مشخصات کتاب

فصل نامه علمی _ تخصصی

سال پنجم، شماره 18، تابستان 1399

صاحب امتیاز و مدیرمسئول: دکتر محمدحسین مردانی نوکنده

سردبیر: دکتر سید محمدکاظم طباطبایی

مدیر داخلی: غفار عموزاده آرائی

مدیر اجرایی: دکتر حسین قلندری

ویراستار فارسی: سعید صناعتی

مترجم و ویراستار انگلیسی: دکتر محمدرضافخرروحانی

طراح جلد: حسن فرزانگان

صفحه آرا: علی قنبری

مدیر روابط عمومی: علیرضا شابدین

لیتوگرافی، چاپ و صحافی: مشهد، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی

هیئت تحریریه: دکتر نجف لک زایی استاد دانشگاه باقر العلوم(علیه السلام)

دکتر مجتبی رحماندوست دانشیار دانشگاه تهران

دکتر ناصر رفیعی محمدی دانشیار جامعة المصطفی العالمیه

دکتر علی بیات دانشیار دانشگاه تهران

دکتر علی حاجی خانی دانشیار دانشگاه تربیت مدرس

دکتر غلامرضا خوش فر دانشیار دانشگاه گلستان

دکتر محمدرضا سنگری استادیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی

دکتر مصطفی دلشاد تهرانی استادیار دانشگاه قرآن و حدیث

دکتر محمد رضا فخر روحانی استادیار دانشگاه قم

دکتر مهدی مردانی(گلستانی) استادیار دانشگاه قرآن و حدیث

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

نشانی پستی: گرگان _ صندوق پستی853-49175، فصل نامه پژوهش نامه معارف حسینی

کدپستی: 4916935379

نمابر: 32131590-017 همراه: 09113701235

ایمیل فصل نامه: ayate.boostan@gmail.com http://www.maarefehosseini.ir

شمارگان: 1200 نسخه بها: 000/125 ریال

این فصل نامه با همکاری اداره کل تبلیغات اسلامی گلستان منتشر می گردد.

اشاره

فصل نامه علمی _ تخصصی پژوهش نامه معارف حسینی نشریه ای با موضوع مطالعات اسلامی (با تمرکز بر معارف امام حسین(علیه السلام)) به زبان فارسی و گستره سراسری و نوع انتشار مجله ای به شماره ثبت75858 فعالیت خویش را با رویکرد علمی _ تخصصی آغاز نموده است.

فصل نامه علمی _ تخصصی پژوهش نامه معارف حسینی در پایگاه های زیر نمایه می شود:

مشاور عالی:

حجت الاسلام نورالله ولی نژاد

مشاوران علمی فصل نامه در عراق:

شیوه نگارش و چگونگی پذیرش مقاله در آیت بوستان- پژوهش نامه معارف حسینی

اگر از یک نویسنده در یک سال بیش از یک اثر منتشر شده باشد ، این آثار با ذکر حروف الف : ب ، و... ی ا b a و... پس از سال انتشار از هم متمایز شوند.

مقاله: نام خانوادگی، نام نویسنده / نویسندگان سال نشر عنوان مقاله». نام ویراستاریا گرد آورنده.

نام مجموعه مقالات محل نشر: نام ناشر. شماره صفحات مقاله.

فصلنامه آیت بوستان - پژوهش نامه معارف حسینی

فهرست عناوین

سرگذشت حضرت رقیه (علیها السلام) در کربلا و چگونگی شهادت ایشان... 7

زهرا زحمتکش

نام و یاد کرد حضرت رقیّه (علیها السلام) در آثار و منابع کهن تا پایان قرن هفتم... 25

دکتر محمد رنجبر حسینی

جلوه های تبلیغی و تربیتی حضرت رقیه (علیها السلام) در مکتب حسینی... 33

دکتر علی فارسی مدان

حضرت رقیه (علیها السلام) در آینه شعر معاصر عربی... 69

دکتر سید مهدی نوری کیذقانی

احوالات حضرت رقیه (علیها السلام) در منابع تاریخی... 89

دکتر سیدضیاءالدین علیانسب، رویا رحیمی قاضی

نکته هایی از معارف حسینی... 101

دکتر مهدی مردانی (گلستانی)، دکتر مجتبی رحماندوست

معرفی کتاب.... 105

دکتر محمدحسین مردانی نوکنده

سرگذشت حضرت رقیه (علیها السلام) در کربلا و چگونگی شهادت ایشان

اشاره

زهرا زحمتکش⁽¹⁾

تاریخ دریافت: 2./11/98 تاریخ پذیرش:15/03/99

چکیده

یکی از شهیدان قیام حسینی که درتبدیل واقعه عاشورا به یک جریان تاریخی، نقشی بسیار تأثیرگذار دارد، حضرت رقیه (علیها السلام) دختر امام حسین (علیه السلام) است. این مقاله می کوشد به سرگذشت این دختر خردسال در کربلا و رسیدن به نتیجه ای روشن درباره چگونگی شهادت آن حضرت بپردازد. نگارنده در این تحقیق که از نوع روش تحقیق تاریخی _ توصیفی وروش گردآوری اطلاعات با شیوه کتابخانه ای انجام گرفته است، به این نتیجه رسیده که نام ایشان فاطمه، مادرش ام اسحاق دختر طلحة بن عبدالله تیمیه بوده و در سال پنجاه و هفت هجری در مدینه دیده به جهان گشوده است. حضرت رقیه (علیها السلام) پس از شهادت پدر و یارانش، به همراه دیگر زنان بنی هاشم توسط سپاه یزید به اسیری رفت و در ماه صفر سال 61 هجری، چند روز پس از دیدن سر مبارک پدرش، در خرابه های شام به شهادت رسیدو همان جا به خاک سپرده شد. ذکر نام رقیه (علیها السلام) در منابع تاریخی به قرن دوم بازمی گردد. از جمله منابعی که به نام آن حضرت اشاره دارند، می توان به کتاب

مقتل الرقیه به نقل از کتاب منتخب التواریخ اشاره کرد.

کلیدواژه ها: رقیه (علیها السلام)، عاشورا، امام حسین (علیه السلام)، فاطمه بنتالحسین (علیه السلام).

مقدمه

حضرت رقیه (علیها السلام) فرزند امام حسین (علیه السلام) امام سوم شیعیان است. هدف از این پژوهش، رسیدن به نتیجه ای روشن در پی بررسی سرگذشت آن حضرت در کربلا و چگونگی شهادت ایشان است.

به نظر می رسد حضرت رقیه (علیها السلام) دختر ام اسحاق باشد. او در سال پنجاه و هفت هجری در مدینه به دنیا آمد، در واقعه عاشورا چهارسال داشت و محل دفن ایشان در دمشق است.

محل وفات ایشان، خانه یزید و وفات آن حضرت چند روز بعد از دیدن سر بریده پدر رخ داده است. همه منابع تاریخی درباره مدفن حضرت اتفاق نظر دارند و آن را واقع در شهر دمشق شام می دانند.

درباره این موضوع به طور عام در مقتل های مربوط به امام حسین (علیه السلام) از جمله مقتل ابومخنف، لهوف سید بن طاووس و... مطالبی به صورت جزئی یافت می شود؛ اما به صورت خاص و مستقل، تألیفی درباره حضرت نوشته نشده است.

نام اصلی حضرت رقیه (علیها السلام) در منابع تاریخی

با توجه به بررسی های صورت گرفته، نام اصلی حضرت، فاطمه بوده است؛ چون از یک سو امام حسین (علیه السلام) به نام های پدر و مادر خویش یعنی علی و فاطمه بسیار علاقه مند بود و همه فرزندان پسر خود را علی و همه دختران خود را فاطمه نامید. از سوی دیگر، نام رقیه در منابع تاریخی بسیار به ندرت به چشم می خورد. از این رو نام دختر خردسال امام حسین (علیه السلام) فاطمه بوده ومادرش ام اسحاق دختر طلحة بن عبدالله تیمیه است.

صاحب کتاب انوار المجالس در بحث خرابه شام می گوید:

تذکرت غرباء خرابة الشام، او لم یکن اهل البیت الذین هم خیر الانام غرباء فی

خرابة الشام؟ او لم تکن سکینة و رقیة طفلتی الحسین؟ (ارجستانی، 1374: 160)

از غریبان خرابه شام به خاطرم رسید. مگر اهل بیت خیر الانام، در خرابه شام غریب نبودند؟یا سکینه و رقیه، طفل حسین نبودند؟

در کتاب الایقاد با صراحت نام کودک، رقیه و سن او سه ساله آمده است:

کان للحسین (علیه السلام) بنت صغیرة یحبها و تحبه، و قیل: کانت تسمی رقیة، و کان عمرها ثلاث سنین، و کانت مع الاسری فی الشام. (طبرسی، 1426: 2/179)

در کتاب شعشعة الحسینی چنین شرح داده است:

منقول است که طفلی از حضرت امام حسین (علیه السلام) در خرابه شام، از دیدن سر پدر بزرگوارش از دنیا رفت، و لیکن در نام او اختلاف است که زبیده یا رقیه یا زینب یا سکینه بوده باشد. (یزدی خراسانی، بی تا: 2/171)

در ریاض الاحزان آمده است که نام آن دختر فاطمه بوده است (قزوینی، 1305: 306).

اربلی نیز می نویسد:

...و فاطمة بنت الحسین و امها ام اسحاق بنت طلحة بن عبدالله تیمیة. (اربلی، 1427: 2/250)

شیخ عباس قمی می گوید:

... و فاطمه دختر حسین و مادرش ام اسحاق دختر طلحة بن عبدالله تیمیه. (قمی، 1379: 1/462)

شیخ مفید در الارشاد درباره مادر ایشان نوشته است که پیش تر همسر امامحسن مجتبی (علیه السلام) بود و پس از شهادت ایشان و به وصیت امام حسن (علیه السلام) به عقد امام حسین (علیه السلام) درآمد (مفید، 1413: 2/138).

