مشخصات کتاب

سرشناسه: عالم زاده نوری، محمد، 1349 -

عنوان و نام پدیدآور :جمع سپاری و مردم سازی تربیت: تربیت فعال از طریق مشارکت دهی طلاب در ارتقای اخلاقی و تربیتی(به ضمیمه بیانیه بالندگی بسیج حوزه های علمیه در گام دوم انقلاب اسلامی)/ مولف محمد عالم زاده نوری؛ به سفارش و نظارت معاونت تهذیب و تربیت حوزه های علمیه.

مشخصات نشر: قم: حوزه علمیه قم، مرکز مدیریت، 1401.

مشخصات ظاهری:167 ص.: مصور؛ 14/5×21/5 س م.

شابک : 978-622-5677-33-3

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه: ص.[165] - 166.

عنوان دیگر : تربیت فعال از طریق مشارکت دهی طلاب در ارتقای اخلاقی و تربیتی... .

موضوع : طلاب-- ایران -- اخلاق حرفه ای Islamic seminarians-- Iran -- Professional ethics حوزه های علمیه -- ایران -- مدیریت *Islamic theological seminaries -- Iran -- Administration تربیت اخلاقی -- ایران Moral education -- Iran

شناسه افزوده :مرکز مدیریت حوزه های علمیه. معاونت تهذیب

شناسه افزوده :حوزه علمیه قم. مرکز مدیریت

رده بندی کنگره : BP254/7

رده بندی دیویی : 297/656

شماره کتابشناسی ملی : 8849479

اطلاعات رکورد کتابشناسی: فاپا

خیراندیش دیجیتالی : انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

ویراستار کتاب : خانم نرگس قمی

اشاره

جمع سپاری و مردمی سازی تربیت

تربیت فعال از طریق مشارکت دهی طلاب در ارتقای اخلاقی و تربیتی

(به ضمیمه بیانیه بالندگی بسیج حوزه های علمیه در گام دوم انقلاب اسلامی)

محمد عالم زاده نوری

شناسنامه کتاب

لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنا بِالْبَیِّنَاتِ وَ أَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتابَ وَ الْمیزانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ ⁽¹⁾ قُلْ إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَة أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ ⁽²⁾ رهبر معظم انقلاب :

«مسئله اصلی ما، مسئله ی مردم است؛ حضور مردم میل مردم، اراده ی مردم، عزم راسخ مردم. این را باید عرض کنیم؛ در همه ی تحولات و جنبش های گوناگون اجتماعی بزرگ، نقش مردم، نقش معیار است». ⁽³⁾

https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=17510

https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2723

آیت الله اعرافی، مدیر حوزه های علمیه کشور در باره ی مردمی سازی تربیت :

«طرحی اساسی، ضروری و جالب است در تربیت حوزوی، قیام همه ی ارکان حوزه و مشارکت استاد و طلبه و فضای دل انگیز روحی و معنوی ضرورت دارد و این طرح باید افزون بر مبانی و کلیات به برنامه های عملیاتی، اجرایی و واقع بینانه بینجامد و همه ی بخش های صفی و ستادی همکاری نمایند». ⁽⁵⁾

چکیده

مردمی سازی تربیت از ضرورت بسیج اراده ها ارتقای انگیزه ها، قیام جهادی، اهتمام جمعی و حرکت خودجوش و هماهنگ و جبهه ای در تحقق اهداف تهذیبی و تربیتی سخن میگوید و بر نقش فعال، اثرگذار، پیش برنده و جریان ساز آحاد مخاطبان و متربیان و مشارکت مسئولانه و سلوک مجاهدانه آنها در فرایند تربیتی تأکید می کند و مربیان و مدیران تربیتی را از غفلت از ظرفیت های ایشان و فرصت های بی نظیر و اثرگذار مشارکت و نقش آفرینی فعال و نصرت و تعاون ایشان بر حذر داشته و تصدی گری امور تهذیبی و تربیتی را بدون بهره برداری از توان ایشان، برای رشد و تعالی و تحقق اهداف تربیتی کافی و مؤثر نمی داند .

در این طرح بر ضرورت بهره مندی از ظرفیت گروه و تشکیلات در جهت تحقق امر تهذیب و تربیت و در پیشبرد اهداف تربیتی تأکید می شود.

فهرست مطالب

مقدمه 11

مردمی سازی تربیت؛ چیستی 19

مردمی سازی تربیت؛ چرایی 25

13 . وظیفه الهی تمدنی و اجابت درخواست رهبری 52

مردمی سازی تربیت؛ چگونگی 67

اول: احساس مسئولیت کردن و به میدان آمدن 70

دوم: آرمان و هدف متعالی 70

سوم: سازه ی جمعی و قالب گروهی 75

الف) بر اساس سابقه 81

ب) بر اساس نوع مسائل 82

ج) بر اساس سن و مراتب علمی 83

د) بر اساس اثرگذاری و نقش آفرینی 84

ه-) بر اساس قالب اثرگذاری 85

و) بر اساس موضوع و در مدل پلکانی 86

ز) تنوع الگوهای نقش آفرینی در کارگروه ها 95

آسیب ها و هشدارها 100

پرسش 119

پژوهش 121

پیوست اول: بیانیه بالندگی بسیج حوزه های علمیه در گام دوم انقلاب اسلامی 123

پیوست دوم: شرح بیانیه بالندگی بسیج 129

چرایی این نوشتار 132

ماهیت و ارکان بسیج 132

بسیج در حوزه 148

هویت حوزوی و مأموریت طلبگی 149

پیوند مأموریت حوزه با آرمان انقلاب 151

تمایز بسیج حوزه با بسیج سایر اقشار 152

حوزه ی علمیه و بسیج 154

ویژگی های بسیج حوزه علمیه 157

پیوست سوم: مبلغ نوع جیم؛ مبلغ راهبر 161

منابع 165

کتابنامه 165

مقدمه

بزرگ مربی عالمیان، پروردگار متعال است که هدف خلقت را هدایت انسان ها در مسیر عبودیت و سعادت وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلا لِیَعْبُدُونِ ⁽¹⁾و هدف بعثت را حاکمیت دین خدا بر جان ها و جوامع بشری قرار داده است: هُوَ الَّذی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیَاتِهِ وَیُزَکِّیهِمْ وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَ الْحِکْمَة؛ ⁽²هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَ ِدینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَه عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهِ الْمُشْرِکُونَ). ⁽³⁾

خدای متعال به واسطه ی رسول خود، ثقلین را ریسمانی برای رسیدن به هدایت و سعادت و دستاویزی برای تمسک قرار داده است مَا إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِی أَبَداً. ⁽⁴⁾

در این بیان نورانی؛ تمسک به قرآن، همانا تمسک به امام، و تمسک به امام، همانا تمسک به قرآن است وأَنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَی الْحَوْض؛ ⁽⁵⁾بنابراین تمسک به قرآن بدون تمسک به ،امام انحراف و ضلالت است و تمسک به امام نیز

در پیروی و هماهنگی تام با او است؛ و قَلْبِی لَکمْ مُسَلِّمٌ وَ رَأْیِی لَکُمْ تَبع ونُصْرَتِی لَکُمْ مُعَدّة. ⁽¹⁾

شیعه ای که تمام حالات روحی و قلبی اش و همه اندوخته های علمی و دانشی اش و همه ی رفتارها و تکالیف عملی اش را با امام هماهنگ نماید و بی کم وکاست قدم در راه امام و اهداف او گذارد به سعادت و تربیت دینی مطلوب دست یافته است؛ زیرا همراهی و پیوند با امام، شرط زندگی توحیدی و محور تربیت دینی و اخلاقی است بشروطها و أنا من شروطها. ⁽²⁾

بی شک عصر غیبت امام، با همه ابتلاءات و دشواری ها، عصر تربیت و تکامل بیشک شیعه و ارتقای او به بالاترین مدارج توحید و ولایت است و تمرین ولایت مداری حول نایب امام زمان شیعیان را برای فرمان برداری کامل از امام عصر آماده و توانا خواهد ساخت. تربیت دینی در عصر غیبت به معنای همراهی و همدلی با دغدغه های ولی در پیشبرد اهداف حکومت اسلامی همفکری بر محور دغدغه های ولی و نصرت و یاری عملی او در مسیر تحقق چشم انداز تمدن اسلامی و اهداف انقلاب است.

حوزه های علمیه در تربیت اخلاقی و معنوی علمداران دین، عالمان مجاهد، هادیان عامل و مجاهدان ولایت مدار در طول تاریخ خصوصاً در عصر امام خمینی رحمه الله پیشگام و موفق بوده اند و همواره مسیر خودسازی طلبه را به جامعه سازی و پیشبرد اهداف اجتماعی اسلام منتهی دانسته اند؛ إلا الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَتَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ ⁽³⁾زیرا خودسازی و معنویت در عزلت و انزوا و بدون اهتمام به امور مسلمین معنا ندارد. ⁽⁴⁾

این خودسازی که در بستر سلوک جمعی بر محور ولایت و در میدان عینی جامعه واقع می شود همان اخلاق و معنویت مورد نظر بنیانگذار انقلاب و رهبری معظم است که می بایست ثمراتش را در جامعه سازی و تمدن سازی مشاهده نمود وگرنه سلوک فردی منهای رسالت اجتماعی به «تربیت مجاهدان ولایت مدار» نمی انجامد و چه بسیار است فاصله میان قاعدان و مجاهدان! ⁽¹⁾

معاونت تهذیب و تربیت حوزه های علمیه اخلاق و معنویت را در عصر امام خمینی، بر محور ولایت و تربیت عالمان مجاهد ولایت مدار دنبال می کند و این سخن مقام معظم رهبری را در آغاز درس خارج فقه شان طلیعه رویکردهای تحولی خود می داند که فرموده اند: «اگر دیدیم در حوزه های علمیه، شور علمی هست، اما این شور علمی و کار علمی، خلاهای نظام را چنان که باید، پر نمی کند، باز باید به مسئله ی تهذیب توجه کنیم. برای اینکه اگر اخلاق و تهذیب نفس در حوزه ها باشد و صفای نفس ناشی از آن پیدا شود هر کلمه ای که خوانده شود، باید به نفع مردم و جامعه باشد». ⁽²⁾

https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2723

لازم به ذکر است رویکرد تحولی معاونت تهذیب و تربیت با اعتقاد کامل به رسالت اجتماعی حوزه و روحانیت در تحقق اهداف انقلاب و تمدن اسلامی با تدوین و تحقق راهبردها و برنامه های زیر تعریف شده است :

این نوشتار به غرض بحث و بررسی پیرامون راهبرد ششم یعنی «مردمی سازی تربیت» و بیان چیستی، چرایی و چگونگی آن پدید آمده است. «مردمی سازی» به مشارکت گرفتن توده ی انسان ها و به میدان آوردن اراده های همگانی است که

14

ضرورت انکارناپذیر کارهای بزرگ خصوصاً سازندگی انسان در فضای حوزه های علمیه به شمار می رود.

