جلسه 1397/11/15

بسم الله الرحمن الرحیم



ابدال/ ابدال در كلام و روايات شيعه

موضوع: ابدال/ ابدال در کلام و روایات شیعه
ادامه روایت دهم؛ حدیث لوح:سَيَهْلِكُ الْمُرْتَابُونَ فِي جَعْفَرٍ الرَّادُّ عَلَيْهِ كَالرَّادِّ عَلَيَّ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأُكْرِمَنَّ مَثْوَى جَعْفَرٍ وَ لَأَسُرَّنَّهُ فِي أَشْيَاعِهِ وَ أَنْصَارِهِ وَ أَوْلِيَائِهِ أُتِيحَتْ بَعْدَهُ فِتْنَةٌ عَمْيَاءُ حِنْدِسٌ لِأَنَّ خَيْطَ فَرْضِي لَا يَنْقَطِعُ وَ حُجَّتِي لَا تَخْفَى وَ إِنَّ أَوْلِيَائِي بِالْكَأْسِ الْأَوْفَى يُسْقَوْنَ أَبْدَالُ الْأَرْضِ أَلَا وَ مَنْ جَحَدَ وَاحِداً مِنْهُمْ فَقَدْ جَحَدَنِي نِعْمَتِي وَ مَنْ غَيَّرَ آيَةً مِنْ كِتَابِي فَقَدِ افْتَرَى عَلَيَّ وَيْلٌ لِلْمُفْتَرِينَ الْجَاحِدِينَ عِنْدَ انْقِضَاءِ مُدَّةِ عَبْدِي مُوسَى وَ حَبِيبِي وَ خِيَرَتِي إِنَّ الْمُكَذِّبَ بِهِ كَالْمُكَذِّبِ بِكُلِّ أَوْلِيَائِي وَ هُوَ وَلِيِّي وَ نَاصِرِي وَ مَنْ أَضَعُ عَلَيْهِ أَعْبَاءَ النُّبُوَّةِ وَ أَمْتَحِنُهُ بِالاضْطِلَاعِ بِهَا وَ بَعْدَهُ خَلِيفَتِي عَلِيُّ بْنُ مُوسَى الرِّضَا يَقْتُلُهُ عِفْرِيتٌ مُسْتَكْبِرٌ يُدْفَنُ فِي الْمَدِينَةِ الَّتِي بَنَاهَا الْعَبْدُ الصَّالِحُ ذُو الْقَرْنَيْنِ خَيْرُ خَلْقِي يُدْفَنُ إِلَى جَنْبِ شَرِّ خَلْقِي حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأُقِرَّنَّ عَيْنَهُ بِابْنِهِ مُحَمَّدٍ وَ خَلِيفَتِهِ مِنْ بَعْدِهِ وَ وَارِثِ عِلْمِهِ وَ هُوَ مَعْدِنُ عِلْمِي وَ مَوْضِعُ سِرِّي وَ حُجَّتِي عَلَى خَلْقِي جَعَلْتُ الْجَنَّةَ مَثْوَاهُ وَ شَفَّعْتُهُ فِي سَبْعِينَ أَلْفاً مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ كُلُّهُمْ قَدِ اسْتَوْجَبُوا النَّارَ وَ أَخْتِمُ بِالسَّعَادَةِ لِابْنِهِ عَلِيٍّ وَلِيِّي وَ نَاصِرِي- وَ الشَّاهِدِ فِي خَلْقِي وَ أَمِينِي عَلَى وَحْيِي أُخْرِجُ مِنْهُ الدَّاعِيَ إِلَى سَبِيلِي وَ الْخَازِنَ لِعِلْمِيَ الْحَسَنَ ثُمَّ أُكْمِلُ ذَلِكَ بِابْنِهِ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ عَلَيْهِ كَمَالُ مُوسَى وَ بَهَاءُ عِيسَى وَ صَبْرُ أَيُّوبَ تُسْتَذَلُّ أَوْلِيَائِي فِي زَمَانِهِ وَ تُتَهَادَى رُءُوسُهُمْ كَمَا تُتَهَادَى رُءُوسُ التُّرْكِ وَ الدَّيْلَمِ فَيُقْتَلُونَ وَ يُحْرَقُونَ وَ يَكُونُونَ خَائِفِينَ وَجِلِينَ مَرْعُوبِينَ تُصْبَغُ الْأَرْضُ مِنْ دِمَائِهِمْ وَ يَفْشُو الْوَيْلُ وَ الرَّنَّةُ فِي نِسَائِهِمْ أُولَئِكَ أَوْلِيَائِي حَقّاً وَ حَقٌّ عَلَيَّ أَنْ أَرْفَعَ عَنْهُمْ كُلَّ عَمْيَاءَ حِنْدِسٍ وَ بِهِمْ أَكْشِفُ الزَّلَازِلَ وَ أَرْفَعُ عَنْهُمُ الْآصَارَ وَ الْأَغْلَالَ - أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ قَالَ أَبُو بَصِيرٍ لَوْ لَمْ تَسْمَعْ فِي دَهْرِكَ إِلَّا هَذَا الْحَدِيثَ الْوَاحِدَ لَكَفَاكَ فَصُنْهُ إِلَّا عَنْ أَهْلِهِ.[1]