ولادت حضرت

درباره سال و محل ولادت آن حضرت در منابع تاریخی چیزی به ثبت نرسیده است، مگر در یک مورد که ولادت ایشان را بین سال پنجاه و هفت و پنجاه و هشت هجری در مدینه ذکر کرده اند (ربانی خلخالی، 1379: 219).

سن حضرت

درباره سن حضرت نیز در منابع تاریخی اختلاف است:

پس از عماد الدین طبری در کتاب کامل بهایی، ملاحسین واعظ کاشفی در روضة الشهدا _ که نسبت به کامل بهایی کتابی ضعیف تر است _ مطالب طبری را با تفصیلی بیشتر مطرح می کند؛ اما همچنان نامی از کودک نمی برد و او را چهار ساله ذکر کرده و محل وفاتش را کاخ یزید می داند (واعظ کاشفی سبزواری، 1372: 87؛ محمدی ری شهری، 1391: 1/149).

با توجه به آن که منابع ذکر شده در مورد دوم قدیمی ترند و کامل بهایی مربوط به قرن هشتم و روضة الشهدا مربوط به قرن دهم هجری هستند، نتیجه می گیریم که حضرت در زمان وفات، چهار ساله بوده است.

سرگذشت حضرت رقیه (علیها السلام) در کربلا

حضرت رقیه (علیها السلام) در عاشورا

در بعضی روایات آمده است:

حضرت سکینه (علیها السلام) در روز عاشورا به خواهر سه ساله ای _ که به احتمال قوی همان حضرت رقیه (علیها السلام) باشد _ گفت: «بیا دامن پدر را بگیریم و نگذاریم برود و کشته شود.» امام حسین (علیه السلام) با شنیدن این سخن بسیار اشک ریخت و آن گاه رقیه (علیها السلام) صدا زد: «بابا! مانعت نمی شوم. صبر کن تا تو را ببینم.» (مفید، 1413: 2/135؛ ابن شهر آشوب، بی تا: 4/123)

امام حسین (علیه السلام) او را در آغوش گرفت و لب های خشکیده اش را بوسید. در این هنگام آن نازدانه ندا داد:

العطش العطش، فان الظما قد احرقنی؛

پدر! بسیار تشنه ام، شدت تشنگی جگرم را آتش زده است.

امام حسین (علیه السلام) به او فرمود: «کنار خیمه بنشین تا برای تو آب بیاورم». آن گاه امام حسین (علیه السلام) برخاست که به سوی میدان رود، اما باز هم رقیه دامن پدر را گرفت و با گریه گفت:

یا ابه! أین تمضی عنا؟

ای پدر! کجا می روی؟ چرا از ما بریده ای؟

امام (علیه السلام) یک بار دیگر او را در آغوش گرفت و آرام کرد و سپس با دلی پرخون از او جدا شد (اربلی،1427: 2/25).

آخرین دیدار امام حسین (علیه السلام) با حضرت رقیه (علیها السلام)

وداع امام حسین (علیه السلام) در روز عاشورا با اهل بیت صحنه ای بسیار جان سوز بود، ولی آخرین صحنه دل خراش و جگرسوز در وداع ایشان با دختری سه ساله رقمخورد که شرح آن را در ذیل می خوانید:

هلال بن نافع که از سربازان دشمن بود، می گوید: من پیشاپیش صف ایستاده بودم. دیدم امام حسین (علیه السلام) پس از وداع با اهل بیت خود به سوی میدان می آید. در این هنگام ناگاه چشمم به دخترکی افتاد که از خیمه بیرون آمد و با گام های لرزان، دوان دوان به دنبال امام حسین (علیه السلام) شتافت و خود را به آن حضرت رسانید. آن گاه دامن پدر را گرفت و صدا زد:

یا ابه! انظر إلیّ فإنی عطشان؛ (ابن فندق، 1385: 1/349-350)

ای پدر! به من بنگر، من تشنه ام.

شنیدن این سخن کوتاه ولی جگرسوز از زبان کودکی تشنه کام، مثل آن بود که بر زخم های دل داغدار امام حسین (علیه السلام) نمک پاشیده باشند. سخن او آن چنان امام حسین (علیه السلام) را منقلب ساخت که بی اختیار اشک از دیدگانش جاری شد و با چشمی اشک بار به آن دختر فرمود:

الله یسقیک فإنه وکیلی؛

خدا تو را سیراب می کند؛ زیرا او وکیل [و پناهگاه] من است.

هلال می گوید: پرسیدم «این دخترک که بود و چه نسبتی با حسین (علیه السلام) داشت؟» به من پاسخ دادند: او رقیه (علیها السلام) دختر سه ساله امام حسین (علیه السلام) است.

پرهیز از نوشیدن به یاد لب تشنه پدر

عصر عاشورا که دشمنان برای غارت به خیمه ها ریختند، در درون خیمه ها بیست و سه کودک از اهل بیت را یافتند. آنان به عمر سعد گزارش دادند که کودکان بر اثر تشنگی در خطر مرگ هستند. عمر سعد اجازه داد به آنها آب بدهند. وقتی نوبت به حضرت رقیه (علیها السلام) رسید، ظرف آب را گرفت و دوان دوان به سوی قتلگاه حرکت کرد. یکی از سپاهیان دشمن پرسید: کجا می روی؟فرمود: «پدرم تشنه بود. می خواهم او را پیدا کنم و برایش آب ببرم.» او گفت: آب را خودت بخور؛ پدرت را با لب تشنه شهید کردند! حضرت رقیه (علیها السلام) در حالی که گریه می کرد فرمود: «پس من هم آب نمی آشامم.» (ابن حیون، 1409: 5/448؛ ابن طاووس، 1368: 259-261).

نیز در کتاب مفاتیح الغیب ابن جوزی آمده است که صالح بن عبدالله می گوید:

هنگامی که خیمه ها را آتش زدند و اهل بیت رو به فرار نهادند، دختری کوچک به نظرم آمد که گوشه جامه اش آتش گرفته است. سراسیمه به اطراف می دوید و اشک می ریخت. مرا به حال او رحم آمد. به نزد او تاختم تا آتش جامه اش را فرونشانم. همین که صدای سم اسب مرا شنید اضطرابش بیشتر شد. گفتم: «ای دختر! قصد آزارت را ندارم.» به ناچار با ترس ایستاد. از اسب پیاده شدم و آتش جامه اش را خاموش کردم و او را دلداری دادم. فرمود: «ای مرد! لب هایم از شدت عطش کبود شده است؛ جرعه ای آب به من بده.» از شنیدن این کلام، رقتی تمام به من دست داد. ظرفی پر از آب به او دادم. آب را گرفت و آهی کشید و آهسته رو به راه نهاد. پرسیدم: «عزم کجا داری؟» فرمود: «خواهر کوچک تری دارم که از من تشنه تر است.» گفتم: «نترس، زمان منع آب گذشت. شما بنوشید.» گفت: «ای مرد! سؤالی دارم؛ بابایم حسین (علیها السلام) تشنه بود؛ آیا آبش دادند یا نه؟!» گفتم: «ای

دختر! نه، و الله تا دم آخر می فرمود: یک جرعه آب به من بدهید، ولی کسی او را آبش نداد، بلکه جوابش را هم ندادند.» وقتی آن دختر این سخن را از من شنید، آب را نیاشامید. بعضی از بزرگان می گویند: اسم او حضرت رقیهخاتون (علیها السلام) بوده است. (ابن مهنا، 1379: 266؛ابن شهر آشوب،1376: 4/ 113)

رقیه (علیها السلام) در خرابه شام

پس از ورود اهل بیت امام حسین (علیه السلام) به شام، آنان را در خرابه ای نزدیک کاخ سبز یزید جای دادند. روزها آفتاب و شب ها، سرما به شدت آنان را اذیت می کرد. افزون بر آن، نگاه مردم شام که به تماشای خرابه نشینان می آمدند، داغی جان سوز بود. روزی حضرت رقیه (علیها السلام)، به جمع شامیان که در حال برگشتن به خانه های خود بودند، اشاره کرد و ناله ای دردناک از دل برآورد و به عمه اش گفت: «ای عمه! اینان کجا می روند؟» فرمود: «ای نور چشمم! اینان رهسپار خانه و کاشانه خود هستند.» رقیه گفت: «عمه جان! مگر ما خانه نداریم؟» زینب (علیها السلام) فرمود: «نه، ما در این جا غریبه هستیم و خانه ای نداریم؛ خانه ما در مدینه است.» با شنیدن این سخن، صدای ناله و گریه رقیه بلند شد. او در کنار سجاده، چشم به راه پدر بود (اربلی، 1427: 2/250).

حضرت رقیه (علیها السلام) هربار هنگام نماز، سجاده پدر را پهن می کرد و بر روی آن نماز می خواند. ظهر عاشورا نیز طبق عادت، سجاده پدر را پهن کرد و به انتظار نشست؛ ولی بعد از مدتی، ناگهان دید شمر وارد خیمه شد.

رقیه (علیها السلام) به او گفت: «آیا پدرم را ندیدی؟» شمر به غلام خود گفت: «این دختر را بزن!» غلام به این دستور عمل نکرد. شمر خود پیش آمد و چنان سیلی به صورت آن نازدانه زد که عرش خداوند به لرزه درآمد. (قمی، 1379: 1/462)

کنار پیکر خونین پدر، در شب شام غریبان

در کتاب مبکی العیون آمده است: در شب شام غریبان، حضرت زینب (علیها السلام) درزیر خیمه نیم سوخته اندکی خوابید. در عالم خواب مادرش حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) را دید. عرض کرد: «مادرجان! آیا از حال ما خبر داری؟» حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) فرمود: «تاب

شنیدن ندارم.» زینب (علیها السلام) عرض کرد: «پس شکوه ام را به چه کسی بگویم؟» حضرت زهرا (علیها السلام) فرمود: «من خود هنگامی که سر از بدن فرزندم حسین (علیه السلام) جدا می کردند، حاضر بودم. اکنون برخیز و رقیه (علیها السلام) را پیدا کن.»

