مشخصات کتاب

فصل نامه علمی _ تخصصی

سال پنجم، شماره 19، پاییز 1399

صاحب امتیاز و مدیرمسئول: دکتر محمدحسین مردانی نوکنده

سردبیر: دکتر سید محمدکاظم طباطبایی

مدیر داخلی: غفار عموزاده آرائی

مدیر اجرایی: دکتر حسین قلندری

ویراستار فارسی: سعید صناعتی

مترجم و ویراستار انگلیسی: دکتر محمدرضافخرروحانی

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

طراح جلد: حسن فرزانگان

صفحه آرا: علی قنبری

مدیر روابط عمومی: علیرضا شابدین

لیتوگرافی، چاپ و صحافی: مشهد، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی

هیئت تحریریه: دکتر نجف لک زایی استاد دانشگاه باقر العلوم(علیه السلام)

دکتر مجتبی رحماندوست دانشیار دانشگاه تهران

دکتر ناصر رفیعی محمدی دانشیار جامعة المصطفی العالمیه

دکتر علی بیات دانشیار دانشگاه تهران

دکتر علی حاجی خانی دانشیار دانشگاه تربیت مدرس

دکتر غلامرضا خوش فر دانشیار دانشگاه گلستان

دکتر محمدرضا سنگری استادیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی

دکتر مصطفی دلشاد تهرانی استادیار دانشگاه قرآن و حدیث

دکتر محمد رضا فخر روحانی استادیار دانشگاه قم

دکتر مهدی مردانی(گلستانی) استادیار دانشگاه قرآن و حدیث

نشانی پستی: گرگان _ صندوق پستی853-49175، فصل نامه پژوهش نامه معارف حسینی

کدپستی: 4916935379

نمابر: 32131590-017 همراه: 09113701235

ایمیل فصل نامه: ayate.boostan@gmail.com http://www.maarefehosseini.ir

شمارگان: 1200 نسخه بها: 000/125 ریال

این فصل نامه با همکاری اداره کل تبلیغات اسلامی گلستان منتشر می گردد.

اشاره

فصل نامه علمی _ تخصصی پژوهش نامه معارف حسینی نشریه ای با موضوع مطالعات اسلامی (با تمرکز بر معارف امام حسین(علیه السلام)) به زبان فارسی و گستره سراسری و نوع انتشار مجله ای به شماره ثبت75858 فعالیت خویش را با رویکرد علمی _ تخصصی آغاز نموده است.

فصل نامه علمی _ تخصصی پژوهش نامه معارف حسینی در پایگاه های زیر نمایه می شود:

مشاور عالی:

حجت الاسلام نورالله ولی نژاد

مشاوران علمی فصل نامه در عراق:

شیوه نگارش و چگونگی پذیرش مقاله در آیت بوستان- پژوهش نامه معارف حسینی

اگر از یک نویسنده در یک سال بیش از یک اثر منتشر شده باشد ، این آثار با ذکر حروف الف : ب ، و... ی ا b a و... پس از سال انتشار از هم متمایز شوند.

مقاله: نام خانوادگی، نام نویسنده / نویسندگان سال نشر عنوان مقاله». نام ویراستاریا گرد آورنده.

نام مجموعه مقالات محل نشر: نام ناشر. شماره صفحات مقاله.

فصلنامه آیت بوستان - پژوهش نامه معارف حسینی

فهرست عناوین

معنویت عاشورایی در آموزه های حسینی... 7

دکتر محمدجواد رودگر

راه کارهای امام سجاد (علیه السلام) برای حفظ حماسه عاشورا و دستاوردهای آن... 31

دکتر علی فارسی مدان

همسویی مراحل قیام امام حسین (علیه السلام) با آیات و مبانی قرآن کریم... 53

دکتر محمد رضا افروغ

سیاست های مزورانه اموی برای تحریف واقعه کربلا و روشنگری های حضرت زینب (علیها السلام)... 73

سکینه آزادی، فرشته علیرضایی، مسعود باوان پوری

نقش راهپیمایی اربعین حسینی در ایجاد تمدن نوین اسلامی... 93

محمد خاکی، دکتر سید قاسم حسینی

تحلیل استنادهای قرآنی امام سجاد (علیه السلام) در مناظرات شهر شام... 115

دکتر محمد رنجبرحسینی، حانیه خطیبی مقدم

نکته هایی از معارف حسینی... 137

دکتر محمد حسین مردانی نوکنده

معرفی کتاب.... 141

دکتر محمد رضا فخر روحانی

معنویت عاشورایی در آموزه های حسینی

اشاره

(مبانی، شرایط و کارکردها)

دکتر محمدجواد رودگر⁽¹⁾

تاریخ دریافت:2./01/99 تاریخ پذیرش:25/03/99

چکیده

معنویت عاشورایی، آن گاه که در منظومه معرفتی و دستگاه معارفی _ رفتاری اباعبدالله الحسین (علیه السلام) معنا شده و مبنا یابد، دارای مراتب تشکیکی و ساحات (ابعاد عرضی) و سطوح (اعماق طولی) فراوانی خواهد بود. در سلوک معنوی متقوم بر آموزه های حسینی دانایی و دارایی پایه توانایی، علم صائب و اخلاق صادق مبنای عمل صالح، سلوک فردی و اجتماعی عامل جامعیت کنشی، با مبانی معرفتی _ توحیدی، عبودیتی _ حبی و با شروطی چون پیراستگی از رذایل و آراستگی به فضایل، قلب سلیم و پارسایی سلوکی تحقق یابنده اند. در هندسه معنویت عاشورایی غیر ازمبانی و شروط به کارکردهای آن نیز اشاره شده است.

در نوشتار حاضر، به پرسش «معنویت عاشورایی در آموزه های حسینی دارای چه معنا، مبنا، شروط و کارکردهایی است» پاسخ داده شده است و فرضیه کمال و جامعیت معنویت در منظومه

معرفتی امام حسین (علیه السلام) به عنوان مصباح هدایت و کشتی نجات تبیین می شود.

کلیدواژه ها: امام حسین (علیه السلام)، معنویت عاشورایی، توحیدی _عبودی، جهادی بودن، آرامش و آسایش، اجتماعی بودن.

مقدمه

معنویت در فضای فرهنگ وحیانی و جغرافیای معارف اسلامی، مفهومی مقوم به نام «غیب» دارد که موطن حیات معنوی را عالم باطن و جهانِ غیب و غیبِ جهان قرار می دهد؛ غیب و باطنی که به شهادت و ظاهر احاطه داشته و غیب در شهادت و باطن در ظاهر جلوه گری دارد؛ یعنی معنویتی ایده الیستیِ، اتوپیایی یا انتزعی و آسمانی محض نیست، بلکه معنویتی است که متناظر به واقعیت، انضمامی و عینیت یابنده در زمین خواهد بود. بدین سان معنویت از سه ضلع اعتقاد راسخ به خدا، ارتباط مستمر با خدا و عمل و کنشگری های خداباورانه برخوردار است که این معنویت بر دو پایه درونی (1. فطرت، 2. عقل که ترابط دیالکتیکی دارند) و بیرونی (1. شریعت، 2. نبوت و امامت که نقشه راه معنویت همه جانبه را تبیین و ترسیم می کنند) استوار است. در معنویت عاشورایی «حق و تکلیف» به صورت نظام یافته حضور بالفعل و فعال دارند تا معنویت پویا و پایا، ناظر به حق الله، حق النفس و حق الناس تجلی یابند.⁽¹⁾

در معنویت عاشورایی سالک و رونده، گاه در عالم ظاهر سفر می کند و از مکانی که نقطه مبدأ است طی مسیر و مسافت می کند و منازل بین راه را یکی پس از دیگری

درمی نوردد و به مقصد که مکان خاصی است می رسد و گاه رونده در عالم باطن و از مکانتی به مکانت برتر سیر می کند و سالک در حرکت سلوکی خود، به معرفت نیاز دارد تا به انحراف کشیده نشود؛ زیرا انسان در هرحرکتی محتاج معرفت است؛ چنان که امیرمؤمنان (علیه السلام) خطاب به کمیل فرمود:

یَا کُمَیْلُ مَا مِنْ حَرَکَةٍ إِلَّا وَ أَنْتَ مُحْتَاجٌ فِیهَا إِلَی مَعْرِفَةٍ. ... (نوری، 1408: 267)

همچنین از نقش نگین اباعبدالله الحسین (علیه السلام) یعنی «اذا علمت فاعمل» (مفید، 1413: 1/58) نیز دست کم دو نکته قابل درک و دریافت است: 1. تا علم و دانایی به چیزی حاصل نشود، نوبت به توانایی و عمل نمی رسد؛ 2. هرگاه علم و معرفت یافتی، در عمل بدان اقدام کن؛ همان گونه که امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود:

لَا تَجْعَلُوا عِلْمَکُمْ جَهْلًا وَ یَقِینَکُمْ شَکّاً إِذَا عَلِمْتُمْ فَاعْمَلُوا وَ إِذَا تَیَقَّنْتُمْ فَاقدموا؛ (شریف رضی، 1413: حکمت 274)

علم خود را نادانی و یقین خود را شک مپندارید. پس هر گاه دانستید عمل کنید، و چون به یقین رسیدید اقدام کنید.

یا با تأکید بر اهمیت عمل و لزوم استمرار در آن فرمود:

العَمَل العَمل، ثُمَّ النَّهایة النَّهایة، والاستِقامة الاستِقامَة، ثُمَّ الصَّبر الصَّبر، والوَرَع، إِنَّ لَکُم نَهایَة فَانتهوا اِلی نَهایَتِکُم؛ (همو: خطبه 16)

کار کنید و آن را به پایانش رسانید و در آن پایداری کنید؛ آن گاه شکیبایی ورزید و پارسا باشید. همانا شما را پایانی است؛ پس خود را به آن پایان رسانید.لذا دانایی باید به دارایی و علم به عمل تبدیل گردد و در سلوک الی الله علم به سلوک، مسلک، مسلوک الیه لازم است و در معنویت عاشورایی هدف از سیر و سلوک، خدایی شدن، خداخویی یا خداگونه شدن، به تعبیر قرآن کریم رنگ خدایی یافتن و خدایی گشتن است.⁽¹⁾استاد جوادی آملی می گوید:

سیر و سلوک عبد به سوی خدا، سیری عمودی است، نه افقی و منظور از

«عمودی» در این جا، عمودی در هندسه الهی است، نه در هندسه طبیعی؛ یعنی به «مکانت برتر» راه یافتن است، نه به «مکان برتر» رفتن. از این رو زاد و توشه ای طلب می کند تا انسان را در سیربه مکانت برتر کمک کند. (جوادی آملی، 1379: 254)

اکنون با عنایت به ابحاث یادشده، به بیان و تبیین برخی مبانی و اصول، لوازم و شروط، راهبرد و راهکار و کارکردهای سلوک معنوی در آموزه های حسینی می پردازیم.

1. مبانی سلوک معنوی

اشاره

بدون تردید معنویت عاشورایی بر یک سلسله مبانی و اصولی استوار است که به برخی از آنها در این مقام و مقوله با روش حدیث محورانه (احادیث امام حسین (علیه السلام)) اشاره می کنیم:

1-1. معرفت خدا

معنویت عاشورایی بن مایه معرفت به خدا از رهگذر اطاعت از امام دارد؛ همان طور که امام حسین (علیه السلام) فرمود:

اَیُّهَا النّاسُ! اِنَّ اللّهَ جَلَّ ذِکْرُهُ ماخَلَقَ الْعِبادَ اِلَّا لِیَعْرِفُوهُ، فَاِذا عَرَفُوهُ عَبَدُوهُ،فَإذا عَبَدُوهُ اسْتَغْنُوا بِعِبادَتِهِ عَنْ عِبادَةِ ما سِواهُ.فَقالَ لَهُ رَجُلٌ: یَابْنَ رَسُولِ اللّهِ بِأَبی أَنْتَ وَاُمّی فَما مَعْرِفَةُ اللّهِ؟ قالَ: مَعْرِفَةُ أَهْلِ کُلِّ زَمانٍ إِمامَهُمْ اَلَّذی یَجِبُ عَلَیْهِمْ طاعَتُهُ؛ (صدوق، 1385: 9)

ای مردم! همانا خدای بزرگ بندگان را نیافریده، مگر برای آن که او را بشناسند. وقتی او را شناختند او را پرستش خواهند کرد. هنگامی که او را پرستش کردند از بندگی غیر او بی نیاز می شوند. مردی گفت: ای فرزند رسول خدا، پدر و مادرم فدایت باد! شناخت خدا چیست؟ فرمود: عبارت است از شناخت مردم هر زمان از امامشان؛ آن امامی که اطاعت او بر آنها واجب است.

زیرا معرفة الله در ظل و ذیل معرفت به امام _ که انسان کامل و خلیفة الله و آیینه دار جمال و جلال الهی است _ ممکن خواهد بود و حسین بن علی (علیه السلام) در حقیقت پیوند

وجودی «خدا» و «امام» را برای سالکان کوی معنویت صائب و صادق روشن ساخت و روح حاکم بر این سخن سدید، این است که سلوک الی الله منهای «امام» امکان ناپذیر است؛⁽¹⁾چنان که امام در آغاز قیام خویش فرمود:

مَنْ کَانَ بَاذِلًا فِینَا مُهْجَتَهُ وَ مُوَطِّناً عَلَی لِقَاءِ اللَّهِ نَفْسَهُ فَلْیَرْحَلْ مَعَنَا. (مجلسی، 1403: 44/366)

در همین فراز کوتاه، چهار شرطِ همراهی با کاروان عاشورا ذکر شده است:

شرط اول. از جان گذشتن و جان دادن در رکاب سیدالشهدا (علیه السلام) «غرامت» نیست، بلکه «غنیمت» است.شرط دوم. آمادگی لقاء.

