جلسه 1399/08/10

بسم الله الرحمن الرحیم



جریانات آذربایجان قبل از ظهور امام زمان

موضوع: جریانات آذربایجان قبل از ظهور امام زمان
 
بحث ما پیرامون بررسی روایات آذربایجان بود، روایت دوم روایت کعب الاحبار را نقل کردیم و گفتیم که متن روایت به جز دو فقره آن، شواهد دارد البته روایت هیچ ربطی به وضع فعلی ارمنستان و آذربایجان ندارد ولی چون ما بنا بر بررسی روایات داشتیم این روایت را بررسی کردیم. سپس به بررسی سند آن پرداختیم و معلوم شد که این روایت از نظر سند مشکل دارد، مرحوم نعمانی از ابن عقده نقل می کند و ابن عقده از احمد بن محمد دینوری نقل می کند. نظر ما در مورد احمد بن محمد دینوری بر این شد که می توان حُسن او را از روایتی که نقل کردیم استفاده کرد. طبق توقیعی که از امام عصر علیه السلام رسید، سفیر دوم محمد بن عثمان مأموریت یافت که وجوهات را در معیت دینوری نزد محمد بن قطان قمی ببرند. به مناسبت، ما یک مقدار در مورد محمد بن قطان قمی و شخصیت او بحثی کردیم که شخصی به نام ابو حامد مراغی گفته است: او سومی ندارد، مرحوم خوئی به آقای مراغی اشکال می کند و عرض کردیم که حاصل اشکال مرحوم خوئی، همان دور است. در ادامه پیرامون دوری که مرحوم خوئی مطرح می کند، توضیح می دهیم اگر چه از آن هم بحث نشود چیزی از بحث کم نمی شود ولی چون در بحث اشکال دور را مطرح کردیم، می خواهیم هم مظان این بحث و هم حرف مرحوم خوئی را بیان کنیم.
مرحوم خوئی در ترجمۀ احمد بن ابراهیم مراغی می فرماید:
أحمد بن إبراهيم: يكنى أبا حامد المراغي : من أصحاب العسكري علیه السلام، رجال الشيخ. اعتمد العلامة في رجاله على روايته بناء منه على أصله، و هو لزوم العمل برواية كل إمامي لم يرد فيه قدح، أو لما ذكره من ورود المدح فيه في رواية الكشي. و قال ابن داود: «إنه ممدوح، عظيم الشأن». و قال الكشي: «علي بن محمد بن قتيبة. قال: حدثني أبو حامد أحمد بن إبراهيم المراغي، قال: كتب أبو جعفر محمد بن أحمد بن جعفر القمي العطار، و ليس له ثالث في الأرض في القرب من الأصل يصفنا لصاحب الناحية علیه السلام، فخرج، وقفت على ما وصفت به أبا حامد أعزه الله بطاعته، و فهمت ما هو عليه، تمم الله ذلك له بأحسنه، و لا أخلاه من تفضله عليه، و كان الله وليه، أكثر السلام و أخصه. قال أبو حامد: و هذا في رقعة طويلة، و فيها أمر و نهي إلى ابن أخي كثير [كبيرة]، فأمسكت الرقعة أريدها، فقال أبو جعفر: اكتب ما خرج فيك، ففيها معان تحتاج إلى أحكامها، قال: و في الرقعة أمر و نهي عنه ع إلى كابل و غيرها»[1]

«احمد بن ابراهیم کنیه او ابو حامد مراغی از اصحاب امام عسکری علیه السلام است، ( رجال شیخ). علامه در رجالش بنا بر اصلی که دارند، بر روایت او اعتماد کرده است و آن اصل عبارت است از لزوم عمل به روایت هر امامی که قدحی در مورد او وارد نشده است، یا به جهت آنچه ذکر کرده که در روایت کشی در مورد او مدحی وارد شده است. ابن داوود گفته است: او ممدوح و عظیم الشأن است. و کشی گفته است: علی بن محمد بن قتیبه از ابو حامد احمد بن ابراهیم مراغی و او هم از ابو جعفر محمد بن احمد بن جعفر قمی عطار نقل کرده است؛ که ثالثی برای او در زمین نیست؛ نامه ای برای امام زمان در مورد من نوشت پس توقیع آمد: بر آنچه ابو محمد که خداوند او را به طاعتش عزت دهد، اطلاع یافتم و آنچه بر آن است را درک کردم، خداوند عاقبت او را نیکو بگرداند و او را از تفضلاتش دور نگرداند، خدا یار او است، بسیار از طرف من به او سلام برسان و او را به آن اختصاص بده. ابو حامد گفت: این در نامه ای طولانی بود و در آن نامه امر و نهی زیادی بود، پس آن نامه را خواستم، ابو جعفر گفت: آنچه در مورد تو بود، بنویس، در این نامه معانی است که نیاز به محکم کاری دارد. ابو حامد گفت: در نامه امر و نهی از امام علیه السلام برای اهل کابل و غیر آن بود.»
مرحوم خوئی می فرماید:
أقول: بما أن راوي المدح هو نفس أحمد فلا يعتنى بروايته، على أن في السند علي بن محمد بن قتيبة، و هو لم يوثق، و ذكر المشايخ هذه الرواية لا دلالة فيه على اعتمادهم عليها مع أنك قد عرفت في ترجمة إبراهيم بن حمويه أن الاعتماد لا يكشف عن التوثيق.[2]