حضرت زینب (علیها السلام) برخاست. هر چه صدا زد، رقیه (علیها السلام) را نیافت. با خواهرش ام کلثوم (علیها السلام) در حالی که گریه می کردند و ناله سر می دادند، از خیمه بیرون آمدند و به جست و جو پرداختند تا این که نزدیک قتلگاه صدای او را شنیدند. آمدند کنار بدن های پاره پاره، دیدند رقیه (علیها السلام) خود را روی پیکر مطهر پدر افکنده و در حالی که دست هایش را به سینه پدر چسبانیده است درد و دل می کند.

حضرت زینب (علیها السلام) او را نوازش داد. در این وقت سکینه (علیها السلام) نیز آمد و با هم به خیمه بازگشتند. در مسیر بازگشت، سکینه (علیها السلام) از رقیه (علیها السلام) پرسید: «چگونه پیکر پدر را جستی؟» او پاسخ داد: «آن قدر پدر پدر کردم که ناگاه صدای پدرم را شنیدم که فرمود: بیا این جا، من در این جا هستم.» (مفید، 1413: 2/138)

چگونگی جان سپردن رقیه (علیها السلام) در خرابه شام

طبری نیز در کتاب کامل بهایی _ که کار تألیف آن را در سال 675 هجری به پایان رسانده است _ از خرابه شام و از وفات دختری چهار ساله از خاندان امام حسین (علیه السلام) بدون آن که نامی از این دختر برده باشد، سخن به میان آورده است. او این مطلب را از کتاب حاویة فی مثالب معاویة اثر یکی از علمای اهل سنت به نام قاسم بن محمد بن احمد مأمونی نقل می کند. در این کتاب آمده است:

در میان فرزندان امام حسین (علیه السلام) دختری چهار ساله حضور داشت کههمراه کاروان اسرا به شام رفت. اهل بیت حسین (علیه السلام) در حال اسارت، از کودکانی که پدرشان در کربلا به شهادت رسیده بودند خبر شهادت پدر را پنهان می داشتند. دخترکی چهارساله از حسین (علیه السلام) شبی از خواب بیدار شد و با گریه سراغ پدر را گرفت. اهل بیت نیز با او هم ناله شدند و صدای گریه شان به گوش یزید رسید. او از علّت این گریه پرسید. موضوع را برایش گفتند. یزید دستور داد سر مقدّس امام حسین (علیه السلام) را برای آن دختر ببرند. هنگامی که سر مقدّس را در مقابل او قرار دادند.

او که تازه متوجه شهادت پدر خود شده بود سر پدر را برداشت و بغل نمود و شروع به سخن گفتن با سر پدر کرد. (طبری، 1426: 2/ 179)

رقیه (علیها السلام) با سر بریده پدر چنین سخن گفت:

پدر جان! کدام سنگ دلی سرت را برید و محاسن تو را به خون پاکت خضاب کرد؟

پدر جان! چه کسی مرا در کودکی یتیم کرد؟ پس از مادر از غم فراق او به دامان تو پناه می آوردم و محبت او را در چشم های تو سراغ می گرفتم؛ اکنون پس از تو به دامان که پناه برم؟

پدر جان! پس از تو چه کسی نگهبان دختر کوچکت خواهد بود، تا این نهال نو پا به بار بنشیند؟

پدر جان! پس از تو چه کسی غم خوار چشم های گریان من خواهد بود؟

پدر جان! در کربلا مرا تازیانه زدند، خیمه ها را سوزاندند، طناب بر گردن ما انداختند و بر شتر بی حجاز سوار کردند و ما را چون اسیران از کوفه به شام آوردند.او لبان خود را بر لبان پدر نهاد و به شدّت می گریست تا این که از شدت گریه بی هوش بر زمین افتاد. غمی وجود حضرت زینب (علیها السلام) را فرا گرفت و رو به سر برادر فرمود: «آغوش بگشا که امانتت را بازگرداندم.» دیگر کسی ناله های شبانه رقیه (علیها السلام) را در فراق پدر نشنید. بانوان حرم کنار آن شهید خردسال آمدند؛ اما هنگامی که او را حرکت دادند دیدند که او از دنیا رفته است. اهل بیت(علیهم السلام) با دیدن این واقعه به شدّت متأثر شدند و ناله سر دادند. گویند در این روز تمام اهل دمشق نیز گریان بودند (طریحی، بی تا: 136؛ شاه عبدالعظیمی، 1411: 179).

مرگ رقیه در خرابه شام غوغا به پا کرد و به قدری زنان، به ویژه عمّه ها گریه کردند که قابل انعکاس و تصور نیست؛ به ویژه در آن زمانی که فردی را آوردند تا بدن نازنین نازدانه حسین را غسل دهد. برخی نقل کرده اند که زن غسّاله، دست از غسل کشید و پرسید: «سرپرست این اسیران کیست؟» حضرت زینب (علیها السلام) فرمود: «چه می خواهی؟» غساله گفت: «بیماری این دخترک چه بوده است که بدنش کبود شده است؟» حضرت

زینب (علیها السلام) در پاسخ فرمود: «ای زن! او بیمار نبود، این کبودی ها آثار تازیانه و ضربه های دشمنان است.» (واعظ کاشفی سبزواری، 1372: 87؛ محمدی ری شهری، 1391: 1/149).

شهادت غم انگیز حضرت رقیه (علیها السلام)

رقیه (علیها السلام) عصر روز سه شنبه در خرابه در کنار حضرت زینب (علیها السلام) نشسته بود. جمعی از کودکان شامی را دید که در رفت و آمد هستند.

پرسید: «عمه جان! اینان کجا می روند؟» حضرت زینب (علیها السلام) فرمود: «عزیزم! این ها به خانه هایشان می روند.» پرسید: «عمه! مگر ما خانه نداریم؟» فرمود:«چرا عزیزم، خانه ما در مدینه است.» تا نام مدینه را شنید، خاطرات زیبای همراهی با پدر به ذهنش آمد.

پرسید: «عمه! پدرم کجاست؟» فرمود: «به سفر رفته.» طفل دیگر سخن نگفت. به گوشه خرابه رفت و زانوی غم بغل گرفت و با غم و اندوه به خواب رفت. پاسی از شب گذشت. در عالم رویا پدر را دید. سراسیمه از خواب بیدار شد و دیگربار سراغ پدر را از عمه گرفت، به گونه ای که با صدای ناله و گریه او تمام اهل خرابه شیون و ناله کردند (نیشابوری، 1389: 34).

خبر به یزید رسید؛ دستور داد سر بریده پدر را برایش ببرند. سر مطهر سید الشهدا را در میان طَبَقی وارد خرابه کردند و مقابل دختر قرار دادند. سرپوش طبق را کنار زد، سر مطهر سید الشهدا را دید، سر را برداشت و در آغوش کشید.

بر پیشانی و لب های پدر بوسه زد و آه و ناله اش بلندتر شد. گفت: «پدر جان! چه کسی صورت تو را به خونت رنگین کرد؟ پدر جان! چه کسی رگ های گردنت را برید؟ پدر جان! چه کسی مرا در کودکی یتیم کرد؟ یتیم به چه کسی پناه ببرد تا بزرگ شود؟ کاش خاک را بالش زیر سرم قرار می دادم، ولی محاسنت را خضاب شده به خونت نمی دیدم» (یزدی خراسانی، بی تا: 2/171؛ ارجستانی، 1374: 161).

دختر خردسال حسین (علیه السلام) آن قدر شیرین زبانی کرد و با سر پدر سخن گفت تا خاموش شد. همه پنداشتند به خواب رفته است. وقتی به سراغ او آمدند، از دنیا

رفته بود. شبانه غساله آوردند، او را غسل دادند و در همان خرابه مدفوننمودند (حائری کرکی، 1383: 2/ 93).

دو دیدگاه درباره چگونگی وفات حضرت رقیه (علیها السلام)

درباره چگونگی وفات آن حضرت نیز دو دیدگاه وجود دارد:

سری دید در آن طبق نهاده، آن سر را بر داشت و نیک در آن نگریست. سر پدر خود را بشناخت. آهی از سینه بر کشید و روی در روی پدر مالید و لب خود بر لب وی نهاد و فی الحال، جان شیرین بداد. (طریحی، بی تا: 136؛ واعظ کاشفی سبزواری، 1382: 389)

منابع ذکر شده در هر دو دیدگاه، مربوط به قرن ششم و هشتم هجری هستند؛ ولی از آن جا که منبع ذکر شده در دیدگاه دوم قدیمی تر است، باید پذیرفت که حضرت رقیه (علیها السلام) چند روز پس از دیدن سر بریده پدر وفات کرده است.

در واقع وفات آن حضرت، در ماه صفر سال 61 هجری، در خانه یزید و چند روز پس از دیدن سر بریده پدربزرگوارش بوده است (امین، 1403: 7/ 34).

وداع حضرت زینب (علیها السلام) با رقیه (علیها السلام)

وقتی کاروان اسیران کربلا به مدینه برمی گشت، غمی جان کاه وجود زینب (علیها السلام) را می آزرد؛ این که چگونه از خرابه و شام دل بکند؟ نوگلی از بوستان حسین (علیه السلام) در این خرابه آرمیده، شام بوی رقیه (علیها السلام) را می دهد؛ رقیه ای که یادگار برادر بود ونازدانه پدر و در دست زینب (علیها السلام) امانت. او چگونه بی رقیه به کربلا و مدینه وارد شود؟ غم سراسر شام را گرفته و گریه ها، باز هم سکوت شهر را در هم شکسته است (ابن طاووس،1385: 345).

