مشخصات کتاب

سرشناسه : ثقفی ابراهیم بن محمد، 283-200 ق.

ترجمه الغارات؛ سال های روایت نشده از حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام

با مقدمه علیرضا پناهیان

ترجمه تحقیق و تنظیم : سید محمود زارعی

مشخصات نشر: تهران بیان معنوی 1401،

304 ص؛ 21× 14/5 س م.

A Translation of Al-Gharat: Untold Years in the Rule of Imam Ali (as) Whith an introdution by Ali Reza Panahian

شابک: 3-8-96613-622-978

ISBN: 978-622-96613-8-3

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

موضوع : علی بن ابی طالب، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق. اصحاب

موضوع: معاویة بن ابی سفیان خلیفه اموی 20 قبل از هجرت - 60ق.

رده بندی کنگره : 80411401ث6ف/BP48

رده بندی دیویی : 362/214

شماره کتابشناسی ملی : 5281609

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب : خانم نرگس قمی

اشاره

نام کتاب:

ترجمه الغارات؛ سال های روایت نشده از حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام

با مقدمه علیرضا پناهیان

ناشر: بیان معنوی

ترجمه، تحقیق و تنظیم : سید محمود زارعی

صفحه آرایی : محمد جواد بختیاریان

نوبت چاپ : اول بهار 1401، شمارگان: 5000

قیمت: 60000 تومان

فروشگاه اینترنتی: Bayncenter.ir

وبگاه: Panahian.ir

مرکز پخش: 77650576-021 و 09305050313

پست الکترونیک: Bayan.manavi@gmail.com

شناسه ما در شبکه های اجتماعی: Panahian_ir@

تمام حقوق برای مؤسسه عصر بیان معنوی محفوظ است.

ترجمه الغارات

سال های روایت نشده از حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام

با مقدمه علیرضا پناهیان

فهرست

مقدمه 7

اشاره 13

توضیحاتی در مورد کتاب حاضر 17

پیوست؛ خلاصه ای از دوران خلفا و نیمه اول حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام 21

فضای حاکم بر جامعه پس از جنگ نهروان 31

رابط مردم با امیرالمؤمنین علیه السلام بعد از جنگ نهروان 33

بازگشت از نهروان به کوفه برخلاف نظر امام علیه السلام 39

تلاش امیرالمؤمنین علیه السلام برای آماده شدن دوباره مردم برای جنگ با شامیان 43

محورهای اصلی اتفاقات این دوره 51

الف) تصرف مصر 55

ب) تلاش برای تصرف بصره 99

دزدی حاکم فارس از بیت المال 125

فرار فرماندار گشگر به سوی معاویه 127

فرار حاکم منطق «ری» به سمت معاویه 129

فرار نجاشی شاعر به سوی معاویه 133

عقیل بن ابی طالب 139

فرار یکی از حکام ایالت فارس به سوی معاویه 143

شورش خریت بن راشد 149

فرستادن معقل برای جنگ با خریت 159

فرار خریت و فتنه دوباره 163

نامه امام به طرفداران خریت 167

جنگ دوباره معقل با خریت 171

رفتار معقل با بازماندگان جنگ 173

نظر امام علیه السلام در مورد شخصیت خریت 177

تلاش برای گرفتن زکات مناطق تحت حکومت امام علیه السلام 181

تلاش برای در دست گرفتن حج 185

انتصاب امیر برای مناطق مختلف توسط معاویه 193

غارت ضحاک بن قیس 199

غارت نعمان بن بشیر 207

غارت سفیان بن عوف بر انبار 219

غارت «بشر بن أرطاة» 235

پیش بینی امام علیه السلام از عاقبت عدم مقاومت در برابر دشمن 259

سیره امیرالمؤمنین علیه السلام 271

سیره امام علی علیه السلام در مورد بیت المال مسلمانان 273

سیره شخصی امیرالمؤمنین علیه السلام 281

فهرست ها 295

فهرست منابع 295

فهرست تفصیلی 299

مقدمه

شناختن صحیح، جامع و دقیق اسلام بدون مطالعه تاریخ رسول خدا صلی الله علیه وآله ممکن نیست. حتی فهم کامل قرآن و کلمات معصومین علیه السلام هم بدون درک دقیق تاریخ پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله، به دست نمی آید. در مطالعه تاریخ حیات پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله با مسائل و معماهایی مواجه می شویم که کلید حل آنها در دوران حیات مظلومانه امیرالمومنین علیه السلام است. بنابراین، بدون درک دقیق تاریخ حیات امیرالمومنین علیه السلام، نه تاریخ زندگی پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله به درستی فهمیده می شود و نه شناخت اسلام تحقق پیدا می کند. همان طور که نبوت بدون امامت ناتمام می ماند، فهم رسالت نبوی نیز وابسته به فهم وقایع دوران امامت امام علی علیه السلام است

در تاریخ حیات امیرالمومنین علیه السلام، بی تردید مهم ترین بخش، پنج سال آخر حیات آن حضرت و دوران حکومت ایشان است که با فهم آن، می توان به یک جمع بندی صحیح از تاریخ صدر اسلام رسید. چرایی و چگونگی نبردهای سه گانه امیرالمؤمنین علیه السلام راز تمام رنج های رسول خدا صلی الله علیه وآله و رمز غربت امیرالمؤمنین علیه السلام است و تنوع این نبردها ابعاد مختلف حقایق دین را به نمایش می گذارد.

اما جمع بندی نهایی و رازگشایی از تمام اسرار تاریخ صدر اسلام، در نیمه دوم حکومت امام علی علیه السلام است؛ زمانی که دیگر کسی از فرمان امیرالمؤمنین علیه السلام اطاعت نمی کرد و غارت های متعدد در مناطق مختلف مملکت اسلامی توسط سربازان شوم معاویه، امیرالمؤمنین علیه السلام را به ستوه آورده بود. این دوران که دو سال منتهی به شهادت امام علی علیه السلام را تشکیل می دهد، به دوران «غارات» مشهور شده است که نه تنها اسرار گذشته تاریخ اسلام را در خود دارد، بلکه رازهای سربه مهر حوادث پس از شهادت امام علی علیه السلام تا امروز را برملا کرده است؛ به گونه ای که اگر ما بخواهیم مقدمه ساز ظهور باشیم، باید بتوانیم از مشکلاتی که امت اسلام در دوران غارات به آن مبتلا بوده اند به سلامت عبور کنیم.

شاید فلسفه ابتلا به غارات در پایان دوران تاریخ پرتلاطم صدر اسلام این بوده است که نشان دهد آیا غایت هدف ارسال پیامبران و بعثت انبیا تحقق پیدا کرده است یا نه در آیه ای از قرآن کریم که هدف ارسال رسولان از زاویه ای بسیار مهم بیان شده آمده است: «لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتابَ وَ الْمیزانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ؛

ما رسولان خود را با دلایل روشن فرستادیم، و با آن ها کتاب و میزان نازل کردیم تا مردم به عدالت قیام کنند.» یعنی پیامبران آمده اند که مردم خودشان احساس مسئولیت کرده و قسط را در میان خود اقامه کنند. و در ادامه آمده است: «وَ لِیَعْلَمَ اللهُ مَنْ یَنْصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالْغَیْبِ؛ تا خداوند بداند چه کسی او و رسولانش را بدون آنکه او را ببینند یاری می کند». (حدید/25) در امتحان بسیار پیچیده و مهم غارات در پایان دوران حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام معلوم شد که مردم هنوز احساس مسئولیت لازم را ندارند و علی رغم همه حوادث تلخ گذشته، لزوم نصرت امام را درک نکرده اند.

اساساً سه جنگ امیرالمؤمنین علیه السلام با جهادهای پای رکاب رسول خداصلی الله علیه وآله متفاوت بود؛ به گونه ای که بسیاری از مسلمانان و پیروان پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله، نه تنها حاضر به جهاد پای رکاب امیرالمؤمنین علیه السلام نشدند، بلکه در جبهه باطل و مقابل آن حضرت قرار گرفتند.

نوع جهاد در ماجرای غارات، با سه جنگ دیگر حضرت هم متفاوت بود؛ مردمی که به شیوه مدیریت خلفای سابق عادت کرده بودند، در جمل و صفین با آن حضرت همراهی کردند، اما وقتی در ماجرای حکمیت دیدند که امیرالمؤمنین علیه السلام نه آنها را به کاری اجبار می کند، و نه با ابزار پول و قبیله گرایی به انجام کاری سوق می دهد، فهمیدند که می شود روی حرف حضرت حرف زد و به دستورات او عمل نکرد. این یعنی امیرالمؤمنین علیه السلام تنها به احساس مسئولیت خود آنها تکیه کرده است. در چنین شرایطی سپاهیان آن حضرت از همراهی و پیروی ایشان سرباز زدند. به همین دلیل است که می بینیم بسیاری از کسانی

که در نبردهای قبلی پای رکاب امیرالمؤمنین علیه السلام جنگیده بودند، در امتحان غارات مردود شدند. آری؛ این احساس مسئولیت است که نقط نهایی است که انسان مؤمن باید به آن برسد.

در مقابل، تکیه معاویه بر تهدید و تطمیع و استفاده از نظام قبیله گرای حاکم بر عرب بود و به همین دلیل دوران غارات، پایان دردآوری برای حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام شد و زمینه های سلطه معاویه بر تمام جهان اسلام را فراهم کرد.

عجیب آن است که جنایت های معاویه در دوران دوساله غارات به جای اینکه باعث افزایش نفرت عمومی نسبت به او شده و عزم مردم را برای مقابله با او بیشتر کند، موجب سستی بیشتر مردم و فرار آن ها از رویارویی با حمله های معاویه می شد. گویی معاویه به خوبی از عدم مسئولیت پذیری مردم، که عمق ولایت مداری است باخبر بود. کتاب غارات نشان دهنده اوج حکمت و بصیرت عالم جلیل القد «ابراهیم بن محمد ثقفی کوفی» است، که این فصل از حیات غم بار و با عظمت امام علی علیه السلام را مستقلاً دیده و به آن پرداخته است. مطالعه این کتاب و فهم حوادث پیچیده و دردناک آن دوران می تواند ما را به درک فلسفه مظلومیت اولیای خدا و فهم راه های رفع این مظلومیت رهنمون کند و از مشهوراتی که گاهی دقیق نیستند عبور داده و متن وقایع تاریخ را برای ما به نمایش بگذارد.

آنچه امروزه برای ما مژده نزدیک شدن ظهور و فرج امت اسلامی است، رفتار دلاورمردان با بصیرتی است که تحت عنوان «مدافعان حرم» توانستند از امتحان ابتلا به غارات سربلند بیرون بیایند. ما اگر بتوانیم

در این مسیر، در مقابل انواع غارات و فتنه ها مقاومت کنیم و به اشارات امام امت، موجبات نابودی غارتگران را فراهم آوریم، دیری نخواهد پایید که کوفه مجدداً محل استقرار حکومت ولی الله الاعظم علیه السلام و پایان یافتن دوران غربت امیرالمؤمنین علیه السلام می شود. سردار با عظمت اسلام، شهید سلیمانی عزیز، کتاب غارات را یک مقتل کامل می دانست. ⁽¹⁾او و همرزمانش در جریان مقابله با تروریست های غارتگر، دقیقاً در همان مناطق غارات در زمان حکومت امیرالمومنین علیه السلام، به ندای امامشان لبیک گفتند و از غربت تاریخی امیرالمؤمنین علی علیه السلام غبار غم زدودند با خواندن کتاب غارات می توانیم ارزش والای مدافعان حرم را بهتر درک کنیم.

باید مقتل غارات را برای خود، مقدمه فهم مقتل عاشورا قرار دهیم تا بدانیم چگونه کسانی که در جریان غارات سستی کردند، مبتلا به بلای عظیم یزید شدند و رذالتشان به جایی رسد که نه تنها در مقابل دیدگان آن ها خیمه های امام غارت شد، بلکه خودشان به غارت خیمه های اباعبدالله الحسین علیه السلام پرداختند.

کتاب مقتل برای یک بار خواندن و آگاه شدن نیست، مقتل را باید مکرر خواند و اندیشید و اشک ریخت با خواندن جملات دردمندانه امام علی علیه السلام در مقتل غارات، اثر کلام نورانی و جانگداز حضرت در

قلب ما ظاهر می شود و هرگز لحظات همدردی با امیرالمومنین علیه السلام را فراموش نخواهیم کرد.

علیرضا پناهیان

اشاره

حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام از آخر سال 35 هجری شروع شد و تا زمان شهادت آن حضرت، یعنی رمضان سال 40 به طول انجامید. از این چهار سال و نه ماه تنها حدود دو سال آن را سه جنگ جمل، صفین و نهروان و حواشی آن در بر گرفته است. و از بعد از جنگ نهروان تا زمان شهادت آن حضرت، بیش از دو سال و نیم طول کشیده است. یعنی بیش از نیمی از حکومت آن حضرت بعد از جنگ نهروان بوده است.

به عبارتی دیگر، تمام سه جنگ مهم و مشهور جمل، صفین و نهروان، در دو سال اول حکومت آن حضرت بوده است، و بیش از نیمی از دوران خلافت آن حضرت، پس از جنگ نهروان.

این دوره از حکومت حضرت که می توان از آن به دوره «غارات» یاد کرد، دوره ای بسیار مهم و عبرت آموز و از جهاتی مهم تر از دوره اول حکومت آن حضرت است، اما اکثر قریب به اتفاق مردم از این دوره از حکومت حضرت و اتفاقات آن کاملاً بی خبر هستند و حتی نام آن را نشنیده اند و تصور عمومی بر این است که از جنگ نهروان تا شهادت امام علی علیه السلام فاصله چندانی نبوده است.

این دوره دارای دو ویژگی مهم است که آن را از زمان های دیگر متمایز کرده است؛ از طرفی دوره اقدامات متعدد و متنوع معاویه برای تضعیف و حتی ساقط کردن حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام است، که عمده آن غارت ها و شبیخون های مکرر معاویه بر شهرها و مناطق تحت قلمرو حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام بوده است؛ غارت هایی که در آن، قساوت لشکریان معاویه به جایی رسید که حداقل های مردانگی و انسانیت را هم زیر پا گذاشتند و کارهایی را مرتکب شدند که حتی در زمان جاهلیت هم کسی به خود اجازه نمی داد آنها را انجام دهد.

از طرف دیگر نیز، دوره سستی و عدم همراهی یاران امیرالمؤمنین علیه السلام در مواجهه با اقدامات معاویه و تأمین امنیت خود بوده که باعث شکایت ها و مذمت های شدید امام علیه السلام علیه مردم کوفه شده است. تا جایی که می بینیم امیرالمؤمنین علیه السلام در هیچ دوره ای از حیات شریف خود، جز این دوره، آرزوی مرگ نکرده است. ⁽¹⁾

نَفْسِی عَلَی زَفَرَاتِهَا مَحْبُوسَةٌ *** یَا لَیْتَهَا خَرَجَتْ مَعَ الزَّفَرَاتِ

لَا خَیْرَ بَعْدَکَ فِی الْحَیَاةِ وَإِنَّمَا *** أَبْکِی مَخَافَةَ أَنْ تَطُولَ حَیَاتِی

جان من با ناله های خود حبس شده، ای کاش جان من با ناله هایم خارج می شد

بعد از تو خیری در زندگی نیست، گریه می کنم از اینکه مبادا بعد از تو زیاد زنده بمانم

اما این شعر به افراد مختلفی غیر از امیرالمؤمنین علیه السلام نیز نسبت داده شده و انتساب آن به امیرالمؤمنین علیه السلام نیز در منبع معتبری نقل نشده است. جدا از اینکه این سخن در مقام شعر است و نمی توان گفت که فرد سراینده در واقع آرزوی مرگ کرده است.

بنابر آنچه گفته شد، اهمیت مطالعه و بررسی وقایع این دوره و نقش مهم و بی نظیر آن در فهم و تحلیل صحیح زمانه امیرالمؤمنین علیه السلام و

عبرت گرفتن از آن روشن می شود. ⁽¹⁾

(https://farsi.khamenei.ir/others-dialog?id=23351)

توضیحاتی در مورد کتاب حاضر

کتاب حاضر، ترجمه ای روان بر کتاب «الغارات» نوشته «ابراهیم بن محمد ثقفی کوفی» متوفای سال 283 هجری است که از علمای بنام دوران غیبت صغری بوده است. این کتاب کهن ترین منبع موجود در رابطه با نیمه دوم حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام و بحث غارات معاویه بوده و به صورت خاص به بررسی آنها پرداخته است.

خود مرحوم ثقفی در مورد محتوای کتابش اینگونه می نویسد: «این کتاب در مورد رویدادهای رخ داده بین علی علیه السلام و معاویه و اهل شام بعد از جنگ خوارج است؛ همچنین اخبار یاری خواستن های امام علیه السلام از اهل عراق، سیره آن حضرت، پیشامدهای مربوط به آن حضرت و سخنان ایشان بعد از جنگ نهروان تا زمان شهادت ایشان.»

همان طور که پیداست، موضوع اصلی این کتاب که بیشتر حجم آن را در بر گرفته است، وقایع رخ داده میان امام علیه السلام و معاویه بعد از جنگ نهروان است. اسم کتاب نیز به همین مناسبت انتخاب شده است؛ چون بخش مهمی از این وقایع «غارت» هایی است که معاویه بر مناطق تحت حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام تدارک دیده است.

این کتاب در قرن سوم، یعنی حدود 1200 سال قبل و طبق معیارهای همان زمان نوشته شده است. و برای آنکه برای عموم خوانندگان در روزگار ما قابل استفاده و خواندنی باشد، نیازمند تغییراتی در سبک و ادبیات نوشتاری و همچنین مطالب آورده شده بود که این تغییرات در کتاب حاضر إعمال شده و به شرح زیر است:

برای اولین بار، محتوای کتاب، در چند فصل کلی تقسیم بندی و تحت عناوین و زیر فصل ها منظم شده است تا به فهم و مطالعه روان تر کتاب کمک کند.

