جلسه 1399/09/23

بسم الله الرحمن الرحیم



/ امنیت فراگیر/شاخصه های ظهور و حکومت امام زمان

موضوع: شاخصه های ظهور و حکومت امام زمان/ امنیت فراگیر/

ادامه بررسی روایت سوم
بحث ما پیرامون امنیت در دوران امام عصر علیه السلام بود، روایات شیعه را بررسی می کنیم، روایت اول از امیر مومنان علیه السلام بود که بررسی سندی و دلالی شد و روایت دوم از امام صادق علیه السلام بود که در این روایت از امام سوال شد "ما افضل هستیم یا اصحاب امام مهدی؟" و حضرت فرمودند: "شما افضل هستید." و روایت سوم روایتی بود که از علل الشرایع نقل کردیم که امام علیه السلام پس از مناظره با ابو حنیفه در مورد تفسیر آیات فرمودند:
يَا أَبَا بَكْرٍ سِيرُوا فِيها لَيالِيَ وَ أَيَّاماً آمِنِينَ فَقَالَ مَعَ قَائِمِنَا أَهْلَ الْبَيْتِ وَ أَمَّا قَوْلُهُ وَ مَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً فَمَنْ بَايَعَهُ وَ دَخَلَ مَعَهُ وَ مَسَحَ عَلَى يَدِهِ وَ دَخَلَ فِي عَقْدِ أَصْحَابِهِ كَانَ آمِناً.
« اى ابو بكر مقصود از "سِيرُوا فِيها لَيالِيَ وَ أَيَّاماً آمِنِينَ " اين است كه: با قائم ما اهل بيت سير و مسافرت كنيد كه در امنیت كامل مى باشيد. و مراد از "وَ مَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً" اين است كه هر كس با قائم ما بيعت كرده و در گروه آن حضرت باشد و به دست آن بزرگوار مسح كند و در گروه اصحابش باشد البته از هر گزندى در امان مى باشد.»
ما قبل از بررسی سند و مصدریابی این روایت، نکته ای را عرض کنیم و آن اینکه این روایت در روضه کافی نیز نقل شده ولی در آنجا مناظره امام علیه السلام با ابو حنیفه نیست بلکه مناظره با قتاده[1]
است و در آن مناظره امام علیه السلام از این آیات سوال می کند و قتاده نمی تواند جواب دهد اما امام علیه السلام در روایت قتاده این آیات را بر دوران امام عصر علیه السلام تطبیق نمی دهند لذا تنها روایتی که این دو آیه را بر دوران امام عصر علیه السلام و امنیت در آن دوران تطبیق می دهد همین روایت علل الشرایع است.
مرحوم مجلسی می فرماید:
اعلم أن المشهور بين المفسرين أن هذه الآية لبيان حال تلك القرى في زمان قوم سبأ... و يظهر من كثير من أخبارنا أن الأمر متوجه إلى هذه الأمة، أو خطاب عام يشملهم أيضا.[2]
«بدان که مشهور بین مفسرین این است که این آیه برای بیان حال آن قریه ها و آبادی ها در زمان قوم سبأ است... و از بسیاری از روایات ما ظاهر می شود که امر متوجه این امت است یا اینکه خطاب آن عام است و شامل این امت هم می شود.»
منابع روایت:
علل الشرایع
نور الثقلین: ج 3 ، ص 332 از علل الشرایع
البرهان: ج 3، ص 212 از علل الشرایع
بحار الانوار: ج 52، ص 314 از علل الشرایع
مناقب ابن شهر آشوب: ج 4، ص 253
امالی طوسی
بررسی سند روایت:
حدّثنا أبي و محمد بن الحسن رحمهما اللّه قالا: حدّثنا سعد بن عبد اللّه قال: حدّثنا أحمد بن أبي عبد اللّه البرقي قال: حدّثنا أبو زهير بن شبيب بن أنس، عن بعض أصحابه، عن أبي عبد اللّه علیه السلام
سعد بن عبد الله اشعری:
ظاهرا در وثاقت ایشان بحثی نیست اگر چه بعضی نسبت به او تامل دارند ولی تامل آن ها در مورد وثاقت و اعتبار خود او نیست بلکه در مورد ملاقات او با امام است، ملاقاتی که به اتفاق احمد بن اسحاق رخ داد و به سامرا رفتند و با امام عسکری علیه السلام ملاقات کردند و دیدند آقازاده ای در سنین کودکی نزد امام عسکریعلیه السلام است. مرحوم خوئی و مرحوم تستری و غیر ایشان ایرادهایی بر این ملاقات می گیرند ولی روایت قوی تر از این است که ما با این ایرادها دست از آن برداریم.[3]