محل و زمان وفات حضرت رقیه (علیها السلام)

درباره وفات آن حضرت، همه منابع اتفاق نظر دارند و سال وفات ایشان را ماه صفر

سال 61 هجری نوشته اند؛ اما این که در کدام روز از ماه صفر، محل اختلاف است:

اما در منابع تاریخی معتبر، درباره تاریخ دقیق وفات آن حضرت به زمانی مشخص اشاره نشده است. بنابراین می توان گفت وفات ایشان در ماه صفر سال 61ق رخ داده، ولی درباره این که در کدام روز از ماه صفر، به سبب غیر معتبر بودن هر دو دیدگاه، تاریخ دقیقی در دست نیست.

درباره محل وفات آن حضرت دو دیدگاه وجود دارد: 1. برخی منابع، آن را خرابه شام ذکر کرده اند:

... منقول است که طفلی از حضرت امام حسین (علیه السلام) در خرابه شام، از دیدن سر پدر بزرگوارش از دنیا رفت. (یزدی خراسانی، بی تا: 2/171؛ ارجستانی، 1374: 161)

روایت شده که وقتی آل الله و آل رسول او در شهر شام بر یزیدواردشدند، وی خانه ای را به آنها اختصاص داد و آنها در آن، به سوگواری پرداختند. (طریحی، بی تا: 136؛ طبری، 1426: 2/179)

به نظر می رسد از آن جا که منابع ذکر شده در دیدگاه دوم، به سبب قدمت معتبرند، وفات حضرت در خانه یزید رخ داده است.

مدفن حضرت رقیه (علیها السلام)

منابع تاریخی که درباره مدفن آن حضرت مطالبی آورده اند، به ترتیب عبارتند از:

... برخی شامی ها به من خبر دادند که برای خانم رقیه، دختر امام حسین در دمشق شام، آرامگاهی هست که زمانی به دیوارهای قبرش آسیب وارد شد. (شبلنجی، 1308: 195)

نزدیک مسجد جامع دمشق، بقعه و مرقدی وجود دارد که به مرقد حضرت رقیّه دختر امام حسین  معروف است. بر روی سنگی واقع در درگاه این مرقد چنین نوشته است: «هَذا الْبَیْتُ بُقْعَةٌ شُرِّفَتْ بِآلِ النَّبِی (صلی الله علیه و آله و سلم) وَبِنْتِ الْحُسَیْنِ الشَهِیدِ رُقَیَّةِ؛ این خانه، مکانی است که به ورود آل پیامبر و حضرت رقیّه دختر امام حسین (علیهم السلام) شرافت یافته است».

رقیة بنت الحسین ینسب الیها قبر و مشهد مزور بمحلة العمارة من دمشق، الله اعلم؛ (امین، 1403: 7/ 34)

رقیه دختر حسین قبری به او منسوب است و مشهدی که در محلة العماره دمشق، زیارتگاه است. خدا بهتر می داند!

بنابراین مدفن آن حضرت در شهر دمشق شام قرار دارد.

کرامات حضرت رقیه (علیها السلام)

در طول تاریخ، از حضرت رقیه (علیها السلام) ومرقد مطهر آن حضرت، کرامات متعددی بروز کرده است که به یکی از آنها اشاره می شود.

بگو چند جمله از مصیبت دخترم (رقیه) رابخواند

مرحوم حاج میرزا علی محدث زاده (م1396ق)، فرزند مرحوم محدث عالی مقام حاج شیخ عباس قمی از وعاظ و خطبای مشهور تهران بود. ایشان می فرمود: یک سال به بیماری و ناراحتی حنجره و گرفتگی صدا مبتلا شده بودم، تا جایی که منبر رفتن و سخنرانی کردن برای من ممکن نبود. هر مریضی در چنین موقعی به فکر معالجه می افتد، من نیز به طبیبی متخصص و با تجربه مراجعه کردم.

پس از معاینه معلوم شد بیماری من آن قدر شدید است که بعضی از تارهای صوتی از کارافتاده و فلج شده و اگر لاعلاج نباشد، صعب العلاج است.

طبیب معالج در ضمن نسخه ای که نوشت، دستور استراحت داد و گفت که باید چندماه از منبر رفتن خودداری کنم وحتی با کسی حرف نزنم و اگر چیزی از زن و بچه ام خواستم، آن را بنویسم تا در نتیجه استراحت مداوم و مصرف دارو، شاید سلامتی از دست رفته دوباره به من برگردد.البته صبر در مقابل چنین بیماری و حرف نزدن با مردم حتی با زن وبچه، بسیار سخت و طاقت فرساست؛ زیرا انسان بیشتر از هر چیز، به گفت و شنود نیاز دارد و چطور می شود چند ماه هیچ نگویم وحرفی نزنم وپیوسته در استراحت باشم؟ آن هم در حالی که معلوم نیست نتیجه چه باشد!

بر همه روشن است که با پیش آمدن چنین بیماری خطرناکی،چه حال اضطراری به بیمار دست می دهد. این حالت پریشانی است که انسان امیدش از تمام چاره های بشری قطع می شود و به یاد مقربان درگاه الهی می افتد تا به وسیله آنها به درگاه خداوند متعال عرض حاجت کرده و از دریای بی پایان لطف خداوند بهره ای بگیرد.

من هم باچنین پیش آمدی، چاره ای جز توسل به ذیل عنایت حضرت امام حسین (علیه السلام) نداشتم. روزی بعد از نماز ظهر و عصر، حال توسل به دست آمد و بسیار اشک ریختم و سالار شهیدان حضرت اباعبدالله (علیه السلام) راکه به وجود مقدس ایشان متوسل بودم مخاطب قراردادم و گفتم: یا ابن رسول الله! صبر در مقابل چنین بیماری برای من طاقت فرساست؛ علاوه بر این من اهل منبرم و مردم از من انتظار دارند برایشان منبر بروم. من از اول عمر تا به حال علی الدوام منبر رفته ام و از نوکران شما اهل بیتم؛ حالا چه شده که باید یک باره از این پست حساس بر اثر بیماری کنار باشم. ضمناً ماه مبارک رمضان نزدیک است، دعوتها را چه کنم؟ آقا عنایتی بفرما تا خدا شفایم دهد.

به دنبال این توسل، طبق عادت کمی خوابیدم. درعالم خواب، خودم را در اتاقی بزرگ دیدم که نیمی از آن منور و روشن بود و قسمت دیگر آن کمی تاریک. در آن قسمت که روشن بود، حضرت امام حسین (علیه السلام) را دیدم که نشستهاست. خیلی خوشحال شدم و

همان توسلی را که در حال بیداری داشتم، در حال رویا نیز پیداکردم. بنا کردم عرض حاجت نمودن و مخصوصاً اصرار داشتم که ماه مبارک رمضان نزدیک است و من در مساجد متعدد دعوت شده ام، ولی با این حنجره از کار افتاده چطور می توانم منبر بروم و سخنرانی کنم و حال آن که دکتر منع کرده که حتی با بچه های خود نیز حرفی نزنم؟!

چون خیلی الحال و تضرع و زاری داشتم، حضرت اشاره به من کرد و فرمود: «به آن آقاسید که دم در نشسته بگو اشک بریزید، ان شاءالله تعالی خوب می شوید.» من به درِ اتاق نگاه کردم، شوهر خواهرم آقای حاج آقا مصطفی طباطبایی قمی _ که از علما و خطبا و از ائمه جماعت تهران است _ را دیدم. امر آقا را به وی رساندم. ایشان می خواست از ذکر مصیبت خودداری کند، اما حضرت سید الشهدا (علیه السلام) فرمود: روضه دخترم را بخوان. ایشان مشغول به ذکر مصیبت حضرت رقیه (علیها السلام) شد و من هم گریه می کردم و اشک می ریختم؛ اما متأسفانه بچه هایم مرا از خواب بیدار کردند و من هم با ناراحتی از خواب بیدار شدم و متأسف و متأثر بودم که چرا از آن مجلس پرفیض محروم مانده ام؛ چون دیدن دوباره آن منظره عالی امکان نداشت.

روز بعد، به همان متخصص مراجعه کردم. خوشبختانه پس از معاینه معلوم شد که اصلاً اثری از ناراحتی و بیماری قبلی در کار نیست. او که سخت در تعجب بود، از من پرسید: شما چه خوردید که به این سرعت نتیجه گرفتید؟ من چگونگی توسل و خواب خودم را بیان کردم. دکتر قلم در دست داشت و سرپا ایستاده بود، ولی بعد از شنیدن داستان توسل من، بی اختیار قلم از دستش بر زمین افتاد و با حالتی معنوی که بر اثر شنیدن نام امام حسین (علیه السلام) به او دستداده بود، پشت میز طبابت نشست و قطره قطره اشک ریخت. لحظه ای گریه کرد و سپس گفت: «آقا! این ناراحتی شما جز توسل و عنایت و امداد غیبی، چاره و راه علاج دیگری نداشت.» (خراسانی،1378: 9)

نتیجه

از بررسی سرگذشت حضرت رقیه (علیها السلام) و چگونگی شهادت ایشان، روشن شد که نقش مؤثر آن حضرت در تبدیل واقعه عاشورا به یک جریان سیال تاریخی، انکارناپذیر است.