در این کتاب ابتدا مسائلی که مربوط به فضای حاکم بعد از جنگ نهروان است آورده شده، سپس اتفاقات پس از جنگ نهروان تا شهادت امیرالمؤمنین علیه السلام در پنج محور اصلی دسته بندی شده و آمده است. پس از آن پیش بینی های امام علیه السلام نسبت به آینده مردم، و در آخر نیز روایاتی در مورد سیره امیرالمؤمنین علیه السلام که ارتباط کمتری با بحث اصلی کتاب داشته، اما آوردن آن ها مفید بوده است گردآوری و ارائه شده است.

پیوست؛ خلاصه ای از دوران خلفا و نیمه اول حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام

اشاره

پس از آنکه رسول خدا صلی الله علیه وآله در سال 11 هجری از دنیا رفت، «ابوبکر» به خلافت رسید. او دو سال و سه ماه خلیفه بود. او پس از آنکه از نبرد با مخالفان و مرتدان در داخل حکومت اسلامی فارغ شد، به فتح سرزمین های دیگر پرداخت و حیره قسمت هایی از عراق و دمشق را در این مدت فتح کرد. در سال 13 هجری، «عُمر» به وصیت ابوبکر به خلافت رسید و فتوحات را پی گرفت در زمان او مصر و شمال آفریقا،

بقیه سرزمین عراق و شامات و قسمتهای غربی ایران فتح شد. او پس از ده سال و نیم خلافت به دست فردی به نام فیروز مجروح شد و بر اثر آن درگذشت.

پس از او عثمان به خلافت رسید و 12 سال خلافت را بر عهده داشت. فتوحات در دوران عثمان هم ادامه یافت و فارس، کرمان، خراسان، هرات، کابل و بلخ توسط مسلمانان تصرف شد.

سال های پایانی خلافت خلیفه سوم با اقداماتی از طرف او همراه شد که نارضایتی عمومی مسلمانان را در پی داشت و منجر به شورش مردم علیه او شد. انتخاب فرمانداران بی کفایت تنها به دلیل خویشاوندی با شخص خلیفه بذل و بخشش های فراوان از بیت المال به خاندان بنی امیه، برخوردهای نامناسب با صحابه رسول خدا صلی الله علیه وآله، به کار گرفتن مطرودین پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در امور حکومتی و.... کارهایی بود که باعث خشم مردم علیه خلیفه سوم شد و در نتیجه عده ای از مردم مصر، کوفه، بصره و مدینه بر او شورش کردند و پس از محاصره ای 40 روزه، او را به قتل رساندند.

پس از کشته شدن خلیفه سوم امیرالمؤمنین علیه السلام در روز 18 ذی الحجه سال 35 هجری، به اصرار مردم به خلافت ظاهری رسید و 4 سال و نه ماه در این منصب بود. مردم در مدینه با آن حضرت بیعت کردند. در آن زمان، پایتخت حکومت اسلامی مدینه بود و بعد از جنگ جمل به کوفه منتقل شد.

حدود 4 ماه بعد از بیعت مردم با امیرالمؤمنین علیه السلام، طلحه و زبیر، که از گرفتن پست و مقام در حکومت آن حضرت ناامید شده بودند،

به مکه رفتند و با عایشه، همسر پیامبر، دیدار کردند و نقشه جنگ با امیرالمؤمنین علیه السلام را ریختند. عایشه و طلحه و زبیر به بهانه خونخواهی خلیفه سوم و با حدود 900 نفر از مکه به سمت بصره حرکت کردند تا در آنجا با طرفدارانشان همراه شوند و با امیرالمؤمنین علیه السلام بجنگند.

امام علی علیه السلام نیز با حدود 700 نفر از مدینه حرکت کرد و در ذی قار (شهری بین بصره و کوفه) توقف کرد تا از سپاهیان حکومت اسلامی از کوفه به آن حضرت ملحق شوند. کوفه شهری بود که در زمان خلیفه دوم به وجود آمده بود و محل استقرار نیروهای نظامی حکومت اسلامی بود. در نهایت مردم کوفه به آن حضرت ملحق شدند و جنگ جمل به وقوع پیوست. در این جنگ طلحه و زبیر و هزاران نفر از یاران آنها کشته شدند و امیرالمؤمنین علیه السلام پیروز شد. عایشه هم ابتدا به بصره منتقل شد و پس از آن او را به مدینه فرستادند. امام علیه السلام پس از جنگ جمل به کوفه رفت و آن شهر را پایتخت حکومت خودش قرار داد.

با شروع خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام ، تمام استاندارانی که توسط خلیف سوم نصب شده بودند عزل شدند و فرد جدیدی به جای آن ها منصوب شد به جز دو نفر؛ یکی ابوموسی اشعری که مالک اشتر واسطه شد تا امام علی علیه السلام او را بر فرمانداری کوفه باقی بگذارد، و دیگری معاویه، که به بهانه خونخواهی عثمان و مشروع نبودن حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام حاضر به تحویل فرمانداری شام نشد. نامه نگاری های حضرت به معاویه و تلاش برای اینکه معاویه بپذیرد که ولایت شام را تحویل دهد به جایی نرسید؛ در نتیجه سپاهیان امیرالمؤمنین علیه السلام 4 ماه بعد از جنگ جمل به سمت شام حرکت کردند

و در منطقه ای به نام «صفین» با سپاهیان معاویه روبرو شدند. جنگ به صورت رسمی در ابتدای ماه صفر سال 37 شروع شد و دو لشکر دوازده روز با هم جنگیدند. در شب آخر و پس از کشته شدن هزاران نفر از طرفین، یکی از منافقین لشکر امیرالمؤمنین علیه السلام خطبه خواند و گفت: «اگر جنگ به همین صورت ادامه یابد، باعث از بین رفتن نسل عرب خواهد شد.» وقتی این خبر به معاویه رسید، به پیشنهاد عمرو عاص دستور داد قرآن ها را بر سر نیزه بزنند و از لشکر امام بخواهند که قرآن بین دو سپاه حگم و داور قرار بگیرد.

این چنین شد که با وجود مخالفت امیرالمؤمنین علیه السلام، بیشتر سپاه آن حضرت به حکمیت مایل شدند و أبوموسی اشعری (والی کوفه در زمان خلیفه سوم که در جریان جنگ جمل از منصبش عزل شد) را به عنوان نماینده خود برای این کار انتخاب کردند. بنابراین دو سپاه به سمت شام و کوفه حرکت کردند و قرار شد دو حکم هفت ماه بعد (بعد از ماه رمضان) در دومة الجندل با هم دیدار کنند و بر اساس قرآن بین دو گروه داوری کنند.

در نتیجه جنگ صفین، به خاطر سادگی عده ای و خیانت بعضی دیگر، با وجود اینکه هزاران نفر از مردم کوفه در این جنگ کشته شده بودند و سپاه عراق در آستانه پیروزی بود، با خدعه عمرو عاص، جنگ تمام شد و کار به حکمیت کشید و دو لشکر به شام و کوفه برگشتند.

در راه بازگشت سپاه امیرالمؤمنین علیه السلام به کوفه، عده ای از سپاهیان امیرالمؤمنین علیه السلام از کرده خود پشیمان شدند و شروع به سرزنش یکدیگر کردند و راه خود را جدا کردند و وارد کوفه نشدند و به «حروراء» (در

نزدیکی کوفه) رفتند و حرفشان این بود که قبول حکمیت کاری اشتباه بوده است و باید سریعاً به جنگ با معاویه برویم. اما امیرالمؤمنین علیه السلام حاضر نبود عهدی که با معاویه بسته است را نقض کند و می فرمود باید منتظر صدور حکم حکمین بمانیم. بعدها به این گروه معترض «خوارج» گفته شد.

خوارج تا مدت ها به مخالفت با امیرالمؤمنین علیه السلام می پرداختند و در عین حال به کوفه رفت و آمد می کردند و حتی به خاطر اینکه امیرالمؤمنین علیه السلام سخن آنان را نپذیرفته و حاضر به نقض عهد نشده، به آن حضرت نسبت کفر می دادند.

حکمیت در زمان مقرر بین ابوموسی اشعری و عمر عاص صورت گرفت، اما نتیجه ای در برنداشت؛ چون حکم آن دو نفر، چنان که شرط شده بود، مطابق با قرآن نبود. بنابراین امیرالمؤمنین علیه السلام تصمیم گرفت دوباره به جنگ شامیان برود.

امیرالمؤمنین علیه السلام در نُخیله (اردوگاه نظامی نزدیک کوفه) و در حال آماده شدن برای رفتن دوباره به جنگ با معاویه بود که اخبار جنایات خوارج در حق مردم عادی به آن حضرت و لشکریانش رسید. گروهی از خوارج، «عبد الله بن خَبّاب» را به دلیل عدم برائت از علی علیه السلام گردن زده و شکم زن باردار او را دریده بودند. این حادثه باعث شد لشکریان بگویند با این وضعیت ناامنی، نوامیس ما در کوفه در خطرند. اول باید تکلیف خوارج را روشن کنیم و پس از فارغ شدن از آن ها به سمت شام برویم.

خوارج در آن زمان برای جنگ با امیرالمؤمنین علیه السلام در محلی به نام نهروان، تجمع کرده بودند؛ به همین دلیل در بین راه رفتن به سمت شام، امیرالمؤمنین علیه السلام و سپاهیانش راه خود را به سمت نهوان کج کردند و خود را به آنجا رساندند. امام علی علیه السلام، طبق معمول ابتدا با آنها صحبت کرد و تلاش کرد آنها را از راهی که انتخاب کرده اند منصرف کند. در نتیجه اکثر آن ها از جنگ کناره گیری کردند. اما کسانی که باقی ماندند، همگی جز تعداد بسیار کمی کشته شدند و جنگ با پیروزی امیرالمؤمنین علیه السلام و یارانش در مدت بسیار کوتاهی خاتمه یافت.

خوارج در عین حال که افرادی ساده اندیش بودند، اما افرادی مجاهد و عابد و زاهد بودند. در نتیجه این جنگ حدود چهار هزار نفر از یاران سابق امیرالمؤمنین علیه السلام کشته شدند که بسیاری از آنها از اقوام و دوستان و نزدیکان سپاه امیرالمؤمنین علیه السلام بودند.

مهم ترین وقایع حکومت امیر المومنین دریک نگاه

فضای حاکم بر جامعه پس از جنگ نهروان

اشاره

• رابط مردم با امیرالمؤمنین علیه السلام بعد از جنگ نهروان

. بازگشت از نهروان به کوفه برخلاف نظر امام علیه السلام

. تلاش امیرالمؤمنین علیه السلام برای آماده شدن دوباره مردم برای جنگ با شامیان

. محورهای اصلی اتفاقات این دوره

رابطهٔ مردم با امیرالمؤمنین علیه السلام بعد از جنگ نهروان

بکر بن عیسی نقل می کند که مردم امیرالمؤمنین علیه السلام را نمی خواستند. در دلشان شک و فتنه رخنه کرده بود و به دنیا گرایش پیدا کرده بودند و یاران و خیرخواهان آن حضرت کم شده بودند. مردم بصره با آن حضرت مخالف بودند و کینه او را در دل داشتند. ⁽¹⁾همچنین بیشتر اهل کوفه، قراء کوفه، اهل حجاز، اهل شام و همه قریش با آن حضرت بددل بودند.

در حجاز، ابوهریره و عبد الله بن عمر و عبد الله بن زبیر و زید بن ثابت و قبیصة بن ذؤیب و عُرْوَة بن زبیر و سعید بن مسیب از مخالفان علی علیه السلام بودند. بنی امیه نیز همگی مخالف آن حضرت بودند.

امیرالمؤمنین علیه السلام می فرمود: «خدایا از تو در مقابله با قریش یاری می خواهم، آن ها رسم خویشاوندی با من را زیر پا گذاشتند، مرا محروم کردند، مقام و منزلت بالای من را کوچک شمردند و بر نزاع و درگیری با من متحد شدند.»

ابو فاخته می گوید نزد علی علیه السلام نشسته بودم که مردی که مشخص بود تازه از سفر رسیده است آمد و گفت: «یا امیرالمؤمنین! من از شهری پیش تو آمده ام که هیچکس در آنجا تو را دوست ندارد.» حضرت پرسید: «از کجا آمده ای؟» گفت: «از بصره». حضرت فرمود: «اگر آنها می توانستند مرا دوست بدارند، دوست می داشتند. من و شیعیانم در عهد و پیمان خداییم تا روز قیامت، نه یک نفر بر تعداد ما افزوده می شود و نه یک نفر کم می شود.»

اشراف کوفه با علی علیه السلام دورویی می کردند و دل هایشان با معاویه بود. زیرا علی علیه السلام از غنائم به کسی بیش از حقش نمی داد، در حالی که معاویة بن ابی سفیان فقط به خاطر اینکه کسی جزء اشراف بود دو هزار درهم به او می داد.

بعد از جنگ نهروان روزی امیرالمؤمنین علیه السلام بر عده ای از قبیله همدان ⁽¹⁾می گذشت. عده ای نزدیک آمدند و گفتند: «چرا مسلمانان را بدون اینکه جرمی داشته باشند کشتی، در کار خدا مسامحه کردی، دنبال حکومت کردن بودی و انسان ها را در دین خدا حکم قرار دادی؟

هیچ حکمی جز حکم خدا نیست!» حضرت به آنها جواب داد: «حکم خدا بر گردن شما است! چه چیزی مانع شده که شقی ترین انسان ریش مرا از خون سرم رنگین کند؟ من یا می میرم یا کشته می شوم، نه، کشته میشوم.» سپس رفت و وارد دارالخلافه شد.

روزی در حالی که امیرالمؤمنین علیه السلام بر فراز منبر خطبه می خواند، زنی از طایفه «بنی عَبْس» آمد و گفت: یا امیرالمؤمنین! سه چیز است

که باعث تشویش دل ها می شود. حضرت پرسید: «آن ها چیست؟» گفت: «رضایت دادن تو به حکمیت، اینکه حقارت و پستی را پذیرفتی و ناراحت شدن تو هنگام بلا و مصیبت.» ⁽¹⁾

با وجود اینکه اکثر کوفه طرفداران امیرالمؤمنین علیه السلام بودند، از فقهای کوفه بودند کسانی که با آن حضرت دشمنی می کردند، کینه اش را به دل داشتند، او را یاری نمی کردند و از اطاعتش خارج شده بودند. از میان آن ها می توان از مُرّه هَمْدانی، مسروق بن أجدع، أسود بن یزید، شقیق بن سلمه و... نام برد.

یحیی فرزند عروة بن زبیر می گوید: زمانی که پیش پدرم علی علیه السلام را یاد می کردند، آن حضرت را سرزنش می کرد و می گفت: «پسرم! به خدا قسم مردم از او برنگشتند مگر برای اینکه علی علیه السلام کارهایی را انجام

می داد که از آن نهی شده بود. اسامة بن زید ⁽¹⁾برای امام علیه السلام پیغام فرستاد که: "سهم من از بیت المال را برایم بفرست، به خدا قسم تو می دانی که اگر به دهان شیر می رفتی همراه تو می آمدم" حضرت برای او نوشت: این مال که در اینجاست برای کسانی است که برای آن جهاد کرده اند، ولی اموال خود من در مدینه است، هر مقدار می خواهی از آن بردار.»

مردی به ابوعبدالرحمن سلمی گفت: «تو را به خدا قسم می دهم که راستش را به من بگویی، آیا علت کینه و دشمنی تو با علی علیه السلام غیر از این بود که او یک روز مالی را بین مردم کوفه تقسیم کرد و به تو و خانواده ات چیزی نرسید؟» ابوعبدالرحمن گفت: «چون مرا به خدا قسم دادی می گویم، چرا؛ همین بود.»

وقتی امیرالمؤمنین علیه السلام به سمت نهروان می رفت، مردی از قبیله نَخَع را به عنوان جانشین خود در کوفه قرار داد. روزی او نامه ای به حضرت نوشت که دو قبیل «غنی و باهله» فتنه انگیزی می کنند و دست به دعا برداشته اند که دشمنت بر تو پیروز شود. علی علیه السلام در پاسخ نوشت: «آنان را از کوفه بیرون کن و نگذار حتی یک نفر از آنها در کوفه بماند.»

امیرالمؤمنین علیه السلام دوستی داشت که به او ابومریم می گفتند که از اهالی مدینه بود. زمانی که شنید مردم از اطراف آن حضرت متفرق

شده اند، خود را به کوفه نزد آن حضرت رساند. وقتی حضرت او را دید پرسید: «ابومریم تویی؟» او گفت: «بله.» امام علیه السلام پرسید: «چه چیزی تو را به اینجا کشانده؟» ابو مریم گفت: «برای حاجتی پیش تو نیامده ام، ولی می بینم که وقتی کار این امت به تو واگذار شد باعث اختلاف و تفرقه بین مردم شدی!»

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: «ابومریم! من همان دوست توام که می شناسی، ولی گرفتار خبیث ترین مردم روی زمین شده ام. آنها را به کاری فرامی خوانم، اما آنها از من تبعیت نمی کنند، و زمانی که به میل آنها رفتار می کنم، از اطراف من متفرق می شوند و مرا تنها می گذارند. ⁽¹⁾

بازگشت از نهروان به کوفه برخلاف نظر امام علیه السلام

توضیح مترجم: امیرالمؤمنین علیه السلام از ابتدا قصد جنگ با خوارج را نداشت و سپاهی را که فراهم کرده بود، برای رفتن دوباره به صفین و جنگیدن دوباره با معاویه و یکسره کردن کار او بود. اما در ابتدای راه، خبرهایی از فتنه انگیزی و کشته شدن افرادی توسط خوارج به سپاه حضرت رسید. این اخبار باعث شد لشکریان بگویند «با این وضعیت ناامنی، نوامیس ما در کوفه در خطرند. اول باید تکلیف خوارج را روشن کنیم و پس از فارغ شدن از آنها به سمت شام برویم.» ⁽¹⁾به همین دلیل در میانه راه صفین، سپاه از راه اصلی خود منحرف شد و به جنگ با خوارج رفت. پس از اتمام جنگ نهروان حضرت دوباره تمام تلاش خود را به کار بست تا لشکر را برای جنگ با معاویه بسیج کند؛ اما تلاش آن حضرت راه به جایی نبرد. تفصیل این وقایع در ادامه می آید.

