جلسه 1397/10/16

بسم الله الرحمن الرحیم



ابدال/ بحث در مورد ابدال

موضوع: ابدال/ بحث در مورد ابدال
کلام علامه امینی را در خصوص ابدال بیان کردیم که این از مصطلحات و جعلیات بنی امیه است و طبق تتبع و تحقیقی که ما داشتیم نیز کلام علامه امینی بعید نیست. ابدال در کلمات اهل بیت علیهم السلام تفسیر به خود ائمه علیهم السلام شده است امّا ابدال به معنای خاص در روایات عامه هست و خود آن ها هم روایات ابدال را مورد خدشه قرار دادند؛ احمد بن حنبل روایتی را در مورد ابدال نقل می کند و خود ایشان به آن روایت اشکال می کند. ما پس از تحقیق و تتبع به این نتیجه رسیدیم که ظاهرا ابدال در روایات ما نیست بلکه به روایات ما وارد شده است.
2. مرحوم مجلسی نقل می کند:
الإحتجاج رُوِيَ عَنِ الْخَالِدِ بْنِ الْهَيْثَمِ الْفَارِسِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام إِنَّ النَّاسَ يَزْعُمُونَ أَنَّ فِي الْأَرْضِ أَبْدَالًا فَمَنْ هَؤُلَاءِ الْأَبْدَالُ قَالَ صَدَقُوا الْأَبْدَالُ الْأَوْصِيَاءُ جَعَلَهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي الْأَرْضِ بَدَلَ الْأَنْبِيَاءِ إِذْ رَفَعَ الْأَنْبِيَاءَ وَ خَتْمُهُمْ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله بَيَانٌ ظَاهِرُ الدُّعَاءِ.
«در کتاب احتجاج طبرسى آمده است: هيثم فارسى گفت: به حضرت رضا علیه السلام گفتم مردم[1]
معتقدند كه در زمين ابدالى وجود دارد اين ابدال چه کسانی هستند؟ فرمود: راست مي گويند ابدال همان اوصيا هستند خداوند آنها را در زمين بدل و بجاى انبياء قرار داده، چون انبياء از دنيا رفته اند و حضرت محمّد صلی الله علیه و آله خاتم است.»
3. بیان مرحوم مجلسی پیرامون ابدال در دعای ام داود:
الْمَرْوِيِّ مِنْ أُمِّ دَاوُدَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام فِي النِّصْفِ مِنْ رَجَبٍ حَيْثُ قَالَ: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ ارْحَمْ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ وَ بَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ وَ رَحِمْتَ وَ بَارَكْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَ آلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى الْأَوْصِيَاءِ وَ السُّعَدَاءِ وَ الشُّهَدَاءِ وَ أَئِمَّةِ الْهُدَى اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى الْأَبْدَالِ وَ الْأَوْتَادِ وَ السُّيَّاحِ وَ الْعُبَّادِ وَ الْمُخْلِصِينَ وَ الزُّهَّادِ وَ أَهْلِ الْجِدِّ وَ الِاجْتِهَادِ.» إلى آخر الدعاء يدل على مغايرة الأبدال للأئمة علیهم السلام لكن ليس بصريح فيها فيمكن حمله على التأكيد. و يحتمل أن يكون المراد به في الدعاء خواص أصحاب الأئمة علیهم السلام و الظاهر من الخبر نفي ما تفتريه الصوفية من العامة كما لا يخفى على المتتبع العارف بمقاصدهم علیهم السلام.[2]

توضيح: ظاهر دعائى كه از ام داوود از حضرت صادقعلیه السلام نقل شده در نيمه رجب كه مي فرمايد:
اللهم صل على محمّد و آل محمّد اللهم صل على الابدال و الاوتاد و السياح و المخلصين و الزهاد و اهل الجد و الاجتهاد ...حاكى از این است که ابدال با ائمه علیهم السلام فرق دارند ولى صراحت ندارد ممكن است حمل بر تاكيد شود و ممكن است منظور از ابدال در دعا خواص اصحاب ائمه علیهم السلام باشند، ظاهر خبر نفى مي كند ادعاى صوفيه اهل سنت را چنانچه متتبع و محقق خود اين مطلب را دريافت مي كند (كه خود را ابدال ميدانند).
4. مرحوم مجذوب تبریزی شارح کتاب شریف کافی پیرامون روایتی از امام رضا علیه السلام می فرماید:
ومن فوائد المقام على ما أفاد برهان الفضلاء أنّ المنسوبين إلى العرش- يعني علم كتابه سبحانه- ثلاثة أقسام: الأوّل: حَمَلة العرش ليعرضوا يوم القيامة أعمال العباد حسناتها وسيّئاتها على كتاب اللَّه عزّ وجلّ، وهم ثمانية أصناف: آدم وأوصياؤه عليهم السلام، نوح وأوصياؤه علیهم السلام، إبراهيم وأوصياؤه علیهم السلام، موسى وأوصياؤه علیهم السلام، عيسى وأوصياؤه علیهم السلام، محمّد وأوصياؤه علیهم السلام، رضوان وسائر خزنة الجنّة، مالك وسائر خزنة النار.
القسم الثاني: من حول العرش وهم صنفان: الأوّل: المؤمنون الذين أدركوا خدمة الحجّة نبيّاً أو وصيّاً من أصناف الثمانية المذكورة على حقيقة الإيمان، كثلاثين نفراً من الشيعة يكونون بإذن اللَّه سبحانه فيما بين المسجدين في خدمة الصاحب علیه السلام في غيبته الكبرى يُقال لهم: النَطَسة جمع ناطس بالنون والمهملتين بمعنى الجاسوس، إذا مات واحدٌ منهم أو أكثر يبدّل اللَّه- عزّ وجلّ- مكانه من خلّص الشيعة، وبهذا يُقال لهم: الأبدال أيضاً.[3]