شرط سوم. کوچ از دنیا «فَلْیَرْحَل». کوچ به معنای مسافرت نیست. «مسافر» غیر از «راحل» است. وطنِ مسافر در پشت سرش قرار دارد؛ می رود و برمی گردد! اما راحل آن کسی است که دل از وطن شست و وطنش پیشِ روی اوست؛ لذا به فکر برگشتن نیست. پس او باید از دار دنیا کوچ کند و دیگر دنیا را وطنش قرار ندهد و هرگز قصد برگشت نداشته باشد.

شرط چهارم. همراهی با امام، همراهی متافیزیکی و بینشی، انگیزشی، گرایشی، کنشی و روشی. این شرط، «روح و حقیقت» شروط دیگر است: فَلْیَرْحَلْ «مَعَنَا»؛ باید خودش را به امام برساند. در سفر الی الله راهی به سوی خدا نیست، مگر با امام. از راه امام و همراه با امام باید به خدا و مقام توحید رسید، ولاغیر.

2-1. محبت خدا

در معنویت عاشورایی حب به خدا و عشق الهی حاکمیت دارد. انسان معنوی در معنویت عاشورایی به تدریج به حرکت حبی بر گِرد امام خویش و نوشیدن شراب طهور شهادت نایل می شود. در این معنویت حب محورانه غیر خدا رخت برمی بندد و دل که

عرش خداست، محل تجلی جمال و جلال الهی می شود؛ چنان که امام حسین (علیه السلام) فرمود:

أنتَ الَّذی أزَلتَ الأَغیارَ عَن قُلوبِ أحِبّائِکَ حَتّی لَم یُحِبّوا سِواکَ... ماذا وَجَدَ مَن فَقَدَکَ؟! ومَا الَّذی فَقَدَ مَن وَجَدَکَ؟! لَقَد خابَ مَن رَضِیَ دونَکَ بَدَلاً. (همو: 98/ 226)

این تویی که اغیار را از دل های دوستانت زدودی تا آن که جز تو را دوست نداشتند. ... آن که تو را از دست داد، چه به دست آورد؟ و آن که تو را یافت، چه از دست داد؟ آن که جز تو را به جای تو پذیرفت،زیان کرد.

در سلوک معنوی، حب الله کارسازترین عنصر سلوکی است که اغیار را از حرم دل و حریم وجودی سالک دور ساخته و آتش محبت به خدا غیر خدا را سوزانده و خاکستر کرده و به باد فنا می دهد تا سالک عارف به محبوب باقی و جاودانه واصل گردد.

3-1. توحید صمدی - عبودیت الهی

گفتمان مسلط بر معنویت عاشورایی، گفتمان توحیدی _ عبودی است. در این باره امام حسین (علیه السلام) در تفسیر «صمد» فرمود:

الصَّمَدُ: الّذی لا جَوفَ لَهُ، والصَّمَدُ: الّذی قَدِ انتَهی سُؤدَدُهُ، والصَّمَدُ الّذی لا یَأکُلُ ولا یَشرَبُ، والصَّمَدُ: الّذی لا یَنامُ، والصَّمَدُ: الدّائمُ الّذی لَم یَزَلْ ولا یَزالُ؛ (صدوق، 1398: 90/ ح3)

صمد، کسی است که میان تهی [فاقد کمالات وجودی] نیست؛ صمد کسی است که سروری و مهتری اش در اوج است؛ صمد کسی است که نه می خورد و نه می آشامد؛ صمد کسی است که نمی خوابد؛ صمد آن مانایی است که پیوسته بوده و خواهد بود.

یا در ابدی بودن خدای متعال فرمود:

اِنَّ سُکّانَ السَّمواتِ یَفْنُونَ وَاَهْلَ الاَْرْضِ یَمُوتُونَ وَجَمِیعُ الْبَرِیَّةِ لا یَبْقُونَ وَکُلَّ شَیْ ءٍ هالِکٌ اِلَّا وَجْهَهُ؛ (اصفهانی، 1428: 112)

آسمانیان فانی می شوند و زمینیان می میرند و همه آنها ناپایدارند و همه چیز از بین رفتنی است، جز خدا.

توحید وجودی و شهودی غایت سلوک سالکان معنوی و نهایت آرزوی عارفان ربانی است. امام حسین (علیه السلام) فرمود:

إلهی تَرَدُّدیفی الآثارِ یُوجِبُ بُعدَ المَزارِ، فاجمَعْنی عَلَیکَ بِخِدمَةٍ تُوصِلُنی إلَیکَ، کَیفَ یُستَدَلُّ عَلَیکَ بِما هُوَ فی وُجودِهِ مُفتَقِرٌ إلَیکَ؟! أیَکونُ لِغَیرِکَمِنَ الظُّهورِ ما لَیسَ لَکَ حتّی یَکونَ هُوَالمُظهِرَ لَکَ؟! متی غِبتَ حتّی تَحتاجَ إلی دَلیلٍ یَدُلُّ عَلَیکَ؟! ... بِکَ أستَدِلُّ عَلَیکَ فَاهْدِنی بِنورِکَ إلَیکَ؛ (مجلسی، 1403: 98/ 225)

بار خدایا! سر گرم شدنم به آثار و نشانه ها، موجب دوری زیارتگاه (دیدار خدا) می شود. پس تمام قوای مرا متوجه کاری کن که من را به تو برساند. چیزی که خود در هستی اش نیازمند توست، چگونه تواند دلیل و رهنمای بر تو باشد؟! آیا جز تو را ظهوری است که تو را نیست تا این که آنان آشکارکننده تو باشند؟! کی غایب بوده ای تا نیاز داشته باشی [راهنمایی] به جایگاه تو راهنمایی کند؟!... به واسطه توست که ره به تو می برم؛ پس با نور خود مرا به سویت رهنمون شو.

نتیجه منطقی معرفت توحیدی و توحید صمدی، خشیت و خوف عقلی و قلبی در برابر خداست. امام (علیه السلام) فرمود:

اللّهُمّ اجعَلْنی أخشاکَ کَأنّی أراکَ، وأسعِدْنی بتَقواکَ، ولا تُشقِنی بِمَعصِیَتِکَ؛ (همو: 98/ 218)

بار خدایا! کاری کن که از تو چنان بترسم که گویی می بینمت، و با تقوا و ترس از خودت خوشبختم گردان، و با معصیت و نافرمانی ات شوربختم مکن.

توحید صمدی در توحید اجتماعی نقش و کاربست فراوانی دارد و امام حسین (علیه السلام) در زمینه عبودیت مبتنی بر محبت به خدای سبحان فرمود:

اِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللّهَ رَغْبَةً فَتِلْکَ عِبادَةُ التُّجّارِ، وَاِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللّهَ رَهْبَةً فَتِلْکَ عِبادَةُ الْعَبیدِ، وَاِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللّهَ شُکْراً فَتِلْکَ عِبادَةُ الاْحْرارِ، وَ هِیَ اَفْضَلُ العِبادَةِ؛ (همو: 78/ 117)

گروهی خدا را با علاقه [به پاداش] پرستش می کنند؛ این عبادت تاجران است. گروهی خدا را از روی ترس عبادت می کنند؛ این پرستش بردگان است. و گروهی خدا را به خاطر سپاس گزاری و تشکّر از اوپرستش می کنند؛ این عبادت آزادمردان

است و آن بهترین عبادت است.

این نوع عبادت و عبودیت، انسان معنوی را عبدالله و عندالله می کند و همه آمال و مقاصدش برآورده خواهد شد؛ همان گونه که امام حسین (علیه السلام) فرمود:

مَنْ عَبَدَاللّهَ حَقَّ عِبادَتِهِ آتاهُ اللّهُ فَوْقَ اَمانِیهِ وَ کِفایَتِهِ؛ (جمعی از نویسندگان، 1379: 748، ح906)

کسی که خدا را آن طور که شایسته اوست عبادت کند، خداوند بیش از آن چه آرزو و کفایت اوست به او می دهد.

4-1. ولایت داشتن و ولیّ خدا شدن

در معنویت عاشورایی که توحیدی _ عبودی و مبتنی بر حب به خداست، انسان معنوی به مقام ولایت الهی دست یافته و ولیّ الله می گردد؛ بدین معنا که او عالم و آدم را تحت ولایت حق دیده و به قرب وجودی با او دست یافته و توحید و ولایت را یک جا در متن حیات طیبه اش متجلی ساخته است؛ چنان که امام حسین (علیه السلام) فرمود:

مَنْ عَرَفَ حَقَّ اَبَوَیْهِ الْأفْضَلَیْنِ: مُحَمَّدٍ وَعَلّیٍ وَاَطاعَهُما حَقَّ طاعَتِهِ، قیلَ لَهُ:تَبَحْبَحْ فی اَیِّ جِنانٍ شِئْتَ؛ (همان: 590/ ح589)

کسی که حق دو پدر برتر [از پدر طبیعی] خود، یعنی حضرت محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم) و علی (علیه السلام) را بشناسد و آنها را آن طور که شایسته است اطاعت کند، به او گفته می شود در هر جای بهشت که دوست داری فرود آی و جای بگیر.

یا فرمود:

مَنْ أحَبَّنا لایُحِبُّنا إلَّا لِلّهِ، جِئْنا نَحْنُ وَهُوَ کَهاتَیْنِ _ وَقَدَّرَ بَیْنَ سَبّابَتَیْهِ _ وَمَنْ أَحَبَّنا لایُحِبُّنا إلَّا لِلدُّنْیا، فَإنَّهُ إذا قامَ قائِمُ الْعَدْلِ وَسِعَ عَدْلُهُ الْبِرَّ وَالْفاجِرَ؛ (مجلسی، 1403: 27/ 90)کسی که ما را تنها به خاطر خدا دوست بدارد، ما و او مثل این دو (اشاره به دو انگشت) می آییم. و کسی که ما را به خاطر دنیا هم دوست داشته باشد [باز مفید است؛ زیرا] هنگامی که امام زمان (عج الله تعای فرجه و الشریف) ظهور کند، عدالت او شامل خوب و بد می شود.

یا امام در تفسیر مودت به قربیٰ، مضمون رابطه سالک را بسیار عالی بیان فرمودند:

فی قَولِ اللّهِ عَزَّوجَلَّ: (قُل لا أسأَلُکُم عَلَیهِ أجرًا إلَّا المَوَدَّةَ فِی القُربی)، إنَّ القَرابَةَ الَّتی أمَرَ اللّهُ بِصِلَتِها وعَظَّمَ مِن حَقِّها وجَعَلَ الخَیرَ فیها قَرابَتُنا أهلَ البَیتِ الَّذینَ أوجَبَ [اللّهُ] حَقَّنا عَلی کُلِّ مُسلِم؛ (استرآبادی، 1409: 531)

درباره آیه شریفه «بگو، من به ازای این از شما مزدی نمی خواهم مگر دوست داشتن خویشاوندانم»، آن خویشاوندی که خداوند به صله [و نگه داشت پیوند آن] فرمان داده و آن را حقّی بزرگ داشته و خیر و خوبی را در آن قرار داده، خویشاوندی ما اهل بیت است که خداوند حقّ ما را بر هر مسلمانی واجب ساخته است.

همان طور که در نسبت شناسی محب امام در حب به اهل بیت عصمت و طهارت برای خدا به خودشان را از زبان رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) چنین تبیین فرمود:

مَن أحَبَّنا للّهِ وَرَدنا نَحنُ وهُوَ عَلی نَبِیِّنا (صلی الله علیه و آله و سلم) هکَذا _ وضَمَّ إصبَعَیهِ _ ومَن أحَبَّنا لِلدُّنیا فَإِنَّ الدُّنیا تَسَعُ البَرَّ وَالفاجِرَ؛ (طوسی، 1414: 253، 455)

هر کس ما را به خاطر خدا دوست بدارد، من و او این چنین (حضرت دو انگشت خود را به هم چسباند) بر پیامبرمان (صلی الله علیه و آله و سلم) وارد خواهیم شد و هر کس ما را به خاطر دنیا دوست بدارد [بداند که] دنیا، نیکوکار و بدکار را دربر می گیرد.

5-1. فقر وجودی

یکی از بنیادهای سلوک معنوی در معنویت عاشورایی، فقرشناسی وفقریابی وجودی است. سالک باید با معرفتی که به خدا دارد و عرفان به نفسی که خواهد یافت، مقوله فقر انفسی را با تمام وجودش تجربه کند و مالک مطلق را خدا یافته و او را عالم و قادر مطلق نیز بیابد تا با شناخت شهودی علم، قدرت و مالکیت مطلقه حق تعالی توانایی سلوک در نیل به مقامات معنوی و فتوحات غیبی را داشته باشد. او باید به مقام «هیچ بودن»، «نداری محض» و «نیاز صرف» خود دست یابد؛ همان طوری که امام حسین (علیه السلام) در دعای عرفه فرمود:

إلهی أنا الفَقیرُ فی غِنایَ فَکَیفَ لاأکونُ فَقیرا فی فَقری؛ (مجلسی، 1403: 98/ 225)

خدایا! من در حال بی نیازی نیازمندم؛ پس چگونه در حال فقر نیازمند [تو] نباشم؟

چقدر این عبارت نغز و پرمغز است و اشارت به حقایق وجودی و دقایق باطنی انسان دارد که سالک با فقرنفسی نه نسبی اش زندگی کرده و هیچ کمالی را به خود نسبت ندهد و در تمامی مراحل سلوکی و منازل معنوی موحدانه سلوک نماید.

2. شروط سلوک معنوی

اشاره

معنویت عاشورایی بر اساس آموزه های حسینی دارای شروطی است که سالک اهل معنا بایسته است بدان ها التزام علمی و عملی داشته باشد که به برخی از آنها اشاره خواهیم کرد.

