جلسه 1396/11/02

بسم الله الرحمن الرحیم



سرنوشت يهود در عصر ظهور

موضوع: سرنوشت یهود در عصر ظهور
عدم پذیرش جزیه از یهود:بحث ما پیرامون سرنوشت یهود در عصر ظهور بود. روایتی را به نقل از جابر بن عبد الله انصاری از امیر المومنین علیه السلام نقل کردیم که در این روایت چنین تعبیر شده بود: وَ يَسِيرُونَ جَمِيعاً إِلَى أَنْ يَأْتُوا بَيْتَ الْمَقْدِسِ گویا از این عبارت استفاده شده که امام بدون درگیری و لشگر کشی وارد بیت المقدس می شوند حال یا از این جهت که چون خطوط مقدم آن ها شکست خورده دیگر رودررو نمی شوند و مقابله ای نمی کنند یا از این جهت که قبل از ظهور امام زمان مشکل بیت المقدس حل شده و یهود کنار زده می شوند. این روایت صراحت ندارد و همین مقدار دلالت دارد که امام بدون در گیری وارد بیت المقدس می شوند.
منابع روایت:1. إثبات الهداة، ج 3 ص 587 ب 32 ف 61 ح 804 از المجموع الرائق2. مستدرك الوسائل، ج 2 ص 321 ب 49 ح 21 و ج 11 ص 377 ب 49 ح 213. الشيعة و الرجعة، ج 1 ص 176- 177- از المجموع الرائق.4. المهدي الموعود المنتظر، ج 1 ص 110 و 111- از الشيعة و الرجعة.5. موسوعة أحاديث أمير المؤمنين علیه السلام، ص 32 ح 8- همان نص إثبات الهداة. و ص 74 ح 5
6. معجم الأحاديث الإمام المهدي علیه السلام، ج 4، ص178
اولین کسی که این حدیث را نقل کرده صاحب المجموع الرائق است. این کتاب در حقیقت چند رساله است.
بررسی اعتبار کتاب المجموع الرائق من ازهار الحدائق:مرحوم آقا بزرگ تهرانی در مورد این کتاب می فرماید:
آن مجموعه از رسائل در فنون متعدد از دعاها و حرزها و عقائد دینی و فروع فقهی و غیر آن از اخبار غریبه و فوائد کلامی است، آن از جمله کتابهائی است که شیخ ما مرحوم نوری بر آن اعتماد کرده و در خاتمه ی مستدرک در اعتبار آن سخن گفته: و آن کتاب سید هبة الله بن ابو محمد حسن موسوی معاصر علامه حلی، و آن کتابی ارزشمند و از لابلای مطالب کتاب ظاهر است که آن را در سال 703 هجری تألیف کرده است، صاحب ریاض در ریاض گفت: آن دو جلد بزرگ که هر جلد شش باب است. گویم: جلد اول را یافتیم امّا بر جلد دوم دست نیافتیم و نشنیدیم که وجود داشته باشد، امّا جلد اول در کتابخانه سید حسن صدر الدین در کاظمین است، و در کتابخانه شیخ علی کاشف الغطاء در نجف است و نزد سید محمد جزائری در اهواز است دارای شش باب است: باب اول در منافع قرآن و آنچه از ائمه علیهم السلام در طب وارد شده، باب دوم در اعتقادات و آنچه از معرفت خدا بر مومن واجب است و در آن تمام کتاب اعتقادات صدوق از نسخه اش به خط سید زین الدین علی بن سعید ابو عبد الله حسین موسوی پسر عموی مصنف بنا بر آنچه در آخر باب به آن تصریح کرده، وارد کرده است. باب سوم تمام جمل علم و عمل شریف مرتضی علم الهدی از نسخه اش به خط حسن بن علی بن محمد بن علی حسینی که جد او معروف به صاحب خاتم بود، وارد کرده است؛ باب چهارم در ادعیه و حرزهائی که از رسول خدا صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام رسیده است، می باشد؛ باب پنجم کتاب مقنع در امامت تصنیف مرحومشیخ مفید را آورده است؛ باب ششم در بعضی روایات و مناقب اهل بیت علیهم السلام می باشد و در ذکر اتصال وصیت از آدم تا علی علیه السلام و ذکر کلام هشام بن حکم در امامت و وصف امام و دلائل بر امامت می باشد و در آخر تنبیه داده بر اینکه این احادیث 1200 کلمه از کلمات بهترین بندگان است.[1]