احمد بن ابی عبد الله برقی:
در مورد ایشان هم بحث است، مشکل او این است که نقل از ضعفا می کند و روایات او مراسیل است.
ابو زهیر بن شبیب بن انس:
ابو زهیر نام این راوی است یا کنیه او؟ اگر ابو زهیر نام او باشد، به این نام کسی را در کتب رجال نیافتیم و اگر ابو زهیر کنیه او باشد، ظاهرا شبیب بن انس با کنیه ابو زهیر نیز نمی باشد، دو سه نام هست که بر این راوی تطبیق داده نمی شود.
عن بعض اصحابه:
مشخص نیست مراد اصحاب امام است یا اصحاب زهیر و همچنین روایت مرسل است.
سعد بن عبد الله اشعری:
به نظر ما ایشان فوق وثاقت است، شخصیت بزرگ و جلیل القدری است.
نظر شیخ طوسی رحمه الله:
جليل القدر، صاحب تصانيف ذكرناها في الفهرست، روى عنه ابن الوليد .. و غيره، روى ابن قولويه، عن أبيه، عنه. انتهى. و قال في الفهرست : سعد بن عبد اللّه القمي يكنّى: أبا القاسم، جليل القدر، واسع الأخبار، كثير التصانيف، ثقة.[4]
«دارای جایگاه بلند و صاحب تألیفاتی که ما در فهرست ذکر کردیم و ابن ولید از او روایت کرده، ابن قولویه از پدرش از او روایت می کند. و در فهرست گفته است: سعد بن عبد الله قمی جلیل القدر، واسع الاخبار و تألیفات زیادی دارد و او ثقه است.»
نظر نجاشی رحمه الله:
شيخ هذه الطائفة و فقيهها و وجهها، كان سمع من حديث العامة شيئا كثيرا، و سافر في طلب الحديث، لقي من وجوههم: الحسن بن عرفة، و محمّد بن عبد الملك الدقيقي، و أبا حاتم الرازي، و عباس البرفقي . و لقي مولانا أبا محمّد عليه السلام، و رأيت بعض أصحابنا يضعّفون لقاءه لأبي محمّد عليه السلام، و يقولون: هذه حكاية موضوعة عليه ، و اللّه اعلم.[5]

«شیخ این طائفه و فقیه و شخصیت آنان بود، و احادیث بسیاری از عامه شنیده و در جستجو حدیث مسافرت می کرد و با شخصیت های عامه دیدار داشت: حسن بن عرفه، محمد بن عبد الملک دقیقی و ابو حاتم رازی و عباس برفقی و با ابا محمد ملاقات کرد و دیدم که بعضی از اصحاب ما این ملاقات با ابا محمد را تضعیف می کنند و می گویند: این حکایت برای او جعل شده است.»
مرحوم شهید ثانی هم نظر بر ضعف این ملاقات دارند:
قال الشهيد الثاني في تعليق الخلاصة: هذه الحكاية ذكرها الصدوق له في كتاب إكمال الدين. و أمارات الوضع عليها لائحة.[6]
«صدوق این حکایت را در اکمال الدین ذکر کرده است و نشانه های وضع این ملاقات ظاهر است.»
گفته اند که او در سال 301 یا 299 هجری رحلت کرده است.
مرحوم علامه حلی هم در مورد ایشان مباحثی دارد و می فرماید: ملاقات او را تضعیف کردند.
تحریر طاووسی در ترجمه ابن فضال، ابن شهر آشوب در معالم العلماء، مجلسی در وجیزه و بلغه و مشترکات او را توثیق می کنند.
ابن طاووس در اقبال ادعای اتفاق بر او می کند.
مرحوم مامقانی اصل جریان ملاقات را از اول تا آخر نقل می کند:
إنّ تحقيق حال هذه الحكاية يحتاج إلى نقلها، و هي و إن كانت طويلة يخرج بنقلها الكتاب عن وضعه .[7]