1-2. آراستگی به مکارم اخلاقی

آراستگی به مکارم اخلاقی مقدمه وجوبی و وجودی سلوک معنوی است. امام حسین (علیه السلام) فرمود:المَکارِمُ عَشرٌ، فَإِنِ استَطَعتَ أن تَکونَ فیکَ فَلتَکُن، فَإِنَّها تَکونُ فِی الرَّجُلِ ولا تَکونُ فی وَلَدِهِ، وتَکونُ فِی الوَلَدِ ولا تَکونُ فی أبیهِ، وتَکونُ فِی العَبدِ ولا تَکونُ فِی الحُرِّ.قیلَ: وما هُنَّ؟ قالَ: صِدقُ البَأسِ [الیأس]، وصِدقُ اللِّسانِ، وأداءُ الأَمانَةِ، وصِلَةُ الرَّحِمِ، و إقراءُ الضَّیفِ، و إطعامُ السّائِلِ، وَالمُکافَأَةُ عَلَی الصَّنائِعِ، وَالتَّذَمُّمُ لِلجارِ، وَالتَّذَمُّمُ لِلصّاحِبِ، ورَأسُهُنَّ الحَیاءُ؛ (کلینی، 1401: 2 / 55، 1)

کرامت ها[ی اخلاقی] ده تاست؛ اگر توانستی آنها را در خود فراهم آوری، چنان کن. این خصلت ها ممکن است در مرد باشد و در فرزندش نباشد، یا در فرزند باشد و در پدرش نباشد، یا در برده باشد و در شخص آزاد نباشد. گفته شد: این خصلت ها کدام اند؟ فرمود پایمردی در نبرد، راست گفتاری، امانت داری، صله رَحِم، مهمان نوازی، اطعام فقیر، جبران نیکی ها، رعایت حقوق همسایه و دفع ضرر از رفیق؛ و برترین آنها حیاست.

یا فرمود:

خَمْسٌ مَنْ لَمْ تَکُنْ فِیهِ، لَمْ یَکُنْ فِیهِ کَثیرُ مُسْتَمْتَعٍ:اَلْعَقْلُ، وَالدّینُ وَالْأَدَبُ، وَالْحَیاءُ، وَحُسْنُ الْخُلْقِ؛ (شریف قرشی، بی تا: 1/ 181)

پنج چیز است اگر در انسان نباشد، در او بهره زیادی نخواهد بود: عقل، دین، ادب، حیا و خوش اخلاقی.

چنان که روشن است سالک تا به کمالات و کرامات اخلاقی متصف نگردد، قدرت بر سلوک الی الله را نخواهد داشت. به بیان دیگر، سلوک اخلاقی مقدمه و مقدم بر سلوک عرفانی است. مگر می شود که سالک آلوده به رذایل بوده و پالوده از آنها نباشد و در عین حال اهل سلوک معنوی باشد؟! در معنویت عاشورایی ادب مع الله و عندالله با حیا و راست گفتاری و راست کرداری و استقامت ورزی در راه هدف های معنوی ممکن خواهد بود که در مکارم واوصاف بیان شده امام حسین (علیه السلام) آنها را به خوبی می توان مشاهده کرد. پس لازمه حرکت نوری نورانی شدن، نورانی بودن و نورانی ماندن به فضایل و مکارم اخلاقی است.

2-2. قلب سلیم داشتن

قلب سلیم سرمایه اصلی و شرط زیرساختی معنویت عاشورایی است. قلب سلیم قلبی آزاد از غیر خدا و رهاشده از همه تعلقات و تعینات است.

مردی به امام حسین (علیه السلام) گفت: ای فرزند رسول خدا! من از شیعیان شمایم. امام حسین (علیه السلام) فرمود:

اتَّقِ اللّهَ وَ لا تَدّْعِیَنَّ شَیْئاً یَقُولُ اللّهُ لَکَ کَذِبْتَ وَفَجَرْتَ فِی دَعْواکَ، إِنَّ شیعَتَنا مَنْ سَلُمَتْ قُلُوبُهُمْ مِنْ کُلِّ غِشٍّ وَغِلٍّ وَدَغَلٍ، وَلکِنْ قُلْ أَنَا مِنْ مَوالِیکُمْ وَمُحِبّیکُمْ؛ (مجلسی، 1403: 68/ 156)

فرمود: از خدا بترس! چیزی را ادّعا نکن که خدا بگویدت دروغ گفتی و ادّعای گزافی کردی. شیعیان ما کسانی اند که دل هایشان از هر نوع غلّ و غشّ و دغلکاری پاک باشد، ولی تو بگو: من از دوستان و علاقه مندان شمایم.

انسان معنوی کسی است که قلبش صاف از هر پلیدی و زلال از هر کدورت و منزه از هر رذالتی است که در حقیقت با سلب رذایل از خود به ایجاد فضایل در خود پرداخته و با

این سلوک سلبی و ایجابی که می توان آن را با مقام تخلیه (پاکسازی درون از هر ظلمت و ضلالت اخلاقی) و تحلیه (متحلی به اخلاق فاضله گشتن و زیبایی های اخلاقی را در خود متجلی ساختن) بر محور تجلیه (التزام عملی به شریعت حقه محمدیه (صلی الله علیه و آله و سلم) برای خالص شدن و سلیم گشتن) معنا کرد، از معنویت عاشورایی برخوردار خواهد شد.

3-2. پارسایی

یکی از شروط معنویت عاشورایی اتصاف به تقوای الهی و پارسایی است. تقوا یعنی خودنگهداری و صیانت نفس از ورود به محرمات و خروج از واجبات الهی تا رستن از مکروهات و مباحات و رسیدن به مستحبات حاصل گردد. به عبارت دیگر، عبور نکردن از خط قرمزهای شریعت (ساحت سلبی سلوک معنوی) و حرکت در صراط مستقیم فطرت (ساحت ایجابی سلوک معنوی) که عامل گرایش به آمال الهی و گریز از امیال نفسانی است حقیقت و جانمایه معنویت عاشورایی است. امام حسین (علیه السلام) در این باره فرمود:

اُوصِیکُم بِتَقوَی اللّهِ فَإنَّ اللّهَ قَد ضَمِنَ لِمَنِ اتَّقاهُ أن یُحَوِّلَهُ عَمّا یَکرَهُ إلی مایُحِبُّ ویَرزُقَهُ مِن حَیثُ لایَحتَسِبُ؛ (بحرانی، 1385: 170)

شما را به تقوای الهی سفارش می کنم؛ زیرا خدا ضمانت داده کسی را که تقوای الهی پیشه سازد، از آن چه ناخوش می دارد، به آن چه خوش می دارد انتقال دهد و از جایی که گمان نمی برد، روزی اش دهد.

البته تقوا مراتبی چون تقوای عام و خاص و اخص دارد و متناظر به مراتب سلوک سالکان الی الله است و تقوای هر مرتبه معنوی با تقوای مرتبه دیگر آن متفاوت است. در واقع «تقوا» مخ و مغزای سلوک معنوی در همه مراتب و مقامات خواهد بود.

4-2. طالب رضای خدا بودن

در معنویت عاشورایی، اصالت از آن تحصیل و حصول رضایت حق تعالی است. در سلوک معنوی حسینی، ترجیح رضای خلق بر رضای حق عین هبوط و سقوط است. در این سلوک همه چیز با جهت گیری «رضوان الله»، «ابتغایمرضات الله» و نیل به مقام

«نفس راضیه و مرضیه»⁽¹⁾

(فجر 27 - 30)

امام حسین (علیه السلام) که مصداق باهر و بارز آیات انتهایی سوره فجر است و در اوج عاشورا و در قتلگاه، لحظه عروج تا لقاء الله فرمود: «الهی رضاً برضاک»در این زمینه می فرماید:

لا اَفْلَحَ قَوْمِ اشْتَرَوْا مَرْضاةَ الْمَخْلُوقِ بِسَخَطِ الْخالِقِ؛ (خوارزمی، 1423: 1/ 239)

ملّتی که خشنودی مردم را با خشم خدا معامله کند، هرگز رستگار نخواهد شد.

بنابراین سلوک برای غیر خدا در آموزه های حسینی دارای مبنا و معنا نیست و چه دقیق و عمیق فرمود:

مَن طَلَبَ رِضَی النّاسِ بِسَخَطِ اللّهِ وَکَلَهُ اللّهُ إلَی النّاسِ؛ (صدوق، 1392: 268)

هر کس با خشم خدا، خواهان خشنودی مردم باشد، خداوند او را به مردم وامی گذارد.

زیرا کسانی که سلوک برای خلق و دکانداری و امور غیر خدایی می کنند که البته سلوک معنوی نیست، در واقع خدای سبحان آنان را به همان خلق واگذار می کند و سلوکشان ابتر و بی ثمر خواهد بود و در نتیجه خسران دنیا و آخرت شامل حالشان خواهد شد.

5-2. نیایشگری

در سلوک معنوی مبتنی بر آموزه های حسینی نیایشگری، تلاوت قرآن، نماز، استغفار و مناجات با قاضی الحاجات از یک موقعیت راهبردی ویژه ایبرخوردار است؛ موقعیتی بنیادین که امام حسین (علیه السلام) در شب عاشورا که لشکر عمر سعد خواست حمله را آغاز کند به برادرش ابوالفضل فرمود:

اِرْجِعْ اِلَیْهِمْ فَاِنْ اسْتَطَعْتَ اَنْ تُؤَخِّرَهُمْ اِلی غَدْوَةٍ وَتَدْفَعَهُمْ عَنّا الْعَشِیَّةَ لَعَلَّنا نُصَلّی لِرَبِّنَا الْلَّیْلَةَ وَنَدْعُوَهُ وَنَسْتَغْفِرَهُ،فَهُوَ یَعْلَمُ اَنِّی قَدْ کُنْتُ اُحِبُّ الصَّلاةَ لَهُ وَتِلاوَةَ کِتابِهِ وَکَثْرَةَ الدُّعاءِ وَالاِسْتِغْفارِ؛ (جمعی از نویسندگان، 1379: ح392، ح379)

به طرف آنها برو؛ اگر توانستی آن را تا فردا تأخیر بینداز و حمله آنها را امشب از ما

دفع کن تا این که امشب برای پروردگارمان نماز بخوانیم و دعا کنیم و استغفار کنیم؛ زیرا خدا می داند که نماز برای او و تلاوت قرآن و دعای زیاد و استغفار را بسیار دوست دارم.

در معنویت عاشورایی، تلاوت کتاب خدا و تبتل از غیر حق، سلوک و سیاست، سجاده و سنگر، دعا و دعوت، نماز و نیایش قرین و رهین هم اند و سلوک معنوی حسینی در یک منظومه به هم پیوسته نه جزیره ای و از هم گسسته، معنادار است. سلوکی که قیام و قعود فردی و اجتماعی، معنویات و اجتماعیات، معنویت و عدالت اجتماعی، عرفان و امر به معروف و نهی از منکر درهم تنیده اند. همان گونه که امام حسین (علیه السلام) فرمود:

لا یَنْبَغی لِنَفْسٍ مُؤْمِنَةٍ تَری مَنْ یَعْصِی اللّهَ فَلا تُنْکِرُ؛ (متقی هندی، 1424: 3/ 85)

برای مؤمن شایسته نیست که ببیند کسی خدا را معصیت می کند و از آن جلوگیری و نهی نکند.

یا فرمود:

لایَحِلُّ لِعَینٍ مُؤمِنَةٍ تَرَی اللّهَ یُعصی فَتَطرِفَ حَتّی تَغَیِّرَهُ؛ (طوسی، 1414: 55)

بر هیچ چشم مؤمنی روا نیست که ببیند خدا نافرمانی می شود و چشم خود را فروبندد، مگر آن که آن وضع را تغییر دهد.درباره نیایشگری فعال نه منفعل نیز می فرماید:

اَعْجَزُ النّاسِ مَنْ عَجَزَ عَنِ الدُّعاءِ؛ (مجلسی، 1403: 93/ 294)

ناتوان ترین مردم کسی است که از دعا عاجز باشد.

همچنین فرمود:

کانَ رَسولُ اللّه (صلی الله علیه و آله و سلم) یَرفَعُ یَدَیهِ إذا ابتَهَلَ ودَعا کَما یَستَطعِمُ المِسکینُ؛ (طبرسی، بی تا)

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) در هنگام ابتهال و دعا مانند بینوایی که غذا می طلبد، دستانش را بالا می بُرد.

آن حضرت در بیانی بسیار راه گشا در درمان دردها فرموده است:

لکل داء دواء ودواء الذنوب الاستغفار؛ (کلینی، 1401: 2/439، ح8)

هر دردی درمانی دارد و درمان درد گناه طلب مغفرت و آمرزش از درگاه الهی است.

البته استغفار در دو مقام «دفع» (پیشگیری) و «رفع» (درمان) مطرح است و هر انسانی در سلوک معناگرایانه اش به آموزه استغفار نیاز دارد.