جریان کربلا محدود به واقعه عاشورا نیست؛ چراکه پس از آن با ادامه حرکت کاروان اسرا، مبارزه خاندان اهل بیت با یزید همچنان ادامه داشت. ادامه نهضت حسینی را می توان از خطبه های امام سجاد (علیه السلام) تا بیدارگری حضرت زینب (علیها السلام) در شهرهای بزرگی چون کوفه و شام دانست. چه بسیار مسیحیان و یهودیانی که به وسیله کاروان اسرا مسلمان شدند و از همه پررنگ تر آن که خانواده یزید و غلامانش با دیدن اهل بیت پیامبر(علیهم السلام) در اسارت، از او بیزاری جستند و به سلک دوست داران خاندان عصمت و طهارت درآمدند. نهضت حسینی با یادگار گذاشتن نشانه ای مهم چون حضرت رقیه (علیها السلام) در شهر شام باعث دگرگونی عمیق و تغییری شگرف در شهر شام شد؛ زیرا شام از زمان عثمان، تحت امارت معاویه بوده و به گواهی تاریخ، او از همان زمان در تدارک تشکیل حکومت بنی امیه بود.

به برکت حضور این شهید خردسال در قلب حکومت امویان، راه گم کردگان طریق ولایت به سمت اهل بیت هدایت می شوند و مَثَل آن شهید خردسال همانند مناری است که انسان های سرگردان را نجات می دهد. همچنین از اثرات وجودی حضرت رقیه (علیها السلام) کم اثر شدن جنایاتی بود که معاویه ملعون در حقاسلام انجام داد؛ زیرا مرقد حضرت رقیه (علیها السلام) تبدیل به مرکزی برای تبلیغ شیعیان شد.

سرگذشت حضرت رقیه (علیها السلام) از جانگداز ترین حوادث عاشورا و نشانی دیگر از کینه و عداوت یزید به شمار می رود. رقیه کوچک و یادگار حسین (علیه السلام) پس از شهادت در خرابه شام، همان جا مدفون گردید و حرمش میعادگاه عاشقان دل سوخته اباعبداللّه (علیه السلام) شد.

منابع

_ ابن شهر آشوب، محمد بن علی (1376ق)، المناقب، نجف، المکتبه الحیدریة.

_ ابن طاووس، علی (1385ش)، اللهوف علی قتلی الطفوف، قم، انتشارات مؤمنین.

_ ابن زید بیهقی (ابن فندق) (1385ش)، لباب الانساب و الالقاب و الاعقاب، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی.

_ ابن حیون، نعمان بن محمد (1409ق)، شرح الأخبار فی فضائل الأئمة الأطهار، قم، جامعه مدرسین.

_ ابن مهنا، احمد بن محمد (1379ش)، التذکرة فی الانساب المطهرة، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی.

_ ابومخنف، لوط بن یحیی بن سعید (1367ش)، مقتل ابی مخنف (وقعة الطف)، بی جا، مؤسسه نشر اسلامی.

_ اربلی، علی بن ابی الفتح (1327ق)، کشف الغمة فی معرفة الائمة، نجف، المکتبة الحیدریه.

_ ارجستانی، محمد حسین (1374ش)، انوار المجالس، تهران، اسلامیه.

_ امین، سید محسن (1389ش)، تقویم شیعه، تهران، انتشارات دلیل ما.

_ __________________ (1403ق)، اعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات.

_ بابازاده، علی اکبر (1388ش)، جایگاه اهل بیت(علیهم السلام) در جهان آفرینش، قم، بی نا.

بدوانی، عبدالقادر (1380ش)، منتخب التواریخ، بی جا، انجمن آثار و مفاخر_ فرهنگی.

_ جعفری تبریزی، محمدتقی (1380ش)، امام حسین (علیه السلام) شهید فرهنگ پیشرو انسانیت، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی.

_ حیدری قاسمی، محمد (1378ش)، کتاب شناسی عاشورا، تهران، انتشارات اطلاعات.

_ حائری، محمدمهدی (1383ش)، معانی السبطین فی احوال الحسن و الحسین، تهران، صبح صادق.

_ خراسانی، ملا هاشم (بی تا)، منتخب التواریخ، تهران، انتشارات علمی اسلامیه.

_ خراسانی، هادی، (1378ش)، کرامات و معجزات، تهران، نشر اسلامی.

_ دینوری، ابوحنیفه احمد بن داود (1368ش)، الأخبار الطوال، تحقیق: عبدالمنعم عامر، قم، انتشارات رضی.

_ ربانی خلخالی، علی (1377ش)، ستاره درخشان شام، قم، مکتب الحسین.

_ شاه عبدالعظیمی، محمد علی بن محمد (1411ق)، الایقاد فی وفیات النبی و الزهراء و الائمة اجمعین، قم، منشورات فیروزآبادی.

_ شبلنجی (مؤمن) (1308ش)، نور الابصار، قم، الشریف الرضی.

_ طبری، حسن بن علی (1426ق)، کامل بهایی، ترجمه: محمد شعاع فاخر، قم، مکتبة الحیدریه.

_ طریحی، فخرالدین (بی تا)، المنتخب، بیروت، بی نا.

_ قزوینی، محمدحسن (1305ش)، ریاض الاحزان و حدائق الاشجان، تهران، بی نا._ قمی، عباس (1338ش)، منتهی الامال، چاپ افست اسلامیه.

_ ____________ (1379ش)، ترجمه نفس المهموم، قم، انتشارات مسجد مقدس جمکران.

_ محمدی ری شهری، محمد و همکاران (1391ش)، شهادت نامه امام حسین (علیه السلام)، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر.

_ مفید، محمد بن محمد بن نعمان (1413ق)، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، انتشارات کنگره شیخ مفید.

_ نیشابوری، عبدالحسین (1389ش)، تقویم شیعه، قم، انتشارات دلیل ما.

_ نظری منفرد، علی (1387ش)، واقعه کربلا، قم، انتشارات جلوه کمال.

_ واعظ کاشفی سبزواری، حسین (1382ش)، روضةالشهداء، قم، نوید اسلام.

_ یزدی خراسانی، محمدجواد (بی تا)، شعشعة الحسینی، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی.

نام و یاد کرد حضرت رقیّه (علیها السلام) در آثار و منابع کهن تا پایان قرن هفتم

اشاره

تاریخ دریافت: 17/11/98 تاریخ پذیرش: 29/03/99

دکتر محمد رنجبر حسینی⁽¹⁾

چکیده

حضرت رقیه (علیها السلام) یکی از جلوه های احساسی و عاطفی قیام امام حسین (علیه السلام) است. از سده های اولیه تا پایان قرن هفتم علما و بزرگان در آثار خود از حضرت رقیه (علیها السلام) و سرگذشت او یاد کرده اند. هدف این تحقیق، بازخوانی آثار دانشمندان تا پایان قرن هفتم برای یافتن مؤیدها و مستندات تاریخی برای تقویت فرضیه وجود حضرت رقیه در روز عاشورا و شهادت او در شهر شام است. این نوشتار با روش توصیفی و شیوه کتابخانه ای برای رسیدن به هدف فوق سامان یافت و به این نتیجه رسید که با توجه به اشعار صحابی امام صادق (علیه السلام) سیف بن عمیره در رثای امام حسین (علیه السلام) و ثقه دانسته شدن او از سوی رجالیون شاخص همانند نجاشی، بیهقی، سید بن طاووس و عماد الدین طبری، می توان اثبات فرضیه وجود دختر خردسالی را برای امام حسین (علیه السلام) به نام رقیه تقویت کرد.

کلیدواژه ها: حضرت رقیه (علیها السلام)، منابع کهن، سیف بن عمیره، بیهقی، سید بن طاووس، عماد الدین طبری.

مقدمه

اشاره

قیام امام حسین (علیه السلام) از هنگام حرکت از مدینه تا روز عاشورا و پس از آن تا اسارت خاندان اهل بیت(علیهم السلام) آکنده از حوادثی مختلف و حزن انگیز بوده که تاریخ، گوشه ای از آن را حکایت کرده است. یکی از این وقایع، نقل شهادت دختری از امام حسین (علیه السلام) مشهور به حضرت رقیه (علیها السلام) در شهر شام است.

هدف این مقاله، بازخوانی و بازیابی نام و یادکرد حضرت رقیه (علیها السلام) در منابع کهن از سده های اولیه تا پایان قرن هفتم است تا روشن گردد با وجود اختلاف ها و تردید ها در وجود و یا نام چنین شخصیتی در قیام امام حسین (علیه السلام) و شهادت او در اسیری، علمای گذشته با توجه به قرائن و شواهد تاریخی، اجمالاً وجود دختری خردسال برای امام حسین (علیه السلام) و شهادت او را در اسارت پذیرفته اند.

درباره حضرت رقیه (علیها السلام) کتاب ها و نوشتارهای متعددی خصوصاً در دوران معاصر نگاشته شده است که محوریت اکثر آنها اشعار، نام و سرگذشت و نحوه شهادت ایشان و یا پاسخ به شبهات است؛ اما رویکرد این مقاله نوعی بازخوانی آثار و منابع کهن برای یافتن گونه ای مؤیدها و مستند ها بر وجود چنین شخصیتی در عاشورا و شهادت او در شهر شام است. علت انتخاب بازه زمانی تا پایان قرن هفتم هم بدین جهت است که این منابع، منابع مصدر هستند و کتب بعد از قرن هفتم تا دوره معاصر اکثراً به این منابع ارجاع می دهند. از این رو اهمیت بازشناسی این منابع روشن می گردد.

نوشتار حاضر به بررسی منابع کهن درباره حضرت رقیه (علیها السلام) بر اساس سیر تاریخی می پردازد.

