جلسه 1399/08/24

بسم الله الرحمن الرحیم



جریانات آذربایجان قبل از ظهور امام زمان

موضوع: جریانات آذربایجان قبل از ظهور امام زمان
 
ادامه بررسی سند روایت چهارم
بحث ما پیرامون جریانات آذربایجان در آخر الزمان بود، تتمۀ بحث سندی روایت چهارم روایت علی بن مهزیار که در آن به جریان آذربایجان اشاره شده را مطرح می کنیم. گفته شد که دو نفر از اعلام طائفه اشکالاتی به این روایت کرده اند، مرحوم خوئی چهار اشکال و مرحوم تستری ده اشکال مطرح می کنند. اشکالات مرحوم خوئی مطرح شد و جواب هایی داده شد که عمدتا در جواب از اشکالات مرحوم خوئی ناظر به فرمایشات آیة الله صافی در منتخب الاثر بودیم.
ادامه اشکالات مرحوم تستری به روایت ابن مهزیار:
3. از قوى ترين اشكالاتى كه بيانگر ساختگى بودن اين دسته از روايات است، بيان نام برادرى به نام موسى براى امام زمان است كه در دو روايت از اين چهار نقل، آمده است كه اين موضوع، خلاف مذهب و برخلاف اجماع شيعه مى باشد.
پاسخ:
جواب های متعددی به این اشکال داده شده است. این روایت چهار نقل دارد که دو نقل از مرحوم صدوق و دو نقل از مرحوم طبری و مرحوم طوسی است، این مطلب در نقل طوسی و طبری نمی باشد پس اشکال بر نقل آن ها وارد نیست بلکه این مطلب در دو نقل مرحوم صدوق ذکر شده است پس بر فرض وارد بودن اشکال، این اشکال بر نقل مرحوم صدوق وارد است و روایت مورد بحث ما نیز همان روایت مرحوم صدوق است.
گاهی گفته می شود مشهور و شاذ و گاهی گفته می شود دو قول است، در اینکه امام عصر علیه السلام برادر یا خواهری و امام عسکری علیه السلام فرزندی غیر از امام عصر داشته باشند یا نداشته باشند، گاهی گفته می شود که مشهور بین طائفه این است و گاهی گفته می شود دو قول است که یک قول قوی یک قول ضعیف یا یک قول اقوی و یک قول قوی. مرحوم مدرس نویسندۀ جنات الخلود که از معاصرین علامه مجلسی رحمه الله است در تتمۀ جدول هجدهم در شناختن احوال امام یازدهم امام عسکری علیه السلام در مورد اولاد امام می فرماید: زاد و ولد امام عسکری علیه السلام بنا بر قولی منحصر به حضرت صاحب الامر علیه السلام ( که در جدول آتی ذکر می شود) و یک دختری که نام و نشان او در کتب دیده نشده است و بنا بر قول اصح منحصر به حضرت صاحب الزمان علیه السلام که از حضرت نرجس بانو به هم رسیده است.
آیا انحصار فرزندان امام عسکری علیه السلام در حضرت ولی عصر روحی فداه از عقاید شیعه است؟ یا مشهور بین شیعه است؟ یا اینکه دو قول است؟ از این فرمایش آقای مدرس معلوم می شود که در این مورد دو قول است قول صحیح و قول اصح البته ایشان مدرکی هم نیاوردند.
پس بیان مرحوم تستری که می فرماید این مطلب خلاف مشهور است، اینگونه نیست و اینکه امام عسکری علیه السلام فرزند دیگری داشته باشند نه خلاف معتقدات است و نه خلاف مشهور است و اعتقاد به انحصار فرزند امام عسکری علیه السلام در حضرت مهدی علیه السلام جزء اعتقادات ما نیست بلکه آنچه جزء اعتقادات ما است و به آن اعتقادات شیعه از دیگر فرق متمایز می شود این است که امام عصر علیه السلام فرزند بلافصل امام عسکری علیه السلام است و ایشان امام دوازدهم و امام حی است که در پرده غیبت به سر می برند و هنگامی که خداوند عز و جل اراده کنند، ظهور می کند.
اگر گفته شود که مرحوم مدرس از متأخرین است، گوئیم از قدما نیز حسين بن حمدان در كتاب الهدايه و ابن ابى الثلج در كتاب تاريخ الائمه آورده اند كه امام عسكرى علیه السلام داراى تعدادى فرزند پسر و دختر بوده اند.
علّامه مجلسى در مورد اين دو نقل مى گويد: اين مطلب، از امور شگفت آور است و تازگى دارد[1]
امّا شگفت آور بودن يك حديث، دليل بر ساختگى بودن آن نمى باشد و حتى دليل بر ضعف روايت نمى شود. آرى، اين ديدگاه، نظريه اى نادر است و مخالف با مشهور بين شيعيان مى باشد. اما با اين همه نمى توان نظريه مشهور را به شيخ صدوق نسبت داد؛ زيرا وى كتاب كمال الدين را به عنوان كتاب اعتقادى نگاشته و اگر اين مطلب، برخلاف اعتقاد وى مى بود بايد حاشيه اى بر آن مى زد و عقيده خويش را مطرح مى كرد. از سويى، مشخّص نيست كه عدم وجود فرزندى ديگر به غير از حضرت مهدى براى امام عسكرى علیه السلام در زمره قضایای مشهور زمان شيخ صدوق بوده است وگرنه شيخ صدوق به آن اشاره مى كرد؛ حتى معاصرين وى اشاره اى به اين مطلب نكرده اند.