«تحقیق حال این حکایت نیاز به نقل آن دارد و این حکایت و اگر چه طولانی می باشد اما به نقل آن، کتاب از وضعش خارج می شود.» (یعنی بحث رجال است و بحث حدیث نیست و با نقل آن کتاب از روش اش خارج می شود.)
ذکر کل جریان ملاقات هم از حوصله این بحث خارج است، ما قبلا نقل کرده و در کتاب تا ظهور نیز نقل و بررسی کردیم، سعد اهل بحث و مناظره بود که گرفتار یکی ار نواصب متعصب شد و از عهده بحث برنیامد، ناصبی جریان غار را به عنوان فضیلت برای ابو بکر نقل کرد و جریان نفاق دو خلیفه اول را مطرح کرد که اگر می گوئید این دو منافق هستند این دو در مکه اسلام آوردند و در آن زمان اسلام قدرتی نداشت پس یا باید بگوئید اسلام آن ها از روی اجبار است که در آن زمان اسلام قدرتی نداشت یا باید بگوئید اسلام آن ها از روی اختیار بوده که دیگر نفاق آن ها معنا ندارد. سعد از جواب ماند، به خانه احمد بن اسحاق آمد، به او گفتند: او به سامرا رفت، خودش را به احمد بن اسحاق رساند و جریان را تعریف کرد، احمد بن اسحاق گفت: به اتفاق هم به نزد امام برویم و از ایشان سوالات را بپرسیم، نزد امام رفته و سوالات را مطرح کردندو جواب آن ها را گرفتند. خود متن روایت دلالت بر صدور آن از امام دارد، سوالات تفسیری، حدیثی، تاریخی، اعتقادی و همانجا چند کرامت دیده شد.
این ملاقات را بعضی تایید نکرده و تکذیب می کنند، بعضی اشکال می کنند که بعضی از جواب ها با نظر مشهور مخالف است که جواب آن این است که مخالفت با مشهور اشکالی وارد نمی کند.
آیة الله صافی این روایت را تایید و شبهات مطرح که عمدتا از مرحوم تستری است را عالمانه رد می کند. بنا بر این ما این روایت ملاقات را جزو روایات ادله وجود امام زمان و ولادت ایشان آوردیم: کسانی که ثقه و مورد اعتماد جامعه بودند، می گویند: با امام ملاقات کردیم و سؤالاتی را مطرح و جواب گرفتیم و جواب سؤالات همه از امام زمان بود و سن شریف حضرت هم در آن روز دو سال بوده و این یکی از ادله ولادت و وجود امام عصرعلیه السلام است. با اینکه مخاطب امام عسکری علیه السلام است، اما می فرماید: از پسرم سوال کنید. ما نمی توانیم غیر از وثاقت در مورد ایشان عرض کنیم.
فرزند مرحوم مامقانی راجع به سعد اشعری می فرماید:
إنّ جلالة المترجم و وثاقته، و قربه من الأئمة الأطهار علیهم السلام، و تفانيه في إحياء المذهب، و نشر معارف أهل البيت علیهم السلام ممّا لا يقبل النقاش، فهو شيخ مشايخ الطائفة في عصره، و مرجع الشيعة في صقعه، و قد اتفقت الكلمة على جلالته و وثاقته و عدالته، فعليه يعدّ من أوثق الثقات، و حديثه مجمع على صحته، فتفطن.[8]

«جلالت و وثاقت راوی و قرب او به ائمه اطهار علیهم السلام و جانثاری او در احیای مذهب و نشر معارف اهل بیت علیهم السلام از چیزهایی است که قابل مناقشه نیست پس او بزرگ مراجع طائفه در عصرش و مرجع شیعه در محلش بود و بر جلالت و وثاقت و عدالت او اتفاق کلمه است بنابراین او از موثق ترین ثقات شمرده می شود و اجماع بر صحت حدیث او است.»
پس نسبت به سعد بن عبد الله اشعری هیچ بحثی نیست.
احمد بن ابی عبد الله برقی
نظر نجاشی رحمه الله:
أحمد بن محمّد بن خالد بن عبد الرحمن بن محمّد بن عليّ البرقي أبو جعفر، أصله كوفي. و كان جدّه محمّد بن علي حبسه يوسف بن عمر بعد قتل زيد [عليه السلام ]، ثمّ قتله. و كان خالد صغير السن، فهرب مع أبيه عبد الرحمن إلى برق رود، و كان ثقة في نفسه، يروي عن الضعفاء، و اعتمد المراسيل ، و صنّف كتبا.[9]