1. قرن دوم هجری (نقل «سیف بن عمیره» صحابی بزرگ امام صادق (علیه السلام))

از قدیمی ترین اسناد موجودی که نام حضرت رقیه (علیها السلام) در آن ذکر شده، قصیده سوزناک سیف بن عَمیره _ از روایان برجسته احادیث امام صادق (علیه السلام) _ است. نجاشی در کتاب رجالی خود در وصف او می نویسد:

سیف بن عَمیره نخعی کوفی، از امام صادق و امام کاظم روایت نقل می کند

و او دارای کتابی است که جماعتی از راویان از کتاب او نقل روایت می کنند. (نجاشی، 1424: 189)

شیخ طوسی نیز در کتاب رجالی خود او را ثقه و مورد تأیید می داند (طوسی، 1415: 222). میرزا محمد بن علی بن ابراهیم استرآبادی هم در کتاب منهج المقال خود، ایشان را ثقه و از اصحاب امام صادق و امام کاظم معرفی می نماید (استرآبادی، 1422: 2/141).

در مجموع می توان گفت سیف بن عمیره از اصحاب جلیل القدر دو امام شیعه، از روایان زیارت عاشورا، دارای آثار و مورد تأیید اکثر رجالیون شیعه است. این شخصیت در ذکر مصائب امام حسین (علیه السلام) قصیده ای جان سوز دارد که در ابیات آن، دوبار از حضرت رقیه چنین یاد می کند:

وَسکینَةُ عَنْها السَّکینَةُ فارَقَتْ *** لَمَّا اَبتَدَیتَ بِفُرقَةِ وَتَغَیرِ

وَ رُقَیةُ رَقَّ الْحَسُودُ لِضَعْفِها *** وَ غدا لِیعْذِرَهَا الَّذِی لَمْ یعْذَرُ

وَ لِاُمِّ کلْثُومَ یجِدْ جَدِیدها *** لثم عقیبٍ دَمُوعُها لَمْ یکرر

لَمْ اَنْسِها وَسَکینَة وَ رُقَیةَ *** یبْکینَهُ بَتَحسُّرٍ وَتَزَفُّرٍ

یدْعُونَ اُمَّهُم البتولة فاطماً *** دعوی الحزین الواله المُتَحیرُیا

اُمَّنا هَذا الْحُسَینُ مَجدلاً *** مُلْقی عَفیراً مَثْلُ بَدر مزهر⁽¹⁾

(طریحی، 1412: 234)

این اشعار را علّامه طریحی⁽²⁾در کتاب المنتخب فی جمع المراثی والخطب آورده است.

نویسندگان بعد از ایشان تا معاصران در نقل این اشعار، اکثراً به این متن استناد می کنند. گزارش علامه طریحی در صورت پذیرش، یکی از قدیمی ترین اسنادی به شمار می رود که از حضرت رقیه (علیها السلام) نام برده است.

2. قرن پنجم هجری (نقل علی بن ابی القاسم بیهقی در کتاب لباب الأنساب و الألقاب

قرن پنجم هجری (نقل علی بن ابی القاسم بیهقی در کتاب لباب الأنساب و الألقاب⁽¹⁾)

ظهیرالدین ابوالحسن علی بن ابی القاسم زید بیهقی (490-565) مشهور به ابن فُندُق مورخ و ادیب قرن پنجم هجری و ششم هجری قمری است. ایشان کتاب های متعددی نگاشته که معروف ترین آنها تاریخ بیهقی و لباب الانساب و القاب هستند. بیهقی به نام حضرت رقیه به عنوان یکی از فرزندان امام حسین (علیه السلام) چنین اشاره می کند:

أما الحسینیة فهُم من أولاد الحسین بن علی و لم یبق من أولاده إلا زین العابدین و فاطمة و سکینة و رقیّة؛ (بیهقی 1410: 1/34)

از فرزندان امام حسین (علیه السلام) جز حضرت زین العابدین و فاطمه و سکینه و رقیه(علیهم السلام) باقی نمانده است.

با توجه به این که بیهقی، تاریخ نگاری توانا بوده و به علم انساب نیز تسلط داشته، آوردن نام حضرت رقیه (علیها السلام) به عنوان یکی از فرزندان امام حسین (علیه السلام) یکی از مهم ترین استنادهای تاریخی برای اثبات چنین فرزندی برای آن حضرت است.

3. قرن ششم (سید بن طاووس در کتاب اللهوف علی قتلی الطفوف)

سید رضی الدین، علی بن موسی بن جعفر مشهور به سید بن طاووس⁽²⁾(م664ق) _ از

علمای بزرگ شیعه _ آثاری مهم و اثرگذار نگاشته است. از جمله این آثار، کتاب اللهوف علی قتلی الطفوف⁽¹⁾است. این کتاب با نام الملهوف نیز شناخته می شود. ایشان در مقدمه کتاب خود، هدف از نگارش این کتاب را داشتن یک مقتل موجز می داند که افراد را از همراه بردن سایر کتاب ها بی نیاز کند (سید بن طاووس، 1414:4). وی قبل از کتاب اللهوف، کتاب مصباح الزائر و جناح المسافر را نیز با انگیزه همراه بودن کتاب موجز در باب زیارات تألیف نموده است (همو: 5).

صاحب اللهوف در باب وداع امام حسین (علیه السلام) با همسر و فرزندانش چنین می نویسد:

یَا أُخْتَاهْ! یَا أُمَّ کُلْثُومٍ، وَ أَنْتِ یَا زَیْنَبُ، وَ أَنْتِ یَا فَاطِمَةُ، وَ أَنْتِ یَا رَبَابُ انْظُرْنَ إِذَا أَنَا قُتِلْتُ فَلَا تَشْقُقْنَ عَلَیَّ جَیْباً وَ لَا تَخْمِشْنَ عَلَیَّ وَجْهاً، وَ لَا تَقُلْنَ هُجْراً؛ (همو: 141)

خواهرم ام کلثوم! و تو ای زینب! و تو ای رقیّه! و تو ای فاطمه! و تو ای رباب! زمانی که من به قتل رسیدم گریبان چاک نزنید و روی نخراشید و کلامی بر زبان نرانید.

ممکن است اشکال شود که مراد از رقیه خواهر امام حسین (علیه السلام)، دختر حضزت علی (علیه السلام) باشد که با توجه به نقل بیهقی در لباب الانساب و اشعار سیف بن عمیره، فرضیه دختر امام حسین (علیه السلام) حضرت رقیه (علیها السلام) تقویت می شود.

4. قرن هفتم (عمادالدین طبری، در کتاب کامل بهائی

قرن هفتم (عمادالدین طبری، در کتاب کامل بهائی⁽²⁾)

عمادالدین حسن بن علی بن محمد بن علی بن حسن طبری مازندرانی (م698ق)⁽³⁾

از نویسندگان امامی فارسی زبان است که توانست در سایه حمایت های بهاءالدین محمد بن محمد جوینی (م678ق) کتاب هایی را در دفاع از تشیع پدید آورد. ایشان جریان شهادت دخترکی از امام حسین (علیه السلام) را در اسارت این گونه گزارش می کند:

زنان خاندان نبوّت در حالت اسیری، حال مردانی را که در کربلا شهید شده بودند بر پسران و دختران ایشان پوشیده می داشتند و هرکودکی را وعده می دادند که پدر تو به فلان سفر رفته است، باز می آید. تا ایشان را به خانه یزید آوردند. دخترکی بود چهارساله، شبی از خواب بیدار شد و گفت: پدر من حسین کجاست؟ این ساعت او را به خواب دیدم؛ سخت پریشان بود. زنان و کودکان جمله در گریه افتادند و فغان از ایشان برخاست. یزیدخفته بود، از خواب بیدار شد و از ماجرا سؤال کرد. خبر بردند که ماجرا چنین است. آن لعین در حال گفت: بروند سرپدر را بیاورند و در کنار او نهند. پس آن سر مقدّس را بیاوردند و در کنار آن دختر چهارساله نهادند. پرسید: این چیست؟ گفتند: سر پدر توست. دختر بترسید و فریاد برآورد و رنجور شد و در آن چند روز جان به حق تسلیم کرد. (طبری، 1426: 2/179)

اگر چه طبری در این متن اسمی از حضرت رقیه نمی آورد، اما با توجه به قرائن و شواهد، می توان دریافت که مقصود، حضرت رقیه (علیها السلام) است.

به هرحال نقل چنین گزارشی در قرن هفتم توسط یک مورخ و متکلم شیعی، حکایت از دسترسی او به منابعی دارد که امروزه موجود نیستند. چنان که محدث قمی در کتاب فوائد الرضویه این گونه می نویسد:

کتاب کامل بهائی، نوشته عماد الدین طبری، شیخ عالم ماهر و خبیر، متکلّم جلیل، محدّث نبیل و فاضل فهّامه، کتابی پرفایده است که در سنه 675 تمام شده و قریب به 21 سال همت شیخ مصروف بر جمع آوری آن بوده، اگرچه در اثنای آن چند کتاب دیگر تألیف کرده است. ... از وضع آن کتاب معلوم می شود

که نُسَخِ اصول و کتب قدمای اصحاب نزد او موجود بوده است. (محدث قمی،1387: 2/111)

با توجه به اعتماد شیخ عباس قمی به صاحب کتاب کامل بهایی، ایشان در کتاب منتهی آلامال عین نقل عماد الدین طبری را _ که گذشت _ می آورد (همو: 1/317). اگرچه در نفس المهموم جریان شهادت دختر خردسال امام حسین (علیه السلام) را با پردازشی خاص و احساسی بیان می کند که امروزه اکثر سخنرانان و مداحان در هنگام ذکر مصیبت حضرت رقیه (علیها السلام) آن را بیان می کنند (محدث قمی، 1378: 456).