مردمی سازی

چیستی

چرایی

چگونگی

معاونت تهذیب و تربیت حوزه های علمیه در رویه ای جدید، روند دستوری و ابلاغی فعالیت های فرهنگی و تربیتی را به روند مشارکتی با کنشگری خود طلاب و مدارس تبدیل نموده است در روند قبلی، طلبه، مخاطب فرض شده و گزاره هایی به او القا یا دیکته می شد. طبعاً در آن تعامل، جوهره ی درونی افراد برای مسئولیت پذیری و صحنه گردانی نمایان نمی گشت؛ در حالی که این رویه ی جدید،

طلاب را بیش از پیش متوجه مسئولیت هایی که بر دوش دارند ساخته و آنها را نه مخاطب و مستمع آزاد که کارگزار و همیار فعالیت های تربیتی می شناسد و با مشارکت فعال طلبه، عنصر سازندگی را در وجود او تقویت می کند.

پیامبران خدا نیز چنین روشی داشتند. برخی گمان می کنند خدای متعال پیامبران را فرستاده یا امام زمان علیه السلام را می فرستد تا جامعه را اصلاح کنند؛ اما این تصور، آن گونه که قرآن کریم فرموده است، تصور کاملی نیست. پیامبران نیامدند تا مستقیم و مباشر، جامعه را اصلاح کنند؛ پیامبران آمدند تا «مردم» جامعه را اصلاح کنند: لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتابَ وَ الْمیزانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ. ⁽¹⁾امام زمان علیه السلام نیز این کار مهم را نه با قدرت غیبی و امور ماورایی! یا با دست عنایت و نظر

مرحمت! که با همراهی مردم و استفاده از نیروی آنان رقم خواهد زد؛ ⁽¹⁾بنابراین مردمی سازی بر تعالیم عمیق دین اتکا دارد و سرفصلی از «مکتب تربیتی اسلام ناب» است و نباید صرفاً یک ابلاغیه اداری تلقی شود. مردمی سازی و ایجاد حرکت از درون، طرح کلی اسلام در همه ی امور از جمله سازمان تربیتی است و از راهبردهای مهم سازمان مؤمنانه به شمار می رود.

عظمت اهداف تربیتی و سریان آن در تمامی لایههای پیدا و پنهان زندگی از طرفی و دشواری استقرار قلبی آن با وجود معارضان و راهزنان از سوی دیگر، هر مسئول دغدغه مندی را به این نتیجه میرساند که این جبهه خطیر را تنها با اتکای به فرماندهان آن و صرفاً با اساتید اخلاق نمی توان تدبیر کرد. آنچه که تنهایی این میدان و غربت متولیان آن را ترمیم می کند به کارگیری ظرفیت مردمی و «بسیج عمومی» است؛ ⁽²⁾حقیقتی که می تواند علاوه بر فتح سنگرهای تربیتی، موجب

فتح الفتوح اصلی یعنی تربیت مسئولانه ی افراد شود.

در حوزه های علمیه نیز تهذیب و تربیت جز با مشارکت مسئولانه ی خود طلاب به سامان نمی رسد. طلبه ای که خود را صرفاً مهمان، مخاطب و مصرف کننده ی مباحث اخلاقی بداند و برای این مهم در کنار اساتید و مسئولان، فردی یا گروهی، قیام لله نکند راهی به سلوک مجاهدانه نمی یابد. از این رو برای آنکه آموخته های اخلاقی، برکت یافته و در جانمان تثبیت و اقامه شود باید هم زمان برای ترویج و اقامه ی آن در محیط پیرامونی و جامعه ی خود مجاهدت کرده و سرفصل عملی «نصرت» را بگذرانیم. ⁽¹⁾

روشن ترین مصداق حرکت های مردمی، هیئات های مذهبی و عزاداری امام حسین علیه السلام است و پرشکوه ترین مراسم عزای سیدالشهداء علیه السلام پیاده روی اربعین که بزرگ ترین حماسه مردمی به شمار می رود؛ مراسمی که با کمترین مداخله ی دولت و نهادهای رسمی، با همت و مجاهدت و هزینه ی مردم از ابتدا تا انتها سامان می یابد و اسیر تصویب بودجه ی حاکمیتی و بروکراسی اداری نیست و اتفاقاً بیشترین اثر تربیتی را بر دل و جان همه ی کسانی که در آن سهمی ایفا می کنند دارد. فعالیت جوانان انقلابی در جهاد سازندگی (پیش از تبدیل آن به وزارت خانه ی رسمی و سازمان اداری) و همچنین فعالیت گروه های جهادی که به خدمات فرهنگی و عمرانی در مناطق محروم می پردازند نیز انجمن اولیا و مربیان، شوراهای محلی و مانند آن، مصداق روشن جریان مردمی است. هر جا که مردم بدون اینکه مسئولیت رسمی و جایگاه حقوقی داشته باشند احساس تکلیف کرده و با حضور رسالت مندانه ی خود مشکلی را حل کرده و نیازی را برآورده می سازند جریان مردمی پدید آمده است. کانون های فرهنگی و تربیتی مسجد محور نیز همین گونه است.

کسی حقوق نمی گیرد و موظفی رسمی اداری ندارد و جز از احساس مسئولیت و تعهد حضور اجتماعی برنمی خیزد مردم به شکل خودجوش و بدون جایگاه حقوقی و تعهد قانونی ورود کرده و رسالتی را دنبال می کنند. بسیج نیز از ابتدا همین حقیق را داشته است؛ گرچه یک سازمان رسمی نیز برای آن شکل گرفته است. این سازمان رسمی باید هنرش مرد می ساختن این حرکت ها و کمک به جوشش درونی نسبت به آرمان های انقلاب باشد .

در این کتاب که سومین دفتر از «راهبردهای تحولی تهذیب و تربیت» به شمار می رود تلاش شده است تصویر ملموس، کامل و یک پارچه ای از مردمی سازی تربیت با ذکر نمونه های عینی متعدد و مصادیق عملیاتی بیان شود تا دست اندرکاران امر تهذیب و تربیت با استفاده از این ظرفیت عظیم، امر خطیر انسان سازی را خصوصاً در حوزه های علمیه که کانون تربیت عالمان ربانی مجاهد است پی گیرند. ⁽¹⁾

این کتاب، یک متن درسی نگرش ساز است که مخاطب اصلی آن مدیران مدارس علمیه و معاونان تهذیب و تربیت اند گرچه خود طلاب و همه دست اندرکاران تربیت در حوزه و غیر حوزه نیز از محتوای آن بهره می برند.

شایسته است از دانشمند گران مایه مرحوم حجت الاسلام والمسلمین شیخ مهدی رضایی صفت، مشاور مطالعات و برنامه ریزی معاونت تهذیب که بخش هایی از این نوشتار، حاصل فکر خلاق و قلم روانش بود یاد کرده و به روح بلندش صلواتی نثار کنیم. اللهم صل علی محمد و آل محمد و احشره مع الائمة الاطهار.

محمد عالم زاده نوری

بهار سال 1401 هجری شمسی

بخش اول : مردمی سازی تربیت؛ چیستی

«مردمی سازی» یعنی به میدان آوردن مردم و استفاده از ظرفیت عظیم توده ها و بهره گیری از نیروی متراکم همگان در یک عرصه ی خاص؛ بنابراین مشارکت گرفتن و درگیر کردن مردم، ایجاد احساس مسئولیت و تعهد در آنها و پدید آوردن حرکت و اقدام و عمل در میان توده را مرد می سازی گویند .

منظور از «مردم» در این اصطلاح همه ی کسانی هستند که وظیفه ی حقوقی، مسئولیت مستقیم و جایگاه اعتباری نسبت به یک کار ندارند و رسماً به انجام آن موظف نیستند. در این اصطلاح «مردم» مقابل «مسئولان» است و مصداق کامل آن در مدارس مدارس علمیه، «عموم طلاب» در مقابل مسئولان حوزه هستند؛ ⁽¹⁾بنابراین مردمی سازی به این هدف صورت می گیرد که همه ی مردم (یعنی طلاب و حوزویان) خود را مسئول بدانند و به انتظار نهادهای مدیریتی و ساختارهای رسمی و حاکمیتی حوزه ننشینند و از صرف توان خود در رشد و تعالی و تحقق اهداف تربیتی و در نتیجه حل مشکلات و موانع مختلف فردی و اجتماعی در مسیر خودسازی و جامعه سازی به شکل داوطلبانه، ارادی و آگاهانه دریغ نورزند.

مردمی سازی بر این مبنا شکل می گیرد که همه ی کسانی که مسئولیت رسمی ندارند هم مسئول اند.

مسئولان

مردم

مراد از «تربیت» هم در این عنوان هرگونه نقش آفرینی و تأثیرگذاری در «فرایند تربیت» و زمینه سازی برای ارتقا و رشد است که شامل تمامی فعالیت های آموزشی و فرهنگی هدفمند و منسجم تا حصول اهداف تربیتی می شود.

«مردمی سازی تربیت» به معنای ایجاد احساس مسئولیت برای عموم مؤمنان [از جمله طلاب] نسبت به امر انسان سازی و مشارکت دادن آنها در فرایندهای تربیتی و اثرگذاری بر جان انسان ها [خصوصاً در قالب های گروهی و تشکیلاتی] است .

مردمی سازی تربیت : راهبری و بسیج اراده ها و مشارکت همه ظرفیت ها در فرایند تهذیب و تربیت

همچنین تعبیر «مردم» تأکیدی بر این نکته است که صرفاً خواص از طلاب مراد نیستند؛ بلکه تمام حوزویان برای نقش آفرینی تهذیبی و تربیتی باید بسیج شوند؛ هر چند خواص طلاب در این میان نقش پیشران دارند؛ البته اساتید و مدیران نیز فراتر از مسئولیت مصرح و موظفی رسمی خود می توانند نقش مردمی ایفا کنند و به فعالیت هایی خودانگیخته و مؤثر در شاگرد پروری یا در حل مسائل حوزه و

نظام اسلامی بپردازند.

در این ایده، تربیت از حالت یک طرفه و استعلایی به حالتی تعاملی و دوجانبه تبدیل می شود و از نیروی متربیان نیز در امر کلان تربیت بهره گرفته می شود؛ در واقع تربیت در روش سنتی، عملیاتی فردی و عمدتاً یک طرفه میان مربی و متربی است؛ حال آنکه در وضعیتی متعالی متربی صرفاً یک شنونده ی محترم یا یک مهمان و مصرف کننده ی منفعل در مقابل رفتار مربی دیده نمی شود؛ بلکه علاوه بر

تأثیر پذیری از مربی خود در امر تربیت فعال و اثرگذار و مسئول و میزبان است و در عملیات گسترده ی تربیت مشارکت می ورزد.

