جلسه 1399/08/25

بسم الله الرحمن الرحیم



جریانات آذربایجان قبل از ظهور امام زمان

موضوع: جریانات آذربایجان قبل از ظهور امام زمان
 
ادامه بررسی سند روایت چهارم
بحث ما پیرامون بررسی روایات حوادث آذربایجان در آخر الزمان بود، روایت علی بن ابراهیم بن مهزیار را نقل کردیم، در این روایت تفصیلی راجع به حوادث آذربایجان بود منتها اشکالات سندی و دلالی داشت لذا مرحوم خوئی در ضمن چهار اشکال و مرحوم تستری در ضمن ده اشکال روایت را مجعول و ساختگی می دانند. ما به بعضی از اشکالات سندی و دلالی اشاره کردیم.
ادامه اشکالات مرحوم تستری به روایت ابن مهزیار
7. یکی از عمده اشکال های مرحوم تستری به این روایت این بود که ابراهیم بن مهزیار در حیرت فوت شده و اصلا امام زمان را درک نکرد چطور قضیه را به ایشان نسبت می دهید و به روایتی از کافی شریف استناد می کند. مرحوم کلینی این روایت را از محمد بن ابراهیم بن مهزیار نقل می کند:
عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمَّوَيْهِ السُّوَيْدَاوِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَهْزِيَارَ قَالَ: شَكَكْتُ عِنْدَ مُضِيِ أَبِي مُحَمَّدٍ علیه السلام وَ اجْتَمَعَ عِنْدَ أَبِي مَالٌ جَلِيلٌ فَحَمَلَهُ وَ رَكِبَ السَّفِينَةَ وَ خَرَجْتُ مَعَهُ مُشَيِّعاً فَوُعِكَ وَعْكاً شَدِيداً فَقَالَ يَا بُنَيَّ رُدَّنِي فَهُوَ الْمَوْتُ وَ قَالَ لِيَ اتَّقِ اللَّهَ فِي هَذَا الْمَالِ وَ أَوْصَى إِلَيَّ فَمَاتَ فَقُلْتُ فِي نَفْسِي لَمْ يَكُنْ أَبِي لِيُوصِيَ بِشَيْ ءٍ غَيْرِ صَحِيحٍ أَحْمِلُ هَذَا الْمَالَ إِلَى الْعِرَاقِ وَ أَكْتَرِي دَاراً عَلَى الشَّطِّ وَ لَا أُخْبِرُ أَحَداً بِشَيْ ءٍ وَ إِنْ وَضَحَ لِي شَيْ ءٌ كَوُضُوحِهِ فِي أَيَّامِ أَبِي مُحَمَّدٍ ع أَنْفَذْتُهُ وَ إِلَّا قَصَفْتُ بِهِ [1]
فَقَدِمْتُ الْعِرَاقَ وَ اكْتَرَيْتُ دَاراً عَلَى الشَّطِّ وَ بَقِيتُ أَيَّاماً فَإِذَا أَنَا بِرُقْعَةٍ مَعَ رَسُولٍ فِيهَا يَا مُحَمَّدُ مَعَكَ كَذَا وَ كَذَا فِي جَوْفِ كَذَا وَ كَذَا حَتَّى قَصَّ عَلَيَّ جَمِيعَ مَا مَعِي مِمَّا لَمْ أُحِطْ بِهِ عِلْماً فَسَلَّمْتُهُ إِلَى الرَّسُولِ وَ بَقِيتُ أَيَّاماً لَا يُرْفَعُ لِي رَأْسٌ وَ اغْتَمَمْتُ فَخَرَجَ إِلَيَّ قَدْ أَقَمْنَاكَ مَكَانَ أَبِيكَ فَاحْمَدِ اللَّهَ.[2]