نتیجه

با توجه به این که در طول تاریخ شیعه، بعضی از کتاب ها و آثار شیعه در حمله ها و آتش سوزی ها از بین رفته یا بر اثر آتش حقد و کینه و تعصب، حقایق گزارش نشده، نمی توان درباره همه وقایع تاریخی قضاوتی مطلق گرا، خواه ایجابی یا سلبی داشت؛ از این رو ناگزیر باید به گزارش های موجود و قرائن و شواهد مراجعه کرد تا به ظن قوی یا اطمینان رسید. جریان وجود دختری برای امام حسین (علیه السلام) به نام یا ملقب به «رقیه» نیز از این دسته گزارش های تاریخی است که موافقان یا مخالفان مطلق گرایی دارد. یکی از این قرائن و شواهد، نقل پیشنیان و علمای قرون اولیه است؛ چراکه ایشان به منابع دست اولی دسترسی داشتند؛ از این رو با توجه به اشعار صحابی امام صادق (علیه السلام) سیف بن عمیره در رثای امام حسین (علیه السلام) و ثقه دانسته شدن او از سوی رجالیان معروف همانند نجاشی و نقل بیهقی در کتاب لباب الانساب و نقل سید بن طاووس در اللهوف و گزارش بدون نام طبری در کامل بهایی می توان اثبات فرضیه وجود دختر خردسالی را برای امام حسین (علیه السلام) به نام رقیه تقویت نمود. البته مفروضات دیگر نیز مانند این که رقیه، لقب فاطمه صغرا دختر ام اسحاق باشد نیز می تواند یکی از احتمالات باشد.

در هرحال می توان نتیجه گرفت که بر اساس گزارش های تاریخی و اسناد موجود، اظهار نظر قطعی امکان پذیر نیست؛ اما بر اساس شواهد و کراماتی که از مزار و مرقد منتسب به حضرت رقیه (علیها السلام) گزارش شده، معنوی بودن این مکان و انتساب آن به اهل بیت(علیهم السلام) تقویت می شود (ری شهری،1393: 1/393).

منابع

_ استرآبادی، محمد بن علی (1422ق)، منهج المقال فی تحقیق احوال الرجال، قم، موسسة آل البیت(علیهم السلام) لإحیاء التراث، چاپ اول.

_ بیهقی، ابی الحسن علی بن ابی القاسم بن زید الشهیر بابن فندق (1410ق)، لباب الانساب و الالقاب و الاعقاب، تحقیق: مهدی رجایی، قم، انتشارات نجفی مرعشی.

_ تهرانی، آقابزرگ (بی تا)، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، نجف اشرف.

_ دوانی، علی (1380ش)، مفاخر اسلام، تهران، انتشارات امیر کبیر.

_ سید بن طاووس (1414ق)، اللهوف علی قتلی الطفوف، تحقیق: شیخ فارس تبریزیان (حسّون)، قم، انتشارات اسوه.

_ طبری، عمادالدین (1426ق)، کامل بهایی، ترجمه: محمد شجاع فاخر، قم، المکتبة الحیدریة.

_ طریحی، فخر الدین (1412ق)، المنتخب فی جمع المراثی والخطب، بیروت، مؤسسة الاعلمی.

_ طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن بن علی (1415ق)، رجال الطوسی، قم، نشر جامعه مدرسین، چاپ اول.

_ قمی، شیخ عباس (1378ش)، نفس المهموم، قم، انتشارات بصیرتی.

_ __________________ (1379ش)، منتهی الآمال، قم، چاپ مؤسسة انتشارات هجرت.

_ __________________ (1387ش)، الفوائد الرضویة، قم، چاپ مؤسسة انتشارات هجرت._ محمدی ری شهری، محمد (1393ش)، دانشنامه امام حسین (علیه السلام)، قم، انتشارات دارالحدیث.

نجاشی، احمد بن علی (1424ق)، فهرست اسماء مصنفی الشیعه (رجال النجاشی)، تصحیح: موسی شبیری زنجانی، قم، انتشارات جامعه مدرسین.

جلوه های تبلیغی و تربیتی حضرت رقیه (علیها السلام) در مکتب حسینی

اشاره

دکتر علی فارسی مدان⁽¹⁾

تاریخ دریافت: 22/12/98 تاریخ پذیرش: 20/04/99

چکیده

حضرت رقیه (علیها السلام) که تربیت یافته عزت حسینی و عفت زینبی بود، نکات و جلوه های تبلیغی و تربیتی را ترسیم فرمود.

مقاله حاضر در پی آن است که در جلوه های تبلیغی، نکات تبلیغی مانند پیام رسانی، احیای امر اهل بیت، رسوا کردن هیئت حاکمه، حمایت از مظلوم و جنبه هدایتی را تبیین و تشریح کند و نیز به برخی روش های کاربردی تبلیغی مستفاد از سیره حضرت رقیه (علیها السلام) همچون روش همراهی و روش فرصت شناسی اشاره کند. همچنین در جلوه های تربیتی، به مباحث مهم حوزه تربیت، از جمله معرفت شناسی، صبر و استقامت، گذشت و ایثار، پایبندی به اصول و سبک زندگی اسلامی اشاره خواهند کرد.

کلیدواژه ها: امام حسین (علیه السلام)، حضرت رقیه (علیها السلام)، تبلیغ، تربیت.

1. مقدمه

1-1. بیان مسئله

حضرت رقیه (علیها السلام) فرزند خردسال امام حسین (علیه السلام) و مادر ایشان امّ اسحاق (علیها السلام) است. متأسفانه در برخی تواریخ، نام ایشان ذکر نشده است؛ اما بزرگان دین به اثبات وجود ایشان پرداخته و در برخی مقاتل، نام رقیه بیان شده است. حتی برخی محدثان و مورخان از شخصی به نام رقیه (علیها السلام) ذکری به میان آورده اند که گزارش های موجود، حضرت رقیه (علیها السلام) را با قطع و یقین به اثبات می رساند و جای شک و تردیدی باقی نمی گذارد. در نهایت به نقل از منابع معتبر، ایشان در شام و در اوج مظلومیت و غربت، در کنار سر بریده پدر به شهادت رسید و بارگاه کوچک و منور او سندی دیگر از مظلومیت امام حسین (علیه السلام) برای جهانیان رقم زد و ماهیت پلید یزید را برای افکار عمومی روشن ساخت.

این پژوهش درصدد آن است با واکاوی سیره علمی و عملی حضرت رقیه (علیها السلام) به صورت روشی و کاربردی، نقش تبلیغی و تربیتی ایشان را در مکتب حسینی و بیان دستاوردهای حماسه عاشورا تبیین و تشریح نماید.

1-2. سؤالات تحقیق

الف) سؤال اصلی: جلوه های تبلیغی و تربیتی حضرت رقیه (علیها السلام) در مکتب حسینی چیست؟

ب) سؤالات فرعی

چرا امام حسین (علیه السلام) خانواده خود را به کربلا برد؟ چرا باید به حمایت از مظلوم پرداخت؟ اسناد قرآنی و روایی حمایت از مظلوم چیست؟ چه روش های کاربردی تبلیغی و تربیتی در سیره علمی و عملی حضرت رقیه (علیها السلام) وجود دارد؟ ملاک و معیار ازدواج در اسلام چیست؟ و...

1-3. روش تحقیق

روش این مقاله، به صورت پژوهش کتابخانه ای است و نیز از روش توصیفی و تحلیلی

استفاده شده است.

1-4. ضرورت پژوهش

درباره حضرت رقیه (علیها السلام) کتاب هایی تألیف شده است که در آنها به صورت مشخص به اثبات حضرت رقیه (علیها السلام)، ولادت و نحوه شهادت و ورود ایشان به کربلا و حوادث آن و... اشاره نموده اند. اما در هیچ نوشتاری به صورت روشی و هدفمند به موضوع این تحقیق نپرداخته اند. لذا ضروری است با مطالعه سیره علمی و عملی آن حضرت (علیها السلام) و کُتب علما و اندیشمندان و نویسندگان محترم به صورت موجز به نقش تبلیغی و تربیتی حضرت رقیه (علیها السلام) پرداخته شود تا برای محققان، طلاب و دانشجویان، مبلغان دینی و مربیان قابل استفاده باشد و ز سیره آن حضرت (علیها السلام) روش های کاربردی استخراج گردد.

1-5. پیشینه تحقیق

با مراجعه به اسناد علمی مرتبط با حضرت رقیه (علیها السلام) روشن می گردد که درباره حضرت رقیه (علیها السلام) کُتبی با عناوین حضرت رقیه (علیها السلام) فرزند سیدالشهدا امام حسین (علیه السلام) (حضرت آیت الله جعفر تبریزی)، سرگذشت

جانسوز حضرت رقیه (علیها السلام) (محمدمحمدی اشتهاردی)، ریحانه کربلا: تحقیق در زندگانی و بارگاه حضرت رقیه (علیها السلام) (عبدالحسین نیشابوری)، داستان غم انگیز حضرت رقیه (علیها السلام) (علی شیرازی)، رقیه بنت الحسین در انساب و تاریخ (محمد حسن پاکدامن)، داستان هایی از مصائب و کرامات حضرت رقیه (علیها السلام) (عباس عزیزی) و... . همچنین نوشتارهایی کوتاه به نگارش درآمده است. اما درباره موضوع این تحقیق هیچ کتاب و مقاله ای یافت نشد.

2. مفهوم شناسی

2-1. مفهوم رقیه

رقیه از «رقی» در لغت به معنای صعود و بالا رفتن است (نک: فراهیدی، 1409: 5/ 211؛ ابن فارس، 1404: 2/ 426؛ راغب اصفهانی، 1412: 363؛ ابن منظور، 1414: 14/ 331). اما در اصطلاح، نام دختر امام حسین (علیه السلام) است. اگرچه مورّخان از حضرت رقیّه (علیها السلام)

ذکری نیاورده اند، اما نقل شده است وقتی امام حسین (علیه السلام) روز دوم محرم به کربلا رسید و از نام آن جا باخبر شد، فرمود:

انزلوا، هاهنا و اللَّه محطّ رکابنا و سفک دمائنا، هاهنا و اللَّه مخطّ قبورنا، و هاهنا و اللَّه سبی حریمنا، بهذا حدّثنی جدّی؛

فرود آیید! به خدا که این جا جای فرود آمدن و ریختن خون های ماست و این جا جایگاه قبور ماست. به خدا که این جا جای به اسارت رفتن حرم ماست و این خبر را جدّم به من داده است.