« بدگمانان و ناباوران به جعفر هلاك مى شوند، ردّكننده او همچون كسى است كه مرا ردّ مى كند. اين سخن از سوى من محقّق است كه بدون شكّ جايگاه جعفر را گرامى خواهم داشت و حتما خاطرش را در مورد شيعيان و ياوران و دوستانش خرسند خواهم ساخت[2]
. چنين مقدّر است كه پس از او فتنه اى كور و بسيار تاريك (كه ديدن چيزى ممكن نيست) اتّفاق خواهد افتاد[3]
، زيرا كه ريسمان سنّت و فرمان من البتّه بريده نشود و حجّت من پوشيده نماند و اولياء من به جام لبريز سيراب شوند، آنان ابدال روى زمين اند، بدانيد اگر كسى يك تن از آنان را انكار كند چنان است كه نعمت مرا انكار كرده باشد، و هر كه آيتى از كتاب مرا دگر گون سازد پس بر من افترا روا داشته است، واى بر افتراگويان انكاركننده آن هنگام كه زمان بنده من موسى و دوست من و برگزيده ام به سرآيد، همانا تكذيب كننده او همچون تكذيب كننده همه اولياى من است، او يار و ياور من است و همان كسى است كه سنگينى كارهاى پيامبرى را بر دوش او مى نهم و او را با قيام به آن مى آزمايم و پس از او خليفه من على بن موسى الرّضا است كه او را گردنكشى به قتل مى رساند و در شهرى كه بنده شايسته (خدا) ذو القرنين آن را بناكرده به خاك سپرده مى شود، نيكوترين بندگان من در كنار بدترين بندگانم مدفون مى گردد. اين سخن از من محقّق است كه حتما چشمان او را به فرزندش محمّد روشن خواهم ساخت، كه پس از وى جانشين او و وارث علم او، و معدن دانش من و محل راز من است و حجّت من است بر بندگانم، بهشت را جايگاه او ساخته ام و شفاعت او را در حقّ هفتاد هزار تن از اهل بيتش كه همگى مستحق آتش باشند خواهم پذيرفت، و سعادت را بر فرزند او علىّ تمام خواهم كرد كه او يار و ياور من است و شاهد در ميان بندگانم، و امانت دار بر وحى من است و حسن را كه دعوت كننده به راه من و خزانه دار دانش من است از او بوجود آورم، و سپس اين امر را به فرزند او كه رحمتى است بر جهانيان كامل خواهم نمود، همان كه كمال موسى و جمال عيسى و بردبارى أيّوب در وجود او گرد آمده، در زمان غيبت او اولياى من خوار مى شوند و هم چنان كه سرهاى ترك و ديلم هديه مى شود سرهاى آنان نيز به عنوان هديه برده مى شود، پس كشته و سوزانده مى شوند و همواره نگران و هراسان و وحشت زده اند، زمين از خونشان رنگين مى شود و در ميان زنانشان شيون و زارى بلند مى شود، آنان به راستى اولياى من هستند و بر من است كه از آنان هر گونه تاريكى را بردارم و به رعايت آنان زلزله ها را دور کنم و از آنان دشواري ها و گرفتاري هاى بزرگ و گردنگير را بردارم "از پروردگارشان درودها و رحمت بر آنان باد و آنان همان هدايت شدگان اند". ابو بصير گويد: "اگر در سراسر زندگيت جز همين يك حديث، حديث ديگرى هم نشنوى براى تو بس است، پس آن را جز از اهل آن حفظ كن".»
این روایت در مقام توصیف ائمه علیهم السلام می باشد و مراد از ابدال ائمه علیهم السلام است. پس بیان مرحوم علامه امینی بعید نمی باشد که با قاطعیت می فرماید: ابدال از جعلیات بنی امیه است که برای رسیدن به مقاصد سیاسی خود شایع کردند و ائمه علیهم السلام به تصحیح آن پرداختند.
مرحوم مجلسی بابی را در بحار الانوار مطرح می کنند به نام « نادر فی ان الابدال هم الأئمة »
و در روایتی هم که از احتجاج نقل کردیم امام رضا علیه السلام مصداق ابدال را ائمه علیهم السلام مشخص می کنند:
الإحتجاج رُوِيَ عَنِ الْخَالِدِ بْنِ الْهَيْثَمِ الْفَارِسِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام إِنَّ النَّاسَ يَزْعُمُونَ أَنَّ فِي الْأَرْضِ أَبْدَالًا فَمَنْ هَؤُلَاءِ الْأَبْدَالُ قَالَ صَدَقُوا الْأَبْدَالُ الْأَوْصِيَاءُ جَعَلَهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي الْأَرْضِ بَدَلَ الْأَنْبِيَاءِ إِذْ رَفَعَ الْأَنْبِيَاءَ وَ خَتْمُهُمْ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله بَيَانٌ ظَاهِرُ الدُّعَاءِ.
« هيثم فارسى می گوید: به حضرت رضا علیه السلام گفتم مردم[4]
معتقدند كه در زمين ابدالى وجود دارد اين ابدال چه کسانی هستند؟ فرمود: راست مي گويند ابدال همان اوصيا هستند خداوند آنها را در زمين بدل و بجاى انبياء قرار داده، چون انبياء از دنيا رفته اند و حضرت محمّد صلی الله علیه و آله خاتم است.»
مرحوم طبرسی در مقدمه کتاب در مورد نقل روایات در کتاب خود می فرماید:
و لا نأتي في أكثر ما نورده من الاخبار بإسناده اما لوجود الإجماع عليه او موافقته لما دلت العقول إليه، او لاشتهاره في السير و الكتب بين المخالف و المؤالف، الا ما أوردته عن ابي محمّد الحسن العسكريّ علیه السلام فانه ليس في الاشتهار على حدّ ما سواه و ان كان مشتملا على مثل الذي قدمناه، فلأجل ذلك ذكرت اسناده في أول جزء من ذلك دون غيره لأن جميع ما رويت عنه علیه السلام انما رويته باسناد واحد من جملة الاخبار التي ذكرها علیه السلام في تفسيره. [5]