6-2. جهادی بودن

جهادی بودن در ابعاد گوناگون و ساحات مختلف، یکی از شروط بنیادین معنویت عاشورایی در آموزه های حسینی است؛ چنان که در روایتی می خوانیم:

سُئِلَ عَنِ الجَهادِ: سُنَّةٌ أو فَرِیضةٌ؟ فقالَ (علیه السلام) : الجِهادُ علی أرْبَعَةِ أوْجُهٍ: فجِهادانِ فَرْضٌ وجِهادُ سُنَّةٍ لا یُقامُ إلّا مَعَ فَرْضٍ وجِهادُ سُنَّةٍ، فأمّا أحَدُ الفَرْضَیْنِ فجِهادُ الرَّجُلِ نَفْسَهُ عن مَعاصِی اللّهِ وهو مِنْ أعْظَمِ الجِهادِ وَمُجاهَدَةُ الّذین یَلُونَکُمْ مِنَ الکُفّارِ فَرْضٌ. وأمّا الجِهادُ الّذی هو سُنّة لا یُقامُ إلّا مَعَ فَرْض فَإِنَّ مجاهَدَةَ العَدُوِّ فرضٌ علی جمیع الاُمّة لو ترکوا الجهاد لَأَتاهم العَذابُ وهذا هو مِنْ عذابِ الاُمَّةِ وهُوَ سُنَّةٌ عَلَی الإمامِ وحَدُّهُ أنْ یَأتِیَ العَدُوَّ مَعَ الاُمَّةِ فیجاهِدَهم. وأمّا الجِهادُ الذی هُوَ سُنّةٌ فکُلُّ سُنّةٍ أقامَها الرَّجُلُ وجاهدَ فی إقامَتِها وبُلُوغِها وإحیائِها فَالعَمَلُ والسَّعْیُ فیها مِنْ أفضلِ الأَعْمال لِأنَّها إحیاءُ سُنَّةٍ وقَدْ قالَ رسولُ اللّه (صلی الله علیه و آله و سلم): مَنْ سَنَّ سُنَّةً حَسَنَهً فَلَهُ أجْرُها وأجْرُ مَنْ عَمِلَ بِها إلی یَوْمِ القِیامَةِ مِنْ غَیْرِ أن یَنْقُصَ مِنْ أجُورِهِم شَیْئا؛ (بحرانی،1385: 243)

امام حسین (علیه السلام) در پاسخ به این پرسش که جهاد سنّت [پیامبر] است یا فریضه [الهی]؟ فرمود: جهاد چهارگونه است: دو گونه آن فریضه [الهی] است، و گونه دیگر، سنّتی است که جز به فریضه بدان دست نیازند و یک جهاد نیز (تنها) سنّت است. امّا آن دو جهاد که فریضه اند: یکی جهادِ آدمی با نَفْسِ خویش است در بازداشتن نَفْس از نافرمانی های نسبت به خدا که بزرگ ترین جهاد است، و دیگری پیکار [و جهاد] با کافرانی که هم مرز شمایند که آن نیز فریضه است. امّا آن جهاد که سنّتی است که جز به فریضه بدان دست نیازند، جهاد با دشمن است که بر تمامِ امّت واجب است و اگر آن جهاد را ترک کنند، بر آنها عذاب درآید و این عذاب تمامِ امّت را در برگیرد و آن جهاد، بر امامْ سنّت است و تعریفش آن است

که امام با امّت بر سرِ دشمن تازد و با دشمنان جهاد کند. امّا جهادی که فقط سنّت است، برپا داشتن هر سنّت [نَبَوی] است که انسان برپای دارد و در برپا نگه داشتن و برآوردن و زنده کردن آن مبارزه کند. پس سعی و عمل در راه آن بهترین اعمال است؛ زیرا زنده داشتنِ سنّت است. پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هرکس سنّت و قانونِ نیکی را بنیان گذارد، پاداشش از آنِ اوست و نیز از ثواب همه آنان که تا روز قیامت بدان عمل می کنند بهره می برد، بی آن که از ثواب خودِ آنان چیزی کاسته شود.

در جهاد فریضه اول، یعنی جهاد با نفس که اگر با روش و جهاد اخلاقی _ یعنی جهاد فضایل در برابر رذایل _ با هدف اکتساب ملکات فاضله و اجتناب از ملکات رذیله انجام گیرد، این جهاد همانا جهاد اوسط و اگر با شیوه جهاد عقل و عشق برای نیل به مقام قرب و لقای الهی و کسب ولایت الهیه تحققیابد، جهاد اکبر خواهد بود که جهاد با نفس در کلیت و هویت خویش به جهاد اکبر موسوم و موصوف است و دارای مراتب و درجاتی است. این جهاد درونی در واقع کلید جهاد بیرونی یا جهاد با دشمن و طاغوت است که امام حسین (علیه السلام) در متن حدیث بدان اشاره فرمودند.

در هرحال در سلوک معنوی جهاد با نفس مبناست و نقش زیرساختی دارد و سلوک معنوی منهای جهاد با نفس یعنی سلوک منهای سلوک و به اصطلاح اصولیین، چنین سلوکی تخصصاً و نه تخصیصاً خارج بوده و موضوعیتی ندارد، مگر این که جهاد با نفس روح حاکم بر سلوک قرار گیرد. از سوی دیگر، رابطه و نسبت علمی و عینی جهاد با نفس (دشمن درونی) و جهاد با دشمن بیرونی و سلوک معنوی و اجتماعی در حدیث یادشده به خوبی هرچه تمام تر تبیین شده است تا سلوک معنوی حسینی و اهل بیتی با سلوک رهبانیت پیشه محض و عزلت گرایانه و منهای مبارزه و جهاد با دشمن و طاغوت بیرونی از هم متمایز شوند.

3. کارکردهای سلوک معنوی

اشاره

معنویت عاشورایی ابتنا یافته بر آموزه های حسینی دارای کارکردهای فردی

_ اجتماعی، روحی و جسمی فراوانی است که به صورت موجز و مختصر به برخی از آنها می پردازیم.

1-3. گره گشایی از کار مردم

یکی از کارکردهای بسیار سرنوشت ساز معنویت عاشورایی همانا اصلاح رابطه با مردم در طول اصلاح رابطه با خدا و رابطه با خود است. این رابطه از خوش خلقی، انصاف، مساوات و مواسات با مردم تا یاری دادن آحاد مردم ازحیث علمی و عملی و از جهت مادی و معنوی خواهد بود. امام حسین (علیه السلام) ارجاع نیاز مردم به انسان معنوی را خیری از ناحیه خدا و نعمتی از حق تعالی برمی شمارد و می فرماید:

إنَّ حَوائِجَ النّاسِ اِلَیکُم مِن نِعَمِ اللّهِ عَلَیکُم فَلاتَمَلُّوا النِّعَمَ؛ (مجلسی، 1403: 74/ 205)

نیاز مردم به شما از نعمت های خدا بر شماست؛ از این نعمت افسرده و بیزار نباشید.

بنابراین بر اساس این آموزه سالک معنوی بایسته است با رویی گشاده و کمال شادمانی به سراغ گره گشایی از کارفروبسته مردم رفته و موفقیت در این کار را نعمتی از ساحت حضرت حق تبارک و تعالی بداند و بیابد. در معنویت عاشورایی نه تنها مردم گریزی و انزواطلبی از خلق و عزلت نشینی همیشگی ممدوح نیست، بلکه ضمن خلوت نشینی های معنادار و موقتی یا اعتکاف های هدفدار، با مردم بودن و در میان مردم بودن و با مشکلات و نارسایی ها و ناراستی هایشان زندگی کردن و تلاش برای راست کردن و مشکل زدایی نمودن از آنان و مهرورزی و حسن سلوک داشتن و مجالست با فقرا و پابرهنگان موضوعیت داشته و در سلوک الی الله نقش راهبردی دارد. امام حسین (علیه السلام) در خصوص سلوک اجتماعی و راهبرد حل مشکلات مؤمنان و در نتیجه حل مشکلات او در دنیا و آخرت از طرف حق تعالی می فرماید:

من نفس کربة مؤمن فرج الله عنه کرب الدنیا والاخرة. (مجلسی، 1403: 75/ 121، ح4)

یعنی بازتاب و انعکاس گره گشایی از مشکلات مؤمن برطرف شدن مشکلات سالک معنوی در دنیا و آخرت به دست خدای متعال است و این نکته ای سترگ در عالم سیر

و سلوک به شمار می رود.

2-3. صله رحم

یکی دیگر از کارکردهای معنویت عاشورایی که مورد تأکید و تکرار اباعبدالله الحسین (علیه السلام) قرار گرفته و اهمیتی فراوان دارد، همانا صله رحم است؛ به گونه ای که امام حسین (علیه السلام) فرمود:

إنّ أوصَلَ الناسِ مَن وَصَلَ مَن قَطَعَهُ؛ (مجلسی، 1403: 74/ 400، ح41)

قوی ترین کَس در صله رحم، کسی است که با خویشاوند بریده از خود پیوند برقرار کند.

یا فرمود:

منْ سَرَّهُ أَنْ یُنْسَأَ فِی أَجَلِهِ وَیُزادَ فی رِزْقِهِ فَلْیَصِلْ رَحِمَهُ؛ (صدوق، 1416: 2/ 48؛ مجلسی، 1403: 74/ 91)

کسی که خرسند می شود [و دوست دارد] اجلش به تأخیر افتد و رزقش زیاد شود، صله رحم انجام دهد.

انسان معنویِ قدرتمند کسی است که توانایی وصل کردن داشته و فصل ها را به وصل ها بدل سازد.

3-3. گناه گریزی

از جمله کارکردهای معنویت عاشورایی، گناه گریزی است. سالک آگاه و سائر هشیار کوی دوست، نیک می داند که عالم محضر خداست و نباید در محضر خدا گناه کند؛ مرگ در کمین اوست و با وجود پدیده ای به نام مرگ که عامل انتقال او به عالمی دیگر است، نباید گناه کند؛ چنان که مردی آمد خدمت امام حسین (علیه السلام) و گفت مردی گناهکارم و نمی توانم از گناه خوداری کنم؛ مرا موعظه کن. امام (علیه السلام) در پاسخ فرمود:

اِفْعَلْ خَمْسَةَ أشْیاءَ وَاذْنِبْ ماشِئْتَ،فَأَوَّلُ ذلِکَ: لا تَأْکُلْ رِزْقَ اللّهِ وَاذْنِبْ ماشِئْتَ، وَالثّانی: اُخْرُجْ مِنْ وِلایَةِ اللّهِ وَاذْنِبْ ما شِئْتَ، وَالثالِثُ: اُطْلُبْ مَوْضِعاً لایَراکَ اللّهُ وَاذْنِبْ ماشِئْتَ،وَالرّابِعُ: اِذا جاءَ مَلَکُ الْمَوْتِ لِیَقْبضَ رُوحَکَ فَادْفَعْهُ عَنْ نَفْسِکَ

وَاذْنِبْ ما شِئْتَ،وَالْخامِسُ: اِذا اَدْخلَکَ مالِکٌ فی النّارِ فَلا تَدْخُلْ فِی النّارِ وَاذْنِبْ ما شِئْتَ؛ (جمعی از نویسندگان، 1379: ح 559)

پنج کار انجام بده، بعد هر چه خواستی گناه کن: 1. روزی خدا را نخور و هر چه می خواهی گناه کن؛ 2. از حکومت و سرپرستی خدا خارج شو و هر چه دلت می خواهد انجام ده؛ 3. جایی را انتخاب کن که خدا تو را نبیند و بعد هر چه می خواهی گناه مرتکب شو؛ 4. زمانی که عزرائیل خواست روح تو را از بدنت بگیرد او را از خودت دور کن سپس هر چه خواستی انجام بده؛ 5. وقتی که مالک جهنم خواست تو را وارد آتش کند، وارد نشو، بعد هر گناهی می خواهی انجام ده.

یا نیک سخن فرموده است:

إیّاکَ أن تَکونَ مِمَّن یَخافُ عَلَی العِبادِ مِن ذُنوبِهِم ویَأمَنُ العُقُوبَةَ مِن ذَنبِهِ؛ (بحرانی، 1385: 240)

مبادا از کسانی باشی که به سبب گناهانِ بندگانِ خدا بر سرنوشت آنان بیمناک است، ولی خود را از سزای گناه خویش ایمن می داند.

4-3. آرامش روحی

در دنیای جدید و عصر مدرن، آرامش درونی و پایدار یکی از گمشده های انسان است و آدمیان هماره در جست وجوی آن هستند. یکی از کارکردهای معنویت عاشورایی همانا آرامش پایدار درونی است که در برون، آثار فراوانی دارد، تا آن جایی که امام حسین (علیه السلام) فرمود:

وُجِدَ لَوْحٌ تَحْتَ حائِطِ مَدینَةٍ مِنْ الْمَدائِنِ مَکْتُوبٌ فِیهِ:عَجِبْتُ لِمَنْ اَیْقَنَ بِالْمَوْتِ کَیْفَ یَفْرَحُ؟وَعَجِبْتُ لِمَنْ اَیْقَنَ بِالْقَدَرِ کَیْفَ یَحْزَنُ؟وَعَجِبْتُ لِمَنِ اخْتَبَرَ الدُّنْیا کَیْفَ یَطْمَئِنُّ اِلَیْها؛ (صدوق، 1416: 2/ 48)

زیر دیوار شهری از شهرها لوحی پیدا شد که در آن چنین نوشته شده بود: تعجّب می کنم برای کسی که به مرگ یقین دارد، چطور شادی می کند؟ و در شگفتم از کسی که سرنوشت را قبول دارد، چگونهاندوهگین می شود؟ و عجب دارم از کسی که دنیا را آزمایش کرده، باز چگونه به آن اطمینان می یابد؟

یا فرمود:

یَابْنَ آدَمَ! تَفَکَّرْ وَقُلْ اَیْنَ مُلُوکُ الدُّنْیا وَاَرْبابُهَاالَّذینَ عَمَرُوا وَاحْتَفَرُوا أَنْهارَها وَغَرَسُوا أَشْجارَهاوَمَدَنُوا مَدائِنَها، فارَقُوها وَهُمْ کارِهُونَ؛ (مفید، 1413: 1/ 29)

ای فرزندآدم! اندیشه کن و بگو: کجایند پادشاهان جهان و صاحبان دنیا که آن را آباد کردند و نهرها کندند و درختان را کاشتند و شهرها را بنا کردند و بعد با ناخرسندی از آنها جدا شدند؟

در این جا امام فلسفه حیات و نوعی از منطق و جهان بینی ارائه می دهد که بسیار کاربردی است و معنویت آرامش بخش یکی از ثمراتش به شمار می آید.