زمانی که امیرالمؤمنین علیه السلام از جنگ با خوارج فارغ شد، در نهروان بین یارانش ایستاد و خطبه خواند و پس از حمد و ثنای خدا فرمود: «خدا به شما لطف کرد و شما را در جنگ پیروز نمود. پس فوراً به سمت دشمن خود از اهل شام بروید.» اما اصحاب گفتند: «یا امیرالمؤمنین! تیرهایمان تمام شده و شمشیرهای ما گند شده و سر نیزه هایمان کنده شده و بسیاری هم شکسته است. ما را به شهرمان برگردان تا با ساز و برگ بهتری برای جنگ آماده شویم. شاید هم به جای کسانی که از ما کشته شده اند، عده دیگری بر ما افزوده شوند که اگر چنین شود ما در جنگ با دشمن نیرومندتر خواهیم بود.» کسی که در آن روز از طرف سپاهیان صحبت کرد أشعث بن قیس بود.

قیس بن سکن می گوید ما در منطقه «مسکن» ⁽¹⁾بودیم که شنیدیم امیرالمؤمنین علیه السلام می گفت: «ای مهاجران! به سرزمین مقدسی که خداوند برای شما قرار داده داخل شوید و برنگردید که ضرر خواهید کرد.» ⁽²⁾آن ها گریه کردند و گفتند: «سرما سخت است» و جنگ نهروان در فصل سردی هوا بود. حضرت فرمود: «آن ها هم مثل شما سردشان

می شود.» ولی لشکریان همچنان از جنگ با داشتند. وقتی علی علیه السلام چنین دید فرمود: «اف بر شما! این روشی است که شما همیشه دارید.»

چون مردم از رفتن به جنگ با معاویه کراهت داشتند، امیرالمؤمنین علیه السلام همراه آنها تا «نُخَیله» (اردوگاه نظامی نزدیک کوفه) آمد و در آنجا توقف کرد. و به سپاهیانش فرمان داد که بیشتر در لشکرگاه بمانند و خودشان را برای جهاد آماده کنند. کمتر به دیدار زن و فرزندشان بروند تا زمان رفتن به سمت دشمن فرا برسد.

لشکریان چند روزی در نخیله همراه امیرالمؤمنین علیه السلام ماندند. اما

به تدریج رفتن سپاهیان به داخل شهر زیاد شد. به گونه ای که جز کمی از بزرگان سپاه کسی همراه حضرت باقی نماند و لشکرگاه خالی شده بود. کسانی که رفته بودند برنمی گشتند، و کسانی که مانده بودند طاقت همراهی حضرت را نداشتند. وقتی حضرت اوضاع را این گونه دید، به کوفه وارد شد.

تلاش امیرالمؤمنین علیه السلام برای آماده شدن دوباره مردم برای جنگ با شامیان

وقتی مردم در نخیله از اطراف امیرالمؤمنین علیه السلام متفرق شدند و به کوفه برگشتند، حضرت به کوفه آمد و پیوسته مردم را به جهاد با مردم شام فرامی خواند تا آن سال به سر آمد. ⁽¹⁾

نخستین سخنان امیرالمؤمنین علیه السلام در کوفه و پس از جنگ نهروان با مردم این بود:

«یَا أَیُّهَا النَّاسُ اسْتَعِدُّوا إِلَی عَدُةٍ فِی جِهَادِهِمُ الْقُرْبَةُ مِنَ اللَّهِ وَطَلَبُ الْوَسِیلَةِ إِلَیْهِ. حَیَارَی عَنِ الْحَقِّ لَا یُبْصِرُونَهُ وَمُوزَعِینَ بِالْکُفْرِ وَالْجَوْرِ لَا یَعْدِلُونَ بِهِ جُفَاةٍ عَنِ الْکِتَابِ نُکُبِ عَنِ الدِّینِ یَعْمَهُونَ فِی الطَّغْیَانِ وَیَتَسَکَّعُونَ فِی غَمْرَةِ الضَّلَالِ وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِباطِ الْخَیْلِ وَتَوَکَّلُوا عَلَی اللَّهِ وَ کَفَی بِاللَّهِ وَکِیلًا وَ کَفَی بِاللَّهِ نَصِیرا

ای مردم! آماده جنگ با دشمنی شوید که جهاد با او سبب تقرب به

خدا و طلب وسیله ای به سوی او است. دشمنان شما کسانی هستند که در شناخت حق سرگردان و از دیدن آن کورند، با کفر و ستم گمراه شده اند و از کار خود دست برنمی دارند. از کتاب خدا دورند و از دین منحرف هستند. در طغیان و سرکشی و گمراهی شدید سرگردان اند. در برابر آن ها تا می توانید نیرو و اسبان سواری آماده کنید و بر خدا توکل کنید و همین بس که خدا یاور و مدافع شما است.»

اما مردم رهسپار جنگ نمی شدند. حضرت مدتی آنها را به حال خودشان رها کرد تا اینکه از حرکت آن ها برای جنگ ناامید شد. آنگاه سران و بزرگانشان را دعوت کرد و از آنها پرسید چه چیزی مانع از حرکتشان شده است؟ برخی توجیهاتی آوردند و عذرخواهی کردند، برخی با جنگ مخالفت کردند و تنها تعداد کمی از آنها آماده بودند.

حضرت بار دیگر در میان مردم برخاست و سخن گفت:

عِبَادَ اللَّهِ مَا لَکُمْ إِذَا أَمَرْتُکُمْ أَنْ تَنْفِرُوا انَّاقَلْتُمْ إِلَی الْأَرْضِ؟ أَرَضِیتُمْ بِالْحَیاةِ الدُّنْیا مِنَ الْآخِرَةِ ثَوَاباً وَبِالذُّلِ وَ الْهَوَانِ مِنَ الْعِزّ خَلَفَاً؟ أَ وَکُلَّمَا نَادَیْتُکُمْ إِلَی الْجِهَادِ دَارَتْ أَعْیُنُکُمْ کَأَنَّکُمْ مِنَ الْمَوْتِ فِی

سکرة ؟ یُرْتَجُ عَلَیْکُمْ فَتَبکُمُونَ فَکَأَنَّ قُلُوبَکُمْ مَأْلُوسَةٌ فَأَنتُمْ لَا تَعْقِلُونَ

وَکَأَنَّ أَبْصَارَکُمْ کُمْةٌ فَأَنْتُمْ لَا تُبْصِرُونَ.

ای بندگان خدا! شما را چه شده است که وقتی شما را امر به حرکت برای جهاد می کنم به زمین می چسبید و از جایتان تکان نمی خورید؟ آیا به زندگی دنیا به جای ثواب آخرت راضی شده اید؟ و به ذلت و خواری به جای عزت تن داده اید؟ چرا هر دفعه که شما را به جهاد فرامی خوانم، چشمانتان چنان (در حدقه) می گردد که گویی مرگ شما رسیده است؟ گویا زبانتان قفل شده و لال شده اید دیوانه شده اید و درک نمی کنید، چشمانتان کور شده و نمی بینید.

للَّهِ أَنْتُمْ مَا أَنْتُمْ إِلَّا أُسُودُ الشَّرَی فِی الدَّعَةِ وَ ثَعَالِبُ رَوَّاغَةٌ حِینَ تُدْعَوْنَ إِلَی الْبَأْسِ مَا أَنْتُمْ بِرُکْنِ یُصَالُ بِهِ وَلَا زَوَافِرُ عِزْ یُعْتَصَمُ إِلَیْهَا لَعَمْرُ اللَّهِ لَبِئْسَ حُشَاشُ نَارِ الْحَرْبِ أَنْتُمْ إِنَّکُمْ تُکَادُونَ وَلَا تَکِیدُونَ تُنْتَقَصُ أَطْرَافُکُمْ وَلَا تَتَحَاشَوْنَ وَلَا یُنَامُ عَنْکُمْ وَأَنْتُمْ فِی غَفْلَةٍ سَاهُونَ إِنَّ أَخَا الْحَرْبِ الْیَقْظَانَ أَوْدَی مَنْ غَفَلَ وَ یَأْتِی الذُّلُّ مَنْ وَادَعَ غُلِبَ الْمُتَخَاذِلُونَ وَ الْمَغْلُوبُ مَقْهُورٌ وَ مَسْلُوبٌ

عجیب است، شما فقط در هنگام صلح، شیران بیشه اید و زمانی که به جنگ فراخوانده شوید، روباهان مکارید! شما نه ستون قابل اتکایی هستید که موجب پیروزی شود و نه لشکر عزتمندی که بتوان به آن پناه برد. به خدا قسم شما بدترین هیزم برای افروختن آتش جنگید. شما فریب می خورید اما حیله ای نمی کنید، از گوشه و کنار شما کم می شود اما خم به ابرو نمی آورید. دشمنانتان در خواب نیستند، اما

شما در غفلت و سهل انگاری به سر می برید. جنگجوی بیدار، غافلان را از بین می برد و سازشکار خوار و ذلیل می شود. کسانی که از جنگ رویگردان شوند شکست می خورند و کسی که شکست می خورد، ناکام و غارت زده است.

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ لِی عَلَیْکُمْ حَقّاً وَ لَکُمْ عَلَیَّ حَقٌّ فَأَمَّا حَقِی عَلَیْکُمْ فَالْوَفَاء بِالْبَیْعَةِ وَ النُّصْحُ لِی فِی الْمَشْهَدِ وَالْمَغِیبِ وَالْإِجَابَةُ حِینَ أَدْعُوکُمْ وَ الطَّاعَةُ حِینَ آمُرُکُمْ وَ إِنَّ حَقَّکُمْ عَلَیَّ النَّصِیحَةُ لَکُمْ مَا صَحِبْتُکُمْ وَالتَّوْفِیرُ عَلَیْکُمْ وَتَعْلِیمُکُمْ کَیْلَا تَجْهَلُوا وَ تَأْدِیبُکُمْ کَیْ تَعْلَمُوا فَإِنْ یُرِدِ اللهُ بِکُمْ خَیْراً تَنْزِعُوا عَمَّا أَکْرَهُ وَ تَرْجِعُوا إِلَی مَا أُحِبُّ تَنالُوا مَا تُحِبُّونَ وَتُدْرِکُوا مَا تَأْمَلُونَ.

بگذریم! من حقی بر گردن شما دارم و شما نیز حقی بر گردن من. حق من بر گردن شما این است که پای بیعتتان بایستید، چه پیش روی من و چه پست سر من خیر خواه من باشید، و اینکه هروقت شما را به کاری خواندم اجابت کنید و هر وقت دستوری دادم اطاعت کنید.

و حق شما بر گردن من نیز این است تا وقتی با شما هستم خیرخواهتان باشم، حقوق و سهمتان از بیت المال را کامل پرداخت کنم، آموزشتان دهم تا نادان نمانید و تأدیبتان کنم تا یاد بگیرید. اگر خدا خیر شما را بخواهد، از آنچه من نمی خواهم دوری می کنید و به آنچه دوست دارم برمی گردید. و در آن صورت است که به آنچه دوست دارید می رسید و به آنچه آرزو دارید دست می یابید.»

می فرمود: «یَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِینَ یَا أَبْنَاءَ الْمُهَاجِرِینَ انْفِرُوا إِلَی أَئِمَّةِ الْکُفْرِ وَ بَقِیَّةِ الْأَحْزَابِ وَ أَوْلِیَاءِ الشَّیْطَانِ انْفِرُوا إِلَی مَنْ یُقَاتِلُ عَلَی دَمِ حَمَّالِ الْخَطَایَا فَوَ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ إِنَّهُ لَیَحْمِلُ خَطَایَاهُمْ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ لَا یُنْقَصُ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَیْئاً.

ای مسلمانان! ای فرزندان مهاجرین! برای نبرد به سوی پیشوایان کفر و باقی ماندگان جنگ احزاب و یاران شیطان حرکت کنید. برای نبرد با کسی که به خونخواهی بارکش خطاها (عثمان) می جنگد حرکت کنید. ⁽¹⁾قسم به آنکه دانه را شکافت و جانداران را آفرید، معاویه همه گناه سربازانش را تا روز قیامت به دوش می کشد، بدون آنکه از بارگناه آنها چیزی کم شود.»

در خطبه دیگری خطاب به مردم کوفه فرمود:

«أَلَا تَرَوْنَ یَا مَعْشَرَ أَهْلِ الْکُوفَةِ وَاللَّهِ لَقَدْ ضَرَبْتُکُمْ بِالدِّرَّةِ الَّتِی أَعِظُ بِهَا السُّفَهَاءَ فَمَا أَرَاکُمْ تَنْتَهُونَ وَ لَقَدْ ضَرَبْتُکُمْ بِالسّیَاطِ الَّتِی أُقِیمُ بِهَا الْحُدُودَ فَمَا أَرَاکُمْ تَرْعَوُونَ فَمَا بَقِیَ إِلَّا سَیْفِی وَإِنِّی لَأَعْلَمُ الَّذِی یُقَومُکُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَکِنِّی لَا أُحِبُّ أَنْ آتِیَ ذَلِکَ مِنْکُمْ.

ای کوفیان! آیا نمی بینید؟! به خدا قسم شما را با همان عصایی که کم خردان را با آن ادب می کنم زدم، اما شما دست برنداشتید. شما را با تازیانه ای که با آن گناهکاران را مجازات می کنم زدم، اما همت و تعهدی از شما ندیدم. دیگر راهی جز شمشیرم برای به راه آوردن شما باقی نمانده. یقیناً چیزی که شما را به راه می آورد می شناسم، ولی نمی خواهم با شما آنگونه رفتار کنم.

وَ الْعَجَبُ مِنْکُمْ وَ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ أَنَّ أَمِیرَهُمْ یَعْصِی اللَّهَ وَ هُمْ یُطِیعُونَهُ وَ أَنَّ أَمِیرَکُمْ یُطِیعُ اللَّهَ وَأَنْتُمْ تَعْصُونَهُ إِنْ قُلْتُ لَکُمُ انْفِرُوا إِلَی عَدُوَّکُمْ قُلْتُمْ الْقَرُّ یَمْنَعُنَا أَ فَتَرَوْنَ عَدُوَّکُمْ لَا یَجِدُونَ الْقَرَّ کَمَا تَجِدُونَهُ وَلَکِنَّکُمْ أَشْبَهُتُمْ قَوْماً قَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله انْفِرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَقَالَ کُبَرَاؤُهُمْ لَا تَنْفِرُوا فِی الْحَرِ فَقَالَ اللَّهُ لِنَبِیِّهِ قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کَانُوا یَفْقَهُونَ

کار شما و شامیان شگفت آور است! امیر آن ها از خدا سرپیچی می کند اما آنها از او اطاعت می کنند و امیر شما از خدا اطاعت می کند و شما از او نافرمانی می کنید! وقتی به شما می گویم برای جنگ با دشمنتان حرکت کنید می گویید سرما نمی گذارد. آیا تصور می کنید دشمنان مثل شما سرما را احساس نمی کند؟ شما شبیه کسانی هستید که رسول خدا صلی الله علیه وآله به آنها فرمود: «برای نبرد در راه خدا حرکت کنید» و بزرگانشان گفتند: «در این گرما حرکت نکنید» پس خدا به پیامبرش فرمود به آنها بگو: «آتش جهنم از این هم گرم تر است اگر می فهمیدند!»

وَ اللَّهِ لَوْ ضَرَبْتُ خَیْشُومَ الْمُؤْمِنِ بِسَیْفِی هَذَا عَلَی أَنْ یُبْغِضَنِی مَا أَبْغَضَنِی وَ لَوْ صَبَبْتُ الدُّنْیَا بِحَذَافِیرِهَا عَلَی الْکَافِرِ مَا أَحَبَّنِی وَ ذَلِکَ أَنَّهُ قُضِیَ مَا قُضِیَ عَلَی لِسَانِ النَّبِیِّ الْأُمِّیِّ أَنَّهُ لَا یُبْغِضُکَ مُؤْمِنْ وَلَا یُحِبُّکَ کَافِرٌ وَ قَدْ َخابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً وَ افْتَری.

به خدا قسم اگر با این شمشیرم بر بینی مؤمن بزنم تا کینه مرا به دل بگیرد، از من متنفر نخواهد شد؛ و اگر همه دنیا را با جوانبش به پای کافر بریزم، مرا دوست نخواهد داشت. زیرا آنچه بر زبان پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله جاری شد محقق شده است که فرمود: "هیچ مؤمنی با تو دشمنی نمی کند و هیچ کافری تو را دوست نخواهد داشت." و قطعاً کسی که ظلم کند و نسبت دروغ بدهد بی بهره خواهد ماند.»

جندب بن عبدالله نقل میکند که امیرالمؤمنین علیه السلام روزهایی از مردم می خواست که برای جنگ بسیج شوند، اما آنها آماده جنگ نبودند؛ پس حضرت بین مردم بپا خواست و فرمود:

«أَمَّا بَعْدُ أَیُّهَا النَّاسُ فَإِنِّی قَدِ اسْتَنْفَرْتُکُمْ فَلَمْ تَنْفِرُوا وَ نَصَحْتُ لَکُمْ فَلَمْ تَقْبَلُوا فَأَنْتُمْ شُهُودٌ کَغُیَّابٍ وَ صُمٌ ذَوُو أَسْمَاعِ أَتْلُو عَلَیْکُمُ الْحِکْمَةَ وَأَعِظُکُمْ بِالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَأَحْثُکُمْ عَلَی جِهَادِ عَدُوَّکُمُ الْبَاغِینَ فَلَمَا آتِی عَلَی آخِرِ مَنْطِقِی حَتَّی أَرَاکُمْ مُتَفَرِّقِینَ أَیَادِیَ سَبَا فَإِذَا أَنَا کَفَفْتُ عَنْکُمْ عُدْتُمْ إِلَی مَجَالِسِکُمْ حَلَقاً عِزِینَ تَضْرِبُونَ الْأَمْثَالَ وَ تَتَنَاشَدُونَ الْأَشْعَارَ وَ تَسْأَلُونَ عَنِ الْأَخْبَارِ قَدْ نَسِیتُمُ الِاسْتِعْدَادَ لِلْحَرْبِ وَ شَغَلْتُمْ قُلُوبَکُمْ بِالْأَبَاطِیلِ تَرِبَتْ أَیْدِیکُمْ اغْرُوا الْقَوْمَ قَبْلَ أَنْ یَغْزُوکُمْ فَوَ اللَّهِ مَا غُزِیَ قَوْمٌ قَطُّ فِی عُقْرِ دِیَارِهِمْ إِلَّا ذَلُّوا وَ

ایْمُ اللهِ مَا أَرَاکُمْ تَفْعَلُونَ حَتَّی یَفْعَلُوا وَ لَوَدِدْتُ أَنِّی لَقِیتُهُمْ عَلَی نِیَّنِی وَ بَصِیرَتِی فَاسْتَرَحْتُ مِنْ مُقَاسَاتِکُمْ...