« و اسناد بسيارى از اخبار را به دلائلى چون اجماع، عقل، و تواتر در كتب فريقين نياوردم. بجز احاديث امام حسن عسكرى علیه السلام كه در حدّ تواتر باقى احاديث نبود، هر چند از نظر محتوى مانند آنها است. و إسناد آن را فقط در اوّلين جزء آن آوردم، چون اسناد باقى احاديث وارده از امام علیه السلام همان اسناد اوّلى بود كه از تفسير ایشان نقل نمودم.»
مرحوم مجلسی در مورد دعای ام داود که ظاهرا دلالت بر تغایر ابدال با ائمه علیهم السلام دارد، می فرماید:
الْمَرْوِيِّ مِنْ أُمِّ دَاوُدَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام فِي النِّصْفِ مِنْ رَجَبٍ حَيْثُ قَالَ: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ ارْحَمْ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ وَ بَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ وَ رَحِمْتَ وَ بَارَكْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَ آلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى الْأَوْصِيَاءِ وَ السُّعَدَاءِ وَ الشُّهَدَاءِ وَ أَئِمَّةِ الْهُدَى اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى الْأَبْدَالِ وَ الْأَوْتَادِ وَ السُّيَّاحِ وَ الْعُبَّادِ وَ الْمُخْلِصِينَ وَ الزُّهَّادِ وَ أَهْلِ الْجِدِّ وَ الِاجْتِهَادِ.» إلى آخر الدعاء يدل على مغايرة الأبدال للأئمة علیهم السلام لكن ليس بصريح فيها فيمكن حمله على التأكيد. و يحتمل أن يكون المراد به في الدعاء خواص أصحاب الأئمة علیهم السلام و الظاهر من الخبر نفي ما تفتريه الصوفية من العامة كما لا يخفى على المتتبع العارف بمقاصدهم [6]