5-3. آسایش جسمانی

سلوک معنوی حسینی فقط دارای آرامش روحی و دربر دارنده درونی آرام و رضایت بخش نیست، بلکه تفکری را القا کرده و روح و روحیه ای را در درون جان انسان نهادینه می سازد که آسایش مادی و جسمانی را نیز به ارمغان آورده و کارکردی این جهانی و مادی نیز دارد؛ آن جا که امام حسین (علیه السلام) می فرماید:

القُنوعُ راحَةُ الأبدانِ؛ (مجلسی، 1403: 78/ 128، ح11)

قناعت، مایه آسایش تن است.

یا آن حضرت به تندرستی، سلامت و مراقبت جسمانی توصیه کرده و این خود در واقع یکی از دستورالعمل های سلوک معنوی است و دربردارنده ثمرات معنوی بی شماری خواهد بود که اکثر اهل سلوک از آن بی خبر و محروم اند. امام حسین (علیه السلام) در این باره فرمود:فَبادِروا بِصِحَّةِ الاَجْسامِ فی مُدَّةِ الاَعْمارِ؛ (بحرانی، 1385: 239)

در مدت عمر، در حفظ سلامت تن بکوشید.

و چه زیبا و عملیاتی درباره دارایی های دنیایی و به کارگیری درست آن می فرماید:

مالُکَ إن لَم یَکُنْ لَکَ کُنتَ لَهُ،فلا تُبقِ علَیهِ فإنّهُ لا یُبقی علَیکَ، وکُلْهُ قَبلَ أن یَأکُلَکَ؛ (شهید اول، 1379: 24)

دارایی تو اگر از آن تو نباشد، تو از آنِ او خواهی بود. پس به آن رحم نکن؛ زیرا او به تو

رحم نمی کند و پیش از آن که او تو را بخورد تو آن را بخور!

6-3. ظلم گریزی

یکی دیگر از کارکردهای معنویت عاشورایی «ظلم گریزی» است. در این معنویت، انسان معنوی نه به کسی ظلم می کند و نه کسی می تواند به او ظلم کند. او ظلم گریز است؛ چه ظلم در حق خدا و خود و چه ظلم در حق دیگران. امام حسین (علیه السلام) در این باره فرموده است:

یا بُنَیَّ اِیّاکَ وَظُلْمَ مَنْ لایَجِدُ عَلَیْکَ ناصِراً اِلَّا اللّه؛ (مجلسی،1403: 75/ 308)

فرزندم! بپرهیز از ستم بر کسی که غیر از خدا یاوری در مقابل تو ندارد.

ظالم و منظلم بودن رهزن سلوک الی الله است و سالک عاشورایی روح و روحیه ظلم گریزی و ظلم ستیزی داشته و در مقابل از «مظلوم» دفاع می کند تا به تکلیف خویش عمل نماید. در این سلوک با ظلم فردی و اجتماعی مبارزه می شود تا مسیر اقامه عدالت فردی و اجتماعی مهیا گردد.

جمع بندی و نتیجه گیری

معارفی که از حضرت اباعبدالله الحسین (علیه السلام) در قالب احادیث، خطبه ها، نامه ها و گفت وگوها در اختیار ماست، سرمایه ای گران سنگ برای سلوک معرفتی _ معنویتی و تحقیق و تحقق معنویت عاشورایی است. معنویت عاشورایی مبتنی بر آموزه های حسینی متکی بر معرفت و محبت و آن گاه عبودیت بر مدار شریعت بوده و معنویتی فعال و پویاست نه منفعل و ایستا. معنویت حسینی دارای مبانی، شروط و کارکردهایی است که برخی از آنها عبارتند از تقوم بر توحید و عبودیت، حب الله و عبدالله و عندالله شدن، از رهگذر فقر انفسی به مقام ولایت الهیه راه یافتن، پالودگی از هرآلودگی، قلب سلیم یافتن، تقوای گریز و ستیز در ابعاد ایجابی و سلبی داشتن، تحصیل رضای خدا، اهل نیایش و روحیه جهادی بودن، خدمت به مردم و گره گشایی از کار مؤمنان، صله ارحام، گناه گریزی، آرامش درونی و آسایش بیرونی و ظالم و منظلم نبودن.

آموزه های معنوی امام حسین (علیه السلام) پیوند دهنده سلوک فردی و اجتماعی یا معنویات با اجتماعیات و سلوکی بالنده و حماسی است. معنویت عاشورایی مبتنی بر این آموزه ها دارای کارکردهای علمی و عملی شگرف و شگفتی است تا پیشرفت بینشی _ دانشی، گرایشی _ کنشی و منشی _ روشی را به صورت توأمان رقم بزند. بالأخره معنویت ابتنایافته بر آموزه های امام حسین (علیه السلام) با عنایت و معطوف به سیره ومنطق عملی و متن زندگی امام قابلیت توصیف و تفسیر و آن گاه توصیه و تکلیف دارد و به صورت منظومه ای جامع و کامل تبیین، تعیین و تعین یابنده است.

منابع

_ ابن شهر آشوب، محمد بن علی(1379ق)، مناقب آل أبی طالب، قم، نشر علامه.

_ استرآبادی، سید شرف الدین (1409ق)، تأویل الآیات الظاهرة، تحقیق: حسین استادولی، قم، جامعه مدرسین.

_ اصفهانی، ابوالفرج (1428ق)، مقاتل الطالبین (شرح و تحقیق احمد صقر)، قم، دارالزهرا (علیها السلام).

_ بهجت، محمدتقی (1394ش)، رحمت واسعه، قم، مؤسسه فرهنگی هنری البهجة.

_ پژوهشکده باقرالعلوم (1379ش)، موسوعة کلمات الامام الحسین (علیه السلام)، قم، نشر مشرقین.

_ جوادی آملی، عبدالله (1379ش)، مراحل اخلاق(تفسیر موضوعی قرآن مجید)، قم، اسراء.

_ حرانی (ابن شعبه)، علی بن شعبه (1385ش)، تحف العقول، نجف، مطبعة الحیدریه.

_ حرّ عاملی، محمد بن حسن (1414ق)، وسائل الشیعه، قم، تحقیق مؤسسه آل البیت.

_ حسینی تهرانی، محمدحسین (1421ق)، رساله لب اللباب در سیر و سلوک اولوالالباب، مشهد، انتشارات علامه طباطبایی.

_ خوارزمی، محمد بن احمد (1423ق)، مقتل الحسین (علیه السلام)، قم، انوار الهدی.

_ سبزواری، ملّا هادی (بی تا)، شرح الاسماء الحسنی، قم، بصیرتی._ شریف رضی، محمد بن حسین (1413ق)، نهج البلاغه، تهران، بنیاد نهج البلاغه.

_ شریف قرشی، باقر (بی تا)، حیاة الامام الحسین (علیه السلام)، قم، بنیاد معارف اسلامی.

_ شهید اول، محمد بن مکی (1379ش)، الدرّة الباهرة من الأصداف الطاهرة، قم، انتشارات زائر.

_ صدوق، محمد بن علی (1416ق)، عیون اخبار الرضا (علیه السلام)، تحقیق: علی اکبر غفاری و سیدهاشم حسینی تهرانی، قم، جامعه مدرسین، چاپ ششم.

_ __________________________ (1404ق)، عیون اخبار الرضا (علیه السلام)، تصحیح: حسین اعلمی، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، چاپ اول.

_ __________________________ (1398ق)، التوحید، قم، جامعه مدرسین.

_ __________________________ (1385ق)، علل الشرایع، نجف، المکتبة الحیدریة.

_ طبرسی، احمد بن علی (1403ق)، الإحتجاج علی أهل اللجاج، مشهد، نشر مرتضی.

_ طبرسی، حسن بن فضل (بی تا)، مکارم الاخلاق، قم، منشورات شریف الرضی.

_ طوسی، محمد بن حسن (1414ق)، الأمالی، قم، دارالثقافه.

_ فیومی، احمد بن محمد (1414ق)، المصباح المنیر، قم، مؤسسه دار الهجره، چاپ دوم.

کلینی، محمد بن یعقوب (1401ق)، اصول کافی، تصحیح: علی اکبر غفاری،_ بیروت.

_ متقی هندی، علاء الدین علی (1424ق)، کنز العمّال فی سنن الأقوال و الأفعال، بیروت، دار الکتب العلمیة.

_ مجلسی، محمد باقر (1403ق)، بحار الانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء.

_ مطهری، مرتضی (1362ش)، آشنایی با علوم اسلامی، قم، انتشارات جامعه مدرسین.

_ مفید، محمد بن نعمان (1413ق)، الارشاد، قم، مؤسسة آل البیت(علیهم السلام).

_ ________________________ (1403ق)، الامالی، قم، منشورات جامعه مدرسین.

_ نوری، میرزا حسین (1408ق)، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث.

_ موحد ابطحی اصفهانی، سید محمدباقر (بی تا)، الصحیفة السجادیة الجامعة، بی جا، بی نا.

راه کارهای امام سجاد (علیه السلام) برای حفظ حماسه عاشورا و دستاوردهای آن

اشاره

دکتر علی فارسی مدان⁽¹⁾

تاریخ دریافت:2./11/98 تاریخ پذیرش:15/04/99

چکیده

امام سجاد (علیه السلام) بعد از شهادت امام حسین (علیه السلام) در حساس ترین دوره مسئولیت سنگین امامت و رهبری جهان تشیع را بر عهده گرفت و سعی کرد دستاوردهای عاشورا را از گزند تحریف و نابودی حفظ کند. امام سجاد (علیه السلام) در حفظ دستاوردها عاشورا و تبلیغ آن از روش ها مختلف بهره برد، ایشان در روش «حکمت» با راهکارهای برهان و استدلال، مخاطب شناسی و رعایت مقتضیات حال توانست حقایق عاشورا را برملا کند. امام (علیه السلام) در شهر شام با به کارگیری دو روش «همراهی» و «مناظره» شامیان را از توطئه یزید آگاه ساخت و فتنه خارجی نامیدن اهل بیت(علیهم السلام) را خنثی کرد. امام (علیه السلام) در ایام اسارت با فرصت شناسی خویش به وسیله روش «موعظه و خطابه» و «پرسش و پاسخ» نهایت بهره را برد که نتایج آن، وقوع قیام های توابین و مختار و رسوایی یزیدیان است.

کلیدواژه ها: امام حسین (علیه السلام)، امام سجاد (علیه السلام)، واقعه عاشورا، تبلیغ، حکمت، موعظه، مجادله.

1. مقدّمه

امام سجاد (علیه السلام) با توجه به اوضاع خفقان سیاسی آن عصر پس از واقعه عاشورا، توانست با به کارگیری اصول و روش هایی در جهت حفظ حماسه عاشورا دستاوردهای واقعه کربلا، مخصوصاً امام حسین (علیه السلام) را به جهانیان برساند.

این مقاله به تبیین سؤال اصلی «روش های امام سجاد (علیه السلام) برای حفظ حماسه عاشورا و دستاوردهای آن و چیست؟» خواهد پرداخت.

البته این نوشتار درصدد آن است در کنار تشریح سؤال اصلی به سؤالات فرعی ذیل نیز پاسخ دهد:

روش این مقاله، به صورت پژوهش کتابخانه ای است و نیز از روش توصیفی و تحلیلی استفاده شده است.

2. ادبیات نظری پژوهش

2-1. موعظه

طریحی در مورد این اصطلاح می گوید:

الموعظة: عبارة عن الوصیة بالتقوی و الحث علی الطاعات و التحذیرعن المعاصی و الاغترار بالدنیا و زخارفها و نحو ذلک؛ (طریحی؛ 1375؛ 4/ 292)

موعظه عبارت است از توصیه و دعوت به تقوای الهی و تشویق به انجام واجبات و پرهیز از معاصی و گناهان و فریفته دنیا و زینت دنیا نشدن.

2-2. منبر

ابن منظور می گوید:

المنبر: مرقاة الخاطب، سمّی منبرا لارتفاعه و علوّه؛ (ابن منظور، 1414: 5/ 189)

منبر: محل ایراد خطبه توسط خطیب را به دلیل بلندی آن، منبر می گویند.

2-3. خطابه

در تعریف این مفهوم چنین آمده است: صناعتی علمی است که تنها نتیجه آن اقناع توده مردم نسبت به مطلب مورد نظر است، به طوری که در آنان جزم و یقین واقعی ایجاد می کند. بنابراین خطابه تنها اختصاص به کلام شفاهی ندارد، بلکه هر اثر اقناعی اعم از گفتاری یا نوشتاری را نیز در بر می گیرد. همچنین مبادی خطابه عبارت است از مظنونات، مقبولات و مشهورات. اگر در صناعت خطابه، مبادی دیگری از استدلال نیز که موجب اقناع مخاطب می شود به کار رود هر چند آن مقدمه از مخیلات یا مسلمات باشد، به لحاظ منطقی درست است. (منتظری مقدم، 1388: 2/ 469).

اما تفاوت موعظه با تبلیغ در این است که این واژه منحصراً در امور دینی و اخلاقی کاربرد دارد؛ به خلاف تبلیغ که در عرصه سیاسی و اقتصادی دارای کاربرد بیشتری است.

البته مبلّغ دینی در انجام وظیفه خویش گسترده تر از تبلیغ عمل می کند و به تعبیر دیگر برای تبلیغ دین، از عنصر پند و موعظه نیز بهره می گیرد و گاه یکگفتار تبلیغی پر از وعظ و اندرز است (واسعی و دیّانی، 1388: 32).

