جلسه 1399/09/02

بسم الله الرحمن الرحیم



جریانات آذربایجان قبل از ظهور امام زمان

موضوع: جریانات آذربایجان قبل از ظهور امام زمان

ادامه بررسی سند روایت ششم
قتادة
قتاده از نظر عامه نیز مشکل دارد و در کتب رجالی ما نیز مطرح نشده است ولی با توجه به اینکه در اسناد روایات مهدویت بیش از 60 بار نام او آمده اگر چه در طرق روایات عامه است (اکثر روایات او در دو جلد اول معجم الاحادیث الامام المهدی علیه السلام آمده یعنی در سند روایات نبوی است و در جلد هفتم هم در هفت سند نامش آمده که مجموعا شصت و هشت روایت، جلد اول 44 مورد و جلد دوم 21 مورد و در جلد سوم 7 مورد) لذا نمی توان به راحتی از کنار او بگذریم البته نمی خواهیم او را تأیید بکنیم، زیرا بعضی او را رمی به نصب کردند امّا یکی و دو جریان از او نقل شده که حکایت از آن دارد که او نسبت به امیر مومنان علیه السلام زاویه نداشته بلکه از نواصب متنفر بوده البته باز هم تأکید می کنیم نمی خواهیم او را تبرئه و تحسین یا توثیق کنیم.
ما روایت مناقب را می پذیریم زیرا مغیبات امیر مومنان علیه السلام به تواتر معنوی به ما رسیده است و این هم جزء مغیبات است لذا ما نسبت به این روایات تواتر اجمالی یا معنوی داریم و در خصوص آذربایجان هم باز تواتر داریم به اینکه آذربایجان آبستن حوادث و درگیر حوادثی خواهد شد اما تفصیلات آن را نه، ما علم اجمالی به اصل قضیه داریم لذا راوی آن هم مثل قتاده ضعیف هم باشد، ضربه و لطمه ای به اصل پذیرش روایت نمی زند.
در کافی شریف روایتی از قتاده نقل شده است که از استاندار مدینه تعبیر زندیق می کند چون استاندار در برابر فضیلت امیر مومنان علیه السلام موضع گرفته بود. استاندار در مسائلی که مربوط به عزت اسلام، نبی مکرم صلی الله علیه و آله و امیر مومنان علیه السلام است، موضع گرفته و ایشان ناراحت شده و در مورد او اینگونه تعبیر کرده است. استاندار خالد بن عبد الله قسری بود، او انسانی پست و رذل که در رذالت کم نظیر بود و در برابر امیر مومنان علیه السلام موضع می گرفت.
حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ الدِّهْقَانِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ الطَّاطَرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادِ بْنِ عِيسَى بَيَّاعِ السَّابِرِيِّ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ حَدَّثَنِي فُضَيْلٌ الْبُرْجُمِيُّ قَالَ:
كُنْتُ بِمَكَّةَ وَ خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَمِيرٌ وَ كَانَ فِي الْمَسْجِدِ عِنْدَ زَمْزَمَ فَقَالَ ادْعُوا لِي قَتَادَةَ قَالَ فَجَاءَ شَيْخٌ أَحْمَرُ الرَّأْسِ وَ اللِّحْيَةِ فَدَنَوْتُ لِأَسْمَعَ فَقَالَ خَالِدٌ يَا قَتَادَةُ أَخْبِرْنِي بِأَكْرَمِ وَقْعَةٍ كَانَتْ فِي الْعَرَبِ وَ أَعَزِّ وَقْعَةٍ كَانَتْ فِي الْعَرَبِ وَ أَذَلِّ وَقْعَةٍ كَانَتْ فِي الْعَرَبِ فَقَالَ أَصْلَحَ اللَّهُ الْأَمِيرَ أُخْبِرُكَ بِأَكْرَمِ وَقْعَةٍ كَانَتْ فِي الْعَرَبِ وَ أَعَزِّ وَقْعَةٍ كَانَتْ فِي الْعَرَبِ وَ أَذَلِّ وَقْعَةٍ كَانَتْ فِي الْعَرَبِ وَاحِدَةٌ قَالَ خَالِدٌ وَيْحَكَ وَاحِدَةٌ قَالَ نَعَمْ أَصْلَحَ اللَّهُ الْأَمِيرَ قَالَ أَخْبِرْنِي قَالَ بَدْرٌ قَالَ وَ كَيْفَ ذَا قَالَ إِنَّ بَدْراً أَكْرَمُ وَقْعَةٍ كَانَتْ فِي الْعَرَبِ بِهَا أَكْرَمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْإِسْلَامَ وَ أَهْلَهُ وَ هِيَ أَعَزُّ وَقْعَةٍ كَانَتْ فِي الْعَرَبِ بِهَا أَعَزَّ اللَّهُ الْإِسْلَامَ وَ أَهْلَهُ وَ هِيَ أَذَلُّ وَقْعَةٍ كَانَتْ فِي الْعَرَبِ فَلَمَّا قُتِلَتْ قُرَيْشٌ يَوْمَئِذٍ ذَلَّتِ الْعَرَبُ فَقَالَ لَهُ خَالِدٌ كَذَبْتَ لَعَمْرُ اللَّهِ إِنْ كَانَ فِي الْعَرَبِ يَوْمَئِذٍ مَنْ هُوَ أَعَزُّ مِنْهُمْ وَيْلَكَ يَا قَتَادَةُ أَخْبِرْنِي بِبَعْضِ أَشْعَارِهِمْ قَالَ خَرَجَ أَبُو جَهْلٍ يَوْمَئِذٍ وَ قَدْ أَعْلَمَ لِيُرَى مَكَانُهُ وَ عَلَيْهِ عِمَامَةٌ حَمْرَاءُ وَ بِيَدِهِ تُرْسٌ مُذَهَّبٌ وَ هُوَ يَقُولُ
فَقَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ إِنْ كَانَ ابْنُ أَخِي لَأَفْرَسَ مِنْهُ يَعْنِي خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ وَ كَانَتْ أُمُّهُ قُشَيْرِيَّةً وَيْلَكَ يَا قَتَادَةُ مَنِ الَّذِي يَقُولُ أُوفِي بِمِيعَادِي وَ أَحْمِي عَنْ حَسَبْ فَقَالَ أَصْلَحَ اللَّهُ الْأَمِيرَ لَيْسَ هَذَا يَوْمَئِذٍ هَذَا يَوْمُ أُحُدٍ خَرَجَ طَلْحَةُ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ وَ هُوَ يُنَادِي مَنْ يُبَارِزُ فَلَمْ يَخْرُجْ إِلَيْهِ أَحَدٌ فَقَالَ إِنَّكُمْ تَزْعُمُونَ أَنَّكُمْ تُجَهِّزُونَّا بِأَسْيَافِكُمْ إِلَى النَّارِ وَ نَحْنُ نُجَهِّزُكُمْ بِأَسْيَافِنَا إِلَى الْجَنَّةِ فَلْيَبْرُزَنَّ إِلَيَّ رَجُلٌ يُجَهِّزُنِي بِسَيْفِهِ إِلَى النَّارِ وَ أُجَهِّزُهُ بِسَيْفِي إِلَى الْجَنَّةِ فَخَرَجَ إِلَيْهِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ علیه السلام وَ هُوَ يَقُولُ
فَقَالَ خَالِدٌ لَعَنَهُ اللَّهُ كَذَبَ لَعَمْرِي وَ اللَّهِ أَبُو تُرَابٍ مَا كَانَ كَذَلِكَ فَقَالَ الشَّيْخُ أَيُّهَا الْأَمِيرُ ائْذَنْ لِي فِي الِانْصِرَافِ قَالَ فَقَامَ الشَّيْخُ يُفَرِّجُ النَّاسَ بِيَدِهِ وَ خَرَجَ وَ هُوَ يَقُولُ زِنْدِيقٌ وَ رَبِّ الْكَعْبَةِ زِنْدِيقٌ وَ رَبِّ الْكَعْبَةِ.[1]