مرحوم نوری می فرماید:
کتاب مجموع الرائق من أزهار الحدائق تألیف سید عالم فاضل سید هبة الله بن ابو محمد حسن موسوی است. صاحب أمل الآمل گفت: او عالم، صالح، عابد بود و کتاب الرائق من أزهار الحدائق از او است. و در ریاض: سید هبة الله بن ابو محمد حسن موسوی، فاضل، عالم، کامل، محدث، جلیل و معاصر علامه بود و او صاحب کتاب المجموع الرائق معروف است، و ان کتابی لطیف و جامع اکثر مطالب است و کسانی که این کتاب را مرحوم صدوق و مرحوم مفید نسبت داده اند اشتباه کرده اند. چون:
اولا: این کتاب در فهرست مؤلفات مرحوم مفید و مرحوم صدوق در کتب رجال ذکر نشده است.
ثانیا: در این کتاب از جماعتی از متأخرین این دو نقل روایت شده است.
ثالثا: از مطالب کتاب ظاهر است که آن را در سال 703 تألیف کرده است.
رابعا: خود او بارها در لابلای کتاب به اسمش تصریح می کند بنابر انچه در بعضی نسخه ها دیدم. و از تاریخ تألیفی که برای آن ذکر شد معلوم می شود که او آن را در اواخر عصر علامه تألیف کرده است. شاید وجه چنین ظنی این بوده که او اعتقادات مرحوم صدوق را در این کتاب آورده است و اول هر بحثی چنین اورده که مرحوم صدوق گفت و همچنین از مرحوم مفید نیز نقل کرده که سبب اشتباه شده است.
خلاصه کتاب او دو جلد بزرگ است که مشتمل بر اخبار غریبه و فوائد کلامی و مسائل فقهی و دعاها و اذکار و مانند آن است و شامل 12 بابا است، هر جلد شش باب و ان کتابی معروف اگر چه استاد ما در بحار الانوار نامی از این کتاب نیاورده است.گفت: از مؤلفات او کتاب شرقی در معجزات پیامبر صلی الله علیه و آله و دلائل امامت امیر المومنین و ائمه علیهم السلام است همچنانی که در کتاب المجموع الرائق به آن تصریح کرده است.
گویم: در این کتاب تمام کتاب اربعین جمال الدین یوسف بن حاتم شامی شاگرد محقق صاحب کتاب الدّر النظيم في مناقب الأئمة اللهاميم- و «الأربعين» جمال الدین حافظ فاضل ابو خطاب عمر اندلسی به قرائت مبارک بن موهوب اربلی به سال 610 در مجلس واحد، را آورده است.و در موضعی از کتاب می گوید: و از انچه من بر آن دست یافتم از خطب امیر المومنین علیه السلام است که از خزانه مولوی رضویه طاووسیه نقل کردم از کتابی که یافتم به خط سید مولی سعید رضی الدین مؤلف این خزانه و شامل کتب او بود.
خلاصه پس نسبت مذکوره از اغلاط روشن است. و در اول کتاب گفت: من نظر کردم در بعضی کتب مسنده نزد فضلاء معظم و سادات مقدس لذا دست یافتم بر جمع آوری انچه تصنیف کرده بودند.[2]

مرحوم مجلسی علت عدم ذکر این کتاب را در مقدمه بحار توضیح می دهند:
ثمّ اعلم أنّا سنذكر بعض أخبار الكتب المتقدّمة الّتي لم نأخذ منها كثيراً لبعض الجهات مع ما سيتجدّد من الكتب في كتاب مفرد ، سميناه : بمستدرك البحار إن شاء الله الكريم الغفّار ، إذ الإلحاق في هذا الكتاب يصير سبباً لتغيير كثير من النسخ المتفرّقة في البلاد : والله الموفق للخير والرشد والسداد. [3]