«احمد بن محمد بن خالد بن عبد الرحمن بن محمد بن علی برقی، اصل او کوفی است و یوسف بن عمر جد او محمد بن علی را بعد از شهادت زید به زندان انداخت سپس او را به قتل رساند، خالد کم سن و سال بود و همراه پدرش عبد الرحمن به برق رود فرار کرد، او فی نفسه ثقه است اما از ضعفا روایت می کرد و بر مراسیل اعتماد داشت و او کتبی تألیف کرد.»
آیا واقعا نقل از ضعفا و اعتماد بر مراسیل اشکال بر راوی است و آیا اینگونه روشی در بین اصحاب نبوده که از ضعفا نقل روایت کنند؟ گاهی ده روایت ضعیف نقل می کردند تا همدیگر را تایید بکنند.
نظر شیخ طوسی رحمه الله:
و كان ثقة في نفسه، غير أنّه أكثر الرواية عن الضعفاء، و اعتمد المراسيل، و صنّف كتبا كثيرة.[10]

علامه نیز همین بیان را دارند.
مرحوم مامقانی می فرماید:
و تنقيح المقال؛ أنّك قد سمعت توثيقه من النجاشي، و الشيخ في الفهرست، و العلّامة في الخلاصة.
و وثّقه ابن داود، و المجلسي في الوجيزة، و البحراني في البلغة، و الطريحي و الكاظمي في المشتركاتين، و هو المحكي عن مشرق الشمسين ، و مجمع المولى عناية اللّه ، و مجمع الفائدة للأردبيلي رحمه الله و .. غيرها. و هو ظاهر الحاوي ، حيث ذكره في الفصل الأوّل المعدّ لعدّ الثقات. و نقل كلمات النجاشي، و الشيخ، و العلّامة. و لم يلحقها بغمز أو تأمّل، كما هي عادته في كثير من الثقات. و بالجملة؛ فهذه التوثيقات حجّة لنا كافية.[11]

«خلاصه بحث: توثیق او را از نجاشی و شیخ در فهرست و علامه در خلاصه دانستی؛ و ابن داود و مجلسی در وجیزه و بحرانی در بلغه و طریحی و کاظمی در مشترکات نیز او را توثیق کردند، نتیجه اینکه این توثیقات برای ما حجت کافی است.»
اما در مقابل بعضی قائل به ضعف او و ادله ای را نیز بر ضعف او اقامه کردند که یکی از ادله آن ها این است که احمد بن محمد بن عیسی او را از قم طرد کرد و بعد پشیمان شد و او را برگرداند و در تشییع جنازه او پابرهنه و سربرهنه شرکت کرد و این کار را برای تایید او و نشان دادن اینکه از حرف خود برگشته، انجام داد.
بنابراین سعد بن عبد الله اشعری و احمد بن محمد برقی مشکلی ندارند
 

[1] قتاده فقیه بصره بود، اما به اندازه ابو حنیفه ادعا نداشت، ولی منحرف بود.

[2] مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول ؛ ج 26 ؛ ص407.

[3] به کتاب ما « تا ظهور» مراجعه شود.

[4] تنقيح المقال في علم الرجال (ط الحديثة) ؛ ج 30 ؛ ص353.

[5] تنقيح المقال في علم الرجال (ط الحديثة) ؛ ج 30 ؛ ص354.

[6] همان.

[7] تنقيح المقال في علم الرجال (ط الحديثة) ؛ ج 30 ؛ ص365.

[8] تنقيح المقال في علم الرجال (ط الحديثة) ؛ ج 30 ؛ ص385.

[9] تنقيح المقال في علم الرجال (ط الحديثة) ؛ ج 7 ؛ ص274.

[10] تنقيح المقال في علم الرجال (ط الحديثة) ؛ ج 7 ؛ ص277.

[11] تنقيح المقال في علم الرجال (ط الحديثة) ؛ ج 7 ؛ ص279.