« از فوائد مقام آنچه برهان الفضلاء[4]
افاده داده است که منسوبین به عرش -یعنی علم کتاب خداوند- سه قسم هستند:
اول: حمله ی عرش که روز قیامت اعمال بندگان از حسنات و سیئات بر کتاب خداوند عرضه می کنند، و آن ها هشت صنف هستند: آدم و اوصیای او علیهم السلام، نوح و اوصیای او علیهم السلام، ابراهیم و اوصیای او علیهم السلام، موسی و اوصیای او علیهم السلام، عیسی و اوصیای او علیهم السلام، محمد و اوصیای او علیهم السلام، رضوان و سائر خزنه ی بهشت، مالک و سائر خزنه ی جهنم.
قسم دوم: کسانی که حول عرش هستند و آن ها دو صنف اند:
اول: مؤمنانی که خدمت حجتی از حجج الهی ( نبی یا وصی) را از اصناف هشتگانه مذکور بر حقیقت ایمان درک کردند. مانند سی نفر شیعه ای که به اذن خداوند مابین دو مسجد در خدمت حضرت صاحب علیه السلام در دوران غیبت کبری می باشند که به آن ها گفته می شود: نطسه، جمع ناطس به معنای جاسوس، هنگامی که یکی یا بیشتر از آن ها از دنیا برود، خداوند فرد دیگری از شیعیان خالص را بدل او قرار می دهد و به این جهت به آن ها ابدال هم گفته می شود. ایشان از آن سی نفری که همراه امام هستند تعبیر به ابدال کردند البته مشخص هم نکردند چنین تعبیری را از کجا گرفتند.»[5]

5. مرحوم کفعمی در حاشیه مصباح می فرماید:[6]