« فضيل برجمى گويد: من در مكه بودم در وقتى كه خالد بن عبد اللَّه امير مكه بود و در كنار چاه زمزم در مسجد الحرام نشسته بود، پس دستور داده گفت: قتاده را پيش من بياوريد، او كه پيرمرد بود، با سر و ريش سرخ نزدش آمد و من نيز نزديك رفتم تا سخن آن دو را بشنوم، خالد گفت: اى قتاده گرامى ترين واقعه عرب و نيرومندترين واقعه عرب و خوارترين واقعه اى را كه در عرب اتفاق افتاده برايم بگو.
قتاده گفت: خدا كار امير را اصلاح كند گرامي ترين واقعه عرب و نيرومندترين آنها و خوارترين آنها همه يك واقعه بوده (و در يك واقعه اتفاق افتاده). خالد گفت: واى بر تو چگونه همه آنها يكى بوده؟ قتاده گفت: آرى خدا كار امير را اصلاح كند (همه يكى بوده). خالد گفت: بگو آن واقعه كدام است؟ قتاده گفت: آن واقعه بدر بود. خالد گفت: چگونه چنين بوده؟ قتاده گفت: اما اينكه اين واقعه گرامى ترين واقعه عرب بود بخاطر آنكه خداى عز و جل در آن واقعه اسلام و مسلمين را گرامى و ارجمند كرد، و اما اينكه نيرومندترين واقعه بود بخاطر آنكه خداوند اسلام و مسلمين را بدان واقعه نيرومند و عزيز ساخت، و اينكه خوارترين واقعه عرب بود زيرا با كشته شدن قريش عرب خوار شد.
خالد گفت: بخدا قسم كه دروغ گفتى زيرا در عرب آن روز عزيزتر از آنها (يعنى از افرادى كه در بدر كشته شدند) بودند، واى بر تو اى قتاده برخى از اشعار آنها را برايم بخوان: قتاده گفت: ابو جهل در آن روز از لشكر بيرون آمد و بر خود علامتى زده بود كه شناخته شود و عمامه سرخى بر سر و سپرى كه طلاكارى شده بود در دست داشت و مي گفت:
چگونه جنگ سركش بتواند از من انتقام كشد. كه من چون شتر دو ساله که دندان نیشش درآمده (در كمال نيرومندى) هستم. براى چنين روزى مادر مرا زائيده
خالد گفت: دشمن خدا دروغ گفته چون برادرزاده من از او دليرتر بوده و مقصودش خالد بن وليد بود، چون مادر خالد بن عبد اللَّه امير مكه قشيرى بوده (و خالد بن وليد نيز از آن قبيله بوده است). واى بر تو اى قتاده كه بوده كه مي گفت: "به وعده ام وفا دارم و از حسب خويش حمايت كشم"؟
قتاده گفت: خدا كار امير را اصلاح كند، اين شعر مربوط به آن روز نيست، اين شعر مربوط به جنگ احد است هنگامى كه طلحة بن ابى طلحة براى جنگ بيرون آمد و فرياد ميزد و مبارز مي طلبيد هيچ كس به جنگ او نيامد، طلحة گفت: شما چنين پنداريد كه با شمشيرهاى خودتان ما را به دوزخ مى فرستيد و ما با شمشير هامان شما را به بهشت ميفرستيم پس يك تن از شما به جنگ من آيد تا مرا با شمشير خود به دوزخ فرستد و من او را با شمشير خويش به بهشت روانه كنم، پس على بن ابى طالب علیه السلام به جنگش آمد و مي گفت:
منم فرزند كسى كه دو حوض (در كنار زمزم براى سقايت حاجيان) داشت يعنى عبد المطلب، و فرزند هاشم كه در سال قحطى مردم را طعام مي داد. وفا كنم به وعده ام و از حسب خويش حمايت كنم
خالد- لعنه اللَّه- گفت: به جان خودم دروغ گفته و به خدا ابو تراب چنين نبوده. قتاده گفت: اى امير اجازه بده برگردم. پس آن پيرمرد برخاست و مردم را كنار ميزد و مي گفت: به خداى كعبه قسم كه اين مرد بي دين است، به خداى كعبه كه اين مرد بي دين است! »
ما این روایت را رد نمی کنیم؛ زیرا در مقام نقل فضائل و اقاریر است. البته نمی خواهیم او را توثیق کنیم. همچنین روایتی از امام باقر علیه السلام در مورد او وارد شده است:
فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام وَيْحَكَ يَا قَتَادَةُ إِنَّمَا يَعْرِفُ الْقُرْآنَ مَنْ خُوطِبَ بِهِ.[2]
«امام باقر علیه السلام فرمود: ای قتاده! مخاطب قرآن، ما اهل بیت هستیم.»
به هر حال ما این روایت آذربایجان را که راوی آن قتاده است، می پذیریم؛ زیرا اولا مغیبات امیر مومنان علیه السلام است و خبر دادن از غیب از امام به تواتر حال یا به تواتر معنوی یا تواتر اجمالی به ما رسیده است. پس این روایت را هم به عنوان اینکه از مغیبات است رد نمی کنیم و خصوص آذربایجان را نیز رد نمی کنیم؛ چون روایات آن هم متواتر است؛ البته تواتر معنوی در مورد اصل اینکه حوادثی در آذربایجان رخ خواهد داد.
پس ما قتاده را تزکیه نمی کنیم؛ ولی می خواهیم بگوئیم قتاده یک چنین مواضعی هم داشته است و تأمل ما نسبت به قتاده به جهت این بود که نام او در اسناد بیش از شصت روایت مهدوی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمده است.
یکی از فضلای حاضر در درس:
شیخ عباس قمی رحمه الله فرموده: از این روایت استفاده می کنیم که قتاده از موالیان امیر مومنان علیه السلام بوده است.
جواب استاد:
روایت اولی هم که از روضه از کتاب معیشت نقل کردیم، بیانگر این است که ایشان مقامات ائمه معصومین علیهم السلام را رد نمی کند. هنگامی که امام علیه السلام به ایشان فرمود: «تو می دانی کجا نشستی» سپس آیه را خواند و فرمود: «آن ها ما هستیم و تو کنار این خانه نشستی.» و او ای واقعیت را رد نکرد.[3]