ای مردم! از شما خواستم که آماده جنگ شوید، اما آماده نشدید. شما را نصیحت کردم قبول نکردید. شما حاضرید، اما انگار غایب هستید. گوش دارید، اما انگار ناشنوایید. برای شما سخن حکمت آمیز می گویم و موعظه نیکو می کنم و به جهاد با دشمن ستمکار ترغیب می نمایم، اما هنوز صحبتم تمام نشده است که می بینم متفرق شده اید. وقتی هم که دست از شما برمی دارم، به مجلس خودتان بر می گردید و حلقه می زنید، مثل می زنید، برای هم شعر می خوانید و از اخبار می پرسید! آماده شدن برای جنگ را فراموش کرده اید و خودتان را با حرف های بیهوده سرگرم کرده اید، خیر نبینید! با این قوم (شامیان) بجنگید، قبل از آنکه به جنگ با شما بیایند. به خدا قسم هیچ ملتی در میان شهر خودش مورد حمله قرار نگرفت مگر اینکه ذلیل شد. به خدا قسم می بینم که شما این کار را انجام نمی دهید تا آنکه آن ها به شما حمله کنند. دوست داشتم که با همین نیت و بصیرت با آنها روبرو می شدم و رنج بودن با شما راحت می شدم...»

محورهای اصلی اتفاقات این دوره

توضیح مترجم: وقایعی که در نیمه دوم حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام رخ داد و مشکلاتی که برای آن حضرت به وجود آمد در پنج بخش قابل دسته بندی است :

1. تلاش معاویه برای تصرف ناطقی از قلمرو حکومت امام علیه السلام

اشاره

. الف) تصرف مصر

. ب) تلاش برای تصرف بصره

الف) تصرف مصر

اوضاع مصر در انتهای خلافت عثمان

«محمد بن ابی حذیفه» کسی بود که اهالی مصر را به کشتن عثمان ترغیب می کرد. ⁽¹⁾اما زمانی که مصری ها به مدینه رفتند و خانه عثمان را محاصره کردند، او در مصر مانده بود و بر «عبدالله بن ابی سرح» ⁽²⁾، که

فرماندار منصوب (عثمان) در آنجا بود شورش کرد و او را از شهر بیرون نمود و خودش امام جماعت مردم شد. ابن ابی سرح از مصر بیرون آمد و به مرز مصر و فلسطین رفت و منتظر شد تا ببیند از عثمان چه خبری می رسد.

او در همان جا بود که سواری از راه رسید ابن ابی سرح از او پرسید: «ای بنده خدا چه خبری آورده ای؟» سوار گفت: «مسلمانان عثمان را کشتند.» ابن ابی سرح گفت: «إِنَّا للهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ راجِعُون، بعد چه کردند؟» سوار گفت: «با پسر عموی رسول خدا صلی الله علیه وآله علی بن ابی طالب علیه السلام بیعت کردند.» ابن ابی سرح :گفت: «إِنَّا للهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُون.» آن مرد گفت: «گویا حکومت علی علیه السلام برای تو مثل قتل عثمان سخت است؟» ابن ابی سرح گفت: «بله.» آن سوار خوب به او نگاه کرد و گفت: «مثل اینکه تو عبدالله بن ابی سرح، امیر مصر هستی؟» گفت: «درست است.» آن مرد گفت: «اگر می خواهی زنده بمانی زود فرار کن؛ چون قطعاً امیرالمؤمنین علیه السلام درباره تو و یارانت نظر بدی دارد. اگر دستش به شما برسد یا شما را خواهد کشت یا از بلاد مسلمانان تبعید خواهد کرد؛ بعد از من هم فرمانداری که برای مصر معین شده از راه خواهد رسید.» ابن ابی سرح پرسید: «او کیست؟» سوار گفت: «قیس بن سعد». ابن ابی سرح گفت: «خداوند محمد بن ابی حذیفه را از رحمت خود دور کند که در حق

پسر عمویش (عثمان) ستم کرد و علیه او شورش نمود. در حالی که عثمان او را سرپرستی کرده و پرورش داده بود. عثمان در حق او نیکی کرده بود ولی او در حقش بدی کرد. بر عاملش شورش کرد و مردم را بر سر او فرستاد تا اینکه کشته شد. ابن ابی سرح از مصر بیرون رفت و خود را به دمشق نزد معاویه رساند.

فرمانداری قیس بن سعد بر مصر

قیس بن سعد از یاران خیرخواه و همدل امیرالمؤمنین علیه السلام بود. ⁽¹⁾زمانی که عثمان کشته شد و آن حضرت به خلافت رسید، قیس بن سعد را فراخواند و به او فرمود: راهی مصر شو که فرمانداری آنجا را به تو سپرده ام. اول به منزل خودت برو و یاران مورد اطمینان خود و هرکس را که می خواهی با تو همراه شود جمع کن. سپس همراه لشکری به مصر برو؛ این کار دشمنت را بیشتر می ترساند و باعث عزت بیشتر دوستانت می شود. وقتی به خواست خدا به مصر رسیدی با نیکوکاران نیکی کن و بر شکاک بدگمان سخت بگیر. با خواص خود و عموم مردم مدارا کن که مدارا کردن خجسته و مبارک است.»

قیس بن سعد گفت: «یا امیرالمؤمنین! رحمت خدا بر تو، آنچه گفتی فهمیدم. اما اینکه می گویی با لشکری به مصر بروم، به خدا قسم با لشکری که از مدینه آمده است به مصر نمی روم، بلکه آن لشکر را برای تو میگذارم تا اگر به آن نیاز داشتی در دسترس تو باشد و اگر بخواهی آن را به سویی بفرستی نیروی نظامی در اختیار داشته باشی. من تنها با خانواده ام به مصر می روم. اما در باب اینکه مرا به مدارا و احسان توصیه کردی، خداوند را برای عمل به آن به یاری می طلبم.»

قیس بن سعد همراه با هفت نفر از مدینه به مصر رفت ⁽¹⁾و این در ماه صفر سال 36 هجری بود. امیرالمؤمنین علیه السلام در حکم امارت او خطاب

به مردم مصر نوشته بود:

«أَلَا وَ إِنَّ لَکُمْ عَلَیْنَا الْعَمَلَ بِکِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ رَسُولِهِ وَ الْقِیَامَ بِحَقِّهِ وَالنُّصْحَ لَکُمْ بِالْغَیْبِ وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ وَ حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَکِیلُ وَ قَدْ بَعَثْتُ إِلَیْکُمْ قَیْسَ بْنَ سَعْدِ الْأَنْصَارِیَّ أَمِیرًا فَوَازِرُوهُ وَ أَعِینُوهُ عَلَی الْحَقِّ وَ قَدْ أَمَرْتُهُ بِالْإِحْسَانِ إِلَی مُحْسِنِکُمْ وَ الشِّدَّةِ عَلَی مُرِیبِکُمْ وَ الرِّفْقِ بِعَوَامِکُمْ وَ خَوَاصِکُمْ وَ هُوَ مِمَّنْ أَرْضَی هَدْیَهُ وَ أَرْجُو صَلَاحَهُ وَ نَصِیحَتَهُ.

وظیفه ما در برابر شما این است که به کتاب خدا و سنت رسول او عمل کنیم، برای ادای حقوق الهی قیام کنیم و در نهان خیرخواه شما باشیم از خدا یاری می خواهیم. خدا ما را کافی است؛ و او

بهترین حامی است. قیس بن سعد انصاری را امیر شما قرار دادم. به او در کارش یاری برسانید، و در کارهایی که بر مقتضای حق است مساعدت کنید. به او فرمان داده ام که به نیکوکار شما نیکی کند و بر مردد بدگمان سخت بگیرد و با عوام و خواص به مدارا رفتار کند. قیس بن سعد از کسانی است که من از راه و روش او راضی ام و به صلاحیت و خیرخواهی او امیدوارم.»

پس از آنکه این نامه برای مردم خوانده شد، قیس بن سعد برخاست و از مردم بیعت گرفت و اعلام کرد که «اگر ما با شما بر طبق کتاب خدا و سنت رسولش عمل نکردیم بیعتی بر عهده شما نخواهیم داشت.»

مردم بیعت کردند و پایه حکومت او محکم شد و کارگزاران او به نواحی مختلف مصر روانه شدند.

در یکی از مناطق مصر ، مردم از عثمان طرفداری می کردند و حتی

افرادی در تلاش برای شورش علیه فرماندار جدید مصر بودند. اما با

درایت قیس بن سعد همه تهدیدها خنثی شد. تا جایی که بدون اینکه کسی به مخالفت او برخیزد مالیات مصر را نیز جمع آوری کرد.

مکاتبه معاویه و قیس بن سعد

تا زمان رفتن امیرالمؤمنین علیه السلام به جنگ جمل و آمدن حضرت به کوفه، قیس همچنان استاندار مصر بود و این برای معاویه بسیار سنگین بود. چون قیس به شام نزدیک بود و معاویه همواره از این ترس داشت که

علی علیه السلام بالشکر عراق از یک سو و قیس با لشکر مصر از سمت دیگر به او حمله کنند و او در میان دو لشکر گرفتار شود.

به همین دلیل و برای دفع این خطر معاویه قبل از جنگ صفین به قیس بن سعد نامه نوشت و در آن مردم و امیرالمؤمنین علیه السلام را به خاطر کشتن عثمان سرزنش کرد و از او خواست برای خونخواهی عثمان و جنگ با امیرالمؤمنین علیه السلام با او همراه شود؛ در قبال این درخواست هم به او وعده داد که: «اگر من در این جنگ پیروز شوم، تا زمانی که زنده هستم حکومت عراقین (کشور عراق کنونی و بخش اعظم ایران) را به تو خواهم سپرد و حجاز را هم به هرکس از خویشانت که اراده کنی واگذار خواهم کرد؛ غیر از این هم هرچه دوست داری از من بخواه؛ چون هرچه بخواهی به تو عطا خواهم کرد».

وقتی نامه معاویه به قیس رسید، قیس صلاح را در آن دید که در نامه ای که به او می نویسد با او همراهی کند و او را از تصمیم خود آگاه نکرده و در جنگ با او عجله نکند. بنابراین در پاسخ او، خود را از قتل عثمان تبرئه کرد و در مورد شرکت داشتن امیرالمؤمنین علیه السلام در قتل عثمان هم ابراز بی اطلاعی کرد. در مورد خواسته معاویه برای همراهی با او در خونخواهی عثمان هم نوشت: «باید درباره آن فکر کنم و نمی توانم سریعاً جواب بدهم». همچنین به او قول داد که از طرف قیس به معاویه تعرضی نخواهد شد و خیال او را از این جهت راحت کرد.

معاویه با خواندن نامه قیس نتوانست بفهمد که قیس می خواهد به او نزدیک شود یا می خواهد از او دوری کند و در عین حال خود را از خدعه قیس ایمن نمی دید. به همین دلیل نامه دیگری به او نوشت و

به او گفت که: «من کسی نیستم که بتوانی با این سخنان خدعه آمیز مرا فریب دهی» و قیس را تهدید کرد که «اگر آنچه از تو خواسته ام پذیرفته ای، آنچه در قبال آن به تو پیشنهاد کرده ام مال تو خواهد بود، وگرنه مصر را از لشکریان پیاده و سواره پر می کنم».

وقتی قیس بن سعد نامه معاویه را خواند و متوجه شد که نمی شود در مقابل معاویه وقت کشی کرد، آنچه در دل داشت را برای او نوشت: «در تعجبم که می خواهی مرا فریب بدهی و وادار کنی که از اطاعت مردی که از هرکس دیگری به خلافت شایسته تر است و بیش از همه سخن حق بر زبانش جاری است و هدایت یافته ترین مردم است و به رسول خدا صلی الله علیه وآله از همه نزدیک تر است، خارج شوم و به اطاعت تو در بیایم که از همه مردم به امر خلافت ناسزاوارتری و بیشتر از همه سخن باطل می گویی و از همه گمراه تر هستی و از رسول خدا صلی الله علیه وآله دورتر.»

در مورد تهدید او نیز که گفته بود «مصر را پر از سواره و پیاده می کند» هم جواب داد که: «من تو را از این اقدام بازنمی دارم، می توانی بخت خودت را بیازمایی!»

هنگامی که نامه قیس بن سعد به معاویه رسید، از او ناامید شد و این امر برای او سنگین بود؛ چون معاویه از کارآزمودگی و رزم آوری او خبر داشت. به گونه ای که هرکس دیگری غیر از قیس امارت مصر را به دست می گرفت برای معاویه بهتر از او بود. به همین دلیل به مردم شام چنین وانمود کرد که قیس بن سعد با آنها همراه شده است و نامه اول قیس را که اندکی در آن نرمش نشان داده بود برای مردم خواند. همچنین نامه دیگری از طرف قیس بن سعد جعل کرد و برای شامیان خواند که

در آن نامه جعلی، قیس بن سعد از قاتلان عثمان تبری جسته بود و با معاویه بیعت کرده و گفته بود که برای خونخواهی عثمان، به زودی اموال و مردان جنگی مصر را به کمک معاویه می فرستد!

به واسطه این خدعه معاویه، در میان اهل شام پیچید که قیس بن سعد با معاویه صلح کرده است.

رسیدن خبر صلح قیس با معاویه به امام علیه السلام

جاسوسان امیرالمؤمنین علیه السلام در شام، خبر آنچه در شام شایع شده بود را به امام رساندند. حضرت از این خبر متعجب شد و پسران خود امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام و محمد حنفیه و نیز عبدالله بن جعفر (داماد و برادرزاده اش) را فراخواند و آنها را از آنچه رخ داده مطلع کرد و نظر آنها را جویا شد.

عبدالله بن جعفر گفت: «آنچه در آن شک داری رها کن و قیس بن سعد را از حکومت مصر عزل کن.» حضرت فرمود: «به خدا قسم من باور نمی کنم که چنین عملی از قیس سر زده باشد.» عبدالله بن جعفر گفت: «یا امیرالمؤمنین! او را عزل کن که اگر آنچه می گویند درست باشد، وقتی عزلش کنی دیگر فرصت پیدا نمی کند برای عزل تو اقدامی انجام دهد.»

آن ها در حال گفتگو بودند که نامه ای از طرف قیس بن سعد رسید. قیس در آن نامه خبر داده بود که با عده ای از مصریان، که به خاطر قتل عثمان حاضر نشده بودند با امیرالمؤمنین علیه السلام بیعت کنند تا

ببینند سرانجام کار چه خواهد شد، مدارا کرده و در بیعت گرفتن از آنها عجله نکرده و امیدوار است که با این کار دلهایشان به سوی حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام مایل شود.

وقتی نامه خوانده شد، عبدالله بن جعفر گفت: «می ترسم همین کار او تأییدی بر اتهامش باشد. یا امیرالمؤمنین! اگر این کار او را قبول کنی که آنها را به حال خود واگذارد که بیعت نکنند، کار بالا خواهد گرفت و باعث ایجاد فتنه خواهد شد؛ چون در بقیه مناطق هم بسیاری از کسانی که باید با تو بیعت کنند، بیعت نمی کنند؛ به این بهانه که می خواهند بدانند سرانجام کارها چه خواهد شد. به قیس فرمان بده که با آنها بجنگد.»

امیرالمؤمنین علیه السلام نیز به قیس بن سعد نوشت که: «به سراغ کسانی که در مورد آنها نوشتی برو، اگر حاضر به بیعت شدند که هیچ، وگرنه با آنها بجنگ.»

وقتی نامه امیرالمؤمنین علیه السلام به قیس بن سعد رسید و آن را خواند، نتوانست جلوی خودش را بگیرد و در نامه ای به آن حضرت نوشت: «از تو در تعجبم که به من دستور می دهی با کسانی بجنگم که قصد تعرض به تو را ندارند و درصدد فتنه انگیزی هم نیستند. یا امیرالمؤمنین! حرف مرا بشنو و آنها را رها کن نظر درست همین است که آنها را به حال خودشان واگذار کنی.»

وقتی نامه قیس بن سعد رسید، عبدالله بن جعفر گفت: «یا امیرالمؤمنین! محمد بن ابی بکر را به مصر بفرست تا کار آنجا را به عهده بگیرد و قیس را عزل کن. به خدا قسم شنیده ام که قیس گفته است که: آن فرمانروایی که جز به کشتن مسلمة بن مُخلَّد استوار نشود،

فرمانروایی بدی است. نمی خواهم فرمانروایی سرزمین های شام و مصر را به من بدهند و مجبور باشم مسلمة بن مخلد را بکشم». مسلمة کسی بود که در مصر عَلَم خونخواهی عثمان را بلند کرده بود، ولی قیس بن سعد توانست با درایت او را از مخالفت با حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام بازدارد.

عبد الله بن جعفر هم برادر مادری محمد بن ابی بکر بود و به همین

دلیل دوست داشت برادرش حکم امارت بگیرد.

عزل قیس بن سعد از حکومت مصر

امیرالمؤمنین علیه السلام محمد بن ابی بکر ⁽¹⁾را به مصر فرستاد و قیس بن سعد را عزل کرد و برای مردم مصر نامهای نوشت و آن را به محمد بن ابی بکر داد. ⁽²⁾وقتی محمد به مصر آمد و بر قیس وارد شد، قیس از او پرسید:

«دلیل اینکه امیرالمؤمنین از من رنجیده چیست؟ چه چیزی نظر او را نسبت به من تغییر داده است؟ آیا کسی بین من و او فتنه انگیزی

کرده است؟»

محمد که با قیس فامیل بود و قیس شوهر عمه او می شد گفت: «نه، این قدرت هم مال خود توست.» قیس گفت: «نه به خدا قسم، با تو حتی یک ساعت هم در اینجا نمی مانم.» او از اینکه علی علیه السلام عزلش کرده بود ناراحت بود و به همین دلیل ابتدا از مصر به مدینه رفت، نه به کوفه و نزد امام علیه السلام.

وقتی قیس بن سعد به مدینه رسید، حسّان بن ثابت، که عثمانی مسلک ⁽¹⁾بود، پیش او رفت و او را سرزنش کرد. به او گفت: «دیدی عثمان را کشتی، علی هم تو را از مقامت عزل کرد؟ بار گناه کشتن خلیفه بر دوش تو ماند و فایده ای هم از آن به تو نرسید.» قیس بر سر او فریاد زد و گفت: «ای کوردل بی بصیرت! به خدا قسم اگر کشتن تو باعث جنگ بین قبیله من و تو نمی شد، حتماً گردنت را می زدم! از اینجا برو!»

پس از آن قیس همراه با سهل بن حنیف از مدینه بیرون آمد و در کوفه خدمت امیرالمؤمنین علیه السلام رسید قیس آنچه در مصر گذشته بود را برای امیرالمؤمنین علیه السلام توضیح داد و حضرت نیز سخنان او را تصدیق

کرد. پس از آن قیس در جنگ صفین در کنار علی علیه السلام جنگید و تا زنده بود از خیرخواهان علی علیه السلام و فرزندانش بود.

نقل شده است که قیس بن سعد در جلوی لشکر امیرالمؤمنین علیه السلام می جنگید، در حالی که پنج هزار مرد جنگی تحت فرمان او بودند که همگی سر خود را تراشیده بودند.

فرمانداری محمد بن ابی بکر بر مصر

وقتی محمد بن ابی بکر به مصر وارد شد، ابتدا نامه انتصاب خودش بر حکومت مصر را برای مصریان خواند :

«هَذَا مَا عَهِدَ عَبْدُ اللَّهِ عَلِیٌّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی بَکْرٍ حِینَ وَلَّاهُ مِصْرَ أَمَرَهُ بِتَقْوَی اللَّهِ فِی السِّرِّ وَ الْعَلَانِیَةِ وَ خَوْفِ اللَّهِ فِی الْمَغِیبِ وَ الْمَشْهَدِ وَ بِالدِّینِ لِلْمُسْلِمِ وَ بِالْغِلْظَةِ عَلَی الْفَاجِرِ وَ بِالْعَدْلِ عَلَی أَهْلِ الذِمَّةِ وَبِالْإِنْصَافِ لِلْمَظْلُومِ وَ بِالشِّدَّةِ عَلَی الظَّالِمِ وَبِالْعَفْوِ عَنِ النَّاسِ وَ بِالْإِحْسَانِ مَا اسْتَطَاعَ وَاللَّهُ یَجْزِی الْمُحْسِنِینَ وَ أَمَرَهُ أَنْ یَدْعُوَ مَنْ قِبَلَهُ إِلَی الطَّاعَةِ وَالْجَمَاعَةِ فَإِنَّ لَهُمْ فِی ذَلِکَ مِنَ الْعَاقِبَةِ وَ عَظِیمِ الْمَثُوبَةِ مَا لَا یَقْدِرُونَ قَدْرَهُ وَلَا یَعْرِفُونَ کُنْهَهُ

این فرمان بنده خدا، امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب به محمد بن ابی بکر است، وقتی او را حاکم مصر قرار داد. او را به تقوای الهی و ترس از خدا در پنهان و آشکار فرمان می دهم. و از او می خواهم که با مسلمانان به نرمی رفتار کند و با بدکاران با خشونت و با اهل ذمه ⁽¹⁾به

عدالت. با مظلومان به انصاف رفتار کند و بر ظالمان سختگیری کند. از خطاهای مردم بگذرد و تا جایی که می تواند نیکی کند که خدا به نیکوکاران جزای خیر می دهد. او را امر می کنم که مردم را به اطاعت و اتحاد فرابخواند که برای آنها سبب عاقبت بخیری و ثواب بزرگ است؛ ثوابی که مقدارش را نمیدانند و به کنه آن معرفت ندارند.

وَ أَمَرَهُ أَنْ یَجْبِیَ خَرَاجَ الْأَرْضِ عَلَی مَا کَانَتْ تُجْبَی عَلَیْهِ مِنْ قَبْلُ وَ لَا یَنْتَقِصَ وَ لَا یَبْتَدِعَ ثُمَّ یَقْسِمَهُ بَیْنَ أَهْلِهِ کَمَا کَانُوا یَقْسِمُونَهُ عَلَیْهِ مِنْ قَبْلُ وَ أَمَرَهُ أَنْ یُلِینَ لَهُمْ جَنَاحَهُ وَ أَنْ یُسَاوِیَ بَیْنَهُمْ فِی مَجْلِسِهِ وَ وَجْهِهِ وَ لْیَکُنِ الْقَرِیبُ وَ الْبَعِیدُ عِنْدَهُ فِی الْحَقِّ سَوَاءٌ وَ أَمَرَهُ أَنْ یَحْکُمَ بَیْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَ أَنْ یَقُومَ بِالْقِسْطِ وَلَا یَتَّبِعَ الْهَوَی وَلَا یَخَافَ فِی اللَّهِ لَوْمَةَ لَائِمٍ فَإِنَّ اللَّهَ مَعَ مَنِ اتَّقَاهُ وَ آثَرَ طَاعَتَهُ عَلَی مَا سِوَاهُ وَ السَّلَامُ.

و او را امر می کنم که مالیات زمین ها را به همان مقدار که پیش از این گرفته می شده بگیرد؛ نه کم تر و نه بیش تر. و به همان شیوه که قبل از این در میان اهل آن تقسیم می شده تقسیم کند. همچنین او را امر می کنم که با مردم فروتن باشد و در مجلس خود و در مواجهه با آنها با همه به طور یکسان برخورد کند و نزدیکان و بیگانگان در مورد حقوقشان پیش او یکسان باشند. او را امر می کنم که بین مردم به حق

قضاوت کند و عدل و داد را برپا کند. از هوای نفس پیروی نکرده و در راه خدا از ملامت هیچ کس نترسد، که خدا با کسانی است که از او می ترسند و اطاعت او را بر اطاعت دیگران ترجیح می دهند. والسلام.»

این نامه در ابتدای ماه رمضان سال 36 هجری نوشته شده بود.

پس از آن محمد بن ابی بکر خود شروع به سخنرانی کرد و گفت: « امیرالمؤمنین علیه السلام مرا حاکم شما قرار داده است. و آنچه را شنیدید به من فرمان داده و من در آن کوتاهی نمی کنم. اگر در اعمال من اطاعت خدا و تقوا مشاهده کردید، خدا را شکر کنید که او هدایت گر همه است. و اگر چیزی برخلاف حق مشاهده کردید آن را نپذیرید و مرا سرزنش کنید؛ که این برای سعادت من بهتر و برای شما سزاوار و پسندیده است. و از منبر پایین آمد.

حکومت محمد بن ابی بکر و وخامت اوضاع مصر

از شروع فرمانداری محمد بن ابی بکر بر مصر یک ماه نگذشته بود که او به کسانی که حاضر به بیعت با امیرالمؤمنین علیه السلام نشده بودند و قیس بن سعد با آن ها کنار آمده بود پیغام فرستاد که یا باید حاضر به اطاعت از ما شوید، یا از این سرزمین بروید.»

آن ها جواب دادند که: «این کارها را انجام نمی دهیم؛ به ما مهلت بده تا ببینیم کار ما به کجا خواهد کشید و برای جنگیدن با ما عجله نکن.» محمد بن ابی بکر این مطلب را نپذیرفت و آنها هم آماده جنگ شدند.

این در زمانی بود که جنگ صفین در حال وقوع بود و این افراد هم منتظر مشخص شدن نتیجه جنگ بودند وقتی اخبار نتیجه جنگ و حکمیت به آنها رسید، و اینکه امیرالمؤمنین علیه السلام و اهل عراق بدون به دست آوردن پیروزی به کوفه برگشتند، این افراد در مقابل محمد بن ابی بکر جرأت پیدا کردند و مخالفت خود را علنی نمودند. محمد برای در دست گرفتن اوضاع دو گروه را به جنگ با آنها فرستاد، اما هر دو گروه شکست خورده و فرمانده آن ها کشته شدند.

علاوه بر این، معاویة بن حُدَیج هم شورش کرد و مردم را به خونخواهی عثمان دعوت نمود که عده زیادی با او همراه شدند و عملاً اوضاع مصر به هم ریخت و کار برای محمد بن ابی بکر سخت شد.

وقتی این اخبار به امیرالمؤمنین علیه السلام رسید، فرمود: «فقط دو نفر برای فرمانداری مصر مناسب اند؛ یکی قیس بن سعد که قبلاً او را از این سمت عزل کردیم و دیگری مالک اشتر» و در عین حال به قیس بن سعد فرمود: «تو همچنان همراه من بمان و فرمانده شرطه من باش تا از امر حکمیت فارغ شویم و پس از آن هم برای فرمانداری آذربایجان برو». بنابراین قیس فرمانده شرطه شد.

انتخاب مالک اشتر برای فرمانداری مصر

مالک اشتر بعد از جنگ صفین به دستور امیرالمؤمنین علیه السلام به محل فرمانداری اش یعنی منطقه «جزیره» ⁽¹⁾برگشته بود. وقتی قضیه حکمیت به پایان رسید، به مالک اشتر که در آن روزها در نصیبین بود، نوشت:

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّکَ مِمَّنْ أَسْتَظْهِرُ بِهِ عَلَی إِقَامَةِ الدِّینِ وَ أَقْمَعُ بِهِ نَخْوَةَ الْأَثِیمِ وَأَشدُّ بِهِ التَّغْرَ الْمَخُوفَ وَ قَدْ کُنْتُ وَلَّیْتُ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِی بَکْرٍ مِصْرَ فَخَرَجَتْ عَلَیْهِ خَوَارِجُ وَ هُوَ غُلَامٌ حَدَثُ السِّنِّ لَیْسَ بِذِی تَجْرِبَة لِلْحُرُوبِ وَلَا مُجَرَّباً لِلْأَشْیَاءِ فَاقْدَمْ عَلَیَّ لِنَنْظُرَ فِیمَا یَنْبَغِی وَ اسْتَخْلِفْ عَلَی عَمَلِکَ أَهْلَ الرِّقَةِ وَالنَّصِیحَةِ وَالسَّلَام.

تو از کسانی هستی که از تو برای اقامه دین کمک می گیرم و به وسیله تو غرور گناهکاران را از بین می برم، و رخنه مرزهایی که بیم تجاوز دشمن از آنها می رود را با تو سد می کنم. من امارت مصر را به محمد بن ابی بکر داده بودم، اما خوارج بر او شوریده اند. در حالی که او جوانی نوپا است که نه در جنگ ها تجربه ای دارد و نه در دیگر کارها آزموده است. نزد من بیا تا ببینیم در این باره چه باید کرد و یکی از کسانی را که مورد اعتماد و خیرخواه توست به جای خودت بگذار. والسلام.»

مالک، شبیب بن عامر را به جای خودش گذاشت و به کوفه آمد. وقتی بر حضرت وارد شد، امیرالمؤمنین علیه السلام او را از اتفاقات مصر و وضعیت مردم آنجا باخبر کرد و به او فرمود:

«لَیْسَ لَهَا غَیْرُکَ فَاخْرُجْ إِلَیْهَا رَحِمَکَ اللَّهُ فَإِنِّی إِنْ لَمْ أُوصِکَ اکْتَفَیْتُ بِرَأْیِکَ وَاسْتَعِنْ بِاللَّهِ عَلَی مَا أَهَمَّکَ وَاخْلِطِ الشِّدَّةَ بِالدِّینِ وَارْفُقْ مَا کَانَ الرِّفْقُ أَبْلَغَ وَاعْتَزِمْ عَلَی الشَّدَّةِ حِینَ لَا یُغْنِی عَنْکَ إِلَّا الشَّدَّةُ.

برای این کار کسی جز تو مناسب نیست، پس به آنجا برو رحمت خدا بر تو. اگر من تو را به چیزی سفارش نمی کنم، به این دلیل است که رأی و نظر خودت را کافی می دانم. در کاری که بر عهده داری از خدا یاری بخواه و شدت و نرمی را در هم بیامیز و هرجا که مدارا کارسازتر بود مدارا کن. تنها وقتی شدت عمل به خرج بده که راهی جز شدت عمل در پیش نداشته باشی.» و او را برای فرمانداری مصر، به جای محمد بن ابی بکر فرستاد. مالک از خدمت امیرالمؤمنین علیه السلام رفت و آماده رفتن به مصر شد.

شهادت مالک اشتر با دسیسه معاویه

جاسوسان، خبر انتصاب مالک اشتر به فرمانداری مصر را به اطلاع معاویه رساندند. این خبر برای معاویه خبر بدی بود؛ چون او از قبل به مصر طمع کرده بود و میدانست که اگر مالک فرماندار مصر شود، کار او سخت تر از زمان محمد بن ابی بکر خواهد بود. به همین جهت پیغامی به یکی از مأموران مالیات که مورد اعتمادش بود فرستاد و به او گفت: «مالک اشتر به فرمانداری مصر مأمور شده است؛ اگر بتوانی ما را از دستش راحت کنی، تا زمانی که من زنده هستم و تو زنده ای، از

تو مالیات نمی خواهم (و مالیات منطقه ات برای خودت باشد). پس هر طور می توانی برای آن چاره ای بیندیش.»

مالک از کوفه بیرون آمد و به سمت مصر رفت تا به قلزم ⁽¹⁾رسید. مأمور معاویه خودش را در آنجا به مالک اشتر رساند و او را به منزل خودش دعوت کرد و به او غذا داد و پس از غذا برای او شربت عسل آورد که در آن سم ریخته بود. وقتی مالک اشتر آن شربت را نوشید مسموم شد و به شهادت رسید.

غلام مالک اشتر می گوید وقتی مالک به شهادت رسید، نامه ای را که علیعلیه السلام برای مردم مصر نوشته بود در میان بارهای او پیدا کردیم. در آن نامه نوشته بود:

«أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ وَجَهْتُ إِلَیْکُمْ عَبْداً مِنْ عِبَادِ اللَّهِ لَا یَنَامُ أَیَّامَ الْخَوْفِ وَ لَا یَنْکُلُ عَنِ الْأَعْدَاءِ حِذَارَ الدَّوَائِرِ أَشَدُّ عَلَی الْکُفَّارِ مِنْ حَرِیقِ النَّارِ وَ هُوَ مَالِکُ بْنُ الْحَارِثِ الْأَشْتَرُ أَخُو مَذْحِجِ فَاسْمَعُوا لَهُ وَ أَطِیعُوا فَإِنَّهُ سَیْفَ مِنْ سُیُوفِ اللَّهِ لَا نَابِی الضَّرِیبَةِ وَلا کَلِیلُ الْحَدِ فَإِنْ أَمَرَکُمْ أَنْ تُقِیمُوا فَأَقِیمُوا وَ إِنْ أَمَرَکُمْ أَنْ تَنْفِرُوا فَانْفِرُوا وَإِنْ أَمَرَکُمْ أَنْ تَحْجُمُوا فَاحْجُمُوا فَإِنَّهُ لَا یُقْدِمُ وَ لَا یَحْجُمُ إِلَّا بِأَمْرِی وَ قَدْ آثَرْتُکُمْ بِهِ عَلَی نَفْسِی لِنَصِیحَتِهِ وَ شِدَّةِ شَکِیمَتِهِ عَلَی عَدُوِّهِ عَصَمَکُمُ اللَّهُ بِالْحَقِّ وَثَبَّتَکُمْ بِالْیَقِینِ

من بنده ای از بندگان خدا را به سوی شما فرستادم که در در روزگار وحشت، غافل نمی شود و از ترس حوادث، هنگام حمله دشمنان

کناره گیری نمی کند و برای کافران از شعله های آتش سخت تر است. او مالک بن حارث أشتر است از قبیله مذحج. سخن او را بشنوید و از فرمانش اطاعت کنید، که او شمشیری از شمشیرهای خداست که کند نمی شود و همیشه بران است پس اگر به شما فرمان اقامت داد بمانید، و اگر دستور حرکت داد حرکت کنید و اگر دستور عقب نشینی داد عقب نشینی کنید که او جز به فرمان من نه پیش روی می کند و نه عقب نشینی. شما را بر خودم ترجیح دادم و به خاطر خیرخواهی و قدرت او در مقابل دشمن، او را به سوی شما فرستادم. خدا شما را به وسیله حق مصون بدارد و با یقین ثابت قدم گرداند.»

وقتی خبر فرستادن مالک اشتر به مصر به معاویه رسیده بود، او

به مردم شام می گفت: «ای مردم! علی، مالک اشتر را به مصر فرستاده است، از خدا بخواهید که شما را از شر او حفظ کند.» آنها هم هر روز و بعد از هر نماز مالک اشتر را نفرین می کردند. تا این که همان کسی که به مالک سم خورانده بود خود را به شام رساند و خبر شهادت مالک أشتر را داد. معاویه برخاست و این گونه به اهل شام بشارت داد: «علی بن ابی طالب دو دست توانا داشت؛ یکی در جنگ صفین بریده شد (یعنی عمار یاسر) و دیگری امروز (یعنی مالک اشتر).»

تأسف امیرالمؤمنین علیه السلام در شهادت مالک اشتر

وقتی خبر شهادت مالک اشتر به امیرالمؤمنین علیه السلام رسید فرمود:

«إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ وَالْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ اللَّهُمَّ إِنِّی أَحْتَسِبُهُ عِنْدَکَ فَإِنَّ مَوْتَهُ مِنْ مَصَائِبِ الدَّهْرِ فَرَحِمَ اللَّهُ مَالِکاً فَقَدْ وَفَی بِعَهْدِهِ وَ قَضی نَحْبَهُ وَ لَقِیَ رَبَّهُ مَعَ أَنَّا قَدْ وَظَنَّا أَنْفُسَنَا عَلَی أَنْ نَصْبِرَ عَلَی کُلِّ مُصِیبَةٍ بَعْدَ مُصَابِنَا بِرَسُولِ اللهِ ص فَإِنَّهَا أَعْظَمُ الْمَصَائِبِ.

همه ما از خدا هستیم و به سوی او برمی گردیم و حمد و سپاس مخصوص خدای جهانیان است. خدایا می دانم که مالک اکنون در نزد توست. مرگ او یکی از مصائب روزگار است. خدا مالک را رحمت کند که به عهد خودش وفا کرد و به شهادت رسید و با پروردگارش ملاقات کرد. البته با خودم عهد کرده ام که بعد از مصیبت مرگ رسول خدا صلی الله علیه وآله بر همه مصیبت ها صبر کنم که مصیبت مرگ رسول خدا صلی الله علیه وآله بزرگ ترین مصیبت بود.»

همواره جبهه امیرالمؤمنین علیه السلام محکم و استوار بود، تا زمانی که مالک اشتر به شهادت رسید و بزرگی و سروری مالک اشتر در کوفه، بیشتر از أحنف بن قیس ⁽¹⁾در بصره بود.

علقمة بن قیس نخعی نقل می کند که عده ای از بزرگان قبیله نَخَع (یکی از تیره های قبیله مذحج که مالک اشتر از آن تیره بود) زمانی که خبر شهادت مالک اشتر به امیرالمؤمنین علیه السلام رسیده بود بر آن حضرت وارد شدندو حضرت بسیار بر شهادت او افسوس و حسرت می خورد

و می فرمود: «خداوند چه خوبی هایی به مالک داده بود! مالک، چه مالکی! اگر کوه بود، کوهی عظیم بود، اگر سنگ بود، سنگی سخت بود. به خدا قسم، مرگ او بسیاری را فرو ریخت و بسیاری را بالا برد. برای کسی مثل مالک باید گریست، آیا کسی مثل مالک پیدا می شود؟»

علقمه می گوید آن قدر حضرت بر مصیبت مالک متأسف بود که ما فکر می کردیم مصیبت بر او وارد شده نه بر ما! و روزها نشان این غم و مصیبت در چهره آن حضرت پیدا بود.

ناراحتی محمد از برکناری و دلجویی حضرت از او

وقتی محمد بن ابی بکر شنید امیرالمؤمنین علیه السلام مالک اشتر را به مصر فرستاده است ناراحت شد. حضرت پس از شهادت مالک اشتر به محمد بن ابی بکر نوشت و از او دلجویی کرد:

«فَقَدْ بَلَغَنِی مَوْجِدَتُکَ مِنْ تَسْرِیحِیَ الْأَشْتَرِ إِلَی عَمَلِکَ وَ لَمْ أَفْعَلْ ذَلِکَ اسْتِبْطَاءً لَکَ فِی الْجِهَادِ وَلَا اسْتَزَادَةً لَکَ مِنِّی فِی الْجِدِ وَ لَوْ نَزَعْتُ مَا حَوَتْ یَدَاکَ مِنْ سُلْطَانِکَ لَوَلَّیْتُکَ مَا هُوَ أَیْسَرُ مَشُونَةٌ عَلَیْکَ وَ أَعْجَبُ وَلَایَةً إِلَیْکَ. أَلَا إِنَّ الرَّجُلَ الَّذِی کُنْتُ وَلَّیْتُهُ مِصْرَ کَانَ رَجُلًا لَنَا مُنَاصِحاً وَ عَلَی عَدُونَا شَدِیداً فَرَحْمَةُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ قَدِ اسْتَکْمَلَ أَیَّامَهُ وَ لَاقَی حِمَامَهُ وَ نَحْنُ عَنْهُ رَاضُونَ فَرَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ وَ ضَاعَفَ لَهُ الثَّوَابَ وَأَحْسَنَ لَهُ الْمَآبَ فَأَصْحِرْ لِعَدُوّکَ وَ شَمِّرْ لِلْحَرْبِ وَادْعُ إِلی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ أَکْثِرْ ذِکْرَ اللهِ وَ الِاسْتِعَانَةَ بهِ وَالْخَوْفَ مِنْهُ یَکْفِکَ مَا أَهَمَّکَ وَ

یُعِنْکَ عَلَی مَا وَلَاکَ أَعَانَنَا اللَّهُ وَإِیَّاکَ عَلَی مَا لَا یُنَالُ إِلَّا بِرَحْمَتِهِ وَ السَّلَامُ.

باخبر شدم که از اینکه مالک اشتر را به قلمرو تو فرستاده بودم ناراحت شده ای. این کار من برای آن نبود که تو در امر جهاد کندی می کنی، یا آنکه جدیت بیش تری خواسته باشم، و اگر آنچه تحت فرماندهی توست از تو می گرفتم، تو را به جایی می فرستادم که حکومت بر آن، برای تو آسان تر باشد و خودت هم آن را بیشتر دوست داشته باشی.

مردی را که به امارت مصر فرستاده بودم، مردی بود از خیرخواهان ما که در برابر دشمن ما سرسخت و شدید بود. اما روزگارش تمام شد و زمان مرگش فرا رسید، در حالی که ما از او راضی بودیم. خدا هم از او راضی باشد و ثوابش را دو چندان کند و سرانجام خوبی برایش رقم بزند. پس به سوی دشمن بیرون برو و آماده جنگ باش و مردم را با حکمت و موعظه نیکو به راه پروردگارت دعوت کن. بسیار خدا را یاد کن و بسیار از او یاری بخواه و بسیار از او ترسان باش تا تو را در کارهایت کفایت کند و در کاری که بر عهده ات گذاشته ام یاری نماید. خداوند ما و تو را به آنچه جز به رحمتش نمی توان رسید یاری کند. والسلام.»

محمد بن ابی بکر در جواب نوشت: «نامه امیرالمؤمنین به من رسید، آن را دریافتم و به آنچه در آن بود آگاه شدم. در میان مردم کسی نیست که با دشمن امیرالمؤمنین سخت تر از من باشد و با دوستانش مهربان تر و نرم تر از من. من آماده جنگ شده ام. مردم را امان داده ام، جز کسانی که با ما سر جنگ دارند و مخالفت با ما را آشکار کرده اند. پیرو

فرمان امیرالمؤمنین هستم و حافظ امر او، به خدا پناه می برم و به نیروی او بر پای ایستاده ام. و خدا را در هر حال به یاری می طلبم. والسلام.»

تلاش معاویه برای تصرف مصر پس از حکمیت

وقتی مردم شام از صفین برگشتند، منتظر رأی دو حکم، یعنی ابوموسی اشعری و عمرو عاص بودند. وقتی آن دو نفر هم برگشتند و مشخص شد به رأی واحدی نرسیدند، اهل شام با معاویه به عنوان «خلیفه» بیعت کردند و در نتیجه، جریان حکمیت فقط باعث افزایش قدرت معاویه شد.

از طرف دیگر میان مردم عراق و امیرالمؤمنین علیه السلام اختلاف افتاده بود. در این شرایط، معاویه همی جز تصرف مصر نداشت و در عین حال از اهل آن می ترسید؛ یکی به دلیل نزدیکی مصر به شام، و دیگر اینکه مصریان با طرفداران عثمان شدیداً مخالف بودند. معاویه می دانست که در آنجا گروهی هستند که کشتن عثمان را ملامت می کنند و با امیرالمؤمنین علیه السلام مخالف اند و امید معاویه همین بود که اگر بر سر مصر میان او و امام علی علیه السلام جنگی رخ داد، همین گروه او را یاری کنند. دلبستگی معاویه به مصر به دلیل فراوانی مالیات مصر بود. ⁽¹⁾

معاویه عده ای از اطرافیانش را از قریش و غیر قریش دعوت کرد تا این موضوع را با آنها در میان بگذارد و به آنها گفت: «شما را برای کار مهمی دعوت کرده ام و امیدوارم که خدا هم برای انجام آن کمک کند.»

عمرو عاص گفت: «فکر می کنم بلاد مصر به خاطر زیاد بودن مالیات و جمعیتش، فکر تو را به خودش مشغول کرده و ما را هم به اینجا دعوت کرده ای تا نظرمان را درباره آن بدانی. اگر ما را برای مشورت درباره همین کار جمع کرده ای، عزم خودت را جزم کن و این کار را انجام بده که آنچه در نظر داری بهترین کار است. در فتح مصر عزت تو و عزت یاران توست، و ذلت و رسوایی دشمنان و مخالفانت.»

فتح مصر ذهن عمرو عاص را هم به خودش مشغول کرده بود؛ چون اساساً عمرو عاص با معاویه بیعت کرده بود که با امیرالمؤمنین علیه السلام بجنگد و در عوض، معاویه فرمانداری مصر را تا آخر عمرش به او بدهد.

معاویه سخن عمرو عاص را تصدیق کرد و خطاب به حاضرین گفت: «دیدید که خداوند چگونه در جنگ صفین شما را بر دشمنتان پیروز کرد، آن ها آمده بودند که ریشه شما را بکنند و در پیروزی خودشان هیچ تردیدی نداشتند. می خواستند شهرتان را به تصرف خود درآورند و شما را در چنگال خودشان اسیر کنند. شما هم در دستان آن ها بودید، اما خداوند کینه آنها را از شما دور کرد و آنها را بی بهره گذاشت. خداوند حکمیت را هم به سود شما به پایان برد و ما را متحد کرد. در مقابل، میان دشمنان ما دشمنی و اختلاف انداخت، به گونه ای که یکدیگر را تکفیر می کنند و خون هم را می ریزند. به خدا قسم امید دارم که خدا امر

حکومت را برای ما کامل کند و الان هم قصد جنگ مصر را دارم. نظر شما در این باره چیست؟»

دیگران هم با عمرو عاص هم نظر بودند و سخن او را تأیید کردند. عمرو عاص همچنین به معاویه پیشنهاد داد برای این کار لشکر

بزرگی با فرماندهی قوی که مورد اعتمادش باشد بفرستد و گفت: «وقتی این لشکر به مصر وارد شود، یقیناً کسانی که در آنجا هم رأی ما هستند به یاری ما خواهند آمد.»

معاویه گفت: «قصد من این است که علاوه بر این، هم با طرفداران خودمان و هم با دشمنانمان در مصر مکاتبه کنیم. طرفداران را به ثبات قدم و پایداری دعوت می کنیم و به آنها امید می دهیم که به زودی به کمک آنها خواهیم رفت. دشمنانمان را هم ابتدا به صلح دعوت می کنیم و وعده شکرگزاری می دهیم، و در عین حال آنها را از جنگ با خودمان می ترسانیم. اگر بدون جنگ با ما مصالحه کردند که چه بهتر، اگر هم قبول نکردند، هر وقت بخواهیم می توانیم جنگ را شروع کنیم. ای عمرو! تو عجله در کارها را می پسندی و من طمأنینه را.» عمرو عاص گفت: «هرطور صلاح می دانی عمل کن، ولی به خدا قسم من فکر می کنم کار تو و آنها به جنگ های طولانی و شدید خواهد کشید.»

معاویه فوراً نامه ای به مسلمة بن مُخَلّد و معاویة بن خدیج که سردسته مخالفان امام علیه السلام در مصر بودند نوشت. در این نامه علاوه بر تمجید فراوان از کارهای آن دو، آن ها را به مقاومت در راه خونخواهی عثمان و جهاد با دشمنان فراخواند و به آینده امید داد.

مسلمه و معاویة بن حدیج نامه را در حالی دیدند که هرچند با محمد بن ابی بکر دشمنی می کردند اما جرأت اقدام علیه او را نداشتند. آن دو در جواب از معاویه خواستند که زودتر لشکر سواره و پیاده خود را به کمک آن ها بفرستد که در این صورت پیروزی آنها قطعی خواهد بود.

وقتی جواب آن ها به معاویه رسید، او در فلسطین بود و در همان جا دستور داد لشکری شش هزار نفری به فرماندهی عمرو عاص برای فتح مصر حرکت کند.

هنگام اعزام لشکر، معاویه برای وداع با عمرو عاص از شهر بیرون آمد و عمرو عاص را به تقوای الهی، مدارا طمأنینه و عجله نکردن و نیکی به همه مردم سفارش کرد، و اینکه اگر کسی به او روی آورد او را بپذیرد و هرکس به او پشت کرد ابتدا او را عفو کند و به او مهلت بدهد، اگر برگشت او را بپذیرد و اگر برنگشت، آن وقت او را مجازات کند. مردم را به صلح و اتحاد فرابخواند و اگر پیروز شد، کسانی را که به او یاری رسانده اند، نزدیک ترین افراد به خودش قرار دهد.

لشکرکشی عمرو عاص به مصر

وقتی عمرو عاص با لشکرش به نزدیکی مصر رسید، عثمانی های مصر پیش او جمع شدند. عمرو عاص در آنجا اردو زد و به محمد بن ابی بکر نامه نوشت که «ای پسر ابوبکر، نگذار خونت را بریزم! من دوست ندارم از جانب من به تو آسیبی برسد. مردم مصر همه به مخالفت با تو برخاسته اند و از تبعیت تو پشیمان اند. اگر کار سخت شود همان ها تو

را دستگیر کرده و به من تحویل خواهند داد. خودت از مصر بیرون برو که من خیرخواه تو هستم.»

عمرو عاص همراه این نامه، نامه ای که معاویه برای محمد نوشته بود را هم برایش فرستاد که در آن آمده بود: «سرانجام ظلم و تجاوز بسیار بد است و کسی که خون محترمی را بریزد، نه در دنیا از عقوبت کارش در امان خواهد بود و نه در آخرت از عذاب مهلک رهایی خواهد یافت. من کسی را نمی شناسم که بیشتر از تو به عثمان ظلم کرده یا از او عیب جویی کرده یا با او مخالفت کرده باشد. همراه با عده ای علیه او اقدام کردی و با همدستی آن ها خون عثمان را ریختی. تو فکر می کنی که من از تو غافلم! به شهری میروی که در امان باشی، در حالی که بیشتر اهالی آنجا یاران من هستند و با من هم نظرند و سخن مرا قبول دارند و از من بر علیه تو کمک می خواهند. من گروهی را به سوی تو فرستادم که شدیداً کینه تو را به دل دارند، تا خونت را بریزند و با جنگ با تو به خدا تقرب پیدا کنند. آن ها با خدا عهد بسته اند که تو را بکشند، اگر این عهد هم نبود، قطعاً خدا تو را به دست آن ها یا دیگرانی از دوستانش می کشت. به تو هشدار می دهم و دوست ندارم آن ها تو را به خاطر ظلم و بدگویی و دشمنیات با عثمان بکشند، که در آن روز سرنیزه خودت را به شکم او می زدی و با آن رگ های گردنش را می بریدی. من نمی خواهم کشته شوی، ولی هرجا که باشی، خدا هرگز تو را از قصاص در امان نخواهد داشت. والسلام.»

محمد بن ابی بکر هر دو نامه را خدمت امیرالمؤمنین علیه السلام فرستاد و خودش هم به آن حضرت نوشت که: «عاصی پسر عاص با لشکری

بسیار در حوالی مصر اردو زده است. از مردم مصر هم تمام کسانی که با او هم عقیده اند دور او جمع شده اند. کسانی که پیش من هستند هم در کارها سستی می کنند. اگر به مصر نیاز داری مال و نیرو برایم بفرست.»

حضرت در پاسخ به نامه او اینگونه نوشت:

«خُرُوجُ مَنْ کَانَ یَرَی رَأْیَهُ خَیْرٌ لَکَ مِنْ إِقَامَتِهِ عِنْدَکَ وَ ذَکَرْتَ أَنَّکَ قَدْ رَأَیْتَ مِمَّنْ قِبَلَکَ فَشَلًا فَلَا تَفْشَلْ وَ إِنْ فَشِلُوا. حَصِّنْ قَرْیَتَکَ وَاضْمُمْ إِلَیْکَ شِیعَتَکَ وَأَذْکِ الْحَرَسَ فِی عَسْکَرِکَ وَ انْدُبْ إِلَی الْقَوْمِ کِنَانَةَ بْنَ بِشْرِ الْمَعْرُوفَ بِالنَّصِیحَةِ وَ التَّجْرِبَةِ وَ الْبَأْسِ وَ أَنَا نَادِبٌ إِلَیْکَ النَّاسَ عَلَی الصَّعْبِ وَ الذُّلُولِ. فَاصْبِرْ لِعَدُوکَ وَ امْضِ عَلَی بَصِیرَتِکَ وَ قَاتِلْهُمْ عَلَی نِیَّتِکَ وَ جَاهِدْهُمْ مُحْتَسِباً للَّهِ وَإِنْ کَانَتْ فِئَتُکَ أَقَلَّ الْفِئَتَیْنِ فَإِنَّ اللَّهَ یُعِزُّ الْقَلِیلَ وَ یَخْذُلُ الْکَثِیرَ وَ قَدْ قَرَأْتُ کِتَابَی الْفَاجِرَیْنِ الْمُتَحَابَّیْنِ عَلَی الْمَعْصِیَةِ وَ الْمُتَلَائِمَیْنِ عَلَی الضَّلَالَةِ وَ الْمُرْتَشِیَیْنِ فِی الْحُکُومَةِ الْمُتَکَبِّرَیْنِ عَلَی أَهْلِ الدِّینِ اللَّذِیْنِ اسْتَمْتَعَا بِخَلَاقِهِمَا فَلَا یَهُدَّنَّکَ إِرْعَادُهُمَا وَإِبْرَاقُهُمَا وَأَجِبْهُمَا إِنْ کُنْتَ لَمْ تُجِبْهُمَا بِمَا هُمَا أَهْلُهُ فَإِنَّکَ تَجِدُ مَقَالًا مَا شِئْتَ وَالسَّلَامُ.