«از آنجا که راوی مدح، خود احمد بوده پس به روایت او اعتنا نمی شود، مضافا در سند آن علی بن محمد بن قتیبه است که توثیق نشده است. اما اینکه مشایخ این روایت را ذکر کردند دلالت بر اعتماد آن ها به این روایت نیست و ما در ترجمه ابراهیم بن حمویه بیان کردیم که اعتماد کشف از توثیق نمی کند.»
عرض کنیم اولا نقل کاشف از اعتماد است و الا اشاره می کردند، ثانیا بر فرض که اعتماد کاشف از وثاقت نباشد، لااقل کاشف از حُسن مترجم هست.
هدف ما از نقل این مطالب این بود که آن شخصیتی که نام او در نامه امام عصر علیه السلام آمده بود ( احمد بن محمد قطان قمی ) را به مناسبت بررسی کنیم که شخصیت ایشان چگونه است اگر چه ربطی به توثیق احمد بن محمد دینوری ندارد، دینوری به نظر ما موثق یا حسن است، ولی چون در آن روایت آمده بود که سفیر دوم به همراه دینوری وجوهات را نزد او می برند، شخصیت او را مورد بررسی قرار دادیم که معلوم شد ایشان « لا ثالث له » از شخصیت های نادر هست که سومی ندارد و این کلام را احمد مراغی در مورد او گفته است، البته احمد مراغی به نظر مرحوم خوئی مورد وثوق نیست لکن وثاقت یا عدم وثاقت دینوری لطمه ای به بحث ما نمی زند چون ما در مورد شخصیتی که در متن روایت آمده بود بحث می کنیم لذا چه کلام مراغی درست باشد و چه درست نباشد لطمه ای به اصل اعتبار دینوری نمی زند فقط قصد ما از بیان این مطالب بیان مبنای مرحوم خوئی بود.
سؤال یکی از فضلای حاضر در درس: نسبت به این نکته ای که شما فرمودید، طبق مبنای مرحوم خوئی نقل علامت اعتماد نیست، شما فرمودید نقل علامت اعتماد است؟
استاد: نقل مشایخ؛ اینکه چندین نفر نقل کردند.
ادامه سؤال: شما فرمودید نقل علامت اعتماد است، مرحوم خوئی فرمودند نقل علامت اعتماد نیست، قبلا در مورد زعفرانی گفته بودند که او از ثقات نقل می کند، شما فرموید نقل از ثقه که برای او گفته شده اعم از این هست که همه نقل های او از ثقه باشد، پس نقل هم اعم از اعتماد و غیر اعتماد است، اگر در آنجا اعم است اینجا به طریق اولی اعم است؟
استاد: آنجا می گویند این آقا از ثقات نقل می کند و ثقات از او نقل می کنند گویا یک کبرای کلی در اختیار شما قرار می دهد پس ما الآن که شک داریم که ایشان ثقه هست یا ثقه نیست، مصداق این کلی می شود، وقتی ایشان از آقا نقل می کند و کلی آن این است که این آقا هر که از او نقل کرد ثقه می شود و خودش از ثقه نقل می کند، وقتی یک چنین قاعده ای داشته باشیم این مصداق آن کلی می شود. مرحوم خوئی می فرماید خوب این روایت را مشایخ نقل کردند.
ادامه سؤال: نقل اعم از اعتماد و عدم اعتماد است؟
استاد: ما می گوئیم بالاخره گاهی یک نفر و دو نفر نقل می کند. ولی نمی توان پذیرفت روایتی که مورد اعتماد نیست را همه نقل بکنند. آیا یک چنین روایتی با روایت ضعیف مساوی است؟ قطعا فرق می کند.
پس به نظر ما آقای دینوری مشکلی ندارد. امّا اینکه بگوئیم روایت او صحیح اعلایی است یا اینکه بگوئیم عادل یا موثق است؛ نه اینگونه نیست. اما روایت او ضعیف هم نیست؛ بلکه حسن است.
علی بن حسن کوفی:
بعضی تلاش می کنند که بگویند ایشان همان علی بن حسن بن فضال تیملی است، اگر تیملی باشد، ثقه است امّا واقفی متعصب است. از او در کتب اربعه پانصد روایت نقل شده است.[3]
امّا معلوم نیست که علی بن حسن کوفی همان تیملی باشد. مرحوم خوئی در جلد پنجم کتاب شان نیز در مورد ایشان بحث می کنند و از امام صادق علیه السلام روایت نقل می کند، و می فرماید: الظاهر امامیته، ایشان امامی است و بیش از این توثیقی ندارد مگر اینکه مبنای علامه حلی را بپذریم که اصل بر عدالت امامی است.
به هر حال ما نتوانستیم علی بن حسن کوفی را توثیق کنیم جز روایت او از امام صادق علیه السلام که ظاهر آن این است که او شیعه است، و طبق مبنای علامه حلی اصل قبول روایات شیعه است مگر اینکه ضعف راوی ثابت بشود و ضعف ایشان هم ثابت نشده است.
عمیرة بنت اوس:
نام ایشان به سه عنوان نقل شده است: عمیرة، عمرة و خمرة و هر کدام هم که باشد، اصلا چنین عناوینی در کتب رجالی ما نمی باشد یعنی ایشان مهمل است.
حصین بن عبد الرحمن:
حصین بن عبد الرحمن را فقط در کتاب مرحوم نمازی یافتیم، ایشان دو نفر به نام حصین بن عبد الرحمن ذکر می کند: حصین بن عبد الرحمن الجعفی الکوفی و می فرماید:
من أصحاب الصادق علیه السلام. قاله الشيخ في رجاله. و هو وجه في أصحابنا كما قاله النجاشي في ترجمة ابنه بسطام. قب: كتاب ابن عقدة قال الصادق علیه السلام للحصين بن عبد الرحمن: يا حصين لا تستصغر مودّتنا فانّها من الباقيات الصالحات. قال: يابن رسول اللّه ما أستصغرها و لكن أحمد اللّه عليها. ختص: عن محمّد بن إسماعيل بن عبد الرحمن الجعفي قال: دخلت أنا و عمي الحصين بن عبد الرحمن على أبي عبد اللّه علیه السلام فأدناه و قال: من هذا معك؟ قال: ابن أخي إسماعيل. فقال: رحم اللّه إسماعيل و تجاوز عنه سيّى ء عمله. كيف خلّفتموه؟ قال : بخير ما أبقى اللّه لنا مودّتكم. فقال: يا حصين لا تستصغروا مودّتنا- الخ. كنز: بإسناده عنه قال: دخلت أنا و عمّي. و روى الصدوق في التوحيد بإسناده عن أبي معاوية، عن الحصين بن عبد الرحمن، عن أبيه، عن الصادق علیه السلام؛ و بسند آخر عن عمرة بنت اويس (اوس)، عن جدها الحصين بن عبد الرحمن، عن أبيه، عن الصادق علیه السلام خطبة أمير المؤمنين في جوامع التوحيد.[4]