سپس میان امام (علیه السلام) و اهل حرم گفت وگویی انجام شد و حضرت زینب (علیها السلام) از شهادت امام حسین (علیه السلام) مطلع شد، زنان گریه و زاری کردند که حسین (علیه السلام) خواهر خویش حضرت ام کلثوم را تسلّی داد و فرمود:

یا اختاه تعزّی بعزاء اللَّه، فإنّ سکّان السّموات یموتون و اهل الارض لا یبقون و جمیع البریة یهلکون، یا اختاه یا امّ کلثوم! و انت یا زینب و انت یا رقیة و أنت یا فاطمه و أنت یا رباب! انظرن اذا أنا قتلت فلا تشققن علیّ جیبا و لا تخمشن علیّ وجها و لا تقلن علیّ هجرا؛ (نک: ابن طاووس، 1380: 122 - 124)

خواهرم! خود را به آرامش خدا تسلّی ده، چه ساکنان آسمان ها می میرند و زمینیان به جای نمانند، و ما سوی اللَّه به مرگ گرفتار آیند. خواهرم امّ کلثوم! و تو ای زینب! و تو ای رقیه! و تو ای فاطمه! و تو ای رباب! بنگرید بعد از شهادتم مبادا گریبانی چاک زنید یا چهره ای بخراشید، یا سخنانی ناروا بر زبان رانید.همچنین سیّد امین نام ایشان را در کتاب خود ذکر کرده و می گوید:

در محلّه العمارة دمشق قبر و مشهدی که زیارتگاه است و به او منسوب است، میرزا علی اصغر خان صدر اعظم ایران در سال 1323هجری آن را تجدید بنا نمود. (امین، 1406: 7/ 34)

2-2. تبلیغ

الف) در لغت: واژگان «تبلیغ، بلاغ و ابلاغ»، در لغت از یک ریشه بوده و به معنای

«رسانیدن» هستند (ابن منظور، 1414: 8/ 419).

راغب اصفهانی نیز می نویسد:

البُلُوغ و البَلَاغ، به انتهای هدف و مقصد رسیدن و یا انجام دادن کاری در پایان زمان و مکانی معیّن و بسا گاهی مقصود از بلوغ یعنی به پایان رسیدن، تسلّط یافتن و اشراف داشتن به چیزی، تعبیر شود هر چند که به انتهایش نرسیده باشند. (راغب اصفهانی، 1412: 144)

ب) در اصطلاح: شهید مطهری درباره اصطلاح تبلیغ می گوید:

تبلیغ از ابلاغ است و ابلاغ رساندن یک فکر یا یک پیام است. یعنی در مورد رسانیدن چیزی به فکر و روح و ضمیر و قلب کسی به کار می رود، لذا محتوای ابلاغ نمی تواند یک امر عادی و جسمانی باشد، حتماً یک امر معنوی و روحی است، یک فکر و یک احساس است، پس تبلیغ یعنی رساندن یک پیام از کسی به کسی دیگر. (مطهری، 1379: 1/ 321)

2-3. تربیت

الف) در لغت: واژه «تربیت» از دو ریشه «ربو» یا «ربب» گرفته شده است. البته لغت دانان در این که کدام یک، ریشه اصلی و فرعی است؛ اختلاف نظردارند.

«تربیت» اگر از ریشه «ربو» باشد، به معنای رشد، نمو و فزونی است (نک: فراهیدی، 1409: 8/ 283؛ ابن فارس، 1404: 2/ 483؛ ابن منظور، 1414: 14/ 314؛ طریحی، 1375: 1/ 174). حال اگر تربیت از این ریشه گرفته شده باشد، بیشتر به پرورش جسمانی و مادی مربوط است.

اما اگر از ریشه «ربب» باشد، «ربّ» در اصل به معنای تربیت و پرورش است؛ یعنی ایجاد کردن حالتی پس از حالتی دیگر در چیزی تا به حدّ نهایی و تمام و کمال آن برسد (راغب اصفهانی، 1412: 336). پس تربیت از ریشه «ربب» معانی متعددی همچون سرپرستی، کامل کردن، اصلاح امور، تدبیر، چیزی را ایجاد کردن و به تدریج، از حالت نقص به حد تمام رساندن و هدایت چیزی به سمت کمال و... دارد. بنابراین به نظر

می رسد معنای تربیت از ریشه «ربب» تدبیر چیزی برای کشاندن آن به سوی کمال است و در معانی دیگر، به معنای تدبیر به منظور هدایت به سوی کمال است (ابراهیمی فر، 1385: 9).

ب) در اصطلاح: تربیت عبارت است از «پرورش دادن» (مطهری،1373: 56)؛ «پرورش در جهت رشد و کمال» (جمعی از پژوهشگران، 1426: 2/ 437) و «استعدادهای درونی را که بالقوه در یک شیء موجود است به فعلیت درآوردن و پروردن» (مطهری،1373: 56).

3. جلوه های تبلیغی

3-1. پیام رسانی و دفاع از حقیقت

یکی از سؤالات پژوهش که همواره از گذشته تا امروز مطرح می شود این است که چرا امام حسین (علیه السلام) خانواده خود را با کودکانی همچون حضرت رقیه (علیها السلام) وحضرت علی اصغر (علیه السلام) به کربلا برد؟

با مطالعه تاریخ نهضت حسینی و واقعه عاشورا، روشن می گردد که همراهی خانواده امام حسین (علیه السلام) به ویژه کودکان و حضرت امام سجاد (علیه السلام) و زینب کبری (علیها السلام) تأثیری مثبت و جهانی در نهضت حسینی داشت و یکی از عوامل پیروزی قیام حسینی بود؛ زیرا خانواده امام حسین (علیه السلام) توانستند کار ناتمام امام (علیه السلام) را با سختی و تحمل اسارت به پایان رسانده و پیام و اهداف و ماهیت قیام و حادثه کربلا را به گوش مردم و دشمنان برسانند. در این میان حضرت رقیه (علیها السلام) به مقدار توان و حضور خویش در کربلا و شام، نقش تبلیغی در پیام رسانی و دفاع از حق و حقیقت داشته است. ماجرای خرابه شام و جان دادن دختر سه یا چهارساله امام حسین (علیه السلام) در آن جا با آن وضع دلخراش و رقّت بار و سپس برپا شدن آن بارگاه بسیار باشکوه بر قبرش، در حالی که از آن همه شوکت ظاهری بنی امیه چیزی در آن جا باقی نمانده، درس عبرتی بسیار مهم برای همه عبرت بینان شده است که چگونه آن کاخ های باعظمت امویان ویران گشت و اثری از آن باقی نماند، ولی آن خرابه به برکت طفل چهارساله ای از خاندان پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) این گونه آباد شد (مکارم شیرازی، بی تا: 614). این نحوه شهادت در تاریخ ماندگار شد و هرکس به این موضوع بیندیشد، به یاد

امام حسین (علیه السلام) و اهداف و ماهیت قیام حسینی خواهد افتاد.

در پایان این بخش به دو نکته مهم اشاره می گردد:

نکته نخست: نباید از نقش تبلیغی و جهادی کودکان در کربلا و نهضت حسینی غافل شد. کودکانی مانند حضرت رقیه (علیها السلام)، حضرت علی اصغر (علیه السلام)، حضرت عبدالله بن حسن (علیه السلام) و... توانستند چهره واقعی و بزک کرده دشمن رابرای افکار عمومی و فریب خوردگان روشن کنند. آنان جزئی از عوامل موفقیت امام حسین (علیه السلام) در پیام رسانی و دفاع از حقیقت اسلام بودند.

نکته دوم: خانواده در موفقیت افراد و به ویژه مبلغان دینی نقش ممتازی را ایفا می کنند؛ چنان که خداوند در آیه کریمه (وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِین) (شعرا/ 214) دستور می دهد خویشاوندان نزدیکت را انذار کن و از شرک و مخالفت فرمان پروردگار بترسان؛ زیرا بدون شک برای دست زدن به یک برنامه انقلابی گسترده باید از حلقه های کوچک تر و فشرده تر شروع کرد و چه بهتر این که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نخستین دعوت خود را از بستگانش شروع کند که هم سوابق پاکی او را بهتر از همه می شناسند و هم پیوند محبت خویشاوندی نزدیک ایجاب می کند که به سخنانش بیش از دیگران گوش فرا دهند، و از حسادت ها و کینه توزی ها و انتخاب موضع خصمانه، دورترند (مکارم شیرازی، 1374: 15/ 366-367).

3-2. احیای امر اهل بیت(علیهم السلام)

در آموزه های دینی، بر اهمیت احیای امر اهل بیت(علیهم السلام) و تعظیم شعائر دینی بسیار توصیه شده است؛ چنان که امام رضا (علیه السلام) فرمودند:

رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً أَحْیَا أَمْرَنَا. فَقُلْتُ لَهُ: وَ کَیْفَ یُحْیِی أَمْرَکُمْ؟ قَالَ: یَتَعَلَّمُ عُلُومَنَا وَ یُعَلِّمُهَا النَّاسَ فَإِنَّ النَّاسَ لَوْ عَلِمُوا مَحَاسِنَ کَلَامِنَا لَاتَّبَعُونَا؛ (صدوق، 1378: 1/ 307)

رحمت خدا بر آن بنده ای که امر ما را زنده گرداند. [راوی می گوید:] عرض کردم: چگونه امر شما را زنده کند؟ فرمود: تعالیم ما را فرا گیرد و آنها را به مردم بیاموزد؛ زیرا اگر مردم زیبایی های سخن ما را بدانند، بی گمان از ما پیروی خواهند کرد.