اینکه هم عقیده های عمرو عاص به سوی او رفته اند برای تو بهتر از آن است که پیش تو بمانند. گفته ای عده ای از اطرافیانت سستی می کنند، تو سستی نکن، هرچند آن ها سستی کنند. حصار شهر را محکم کن. یارانت را دور خودت جمع کن و نگهبانانی را در لشکرت بگذار (تا اخبار آن را به تو برسانند). کِنانة بن بشر را که به خیرخواهی و

تجربه و شجاعت معروف است برای جنگ با آن ها بفرست. من هم به هر وسیله ای که شده عده ای را به یاریات می فرستم.

در برابر دشمنت مقاومت کن و با بصیرت کارها را پیش ببر و بر آن عقیده که هستی با آنها بجنگ. اگر تعداد یارانت در برابر سپاهیان او کم است، خداوند است که گروه اندک را عزت می دهد و گروه زیاد را خوار می کند نامه های آن دو بدکار، آن دو دوستدار گناه، آن دو همدل در گمراهی، آن دو رشوه گیرنده برای حکومت، آن دو متکبر در مقابل دین داران که از نصیب دنیوی خودشان استفاده کردند، را خواندم. تهدیدهای آنها تو را نلرزاند، اگر تاکنون آن طور که مستحق آن هستند جواب نامه شان را نداده ای، هر طور می خواهی جواب نامه شان را بده. والسلام.»

محمد بن ابی بکر در پاسخ به نامه معاویه نوشت: «من از آنچه تو درباره عثمان گفتی عذرخواهی نمی کنم. خودت را خیرخواه من وانمود کردی و مرا از عاقبت کارم ترساندی، اما من امیدوارم در این جنگ، خدا شما را هلاک و خوار و ذلیل کند. اگر حکومت به دست شما بیفتد ستمکاران را یاری می دهید و مؤمنان را می کشید و مثله می کنید.»

و در پاسخ به نامه عمرو عاص هم نوشت: «می گویی که دوست نداری از طرف تو به من آسیبی برسد، شهادت می دهم که دروغ می گویی! خودت را خیرخواه من دانسته ای، به خدا قسم تو پیش من متهم هستی! می گویی که اهل مصر مرا ترک کرده و از تبعیت من پشیمان شده اند، کسانی که این گونه اند دار و دسته تو و شیطان رجیم هستند. پروردگار جهان ما را کافی است و او بهترین حامی ماست.»

عمرو عاص برای شروع جنگ، خود را به نزدیک شهر رساند. محمد بن ابی بکر هم برای مردم خطبه خواند و آنها را به جنگ دعوت کرد. او حدود دو هزار نفر را به فرماندهی کنانة بن بشر برای جنگ به بیرون شهر فرستاد و حدود همین تعداد همراه خود او در شهر ماندند.

عمرو عاص نیروهایش را گروه گروه برای جنگیدن با نیروهای کنانه می فرستاد و او و یارانش به خوبی مقاومت می کردند و آنها را شکست می دادند. عمرو عاص وقتی این چنین دید، به معاویة بن خدیج پیغام داد و او را به یاری خودش فراخواند. او هم با لشکری انبوه به کمک عمرو عاص آمد.

وقتی کنانه چشمش به این سپاه پرتعداد افتاد و وضعیت را به این صورت دید، از اسبش پیاده شد و شروع به جنگیدن کرد، شمشیر می زد و این آیه را می خواند: «وَ ما کَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ کِتاباً مُؤَجّلاً وَ مَنْ یُرِدْ ثَوابَ الدُّنْیا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَ مَنْ یُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهَا وَ سَنَجْزِی الشَّاکِرینَ؛ هیچ کس، جز به فرمان خدا نمی میرد، این سرنوشتی است تعیین شده، هرکس پاداش دنیا را بخواهد چیزی از آن به او خواهیم داد و هرکس پاداش آخرت را بخواهد، از آن به او می دهیم و به زودی سپاسگزاران را پاداش خواهیم داد.» (آل عمران/145) و همچنان شمشیر میزد تا به شهادت رسید.

شهادت محمد بن ابی بکر

وقتی کنانه به شهادت رسید، عمرو عاص برای جنگ با محمد بن ابی بکر حرکت کرد. اما با به شهادت رسیدن کنانه، یاران محمد هم از

دور او پراکنده شده بودند. وقتی او خود را تنها دید، از شهر خارج شد و به راه افتاد تا اینکه در راه به خرابه ای رسید و در آنجا پناه گرفت. عمرو عاص به فسطاط ⁽¹⁾آمد و معاویة بن حُدَیج و همراهانش به دنبال محمد بن ابی بکر رفتند. او توانست با پرس وجو محل اختفای محمد را پیدا کند. آن ها سریعاً خود را به آن خرابه رساندند و محمد را پیدا کردند. او را از آنجا بیرون کشیدند و در حالی که از شدت تشنگی نزدیک بود بمیرد به فسطاط بردند.

عبد الرحمن بن ابی بکر (برادر محمد) که در لشکر معاویه بود، خودش را به عمرو عاص رساند و گفت: «به خدا قسم نباید برادرم را اسیر و دست بسته بکشید. کسی را پیش معاویة بن حدیج بفرست و نگذار محمد را بکشد.» عمرو عاص به معاویة بن حدیج پیغام داد که محمد را پیش من بیاور. اما جواب او این بود: «شما پسر عموی من کنانة بن بشر را کشتید، من نباید محمد را بکشم؟ هرگز!» و حاضر به بردن او نزد عمرو عاص نشد. محمد گفت: «قطره ای آب به من بدهید.» معاویة بن حدیج گفت: «خداوند مرا سیراب نکند اگر قطره ای آب به تو بدهم! شما عثمان را تشنه و در حالی که بیگناه بود کشتید و خدا او را از شراب گوارای بهشت سیراب کرد. ای پسر ابوبکر! به خدا قسم تو را تشنه می کشم تا خدا تو را از آب داغ جهنم بنوشاند!»

محمد به او گفت: «ای پسر زن یهودی بافنده! به دست تو نیست که در آخرت به هرکس چه بنوشانند، این کار دست خداست که دوستانش را سیراب می کند و دشمنانش را که تو و دوستانت هستید، تشنه می گذارد. به خدا قسم اگر شمشیرم در دستم بود اینگونه با من سخن نمی گفتید.»

معاویة بن حدیج گفت: «می دانی با تو چه خواهم کرد؟ تو را در شکم این الاغ مُرده می گذارم و آتش می زنم!» محمد گفت: «این کار شما تازگی ندارد، چه بسیار با اولیای خدا چنین کرده اید. امیدوارم که خدا آن آتشی را که مرا از آن می ترسانی بر من سرد و سلامت کند، آنگونه که بر دوست خود ابراهیم علیه السلام سرد و سلامت کرد، و بر تو و یارانت چنان کند که با نمرود و دوستانش کرد. امیدوارم که خدا تو و امامت معاویة بن ابی سفیان و عمرو عاص را در آتش جهنم بسوزاند.»

معاویة بن حدیج گفت: «من تو را ظالمانه نمی کشم، بلکه این قتل به خونخواهی عثمان است.» محمد گفت: «تو را چه به عثمان؟ عثمان به حق عمل نکرد و حکم قرآن را تغییر داد و خدا فرموده است: "آنها که به احکامی که خدا نازل کرده حکم نمی کنند، کافر و فاسق اند." ما به خاطر کارهایی که عثمان کرده بود او را مؤاخذه کردیم و از او خواستیم که از خلافت کناره گیری کند، اما نپذیرفت. مردم هم او را کشتند.» معاویة بن حدیج از این سخنان محمد خشمگین شد و او را جلو آورد و گردن او را زد، سپس بدن او را درون شکم الاغ مرده ای گذاشت و آتش زد. معاویه بن حدیج فردی ملعون و خبیث بود که همواره به امیرالمؤمنین علیه السلام دشنام می داد.

پس از این وقایع، عمرو عاص نامه ای به معاویه نوشت و خبر کشته شدن محمد بن ابی بکر و کنانة بن بشر و پیروزی سپاه معاویه و فتح

مصر را به او داد.

وقتی خبر قتل اینگونه محمد بن ابی بکر به خواهر او عایشه رسید، بسیار محزون و بیتاب شد و پس از آن، بعد از هر نماز معاویة بن ابی سفیان و عمرو عاص و معاویة بن حدیج را نفرین می کرد و قسم خورد که از آن به بعد گوشت کباب شده نخورد و تا زنده بود کباب نخورد.

نامه های امام به دست معاویه رسید

در طول مدت زمامداری محمد بن ابی بکر بر مصر، بین او و امیرالمؤمنین علیه السلام نامه های بسیاری رد و بدل شد که حاوی سؤالات محمد از امیرالمؤمنین در مورد موضوعات مختلف و جواب های امیرالمؤمنین علیه السلام بود. محمد بن ابی بکر در این مدت پیوسته نامه ها را می خواند و از آنها می آموخت و به وسیله آنچه آموخته بود، بین مردم به قضاوت می پرداخت.

زمانی که محمد شکست خورد و به شهادت رسید، عمرو عاص نوشته های او را پیدا کرد و همه آنها را برای معاویه فرستاد. دیدن این مکتوبات معاویه را به اعجاب واداشته بود و او هم پیوسته آنها را می خواند و از آنها می آموخت. وقتی ولید بن عُقبه ⁽¹⁾دید معاویه این

نوشته ها را می خواند و از آنها خوشش آمده است به او گفت: «دستور بده این احادیث را بسوزانند!»

معاویه به او گفت: «بس کن ولید! تو چیزی نمی فهمی!» ولید گفت: «این تو هستی که چیزی نمیفهمی این خوب است که مردم بدانند سخنان ابوتراب ⁽¹⁾پیش توست و تو آنها را می خوانی و یاد می گیری و با استفاده از آن قضاوت می کنی؟ پس چرا با او جنگیدی؟»

معاویه گفت: «وای بر تو! به من میگویی علمی این چنین را بسوزانم؟ به خدا قسم علمی جامع تر، حکیمانه تر و روشن تر از این علم ندیده ام!»

ولید گفت: «اگر از علم و قضاوت علی در شگفتی، چرا با او می جنگی؟ معاویه گفت: «اگر ابوتراب عثمان را نکشته بود و فتوا می داد ما به فتوایش عمل می کردیم.» بعد کمی ساکت شد، سپس نگاهی به اطرافیانش کرد و گفت: «نمی گوییم که این از نوشته های علی بن ابی طالب است، می گوییم از نوشته های ابوبکر صدیق است که پیش فرزندش محمد بوده و ما طبق آن قضاوت می کنیم و

فتوا می دهیم.»

وقتی امیرالمؤمنین علیه السلام خبردار شد که نامه های او به دست معاویه افتاده است، بر او سخت و گران آمد.

این نوشته ها همچنان در بین بنی امیه بود تا زمانی که عمر بن عبدالعزیز به حکومت رسید. او بود که این موضوع را آشکار کرد که این سخنان، سخنان علی بن ابی طالب علیه السلام بوده است.

تلاش امیرالمؤمنین علیه السلام برای حفظ مصر

زمانی که نامه استغاثه و یاری خواهی محمد بن ابی بکر به امیرالمؤمنین علیه السلام رسید، آن حضرت برخاست و مردم را ندا داد که همه در مسجد جمع شوند. مردم جمع شدند و او بالای منبر رفت و پس از حمد و ثنای خدا و درود بر پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود:

«أَمَّا بَعْدُ فَهَذَا صَرِیحُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی بَکْرٍ وَ إِخْوَانِکُمْ مِنْ أَهْلِ مِصْرَ وَ قَدْ سَارَ إِلَیْهِمْ ابْنُ النَّابِغَةِ عَدُوُّ اللَّهِ وَ عَدُوُّکُمْ فَلَا یَکُونَنَّ أَهْلُ الضَّلَالِ إِلَی بَاطِلِهِمْ وَ الرُّکُونِ إِلَی سَبِیلِ الطَّاغُوتِ أَشَدَّ اجْتِمَاعاً عَلَی بَاطِلِهِمْ وَ ضَلَالَتِهِمْ مِنْکُمْ عَلَی حَقِّکُمْ فَکَأَنَّکُمْ بِهِمْ قَدْ بَدَءُ وکُمْ وَإِخْوَانُکُمْ بِالْغَزْوِ فَاعْجَلُوا إِلَیْهِمْ بِالْمُوَاسَاةِ وَ النَّصْرِ. عِبَادَ اللَّهِ إِنَّ مِصْرَ أَعْظَمُ مِنَ الشَّامِ خَیْراً وَ خَیْرٌ أَهْلًا فَلَا تُغْلَبُونَ عَلَی مِصْرَ فَإِنَّ بَقَاءَ مِصْرَ فِی أَیْدِیکُمْ عِزّ لَکُمْ وَ کَبْتُ لِعَدُوِّکُمْ اخْرُجُوا إِلَی الْجَرَعَةِ وَ الْجَرَعَةُ بَیْنَ الْکُوفَةِ وَ الْحِیرَةِ لِنَتَوَافَی هُنَاکَ کُلُّنَا غَداً إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

اما بعد، این فریاد یاری خواهی محمد بن ابی بکر و برادران شما از مردم مصر است که به گوش شما می رسد، عمرو عاص، آن دشمن خدا و دشمن شما به سوی آنها لشکرکشی کرده است. مبادا که گمراهان در رفتن به سوی باطل و در اعتماد به طاغوت، بیشتر از شما که بر حق

هستید متحد .باشند میبینید که به شما حمله کرده اند و برادرانتان در جنگ هستند، پس برای همدردی و یاری به سوی آنها بشتابید.

ای بندگان خدا نعمت ها و خیرات مصر بیشتر از شام است و مردمش نیز بهتر از مردم شام اند. مبادا که در مورد مصر شکست بخورید، که ماندن مصر در دست شما عزت شما و خواری دشمن شماست. به جرعه (مکانی میان کوفه و حیره) بروید تا ان شاء الله همگی فردا در آنجا جمع بشویم.»

امیرالمؤمنین علیه السلام فردای آن روز پیاده به سمت جرعه به راه افتاد و صبحگاه به آنجا رسید. تا ظهر صبر کرد، اما حتی صد نفر هم به آنجا نیامدند. حضرت به کوفه برگشت و شب هنگام اشراف کوفه را فراخواند و آنها را در دارالخلافه جمع کرد و در حالی که بسیار ناراحت و اندوهگین بود به آنها فرمود:

«الْحَمْدُ للهِ عَلَی مَا قَضَی مِنْ أَمْرٍ وَ قَدَّرَ مِنْ فِعْلٍ وَ ابْتَلَانِی بِکُمْ أَیَّتُهَا الْفِرْقَةُ الَّتِی لَا تُطِیعُ إِذَا أَمَرْتُ وَلَا تُجِیبُ إِذَا دَعَوْتُ لَا أَبَا لِغَیْرِکُمْ مَا تَنْتَظِرُونَ بِنَصْرِکُمْ رَبَّکُمْ وَالْجِهَادِ عَلَی حَقِّکُمْ؟ الْمَوْتَ أَوْ الذُّلَّ لَکُمْ فِی هَذِهِ الدُّنْیَا فِی غَیْرِ الْحَقِّ. وَ اللَّهِ لَئِنْ جَاءَنِی الْمَوْتُ وَلَیَأْتِیَنِی فَلَیُفَرِّقَنَّ بَیْنِی وَبَیْنَکُمْ وَ إِنِّی لِصُحْبَتِکُمْ لَقَالٍ. أَلَا دِینُ یَجْمَعُکُمْ؟ أَلَا حَمِیَّةٌ تُغْضِبُکُمْ إِذْ أَنْتُمْ سَمِعْتُمْ بِعَدُوِّکُمْ یَنْتَقِصُ بِلَادَکُمْ وَ یَشُنُّ الْغَارَةَ عَلَیْکُمْ؟ أَ وَ لَیْسَ عَجَباً أَنَّ مُعَاوِیَةَ یَدْعُو الْجُفَاةَ الظَّلَمَةَ الطَّغَامَ فَیَتَّبِعُونَهُ عَلَی غَیْرِ عَطَاءٍ وَلَا مَعُونَةٍ فَیُجِیبُونَهُ فِی السَّنَةِ الْمَرَّةَ وَ الْمَرَّتَیْنِ وَ الثَّلَاثَ إِلَی أَی وَجْهِ شَاءَ، ثُمَّ إِنِّی أَدْعُوکُمْ وَأَنْتُمْ

أُولُو النُّهَی وَ بَقِیَّةُ النَّاسِ فَتَخْتَلِفُونَ وَ تَتَفَرَّقُونَ عَنِّی وَ تَعْصُونَنِی وَ تُخَالِفُونَ عَلَیَّ؟

خدا را بر آنچه مقرر ساخته و مقدر فرموده و مرا گرفتار شما کرده سپاس می گویم، شما مردمی هستید که وقتی فرمان می دهم اطاعت نمی کنید و وقتی فرامی خوانم اجابت نمی کنید. دشمنتان بی پدر باد! (اف بر شما!) دریاری پروردگارتان و جهاد برای گرفتن حق خودتان منتظر چه چیزی هستید؟ منتظر مرگ هستید یا منتظر ذلّت در این دنیا در راه باطل؟

ای کاش مرگ من فرا برسد - که فرا خواهد رسید - و میان من و شما جدایی بیفتد، که من از همراهی با شما بیزارم. هیچ دینی نیست که شما را جمع کند؟ آیا در وجودتان غیرتی نیست که شما را به خشم بیاورد، وقتی شنیدید که دشمن سرزمین های شما را یکی یکی می گیرد و به شما حمله می کند و هجوم می آورد؟

آیا این شگفت آور نیست که معاویه مُشتی مردم بی سروپا و سفله را فرا می خواند و آنها اجابتش می کنند، بی آنکه به آنها مالی بخشیده باشد یا هزینه ای به آنها داده باشد، و آنها را در هر سال یک یا دو یا

سه بار به هر جا که بخواهد می فرستد، و من شما را که مردمی شریف و خردمندید و بقایای مردم دیندار هستید فرا می خوانم، اما شما در خانه های خود می نشینید و از دور من متفرق می شوید و از فرمان من سرپیچی کرده و با من مخالفت می کنید؟»

پس از این سخنان «مالک بن کعب» برخاست و گفت: «یا امیرالمؤمنین! مردم را با من بفرست که من خودم را برای چنین روزی

آماده کرده ام.» و رو به بقیه گفت: «تقوا داشته باشید و درخواست امامتان را اجابت کنید و با دشمنتان بجنگید!»

حضرت به سعد فرمود بین مردم جار بزند که با مالک بن کعب برای

رفتن به مصر آماده شوند. مالک بن کعب شخصیت محبوبی نبود و

به همین دلیل یک ماه گذشت، اما تعداد زیادی برای رفتن به جنگ نشدند. مالک بن کعب با همان تعدادی که آمده بودند، به خارج

جمع از کوفه رفت و در آنجا اردو زد. امیرالمؤمنین علیه السلام هم با او از شهر بیرون آمد. حضرت نگاه کرد و دید همه کسانی که برای رفتن آماده شده اند حدود دو هزار نفر هستند به آن ها فرمود: «به نام خدا حرکت کنید، هرچند به خدا قسم فکر نمی کنم به آنها برسید، مگر وقتی که کار از کار گذشته است.»

نرسیدن سپاه امام به کمک محمد بن ابی بکر

مالک بن کعب با این لشکر پنج شب راه رفته بود که حجاج بن غَزِیّة از مصر نزد امیرالمؤمنین علیه السلام آمد و آنچه خودش از وقایع مصر و شهادت محمد بن ابی بکر دیده بود را بازگو کرد. همچنین عبدالرحمن بن مسیب هم که جاسوس امام در شام بود رسید و خبر داد که وقتی در شام بوده خبر فتح مصر و بشارت قتل محمد بن ابی بکر از سوی عمرو عاص رسیده است و معاویه بر منبر رفته و کشته شدن محمد بن ابی بکر را به اطلاع مردم رسانده است.

عبدالرحمن گفت: «یا امیرالمؤمنین! هرگز مردم شام را ندیده بودم که مثل آن روز که خبر قتل محمد به آنها رسید شادمانی کنند.» حضرت فرمود: «به همان اندازه که آنها از قتل او شادمان اند ما ناراحتیم، بلکه چند برابر آن.» پس از آن، حضرت کسی را به دنبال مالک بن کعب فرستاد و او را از راه مصر برگرداند. امیرالمؤمنین علیه السلام آن قدر از شهادت محمد بن ابی بکر غمگین بود که این موضوع در چهره آن حضرت نمایان شده بود.

به امیرالمؤمنین علیه السلام گفتند: «یا امیرالمؤمنین! در شهادت محمد بن ابی بکر بسیار بی تابی می کنی!» حضرت فرمود: «چرا نکنم؟ خودم او را پرورش داده بودم و برادر پسرانم بود. من پدر او بودم و او را فرزند خودم می دانستم.»

اعلام خبر شهادت محمد بن ابی بکر توسط امام علیه السلام

پس از رسیدن خبر شهادت محمد، حضرت بر منبر رفت و برای مردم خطبه خواند. خدا را ستایش کرده و فرمود :

«أَلَا وَإِنَّ مِصْرَ قَدِ افْتَتَحَهَا الْفَجَرَةُ أَوْلِیَاءُ الْجَوْرِ وَ الظُّلْمِ الَّذِینَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ بَغَوُا الْإِسْلَامَ عِوَجاً أَلَا وَإِنَّ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِی بَکْرٍ قَدِ اسْتُشْهِدَ رَحِمَهُ اللهُ فَعِنْدَ اللهِ نَحْتَسِبُهُ. أَمَا وَ اللَّهِ لَقَدْ کَانَ مَا عَلِمْتُ یَنْتَظِرُ الْقَضَاءَ وَ یَعْمَلُ لِلْجَزَاءِ وَ یُبْغِضُ شَکْلَ الْفَاجِرِ وَیُحِبُّ هَیْنَ الْمُؤْمِنِ وَإِنِّی وَ اللَّهِ مَا أَلُومُ نَفْسِی عَلَی تَقْصِیرٍ وَلَا عَجْزِ وَإِنِّی بِمُقَاسَاةِ الْحَرْبِ لَجِلُّ بَصِیرٌ وَ إِنِّی لَأَقْدِمُ عَلَی الْأَمْرِ وَ أَعْرِفُ وَجْهَ

الْحَامِ وَأَقومُ بالرأی المُصِیب فَأَسْتَصْرِحُکُمْ مُعْلِنَا وَ أَنَادِیکُمْ نِدَاءَ الْمُسْتَغِیثِ مُعْرِباً فَلَا تَسْمَعُونَ لِی قَوْلًا وَ لَا تُطِیعُونَ لِی أَمْراً تُصَیَّرُونَ الْأُمُورَ إِلَی عَوَاقِبِ الْمَسَاءَةِ. فَأَنْتُمُ الْقَوْمُ لَا یُدْرَکُ بِکُمُ النَّارُ وَلَا تُنْقَضُ بِکُمُ الْأَوْتَارُ دَعَوْتُکُمْ إِلَی غِیَاثِ إِخْوَانِکُمْ مُنْذُ بِضْعَ وَ خَمْسِینَ یَوْماً فَجَرْجَرْتُمْ عَلَیَّ جَرْجَرَةَ الْجَمَلِ الْأَشْدَقِ وَ تَثَاقَلْتُمْ إِلَی الْأَرْضِ تَثَاقُلَ مَنْ لَیْسَ لَهُ نِیَّةٌ فِی جِهَادِ الْعَدُةِ وَ لَا رَأْیِّ لَهُ فِی اکْتِسَابِ الْأَجْرِ، ثُمَّ خَرَجَ إِلَیَّ مِنْکُمْ جُنَیْدٌ مُتَذَائِبٌ ضَعِیفَ کَأَنَّمَا یُساقُونَ إِلَی الْمَوْتِ وَ هُمْ یَنْظُرُونَ فَأَفٍ لَکُمْ

بدانید که مصر را فاجران و دوستداران ظلم و ستم و کسانی که مردم را از راه خدا باز می دارند و می خواهند اسلام را منحرف کنند تصرف کردند. محمد بن ابی بکر به شهادت رسید، خدا او را رحمت کند، اجر این مصیبت را از خدای عزوجل می خواهیم. به خدا قسم از آن زمان که او را شناخته بودم همواره در انتظار فرمان الهی بود و برای

پاداش خدا کار می کرد. دشمن راه و روش بدکاران بود و نرمی و وقار

مؤمنان را دوست می داشت.

به خدا قسم من خودم را برای کوتاهی یا ناتوانی ملامت نمی کنم. من نسبت به سختی جنگ به خوبی آگاهم، قدم در راه می گذارم و موارد خطر را می شناسم و اندیشه استوار و صحیح را انتخاب می کنم. اما شما را با فریاد بلند و آشکارا ندا دادم و از شما یاری خواستم؛ ولی شما سخن مرا نمی شنوید و فرمان مرا اطاعت نمی کنید و کارها را به عواقب ناگوار می کشانید.

شما کسانی هستید که نه به یاری شما می توان انتقام گرفت و نه

با پایمردی شما می توان به مقصودی رسید. پنجاه و چند روز شما را به یاری برادرانتان دعوت کردم؛ مثل شتری که لب هایش شکافته باشد و از خستگی بنالد، نالیدید. و مثل کسی که هیچ وقت قصد جهاد با دشمن را ندارد و نمی خواهد از این راه ثوابی بیندوزد به زمین چسبیدید. سپس از بین شما سپاهی کوچک و پریشان حال و ناتوان نزد من آمد. چنانکه گویی آن ها را به سوی مرگ می کشند و آنها می نگرند، اف بر شما باد!»

سپس حضرت از منبر پایین آمد و به خانه اش رفت.

حضرت در جایی دیگر فرمود: «خدا محمد را رحمت کند، او جوانی نوپا بود، من می خواستم که هاشم بن عتبة را برای فرمانداری مصر بفرستم. به خدا قسم اگر او والی مصر بود، عرصه را برای عمرو عاص و یارانش خالی نمی کرد و کشته نمی شد مگر شمشیر به دست! البته محمد بن ابی بکر را سرزنش نمی کنم، او هم تمام تلاش خود را کرد و وظیفه اش را انجام داد.»

رساندن خبر شهادت به ابن عباس در بصره

امیرالمؤمنین علیه السلام به عبد الله بن عباس ⁽¹⁾که والی بصره بود نامه نوشت و خبر شهادت محمد بن ابی بکر را به او رساند

«أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ مِصْرَ قَدِ افْتُتِحَتْ وَ قَدِ اسْتُشْهِدَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی بَکْرٍ فَعِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ نَحْتَسِبُهُ وَ قَدْ کُنْتُ کَتَبْتُ إِلَی النَّاسِ وَ تَقَدَّمْتُ إِلَیْهِمْ فِی بَدْءِ الْأَمْرِ وَ أَمَرْتُهُمْ بِإِغَاثَتِهِ قَبْلَ الْوَقْعَةِ وَ دَعْوَتُهُمْ سِرّاً وَ جَهْراً وَ عَوْداً وَ بَدْءاً، فَمِنْهُمُ الْآتِی کَارِها وَ مِنْهُمُ الْمُعْتَلُ کَاذِباً وَمِنْهُمُ الْقَاعِدُ خَاذِلَّا. أَسْأَلُ اللهَ تَعَالَی أَنْ یَجْعَلَ لِی مِنْهُمْ فَرَجاً وَ مَخْرَجاً وَ أَنْ یُرِیحَنِی مِنْهُمْ عَاجِلًا. فَوَ اللَّهِ لَوْ لَا طَمَعِی عِنْدَ لِقَاءِ عَدُوّی فِی الشَّهَادَةِ وَ تَوْطِینِی نَفْسِی عَلَی الْمَنِیَّةِ، لَأَحْبَبْتُ أَنْ لَا أَبْقَی مَعَ هَؤُلَاءِ یَوْماً وَاحِداً عَزَمَ اللَّهُ لَنَا وَ لَکَ عَلَی تَقْوَاهُ وَ هُدَاهُ إِنَّهُ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ وَ السَّلَامُ.

اما بعد، مصر فتح شد و محمد بن ابی بکر به شهادت رسید. اجر

این مصیبت را از خدای عزوجل می خواهیم. بارها به مردم نامه نوشتم و در آغاز کار پیش آنها رفتم و قبل از وقوع حادثه آنها را به یاری محمد امر کردم، در نهان و آشکار فرا خواندم و بارها و بارها برای یاری دعوت کردم.

عده ای از آنها با اکراه آمدند و بعضی بهانه های دروغ تراشیدند و جمعی هم دست از یاری برداشته و در خانه نشستند. از خدای تعالی می خواهم که برای من گشایش و راه نجاتی قرار دهد و مرا به زودی از دست آنها راحت کند. به خدا قسم، اگر نه این بود که آرزوی شهادت

در رویارویی با دشمن را دارم و خودم را آماده مرگ در عرصه جنگ با آنها کرده ام، دوست داشتم که حتی یک روز هم با این مردم نباشم. خدا ما و تو را به تقوا و هدایت خود رهنمون کند که او بر هر کاری تواناست. والسلام.»

عبدالله بن عباس در جواب نوشت: «نامه ات به من رسید که در آن خبر فتح مصر و کشته شدن محمد بن ابی بکر را داده بودی و از خدا خواسته بودی که برای تو، از دست مردمی که گرفتار آن ها شده ای راه نجاتی قرار دهد. از خدا می خواهم که سخن تو را سخن برتر و پیروز قرار دهد و به زودی تو را با فرشتگان یاری کند. بدان که خداوند کارهای تو را سامان می دهد و تو را عزیز می کند و دعای تو را مستجاب کرده و دشمنت را خوار می گرداند. یا امیرالمؤمنین! این را به تو بگویم که چه بسا می شود که مردم در ابتدا سستی و تأخیر می کنند، و پس از مدتی برای اقدام آماده می شوند. بنابراین با آنها ملاطفت کن یا امیرالمؤمنین! با آن ها مدارا کن و بر آنها منت بگذار و در مورد آنها از خدا یاری بخواه. خدا خواسته هایت را برآورده کند. والسلام.»

در عین حال ابن عباس شخصاً برای تسلیت شهادت محمد بن ابی بکر به امیرالمؤمنین علیه السلام رهسپار کوفه شد.

بکر بن عیسی نقل می کند زمانی که محمد بن ابی بکر کشته شد و معاویه بر مصر تسلط پیدا کرد، کار معاویه بالا گرفت و اموالش زیاد شد و در مقابل، تفرقه و دوری اصحاب امیرالمؤمنین علیه السلام از آن حضرت و کراهت آنها از جنگ نیز بیشتر شد.

ب) تلاش برای تصرف بصره

اشاره

*ب) تلاش برای تصرف بصره ⁽¹⁾

وقتی محمد بن ابی بکر کشته شد و معاویه مصر را تصرف کرد، عبدالله بن عامر حضرمی را فراخواند و به او گفت: «به بصره برو؛ چون بیشتر مردم آنجا درباره عثمان با ما هم عقیده اند. برای خونخواهی او تعداد زیادی کشته داده اند و انتقام کشته شدگان خودشان را هم نگرفته اند و از آنچه بر سرشان آمده شدیداً کینه به دل دارند. آنها به دنبال پیدا کردن کسی هستند که آنها را جمع کند تا برای گرفتن انتقام خون عثمان

بسیج شوند. ⁽¹⁾به بصره که رفتی از قبایل ربیعه دوری کن و در میان قبایل مضر اقامت کن و با قبیله ازد هم طرح دوستی بریز. ⁽²⁾چون ازدیان، جز تعداد کمی از آن ها، همه با تو هستند و ان شاء الله با تو مخالفت نخواهند کرد. به طور کلی هم پیش هرکس میروی از او برحذر باش.»

ابن حضر می گفت: «من آماده انجام دستورات تو هستم و خودت بارها مرا آزموده ای. با هرکس با تو سر جنگ داشته باشد می جنگم و در جنگ با قاتلان عثمان یاور تو هستم و هر زمان که بگویی حرکت می کنم.» معاویه به او گفت که فردا صبح به سمت بصره حرکت کند.

نامه معاویه به عمرو عاص و مشورت گرفتن از او

شب که شد معاویه از اطرافیانش پرسید: «ماه در کدام منزل است؟» گفتند در منزل «سعد ذابح». ⁽³⁾معاویه این زمان را خوش یمن نمی دانست

و به همین دلیل به ابن حضرمی پیغام داد که تا زمانی که فرستاده من پیش تو نیامده است حرکت نکن.» در عین حال تصمیم گرفت نامه ای به عمرو عاص بنویسد و با او در مورد موضوع بصره مشورت کند.

معاویه که بعد از جنگ صفین و جریان حکمیت خود را امیرالمؤمنین می خواند برای او نوشت:

«از طرف بنده خدا، معاویه امیرالمؤمنین به عمرو عاص. من فکری در سر دارم که می خواهم آن را عملی کنم، خواستم نظر تو را هم در این باره جویا شوم. من در مورد مردم بصره فکر کردم، دیدم که بیشتر آنها دوستان ما هستند و دشمنان علی و طرفدارانش. و خودت می دانی که علی علیه السلام با آنها جنگید و خون آن ها را ریخت. کینه آن خون ها همچنان در سینه اهل بصره وجود دارد و بیرون نمی رود. از سوی دیگر کشتن محمد بن ابی بکر و فتح مصر توسط ما باعث شده که اصحاب علی علیه السلام در همه جا شور و حرارت خود را از دست بدهند و طرفداران ما در همه جا سربلند شوند این خبر به همفکران ما در بصره هم رسیده است. به اضافه اینکه هم تعدادشان بیش تر از جاهای دیگر است، هم هیچ کس مانند آن ها به خاطر مخالفت با علی علیه السلام ضربه نخورده است (اشاره به جنگ جمل). به همین دلیل به نظرم رسید عبدالله بن عامر حضرمی را پیش آنها بفرستم تا مردم را به خونخواهی عثمان دعوت کند و آنچه علی علیه السلام بر سر مردم آنجا آورده را به آن ها یادآوری کند، که چگونه علی علیه السلام خون برادران، پدران و فرزندان صالح آن ها را ریخت.

امیدوارم با این کار مردم بصره بر علیه علی علیه السلام قیام کنند. نظر تو در

این باره چیست؟

عمرو عاص در پاسخ نامه معاویه، از این فکر بسیار تمجید کرده و او را به انجام آن تشویق نمود و گفت «هیچ کاری مانند این کار به ضرر دشمنانت نیست و هیچ کاری مثل این، دوستان تو را شادمان نمی کند.» عمرو عاص صلاحیت ابن حضرمی برای انجام این کار را هم تأیید کرد.

اعزام ابن حضرمی به بصره

وقتی نامه عمرو عاص به معاویه رسید، معاویه ابن حضرمی را فراخواند و به او گفت: «به بصره که رسیدی پرچم عزای عثمان را بلند کن و خون هایی که علی علیه السلام از آن ها ریخته است را به یادشان بیاور. هرکس سخن تو را شنید و فرمان بردار تو شد، مال فراوان به او عطا کن و او را از خاصان همیشگی خودت قرار بده.»

معاویه نامه ای به ابن حضرمی داد تا وقتی که به بصره رسید آن را برای مردم بخواند.

وقتی ابن حضرمی به بصره رسید که فرماندار بصره، یعنی عبدالله

عباس، برای عرض تسلیت شهادت محمد بن ابی بکر به کوفه رفته بود و زیاد بن ابیه ⁽¹⁾را به جای خود گذاشته بود ابن حضرمی، همان گونه که