کشی مطلبی را از ابو داوود نقل می کند:
و روى الكشّي- في أبي عبد اللّه الجدلي و أبي داود- بإسناده عن فضيل الرسّان، عن أبي داود، قال: حضرته عند الموت و جابر الجعفي عند رأسه، فهمّ أنّ يحدّث فلم يقدر، قال محمّد بن جابر: اسأله فقلت: يا أبا داود حدّثنا الحديث الّذي أردت، قال: حدّثني عمران بن الحصين الخزاعي أنّ النبيّ صلی الله علیه و آله أمر فلانا و فلانا أن يسلّما على عليّ علیه السلام بإمرة المؤمنين، فقالا: من اللّه أو من رسوله؟ فقال: من اللّه و من رسوله. ثمّ أمر حذيفة و سلمان يسلّمان عليه، ثمّ أمر المقداد فسلّم، و أمر بريدة أخي- و كان أخاه لامّه- فقال: إنّكم سألتموني من وليّكم بعدي و قد أخبرتكم به، و قد أخذت عليكم بالميثاق كما أخذ اللّه تعالى على بني آدم «أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى » و أيم اللّه! لئن نقضتموها لتكفرنّ .[7]

« ابو داود گفت: هنگام مرگ نزد او حاضر شدم و جابر جعفی بالای سر او بود پس تلاش کرد که حدیث گوید ولی نتوانست، محمد بن جابر گفت: رهایش کن. گفتم: ای ابو داود حدیثی که می خواستی نقل کنی را برای ما بگو، گفت: عمران بن حصین خزاعی مرا حدیث کرد که پیامبر صلی الله علیه و آله فلانی و فلانی را امر کرد که بر علی علیه السلام به عنوان امیر مومنان سلام کنند، گفتند: از خدا است یا از رسول او؟ فرمود: از خدا و از رسول او. سپس حذیفه و سلمان را امر کرد که بر او سلام کنند، سپس مقداد را امر کرد و او سلام کرد و بریده برادرم را امر کرد پس فرمود: شما از ولی و سرپرست تان بعد از من سوال کردید و شما را به آن خبر دادم، از شما عهد و میثاق گرفتم همانطور که خداوند از بنی آدم عهد گرفت«أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى »! اگر آن را نقض کنید و پیمان بشکنید کفر ورزیدید.»
قضیه مولا امیر مومنان علیه السلام و ولایت ایشان یک واقعیتی است، به رغم غبار آلود کردن فضای تاریخ و حدیث نتوانستند این واقعیت را مخفی کنند.
از این نکات معلوم می شود که عمران بن حصین شخص مثبتی است، ولی ابن ابی الحدید می گوید:
روي أنّ عمران بن الحصين كان من المنحرفين عن أمير المؤمنين علیه السلام و إنّه علیه السلام سيّره إلى المدائن، و ذلك أنّه كان يقول: «إن مات عليّ فلا أدري ما موته، و إن قتل فعسى إن قتل رجوت له» و من الناس من يجعل عمران في الشيعة.[8]

« روایت شده که عمران بن حصین منحرف از امیر مومنان علیه السلام بود و حضرت او را به مدائن تبعید کرد، و آن به این جهت بود که می گفت: اگر علی رحلت کرد نمی دانم فوت او را (بر اسلام یا غیر اسلام) و اگر کشته شود، امید به نجات او هست (این حرف یک مسلمان نیست بلکه این حرف نواصب است.) بعضی عمران را از شیعه قرار می دهند.»
مرحوم شوشتری با اینکه نقاد هستند، می فرماید:
إن صحّ خبره فلعلّه كان أوّلا و صيرورته شيعة أخيرا، فقد عرفت أنّ الفضل عدّه في السابقين الّذين رجعوا إلى أمير المؤمنين علیه السلام و قد اغترّ صاحب الناسخ بخبر ابن أبي الحديد، فعدّه في تاريخه في مبغضيه علیه السلام .[9]