سپس بدان که به زودی بعضی اخبار کتب متقدمه ای بسیاری از روایات آن ها را به جهاتی اخذ نکردم را ذکر کنم و به زودی می یابی آن ها را در کتابی جدا به نام مستدرک بحار اگر خدا بخواهد زیرا الحاق به بحار سبب تغییر بسیاری از نسخه های متفرقه در بلاد می شود. (اختلاف در نسخه هائی که در دسترس مردم است، می شود) .
مرحوم نوری در مورد کتاب هائی که مرحوم مجلسی ذکر نکرده، می فرماید:
وقد عثر على كتب كثيرة لم ينقل عنها في البحار بل ذكرها في المقدمات ووجد كتب أخرى لم يكن عنده ولم يمهله الأجل لتأليف المستدرك ولا بأس بالإشارة إلى أسامي تلك الكتب التي أغلبها موجودة [4]

مرحوم مجلسی بر کتب زیادی دست یافته که آن ها در بحار نقل نکرده بلکه آن ها را در مقدمات ذکر کرده و کتب دیگری هم یافت شد که نزد او نبود و اجل هم مهلت تألیف مستدرک را به او نداد و بد نیست که به اسامی آن کتب که اغلب موجود هستند اشاره کنم:
ز: المجموع الرائق تألیف سید هبة الله بن ابی محمد حسن موسوی معاصر علامه.نتیجه:کتاب المجموع الرائق کتابی معتبر است و مولف آن شخصیتی معتبر است و مرحوم حر عاملی هم خطبه ی امیر المومنین علیه السلام که دلالت داشت بر ورود حضرت مهدی و اصحابش به بیت المقدس را از این کتاب نقل می کند امّا مولف این خطبه را در کتابخانه یافته و آن را نقل کرده و هیچ طریقی به آن ندارد لذا باید طرق دیگری مانند قوت متن و وجود شواهد صحت در روایات دیگر را بر اعتبار این روایت بیابیم.

[1] مجموع من عدة رسائل في فنون متعددة من الأدعية و الأحراز و العقائد الدينية و الفروع الفقهية و غيرها من الاخبار الغريبة و الفوائد الكلامية، و هو مما اعتمد عليه شيخنا النوري و تكلم في اعتباره في خاتمة المستدرك: 371 و هو للسيد هبة الله بن أبي محمد الحسن الموسوي المعاصر للعلامة الحلي، و هو كتاب جليل نفيس يظهر من أثنائه أنه ألفه 703 قال في الرياض هو في مجلدين كبيرين كل مجلد ستة أبواب (أقول) المجلد الأول يأتي فهرسه لكن الثاني ما عثرت عليه و لا سمعت بوجوده، و أما المجلد الأول ففي خزانة سيدنا الحسن صدر الدين بالكاظمية، و في مكتبة الشيخ علي كاشف الغطاء في النجف و عند السيد محمد الجزائري بأهواز، مرتب على ستة أبواب: الأول في منافع القرآن و ما ورد من طب الأئمة علیهم السلام، الثاني في الاعتقاد و ما يجب على المؤمن من معرفة الله تعالى، و أورد فيه تمام اعتقادات الصدوق عن نسخه بخط السيد زين الدين علي بن السعيد أبي عبد الله الحسين الموسوي ابن عم والد المصنف على ما صرح به في آخر الباب، و في الباب الثالث أورد تمام جمل العلم و العمل للشريف المرتضى علم الهدى عن نسخه بخط الحسن بن علي بن محمد بن علي الحسيني المعروف جده بصاحب الخاتم تاريخ كتابتها 600 كما صرح به أيضا في آخر الباب، و ذكر تاريخ فراغه من هذا الباب: نهار الجمعة من شهر صفر 703، الباب الرابع فيما حصل من الأدعية المباركة عن النبي صلی الله علیه و آله و الأئمة علیهم السلام و بعض أحرازهم و حجبهم، و في أوائل الباب ذكر أدعية الأيام السبعة المروية عن الكاظم علیه السلام نقلا عن خط جده لأمه السيد السعيد نجم الدين أبي نصر محمد الموسوي نقيب مشهد الكاظمين علیهما السلام و في الباب الخامس أورد تمام كتاب المقنع في الإمامة تصنيف الشيخ الرئيس المفيد العالم عبيد الله بن عبد الله السعدآبادي، الباب السادس في بعض ما ورد من أخبارهم و مناقبهم، و ذكر اتصال الوصية من لدن آدم إلى علي علیه السلام و ذكر كلام هشام بن الحكم في الإمامة و وصف الإمام و الدلائل عليه، و في أواخره تنبيه يتلو، هذه الأحاديث ألف كلمة و مائتا كلمة من كلام خير البرية صلی الله علیه و آله. (الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج20، ص56).