توضيح: ظاهر دعائى كه از ام داوود از حضرت صادق علیه السلام نقل شده در نيمه رجب كه مي فرمايد: اللهم صل على محمّد و آل محمّد اللهم صل على الابدال و الاوتاد و السياح و المخلصين و الزهاد و اهل الجد و الاجتهاد ...
حاكى است ابدال با ائمه علیهم السلام فرق دارند ولى صراحت ندارد ممكن است حمل بر تاكيد شود و ممكن است منظور از ابدال در دعا خواص اصحاب ائمه علیهم السلام باشند، ظاهر خبر نفى مي كند ادعاى صوفيه اهل سنت را چنانچه متتبع و محقق خود اين مطلب را دريافت مي كند (كه خود را ابدال ميدانند).

[1] كتاب الغيبة، النعماني، محمد بن إبراهيم، ج1، ص64.

[2] با اینکه فشار از طرف حکومت بر امام علیه السلام بسیار بود، جاسوس ها خبر برای منصور می بردند که نامه ها و اموال بسیاری از نقاط مختلف جهان از غرب و شرق به امام علیه السلام می رسد؛ ذهبی می گوید: جعفر بن محمد در خلافت احق و اولای از منصور بود؛ امام علیه السلام در کوفه کار فرهنگی می کردند، محور درس های علمای کوفه «قال الصادق» بود، چهار هزار شاگرد از محضر امام علیه السلام استفاده می کردند. امام صادق علیه السلام. به قدری در عالم مطرح شده بودند که نزد ایشان می آمدند و می گفتند: چرا قیام نمی کنید، نیمی از جهان طرفدار شما هستند

[3] فتنه تاريك پس از امام صادق علیه السلام به این جهت است كه تقيّه در زمان موسى ابن جعفر علیه السلام شديدتر بود و موضوع وصايت آن حضرت مخفى تر بود، خليفه وقت به فرماندار مدينه دستور داد كه ببين چنانچه جعفر بن محمّد يك شخص معين را به وصايت تعيين كرده فورا او را بكش و لذا چنانچه در روايت است امام صادق علیه السلام به حسب ظاهر پنج نفر را وصى خود قرار داد: منصور خليفه وقت و محمّد بن سليمان فرماندار مدينه و فرزندش عبد اللَّه افطح و موسى بن جعفر و همسر حضرت صادق حميده و به خاطر همين فتنه بود که جماعتى امامت را در امام صادق علیه السلام متوقف كردند به نام واقفيه و جمعى ديگر در موسى بن جعفر علیه السلام و عده اى به امامت اسماعيل فرزند امام صادق علیه السلام. معتقد شدند به نام كيسانيه

[4] ناس اشاره به عامه و اهل سنت دارد، گویا این فرهنگ در بین آن ها رائج بوده که ابدالی روی زمین هستند.

[5] الإحتجاج، الطبرسي، أبو منصور، ج1، ص9.

[6] بحار الأنوار - ط مؤسسةالوفاء، العلامة المجلسي، ج27، ص48.