«شیخ ایشان را در رجالش از اصحاب امام صادق علیه السلام شمرده است و نجاشی در ترجمه بسطام فرزند او گفته است: او شخصیتی در بین اصحاب ما بود.
ابن شهر آشوب در مناقب از کتاب ابن عقده نقل کرده است که امام صادق علیه السلام به او فرمود: ای حصین مودت ما را کوچک نشمار که آن از باقیات و صالحات است. گفت: ای فرزند رسول خدا هرگز آن را کوچک نمی شمارم بلکه حمد خداوند را بر آن بجا می آورم. ( من أحبنا اهل البیت فلیحمد الله علی اول النعم، از امام سؤال شد اول نعم چیست؟ امام علیه السلام فرمود: طیب الولادة )
محمد بن اسماعیل بن عبد الرحمن جعفی گفت: من و عمویم حصین بن عبد الرحمن محضر امام صادق علیه السلام شرفیاب شدیم و بر او سلام کرد پس امام او را به نزد خود فراخواند و فرمود: فرزند چه کسی همراه تو است؟ گفت: فرزند برادرم اسماعیل، امام فرمود: خداوند اسماعیل را رحمت کند و از سیئات عمل او بگذرد، بعد از او چه کار می کنید؟ گفت: ما به خیر هستیم مادامی که خداوند مودت شما را برای مستدام بدارد پس امام علیه السلام فرمود: ای حصین مودت ما را کوچک نشمار....
و مرحوم صدوق از حصین بن عبد الرحمن از پدرش خطبۀ امیر مومنان علیه السلام در توحید را نقل می کند.»
به نظر ما اگر از این مطالب فوق وثاقت ایشان استفاده نشود لااقل وثاقت یا حُسن او ثابت است.
عبد الله بن ضمره:
مرحوم نمازی می فرماید:
لم يذكروه. جعله يزيد بن أنس أميرا على جند مختار. [5]

ایشان یکی از فرماندهان لشگر مختار بوده است، یکی از امرای مختار یزید بن انس بود که عبد الله بن ضمره را جزء فرماندهان لشگر مختار قرار داد. آیا می توان شرکت در لشگر مختار را دلیل بر حُسن مترجم قرار دهیم و آیا همۀ فرماندهان مختار خوب بودند و عاقبت به خیر شدند؟ بلکه امثال شبث ربعی در بین آن ها دیده می شود که می گویند شخصی متقلب و متلون بود، او برای امام حسین علیه السلام نامه نوشت و جزء لشگر ابن زیاد شد سپس به خون خواهان و به مختار پیوست و در نهایت ضد مختار شد.
مرحوم نمازی این مطلب را از بحار الانوار جلد 10 صفحه 289 و چاپ جدید جلد 45 صفحه 371 نقل می کند و علامه از کتاب اخذ الثأر فی احوال المختار ابن نما نقل کرده است. ابن نما از بزرگان ما است، ابن نما آثاری دارد که یکی شرح الثأر است که مرحوم مجلسی تمام این کتاب را در آخر جلد 45 نقل می کند و کتاب دیگر او مثیر الاحزان است که کتابی ارزشی پیرامون امام حسین علیه السلام است.
نظرات عامه پیرامون عبد الله بن ضمره:
عامه ایشان را توثیق می کنند: در تقریب التقریب[6]
آمده است: ثقة ثقة ثقة، صحیح اعلایی است. و از عجلی هم اینچنین نقل شده است البته توثیقات عامه برای ما حجت نیست.
پس نمی توان گفت عبدالله بن ضمره معتبر است. چون دلیلی بر اعتبار او نیست.
کعب الاحبار
مشکل اصلی سند روایت کعب الاحبار است، در مورد ایشان یک توثیق در کتب عامه وجود دارد، در تقریب التهذیب آمده است که او ثقه است. در مورد کعب الاحبار، حرف ها زیاد است. ایشان از نظر ما توثیق ندارد، بلکه تضعیف هم دارد، و یکی از اقسام توثیق و تضعیف نص است، معصوم بفرماید « فلانی مأمون علی الدین و الدنیا» یا « فلانی ثقة » یا اینکه بفرماید « فلانی را خداوند لعنت کند» یا « فلانی را خداوند بکشد»، نسبت به کعب الاحبار امام علیه السلام فرمود: دروغ گفته است و همین برای تضعیف او کفایت می کند و چیزی هم در کتب عامه راجع به وثاقت او نمی باشد بلکه به عکس در مقام لفظ و تعبیر کنایاتی به ضرر او است امّا در مقام عمل متأسفانه حکومت به او خیلی بها داده، خلیفه دوم خیلی به او بها داده و تا دو سال قبل از اتمام خلافت عثمان هم بود ولی امیر المومنین علیه السلام هیچ اعتنایی به او نمی کرد و ابو ذر هم با چوب به سر او زد و گفت: ای یهودی زاده تو چه کار به مسائل اسلامی داری.
پس کعب از نظر ما توثیق ندارد هر چند بعضی از روایاتی را که نقل می کند از نظر ما مقبول است اما نقل مطالبی که حق است با عدم التزام خودش به آنچه نقل می کند، منافات ندارد.
 

[1] معجم رجال الحديث ؛ ج 2 ؛ ص16.

[2] معجم رجال الحديث ؛ ج 2 ؛ ص16.

[3] معجم رجال الحدیث ؛ ج11 ؛ ص338.

[4] مستدركات علم رجال الحديث ؛ ج 3 ؛ ص218.

[5] مستدركات علم رجال الحديث ؛ ج 5 ؛ ص39.

[6] مقدسی کتابی به نام الکمال نوشت، مزی آن را تلخیص کرد به نام تهذیب الکمال، ذهبی مجددا تلخیص کرد به نام تذهیب التهذیب، ابن حجر آن را خلاصه کرد به نام تهذیب التهذیب و مجددا خلاصه کرد به نام تقریب التهذیب.