قيل إن الأرض لا يخلو من القطب و أربعة أوتاد و أربعين أبدالا و سبعين نجيبا و ثلاثمائة و ستين صالحا فالقطب هو المهدي علیه السلام و لا يكون الأوتاد أقل من أربعة لأن الدنيا كالخيمة و المهدي كالعمود و تلك الأربعة أطنابها و قد يكون الأوتاد أكثر من أربعة و الأبدال أكثر من أربعين و النجباء أكثر من سبعين و الصلحاء أكثر من ثلاث مائة و ستين و الظاهر أن الخضر و إلياس من الأوتاد فهما ملاصقان لدائرة القطب.
و أما صفة الأوتاد فهم قوم لا يغفلون عن ربهم طرفة عين و لا يجمعون من الدنيا إلا البلاغ و لا تصدر منهم هفوات الشر و لا يشترط فيهم العصمة من السهو و النسيان بل من فعل القبيح و يشترط ذلك في القطب. و أما الأبدال فدون هؤلاء في المراقبة و قد تصدر منهم الغفلة فيتداركونها بالتذكر و لا يتعمدون ذنبا. و أما النجباء فهم دون الأبدال. و أما الصلحاء فهم المتقون الموفون بالعدالة و قد يصدر منهم الذنب فيتداركونه بالاستغفار و الندم قال الله تعالى ﴿إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ [7]
﴾ جعلنا الله من قسم الأخير لأنا لسنا من الأقسام الأول لكن ندين الله بحبهم و ولايتهم و من أحب قوما حشر معهم.
و قيل إذا نقص أحد من الأوتاد الأربعة وضع بدله من الأربعين و إذا نقص أحد من الأربعين وضع بدله من السبعين و إذا نقص أحد من السبعين وضع بدله من الثلاثمائة و ستين و إذا نقص أحد من الثلاثمائة و ستين وضع بدله من سائر الناس.« گفته شده است:[8]
بدرستی که زمین خالی نمی ماند از قطب و چهار نفر اوتاد و چهل نفر بدل و هفتاد نفر نجیب و سیصد و شصت نفر انسان های صالح و پاکدامن پس قطب حضرت مهدی علیه السلام و اوتاد کمتر از چهار نمی باشد چون دنیا مانند یک خیمه می ماند و حضرت مهدی علیه السلام مانند عمود این خیمه هستند و این چهار اوتاد طناب های آن خیمه هستند و گاهی اوتاد ممکن است از چهار نفر بیشتر باشد و ابدال بیش از چهل نفر هستند ونجبا بیش از هفتاد نفر هستند و صالحین بیش از سیصد و شصت نفر هستند و ظاهرا خضر و الیاس جزء اوتاد هستند پس این دو همیشه همراه حضرت مهدی علیه السلام هستند.
امّا ویژگی های اوتاد، آن ها کسانی هستند که یک لحظه از یاد خداوند عز و جل غافل نیستند و کار آن ها تنها ابلاغ است و نقاط ضعف و سیاهی که از بشر صادر می شود، از آن ها صادر نمی شود (یعنی اصلا گناه نمی کنند) و در آن ها عصمت از سهو و نسیان شرط نیست بلکه عصمت از قبیح شرط است ( در مورد حضرت زینب علیها السلام نگفتند که رتبه ایشان، رتبه ی عصمت است ولی هرگز از این بزرگوار نقاط ضعف و اشتباهاتی که از بشر سر می زند، سر نمی زد البته مرحوم مامقانی تعبیر دیگری دارد که اگر گفتیم ایشان معصوم هستند، حرف گزافی[9]
نگفتیم)، شرط عصمت در قطب است. (در این که گفته شد اوتاد عصمت در آنان شرط نیست، اشکال است چون خضر (اگر پیامبر باشد) و الیاس معصوم هستند مگر بگوئیم در غیر این دو شرط نیست).
امّا ابدال در مرتبه پائین تر از اوتاد هستند و گاهی از خداوند عز و جل غافل می شوند امّا به واسطه تذکر تدارک می کنند و تعمد در انجام گناه ندارند. امّا نجبا در مرتبه پائین تر از ابدال قرار دارند. امّا صالحون پس آن ها انسان های باتقوایی هستند که موصوف به صفت عدالت می باشند (یعنی کسانی که در اطراف امام زمان علیه السلام هستند، پائین ترین آنان، بالاترین رتبه ی جامعه ی ما است)، و ممکن است گاهی از آنان گناهی سر بزند پس بواسطه استغفار و پشیمانی تدارک می کنند، خداوند تعالی می فرماید: "در حقيقت كسانى كه [از خدا] پروا دارند چون وسوسه اى از جانب شيطان بديشان رسد [خدا را] به ياد آورند و بناگاه بينا شوند."
و گفته شده است: چنانچه یکی از اوتاد (چهار نفر) از دنیا برود، یکی از ابدال (چهل نفر) را جایگزین او می کنند و چنانچه یکی از چهل نفر از دنیا برود، یکی از هفتاد نفر را جایگزین می کنند و چنانچه یکی از هفتاد نفر از دنیا برود، یکی از سیصد و شصت نفر را جایگزین می کنند و چنانچه یکی از سیصد و شصت نفر از دنیا برود از سائر مردم جایگزین می کنند.»
مرحوم کفعمی همان ابتدا نظر خود را می دهد که آنچه در مورد ابدال و غیره می گوئیم قیل است پس ممکن است گفته شود. تعبیر ابدال ریشه در فرهنگ دینی ندارد و از جعلیات امویان می باشد و از روایاتی هم که در مورد ابدال نقل شده مشخص است که ابدال از جعلیات بنی امیه است مانند: ابدال در شام هستند، اکثر ابدال از شام هستند؛ معاویه در شام منبر رفت و گفت: پیامبر به من گفتند که ابدال در شام هستند و از امیرالمومنین علیه السلام نقل می کنند که فرمود: اهل شام را لعن نکنید که در بین آن ها ابدال هستند.

[1] ناس اشاره به عامه و اهل سنت دارد، گویا این فرهنگ در بین آن ها رائج بوده که ابدالی روی زمین هستند.

[2] بحار الأنوار، ج 27، ص48.

[3] الهدايا لشيعة أئمة الهدى (شرح أصول الكافي للمجذوب التبريزي)، ج 2، ص309.

[4] دانشنامه جهان اسلام، ج3، ص300.

[5] ظاهرا ایشان ابدال را پذیرفته و آنها را از یاران امام عصر. در دوران غیبت کبری می داند

[6] بحار الأنوار، ج 53، ص301.

[7] اعراف/سوره7، آیه201.

[8] همین ابتدا نظر خود را می دهد که آنچه در مورد ابدال و غیره می گوئیم، اقوال دیگران است؛ ولی نظر ما نیست.

[9] تنقیح المقال، ج3، ص79.