شهید مطهری نیز در مورد تفاوت موعظه و حکمت می گوید:

حکمت، مبارزه با جهل برای آگاهی است و کارش با عقل و فکر می باشد. ولی موعظه، مبارزه با غفلت برای بیداری است و کارش با دل و عاطفه می باشد. حکمت یاد می دهد و موعظه یادآوری می کند و لذا شخصیت گوینده در موعظه _ بر خلاف حکمت _ نقش اساسی دارد، چرا که در آن پیام روح منتقل می شود و فقط اگر از دل برون آید، بر دل می نشیند (نک: مطهری، 1392: 16/ 498).

2-4. مجادله

مجادله در اصطلاح، صناعتی است که آدمی با آن می تواند از مقدمات مسلم و مورد

قبول طرف مقابل و یا از مقدمات مشهور استفاده کرده، مطالب مورد نظر خویش را اثبات یا رد کند (منتظری مقدم، 1388: 2/ 446).

همچنین جدال عبارت است از دلیلی که صرفاً برای منصرف کردن خصم از آن چه بر سر آن نزاع می کند به کار برود، بدون این که خاصیت روشنگری حق را داشته باشد؛ بلکه عبارت است این که آن چه را خصم خودش به تنهایی و یا او و همه مردم قبول دارند بگیریم و با همان ادعایش را رد کنیم (طباطبایی، 1417: 12/ 534).

3. راهکارهای امام سجاد (علیه السلام) برای حفظ حماسه عاشورا

اشاره

حاکم اموی پس از واقعه عاشورا در خیال خام خود اندیشه حذف حقایق اصیل نهضت حسینی را در سر می پروراند. در این جهت به راه هایی همچون خارجی نامیدن، شورش بر خلیفه و تحریف واقعیات متوسل گشت ومی خواست با پاشیدن بذر تردید، شک و رسوخ خرافات، مسلمانان را ازتجزیه و تحلیل صحیح دور نگه دارد.

امام سجاد (علیه السلام) با درک صحیح این خطرات و بر اساس تکلیف الهی مصمم بود دستاوردهای بزرگ عاشوراییان، همانند امام حسین (علیه السلام) در کربلا مدفون نگردد، بلکه حماسه بزرگ کربلاییان جاودانه بماند. امام سجاد (علیه السلام) برای حفظ حماسه عاشورا و تبیین آن از روش ها و راهکارهای ذیل استفاده می فرماید:

3-1. روش حکمت

اشاره

این راهکار از روش های ارزشمندی است که قرآن کریم در کنار «موعظه» و «مجادله» مورد توجه قرار داده و می فرماید:

(ادْعُ إِلَی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ)؛ (نحل/ 125)

با حکمت و پند نیکو مردم را به سوی پروردگار است بخوان، و با آنان با روشی که نیکوتر است استدلال کن.

منظور از حکمت معنای عامی است که «برهان و استدلال»، «رعایت مقتضیات حال» و «مخاطب شناسی» را دربر دارد:

3-1-1. برهان و استدلال

برهان، استدلال معتبری است که فقط از مقدمه یا مقدمات یقینی به معنای اخص (تصدیق جازم ثابت مطابق با واقع) تشکیل می شود و ضرورتاً نتیجه ای یقینی به دست می دهد (منتظری مقدم، 1388: منطق، 2/ 364).

روش برهان و استدلال چون بر اساس تعقّل و تفکّر مبلّغ به کار گرفته می شود بهترین و مفیدترین روش تبلیغات است. در جامعه اسلامی تبلیغات بیشتر با این روش انجام می گیرد؛ زیرا با استدلال و منطق و برهان است که قولاحسن شناخته شده و از قول باطل تمییز داده می شود (کرمی، 1385: 130).

امام سجاد (علیه السلام) در کوفه، شام و مدینه با استدلال های خود توانست مخاطبان را اقناع نماید و بفهماند که تبلیغات یزید علیه امام حسین و اهل بیت(علیهم السلام) باطل است چون در تصمیمات یزیدیان هیچ گونه تعقل و تفکری جای ندارد، بلکه هوای نفس و دشمنی با اهل بیت(علیهم السلام)، باعث ارتکاب جنایت علیه فرزندان رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) شده است.

در این جا به چند نمونه از کاربرد این روش در سیره امام سجاد (علیه السلام) اشاره می کنیم:

امام سجاد (علیه السلام) با منطق و برهان که اساس و روش استدلالی بود، در جواب ابن زیاد فرمود: «قد کان لی أخ یقال له علیّ بن الحسین قتله النّاس؛ مرا برادری بود نامش علی بن الحسین که به دست مردم در کربلا کشته شد.»

ابن زیاد گفت: «بل الله قتله؛ چنین نیست، بلکه به دست خدا کشته شد.» امام سجاد (علیه السلام) به کلام الهی استدلال کرد و فرمود: (الله یتوفّی الأنفس حین موتها و الّتی لم تمت فی منامها)؛ «خداوند روح را به هنگام مرگ قبض می کند و ارواحی را که نمرده اند به هنگام خواب می گیرد.»

ابن زیاد گفت: آیا تو جرأت می کنی به من جواب دهی؟این مرد را ببرید و گردنش را بزنید!

امام (علیه السلام) خطاب به ابن زیاد فرمود: «أ بالقتل تهدّدنی یا ابن زیاد أما علمت انّ القتل لنا عادة و کرامتنا الشّهادة؛ ای پسر زیاد! همانا مرا از کشتن می ترسانی؟ آیا نمی دانی کشته شدن برای ما عادت و کرامت ما در شهادت است؟»

امام سجاد (علیه السلام) در برخورد با ابن زیاد نشان داد در جهان بینی انسان های مؤمن، هر آن چه از جانب خداوند به آنان می رسد همه خیر و زیبایی است. این نوع بینش الهی و استدلال به قرآن، هرگز امام سجاد (علیه السلام) و اسرا را به ذلت و زبونی سوق نمی دهد، بلکه دشمن را به زانو می کشاند.

امام سجاد (علیه السلام) در پاسخ به مطلب یزید با استدلال به قرآن کریم، آیه شریفه 22 از سوره حدید را تلاوت فرمود: «ما أَصابَ مِنْ مُصیبَةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لا فی أَنْفُسِکُمْ إِلَّا فی کِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها؛ هیچ مصیبتی [ناخواسته] در زمین و نه در وجود شما روی نمی دهد، مگر این که همه آنها قبل از آن که زمین را بیافرینیم در لوح محفوظ ثبت است» (ابن طاووس، 1348: 271).

امام سجاد (علیه السلام) فرمود: «رأیت ما قضاه الله عزّوجل قبل أن یخلق السماوات و الأرض؛ آن چه را که خداوند قبل از آفرینش آسمان ها و زمین مقدر کرده بود دیدم» (مسعودی، 1384: 171).

3-1-2. رعایت مقتضیات حال

اشاره

یکی از عناصری که در مقبول افتادن کلام و بیان می تواند مؤثر واقع شود، «رعایت مقتضای حال، خطاب و زمان» است. اگر کلامی دارای همه شرایط مانند فصاحت و بلاغت باشد اما در آن رعایت اقتضای حال، خطاب، و زمان نشده باشد، آن کلام به درستی واقع نخواهد شد و فاید و اثربخشی خود را از دست خواهد داد.

با تأمل در سیره علمی و عملی امام (علیه السلام) اجرای راهکار «رعایت مقتضیات حال» توسط حضرت (علیه السلام) مشهود است:

الف) زنده نگه داشتن عاشورا

یزید بعد از شهادت امام حسین (علیه السلام) قصد داشت چراغ پرفروغ اسلام را خاموش کند، در حالی که شرایط حساس اقتضا داشت امام (علیه السلام) با خطبه های افشاگر از این خطر بزرگ جلوگیری کرد.

ب) سیاست سکوت و اشاعه معارف الهی

امام سجاد (علیه السلام) پس از ورود به مدینه و اقتضای جامعه، برای آن که بتواند وظایف امامت خویش و همچنین وظیفه سنگین تبلیغ و پیام رسانی اهداف قیام عاشورا را ادا کند از سیاست سکوت استفاده کردند و در این رستا از دو شیوه دعا و گریه و عزاداری استفاده نمودند.

ج) واقعه حره

امام چهارم (علیه السلام) از این شیوه در واقعه حره استفاده کرد بود. این حادثه همان شورش اهل مدینه بر ضد حاکم وقت مدینه بود که بعد از جریان عاشورا اتفاق افتاد.

امام (علیه السلام) در این برهه زمانی به اقتضای حال روش تقیه را پیش گرفت؛ زیرا با رعب و اختناق شدیدی که در جامعه حکمفرما شده بود و با کنترل و تسلط شدیدی که حکومت جبار اموی بر قرار ساخته بود، هرگونه جنبش و حرکت مسلحانه پیشاپیش محکوم به شکست بود و کوچک ترین حرکت از دید جاسوسان حکومت اموی پنهان نمی ماند (پیشوایی، 1379: 252).

پس قیام مسلحانه باعث می شد جریان تشیع قطع شود و اسلام در معرض نابودی قرار گیرد، اما با مدیریت تقیه این خطر برطرف شد تا امام (علیه السلام) رهبری و هدایت را با درایت و تدبیر حکیمانه ادامه دهد.

امام (علیه السلام) در این راستا با اهل مدینه هیچ گونه همکاری نکرد و واکنشی نشان نداد و برای تبیین شرّ و بدی های این واقعه از دعا استفاده کرد.

امام سجاد (علیه السلام) هنگامی که شنید مسلم بن عقبه به سمت مدینه می آید، این دعا را خواند:

ربّ کم من نعمه أنعمت بها علیّ قلّ لک عندها شکری و کم من بلیّه ابتلیتنی بها قلّ لک عندها صبری فیامن قلّ عند نعمته شکری فلم یحرمنی و یا من قلّ عند بلائه صبری فلم یخذلنی یاذالمعروف الّذی لا ینقطع ابداً و یا ذالنّعماء الّتی لا تحصی عددا صلّ علی محمّد و آل محمّد و ادفع عنّی شرّه فانّی أدرء بک فی نحره و أستعذ بک من شرّه؛ (اربلی، 1381: 2/ 88 - 89)

پروردگارا! چه بسیار نعمت که به من ارزانی داشته ای و تو را سپاس درخور آن نگفتم. و چه رنج ها که مرا بدان آزمودی و چنان که باید شکیبایی در آن نتوانستم. ای که سپاس من برابر نعمت او اندک بود و مرا محروم نکرد! و ای که شکیبایی من در رنجی که مرا بدان آزموداندک بود و مرا خوار نساخت! ای نیکوکاری که هرگز نیکویی تو بریده نمی شود! ای خداوند نعمت هایی که به شمار نمی آید بر محمّد و آل محمّد رحمت فرست. و شر این مرد را از من بازگردان. دفع او را از تو می خواهم و از شر او به تو پناه می برم.

امام سجاد (علیه السلام) با دوراندیشی و عاقبت نگری که داشت و با عنایت به موقعیت خفقان سیاسی جامعه، به وسلیه دعا به تبلیغ و پیام آن پرداخت؛ زیرا زبان دعا بهترین روش برای بیان حقایق و روشنگری بود. بنابراین می توان گفت، دعا حاصل تقیه است.

3-1-3. مخاطب شناسی

امام سجاد (علیه السلام) به همراه اسرا وارد کوفه شد. کوفیان اهل بیت(علیهم السلام) را می شناختند، خطبه های علی (علیه السلام) را شنیده بودند، پای درس زینب کبری (علیها السلام) نشسته بودند. امام (علیه السلام) با

این شناختی که از مخاطب داشت باید به تبلیغ دین و نهضت بزرگ کربلا می پرداخت.

حضرت زینب کبری (علیها السلام) ابتدا شروع به خواندن خطبه کرد. مردم با شنیدن صوت حزین علی گونه زینب (علیها السلام) گریه، ضجه و ناله کردند. سپس امام سجاد (علیه السلام) به آنها اشاره کرد که ساکت باشید تا به ایراد سخنرانی بپردازد. امام سجاد (علیه السلام) با توجه به سوابق و موقعیتی که از کوفیان در ذهن داشت، با حالت ملامتگر و سرزنش کننده فرمود:

أن اسکتوا فسکتوا فقام قائما فحمد الله أثنی علیه و ذکر النّبی و صلّی علیه ثمّ قال أیّها النّاس من عرفنی فقد عرفنی، و من لم یعرفنی فانا علیّ بن الحسین بن علی بن أبی طالب صلوات الله علیهم ... ؛ (مجلسی، 1403: 45/ 112-113؛ ابن طاووس، 1348: 157)

[امام سجاد (علیه السلام) با دست اشاره به مردم کرد] ساکت شوید! همه ساکت شدند. آن گاه برخاست و ایستاد. پس از حمد وثنای الهی و درود برمحمد مصطفی (صلی الله علیه و آله و سلم) چنین فرمود: ای مردم! آن کس که مرا شناخت و آن کس که مرا نشناخت خود را به او معرفی می کنم. من علی بن حسین بن علی بن ابی طالب (علیه السلام) هستم. من پسر کسی هستم که در کنار فرات بدون آن که خونی را از او طلبکار باشند و خواستار قصاص شوند، او را سر بریدند. من پسر آن کسی هستم که حریم حرمت او را شکستند، و مال او را به یغما بردند، و اهل بیت او را به اسیری گرفتند. من پسر آن کسی هستم که او را بدون دفاع کشتند و این افتخار (شهادت) ما را بس. ای مردم! شما را به خدا سوگند می دهم آیا می دانید که برای پدرم نامه نوشتید ولی او را فریب دادید و پیمان و عهد و میثاق بستید و بیعت کردید؟ در عین حال با او جنگیدید و او را بی یاور گذاشتید. هلاکت باد بر شما که چه توشه ای برای خود به پیش فرستادید! و زشت باد رأی شما! با کدام چشم رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) را می نگرید آن هنگام که به شما بفرماید: عترت مرا کشتید و حریم حرمت او را شکستید، پس شما از امت من نیستید؟

بعد از خطبه امام (علیه السلام) کوفیان از عمل خود پشیمان شدند از هر طرف صدای ناله بلند شد و گروهی از کوفیان به گروهی دیگر گفتند که هلاک شدید و خود نمی دانید (ابن طاووس، 1348: 157).