مردمی سازی، تعاون است و تعاون در تربیت عبارت است از نقش آفرینی متربیان در برنامه ریزی، اجرا و مراحل تربیت در این ،رویکرد متصدی و متولی امر تربیت صرفاً مربی نیست و به گفتن و تبلیغ محتوای تربیتی نیز اکتفا نمی شود؛ بلکه متربی خودش با احساس مسئولیت و با اراده و اختیار در همه ی مراحل تربیت حضور فعال دارد و در واقع بازیگر فعال صحنه ی گسترده ی تربیت است، متربی علاوه بر تربیت نفس خود نسبت به تربیت دیگران، احساس مسئولیت و نقش آفرینی خواهد داشت و از این طریق خود نیز رشد می کند و تعامل در امر تربیت شکل می گیرد. همچنین در این نگاه، فرآیند تربیت اولا و بالذات مستند به خود انسان ها است و ثانیاً و بالعرض به هدایت و راهبری و تعین بخشی سازمان؛ یعنی افراد خودشان را نه صرفاً مجری توصیه ها و ابلاغیه ها و تماشاچی صحنه که

منبع جوشنده و خلاق آن می دانند و در توسعه همه جانبه ی کمی و کیفی تربیت می کوشند.

مردمی سازی تربیت به حرکت درآوردن انسانها و به میدان آوردن اراده ها و فعال سازی همگان در امر کلان تربیت است که اولاً نقش سازنده ای برای خود انسان و فعالان این عرصه دارد. این ایده از این مبنا نشئت گرفته که تا انسان، سرباز و کارگزار امر تربیت نشود و به آن اقدام نکند و دغدغه ی تربیت دیگران را نداشته باشد خود تربیت نمی شود .

در واقع مسئولیت تربیت و سازندگی انسان بر دوش همه است. همه در قبال این امر مکلف اند و نباید برخی را مربی و برخی دیگر را متربی صرف تلقی کرد: کُلُّکُم راعٍ وَ کُلُّکُم مسئول. ⁽¹⁾در یک مدرسه علمیه همگان از مدیر و کارمند و استاد و طلبه باید احساس مسئولیت کنند و در عملیات بزرگ تربیت و انسان سازی سهیم باشند.

بنابراین برای تربیت باید جبهه ای فراهم آورد و همگان را مشارکت داد و اراده ها را بسیج کرد، به صورتی که هر کس گوشه ای از این کار بزرگ را برگیرد و خود را نسبت به آن مسئول بداند. کار بزرگ تربیت را به تنهایی نمی توان انجام داد و برای این مهم باید عزم و اهتمام جمعی و اراده ی عمومی شکل داد و سازمان یا نهاد تربیتی نباید گمان کند که به صورت استعلایی و یک جانبه می تواند راهبری کند و

به مقصود تربیت دست یابد برای تربیت بسیج توده ها نیاز است و این بار بر دوش همگان قرار می گیرد. ⁽¹⁾

مفهوم مرد می سازی چند ترجمه ی غربی دارد که برخی از آن ها به جنبه های نقش آفرینی و مشارکت دهی عمومی اشاره دارد و ناشی از مدل های جدید حکمرانی است. همین معنا مورد نظر ما است. برخی دیگر، حجیت و مشروعیت را به مردم و خواست یا میل آنها می دهد که دو پهلوست و مقصود ما نیست.

بخش دوم : مردمی سازی تربیت؛ چرایی

اشاره

این ایده مبتنی بر مبانی و متکی بر ادله ای است که به آن اشاره می شود :

1. تربیت در گرو مسئولیت پذیری و تمرین و اقدام عملی

حاصل تربیت در شکل کامل ،خود انسان مسئول متعهدی است که نسبت به دیگران دغدغه مند و راهبر است و در عمل و اقدام اجتماعی حضوری آگاهانه، ارادی و و داوطلبانه دارد. ما باید با تلاش ها و اقدامات تربیتی خود چنین کسی را پدید آوریم. برای ایجاد صفت مسئولیت پذیری و تعهد، متربی باید خود به میدان آید و مسئولیت پذیری را مشق کند؛ بنابراین صرف شنیدن و یادگرفتن کافی نیست.

با مطالعه ی کتاب رانندگی و شنیدن دستور شنا کسی راننده یا شناگر نمی شود. به دست آوردن همه صفات اخلاقی حاصل ممارست و تکرار عمل است: إذ خُمرَت طینَتُنا بِالمَلَکَة، وَتِلکَ فینا حَصَلَت بِالحَرَکَة. ⁽¹⁾هر صفتی که بدان التزام و اهتمام داشته باشیم و آن را به کار بگیریم و در طی زمان بدان پای بند باشیم در وجود ما تقویت خواهد شد و هر صفتی که آن را آموخته باشیم ولی به کار نگرفته باشیم در ذهن ما به شکل مفهوم باقی خواهد ماند و به جان ما منتقل نخواهد شد؛ بنابراین کسی صفت مسئولیت پذیری و تعهد در وجودش ایجاد می شود که آن را تمرین کند و در طی زمان، مسئولیت و تعهد بورزد.

به این ترتیب نظام تربیتی موفق نظامی است که در جان متربیان انگیزه ی کارکردن ایجاد کند و آنان را به میدان عمل بیاورد. صرف گفتن و شنیدن و حفظ کردن برای تربیت کافی نیست؛ زیرا هر کس کار و فعالیتی دارد رشد می کند و بزرگ می شود. امام علی علیه السلام فرمودند: مَنْ یَعْمَلْ یَزْدَدْ قُوَّة؛ هرکس کار کند قدرتش زیاد می شود». ⁽²⁾

جوان در میدان عمل بزرگ می شود و با تمرین و ممارست و عهده داری رشد می کند نه با تماشا کردن و از دور دستی بر آتش داشتن و دست بر روی دست نهادن. پس به جای تربیت نظری و کلاسی به تربیت میدانی و کارگاهی باید روی آوریم زیرا تربیت واقعی و رشد و تعالی وجودی در میدان عمل پدید می آید نه در کلاس درس؛ بنابراین نمی توانیم انتظار داشته باشیم که ما کار کنیم تا جوان رشد کند! ما احساس مسئولیت بورزیم تا او مسئول شود وقتی مسئولان و کارگزاران کار می کنند آنان رشد می کنند نه نسل جوان؛ اینکه متولیان رسمی و نهادهای حاکمیتی برای جوانان برنامه اجرا کنند و آنان را مخاطب اجرای خود ببینند کافی نیست.

گاهی ما در مقام تربیت خودمان را فعال و متربی را منفعل تلقی می کنیم؛ یعنی سخنرانی می کنیم تا دیگران گوش کنند. نصیحت می کنیم تا دیگران اثر بپذیرند، مربی می شویم تا دیگران متربی باشند؛ در حالی که این تصور که ما فعالیت کنیم و آنها رشد کنند، ما هدایت کنیم و آنها بشوند و ما حرکت کنیم و آنها برسند تصور تامی نیست.

جوان برای رشد و بالندگی و کمال، باید خودش راه بیفتد و پیش رود، زمین بخورد و بلند شود، تلاش کند و نتیجه بگیرد. اگر و تنها اگر به جوان امکان و مجال کار دهیم و او را برای حضور در میدان تشویق کنیم و زمینه ی احساس مسئولیت و ایفای نقش را برایش آماده کنیم، او را رشد داده ایم. با این وصف به جای آنکه مردم و جوانان را دائماً مخاطب برنامه های فرهنگی تربیتی بشماریم، باید آنان را همکار و کارگزار بشناسیم و به آنها میدان عمل مستقل دهیم.

همان گونه که عمده جوانان انقلابی در مبارزات پیش از انقلاب و در جبهه ها

یعنی در میدان درگیری های واقعی تربیت شدند. اساتید اخلاق دست در دست هم نمی توانند در فضای کلاس و حجره یا در حلقات ذکر و موعظه، چنین فتح الفتوحی پدید آورند. مصعب بن عمیر مبلغ جوان رسالت پیامبر در مدینه، نمونه ی همین تربیت میدانی است. طلبه نیز باید مسئولانه وارد کار شود و مشق نقش آفرینی و اثرگذاری کند. به همین جهت باید در مسیر تربیت جامع و مؤثر طلبه، فکری برای

کشف و تعریف میدان کرد؛ بنابراین متربی نیز مانند مربی باید احساس مسئولیت تربیتی کند و با انگیزه کافی در میدان عملی تربیت حضور یابد و در میدان به تمرین و ممارست بپردازد و مشق مسئولیت پذیری و عمل و اقدام تربیتی داشته باشد و نیز مربی در یک فرایند مشخص تربیتی او را بیازماید ارزیابی و راهنمایی و دستگیری نماید تا تربیت در ابعاد متعالی خود محقق شود.

2. خوب شدن در گرو خدمت به خوبی ها و معماری ساخت محیط معنوی

صالح بودن حداقل وظیفه ی مؤمنان و گام اول است؛ فراتر از آن انتظار می رود که هر انسان مؤمنی در اصلاح دیگران نیز بکوشد. «صالح بودن» گرچه لازم است، کافی نیست و تنها هنگامی مؤمنان در صالح بودن به کمال میرسند که «مصلح» باشند.

انسان مؤمن چه در مقام مربی و چه در مقام متربی مکلف است نسبت به احوال برادران خود حساسیت ورزد و تحت رابطه ی اخوت، نسبت به آنان تعاون، تعاضد، تواصی، نصرت و دستگیری داشته باشد. انجام این تکلیف الهی خود مایه ی رشد و تقرب است. امیر مؤمنان علی علیه السلام فرمودند: وَ أُمُرْ بِالْمَعْرُوفِ تَکُنْ مِنْ أَهْلِهِ؛ ⁽¹⁾امر به معروف کن تا اهل آن شوی»؛ یعنی اگر کسی بخواهد رشد کند و خوب شود باید در میدان جامعه، صرفاً مصرف کننده، تماشاچی و منفعل نباشد و

به عنوان یک نیرو و کارگزار، دیگران را به کار خیر دعوت کند. این هزینه کردن برای دیگران به کمال فردی ما کمک میکند و ما را در مسیر خوبی ها پیش می برد. خوب شدن با سر در لاک فرو بردن و از کار دیگران بازماندن به دست نمی آید. یکی از عوامل رشد و کمال انسان تلاش برای دستگیری و ارتقای دیگران است و طلبه با معماری ساخت محیط معنوی و تربیتی سلوک معنوی می کند.