« محمّد بن ابراهيم بن مهزيار گفته است: پس از شهادت امام حسن عسكرى علیه السلام در خصوص امام پس از ايشان شكّ كردم، از طرفى مال زيادى [كه مربوط به امام علیه السلام بود] در نزد پدرم جمع شده بود، اموال را حمل كرده و سوار كشتى شد و من هم براى بدرقه پدرم بيرون رفتم، كه ناگهان تب شديدى بر پدرم عارض شد. به من گفت: پسرم مرا برگردان كه اين مريضى مرگ است و در مورد اين مال تقوى پيشه كن. آن گاه به من وصيت فرموده و از دنيا رفتند.
با خودم گفتم: پدرم وصيت به امر غيرصحيح نمى كند. بنا بر این مال را برمی دارم به عراق مى برم و در كنار شط فرات خانه اى كرايه مى كنم، و احدى را هم از موضوع مطلع نمى كنم. اگر امر امامت برايم واضح و آشكار شد، همچنان كه در ايام ابى محمّد علیه السلام واضح شده بود، اموال را به آن امام تقديم مى كنم، در غير اين صورت همه مال را در لذت ها و شهوت ها مصرف می کنم، و می خورم و می نوشم.
به عراق آمدم، خانه اى در كنار شط كرايه كردم و چند روزى آنجا بودم، ناگهان پيكى آمد و نامه اى به همراهش بود كه در آن نوشته بود: اى محمّد! فلان مبلغ مال نزد توست و فلان جا و مكان است. تا اين كه همه آن اموال را كه با من بود حتى امورى را كه من خودم نمى دانستم را برايم بيان كرده بود، لذا اموال را به پيك واگذار كردم. ولى چند روزى در آنجا ماندم، كسى هم به من سر نمى زد، به همين دليل ناراحت و غمگين شدم تا اين كه توقيع شريف برايم آمد: ما تو را جانشين پدرت قرار داديم، پس شكر خدا را به جا بياور.»
مرحوم مجلسی می فرماید: این روایت مجهول است.
اشکال به مرحوم تستری:
مرحوم تستری روایت علی بن مهزیار را به جهت مجهول بودن راوی آن رد می کند، حال اینکه روایت مورد استناد ایشان هم به محمد بن حموی مجهول است و فقط مرحوم خوئی تنها اسم او را ذکر می کند. مرحوم تستری بیان می کند که ابراهیم بن مهزیار در حال حیرت و عدم اعتقاد به امام زمان از دنیا رفته است و استناد ایشان به روایتی است که خودش مجهول است.
و ما این اشکال را در موارد دیگری نیز به مرحوم تستری داریم، ایشان روایات را به استناد روایاتی که خود آن روایات اشکال دارد رد می کند مانند جریان حضرت نرجس علیها السلام که ایشان از روم و کنیز بود و امام هادی علیه السلام او را خریداری کردند و همسر امام عسکری علیه السلام شدند، مرحوم تستری این مطالب را به ادعای ضعف روایت رد می کند و مدعی می شوند که ایشان ولیده بود و کنیز حضرت حکیمه بود و آن قضایا درست نیست و ضعیف است به استناد روایتی که آن روایت هم درست نیست؛ غیر معتبر را که نمی توان دلیل معتبر قرار داد. یا در تفسیر حروف مقطعه، در ملاقات اشعری و احمد بن اسحاق با امام عصر علیه السلام که امام برای «کهیعص» تفسیری بیان می کند ( کاف کربلا، هاء هلاک، یاء یزید، ع عطش، صاد صبر) مرحوم تستری کل این روایت را مجهول می داند و بر آن اشکال سندی و دلالی می کند و در اشکال دلالی بیان می کند که ما روایات دیگری داریم که برای «کهیعص» تفاسیر دیگری بیان کردند در حالی که تفسیر امام با تفاسیر دیگر منافاتی ندارد و هر یک تفسیری را برای این حروف مقطعه بیان کردند ثانیا همان اشکال به روایت اشعری به آن دسته از روایات مورد استناد تستری هم وارد است.
علامه مجلسی بعد از نظر به مجهول بودن این روایت می فرماید:
و محمد بن إبراهيم هو و أبوه من وكلاء الناحية كما ذكره في ربيع الشيعة و أعلام الورى .[3]
« محمد بن ابراهیم و پدر او از وکلای امام عصر علیه السلام بودند همانگونه که در ربیع الشیعه و اعلام الوری ذکر شده است.»
عبارات ربیع الشیعه همان عبارات اعلام الوری است در حالی که بعضی ها گفتند ربیع الشیعه از ابن طاوس است و اعلام الوری از طبرسی است، علامه مجلسی تعجب می کند که دو کتاب با عبارات واحد اما یکی از ابن طاوس و یکی از طبرسی باشد. این دو کتاب فقط در خطبه اختلاف دارند، مرحوم آقای تهرانی در جلد دوم اعلام الوری می فرماید: این کتاب همان کتاب طبرسی است، آقای ابن طاوس همان کتاب طبرسی را برای شاگردان می خوانده ولی شروع خواندن ایشان با خطبه بود و خطبه ایشان جای خطبه مؤلف قرار گرفت و مقرر می نویسد: قال الاستاد ولی بیان نکرده که ابن طاوس ربیع الشیعه را می گفته است.
سپس علامه رحمه الله می فرماید:
و قد مر في الباب السابق ما يناسب هذا المعنى، حيث قال في وصف جعفر الكذاب: قصاف، و في الإرشاد: و إلا أنفقته في ملاذي و شهواتي، و كأنه نقل بالمعنى، و في غيبة الشيخ و إلا تصدقت به.[4]

« و در باب قبل آنچه مناسب با این معنا است گذشت آنجا که در وصف جعفر کذاب گفت: قصاف و در ارشاد: در غیر این صورت آن را در لذات و شهوات خرج می کنم و گویا نقل به معنا شده است. (یعنی شأن ابن مهزیار بالاتر از این است که اینگونه تعبیر کند.) و در کتاب الغیبة شیخ "و الا تصدقت به" است.»
اگر گفته شود این روایت مشتمل بر مدح خود راوی است « فَخَرَجَ إِلَيَّ قَدْ أَقَمْنَاكَ مَكَانَ أَبِيكَ فَاحْمَدِ اللَّهَ.» گوئیم این اشکال نسبت به پدر او وارد نمی باشد.
پس اولا روایت (مات فی الحیرة) در مورد ابن مهزیار، مجهول است و محمد بن حموی سویدایی مذکور در سند روایت در کتب رجالی ذکر نشده است پس استناد آقای شوشتری برای تضعیف روایت ابراهیم بن مهزیار به این روایت صحیح نیست زیرا خود این روایت به محمد بن حموی مجهول است ثانیا اگر این روایت را بپذیریم، در خود این روایت آمده « فَخَرَجَ إِلَيَّ قَدْ أَقَمْنَاكَ مَكَانَ أَبِيكَ» یعنی پدر تو نماینده ما بود یعنی ایشان امام را درک کرده است پس در دوران حیرت فوت نشده است.
از جمله اشکالات دلالی مرحوم تستری عبارت است از:
برخى از اين چهار نقل، مشتمل بر نام شريف امام زمان كه هم نام پيامبر است، مى باشد با اين كه روايات فراوانى از پيامبر و ائمه علیهم السلام رسيده كه بر نهى از تسميه حضرت و حرمت نام بردن او دلالت دارد.
پاسخ آیة الله صافی:
آرى، در اخبار صحيحه اى به نام مبارك حضرت تصريح شده است. از سوى ديگر حرمت نام بردن حضرت در رواياتى وارد شده؛ ولى اين حرمت، مقيّد به قيودى است كه در اين مورد روايت ابن مهزيار شامل نهى وارده نمى باشد.
ما دربارۀ حرمت تسمیه بحث کردیم، این مسئله از قدیم بین علما مطرح بود، مرحوم صدوق تسمیه حضرت به نام مخصوص را جایز نمی دانست، از متاخرین بین مرحوم حر عاملی و مرحوم نوری در این مسئله اختلاف شدیدی وجود دارد، مرحوم حر عاملی قائل به جواز تسمیه و مرحوم نوری قائل به حرمت تسمیه است، آقای مکارم تسمیه را جایز می دانند و آقای صافی حرمت تسمیه را مقید به قیودی می دانند، از استادم آقای وحید شنیدم که قائل به حرمت تسمیه است، ما ادله را بررسی و قائل به حرمت تسمیه شدیم.
پس اشکال مرحوم تستری اینگونه جواب داده شد که غیر از این روایت، روایات صحیحۀ دیگری هم وجود دارد که نام حضرت در آن روایات برده شده و از طرفی هم روایاتی دال بر حرمت تسمیه وجود دراد، جمع بین دو دسته روایات به این است که حرمت تسمیه مقید به قیودی است.
در اين روايات آمده است كه سنّ ابراهيم بن مهزيار به اندازه اى طولانى مى شود كه ظهور امام زمان عجّل اللّه تعالى فرجه الشّريف را درك مى كند و امام به وى دستور مى دهد هنگام ظهور، همراه با برادرانت به سرعت نزد ما بياييد. و بطلان اين مطلب پرواضح است.
 

[1] القصوف: الإقامة على الاكل و الشرب.

[2] الكافي (ط- الإسلامية) ؛ ج 1 ؛ ص518.

[3] مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول ؛ ج 6 ؛ ص180.

[4] همان.