سؤال یکی از فضلای حاضر در درس:
ابهت و شکوه امام سبب فراموشی او شد.
جواب استاد:
شما می خواهید بفرمائید همین که این ابهت را دید برای او بس بود که دیگر نوبت به امتحان امام نمی رسد. آری خود او می گوید من با فقها نشست و برخاست داشتم با ابن عباس نشست و برخاست داشتم ( نشست و برخاست با ابن عباس خودش یک عنوان بود.) نزد هیچ یک از این ها اضطراب و لغزش پیدا نکردم. نزد شما اینگونه اضطراب پیدا کردم. امام علیه السلام فرمود: خوب می دانی ما که هستیم، می دانی ما انتخاب شدگان خدا هستیم، می دانی ما حجت بر خلائق هستیم. و او این مقامات را رد نکرد.[4]
ولی فرمایش شما هم صحیح است که دیگر جا نداشت چنین سوالی را مطرح بکند، این هم بستگی به مقدار معرفت او دارد.
سعید بن مسیب
ایشان پرونده سفیدی دارد؛ ولی حیف که نسبت به مهدویت کم روایت است. پس اگر ما پیرامون او بحث می کنیم خودش موضوعیت دارد؛ اما بررسی او ثمره کمتری در باب مهدویت دارد.
مرحوم کشی می فرماید:
سعيد بن المسيب: «قال الفضل بن شاذان: و لم يكن في زمن علي بن الحسين علیهما السلام في أول أمره إلا خمسة أنفس: سعيد بن جبير، و سعيد بن المسيب .. رباه أمير المؤمنين علیه السلام، و كان حزن جد سعيد أوصى إلى أمير المؤمنينعلیه السلام. [5]