امام سجاد (علیه السلام) با این روش، مردم بی وفای کوفی را از خواب غفلت بیدار کرد و هدف نهضت حسینی را یادآور شد که نتیجه این تبلیغ، پیام عاشورا، قیام آفرینی و تولید نهضت توسط توابین و مختار گردید.

سپس اسرا به سمت شام حرکت کردند. اما شهر شام متفاوت از کوفه بود؛ زیرا شام شهری بود که معاویه بیش از چهل سال در این شهر برضد علی (علیه السلام) تبلیغکرده بود و بچه ها با بغض و کینه علی (علیه السلام) بزرگ شده بودند. آنان شناختی از اهل بیت(علیهم السلام) نداشتند و آنها را خارجی می دانستند که بر خلیفه اموی شورش کرده است. از این رو مسئولیت امام سجاد (علیه السلام) بسیار سنگین بود.

امام (علیه السلام) در برابر مخاطبان خویش نمی تواند از ابتدا و به صورت صریح یزید را مجرم معرفی نماید؛ بلکه باید با شامیان طبق مقبولات و مسلمات آنها سخن بگوید و حقایق را بازگو کند. در این جهت خطبه امام سجاد (علیه السلام) نیز با خطبه کوفه متفاوت بود.

امام سجاد (علیه السلام) در مجلس شام فرمود:

من عرفنی فقد عرفنی و من لم یعرفنی انباته بحسبی و نسبی ایها الناس انا ابن مکة و منی انا ابن زمزم و الصفا... انا انا حتی ضج الناس بالبکاء و النحیب؛ (مجلسی، 1403: 45/ 138)

هر کس مرا می شناسد بشناسد و هر کس مرا نمی شناسد، او را به حسب و نسب خود مطلع کنم تا مرا بشناسد. منم پسر مکه و منا، منم پسر زمزم و صفا، منم پسر آن که حجرالاسود را به اطراف ردا برداشت، منم پسر بهترین طواف و سعی کنندگان.

امام سجاد (علیه السلام) آن قدر سخن گفت که مردم ضجه زدند و گریه کردند و نگذاشتند حضرت (علیه السلام) ادامه دهد.

تأثیر این کلام نورانی چنان شد که نقل کرده اند عالم یهودی که در مجلس بود، یزید را مورد سرزنش قرار داد و گفت: شما دیروز از پیامبرتان جدا شدید و امروز فرزندش را کشتید؟ (مجلسی، 1386: 741 - 742).

بنابراین روش مخاطب شناسی امام (علیه السلام) یکی از محورهای اساسی و مهم ترین رکن

تبلیغ به شمار می رود. این شیوه تأثیرگذار قابل استفاده مبلّغان و خطبا و از عوامل موفقیت است.

3-2. روش موعظه و خطابه

یکی از روش های حفظ حماسه عاشورا و دستاوردهای آن، روش موعظه و خطابه است.

شهید مطهری درباره تفاوت موعظه با خطابه می نویسد:

خطابه برای تهییج احساسات است، هر کجا احساسات خمود و راکد است، خطابه زمام کار را از دست حسابگری های عقل خارج کرده، احساس غیرت و حمیت و سلحشوری را به جوش و جنبش می آورد. اما موعظه؛ هرکجا شهوات خودسرانه عمل کرده و توفان بر پا نماید، موعظه برای آرام کردن و تحت تسلط در آوردن جوشش ها و هیجان ها به کار می آید. (نک: مطهری، 1392: 194- 196)

امام سجاد (علیه السلام) در این روش، امر به معروف یا ارشاد به خوبی ها و فضایل و نهی از منکر یا انتقاد از زشتی ها و رذایل را یکی از بهترین شیوه های موعظه می داند.

باید توجه داشت که در اجرای این شیوه دو عنصر، شجاعت و احتمال تأثیر، مهم است. از این رو امام سجاد (علیه السلام) در این روش با شجاعت و قاطعیت حسینی توانست انقلاب عظیمی در کوفه و شام برپا کند و دشمنان اسلام و یزیدیان را رسوا سازد و به اهداف تبلیغی خویش نایل شود.

در ادامه به چند نمونه از مواعظ و خطابه حضرت (علیه السلام) اشاره می کنیم:

ای مردم! شما را به خدا سوگند؛ آیا می دانید که برای پدر من نامه ها نوشتید و چون به سوی شما آمد، با او حیله و مکر کردید و او را کشتید؟ ای مردم! هلاکت بر شما باد با این ذخیره ای که برای آخرتخود فرستادید. چه فکر و اندیشه زشت و ناپسندی دارید! شما چگونه روی آن را دارید که به رسول خدا نگاه کنید، هنگامی که به شما بگوید: فرزندان مرا کشتید و هتک حرمت من کردید. شما از امت من نیستید؟ (طبرسی، 1403: 2/ 306)

خطبه چنان غرّا بود و درعمق روح و جان کوفیان نفوذ کرد که ناگهان از هر سو بانگ شیون برخاست و مردم به یکدیگر گفتند: نابود شدید و نمی دانید (همو).

ابن زیاد با کلامش در پی آن بود که به مردم و بزرگان کوفه آدرس غلط بدهد و آنها را به اشتباه بیندازد تاخالق هستی را که آفریننده انسان هاست و مرگ نیز به دست اوست، عامل شهادت علی اکبر (علیه السلام) و شهدای کربلا معرفی کند و خودش را از این جرم بزرگ تبرئه کند.

امام (علیه السلام) برای حفظ دستاوردهای عاشوراییان خویش را موظف می دید با این منکر مبارزه کند تا مردم از اشتباه و خطا عبیدالله آگاه شوند؛ ازا ین رو چنین پاسخ داد:

الله یتوفّی الا نفس حین موتها و الّتی لم تمت فی منامها؛ (مفید، 1413: 2/ 116؛ اربلی، 1381: 2/ 66؛ ابن طاووس، 1348: 162)

خداوند ارواح را به هنگام مرگ قبض می کند و ارواحی را که نمرده اند به هنگام خواب می گیرد.این جواب ثابت کرد، مرگ شهدای کربلا به صورت طبیعی و به دست خداوند نبوده، بلکه به دستور و حمایت ابن زیاد و چراغ سبز یزید صورت گرفته است.

عبیدالله از این پاسخ امام (علیه السلام) برآشفت و دستور داد گردن امام (علیه السلام) را قطع کنند که با اعتراض حضرت زینب (علیها السلام) و جواب قاطع و شجاعانه امام (علیه السلام) روبه رو شد و از این تصمیم منصرف شد.

راوی می گوید:

و دعا یزید بالخاطب و أمره أن یصعد المنبر فیذمّ الحسین و أباه (صلی الله علیه و آله و سلم) فصعد و بالغ فی ذمّ امیرالمؤمنین و الحسین الشهید و المدح لمعاویة و یزید... ؛ (نک: ابن طاووس، 1348: 187 - 188؛ مجلسی، 1403: 45/ 137؛ کوفی، 1411: 5/ 132)

خطیب به دستور یزید بر منبر رفت و در سب و نکوهش و سرزنش حضرت علی و امام حسین(علیهم السلام) سخن گفت و در مدح و تمجید معاویه و یزید صحبت کرد.

امام سجاد (علیه السلام) که شاهد این منکر بزرگ از سوی خطیب یزید بود بر خودش واجب می دید با فریضه «امر به معروف و نهی از منکر» با این رذیله مبارزه کند و به تبلیغ نهضت خونین کربلا بپردازد. از این رو امام سجاد (علیه السلام) فرمود:

ویلک أیّها الخاطب! اشتریت مرضاة المخلوق بسخط الخالق فتبوّا مقعدک من النّار؛ (همو)

وای بر تو ای سخنران! خشنودی مخلوق را به خشم خالق خریدی، جایگاه خود را در آتش ببین.

امام سجاد (علیه السلام) برای تکمیل سخنان خود شعر «ابن سنان خفاجی» را انشادفرمود که در وصف علی (علیه السلام) و فرزندانش چنین سروده بود:

اعلی المنابر تعلنون بسبّه *** و بسیفه نصبت لکم أعوادها

«بالای منبرها به طور آشکار از امیر مؤمنان علی (علیه السلام) بدگویی می کنید، با این که با شمشیر آن حضرت، چوب های منبر برای شما نصب و استوار گشت (نک: ابن طاووس، 1348: 188؛ مجلسی، 1403: 45/ 137).

حضرت سید الساجدین (علیه السلام) با این قاطعیت و شجاعت در برابر منکری که سال ها در منابر توسط خطبای معاویه و یزید گفته می شد ایستاد و به این منکر بزرگ پاسخ داد.

شهید مطهری نتیجه بزرگ این امر به معروف و نهی از منکر را چنین بیان می کند:

تاریخ کربلا را اسرا زنده کردند؛ تا آخرین لحظه تبلیغ کردند، امر به معروف و نهی از منکر کردند، کاری کردند که مردم شام که دشمن علی (علیه السلام) و اهل بیت(علیهم السلام) بودند، نزدیک بود علیه یزید قیام کنند. با آن همه شکنجه روحی و جسمی که در طول راه بر کاروان اسرا وارد می شود باز می بینیم مجلس ابن زیاد و یزید را منقلب می کنند. این که بعدها یزید، اهل بیت(علیهم السلام) را احترام می کرد برای این نبود که روحیه اش عوض شده، بلکه چون زینب (علیها السلام) و زین العابدین (علیه السلام) اوضاع را برگردانده بودند، یزید مجبور بود ملاحظه اطرافیان و جوّ موجود را بنماید. (مطهری،

1383: 179)

از آثار و برکات تبلیغ با روش موعظه و خطابه می توان رسوا ساختن هیئت حاکمه را بیان کرد تا جایی که در حضور یزید و بزرگان شهر شام، صدای گریه و ناله مردم بلند شد و یزید برای این که شورش به پا نشود به مؤذن دستور دادتا اذان بدهد و کلام امام (علیه السلام) قطع شود (مجلسی، 1403: 45/ 137-139). همچنین به آشنایی مردم با اسلام واقعی، احیای سنّت شهادت، قیام و شورش در امت اسلامی و بیداری اسلامی اشاره کرد.

3-3. روش مجادله

یکی از راه های دعوت و تبلیغ در قرآن، مجادله احسن است (نک: نحل/ 125). در این شیوه قرآنی، واقع نگری و حقیقت نگری، اساس مجادله است و باید از مجادله به غیر احسن پرهیز نمود و غرض اصلی در مناظره حقیقی، کشف واقعیت است و همین که حق بودن یکی از دو طرف نقیض معلوم شد، طرف مخالف به آن اذعان می کند (منتظری مقدم، 1388: 2/ 446).

البته این روش در درجه نخست، برای تحکیم عقاید شیعیان و دوستان ناظر بر مناظره، کاربرد و کارایی داشته و در درجه دوم، موجب تغییر عقیده و تسلیم مناظره شونده در برابر حق می شده است (واسعی و دیّانی، 1388: 114).

در لسان روایات از این روش، به عبارت های دیگر یاد شده است که بر طبق بار ارزشی کلمات، ترتیب آن بدین شکل است: «احتجاج، مناظره، جدل و مجادله، مراء.» (همو: 115).

امام سجاد (علیه السلام) در برابر مردم (کسانی که او را می شناختند، یا نمی شناختند) به مناظره و احتجاج پرداخت و هدف امام (علیه السلام) از این مباحث آگاه کردن مردم و کشف حقیقت بود و این بزرگ ترین وظیفه تبلیغی امام سجاد (علیه السلام) است.

طبرسی در الإحتجاج علی أهل اللجاج از دیلم بن عمر چنین نقل می کند:

نقل شده است: هنگامی که اسیران آل محمد(علیهم السلام) را به شام آوردند، آنان را بر پلّکان مسجد که همیشه جای اسیران بود جای دادند و در میان آنهاعلی بن الحسین (علیه السلام) بود. سپس پیرمردی شامی نزد ایشان آمد و گفت: سپاس خدای را

که شما را کشت و هلاک ساخت و شاخ فتنه را برید!

او در حد توان از ناسزا گفتن چیزی کم نگذاشت. چون سخنش به پایان رسید، حضرت (علیه السلام) به او فرمود: من سکوت کردم تا سخنت به پایان رسید و آن چه در دل از عداوت و کینه داشتی اظهار نمودی؛ پس تو نیز همچون من که برایت سکوت نمودم، خاموش باش! پیرمرد شامی گفت: بگو.

حضرت (علیه السلام) فرمود: آیا قرآن خوانده ای؟ گفت: آری. فرمود: تا حالا به این آیه برخورده ای: (قُلْ لَا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی) (شوری/ 23) گفت: آری.

فرمود: قربیٰ و نزدیکان رسول خدا که خواستار مودت به ایشان شده ماییم. آیا در سوره بنی اسرائیل به حقی که مخصوص ماست نه دیگر مسلمین، برخورده ای؟ گفت: نه.

فرمود: آیا تا حال این آیه را تلاوت نموده ای: (وَآتِ ذَا الْقُرْبَی حَقَّهُ) (اسراء: 26) گفت: آری.

فرمود: آن گروهی که خداوند به رسولش امر فرموده که حق ایشان را بپردازد ماییم.

پیرمرد شامی گفت: آیا واقعاً شما همان افرادید؟

حضرت سجاد (علیه السلام) فرمود: آری ما همان افرادیم.