نتیجه اینکه باید بگوئیم که ایشان و معاصران او به این حرف که مشهور است پایبند نبوده اند؛ بلکه کسانی بودند که به این نظر معتقد نبوده و بر این اعتقاد بوده اند که امام عسکری علیه السلام فرزندان دیگری هم داشته است.
اين چهار نقل، يك جريان را حكايت مى كنند و هر چهار نقل، داراى يك محتوى مى باشند، زيرا امكان ندارد يك جريان، دقيقا براى دو تن يكبار براى على بن ابراهيم بن مهزيار و بار ديگر براى ابراهيم بن مهزيار اتفاق افتاده باشد. توجه داريد كه سند سه نقل، به على بن ابراهيم بن مهزيار و يك نقل به ابراهيم بن مهزيار بازمى گردد.
پاسخ آیة الله صافی:
اگر قائل شديم كه اين سرگذشت براى على بن ابراهيم بن مهزيار اتفاق افتاده است در آن جا كه ابراهيم بن مهزيار آمده، مى گوييم به جهت سهو و يا به خاطر اختصار، كلمه اى از عبارت افتاده است، زيرا موارد زيادى نام پدر، بر فرزند اطلاق مى شود. اما اگر گفتيم ماجرا براى ابراهيم بن مهزيار رخ داده است در موارد ديگر جمله «على بن» به اشتباه و يا به جهت اجتهاد نسخه برداران، بر آن افزوده شده است.
سند روايت ضعيف است به ويژه كه شخصى به نام على بن ابراهيم بن مهزيار نداريم و در رجال، چنين شخصى وجود ندارد.
پاسخ:
آيت اللّه صافى با پذيرفتن ضعف سند، پاسخ مى دهد كه: بين ضعف سند و ساختگى بودن روايت تفاوت است. آرى، سند روايت ضعيف است؛ ولى اگر همين روايت، با سند ضعيف به روايات ديگر ضميمه شود و به حدّ تواتر برسد، اشكال آن برطرف مى گردد.
به فرض پذيرش ضعف سند، ضعف سند روايتى را كه به ابراهيم بن مهزيار مى رسد پذيرا نمى شويم، زيرا شيخ صدوق روايت را از شيخ القميين عبد اللّه حميرى نقل مى كند و حميرى نيز بدون واسطه، ماجرا را از ابراهيم بن مهزيار روايت مى كند. بنابراين، سند روايت تام است و به واسطه تام بودن اين سند، ضعف روايات ديگر از اين دسته نيز جبران مى شود.
اشکال به پاسخ آیة الله صافی:
باید بگوئیم مرحوم صدوق این روایت را به واسطۀ ابن متوکل نقل می کند، آری حمیری بدون واسطه از ابراهیم بن مهزیار نقل می کند اما مرحوم صدوق با واسطۀ محمد بن موسی المتوکل نقل می کند و ایشان مهمل است.
آیة الله صافی متوجه این اشکال بوده اند و می فرماید:
اين اشكال، به اعتبار محمّد بن موسى المتوكل وارد نيست؛ زيرا ابن طاووس در كتاب فلاح السائل [2]
مدّعى وثاقت او است. افزون بر اين كه شيخ صدوق در موارد متعددى از وى نقل روايت مى كند و با عبارت رضى اللّه عنه از او تجليل مى كند و اين نشانه اعتماد به او است. البته با كلمه «ترضّى» وثاقت ثابت نمى شود؛ امّا در زمره راويان مهمل نيز، نمى باشد.
6. محمّد بن ابى عبد اللّه كوفى كه خود يكى از شخصيت هاى برجسته و علماى بزرگ است نام اشخاص معروف و غيرمعروفى را كه به شرف ديدار امام زمان نايل گشته اند گردآورى و بيان كرده است؛ ولى نامى از ابراهيم بن مهزيار به ميان نياورده است.
پاسخ:
اولا: محمّد بن ابى عبد اللّه، مدّعى بيان نام كليّه كسانى كه با امام علیه السلام ديدار كرده اند نمى باشد؛ بلكه وى عدّه اى را كه به نام آن ها دست يافته، يادآور شده است.
ثانيا: اگر بگوييم وى نام تمام افراد را آورده است. بنابراين بايد روايت هركسى را كه نام او در شمار اين افراد نيامده، پذيرا نشويد؛ ولى چنين نيست. و طبق قاعده نيز گفته اند: «عدم الوجدان لا يدلّ على عدم الوجود.» شايد محمّد بن ابى عبد اللّه، به نام ابراهيم بن مهزيار برنخورده باشد. بدين ترتيب عدم وجود نام ابراهيم بن مهزيار، دليل بر عدم ديدار وى با امام علیه السلام نيست.
ثالثا: احتمال مى رود، نام وى به عللى، از قلم افتاده باشد.
 

[1] بحار الانوار، ج2، ص47، ذيل حديث 32.

[2] فلاح السائل، ص158.