« اگر خبرش صحیح باشد، شاید اول امرش چنین بوده و بعد شیعه گشته، دانستی که فضل او را از اولین کسانی که به امیر مومنان علیه السلام رجوع کردند، شمرد. صاحب ناسخ التواریخ نیز فریب خبر ابن ابی الحدید را خورده و او را در تاریخش از مبغضین علی علیه السلام شمرده است.»
کسی که به این کلمات نظر می اندازد، استفاده حسن بودن عمران بن حصین را می کند، اگر اول کار هم مشکل داشته بالاخره برگشته است.
تا اینجا به روایات ابوهریره در جلد اول معجم احادیث الامام المهدی علیه السلام پرداختیم. حالا روایات ابو هریره در جلد دوم را بررسی می کنیم.
روایت سی و یکم:
لا تقوم السّاعة حتّى تعود أرض العرب مروجا و أنهارا، و حتّى يسير الرّاكب بين العراق و مكّة لا يخاف إلّا ضلال الطّريق، و حتّى يكثر الهرج. قالوا: و ما الهرج، يا رسول اللّه؟ قال: القتل.[10]

« پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: قیامت بپا نمی شود تا اینکه زمین عرب (حجاز) دشت سرسبز و پر رود شود (این بعد از ظهور امام زمان است و به برکت مهدی آل محمد علیهم السلام است و به برکت حکومت و حاکمیت ایشان است که حاکمیتی از جانب خداوند عز و جل است)، تا اینکه سواره بین عراق و مکه (الآن وادی خشک است) حرکت می کند، از چیزی نمی ترسد مگر از گم کردن راه، و تا اینکه هرج زیاد شود. گفتند: هرج چیست ای رسول خدا؟ فرمود: کشتار. (البته این کشتار قبل از قیامت؛ قبل از ظهور امام زمان است، نه بعد از آن).»
مبنای عامه است که بعد از رحلت حضرت عیسی علیه السلام و قبل از قامت به مدت (50 سال، 100سال، 150 سال) ناامنی می شود ولی ما به هیچ وجه نمی توانیم این مبنا را بپذیریم حتی اگر شخصیت هایی مانند مرحوم نعمانی در کتاب غیبت شان آورده باشند، ما در روایات ندیدیم که بیان شده باشد که بعد از امام عصر علیه السلام ناامنی بشود، جهان اصلا دیگر روی ناامنی را نمی بیند چون پایان حکومت حضرت مهدی علیه السلام به مقدمات قیامت وصل است، مقدمات بعث نشور است، رفع تکلیف است، رفع حجت است اما ناامنی دیگر نمی باشد. و جای تعجب است از بعضی که تکرار می کنند که امام زمان هفت سال یا هشت سال هستن. به قول استادمان آقای وحید شما کارتون را انجام بدهید شاید تا یک میلیون سال دیگر امام عصر علیه السلام نیاید، یک میلیون سال نسل ها منتظر حکومت امام عصر علیه السلام باشند. چه حکومت های باطل و فاسدی آمدند و همۀ مردم به امید حکومت امام عصر علیه السلام بودند حال حکومت امام عصر علیه السلام برای هفت سال باشد و دوباره همان وضع بشود؟! نه اینطور نیست.
خلاصه، مضمون این روایت طبق همان مبنائی است که نقل شده است که محوریت را به حضرت عیسی علیه السلام می دهند تا حضرت عیسی علیه السلام است هر کجا باشد مشکلی نیست.
در این روایت قضایای قبل و بعد از ظهور را با هم مخلوط کرده است؛ چون محوریت امام عصر علیه السلام و مهدویت را بارز نکرده است.
منابع روایت:
مسند أحمد: ج 2 ص 370 از ابو هریره
صحيح مسلم: ج 2 ص 701 ب 81 ح 157
و حدثنا قتيبة بن سعيد، حدثنا يعقوب، و هو ابن عبد الرحمن القاري، عن سهيل، عن أبيه، عن أبي هريرة، أنّ رسول اللّه صلی الله علیه و آله قال: «لا تقوم الساعة حتى يكثر المال و يفيض، حتى يخرج الرجل بزكاة ماله فلا يجد أحدا يقبلها منه، و حتى تعود أرض العرب مروجا و أنهارا».
« قیامت بپا نشود تا اموال زیاد شود و آنقدر زیاد شود که فرد زکات مالش را خارج می کند اما کسی را که آن را قبول بکند نمی یابد، و تا اینکه زمین عرب دشت سرسبز و پر نهر و رودخانه شود.»
و مدارک متعدد دیگری نیز دارد اما یک مدرک شیعی ندارد؛ یعنی از طریق اهل بیت علیهم السلام نرسیده است و شاید همین کاشف از این باشد که این روایت از نبی مکرم صلی الله علیه و آله نرسیده است؛ زیرا اگر از پیامبر صلی الله علیه و آله بود ائمه علیهم السلام تایید می کردند؛ مانند روایت «من مات و لم یعرف امام زمانه مات میتة جاهلیة» که یک روایت عامی است؛ ولی اهل بیت علیهم السلام هم آن را نقل کرده اند و عجیب است تاکید می کنند عن رسول الله. تنها کسی که این روایت را نقل کرده ابن بطریق در کتاب العمدة است و او هم تصریح می کند که از صحیح مسلم نقل می کند.
بعضی بر این روایت تعلیق زدند:
لا ظهور في ذلك، إذ المعنى: لا يخاف من كلّ أحد حتى الحيوانات، إلّا ضلال الطريق و تيهه. و يهاب- و يقال: أهاب-: موضع قرب المدينة. و ينبغي أن نلفت الإنتباه هنا إلى أنّ بعض المحدّثين يميل إلى قبول كلّ ما روي في مدح بعض البلاد و الأقوام أو ذمّها، و بعضهم يميل إلى ردّها و تكذيبها، لأنّها امتدّت إليها أيدي الوضع بسبب الأحداث و الصراعات التاريخية داخل الأمّة و خارجها. و لا شكّ أنّ المنهج الصحيح هو التثّبت و التدقيق و عدم التسرّع في التصديق أو التكذيب إلّا بميزان البحث العلمي الرصين، و بهذا المنظار المجرّد ينبغي أن تبحث الأحاديث الواردة في هذا الفصل و الفصول الآتية عن العرب و بلادهم و عن اليهود و الترك و الروم و الفرس و غيرهم. و من أهمّ ما ينفع في ذلك معرفة الظروف و الأحداث التي جرت في صدر الإسلام، فإنّ فيها كثيرا من القرائن، و كذلك القرائن من متن الحديث و من الأحاديث الأخرى، فإنّها جميعا تشكّل عاملا يضاف إلى عامل السند، و تجعل الباحث يطمئنّ أو يظنّ بصحّة الحديث، أو عدم صحّته، أو يتوقّف فيه. و من القرائن المؤيّدة لارتباط هذا الحديث بعصر ظهور المهدي علیه السلام ما ورد فيه عن المال، و أن تحوّل الصحاري القاحلة إلى مروج يحتاج إلى معجزة أو إمكانات عظيمة جد.[11]