آیا این آیه را تلاوت کرده ای: (وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبَی) (انفال: 41) گفت: آری.

فرمود: ما ذوالقربیٰ هستیم. آیا در سوره احزاب حقّی که فقط مخصوص ماست، نه دیگر مسلمین یافته ای؟ گفت: نه.فرمود: مگر این آیه را نخوانده ای؟ (إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا) (احزاب/ 33).

پیرمرد شامی دست خود را به آسمان بلند کرد و سه بار گفت: خدایا! به درگاهت توبه می کنم. بارالها! از عدوات به آل محمد توبه می کنم و از قاتلان اهل بیت(علیهم السلام) اظهار بیزاری می جویم. تا حال قرآن تلاوت می کردم، ولی متوجه این مطلب نشده بودم. (طبرسی، 1403: 2/ 306 - 307)

3-4. روش پرسش و پاسخ

یکی دیگر از روش های امام سجاد (علیه السلام) برای حفظ حماسه عاشورا و دستاوردهای آن، روش پرسش و پاسخ بود. امام (علیه السلام) از فرصت پرسش و پاسخ برای بیان معارف و اسرار عاشورا و هدایت و ارشاد مردم، بسیار استفاده کرد.

ابن اعثم کوفی می نویسد:

روزی علی بن الحسین (علیه السلام)، در بازار شهر دمشق در حرکت بود که با منهال بن عمرو صائبی روبه رو شد. منهال به حضرت (علیه السلام) عرض کرد: ای فرزند رسول خدا! چگونه ایام را سپری می کنید؟ (کوفی، 1411: 5/ 133)

امام (علیه السلام) در پاسخ فرمود: روزگار ما همانند بنی اسرائیل در نزد آل فرعون سپری شد. فرزندان ما را کشتند و بانوان ما را اسیر کردند. ... ای منهال! افتخار عرب بر غیرعرب آن است که محمد، رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) از عرب است و فخر قریش بر دیگر عرب ها به وجود پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است و ما نیز اهل بیت همان پیامبریم که مورد غصب، ظلم، قهر، بغض و قتل قرار گرفتیم. (إنّا لله و إنّا إلیه راجعون)، بر آن چه در این ایام بر ما سپری شد. (همو)

امام (علیه السلام) در پاسخ به سؤال منهال از تشبیه خود به بنی اسرائیل اشاره کرده وعلت قتل فجیع امام حسین (علیه السلام) و یارانش را غصب و ظلم و بغض معرفی فرمود.

نکته قابل تأمل این است که این پرسش و پاسخ حضرت (علیه السلام) در بازار دمشق اتفاق افتاد؛ جایی که معمولاً اکثر مردم برای رفع نیازهای خودشان در آن جا رفت و آمد می کنند و این مکان گسترده و عمومی بهترین فرصت برای حضرت (علیه السلام) است تا به رسالت خویش در جهت افشاگری و تبلیغ دستاوردهای واقعه عاشورا بپردازد؛ چنان که در این پاسخ هر چند کوتاه به تحلیل و واقعه عاشورا اشاره کرد.

3-5. روش همراهی

در توضیح این روش می توان گفت، کارشناسان تبلیغات، به ظاهر در بخشی از افکار و عقاید با مخاطبان خود همراه و همسو می گردند؛ به ناراحتی، شکایات و طرح موضوعات توسط آنان علاقه نشان می دهند و با اجرای برنامه های متنوع و تحریک زمینه های انفعالی

ایشان در جلب توجه و جذب افکار عمومی می کوشند.

مجریان پس از اقتدار و تسلّط کافی، در فرصتی مناسب _ با گفتن نکات مهم و حساب شده _ به مخاطبان، آنان را به سوی اهداف مورد نظر خود متمایل می کنند و افکار عقاید، احساسات و رفتارشان را تحت تأثیر قرار می دهند. انعطاف پذیری، خویشتن داری و پرهیز از پرخاش، تسلیم احساسات نشدن، توان بهره برداری مناسب از فرصت های ایجاد شده از ارکان اصلی و اساسی این روش برای انتقال پیام و تأثیرگذاری عمیق بر گیرندگان و مخاطبان است (کرمی، 1385: 72).

مبلّغ عاشورا، امام سجاد (علیه السلام) در یک مورد، از این روش به زیبایی بهره برد و با مخاطب خود همراه شد تا در فرصت مناسب با بیان نکات حساس و دقیق،آنان را به سوی اهداف مورد نظر خویش متمایل کند که بیان آن خالی از لطف نیست و برای همگان قابل بهره برداری و استفاده است.

یزید با شهادت امام حسین (علیه السلام) تصور می کرد به پیروزی ظاهری رسیده و در حضور بزرگان و اشراف، می خواست با طرح برنامه ای، تیر خلاص را بزند و به آن هدف نهایی خود برسد. بنابراین دستور داد خطیب به منبر برود و نسبت به امام علی (علیه السلام) و امام حسین (علیه السلام) به بدگویی بپردازد (قمی، 1379: 576؛ مجلسی، 1403: 45/ 137؛ کوفی، 1411: 5/ 132).

امام (علیه السلام) فرمود: «ای یزید! اجازه بده از این چوب ها بالا روم تا سخن بگویم» (مجلسی، 1403: 45/ 137؛ کوفی، 1411: 5/ 132).

امام (علیه السلام) بالای منبر رفت و خطبه ای را ایراد فرمود که در انتها همه مردم ضجه زدند و گریه کردند و با گریه خود نگذاشتند حضرت ادامه دهد (قمی، 1379: 576؛ مجلسی، 1403: 45/ 139؛ کوفی، 1411: 5/ 133).

یزید برای جلوگیری از جو روانی و برپا شدن فتنه به مؤذن دستور داد اذان بگوید تا بدین گونه کلام امام (علیه السلام) را قطع کند؛ زیرا اذان، مورد قبول همه مسلمانان است و در فرهنگ اسلام نهادینه شده است.

مؤذن شروع به اذان کرد. امام سجاد (علیه السلام) نیز که می خواست از این فرصت مناسب

استفاده کند، با مؤذن همراه شد.

مؤذن گفت: «الله اکبر».

امام (علیه السلام) خودش را با مؤذن همراه کرد و فرمود:«لا شیء اکبر من الله؛ هیچ چیزی بزرگ تر و بالاتر از خدا نیست».

سپس موذن گفت: «أشهد أن لا إله إلا الله».امام سجاد (علیه السلام) نیز فرمود: «شهد بها شعری و بشری و لحمی و دمی؛ پوست و گوشت و خون من به این کلمه شهادت می دهند».

مؤذن گفت: «أشهد أنّ محمّداً رسول الله».

امام (علیه السلام) از ابتدای اذان تا این جا با یزید و مؤذن و دیگران همراه شد و صبر کرد تا لحظه ای مناسب فرا رسد تا آن نکات دقیق را بیان فرماید.

بنابراین حضرت (علیه السلام) تا این جا فقط با مؤذن همراه است؛ اما وقتی مؤذن به این جا رسید، در حالی که امام سجاد (علیه السلام) در بالای منبر بود خطاب به یزید فرمود: «محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم) هذا جدّی أم جدّک؟؛ ای یزید! بگو این محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) که نامش با اکرام در مأذنه گفته می شود جد من است یا جد تو؟ اگر بگویی جد توست، حاضران و تمام این مردم می دانند که تو دروغ می گویی و اگر بگویی جد من است، پس چرا اهل بیت و عترت او را کشتی؟» (قمی، 1379: 578).

وقتی کار به این جا رسید، یزید باز هم ترسید و دستور داد، مؤذن اقامه را بگوید تا نماز جماعت برپا شود. برخی با او نماز خواندند و برخی نخواندند و پراکنده شدند (همو).

یزید از ابتدا می خواست با برنامه ای طراحی شده امام (علیه السلام) را نابود و رسوا کند؛ اما حضرت (علیه السلام) با روش های مختلف از جمله «روش همراهی» توانست این مکر و نیرنگ یزید را خنثی کند و به سود خویش به پایان رسانَد. حتی برخی از اشراف زادگان و بزرگان شامی حاضر نشدند نماز جماعت را به خلیفه خودشان اقتدا کنند و پراکنده شدند.

4. نتیجه گیری

امام سجاد (علیه السلام) در آن عصر اختناق و خفقان سیاسی، با اصول و روش های کارآمد به

تبلیغ معارف اسلامی و تبیین دستاوردهای نهضت حسینی پرداخت.

امام (علیه السلام) برای حفظ حماسه عاشورا از پنج روش تأثیرگذار حکمت، موعظه و خطابه، مجادله (مناظره)، پرسش و پاسخ و همراهی استفاده کرد.

در روش حکمت، معنای عام آن لحاظ گردید. امام (علیه السلام) در این روش با راهکار برهان و استدلال، توطئه های عبیدالله بن زیاد و حاکم اموی را خنثی فرمود.

امام سجاد (علیه السلام) در طول مدیریت امامت خویش از راهکار رعایت مقتضیات حال غافل نشد؛ زیرا امام (علیه السلام) در برهه خاص با خطابه ها، به افشاگری چهره واقعی یزیدیان پرداخت و در برهه ای دیگر با سیاست سکوت و تقیه به وسیله دعا و مناجات اهداف متعالی خویش را پیش برد.

یکی از روش های زیبا و کاربردی در عرصه تبلیغ، مخاطب شناسی است. امام (علیه السلام) در این روش و با توجه به شناخت مخاطبان خویش، دو خطبه متفاوت در کوفه و شام ایراد فرمود که آثار آن در قیام ها ظاهر گشت.

امام سجاد (علیه السلام) در روش موعظه، از فریضه امربه معروف و نهی از منکر و نصایح برای حفظ دستاوردهای نهضت حسینی استفاده نمود. همچنین به پیروی از آموزه های قرآنی از روش مجادله (مناظره) برای اثبات حقانیت واقعه کربلا و عاشوراییان بهره برد.

یکی از روش هایی که مختص ویژگی تبلیغی امام سجاد (علیه السلام) است، روش همراهی است که در آن امام (علیه السلام) در مجلس یزید با موذن همراه شد و در فرصت مناسب به ایراد کلام پرداخت. امام سجاد (علیه السلام) در برابر مخاطبان از فرصت پرسش و پاسخ برای تحلیل واقعه جانگداز عاشورا بهره برد و به واکاوی این حادثه پرداخت.

منابع

_ ابن طاووس، علی بن موسی (1348ش)، اللهوف علی قتلی الطفوف، ترجمه: احمد زنجانی فهری، تهران، نشر جهان، چاپ اول.

_ ابن منظور، محمد بن مکرم (1414ق)، لسان العرب، تحقیق و تصحیح: جمال الدین میردامادی، بیروت، دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع، دار صادر، چاپ سوم.

_ اربلی، علی بن عیسی (1381ق)، کشف الغمه فی معرفة الائمة، تبریز، مکتبة بنی هاشمی، چاپ اول.

_ پیشوایی، مهدی (1379ش)، سیره پیشوایان، نگرشی بر زندگانی اجتماعی،سیاسی و فرهنگی امامان معصوم(علیهم السلام)، قم، مؤسسه امام صادق (علیه السلام)، چاپ یازدهم.

_ طباطبایی، سیدمحمدحسین (1417ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفترانتشارات اسلامی، چاپ پنجم.

_ طبرسی، احمد بن علی (1403ق)، الاحتجاج علی اهل اللجاج، تصحیح و تحقیق: محمدباقر خراسان، مشهد، نشر مرتضی، چاپ اول.

_ طبری، ابوجعفر محمد بن جریر (1387ق)، تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم.

_ طریحی، فخر الدین بن محمد (1375ش)، مجمع البحرین، تصحیح و تحقیق: احمد حسین اشکوری، تهران، مرتضوی، چاپ سوم.

_ قمی، عباس (1379ش)، نفس المهموم، ترجمه: محمدباقر کوه کمره ای، قم، مسجد مقدس جمکران، چاپ دهم._ کرمی، بختیار (1385ش)، نقش تبلیغی حضرت سجاد (علیه السلام) در واقعه کربلا، تهران، نشر اوحدی، چاپ اول.

_ کوفی، ابومحمد احمد بن اعثم (1411ق)، الفتوح، تحقیق: علی شیری، بیروت، دارالأضواء، چاپ اول.

_ کوفی، ابومخنف لوط بن یحیی (1417ق)، وقعة الطف، تحقیق و تصحیح:

محمدهادی یوسف غروی، قم، جامعه مدرسین، چاپ سوم.

_ مجلسی، محمدباقر (1386ش)، جلاءالعیون، تاریخ چهارده معصوم(علیهم السلام)، تحقیق: سیدعلی امامیان، قم، سرور، چاپ دوازدهم.

_ _____________________ (1403ق)، بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم.

_ مسعودی، علی بن حسین (1384ش)، اثبات الوصیة الإمام علی ابن ابی طالب (علیه السلام)، قم، انصاریان، چاپ سوم.

_ مطهری، مرتضی (1392ش)، سیری در نهج البلاغه، تهران، انتشارات صدرا، چاپ دوازدهم.

_ ________________ (1383ش)، سیری در سیره معصومین(علیهم السلام)، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق (علیه السلام)، چاپ ششم.

_ مفید، محمد بن محمد بن نعمان (1413ق)، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، مؤسسه آل البیت(علیهم السلام)، چاپ اول.

_ منتظری مقدم، محمود (1388ش)، منطق 2، قم، انتشارات مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، چاپ اول.

واسعی، سیدعلیرضا؛ محمد شمس الدین دیانی (1388ش)، درآمدی بر_ روش های تبلیغی ائمه(علیهم السلام)، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چاپ دوم.

_ هاشمی البصری، محمد بن سعد بن منیع (1410ق)، الطبقات الکبری، تحقیق: محمد بن عبدالقادر عطاء، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول.