مشخصات کتاب

سرشناسه : طاهری ،سید حبیب الله ، 1328 -

عنوان و نام پدیدآور : شناخت شناسی / نوشته حبیب الله طاهری آکردی .

مشخصات نشر : قم : موسسه در راه حق ، 1361.

مشخصات ظاهری : [99] ص .

فروست : ... سری (م ) فلسفی ؛ شماره (5).

شابک : 65 ریال

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس .

موضوع : شناخت (فلسفه)

شناسه افزوده : موسسه در راه حق

رده بندی کنگره : BD168 /ف2ط2 1361

رده بندی دیویی : 121

شماره کتابشناسی ملی : م 79-8617

خیراندیش دیجیتالی: انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

ویراستار کتاب: خانم مرضیه محمدی سر پیری

اشاره

نام کتاب: شناخت شناسی

نام :نویسنده حبیب الله طاهری آ کردی

لغت : فارسی

از سری : (م) فلسفی شماره (5)

شماره مسلسل : 59

نوع چاپ : افست

قطع : رقعی

تعداد صفحات: 104 صفحه

چاپ اوّل تعداد : 30000 جلد

چاپخانه : سلمان فارسی قم

حروفچینی : خود کار تهران

تاریخ نشر : مرداد ماه 1361 شمسی

ناشر : مؤسسه در راه حق قم

نشانی : قم - خیابان ارم کوچه آقازاده - تلفن 23759 ص - پ - 5 و 13

حق تجدید چاپ و اقتباس برای ناشر محفوظ است

آغاز

بسمه تعالی

درباره ی شناخت کتاب های بسیاری تالیف شده است و هر کدام از دید خاصی به این مساله پرداخته و آن را بررسی کرده اند.

نویسنده محترم این کتاب که عضو کلاس «دال» این موسسه هستند تلاش فراوانی نموده اند تا مساله ی شناخت را در بعد وسیع تری مطرح نمایند.

امیدواریم تلاش ایشان برای نسل جوان سودمند باشد.

موسسه ی در راه حق

بخش نویسندگی و تحقیق

1361/3/2

بسم الله الّرحمن الّرحیم

مقدمه

بشر به حکم خواست فطری خویش، هر وقت و در هر جا مال و فرصتی برای تفکر یافته درباره نظام کلی عالم و آغاز و انجام آن به تفکر و اظهار نظر پرداخته است؛ تا آن جا که تاریخ نشان می دهد در بسیاری از نقاط مانند ایران ، مصر ، هند چین و یونان فلاسفه و متفکرین بزرگی ظهور کرده اند و نظریات گوناگونی ابراز داشته اند بدین ترتیب انسان این موجود متفکر و صاحب اندیشه از دورترین اعصار درباره اصل هستی و این که:(آیا در خارج از وجود انسان و ادراکات او موجودات دیگری هم تحقق دارند؟ یا هر چه هست انسان است و ادراکات او) اندیشیده است؛ و از این رهگذر دو مکتب «رئالیسم» و «سوفیسم» پدید آمده و «سوفیسم» در عصر جدید بصورت «ایدآلیسم» جلوه گر شده است.

اختلاف و کشمکش صاحبنظران همواره بر سر موجودات خارج از وجود و ادراکات انسان بوده چرا که در اصل وجود و ادراکات نفسانی خود کسی شک و تردیدی ندارد و آن را با علم

حضوری می یابد و جای بحث و ردّ و ایراد نیست ⁽¹⁾، و پس از آن که اندیشمندانی رئالیست شده و بوجود موجوداتی در خارج از وجود خود اعتراف کردند موضوع دیگری برای بحث و بررسی پیدا شد که آیا آن موجودات برای انسان قابل شناختند یا نه؟! در برابر این سؤال گروهی با قاطعیت تمام امکان شناخت موجودات را برای انسان اعلام نموده و فلسفهٔ جزمی را بنا نهادند و دست های دیگر اظهار عجز کرده گفتند برای بشر شناختن موجودات خارج از وجود خود ممکن نیست زیرا شناخت برای بشر از دو طریق میسر است: 1- حواس، 2- عقل و خطای هر دو در بسیاری از موارد روشن و آشکار شده پس شناختی که از این راه ها بدست آید مورد اعتماد و اطمینان نیست؛ و بدین ترتیب مکتب

«سپتی سیسم» یا شکاکان بوجود آمد.

در میان کسانی هم که امکان شناخت را پذیرفته بودند باز اختلافاتی ظاهر شد؛ چه در منابع شناخت که آیا طبیعت است، یا تاریخ یا عقل یا قلب و یا همه این ها؟ و چه در ابزار شناخت که آیا تنها حواس است یا تنها تعقل یا تنها تزکیه نفس و یا همه این ها؟

پس از این مراحل نوبت به معیار شناخت می رسد که معیار آن چیست؟ زیرا بطلان بسیاری شناخت ها با گذشت زمان و کشفیات جدید آشکار می شد و بدین جهت درصدد برآمدند معیار و مقیاس صحیحی بدست آورند که اندیشه ها با آن سنجیده شود و میزان صحت و سقم آن ها روشن گردد؛ در این مورد نیز میان فلاسفه عقلی و تجربی اختلاف نظر است طرفداران منطق (ارسطوئی) علم را معیار علم می دانند زیرا علوم را بدو دسته تقسیم می کنند علوم بدیهی و علوم نظری می گویند هر علم نظری باید به علم بدیهی برگردد و معیار سنجش همان علوم بدیهی هستند.

ولی طرفداران منطق تجربی عمل را معیار و مقیاس علم می دانند می گویند هر اندیشه ای که در میدان تجربه نتیجه مثبت داد شناخته می شود.

این قبیل کشمکش ها بر سر مسأله شناخت میان فلاسفه فراوان است و اصولاً همین بحث شناخت سراسر تاریخ دانشمندان اروپا را فرا گفته و تمام سعیشان بر این بوده که شناخت صحیحی بدست آورند و جهان را آن طور که هست بشناسند و در این زمینه کتاب های فراوان نوشته اند هر چند متأسفانه تاکنون

نتوانسته اند راه مشخصی ارائه دهند که در تمام جهات مفید باشد.

از آن جا که همه افراد بشر نسبت به هم مسئولند و کسی که بتواند قدمی بردارد و خصوصاً در زمینه علم و دانش خدمتی کند و دست دانش پژوهان را گرفته و قدمی بجلو ببرد، لازم است دریغ نورزد و به بشریت خدمت کند (هر چند خدمتی ناچیز زیرا لایُکَلِّفُ اللهُ نَفْساً إِلّا وُسْعَها) ⁽¹⁾، نگارنده بر آن شد که به قدر وسع خویش قدمی کوتاه بردارد و در زمینه شناخت مطالبی را برشته تحریر درآورد تا شاید برای دانش طلبان و روندگان راه علم و معرفت مفید افتد.

مسائلی که در این کتاب مورد بررسی قرار می گیرد بشرح ذیل است:

1- تعریف شناخت.

2- اهمیت شناخت.

3- امکان شناخت.

4- منابع شناخت.

5- ابزار شناخت

6- معیار شناخت .

7- تقسیمات شناخت.

8- موانع شناخت.

در خاتمه این تذکر لازم است که نگارنده درصدد بررسی شناخت تنها از دیدگاه فلسفه نبوده و شناخت بمعنای مطلق آگاهی را مورد بررسی قرار داده است اعم از فلسفی، علمی،

عرفانی و اسلامی؛ هر چند مسأله شناخت چهره غالبش فلسفی است لذا در بیشتر موارد مسائل شناخت از دیدگاه آیات و روایات هم مورد بررسی و نظر اسلام مورد توجه قرار گرفته است و یا به نظریه عرفا در منابع و ابزار شناخت توجه شده است، بنابراین ایراد نگیرند که فلان مسأله مورد بررسی مسأله فلسفی نیست.

حبیب الله طاهری

1361/1/25

بسمه تعالی

تعریف شناخت

برخی گفته اند شناخت یعنی انعکاس جهان عینی در ذهن ولی عده ای معتقدند که همه چیز را با شناخت تعریف می کنند ولی خود شناخت را نمی توان تعریف کرد بلکه از قبیل امور عامه است که خود روشن است و حتیاج به تعریف ندارد زیرا شناخت یعنی آگاهی و آگاهی هم محتاج به تعریف نیست چون برای همه روشن است مثل وجود که مفهومش از اعرف اشیاء است و هر نوع تعریفی برای آن بشود تعریف صحیح تام العیاری نبوده و تعریفی اجمامی است و در این کتاب شناخت به همان مبنای بدیهی اش که عبارت از «مطلق آگاهی» است بکار می رود (اعم از آگاهی ،فلسفی، علمی، عرفانی، اسلامی)

اهمیت شناخت:

امروز فلسفه های اجتماعی ،مکتب ها، ایدئولوژی ها، ایسم ها،اهمیت فوق العاده دارند هر یک راهی را پیشنهاد می کنند حامیانی برای خود دارند و رقابت و نبرد سختی میان مکتب های گوناگون جریان دارد البته جنگ عقاید و افکار در قدیم هم بوده است ولی در گذشته افکار و عقاید از صحنه نظری محض خارج نمی شد و از طبقهٔ خواص تجاوز نمی کرد، ولی امروزه چون فلسفه های اجتماعی پا به میان گذاشته اند بازار جنگ عقاید داغ تر و گرم تر است.

اما چرا مکتب ها و ایدئولوژی ها با هم متفاوتند؟

باید گفت علت اختلاف مکتب ها و ایدئولوژی ها جهان بینی های متفاوت است چون ایدئولوژی تکیه گاهش جهان بینی است و در

واقع ایدئولوژی زاده جهان بینی است.

ایدئولوژی: باید ها و نباید ها را مشخص می کند و برای رسیدن به هدف راه ارائه می دهد و می گوید چگونه باید بود و چگونه باید زیست و چگونه باید شد و چگونه باید ساخت، یعنی ایدئولوژی می گوید چگونه خود را و جامعه خود را بسازیم و می گوید این چنین باش و آن چنان زندگی کن و به این نحو هدف انتخاب نما.

چرا ایدئولوژی به ما این چنین دستور می دهد؟ چون جهان بینی به ما خبر می دهد که چه قانونی بر جامعه حکومت می کند و جامعه به سوی چه هدفی و جهتی حرکت می کند خلاصه هر طور که در جهان بینی فکر کردیم ایدئولوژی ناچار تابع همان جهان بینی است به تعبیر علمای قدیم ایدئولوژی حکمت عملی است جهان بینی حکمت نظری است حکمت عملی وابسته و مرتبط به حکمت نظری است.

سئوال می شود چرا جهان بینی ها متفاوت اند؟

چرا یکی مادی فکر می کند و دیگری الهی چرا یکی دلائلی ترتیب می دهد و جهان بینی مادی را بر او مترتب می کند و دیگری طور دیگر دلیل اقامه می نماید و به شکل دیگر نتیجه می گیرد؟

جواب آن روشن است؛ جهان بینی متفاوت ناشی از شناخت متفاوت است، این یکی راهی در شناخت جهان پیش گرفته و آن دیگر راهی دیگر را و هر کدام طبق شناخت شان جهان بینی پیدا می کنند و در نتیجه برای خود ایدئولوژی مشخصی را انتخاب

می کنند. البته یکی از این دو شناخت باطل است و دیگری صحیح و این جاست که مسئله معیار شناخت پیش می آید که ببینیم کدام کدام شناخت است.

نتیجه کلام این است که مکتب ها و ایسم ها و ایدئولوژی ها همه ناشی از جهان بینی های متفاوتند و جهان بینی های متفاوت ناشی از شناخت ها و برداشت ها و تفسیر های متفاوت از جهان است و در این جا اهمیت مسأله شناخت روشن می شود پس ما قبل از آن که به سراغ مکتب ها و جهان بینی ها برویم باید به مسئله شناخت بپردازیم و شناخت شناس باشیم شناخت صحیح را از شناخت باطل تشخیص بدهیم تا بتوانیم مکتب مکتب صحیح را انتخاب کنیم. البته این مسئله شناخت شناسی و اهمیت آن از قدیم الایام فلسفه اسلامی مطرح بوده و همین طور در فلسفه غیر اسلامی حدود دو هزار سال از عمر آن می گذرد ولی امروزه بیشتر روی آن توجه می شود چون بازار مکتب ها و گرایش ها و ایسم ها داغ تر شده است.

اهمیت شناخت در قرآن و حدیث:

در قرآن مجید به این مسئله توجه کافی شده است و از دیدگاه قرآنی شناخت ظنّی شناخت به حساب نمی آید و حتی شناخت حسّی که یک شناخت سطحی است شناخت به حساب نیامده است بلکه امر به تفکر و تعقل و تدبّر شده است می گوید در هر مسئله با قاطعیت برخورد کنید و برای هر موضوعی دلیل و برهان اقامه نمائید تا در مسئله ای آگاهی قطعی پیدا نکرید نظر ندهید و نسبت به آن گرایش پیدا نکنید و شدیداً از پیروی ظن و گمان نهی نموده است.

ابتدا به چند آیه از قرآن که از تبعیت ظن و گمان نهی فرموده توجه می کنیم و سپس آیاتی که می گوید شناخت سطحی اعتبار ندارد بلکه شناخت ها باید عمیق و با تدبر و تفکر باشد اشاره خواهیم کرد:

وَلا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُوَّادَ کُلُّ أُولئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولاً ⁽¹⁾ (از آن چه علم و اطمینان نداری پیروی مکن که (در فردای قیامت نزد خدا) چشم و گوش و دل همه آن ها مسئولند.)

قَالُوا اتَّخَذَ اللهُ ولَداً سُبْحانَهُ هُوَ الغَنِیُّ لَهُ مَا فِی السَّمَواتِ وَ ما فی الْأَرْضِ إِنْ عِنْدَکُمْ مِنْ سُلْطَانٍ بهذا اتَقُولُونَ عَلَی اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ ⁽²⁾ (کافران قائل شدند که خدا فرزندی اتخاذ کرد او منزه است و هم بی نیاز که هر چه در آسمان ها و زمین است همه ملک خداست و شما کافران و مشرکان بر قول خود هیچ دلیلی ندارید آیا بی دلیل و از روی جهالت نسبت به خدا چنین سخن می گوئید.)

وَ مَا یَتَّبِعُ اکْثَرُهُمْ إِلا ظَنَا إِنَّ الظَّنَّ لا یُغْنِی مِنْ الْحَقِّ شَیْئاً اِنَّ اللهَ عَلِیمٌ بِمَا یَفْعَلُونَ ⁽³⁾ (و اکثر آنان مردم پیروی نمی کنند مگر از خیال و گمان باطل خود در صورتی که گمان و خیالات موهوم کسی را بی نیاز از

حق نمی گرداند (و به علم و یقین نمی رساند).)

وَ قَالُوا لَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاّ مَنْ کَانَ هُوداً اَوْ نَصاری تِلْکَ أما نِیُّهُمْ قُلْ هَاتُوابُرُها نَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ ⁽¹⁾ (و یهود گفتند هرگز به بهشت نرود جز طائقه یهود و نصارا این است نمونه آرزو های شان بگو براین دعوا برهان آورید اگر راست می گوئید.)

و همین طور آیات بسیاری در قرآن به چشم می خورد که نهی از تبعیت ظن و گمان کرده می فرماید در عقائد و اعمالتان همیشه باید شناخت علمی و یقین داشته باشید ظن و گمان کافی نیست چون ظنّ اثبات حق نمی تواند بکند و همیشه با دلیل و برهان با مسائل برخورد نمائید.

و اینک آیاتی که ما را امر به تدبّر و تفکّر و تعقّل و نظر می نماید توجه می کنیم:

أَفَلَا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَی قُلُوبِ أَفْقَالُها ⁽²⁾ (آیا منافقان در آیات قرآن تفکر نمی کنند یا بر دل ها قفل های (جهل و نفاق) است.

أَوَ لَمْ یَتَفَکَّرُ واما بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةِ إِنْ هُوَ إِلاّ نَذِیرٌ مُبِینٌ ⁽³⁾ (آیا آنان فکر نکردند که صاحب آنان را (یعنی رسولی که خدا برهبری آنان فرستاده در کمال عقل و دانائی است) جنونی نیست او جز بیم دهنده ای آشکار نیست)

اَلذَّینَ یَذْکُرُونَ اللهَ قیاماً وَ قُعُوداً وَ عَلی جُنُوبِهِمْ وَ یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَمواتِ وَ الْاَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذا باطِلاً ⁽¹⁾ (آنان که در حالت ایستاده و نشسته و خفتن خدا را یاد کنند و دائم فکر در خلقت آسمان و زمین کرده و گویند پروردگارا این دستگاه با عظمت را بیهوده نیافریده ای.)

وَلَوْ شِئْأُ لَرَفَعْنَاهُ بِهَا... فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ ⁽²⁾ (ای رسول من این حکایات را به خلق بگو باشد که به فکر آیند.)

قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِی السَّمواتِ وَ الْأَرْضِ... ⁽³⁾ (در آسمان ها و زمین به چشم عقل نظر کنید و بنگرید تا چه بسیار آیات حق و دلائل توحید را مشاهده می کنید.)

أفَلا یَنْظُرُون إِلَی الإِبل کَیْفَ خُلِقَتْ، وَ إِلَی السَّمَاءِ کَیْفَ رُفِعَتْ، وَ إِلَی الْجِبالِ کَیْفَ نُصِبَتْ ، وَ إِلَی الْأَرْضِ کَیْفَ سُطِحَتْ ⁽⁴⁾ (آیا در خلقت شتر نمی نگرند که چگونه خلق شده است، و به آسمان که چگونه رفیع آفریده شده است و به کوه ها که چگونه برافراشته شده است و بر زمین که چگونه گسترده شده است.)

قلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللهُ یُنشِیُّ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللهَ عَلَی کُلَّشَی قَدِیرٌ ⁽¹⁾ (ای رسول بگو به مردم که در زمین سیر کنید و ببینید که خدا چگونه خلق را ایجاد کرده سپس نشاه آخرت را ایجاد خواهد کرد که خدا بر هر چیز تواناست.)

خلاصه حقائق باید آن چنان روشن شود که گویا در معرض دید قرار دارد و همه چیز برای او حاضر است.

سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الْآفَاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ ... ⁽²⁾ (ما آیات قدرت و حکمت خود را در آفاق جهان و نفوس بندگان کاملاً هویدا و روشن می گردانیم تا ظاهر و آشکار شود که خدا حق است...)

حاصل سخن آن که آیات قرآن با کمال صراحت می گویند شناخت که پایه و اساس اعتقاد است باید عمیق و با تفکر و نظر و تدبّر در امور حاصل بشود و شناخت سطحی و صوری کافی نیست، چون اگر تجزیه و تحلیل عقلی و انتزاع حکم کلی از امور جزئی نشود حاصل مشاهدات و مدرکات ما بوسیله حواس امور جزئی هستند و امور جزئی از قدیم معروف است (لأکاسِبٌ وَ لا مُکْتَسَبُ) و ارزش یقینی و علمی ندارند اگرچه حواس و مدرکات حس زیر بنای بسیاری از علوم هستند ولی باید در عقل

و فکر تجزیه و تحلیل شوند تا قواعد و ضوابط کلی بدست آید تا ارزش یقینی پیدا کنند چون قیاس و برهان از کلی به جزئی رسیدن است البته این قیاس کلی که مفید علم و یقین است از راه تجزیه و تحلیل و ترکیب و تجرید و تعمیم در ذهن و عقل حاصل می شود و این همان تفکر و نظر و تدبر و تعقل است که در قرآن ما را به آن امر فرموده اند.

خلاصه نظر قرآن این است که تمام مسائل عقیدتی باید برهانی باشد و هر عقیده و گرایش باید با برهان و دلیل ثابت شده باشد نه آن که جنبه خیالی و و همی به خود بگیرد و بدین جهت وقتی اهل کتاب بآن پندار باطل دل خوش کردند و معتقد بودند که تنها یهود و نصاری به بهشت خواهند رفت به پیغمبر دستور داده شده که از آن ها برهان بخواهد قُل هاتُوا بُرْهَانَکُمْ إِنْ کُنتُمْ صَادِقِینَ

و اما از نظر احادیث:

در روایات ائمه معصومین علیها السلام در این زمینه مخصوصاً نسبت به منابع و ابزار شناخت سفارشات فراوان و دستورات مؤکد صادر شده است، و علم و دانش را غذای روح معرفی کرده اند، و فرموده اند همان طوری که نسبت به جسم تان کوشش می کنید که غذای مسموم وارد آن نشود نسبت به روحتان هم این اهمیت را بدهید بلکه دقیق تر و بیشتر و حتی امام علیه السلام با تعجب می فرمایند که مردم در غذای جسم شان کمال دقت را بخرج می دهند، اما به غذای روح شان هیچ گونه اهمیتی نداده، از هر جا و از هر منبعی که برسد با کمال میل تناول می کنند و باکی از مسموم شدن روح و

جانشان ندارند متأسفانه در دنیای امروز مبتلا به این درد بی درمان هستیم جوانان ما هر چه از هر منبعی و از هر رسانه ای از رسانه های دنیا برسد می پذیرند با آن که سرتا پا مسموم است و غالب انحرافات از عدم توجه کافی به این امر حاصل می شود لذا ائمه طاهرین علیهم السلام برای جلوگیری از این نوع انحرافات دستوراتی داده اند مخصوصاً در انتخاب استاد باید کمال دقت بشود تا بوسیلهٔ القائات شیطانی خود شاگرد را گمراه نکند.

ما برای نمونه دو حدیث از دو امام بزرگوارمان نقل می کنیم، که در هر دوی آن ها امام علیه السلام از وضع مردم در تحصیل غذای روح شکوه و گلایه دارد که چرا مردم اهمیتی به این جهت نمی دهند.

1 - قَالَ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ :مالِی اَرَی النَّاسَ إِذا قَرُبَ إِلَیْهِمُ الطَّعَامُ لَیْلاً، تَکَلَّفَوا إنارَةَ الْمَصابیح لِیَبْصُرُوا مَا یُدْخِلُونَ بُطُونَهُمْ، وَ لا یَهْتَمُّونَ بِغَذَاءِ النَّفْسِ بأن یُنیرُوا مَصَابِیحَ الْبَابِهِم بِالْعِلَم لِیَسْلَمُوا مِنْ لَوْا حِقِ الجَهَالَةِ وَ الذَّنُوبِ مِنِ اعْتِقَادَاتِهِم وَ اعْمَالِهِمْ ⁽¹⁾

(می بینم مردم را که اگر شبانه برای آنان غذا حاضر کنند به هر زحمتی که باشد چراغ روشن می کنند تا ببینند چه چیز وارد شکم شان می کنند اما همان مردم به غذای روح و جان شان اهمیّت نمی دهند و چراغ عقل شان را بوسیله علم روشن نمی کنند تا در اعتقادات و اعمال خود از پی آمد های جهالت و انحراف مصون بمانند)

2 - قَالَ الْحَسَنُ عَلَیْهِ السَّلامُ :عَجَبْتُ لِمَنْ یَتَفَکَّرُ فِی مَأْکُولِه کَیْفَ لا یَتَفَکَّرُ فی مَعْقُولِهِ فَیُجَنِّبُ بَطْنَهُ مَا یُؤْذِیهِ وَ یُودِع صَدْرَهُ ما یُردیهِ ⁽¹⁾

(عجب دارم از کسی که روی ماکولات و غذا های جسمش کمال دقت را بخرج می دهد، اما برای غذای فکر و روحش فکر نکرده و اهمیتی نمی دهد شکمش را از غذای مسموم و ناراحت کننده حفظ می کند؟ سینه اش کند؟ اما در سینه اش می نهد آن چه که تباهش می سازد.)

(غذای روح که امام علیه السلام این همه رویش تأکید دارد همان علم و دانش و شناخت است که در اسلام اهمیّتی فراوان دارد.)

امکان شناخت:

همانطوری که در اوّل کتاب متذکر شدیم که بحث و بررسی ما تنها در شناخت فلسفی نیست بلکه در شناخت به معنای مطلق آگاهی است اعم از شناخت فلسفی، علمی، عرفانی، اسلامی. بدین جهت بخاطر اهمیت این موضوع (امکان شناخت) ⁽²⁾ما آن را در دو بخش تا آن جا که این مختصر به ما اجازه دهد بررسی می کنیم در بخش اوّل از دیدگاه فلسفه و در بخش دوم از دیدگاه مذهب ببینیم اصولاً مذاهب شناخت را برای انسان

ممکن می دانند یا نه؟ و در صورت امکان جایز و روا می دانند یا نه؟ ما دو مذهب بزرگ را مورد بررسی قرار می دهیم اسلام و مسیحیت و بعد مقایسه بین نظریه اسلام و مسیحیت و بالاخره بعقیده و نظر بعضی از فرق اسلامی که سخنی شبیه سخن کلیسا در قسمتی از معارف (شناخت خدا و اوصاف او) دارند نظری خواهیم کرد.

امکان شناخت از دیدگاه فلسفه:

بنظر می رسد با مراجعه به سیر تاریخی این بحث در قرون متمادی و توجه به عقائد دانشمندان مسئلهٔ مورد نظر روشن خواهد شد. لذا ما از چند قرن قبل از میلاد این موضوع را مورد توجه قرار می دهیم.

پیدایش سوفیسم در یونان:

در حدود قرن پنجم قبل از میلاد در یونان قدیم که در آن وقت دارای تمدنی عالی بوده و فلاسفه و دانشمندانی بزرگ در آن سرزمین ظهور کرده بودند و مکاتب فلسفی گوناگونی را بوجود آورده بودند بواسطه حوادث چندی که از آن جمله است بروز عقائد و آراء گوناگون و متضاد در مسائل فلسفی و پیدایش نظریه های مختلف درباره توجیه جهان؛ عده ای از دانشمندان یکباره حیرت زده شدند و تمام ادراکات و آراء و عقائد بشری حتی بدیهیات اولیه را باطل و خیال محض دانستند و هیچ ارزشی برای فکر و ادراک قائل نشدند جهان معلومات را هیچ در هیچ دانستند و به این ترتیب مکتب سفسطه (سوفیسم) پدید آمد.

همان طوری که مشاهده می کنیم در این مکتب عالم و جهان جز خواب و خیالی بیش نیست چه برسد به شناخت آن چون اوّل

باید موضوع را ثابت کرد بعد درباره حکم آن بحث کرد.

پیدایش فلسفه جزمی

در مقابل مکتب (سوفیسم) و طرفدارانش سقراط و افلاطون و ارسطو قیام کردند و راه های مغلطه آنان را باز و ارزش معلومات را تثبیت نمودند و ثابت کردند که جهان معلومات هیچ در هیچ نیست و انسان نیروئی دارد که می تواند اشیاء را آن طور که در واقع و نفس الامر هستند در یابد و اگر انسان فکر خود را راست و درست راه ببرد می تواند به ادراک واقع و شناخت حقایق اشیاء نائل شود.

و حتی ارسطو منطق را که میزان و مقیاس درست فکر کردن است به این منظور تدوین نمود و در فن برهان منطق نتیجه برهان را (یقینی) یعنی ادراک مطابق با واقع دانست و برای تحصیل یقین بوسیله برهان بکار بردن محسوسات و معقولات هر دو را معتبر شمرد یعنی هم برای ادراک حسی و هم برای ادراک عقلی ارزشی یقینی قائل شد و پایه فلسفه جزمی (دگماتیسم) را به این وسیله استوار نمود. ⁽¹⁾

حاصل آن که در فلسفه جزمی هم برای عالم حقیقتی است و شناخت آن ممکن است آن هم شناخت قطعی بوسیله حس و عقل.

مکتب شکّاکان

در همان زمان که فلسفه جزمی ارسطوئی رائج شد مکتب

دیگری تأسیس شد که «سپتی سیسم» یا مکتب شکّاکان خوانده شد.

پیروان این مکتب به عقیده خود راه وسطی را پیش گرفتند نه پیرو سوفسطائیان شدند که گفتند واقعیتی در ماوراء ذهن انسان اصلاً وجود ندارد و نه فلسفه جزمی را که مدّعی بود به ادراک اشیاء آن طور که در واقع و نفس الامر هستند می توان نائل شد.

(پیرهون) مؤسس این مکتب حدود ده دلیل برای این مکتب اقامه کرده است که یکی از آن ها این است که می گویند انسان وسیله ای برای رسیدن به حقائق اشیاء که قابل اطمینان باشد ندارد حس و عقل هر دو خطا کنند و راه های منطقی که ارسطو برای مصونیت از خطا باز نموده کافی نیست راه صحیح برای انسان در جمیع مسائل توقف و خودداری از رأی جزمی است حتی مسائل ریاضی از قبیل حساب و هندسه را نیز باید بعنوان احتمال پذیرفت و با تردید تلقی نمود.

دیگر از دلائل ده گانه پیرهون (تأثیر و دخالت شرائط زمانی و مکانی و کیفیت ساختمان قوای ادراکی شخص ادراک کننده است.)و همین را دلیل بر نفی ارزش یقینی ادراکات می دانست و ثابت نمود که ادراکات ما نسبت به اشیاء بستگی دارد بیک سلسله عوامل خارجی و یک سلسله عوامل داخلی و با تغییر آن عوامل تغییر می کند پس ما نباید بگوئیم اشیاء را آن گونه که واقع و نفس الامر هستند درک می کنیم بلکه باید بگوئیم آن ها را آن گونه که وضع ساختمان قوای ادراکی ما در تحت تأثیر شرائط مخصوص می کند ادراک می کنیم، امّا حقیقت چیست نمی دانیم.

22

فلسفه شکّاکان در مقابل فلسفه جزمی از این جا پایه گذاری شده است ⁽¹⁾(پیروان این مکتب در یونان و بعد در حوزهٔ اسکندریه زیاد بوده اند و تا چند قرن بعد از میلاد مسیح علیه السلام این مکتب ادامه داشت)حاصل آن که فلاسفه که به واقعیت جهان معلومات معتقد بودند به دو دسته متمایز تقسیم شدند.

اوّل همان جزمیون یا یقینیون هستند که تحصیل علم مطابق با واقع را ممکن می دانند یعنی ذهن انسان را دارای خاصیتی می دانند که می تواند اشیاء را آن طور که هستند درک کند و به یک سلسله قواعد منطقی قائلند که رعایت کامل آن ذهن را از خطا حفظ می کند.

دوّم شکاکان که آن خاصیت مزبور را نفی می کنند و در حقیقت بودن معلومات بشری تردید می کنند.

پس معلوم شد که شکّاکان می گویند شناخت امکان ندارد و منکر شناختند.

مسلم در این دو نظریه نظریه (جزمیون) حق است و نظریه شکاکان باطل است چون این ها می گفتند ابزار شناخت یا حس است و یا عقل هر کدام که باشند اشتباه می کنند و برای هر حسّ حتی باصره چند نوع خطا شمردند و استدلال های عقلی علماء هم خیلی از اوقات خطا می کند پس ما از کجا اطمینان پیدا کنیم که این شناخت ما صحیح است؟

جوابش این است که: همین که می گویند حواس خطا می کنند و با استدلال های عقلی باطل از کار در می آیند می پرسیم آیا به این

مطلب یقین دارید یا در همین جا هم شک دارید؟ مسلّم این حرف را با یقین می گوئید مثلاً چشم شما که انسان را دو سر و چهار چشم می بیند شما می دانید که این اشتباه است و عیبی در چشم شما وجود دارد که یک را دو می بینید نه آن که انسان دو سر داشته باشد پس خطا را با یقینت پی بردی والاّ از کجا می گوئید که چشم اشتباه کرده است.

پس شناخت امکان دارد چون همین که می گوئید حواس خطا می کند و استدلال عقلی اشتباه از آب در می آید خود همین یک نوع شناخت است چون انسان تا به حقیقت نرسد و شناخت پیدا نکند نمی تواند بگوید که عقلم یا حواسم اشتباه کرده است.

پس نباید از اوّل منکر مطلق شناخت شد بلکه باید گفت بعضی از شناخت ها غلط و خطا از کار در می آیند و بعضی ها هم صحیح بنابراین باید پی یک معیاری گشت که با آن معیار بین شناخت صحیح و غلط فرق قائل شد و شناخت صحیح را از غلط تشخیص داد. لذا ارسطو علم منطق را به خاطر همین معیار صحیح و معیب وضع کرد تا مردم مدرکاتشان را با آن بسنجند و صحیح را از غلط تشخیص دهند و ذهن و فکرشان را از خطا باز دارند.

(قانُونٌ آلٌیّ یَقی رِعَایَتُهُ = عَنْ خَطَاءِ الْفِکْرِوَ هذا غایَتُهُ) حکیم سبزواری.

شکاکان جدید

از بیانات گذشته ما روشن شد که شکاکان در مقابل جزمیون شناخت را ناممکن می دانستند ولی طرفداران این مکتب پس از چهار قرن بعد از میلاد منقرض شدند، و پس از آن فلاسفه از آن فلاسفه چه در

اروپا و چه در میان مسلمین بر اساس مسلک جزم و یقین قضاوت می کردند و هیچ کس در قدر و ارزش ادراکات تردید نمی کرد تا آن که از قرن شانزدهم به بعد حوادثی در اروپا پدید آمد و تحولاتی در جهان دانش رخ داد که مسئله ارزش معلومات و شناخت دوباره مورد توجه قرار گرفت.

در تحوّل جدید اروپا در فلکیات و قسمت های مختلف طبیعیات مطالبی که هزار ها سال مورد قبول و تسلیم قاطبه دانشمندان جهان بود و خلاف آن ها در ذهن احدی خطور نمی کرد یکباره بطلانشان مسلّم گشت و این امر سبب شد که علوم ارزش و اعتبار سابق خود را از دست دادند و گوشه ای از عجز بشر برای رسیدن به واقع آشکار شد.

تقریباً همان وضعی که در یونان باستان در قرن پنجم قبل از میلاد موجب شد که عده ای از دانشمندان آن سرزمین از علم به کلی سلب اعتماد کنند و راه سفسطه را پیش بگیرند، در قرون جدیده در اروپا تجدید شد و چنان که می دانیم ایده آلیست هائی مانند (برکلی) و (شوپهناور) در اروپا پیدا شدند که آراء شان نظیر آراء (پروتاغوراس) و (گورگیاس) از سوفسطائیان یونان قدیم است.و مسلک ها و طریقه هائی در باب ارزش معلومات پدید آمد که نتیجتاً منتهی به مسلک شکاکان پیرهونی می شود مانند مسلک نسبیّون جدید و مسلک کریتی سیسم و ماتریالیسم دیالیک تیک.

همین امر موجب شد که در قرن اخیر فلسفه اروپا برمحور مسائل مربوط به (علم) دور بزند و دانشمندان تحقیقات مختلفی در این باب بنمایند و می توان گفت در دوره جدید اعتقاد ارزش مطلق معلومات به نحوی که در قدیم معمول بوده به کلّی

منسوخ شده است. ⁽¹⁾

دکارت و پیروانش که آن ها را (کارتزین) می گویند اگرچه به پیروی از ارسطو مکتب جزم را اختیار کردند ولی با این تفاوت که ارسطو و پیروانش محسوسات و معقولات هر دو را معتبر و محصل یقین می دانستند و در منطق ارسطو در باب برهان استعمال معقولات و محسوسات هر دو جائز شمرده شده است، ولی دکارت تنها معقولات را محصلّ یقین می داند و محسوسات و تجربیات را تنها دارای ارزش عملی می داند.

(دکارت) برخلاف ارسطو در منطقی که خودش در مقابل منطق ارسطو وضع کرده تنها به معقولات اعتماد می کند و از تجربیات نامی نمی برد و با آن که به تجربه حسی اهمیت داد و خود تا اندازه ای اهل تجربه بود آن را تنها وسیله ارتباط انسان با خارج برای استفاده در زندگی مفید می دانسته نه برای کشف حقیقت.

وی (بنا به نقل فروغی در سیر حکمت) می گوید (مفهوماتی که از خارج به وسیله حواس پنجگانه وارد ذهن می شوند نمی توانیم نمی توانیم مطمئن باشیم که مصداق حقیقی در خارج دارند و اگر هم داشته باشند یقین نیست که صورت موجود در ذهن با امر خارجی مطابقت دارد.)

باز دکارت از احوال جسم فقط شکل بعد و حرکت را که بعقیده او این ها معقول و فطری هستند و از راه حس بدست نیامده اند (حقیقی) می داند اما سایر حالات جسم را که خواص

ثانویه می نامد یک سلسله صور ذهنی می داند که در نتیجه یک سلسله حرکات مادی خارجی و ارتباط انسان با خارج و ذهن پدید می آیند مانند رنگ و طعم و بو و غیره، وی گفته است (بعد و حرکت را به من بدهید جهان را می سازم).

و عده ای از فلاسفه که بعد از دکارت آمده اند اجمالاً عقیده دکارت را در باب محسوسات و این که محسوسات حقائق نیستند پذیرفتند. دکارت و تابعین او را از این جهت که به معقولات غیر مستند به حس قائل هستند عقلیون می خوانند خلاصه عقلیون عقیده شان این است که معقولات ارزش یقنی و معرفتی دارند امّا محسوسات تنها دارای ارزش عملی می باشند.

در مقابل عقلیون دسته دیگری به سر دستگی (ژان لاک) انگلیسی هستند که آن ها را (حسیّون) می خوانند این ها اگر چه در موضوع فطریات با عقلیون مخالفند و همین اختلاف نظر آن ها را از یکدیگر متمایز کرده و موجب جدال ها و تألیف کتاب ها از طرف هر یک برای اثبات نظریه مخالف شده، اما در نفی ارزش محسوسات عقیده دکارت را که سر دسته عقلیون است قبول دارند و عقیده شان هم مثل عقلیون بر این است که محسوسات ارزش نظری و شناختی نخواهند داشت بلکه ارزش علمی دارند چون ژان لاک می گوید(منکر موجودات محسوس شدن چندان معقول نیست و البته یقین بر آن ها مانند یقین بر معلومات وجدانی «آن چیز هائی که ذهن بی واسطه نسبت میان موضوع و محمول را تصدیق می کند علم نفس به وجود خود و این که سه با یک و دو برابر است و این که مثلث غیر از مربع است» و معلومات تعقلی نیست و از نظر علمی و فلسفی می توان آن ها را در زمره گمان ها و

پندار ها به شمار آورد ولی در امور زندگی دنیوی البته باید به حقیقت محسوسات یقین داشت). ⁽¹⁾

در میان علمای اسلامی کسی که مکتب خود را از شک شروع کرده (غزالی) بود کار غزالی شبیه کار معروف دکارت است چون دکارت و غزالی عقیده دارند که کارشان را از شک شروع کردند و به یقین رسیدند ولی دیگران از شک شروع کردند ولی در همان شکّ شان باقی ماندند.

غزالی وقتی خواست علم خود را شروع کند در همه چیز شک کرد گفت من که در این جا نشسته ام کتاب و قلم در دستم است و بیرون خانه حیاط است و آن در و دیوار است، در این ها که شک ندارم این ها دیگر یقین هستند، پس یقینیّاتی وجود دارد.

باز به خودش جواب داد و در جوابش لغزید که احتمال نمی دهی در خواب باشی؟ چون چقدر از وقت ها در خواب دیدی که کتاب می نویسی و یا رفیقت را می بینی که ترا مشاهده می کند و یا غذای لذیذ می خوری ولی وقتی از خواب بیدار شدی دیدی

حالا همه اش خواب و خیال است حالا هیچ احتمال نمی دهی همین ها را که تو یقین می دانی همه اش خواب باشد و خیال نهایت یک خواب بزرگ تر.

به قول شاعر که از زبان فقیری می گوید:(شعر)

شبی در خواب می دیدم لباس تازه ای دارم *** میان رختخواب گرم و نرم آوازه ای دارم

میان جیب هایم پول بی اندازه ای دارم *** شدم بیدار و دیدم باز عریان جمله اعضایم

حالا از کجا که تمام تولد و رشد و تحصیل و زندگی من همه اش خواب و خیال نباشد که یک دفعه بیدار شوم و ببینم همه اش خواب بود و خیال.

البته معنی از شک شروع کردن همین است که انسان در همه چیز شک کند و بعد همه چیز را با دلیل و برهان ثابت کند در نتیجه تحصیل یقین نماید.

خلاصه همه این ها نشان می دهد که بشر در مسئله شناخت در سر بزنگاهی واقع شده است که خروجش کار آسانی نیست.

دکارت هم معتقد است از شک شروع کرده و به یقین رسیده است.

امکان شناخت از دیدگاه مذهب:

پس از آن که مسئله شناخت را از دیدگاه فلسفه مورد بررسی قرار دادیم اینک می خواهیم به ببینم از دیدگاه اسلام شناخت جهان طبیعت و ماوراء آن برای بشر میسر است یا نه؟ و در صورت امکان آیا از دیدگاه اسلام برای انسان جایز و رواست که در این گونه مسائل وارد شود و جهان طبیعت و ماوراء آن را مورد مطالعه قرار دهد؟ یا نه بلکه از طرف شرع از این کار منع شده کما آن که در تورات چنین منعی به چشم می خورد.

البته می دانیم نظر اسلام را باید در قرآن و سنت جستجو کرد قرآن و سنت هم مسائل را این گونه مطرح نمی کنند، ما باید از لابلای آیات و مسائلی که در این زمینه ها مطرح می شود نظر اسلام را بدست آوریم و بخوبی هم می توان به دست آورد.

ما قبل از آن که به نظر به اسلام بپردازیم، خوب است سری به کتاب مقدس و کلیسا بزنیم نظر مذهب مسیح و مجریان آن

مذهب را بدست آوریم و سپس نظر اسلام را مورد مطالعه قرار داده مقایسه کنیم آن وقت است که معلوم می شود دانشمندان اروپا چرا از مذهب گریزان بودند و در واقع از چه مذهبی؟ و معلوم می شود اگر یک مذهب صحیحی به آنان عرضه می شد هیچ گاه چنان قضاوتی را که روی مذهب کرده اند نمی کردند و آن مثل معروف در اروپا رائج نمی شد که (اگر انسان سقراطی باشد گرسنه و مفلوک و متروک از جامعه و ممنوع از بهشت بهتر است از این که خوکی باشد فربه در بهشت برین) و یکسره از دین نمی بریدند البته این گونه قضاوت ها عکس العمل شعار جدائی دین از علم و دانش است که به آنان گفته می شد اگر می خواهی دارای دین و مذهب باشی و بنده خالص خدا و در نتیجه در بهشت در نعمت های الهی غوطه ور باشی باید چشم بسته کورکورانه مطیع و منقاد کلیسا باشی و اگر دنبال علم و دانش رفتی و کاشفی یا مخترعی بودی از خدا و دین جدا و دین جدا گشته در دوزخ به عذاب الهی مبتلا خواهی شد و عملاً هم تفتیش عقائد و تکفیر دانشمندان از ناحیه کلیسا رائج بوده در یک چنین حالتی و در برابر چنان مذهبی جا داشت که دانشمندان یک جا دست از دین و مذهب بکشند و بگویند.(سقراط در جهنم بهتر از خوک در بهشت است.)

لازم به تذکر است تا آن جا که تاریخ نشان می دهد کلیسا و رهبران آن در خدمت استعمارگران بودند تفتیش عقائد و تکفیر دانشمندان بیشتر جنبه سیاسی داشت. تا مذهبی نهایت دستورات مذهبی تحریف شده در کتاب مقدس هم در این زمینه

می توانست در انظار عموم برای توجیه اعمال رهبران کلیسا پشتوانه محکمی باشد و برای فرو نشاندن خشم ملت کافی بود که آیه ای از تورات بخوانند و استعمارگران از این آیات تحریف شده در کتاب مقدس (که ذیلاً به آن ها اشاره خواهد شد) کمال استفاده را کردند و شاید هیچ نوع تحریفی باندازه این تحریفی که در چند آیه از تورات واقع شده به عالم بشریت خسارت و ضرر وارد نکرده باشد و آن داستان حضرت آدم علیه السلام و همسرش در بهشت است که به آنان گفته شد از تمام میوه های بهشتی می توانید استفاده کنید جز از یک میوه از یک درخت نهیش کردند که نزدیکش نرود این اصل داستان است بحث در شجره منهیّه است که این درخت ممنوع چه بوده است؟ ممکن است میوه ممنوعه به جنبه حیوانیت انسان مربوط بوده نه به جنبه انسانیت او، یعنی امری از مقوله شهوت و حرص و حسد و طمع بوده چنان که ظاهر بعضی احادیث همین است یعنی به درخت گندم از جهت حرص و حسد و طمع نزدیک نشوید که موجب خروج شما از بهشت و موجب تعب و مشقت و ظلم به خود و معصیت ربّ و گمراهی می شود و این دستور خداوند پس از شناخت حضرت آدم و تعلیم اسماء بود و این ادعای ما از آیات 35 و 36 (بقره) و 19 - 23 (اعراف) و 117 - 121 (طه) روشن می شود حاصل آن که این میوه ممنوعه و این شجره منهیه ربطی به نهی از معارف و شناخت و انسانیّت انسان ندارد.

اما تورات در سفر پیدایش باب دوّم و سوّم این شجره منهیّه را مربوط به جنبه انسانیّت و معارف حضرت آدم دانسته و می گوید این درخت مربوط به اعتلای آدم بود اعتلای آدم بود نه به جنبه به جنبه انحطاط و

حیوانیت او، در بهشت دو نوع کمال بود که خدا نمی خواست حضرت آدم علیه السلام به آن دو کمال برسد:

1- کمال معرفت و شناخت نیک و بد.

2- کمال جاودانگی و مسئله حیات ابدی بود که خداوند از هر دو کمال نسبت به آدم دریغ فرمود ولی آدم معصیت کرد و از درخت معرفت خورد و چشمش باز شد، خداوند به فرشتگان دستور داد که هر چه زودتر آدم را از بهشت بیرون کنید که مبادا از درخت حیات جاودانه هم بخورد و مزاحم ما بشود.

اینک متن عبارت تورات را نقل می کنیم تا خوانندگان گرامی خود روی گفته قرآن و تورات کنونی مقایسه کنند.

(خداوند آدم را امر فرموده گفت:از همه درختان باغ بی ممانعت بخور امّا از درخت معرفت نیک و بد زنهار نخوری زیرا روزی که از آن بخوری هر آینه خواهی مرد.) ⁽¹⁾

(مار به زن گفت:هر آینه نخواهید مرد، بلکه خدا می داند در روزی که از آن بخورید چشمان شما باز می شود و مانند خدا عارف نیک و بد خواهید بود و چون زن دید که آن درخت برای خوراک نیکوست و به نظر خوش نما و درختی دلپذیر دانش افزا پس میوه اش گرفته بخورد و به شوهر خود نیز داد و او خورد، آن گاه چشمان هر دوی ایشان باز شد و فهمیدند که عریانند.) ⁽²⁾

خداوند گفت همانا انسان مثل یکی از ما شده است که عارف نیک و بد گردیده است اینک مبادا دست خود دراز کند و

از درخت حیات نیز گرفته بخورد و تا به ابد زنده ماند پس خداوند او را از باغ عدن بیرون کرد.) ⁽¹⁾

طبق این بند های کتاب مقدس بشر باید یکی از دو راه را انتخاب نماید یا در جهل نادانی بماند تا به بهشت راه پیدا کند و یا دنبال علم و دانش رود ولی راه جهنم را در پیش گرفته در زمرهٔ جهنمی ها باشد یعنی بهشت مال جهال است و شناخت نیک و بد با بهشت نمی سازد و بهترین نمونه حضرت ابوالبشر است که وقتی از درخت معرفت خورد از بهشت اخراجش کردند در این صورت اگر رهبران کلیسا خود جزء عمال استعمار باشند که استعمار هیچ وقت نمی خواهد مردم درس بخوانند و چیز بفهمند با پشتوانه چنین مطالبی معلوم است که با دانشمندان چه خواهند کرد، و دانشمندان هم پس از گذشت زمان و صبر فراوان طاقتشان طاق شده چاره ای جز جدائی از مذهب ندیدند این جاست که وقتی ملحدی مثل مارکس اعلان بی خدائی می کند در مدت کوتاهی قشر عظیمی از مردم جهان با و گرایش پیدا می واقع این گرایش عکس العملی در برابر کار های رهبران کلیسا است چون دانشمندان اروپا از مذهب جز مسیحیت و از رهبران مذهبی جز پاپ و کشیش نمی شناختند.

البّته از تورات استفاده می شود که شناخت برای انسان است چون طبق نقل تورات کنونی آدم علیه السلام وقتی از درخت معرفت خورد چشمانش روشن شد نهایت می گویند خدا اجازه تحصیل دانش را به انسان نداده است و دنبال شناخت رفتن معصیت خدا

بحساب می آید آن هم معصیتی که موجب کفر خواهد شد بدین جهت دانشمندان را تکفیر می کردند و معصیتی که کمترین عقوبت آن اخراج از بهشت است. هر انسان عاقلی اگر دقت در این کلمات نماید علاوه بر ایرادات توحیدی(که خدا می ترسد حضرت آدم از درخت حیات هم بخورد و مثل خدا شود) به تحریف این تورات به سادگی پی می برد بخاطر همین تحریف ضربه بزرگی به جامعه انسانیت وارد شده است. این تحریف با نقشه های استعمار در دست رهبران کلیسا هماهنگ شده دوران قرون وسطی را بوجود آورده است.

اما شناخت از دیدگاه اسلام:

پس از بررسی دیدگاه مذهب مسیح و رهبران کلیسا با نگرشی بنظریه اسلام اهمیت دیدگاه اسلام روشن می شود. و معلوم می شود که اگر مذهبی مثل اسلام بدانشمندان عرضه می شد هیچگاه آنان از مذهب نمی بریدند چون می دانیم شناخت نه تنها در اسلام ممکن شناخته شده و نه تنها تحصیل شناخت معصیت نیست بلکه از اهم امور و از کمالات انسانی بحساب آمده است زیرا از دیدگاه اسلام معارف و شناخت، نه زمین می شناسد و نه زمان و نه حدّ و مرز در زمین،أظلُّبُوا العِلْمَ وَلَوْ بِالصّینِ یعنی اگر تحصیل معارف نیاز به طی طریق دارد ولو تا دورترین نقاط عالم که آن روز چین را می دانستند، لازم است طی طریق نماید و کسب علم و دانش کند و از نظر زمان أُطلُبُوا الْعِلْمَ مِنَ الْمَهْدِ إِلَی اللَّحْدِ که معنایش (ز گهواره تا گور دانش بجوی) و یا آن که قرآن از زبان موسی علیه السلام می گوید