[2] كتاب المجموع الرائق من أزهار الحدائق: تأليف السيّد العالم الفاضل، السيّد هبة اللّه بن أبي محمد الحسن الموسوي. قال في أمل الآمل: كان عالما، صالحا، عابدا، له كتاب «الرائق من أزهار الحدائق».و في الرياض: السيّد هبة اللّه بن أبي محمد الحسن الموسوي، الفاضل العالم الكامل، المحدّث الجليل، المعاصر للعلّامة و من في طبقته، صاحب كتاب «المجموع الرائق» المعروف، و هو كتاب لطيف، جامع لأكثر، المطالب، و غلط من نسب هذا الكتاب الى الصدوق، أو الى المفيد.أمّا أولا: فلأنّه غير مذكور في فهرس مؤلّفاتهما على ما ذكر في كتب الرجال.و أمّا ثانيا: فلأنّه يروي في هذا الكتاب عن جماعة من المتأخّرين عنهما و عن كتبهم.و أمّا ثالثا: فلأنّه يظهر من مطاوي هذا الكتاب أنّه ألّف سنة ثلاث و سبعمائة.و أمّا رابعا: فلأنّه صرّح نفسه مرارا في أثناء ذلك الكتاب باسمه، على ما رأيته في طائفة من نسخه.و بما ذكرناه من تأريخ التأليف يعلم أنّه ألّفه في أواخر عصر العلّامة. و لعل وجه هذا الظنّ أنّ في أوائل ذلك الكتاب أورد أكثر كتاب الاعتقادات للشيخ الصدوق، بل كلّه، و قد صدّر كلّ مبحث منه بقوله: قال الشيخ أبو جعفر محمد بن عليّ بن موسى بن بابويه. و كذلك ينقل من كتاب الشيخ المفيد أيضا. و بالجملة كتابه هذا مجلّدان كبيران، و يشتمل على الأخبار الغريبة، و الفوائد الكلاميّة، و المسائل الفقهيّة، و الأدعية و الأذكار، و أمثال ذلك من المطالب، و هو محتو على اثني عشر بابا، كلّ مجلد ستّة أبواب، و هو كتاب معروف و إن لم يورده الأستاذ الاستناد في بحار الأنوار.قال: ثمّ من مؤلّفاته كتاب «الشرفي» في معجزات النبيّ صلی الله علیه و آله، و دلائل أمير المؤمنين و الأئمّة علیهم السلام، كما صرّح به نفسه في كتاب «المجموع الرائق» المشار إليه، انتهى . (ریاض العلماء، ج5، ص305) قلت: قد أورد في هذا الكتاب تمام كتاب «الأربعين» لجمال الدين يوسف ابن حاتم الشامي، تلميذ المحقّق- صاحب كتاب «الدّر النظيم في مناقب الأئمة اللهاميم- و «الأربعين» لجمال الدين الحافظ الفاضل أبي الخطّاب عمر الأندلسي، بقراءة المبارك بن موهوب الإربلي، سنة عشر و ستمائة، في مجلس واحد.و قال في موضع من الكتاب: و ممّا ظفرت به من خطب أمير المؤمنين عليه السلام نقلته من الخزانة المولويّة الرضويّة الطاووسيّة، قدّس اللّه روح جامعها و مؤلّفها، و أمتع اللّه بدوام أيّام المولى الطاهر مالكها، و أعزّ نصره، من كتاب وجدته، عليه مكتوب بخطّ السيّد مولى السعيد رضيّ الدين، مؤلّف هذه الخزانة، و حاوي كتبها ما صورته. إلى آخره . (المجموع الرائق: 184)و بالجملة: فالنسبة المذكورة من الأغلاط الواضحة.و قال في أوّل الكتاب: فإنّي لمّا نظرت في بعض الكتب المسندة عند الفضلاء المعظّمين، و السادة النبلاء المقدّسين، و القادة علماء المصنّفين، آثرت أن أجمع ما صنّفوه. (مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ج 19، ص377).

[3] بحار الأنوار، العلامة المجلسي، ج 1، ص46، ط دارالاحیاء التراث.

[4] بحار الأنوار، العلامة المجلسي، ج 102، ص60، ط دارالاحیاء التراث.