به صورت طبیعی وقتی کسی دست در کاری داشته باشد، پای پرچمی سینه زند و برای چیزی هزینه کند نسبت به آن وابسته تر خواهد شد؛ اگر کسی علاقه ی خود را به ایمان و ارزش های اخلاقی در عمل ابراز کند نسبت به آن دلبستگی و تعلق بیشتری خواهد یافت به بیان دیگر انسان ها در نسبت با ایمان و ارزش های اخلاقی بر دو گروه اند. دسته ای فقط از برکات آن بهره می برند. دسته ی دیگر خود را حامی و پاسدار آن می بینند. گروه دوم که علی القاعده برای آن هزینه می کنند به ارزش های ایمانی پایبندتر خواهند شد. تصمیم به مصلح شدن تصمیم بزرگی است که انسان را از قفس کوچک و تنگ منیت که البته جاذبه هایی هم دارد خارج می کند.

انسان بر پایه ی سرشت الهی و نیز بر اساس آموزه های اسلامی، وقتی در مقام

تربیت کردن و رشد دادن دیگران بر می آید، لاجرم خود را قبل از دیگران ملزم به رعایت می بیند و از خود شروع می کند (فلیبدأ بتأدیب نفسه) و این راز مردمی سازی تربیت است. استادی که درس اخلاق میگوید مربی ای که در مقام تربیت قرار می گیرد و مدیر و معاونی که نسبت به دیگران دغدغه می ورزد و دل می سوزاند مجرای فیض الهی قرار می گیرد و پیش از متربی، خود بهترین فرصت را برای

خودسازی در اختیار دارد. این فرصت را باید قدر شناخت و از آن بهره گرفت و البته این فرصت را باید در اختیار خود طلبه هم قرار داد بر اساس معارف دینی، فیوضات الهی نیز نسبت به «جمع» مؤمنین که قدم در راهی گذاشته اند بیشتر خواهد بود، وقتی شخصی علاوه بر خودسازی در نسبت با دیگران، احساس مسئولیت تربیتی دارد و در میدان تربیت روابط مؤثری را با دیگران رقم می زند و اینگونه جمعی از مؤمنین در روابط و تأثیر و تأثر متقابل بر تربیت خود و دیگران می کوشند، فیوضات الهی و اسباب هدایت و رشد و تعالی بیش از تلاش های فردی نازل و حاصل می گردد یَدُ اللَّهِ مَعَ الجَماعه. اساساً مراحلی از سلوک اخلاقی و طی طریق الهی، به واسطه ی قیام جمعی و حرکت گروهی ممکن می شود.

یکی از مدیران مدارس علمیه وقتی با تخلف طلبه ای مواجه می شود

هم حجره ای های او را فرامی خواند و مؤاخذه می کند و از آنان برای اصلاح دوست خود تعهد می گیرد تا احساس مسئولیت را در وجود آنان برانگیزد و آنان را به تعهد و تکافل اجتماعی تمرین دهد؛ زیرا محیط کوچک حجره میدان تمرین تعهد و مشق احساس مسئولیت اجتماعی است و اگر طلبه نسبت به هم حجره ی خود مسئولیت پذیر نباشد، فردا در جامعه نیز نمی تواند نسبت به مسائل بزرگتر احساس مسئولیت کند.

3. مسئولیت اجتماعی و رسالت الهی از بدو بلوغ

زندگی حوزویان دو دوره :دارد دوره ی رشد و تحصیل و بالندگی و دوره ی خدمت، ثمردهی و نقش آفرینی اجتماعی .

طلبه در دوره ی اول بیشتر به بالا بردن ظرفیت علمی و دیگر توانمندی های خود می پردازد و قابلیت های خود را فعال می کند. عمده ی فعالیت هایش ناظر به «خود» اوست و به هدف اعتلا و کمال خود از دیگران استفاده می کند .

در دوره ی دوم، بیشتر به بهره گیری از این توانمندی ها و ارائه ی خدمات، «به دیگران» می پردازد. شخصیت اصلی او بیشتر در خدمت رفع نیازهای جامعه قرار دارد و از او انتظار ثمردهی می رود.

گاهی گمان می شود: «تا کسی دوران رشد و تحصیل را به پایان نرسانده باشد حضور اجتماعی برای او مطلوب یا شایسته نیست؛ بنابراین ابتدا باید تمام هم و غم خود را به خود مشغول سازد و از دیگران برای رشد خود بهره بگیرد تا به حد بالایی برسد آنگاه دغدغه مند مسایل دیگران شود و برای خدمت به آنان هزینه کند.»

اما این تصور، تصور تامی نیست؛ زیرا :

اولا انسان از بدو بلوغ نسبت به خلق خدا و جامعه پیرامون خود تکلیف و مسئولیت دارد؛ یعنی همان لحظه که به نماز و روزه مکلف می شود، به امر به معروف و نهی از منکر نیز مکلف میشود و از همان لحظه حق ندارد تماشاچی فارغ البال و عنصر بی مسئولیت جامعه باشد انسان مؤمن از آغاز ایام تکلیف باید به منزله یک موجود زنده، نسبت به رخدادهای بیرونی موضع داشته باشد و از خود عکس العملی نشان دهد. کسی که از خود حرکت و اقدام و جوششی نشان نمی دهد به خفتگان و مردگان ملحق است و نشان از زنده بودن ندارد؛ «هرکه او بیدارتر پردردتر».

خطاب أَلَا کُلُّکُمْ رَاعٍ وَکُلُّکُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِیَّتِهِ ⁽¹⁾برای همه مکلفان است و از ابتدای بلوغ شامل جوانان می شود. همین طور حدیث نبوی مَنْ أَصْبَحَ لا یَهْتَمُّ بِأمُورِ الْمُسْلِمِینَ فَلَیْسَ بِمُسْلِمِ ⁽²⁾فقط خطاب به کهنسالان و سالخوردگان نیست و جوانان را هم به دل مشغولی نسبت به مسائل امت اسلامی از جمله به سازی محیط پیرامون خود فرامی خواند. ⁽³⁾

نباید گمان کنیم کار انسان سازی و تربیت تنها وظیفه ی افرادی خاص است و دیگران نسبت به آن مسئولیتی ندارند تلاش برای سازندگی دیگران و نقش آفرینی تربیتی در جامعه چیزی شبیه واجب عینی است که همگان باید در آن حضور داشته باشند نه واجب کفایی که با تقسیم کار به گروهی خاص منحصر شود. ⁽⁴⁾

ما انسان ها در زندگی روزمره - چه بخواهیم چه نخواهیم، آگاهانه یا ناهشیار - بر همدیگر اثر می گذاریم. حال که چنین است چه خوب که هنر اثرگذاری بر دیگران را بیاموزیم و از این فرصت مغتنم، آگاهانه و هوشمندانه استفاده کنیم.

ضرورت «تواصی به حق و صبر» به عنوان شرط نجات بخش انسان از خسران عُمر و یا تکلیف به «تعاون بر بر و تقوی»، رسالت دینی همه ی مؤمنان نسبت به برادران ایمانی خود را نشان میدهد؛ ضرورتی که کارویژه ی تخصصی طلاب

علوم دینی نسبت به جامعه و آحاد مردم به شمار رفته و باید در دوران تحصیل و در کارگاه مدرسه ورزیدگی کافی برای آن کسب شود.

ثانیاً اگر قرار باشد دوران رشد و بالندگی به پایان برسد تا خدمات اجتماعی و نقش آفرینی های اجتماعی آغاز گردد باید تا ایام کهنسالی و حوالی پایان عمر صبر کنیم. در این صورت لازم است برای یک فعالیت اجتماعی یا کار فرهنگی ساده در جمع کودکان و نوجوانان از کسانی در حد شیخ انصاری، آیت الله جوادی آملی یا میرزا جواد ملکی تبریزی استفاده کنیم؛ زیرا مسیر رشد و کمال ره صد ساله است و

حد یقف ندارد.

4. کسب تدریجی مهارت های تربیتی؛ خدمت در ضمن رشد و رشد در ضمن خدمت

خدمات اجتماعی آینده طلبه، در کار علمی و پژوهشی منحصر نیست و به ارتباطات انسانی نیازمند است رشد طلبه در زمینه ارتباطات اجتماعی نیز به تمرین نیاز دارد و با درس و بحث و مطالعه و پژوهش یا در گوشه ی حجره و کتابخانه حاصل نمی شود. کسی که رشدش تنها سمت و سوی دانشی دارد الزاماً برای خدمات متناسب با فضای انقلاب اسلامی و اداره ی جامعه اسلامی خصوصاً در عرصه ی تهذیب و تربیت و سازندگی انسان ها، آماده نیست. کسی که در دوران رشد خود فضای اجتماعی را درک نکرده است نمی تواند ناگهان بر پیچیدگی های میدان فائق آید و نیروی مؤثری گردد. قدرت اثرگذاری بر دیگران، و مهارت ایجاد تحول در جان انسان ها لازمه ی نقش آفرینی اجتماعی است؛ بنابراین در برنامه ی رشد و آموزش جوانان انقلابی، ارتباط واقعی با میدان های خدمت باید در نظر گرفته شود و حضور در عینیت جامعه و کار جمعی مؤثر باید جزئی از طرح رشد و بالندگی جوانان باشد. بسیاری از مسائل مهم در مقوله ی تربیت از جمله درک و

تحمل شرایط محیطی و فضای اجتماعی و اقتضائات میدانی و مهارت های ارتباطی و فنون مدیریتی و مانند آن صرفاً از طریق مطالعه و تحصیل و یا دفعتاً ایجاد نمی شود؛ بلکه به یک حضور مستمر و تدریجی و سیر از اجمال به تفصیل در میدان و کارزار تربیت نیاز دارد.

این حضور تدریجی و مشق کنشگری اجتماعی در زمینه های کوچک و

محدود، احتمال اشتباهات شخص را نیز پوشش می دهد. به هر حال در فعالیت های پرشور اجتماعی، خصوصا برای افراد مبتدی احتمال خطا و لغزش وجود دارد. اگر کسی از ابتدا در یک مسئولیت سنگین قرار گیرد، احتمال اشتباه او بالاست و این اشتباه معمولاً قابل جبران نیست؛ اما اگر در شرایط بسته و محدود تمرین کرده باشد برای حضور در عرصه های بزرگ آماده تر است و احتمال خطای او کاسته خواهد شد.

از مطالب گذشته روشن شد که انسان باید در دوران ،رشد ثمردهی نیز داشته باشد و از راه این نقش آفرینی اجتماعی رشد کند و این همان قاعده ی «خدمت در دوران رشد و رشد در ضمن خدمت» است؛ البته توجه داریم که عمده ی زمان و توان انسان در دوره ی رشد و بالندگی باید خرج تحصیل و بالابردن توانمندی های شخصی خودش شود؛ ولی در حاشیه ی آن حتماً ارائه و بازدهی نیز داشته باشد. برهم خوردن نسبت متن و حاشیه، شایسته نیست و مغایر با وظیفه اصلی است. حاشیه، نباید از متن بیشتر شود، مساوی آن هم نیست؛ بلکه از آن - به اندازه ای قابل توجه - کوچک تر است. می توان گفت نسبت متن و حاشیه تقریباً نسبت 4 به 1 است؛ یعنی اگر شخص چهار پنجم وقت و نیروی خود را به تحصیل و یک پنجم آن را به فعالیت های اجتماعی اختصاص دهد، اندام کلی برنامه ی او از تناسب خارج نشده است.

انتقال فرد از دوره ی اول به دوره ی دوم به صورت دفعی رخ نمی دهد؛ یعنی این دو دوره، مرز ظریف خطی ندارند که گام نهادن به دوره ی دوم تنها در «یک لحظه»

رخ دهد؛ بلکه این انتقال به صورتی تدریجی، آرام و در طی زمانی طولانی صورت می گیرد؛ بنابراین مرز میان این دو دوره، طیفی است نه خطی .

از سوی دیگر هر چه انسان دانش و توان بیشتری کسب کند به تناسب وسع جدیدی که برای او حاصل شده است، تکالیف اجتماعی بیشتری بر دوش او می آید؛ بنابراین به مرور باید زمان و توان بیشتری برای حضور اجتماعی خود صرف کند. هر سال که پیشتر میرود غلظت فعالیت ها و خدمات اجتماعی در برنامه ی کاری او افزایش مییابد و از برنامه های تحصیلی او اندک اندک کاسته می شود؛ البته رشد و تحصیل به شکل کلی از برنامه ی کاری او حذف نمی شود؛ زیرا هر انسانی موظف است از گهواره تا گور در جستجوی رشد و دانش باشد؛ اما میزان پرداختن به وظیفه ی دائمی دانشجویی در ادوار مختلف متفاوت است.

5. حضور فعال لازمه بروز و پرورش استعدادها

طلبه تا مستقیماً با میدان مواجه نشود عناصر هویتی خود را آشکار نمی کند. موفقیت در استعداد سنجی و استعدادپروری در گرو استفاده از ظرفیت «تربیت میدانی» و «خودکاوی» طلاب در مواجهه با نقش آفرینی های گوناگون است. می توان متناظر با کارویژه های طلبگی و ساحت های تحقیق، مدیریت، تدریس، تبلیغ و تربیت، نازله ی آن را در مدرسه برای تمرین طلاب فراهم کرد و بستر آن را پدید آورد تا طلاب فراتر از مشاوره های استعدادیابی و تست های رغبت سنجی

خودشان با کمک تست میدانی به تشخیص آگاهانه از توان و تمایل خود دست یابند. تنوع فعالیت ها در کارگروه های تربیتی میدانی است برای محک علاقه و توان فکری تحقیقی، توان مدیریتی و توان تبیینی لازم برای تبلیغ و تدریس. میدان «مدرسه» و «فعالیت گروهی»، بستری تمرینی و محیطی گلخانه ای و آزمایشی برای طلاب فراهم می کند تا اولاً جسارت تمرین و جرأت خطا داشته باشند و ثانیاً به جهت فعالیت گروهی و کمک سایر اعضا علاوه بر ایجاد اعتماد به نفس توان و تمایل همفکری و همکاری را نیز محک زده و پرورش دهند.

بنابراین مردمی سازی، ایده ای صرفاً از سر ناچاری و اضطرار نیست؛ نباید گمان شود چون نیروی انسانی و امکان ما اندک است ناگزیر باید به جوانان روی آوریم و از آنان کمک بخواهیم؛ بلکه حتی اگر امکان لازم را می داشتیم و می توانستیم همه ی امور را به تنهایی پیش ببریم باز لازم بود جوان را به میدان آوریم و از توان او بهره بگیریم؛ زیرا با واسپاری مسئولیت به جوان، به مرور توان و استعداد او در آن مسئولیت آزموده می شود و افزایش می یابد. درگیری با مسائل واقعی و ورود در عرصه ی نقش آفرینی اجتماعی هم به شناخت استعدادهای او و هم به رشد و شکوفایی آن یاری می دهد .

واسپاری امور به جوانان موجب آشنایی آنان با صحنهی عمل و واقعیت های موجود می گردد و از پرتوقعی و آرمانگرایی افراطی جلوگیری می کند. همچنین روحیه ی اعتراض و گلایه مستمر ایراد و شکایت دائم و نق و ناله مداوم او را تعدیل می کند. وقتی مسئولیت و تمشیت امور به خود جوان داده می شود با نشیب و فراز کار از نزدیک آشنا می شود و بلند پروازی های خیالی و رؤیا اندیشی های او درمان می شود.

6. مقتضای دوران وزارت جوانان

به بیان زیبای پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله جوان با گذر از بهار چهاردهم، به دوران وزارت وارد می شود. ⁽¹⁾وزیر نماد کسی است که رأی او مسموع و نظر او مورد احترام است و شأنی تقریبا هم سنگ حاکم دارد، لذا باید به او شخصیت داد، توان او را به رسمیت شناخت و از آن بهره گرفت. «وزیر» تابع بی چون و چرای اوامر حاکم نیست و نباید مانند بردگان برای او تصمیم گرفت و از او انتظار اطاعت داشت؛ بنابراین اگر در مقابل نظر حاکم، از خود هیچ رأی و نظری نداشته باشد و همیشه در پیشگاه او «بله قربانگو و مؤید» باشد، وزیر نیست برده است. جوان در دوران وزارت، احساس استقلال می کند، خود را مورد اعتماد حاکم می داند و فطرتاً

انتظار دارد به او اطمینان نموده و کارهایی خطیر، واگذار نمایند؛ «وزیر» گرچه نهایتاً تحت ولایت حاکم است اما مورد اعتماد و نماینده ی او محسوب می شود و دارای حق فعالیت آزاد و اختیارات است.

بر این اساس جوان، همیار و کارگزار ماست و باید به او اعتماد کنیم و به جای اینکه او را مخاطب منفعل تربیت بشناسیم کار تربیت را به او بسپاریم و او را ملازم و همتای خود ببینیم، نه اینکه مانند یک ماشین بی اراده یا برده ی تحت اطاعت، برنامه ی کامل و دستوری برای عمل به او بدهیم و برای او تصمیم بگیریم. چنین برخوردی خلاف فطرت جوان و موجب شکست روانی و از بین رفتن خودباوری و اعتماد به نفس او است و مراحل رشد او را کند می سازد. ما در صورتی در کار تربیت موفق هستیم که جوانان گوش به فرمان را به جوانان آتش به اختیار، متعهد و مسئول تبدیل کنیم. کسانی که با فهم و آگاهی و اراده و عقلانیت، نسبت به اصلاح محیط پیرامون خود دغدغه مند و فعال هستند. چه بسا راز لزوم مشورت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله با اصحاب خود - که در آیه وَ شاوِرْهُمْ فِی الْأَمْر ⁽¹⁾بدان تأکید شده است - همین باشد.

القای یک جانبه محتوا، مراقبت شدید جلوگیری کامل از آسیب های احتمالی در فضای ایزوله و گلخانه ای ایجاد یک محیط مصنوعی بسیط و غیر متضاد و ارایه یک کلیشه ی شخصیتی دیکته شونده شاید برای هفت تا چهارده سالگی مفید باشد؛ قطعاً برای ایام وزارت و دوران جوانی مناسب نیست و نشاط و خلاقیت و ابتکار را از جوان سلب می کند.

بر اساس این ارشادات تربیت جوان از حالت یک طرفه و استعلایی به حالتی تعاملی و دوجانبه تبدیل می شود و از نیروی او نیز در امر کلان تربیت بهره گرفته می شود؛ جوان در امر تربیت، فعال و اثرگذار و مسئول است و در عملیات گسترده ی تربیت مشارکت می ورزد. تربیت جوان در این مرحله مستلزم به میدان آوردن اراده ی او و ایجاد احساس مسئولیت و روحیه حضور فعال است. جوان را باید پیشران و

هدایت گر و حرکت آفرین دانست نه کودک و برده و فرمان بردار. اگر به جوان بگوییم می خواهیم تو را تربیت کنیم چندان راه نمی افتد و انگیزه نمی گیرد؛ اما اگر بگوییم می خواهیم از تو قهرمان سازیم و تو را در مسند اثرگذاری و راهبری قرار دهیم احساس بزرگی می کند و شور می گیرد؛ بنابراین لازم است جوان را وزیر خود بشناسیم و به او شخصیت دهیم، توان و استقلال او را به رسمیت بشناسیم و از آن بهره بگیریم، به او اعتماد کنیم و او را به حضور در میدان عمل فراخوانیم.

7. بهره مندی از پویایی فکر و عمل جوانان

جوان برای ما یک ظرفیت است و توانایی های ذهنی و فکری و عملی جوان واقعاً برای ما قابل استفاده است. از این سرمایه ارزشمند باید بهره گرفت. امیر مؤمنان علی علیه السلام فرموده اند: إِذَا احْتَجْتَ إِلَی الْمَشْوَرَة فی أَمْرٍ قَدْ طَ-رَاً عَلَیْکَ فَاسْتَبْدِهِ بِبدایة الشُّبَانِ، فَإِنَّهُمْ أَحَدُّ أَذْهانا وَ أَسْرَعُ حَدْسا، ثُمَّ رُدَّهُ بَعْدَ ذلِکَ إِلی رَأْیِ الْکُهَولِ وَ السُّیوخِ

لِیَسْتَعْقِبوهُ وَیُحْسِنُوا الاِخْتیارَ لَهُ ، فَإِنَّ تَجْرِبَتَهُمْ أَکْثَرُ ⁽¹⁾هرگاه در کاری به مشورت نیازمند شدی، نخست به جوانان مراجعه نما زیرا آنان ذهنی تیزتر و حدسی سریع تر دارند. سپس (نتیجه ی) آن را به نظر میانسالان و پیران برسان تا پی گیری نموده، عاقبت آن را بسنجند و راه بهتر را انتخاب کنند چرا که تجربه ی آنان بیشتر است.

8. هنر مدیر مدیریت هنرها و به کارگیری ظرفیت ها

مدیر باید در حل مشکلات یعنی هم در اصلاح افراد و هم در ایجاد موج اجتماعی در محیط مدرسه از طلاب کمک بگیرد و به آنان میدان مشارکت و عرصه ی حضور موثر دهد.

پاره ای از مسئولان این گونه اند که خود در میدان عمل اجتماعی کار می کنند و نقش می آفرینند؛ اما - یا از سر ناآگاهی یا به علت ناتوانی یا به خاطر بی توجهی یا از نگرانی و بی اعتمادی یا به هر جهت دیگر - به دیگران میدان عمل نمی دهند و فضا را برای

اقدام و قیام دیگران باز نمیکنند امام جماعتی را در نظر بگیرید که کلید مسجد را در اختیار دارد، هر روز پیش از اذان صبح در مسجد را می گشاید، چراغ ها را روشن می کند، سیستم صوتی را آماده می کند، و اذان می گوید، نماز را اقامه می کند، تعقیبات را هم می خواند، بعد از نماز سخنرانی می کند، چندین فعالیت فرهنگی دیگر را هم برای انواع مناسبت ها، برنامه ریزی و اجرا می کند. این شخص امام و راهبر جماعت نیست. یک طلبه فعال است که تنها به اندازه یک نفر کار می کند و اثر می گذارد. راهبر جماعت باید به مردم خود زمینه دهد برای آنها افق گشایی کند سازمان انسانی پدید آورد، نیازها را به آنان نشان دهد، آنان را به عزم و اراده و عمل برانگیزد و از حضور و اقدام آنان بهره گیرد؛ نه اینکه خود ببرد و بدوزد و بپوشد؛ بنابراین هزار فعالیت مفید و مثبت ما، جایگزین یک حرکت مستقل جوانان نخواهد بود.

به بیان دیگر مدیر باید مدیریت کند نه مباشرت؛ مدیر کسی است که کار را به وسیله دیگران انجام دهد نه اینکه بار همگان را بر دوش گیرد. مدیر خوب کسی نیست که به قدر چهل نفر کار کند؛ کسی است که چهل نفر را به کار اندازد. وظیفه ی مدیر و معاون تهذیب «مدیریت و راهبری» و «به جریان انداختن دیگران» است و دقیقا برای همین منظور نصب شده است. اگر همه ی کار را خود انجام دهد، به موظفی خود متعهد نبوده است.

مدیر باید همه ی طلاب را نیروی تهذیب و تربیت خود بداند. به آنان بیاموزد و از آنان انتظار داشته باشد به مسئولیت خود در رسیدگی به دیگران و اهتمام به بهسازی امور مدرسه عمل کنند و در بهبود وضع موجود مشارکت ورزند. اگر از مدیر مدرسه سؤال کنند «چند نیروی تربیتی در اختیار داری؟» نباید تنها به معاون تربیتی خود اشاره کند. مدیر باید همه ی زیر مجموعه خود را در شمار نیروهای تربیتی ببیند و جمع آمار همه اساتید، کادر و طلاب را در پاسخ به این سؤال بیان کند. مدیر باید این نیروی عظیم تربیتی را سازماندهی کند و از همه آنها در امر خطیر تربیت و تهذیب یاری خواهد یعنی از این ظرفیت عمومی، شبکه ی انسانی و نیروی مردمی در جهت پیشبرد اهداف تربیتی و تهذیبی بهره گیرد. هنر مدیر راه انداختن مخاطب و راهبری امر تربیت و توزیع نقش تربیتی است نه ورود مباشر به آن.

پیش تر مدیر یکی از مدارس علمیه را یاد کردیم که وقتی با تخلف طلبه ای مواجه می شود هم حجره ای های او را فرامی خواند و از آنان برای اصلاح دوست خود، تعهد می گیرد. این روش بر این مبناست که همه ی طلاب را لشکر تربیتی خود می بیند و به آنها اعتماد میکند و از توان همه ی نیروهای خود در این مسیر استفاده می کند.

گاهی عدم اعتماد به مردم به جهت نگرانی از ناتوانی و احتمال اشتباه است. بی شک کاری که یک مدیر انجام میدهد از همان کار وقتی توسط یک طلبه ی جوان انجام می گیرد شکیل تر، دقیق تر، کامل تر و مطمئن تر است. ولی مقام تربیت اقتضا می کند که مجال تمرین و ممارست در اختیار متربی قرار گیرد تا او نیز همانند مدیر رشد کند. اگر اجازه ی افت و خیز و احتمال آزمون و خطا را برداریم تربیت محقق نخواهد شد. همان گونه که در آموزش رانندگی، خود شخص باید پشت فرمان بنشیند و فرصت آزمون و خطا داشته باشد؛ هرچند مربی بهتر و مطمئن تر رانندگی می کند. پس به خاطر احتمال اشتباه نباید از خیر رشد و ارتقای شخص گذشت.

«امام از روز اول پیروزی یا حتی قبیل پیروزی با کشاندن مردم به عرصه، با گذاشتن بار حرکت به دوش مردم، با اعتماد به مردم، پایه ی بسیج را

گذاشت. به مردم اعتماد کرد؛ مردم هم به خودشان اعتماد پیدا کردند؛ اعتماد به نفس پیدا کردند؛ اگر امام به مردم اعتماد نمی کرد مردم هم به خودشان اعتماد نمی کردند». ⁽¹⁾

https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=9640

ایشان در جای دیگری فرموده اند سه باور در امام بزرگوار ما وجود داشت که همین سه باور به او قاطعیت می داد، شجاعت می داد و استقامت می داد. باور به خدا، باور به مردم، و باور به خود. این سه باور، در وجود امام، در تصمیم امام، در همه ی حرکت های امام، خود را به معنای واقعی کلمه نشان داد. امام با دل خود با مردم حرف زد مردم هم با جان خود به او لبیک گفتند، به وسط میدان آمدند و مردانه ایستادند و حرکتی که از هیچ نقطه ای از دنیا نسبت به آن، نگاه محبت آمیزی وجود نداشت و دست کمکی دراز نشد، به تدریج به سمت پیروزی حرکت کرد و در نهایت به پیروزی (رسید (1392/3/14).

https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=22788

شهید مطهری نیز در باره ی این ویژگی حضرت امام می نویسد: «در سفری که به پاریس رفتم چیزهایی از روحیه ی این مرد کشف کردم که نه تنها بر ایمان من بلکه بر حیرت من افزود. وقتی که برگشتم رفقا پرسیدند چه دیدی؟ گفتم چهار تا «آمَنَ» دیدم «آمَنَ بِهَدَفِهِ» به هدفش ایمان دارد. دنیا جمع بشوند نمی توانند او را از هدفش منحرف کنند. «آمَنَ بِسَبیلِهِ» به راهی که برای هدف خودش انتخاب کرده ایمان دارد، امکان ندارد او را از این راه منصرف کرد؛ شبیه همان ایمانی که پیغمبر به هدفش و به راه خودش داشت. و «آمَنَ بِقَوْمِهِ». من دیدم در همه رفقا و دوستانی که من سراغ دارم احدی به اندازه ایشان به روحیه مردم ایران ایمان ندارد. افرادی به ایشان می گویند کمی آرام تر، مردم سرد می شوند، مردم از پا در می آیند. می گوید مردم این طور نیستند که شما می گویید، من مردم را از شما بهتر می شناسم. از همه بالاتر «آمَنَ بِرَبِّهِ» (مجموعه آثار استاد شهید مطهری، آینده انقلاب اسلامی ایران؛ ج24، ص133).

کار جمعی بدون اعتماد پیش نمی رود. اگر مدیر به مردم خود اعتماد نکند و کار نسپارد باید همه کارها را به تنهایی انجام دهد و این به معنای رکود و توقف است. ترس از خطای جوان در مشارکت تمشیت و مدیریت امور تربیتی نباید باعث شود تا صورت مسئله ی «مردمی سازی تربیت» را پاک کنیم؛ بلکه اگر مردمی سازی و مسئولیت سپاری به قیمت بروز خطا و اشتباه محقق شود و البته

مسیر رو به رشدی داشته باشد بسیار مطلوب تر از آن است که بدون مشارکت طلاب، شاهد هیچ و اشتباهی نباشیم. به بیان دیگر آشکار شدن خطای جوان در محیط کوچک و مقیاس محدود نه یک تهدید که فرصت است؛ زیرا گرچه املای نانوشته غلط ندارد؛ اما کسی که ننوشته و غلطش آشکار نشده در فضای بزرگ جامعه، زمانی که امکان فعالیت های گسترده پیدا می کند خطاهای فاحش مرتکب می شود؛ بنابراین با قرار دادن این فرصت در اختیار جوان او را برای حضور در عرصه های بزرگتر آماده می سازیم. تربیت در متن واقع و در میدان عمل و در حین نقش آفرینی های اجتماعی محقق میشود باید به جوان فرصت دویدن و البته زمین خوردن بدهیم اشتباه کردن لازمه ی طبیعی راه افتادن و حرکت کردن است. نباید گمان کنیم آنچه مهم است صرفاً انجام بهینه ی کار است؛ از انجام کار مهم تر، تربیت انسان است. حتی در شرایطی که می توانیم کاری را کامل و حرفه ای و متقن از آب درآوریم، شایسته تر آن است که با درصدی احتمال خطا آن را به جوان بسپاریم تا او را در میدان عمل بار آوریم.

9. مردمی سازی تربیت عامل رشد مدیران و مربیان تربیتی

یکی از مهم ترین پیامدها بلکه اهداف ثانویه ی این رویه، کمک به تعالی و ارتقای مسئولان مدارس است. مردمی عمل کردن و کارسپاری با رویکرد راهبری، یکی از ممتازترین الگوهای تربیتی مدیران سازمانهاست. حتی در سطح خانواده، گرچه مادران و پدران گمان می کنند مشارکت دهی و مسئولیت بخشی به فرزندان بیشتر برای رشد و تربیت فرزندان است؛ اما میتوان ادعا کرد خود آنان پیش از فرزندانشان در مقام یک راهبر تربیتی رشد می کنند. اصولاً یکی از مهم ترین موانع شکل گیری تربیت مسئولانه و درون زا ضعف اولیا و مربیان در ایفای شأن یک «راهبر تربیتی» است که باید از یک مدیر تصدی گر و اقتدارگرا در جایگاه یک راهنما و راهبر تربیتی قرار گیرند. رهبر انقلاب در جمع کارگزاران نظام در بیانی ممتاز به این تلازم اشاره کرده اند: «امروز بهترین چیزی که ممکن است ما بتوانیم برای تصحیح اخلاق و رفتار و منش خودمان - یعنی مسئولان کشور - ملاک قرار دهیم، مردم سالاری دینی است». ⁽¹⁾

https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3039

بنابراین مسئولان باید از حیثت معرفتی توجیه شوند که کارسپاری به جوانان و راهبری تربیتی آنان گرچه آنان را به زحمت می اندازد و فکر و ذهنشان را مرتب درگیر می کند اما برای آنان سازنده است. طرح مرد می سازی تربیت، قبل از هر چیز محتاج تربیت مسئولانی است که باید ظرفیت روحی و تدبیر لازم برای کارسپاری به جوانان را به دست آورند .

10. سنگینی وظیفه ی تربیت و نیاز به نیروی فراوان

آنچه در بند پیشین گفته شد بر این فرض بود که مدیر با تلاش و مجاهدت می تواند به تنهایی از پس مسئولیت تربیت برآید و کار همگان را انجام دهد؛ در حالی که امر تربیت و سازندگی انسان آن هم در تیراژ بالا، چنان حجیم و دشوار و پیچیده است که جز با استفاده از توان جمعی و به میدان آوردن اراده های متراکم مردمی تحقق پذیر نیست. باید همگان فراتر از موظفی رسمی و عنوان کارمندی به

خدمت این کار بزرگ در آیند و هر کس گوشه ای از این بار سنگین را بر دوش

گیرد. ⁽¹⁾مدیر باید بداند که این مسئولیت خطیر از وسع فردی او خارج است و با استفاده از امکانات فردی و حتی امکانات اداری رسمی نمی تواند از پس آن برآید.

درک این واقعیت مدیر را بر آن میدارد که جبهه ای پدید آورد و بسیج عمومی بپا کند و برای این منظور به مردم خود (یعنی به طلاب) اعتماد کند. با ورود همگان به این کار بزرگ موجی سنگین یا سیلی خروشان از جمع قطره ها و ضرب افراد پدید آورد و کار بزرگ تربیت را سهل کند؛ زیرا ظهور اراده ی عمومی و بسیج نیروهای مردمی همواره کارهای ناشدنی را شدنی ساخته است. ⁽²⁾

تکنیک موثر در این مدل استفاده کردن از نیروهای خرد در تیراژ انبوه است. شبیه جمع کردن پول های خرد برای ساختن یک مسجد با استفاده از این مدل انجمن اولیا و مربیان در مدارس، نظام معتمدان و کنشگران محلی، شوراهای محل و نظام سنتی کدخدامنشی در روستاها به نحو بسیار کارآمدی به جای نظامات دولتی یا در کنار آنها کار کرده اند. در این مدل از تکلف نهادسازی های رسمی پرهیز شده و ساختار چالاک بالنده ای برای راهبری جریانات اجتماعی شکل می گیرد.

امام راحل در وصیت نامه نوشته اند: «از آنچه در نظر شرع حرام و آنچه برخلاف مسیر ملت و کشور اسلامی و مخالف با حیثیت جمهوری اسلامی است به طور قاطع اگر جلوگیری نشود، همه مسئول می باشند و مردم و جوانان حزب اللهی اگر برخورد به یکی از امور مذکور نمودند به دستگاههای مربوطه رجوع کنند و اگر آنان کوتاهی کردند، خودشان مکلف به جلوگیری هستند». (وصیت نامه الهی سیاسی امام خمینی، ص 68 و 69) منطق حرکت آتش به اختیار، در بیان رهبر معظم انقلاب حضرت آیت الله خامنه ای دقیقاً همین است.

خصوصاً به این موضوع توجه کنیم که تهذیب و تربیت در لایه های پیدا و پنهان زندگی افراد سریان دارد و طلاب علوم اسلامی به جهت همراهی طولانی در نقش دوست، هم بحث و هم حجره ای و به جهت همسالی و مؤانست فراوان، بیشترین تأثیرگذاری و تأثیر پذیری را دارند. پس لازم است با هوشمندی از این ظرفیت ممتاز در کنار اساتید و مسئولان تهذیب استفاده شود.

ثمره ی این مشارکت و حرکت جمعی پدید آوردن عزمهای بزرگ و انجام دادن کارهایی فراتر از توان فردی و به جریان انداختن توده ای از اراده های انسانی و شبکه کردن انسان هاست. از باب نمونه کسی که به مستمندان کمک می کند هر قدر سخاوتمند و بذول باشد تنها به اندازه یک فرد کار کرده است؛ اما کسی که مؤسسه ی خیریه تأسیس میکند و ده ها فرد دیگر را به همکاری و همراهی می گیرد، نه یک فرد که یک جریان انسانی شده و یک توده اراده پدید آورده است.

مدیر و مسئول تهذیب مدرسه نیز باید تلاش کنند انسان ها را به هم پیوند زنند و از فردیت و تنهایی در آورند. انسان ها باید دور هم جمع شوند گفتگو کنند و با یک هدف، یک جهت و یک اهتمام و اراده در یک تیم منسجم انرژی متراکمی پدید آورند و بتوانند کارهای بزرگی را رقم زنند. وقتی انسان ها تنها می شوند و در یک جریان گروهی

قرار نمی گیرند کارها و خدمتشان کوچک و تنها به قدر وسع باقی خواهد ماند.

کسانی که مخلصانه و مجاهدانه در میدان فعالیت می کنند؛ اما توان خودشان را کافی می دانند و از پیوند و همکاری با دیگران احساس بی نیازی می کنند معمولاً همت پایینی دارند؛ زیرا اگر قرار بود کاری بزرگ انجام دهند لاجرم وسع محدود و توان اندک خود را برای آن کافی نمی دیدند. کسی که واقعاً اراده کرده است یک

بنای رفیع یا برج بلند بسازد طبعاً نمی تواند به تنهایی پای در صحنه حنه گذارد و به سرعت درک می کند به تنهایی برای این کار کافی نیست و به پیوند با دیگران و به راه انداختن اراده های دیگر نیاز دارد علاوه بر این با مشارکت اهتمام جمعی و تضارب آرا و نیز اشراف و نظارت همگانی، امکان اشتباه کاهش یافته و دقت در امور افزایش مییابد همچنین سرعت و سهولت پدید می آید.

اساساً اراده خدای متعال به این حقیقت تعلق گرفته است که خود مردم در پیشبرد اهداف و تعالی فردی و اجتماعی نقش آفرینی داشته باشند؛ به همین جهت اقامه ی اسلام که پروژه ی بزرگ و طرح راهبردی خدای متعال است، با اقدام صرفاً رهبران دینی یا یکی دو نفر و یا حضور یکی دو گروه و یا حتی حرکت یکی دو نسل شکل نمی گیرد؛ بلکه کار بزرگی است که می بایست قرن ها و نسل ها در آن مشارکت داشته و آن را به سامان برسانند.

11. احساس مسئولیت و رسالت اجتماعی درمان ضعف هویت

یکی از راهبردی ترین تدابیر برای حل ریشه ای بحران بی انگیزگی و ضعف هویتی طلاب، تبدیل مدرسه به پایگاه رزم و سنگر جهاد تربیتی است؛ زیرا یکی از مهم ترین عوامل بحران هویت «عدم کارآمدی» یا «عدم احساس کارآمدی» است؛ بنابراین اگر طلاب به خودباوری در شناخت و حل مسائل اجتماعی و توانمندی در امور تربیتی برسند، احساس کرامت، فایده مندی و اثرگذاری خواهند یافت و تا حد زیادی از بحران هویت رهایی می یابند. طلاب حوزه های علمیه با هدف شورآفرین بنا کردن پایگاهی تربیتی از مدرسه خود دغدغه ی تشکیل یک جامعه ی کوچک تربیتی را مشق می کنند. تلاش و همبستگی فکری و عملی برای تحقق این هدف بزرگ، موجب تقویت «ولایت و اخوت» و «روح جمعی» در میان طلاب می شود؛ علاوه بر آنکه افزایش دلبستگی آنان به تعالی مدرسه ی خود، شور و شوق تحصیلی طلاب را نیز ارتقا می بخشد و در نهایت، تعالی مدرسه به

پایگاه تربیتی مقدمه ای خواهد بود برای نقش آفرینی طلاب در جامعه و گامی است برای ورود به راهبرد «برونگرایی مدارس».

در این راهبرد به دنبال تحقق نقش آفرینی حداکثری و مسئولانه ی عموم طلاب برای تبدیل مدرسه به کارگاه تربیتی و پایگاه تهذیبی هستیم تا علاوه بر تحول تربیتی در محیط مدرسه طلاب نیز با مشق مسئولیت، مسئله شناسی و نقش آفرینی، برای راهبری تربیتی ورزیده شوند و به ویرایش تربیتی محیط علمی و آموزشی مدرسه و خارج از آن بپردازند. ⁽¹⁾این فعالیت ها اگر هدایت شده باشد، هم انگیزه ی طلبه را برای درس خواندن بالا می برد، هم موجب رشد طلبه در امور

اخلاقی و معنوی می شود و هم کارآمدی صنفی او را می افزاید.

12. نقش آفرینی عمومی و مردمی، مقتضای ولایت مؤمنان

قرآن کریم مؤمنان را ولی یک دیگر دانسته و در قالب اخوت اسلامی و ساختار

امتی از آنان خواسته تا از این حق ولایت و پیوند اخوت در اصلاح و تعالی هم دیگر استفاده کنند: وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ. ⁽¹⁾امر به معروف و نهی از منکر بیان دیگری از حضور و نظارت همگانی و مردمی سازی تربیت است و مؤمنان را نسبت به جامعه و محیط پیرامون خود، رسالتمند و غیور می سازد جوشش درونی و احساس مسئولیت مؤمنان برای اصلاح جامعه لازمه این فریضه اسلامی و پیامد آن است.

این توصیف از اهل ایمان شامل طلاب جوان هم می شود و در زندگی طلبگی نیز این ولایت ایمانی باید وجود داشته باشد.

البته این تقریر از حرکت جمعی یک پیوند یا ولایت عرضی است که باید با پیوند طولی با ولی جامعه تکمیل شود. توضیح اینکه یک گروه از اجزای هماهنگ حول یک محور شکل می گیرد؛ بنابراین «محور هماهنگ کننده» در هر حرکت جمعی ضامن هدایت، انسجام و عدم انحراف آن است. خود آن شخص محوری در کنار اشخاص دیگری که محور گروه های دیگرند، می بایست به عنوان اجزای یک مجموعه ی شامل و بالاتر، حول یک محور هماهنگ کننده به هماهنگی برسند تا خطر انحراف و اشتباه آنها به حداقل برسد، این هماهنگی ها در یک سلسله مراتب نهایتاً به ولی و امام جامعه به عنوان محور اصلی میرسد و از این طریق جریان ولایت در همه ارکان و اجزا جاری میگردد این شبکه پیوسته از گروه ها، یک جبهه یک پارچه منسجم را تشکیل می دهند که آماده بر عهده گرفتن رسالت های بزرگ و حرکت های تاریخی است: وطَاعَتَنَا نِظَاماً لِلْمِلّة، وإمَامَتَنَا أَمَاناً لِلْفُرْقَة. ⁽²⁾

عزم جمعی مردم از قدرتی فوق قدرت های شناخته شده در عالم طبیعت برخوردار است. امام راحل اراده ی مردم را مظهر اراده ی الهی می دانستند. رهبر

انقلاب حضرت آیت الله خامنه ای نیز می فرمایند:

« هر جایی که مسئولین کشور توانایی های مردم را شناختند و به کار گرفتند، ما موفق شدیم. هر جایی که ناکامی هست به خاطر این است که ما نتوانستیم حضور مردم را در آن عرصه تأمین کنیم». ⁽¹⁾

https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=17510

https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=28974

« معجزه های اجتماعی بر خلاف معجزه ی اژدها شدن عصای موسی

است؛ چون آن طور معجزه ها ربطی به اراده ی انسان ندارد؛ اما

معجزه های اجتماعی به طور مستقیم به اراده ی انسانها ارتباط پیدا می کند؛ انّ الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بأنفسهم. هرگاه ملتی تصمیم بگیرد، اراده کند، اقدام کند، حرکت متناسب با هدفش را انجام دهد، آن وقت معجزه ی اجتماعی اتفاق می افتد». ⁽¹⁾

https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3241

رهبر انقلاب فرموده اند: «چه کارکنیم که خدا ما را یاری کند؟ این یک مسئله است. چه کار کنیم که نصرت خدا شامل حال ما بشود؟ این را هم خود قرآن به ما گفته: ان تنصروا الله ینصرکم، ولینصرنّ الله من ینصره؛ شما خدا را نصرت کنید دین خدا را نصرت کنید، برای خدا قیام کنید، خدا شما را نصرت خواهد کرد هر جا ملت ها برای دین خدا قیام کردند، نیروشان را آوردند وسط صحنه، خدای متعال آنها را نصرت کرد. و وقتی خدا آنها را نصرت کرد، دیگر هیچ کس نتوانست بر آنها غلبه پیدا کند» (رهبر معظم انقلاب: 1390/4/14)

https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=12866

این نگاه رفیع متأثر از رفعت مقام مردم در نگاه حضرت امام بود که به همه ما آموخت و امروز به شایستگی شاگرد ایشان آن را با اعتقاد راسخ تبیین و حراست می کنند. امام در یک کلام مردم را رهبر خود میخواند و جدایی مردم از سیاست را خطرناکتر از جدایی دین از سیاست می دانست: «خمینی دست یکایک شما مردم را میبوسد و به یکایک شما احترام می گذارد و یکایک شما را رهبر خودش می داند» (صحیفه امام، ج 14، ص474)

13. وظیفه الهی تمدنی و اجابت درخواست رهبری

در چهلمین سالگرد پیروزی نهضت امام خمینی، بیست و دوم بهمن ماه سال 1397 رهبر انقلاب حضرت آیت الله خامنه ای بیانیه ی گام دوم انقلاب را صادر کردند. در این پیام مهم به گذشته، حال و آینده ی انقلاب اشاره شده و مسیر رسیدن به آینده ی روشن تمدن اسلامی ترسیم گشته است . 1. عظمت حادثه انقلاب 2. عظمت راه طی شده و کارکرد انقلاب تا به امروز، 3. عظمت چشم انداز پیش رو و 4. نقش نیروی جوان متعهد در این مسیر مبارک، مطالبی است که به ترتیب در این بیانیه آمده است.

اگر بخواهیم این پیام مفصل را در یک جمله خلاصه کنیم و برای آن یک نمایه ی محتوایی پدید آوریم به چنین عبارتی می رسیم: «دعوت از نسل جوان برای ورود به عرصه ی مدیریت نظام و احساس مسئولیت نسبت به حل مسائل انقلاب»، «آماده کردن نسل جوان برای پذیرفتن مسئولیت های بزرگ»، «گام دوم انقلاب در گرو مشارکت جوانان در خودسازی، جامعه سازی و تمدن سازی»، «جهاد تمدنی جوانان» یا «قیام جوانان برای ساخت ایران به عنوان جامعه اسلامی». ⁽¹⁾

https://farsi.khamenei.ir/message-content?id=41673

در جای دیگری نیز آورده اند: «جوانان عزیز! اینها بخشی محدود از سرفصل های عمده در سرگذشت چهل ساله ی انقلاب اسلامی است؛ انقلاب عظیم و پایدار و درخشانی که شما به توفیق الهی باید گام بزرگ دوّم را در پیشبرد آن بردارید».

https://farsi.khamenei.ir/message-content?id=41673

فرازهای دیگری از این بیانیه نیز خطاب صریح رهبری به جوانان را نشان می دهد.

البته و بدون شک همه ی ملت ایران و همه ی غیر جوانان وظیفه دارند که برای تحقق بیانیه اقدام کنند؛ ولی کاری که آنان باید انجام دهند این است که مخاطبان اصلی بیانیه یعنی جوانان، هم بیانیه را بفهمند و هم زمینه ی لازم برای تحقق آن را داشته باشند. اگر بخواهیم این بیانیه را محقق کنیم باید راه را باز کنیم و جوان را آماده و مجهز سازیم تا وظایف مورد نظر رهبری را به خوبی بر دوش گیرد و ساختار را به گونه ای همراه کنیم که این مهم انجام شود. باید کاری کنیم که جوان، خود را مسافر قطار انقلاب نداند؛ بلکه نسبت به نیازهای انقلاب احساس مسئولیت کند و خود را متعهد بداند.

خلاصه اینکه رهبری معظم، نسل جوان را برای پذیرش بار سنگین مسئولیت های انقلاب فرا می خواند. به نسلی که انقلاب را پدید آورده «خسته نباشید» می گوید و به نسل جوان فرمان آمادگی می دهد؛ یعنی نسل اول، در یک حرکت امدادی تاریخی، باید بار مسئولیت انقلاب را به نسل بعد انتقال دهد. این سخن اصلی و روح محتوای بیانیه است که ساختار محتوا و آرایش موضوعات آن را فاش می سازد. به این صورت که راهبر امت، در مقام انتقال این مسئولیت عظیم برای جوان تبیین می کنند که :

ابتدای بیانیه که ماهیت انقلاب اسلامی بیان شده است پاسخ سؤال اول است. سؤال دوم (تا کجا آمده ایم؟) در بخش دستاوردهای انقلاب ذکر شده است.

«کجا باید برویم ؟» همان بحث تمدن اسلامی است و «چگونه باید برویم؟» همان محورهای هفت گانه که در انتهای پیام ارایه شده است. و بدین ترتیب یک بسته ی هوشمندانه، ناظر به آن هدف محوری طرح شده است.

اشتباه کمابیش رایج در فهم مفاد این بیاینه جزیی نگری است؛ یعنی از آنجا که این متن از مفاهیم درخشان، ارزشمند و کلیدی مشحون است روح کلی و مقصود اصلی آن مورد توجه واقع نمی شود. اگر به این رشته انسجام توجه نکنیم و فهم ما از این متن، در حد مجموعه ای پراکنده از مفاهیم بنیادین انقلاب باشد، مقصود رهبری را متوجه نشده ایم، و آنچه انجام میدهیم بیشتر در اندازه ی خدماتی جزیی است؛ اما اگر مقصود اصلی و دال مرکزی بیانیه را تشخیص داده باشیم، همه ی این مفاهیم جزیی را ذیل آن روح حاکم خوشه و زنجیره می کنیم.

برای اینکه جوان بتواند امر رهبری را اطاعت کند و با احساس مسئولیت به میدان انقلاب آید، بی تردید باید آمادگی هایی داشته باشد .

رهبر معظم انقلاب در دیدار دانشجویی (اول خرداد 98)، پس از تبیین ماهیت بیانیه (ترسیم کلی از گذشته و حال و آینده ی انقلاب و نقش نیروی جوان متعهد) فرایند ورود جوانان به این حرکت عمومی را توضیح داده اند. ایشان در این باره فرمودند اگر جوان می خواهد در این حرکت عمومی به شکل معقول و منضبط حضور داشته باشد؛ اولاً به شناخت درست از صحنه و ثانیاً به جهت گیری مشخص به سمت جامعه و تمدن اسلامی و ثالثا به عامل امیدبخش (توجه به ظرفیت های خود و فرسودگی جبهه مقابل) نیاز دارد.

رهبر انقلاب در ادامه، راهکاری را برای آماده سازی نسل جوان و به قول خود ایشان: «کارهایی که می تواند نسل جوان را در نقش و شأن محور بودن حرکت عمومی جامعه کمک کند و ظرفیت لازم را به آنها بدهد» ⁽¹⁾

https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=42633

خاکی محل بازی نکرده باشد شایستگی حضور در تیم ملی را ندارد.

برای ایجاد این فضا و تقویت آن باید بسترهایی طراحی کنیم تا برای جوان مؤمن انقلابی، فرصت نقش آفرینی هایی ولو جزیی فراهم شود تا او خود را برای عرصه های برتر محک بزند و طی فرایندی تدریجی بزند و طی فرایندی تدریجی آماده خدمت های بزرگ تر گردد؛ چرا که نمی توان جوان را بی مقدمه و یکباره در مسئولیت های سنگین و

خدمات بزرگتر وارد کرد.

سپردن بخشی از کارها به جوانان و باز کردن عرصه هایی برای کنشگری ایشان نوید دهنده ی نتایج خوبی در عرصه ورود نسل جوان متعهد به خدمت های بزرگتر است.

نمونه هایی از کارهایی که می تواند نسل جوان را در نقش و شأنِ محور بودنِ حرکت عمومی جامعه کمک کند و ظرفیت لازم را به آنها بدهد.... یکی تشکیل کارگروه های فرهنگی است؛... یک کار دیگر، تشکیل گروه های فعالیت سیاسی [است].... سوم تشکیل میزگردها و کرسی های آزاداندیشی در دانشگاه ها که بنده مکرّر این را تکرار کرده ام و تأکید کرده ام... یک راهکار دیگر تشکیل گروههای نهضتی در ارتباط با مسائل بین الملل و مسائل جهان [است].... یک راهکار دیگر تشکیل گروه های علمی و همکاری با مراکز علمی [است] یک راهکار دیگر همکاری با شرکت های دانش بنیان و کار اقتصادی .[است]. یک راهکار بسیار مهم دیگر کارهای خدماتی است؛ یعنی همین کارهای گروه های جهادی که میروند به این مناطق مختلف که یکی از بهترین کارهای دانشجویی است؛... [راهکار دیگر] فعالیت های اطلاعاتی مردمی [است]... و کارهای اجتماعی. ببینید، الان در این فهرستی که من گفتم تا حالا هفت هشت تا، ده دوازده تا راهکار شده؛ از این قبیل پنجاه تا راهکار می شود پیدا کرد؛ اما بایستی هدایت بشوند، باید برنامه ریزی بشود. همه ی این کارها باید به وسیله ی