« معنای روایت این است: از چیزی جز گم کردن راه نمی ترسد؛ حتی از حیوانات. بعضی می گویند: روایاتی که در مدح سرزمین ها و اقوام یا ذم آن ها است، قبول نیست و مردود است؛ چون دست های وضع دراز شد؛ یعنی قضایای سیاسی و شیطنت ها بوده است و نظر ما هم همین است؛ مخصوصا در مذمت ها. یک بار هم در مورد قوم کرد و بعضی از شهرها بحث کردیم، سند روایت نیز شامی بود. عرض کردیم حدس ما این است وضع چنین احادیثی برای این است که مردم را رودرو قرار بدهند و اقوام و شهرها را تحریک کنند. »
این سنخ روایاتی که مذمت می کند یا مجعول و موضوع است یا موضعی (برای زمان خاص) است، امام می فرماید: از کجا هستی؟ می گوید: از اصفهان. می فرماید: بنویس این ها بغض ما اهل بیت را دارند، علامه مجلسی نظر می دهد که این روایت مقطعی است، می خواهم عرض کنم که آیا واقعا اصفهان در آن روز (قبل سال چهل یا سال 37 هجری) نسبت به اهل بیت علیهم السلام موضع داشت؟ مگر اهل بیت علیهم السلام اصفهان را فتح کردند؟ بلکه خلفا فتح کردند و هر کار خرابی بوده به حساب آن ها است نه به حساب امیر المومنین علیه السلام، بغض امیر المومنین برای چه؟ آری ممکن است تبلیغات سوء از همان ایام در شهرهای فتح شده انجام گرفته باشد. ثانیا قبلا عبارتی را در مورد ابن عقده نقل کردیم که:
ابن ابی سری گفت: ابن عقده را در کوفه دیدم، از او خواستم که درس روز گذشته را نتوانستم شرکت کنم، برای من دوباره بگوید، او امتناع کرد. اصرار کردم، گفت: از کجا هستی؟ گفتم: از اصفهان. گفت: ناصبانی که دشمنی با اهل بیت علیهم السلام را بنا گذاشتند. گفتم: این را نگو زیرا در بین آن ها متفقه و فضلا و شیعه هستند. گفت: شیعه معاویه؟ گفتم: نه به خدا قسم بلکه شیعه علی علیه السلام و احدی در بین آن ها نیست مگر اینکه علی علیه السلام از چشم و اهل او عزیزتر است. سپس درسی که از من فوت شده بود برای من تکرار کرد.[12]