« فضل بن شاذان گفت: در زمان امام زین العابدین علیه السلام در اوائل امر امام، کسی نبود جز این پنج نفر: سعید بن جبیر، سعید بن مسیب .. امیر مومنان علیه السلام سعید بن جبیر را تربیت کرد و جد او به نام حزن سفارش او را به امیر مومنان علیه السلام کرد.»
روایات در مدح سعید بن مسیب:
1. و منها: ما رواه الكشي في ذيل ترجمته: «محمد بن مسعود، قال: حدثني علي بن الحسن بن فضال، قال: حدثنا محمد بن الوليد بن خالد الكوفي، قال: حدثنا العباس بن هلال، قال: ذكر أبو الحسن الرضا علیه السلام، أن طارقا مولى لبني أمية نزل ذا المروة عاملا على المدينة، فلقيه بعض بني أمية و أوصاه بسعيد بن المسيب، و كلمه فيه و أثنى عليه، و أخبره طارق أنه أمر بقتله و أعلم سعيدا بذلك و قال له: تغيب، و قيل له تنح عن مجلسك فإنه على طريقه فأبى، فقال سعيد: اللهم إن طارقا عبد من عبيدك ناصيته بيدك و قلبه بين أصابعك، تفعل فيه ما تشاء فأنسه ذكري و اسمي، فلما عزل طارق، عن المدينة لقيه الذي كان كلمه في سعيد من بني أمية بذي المروة فقال: كلمتك في سعيد لتشفعني فيه فأبيت و شفعت فيه غيري؟ فقال: و الله ما ذكرته بعد أن فارقتك حتى عدت إليك».[6]

« عباس بن هلال گفت: امام رضا علیه السلام فرمود: طارق از آزاد شده های بنی امیه بود و از طرف بنی امیه به عنوان استاندار مدینه منصوب شده بود، بعضی از بنی امیه با او ملاقات کرد و او را به سعید بن مسیب سفارش کرد و از او تعریف و تمجید کرد، طارق او را خبر داد که مأمور به قتل او است و سعید را به آن آگاه کرد و به او گفت: پنهان شو، و به او گفته شد: به مجلست حاضر نشو زیرا او دنبال تو است اما او از مخفی شدن ابا کرد پس سعید گفت: خدایا طارق بنده ای از بندگان تو که اختیار او به دست تو و قلب او در ید قدرت تو است پس آنچه می خواهی با او بکن و یاد و نام مرا از یاد او دور کن، پس هنگامی که طارق از استانداری مدینه برکنار شد، آن شخص از بنی امیه که با او در مورد سعید صحبت کرده بود با او ملاقات کرد و گفت: در مورد سعید با تو صحبت کردم تا شفاعت مرا نزد او بکنی پس چنین نکردی و شفاعت دیگری را کردی؟ گفت: به خدا قسم یاد نکردم او را بعد از اینکه از تو جدا شدم تا به نزد تو برگشتم.»
یعنی ایشان مستجاب الدعوة بوده است.
2. و منها: ما رواه أيضا عن محمد بن قولويه قال: حدثني سعد بن عبد الله القمي، عن القاسم بن محمد الأصفهاني، عن سليمان بن داود المنقري، عن محمد بن عمر، قال: أخبرني أبو مروان، عن أبي جعفر علیه السلام، قال: سمعت علي بن الحسين علیهما السلام يقول: سعيد بن المسيب أعلم الناس بما تقدمه من الآثار و أفهمهم في زمانه.
« امام باقر علیه السلام فرمودند: شنیدم پدرم علی بن حسین علیهما السلام می فرمود: سعید بن مسیب آگاه ترین مردم به آثار گذشته و فهیم ترین مردم زمانش است.»
3. و منها: ما رواه الحميري في قرب الإسناد: الجزء 3، الحديث 25، عن أحمد بن محمد بن أبي نصر، قال: و ذكر عند الرضا علیه السلام القاسم بن محمد خال أبيه و سعيد بن المسيب، فقال علیه السلام: كانا على هذا الأمر.
« احمد بن محمد بن ابی نصر گفت: نزد امام رضا علیه السلام ذکر قاسم بن محمد و سعید بن مسیب شد، فرمود: این دو بر این امر (ولایت) بودند.»
4. و منها: ما رواه الكليني، عن محمد بن يحيى، عن أحمد بن محمد، عن عبد الله بن أحمد، عن إبراهيم بن الحسن، قال: حدثني وهب بن حفص، عن إسحاق بن جرير، قال: قال أبو عبد الله علیه السلام: كان سعيد بن المسيب، و القاسم بن محمد بن أبي بكر، و أبو خالد الكابلي من ثقات علي بن الحسين علیهما السلام.
« امام صادق علیه السلام فرمودند: سعید بن مسیب و قاسم بن محمد بن ابو بکر و ابو خالد کابلی از شخصیت های مورد وثوق امام علی بن حسین علیهما السلام بودند.»
5. و منها: ما رواه في المناقب: الجزء 4، (فصل معجزات علي بن الحسين علیهما السلام)، الحديث 26، عن الروضة سأل ليث الخزاعي سعيد بن المسيب عن إنهاب المدينة؟ قال: نعم شدوا الخيل إلى أساطين مسجد رسول الله صلی الله علیه و آله، و رأيت الخيل حول القبر، و انتهبت المدينة ثلاثا فكنت أنا و علي بن الحسين علیهما السلام نأتي قبر النبي صلی الله علیه و آله فيتكلم علي بن الحسين علیهما السلام بكلام لم أقف عليه، فيحال ما بيننا و بين القوم و نصلي و نرى القوم و هم لا يروننا، و قام رجل عليه حلل خضر على فرس محذوف أشهب بيده حربة مع علي بن الحسين علیهما السلام فكان إذا أومأ الرجل إلى حرم رسول الله صلی الله علیه و آله يشير ذلك الفارس بالحربة نحوه فيموت قبل أن يصيبه ..، الحديث.[7]

« لیث خزاعی از سعید بن مسیب خاطرات حمله به مدینة النبی را سؤال کرد؟ گفت: بله اسب ها را به ستون های مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله بستند و اسب ها را اطراف قبر دیدم، و سه روز مدینه را غارت کردند، من و علی بن حسین علیهما السلام نزد قبر پیامبر صلی الله علیه و آله آمدیم . علی بن حسین علیهما السلام به کلامی تکلم کرد که من نفهمیدم پس بین ما و آن قوم حائلی شد و نماز گزاردیم و ما آن قوم را می دیدیم ولی آن ها ما را نمی دیدند، مردی را سوار بر اسب دیدم که محافظ امام است چون یکی از آن ها خواست به حرم رسول خدا تعرض کند، آن اسب سواربا شمشیر به او اشاره کرده پس قبل از آنکه به او اصابت کند از بین رفت.»
و عن وفيات الأعيان : سعيد بن المسيّب، سيّد التابعين ، جمع بين الحديث و الفقه، و الزهد و العبادة و الورع، و سئل الزهري و مكحول: من أفقه من أدركتما؟ فقالا: سعيد بن المسيّب. و روي عنه أنّه قال: حججت أربعين حجة، و قيل: إنّه صلّى الصبح بوضوء العشاء خمسين سنة. انتهى. و عن تقريب ابن حجر: هو أحد العلماء الأثبات، و الفقهاء الكبار.[8]

« از وفیات الاعیان: سعید بن مسیب سید تابعین که بین حدیث و فقه، زهد و عبادت و ورع را جمع کرد، از زهری و مکحول سوال شد فقیه ترین کسی ک شما درک کردید که بود؟ گفتند: سعید بن مسیب. و از او روایت کرده که او گفت: چهل حج بجا آوردم، و گفته شده او به مدت پنجاه سال نماز صبح را با وضوی عشاء خواند. و از کتاب تقریب ابن حجر نقل شده: او یکی از علمای با ثبات و فقهای بزرگ است.»
البته عبادت ایشان عبادت با معرفت بوده زیرا در حوادث در کنار امام زین العابدین علیه السلام بود و سه امام از او تجلیل کردند پس عبادت او هم با معرفت بوده و الا همان است که گفته شده « لو أن عبدا صام دهرا قام لیلا و لم یکن بولایة علی فکب علی وجهه فی النار» شرط عبادت ولایت است، عبادت بدون ولایت عبادتی است که مصادیق متعدد و متفاوتی دارد و آن دیگر عبادت نیست بلکه همان بت پرستی است و الا عبادتی که خداوند عز و جل از ما خواسته « انما یتقبل الله من المتقین» امام متقین علی علیه السلام است و ولایت ایشان شرط عبادت است.


[1] الكافي (ط - الإسلامية) ؛ ج 8 ؛ ص110.

[2] الكافي (ط - الإسلامية) ؛ ج 8 ؛ ص312.

[3] کافی؛ ج6؛ ص256 و مرآة العقول؛ ج22؛ ص50 و بحار الانوار؛ ج46؛ ص357.

[4] همان.

[5] معجم رجال الحديث ؛ ج 9 ؛ ص139.

[6] همان.

[7] معجم رجال الحديث ؛ ج 9 ؛ ص140.

[8] تنقيح المقال في علم الرجال (ط الحديثة) ؛ ج 31 ؛ ص307.