پس این سنخ روایات گاهی مقطعی و موضعی است و گاهی هم وضع است.
مرحوم مجلسی نقل می کند:
يج، الخرائج و الجرائح رُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ لَهُ اكْتُبْ أَمْلَى عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ علیه السلام- أَنَّ أَهْلَ أَصْفَهَانَ لَا يَكُونُ فِيهِمْ خَمْسُ خِصَالٍ السَّخَاوَةُ وَ الشَّجَاعَةُ وَ الْأَمَانَةُ وَ الْغَيْرَةُ وَ حُبُّنَا أَهْلَ الْبَيْت. [13]

« امام فرمود: بنویس املای علی بن ابی طالبعلیه السلام است: پنج خصلت در اهل اصفهان نمی باشد: سخاوت، شجاعت، امانت، غیرت و حب ما اهل بیت.»
سپس مرحوم مجلسی می فرماید:
بيان كان أهل أصفهان في ذلك الزمان إلى أول استيلاء الدولة القاهرة الصفوية أدام الله بركاتهم من أشد النواصب و الحمد لله الذي جعلهم أشد الناس حبا لأهل البيتعلیهم السلام و أطوعهم لأمرهم و أوعاهم لعلمهم و أشدهم انتظارا لفرجهم حتى أنه لا يكاد يوجد من يتهم بالخلاف في البلد و لا في شي ء من قراه القريبة أو البعيدة و ببركة ذلك تبدلت الخصال الأربع أيضا فيهم رزقنا الله و سائر أهل هذه البلاد نصر قائم آل محمد ص و الشهادة تحت لوائه و حشرنا معهم في الدنيا و الآخرة.
« اهل اصفهان در آن زمان تا اول به قدرت رسیدن دولت قدرتمند صفویه از اشد نواصب بودند و شکر خدایی را که آن ها را اشد الناس از جهت محبت به اهل بیت علیهم السلام و فرمانبری و اطاعت و فراگیری علم اهل بیت و انتظار فرج آن ها قرار داد تا آنجا که کسی که متهم به خلاف باشد در شهر و روستاهای دور و نزدیک یافت نمی شود و به برکت آن، چهار خصلت دیگر هم تغییر کرد.»
اضافه کنیم که این مقطعی است زیرا بخت النصر یهود را از اورشلیم به مناطق جی فرستاد، لذا اشاره به آن ها است که یهود احرص الناس علی الحیاة یهود در خسّت طبع و دنائت معروف هستند، دکتر جهود خوبی در اصفهان بود اما صندلی و چراغ قوه در مطب نداشت، مریض را می آورد در آفتاب و می گفت دهانت را باز کن و همین طور پول ها را جمع می کرد و برای اسرائیل می فرستاد.

 

[1] قاموس الرجال ؛ ج 8 ؛ ص240.

[2] حالا اگر بگوئیم ملکی بر فاطمه زهرا علیها السلام. نازل می شد خیلی زیاد است و فورا ما را متهم می کنند به اینکه می گوئیم بر فاطمه زهرا وحی نازل می شد

[3] همان.

[4] این جمله خیلی مهم است، می گوید: چیزهایی که این ها نقل می کنند پیامبر نگفته و انچه پیامبر صلی الله علیه و آله. فرموده نقل نمی کنند

[5] او یک چیزی در لفافه گفته، این همان فشار حکومت در منع حدیث است.

[6] نهج البلاغة ؛ 445 ؛ الكتاب54.

[7] قاموس الرجال ؛ ج 8 ؛ ص241.

[8] همان.

[9] قاموس الرجال ؛ ج 8 ؛ ص242.

[10] معجم الأحاديث الإمام المهدي علیه السلام. ؛ ج 2 ؛ ص5

[11] معجم الأحاديث الإمام المهدي علیه السلام. ؛ ج 2 ؛ ص6

[12] سیر اعلام النبلاء.

[13] بحار الأنوار (ط - بيروت) ؛ ج 41 ؛ ص301.