جلسه 1396/09/20

بسم الله الرحمن الرحیم



سرنوشت يهود در عصر ظهوربررسي سند روايت اولقَالَ حَدَّثَنِي أَبِي عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْمِنْقَرِيِّ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ قَالَاشكال به سند روايت

موضوع : سرنوشت یهود در عصر ظهور
بررسی سند روایت اول:قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْمِنْقَرِيِّ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ قَالَاشکال به سند روایت: بعضی گفته اند: اینکه شهر بن حوشب به حجاج بگوید از امام باقر علیه السلام شنیدم، اشتباه است چون حجاج معاصر با امام باقر علیه السلام نبود، حجاج در زمان امام سجاد علیه السلام به هلاکت رسید. دامنه ی اشکال وقتی وسیع تر می شود که شهر بن حوشب از امام صادق علیه السلام برای حجاج روایت نقل می کند.
در کتاب شریف کافی روایتی از حوشب نقل شده است:عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْمِنْقَرِيِّ قَالَ أَخْبَرَنِي النَّضْرُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْبَلْخِيُّ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ قَالَ: قَالَ لِيَ الْحَجَّاجُ وَ سَأَلَنِي عَنْ خُرُوجِ النَّبِيِّ صلی الله علیه و آله إِلَى مَشَاهِدِهِ فَقُلْتُ شَهِدَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بَدْراً فِي ثَلَاثِمِائَةٍ وَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ- وَ شَهِدَ أُحُداً فِي سِتِّمِائَةٍ وَ شَهِدَ الْخَنْدَقَ فِي تِسْعِمِائَةٍ فَقَالَ عَمَّنْ قُلْتُ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام فَقَالَ ضَلَّ وَ اللَّهِ مَنْ سَلَكَ غَيْرَ سَبِيلِه [1]

شهر بن حوشب گفت: حجاج از من در مورد جنگ های پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله سوال کرد، گفتم: پیامبر صلی الله علیه و آله در بدر با 313 نفر بودند و در احد با 600 نفر بودند و در خندق با 900 نفر بودند، حجاح گفت: از چه کسی شنیدی؟ گفتم: از جعفر بن محمد گفت: به خدا قسم گمراه شد کسی که از غیر راه او سوال کند.
مرحوم مجلسی ابتدا این روایت را تضعیف سپس بر آن اشکال می کند:
الحديث الثالث : ضعيف. و فيه إشكال عن جهة التاريخ إذا المشهور في التواريخ هو أن الحجاج لعنه الله مات سنة خمس و تسعين من الهجرة، و في هذه السنة توفي سيد الساجدين صلوات الله عليه و كان ولادة الصادق صلوات الله عليه سنة ثلاث و ثمانين و كان بدء إمامته سنة أربع عشرة و مائة و كان وفاة شهر بن حوشب أيضا قبل إمامته لأنه مات سنة مائة أو قبلها بسنة، و يحتمل على بعد أن يكون سمع ذلك منه عليه السلام في صغره في زمان جده علیهما السلام، و الأظهر: أنه كان جده أو أباه علیهم السلام فاشتبه على أحد الرواة.[2]

در این روایت از جهت تاریخ اشکال هست، زیرا مشهور در تاریخ این است که حجاج در سال 95 هجری از دنیا رفت و در این سال امام سجاد علیه السلام به شهادت رسیدند و ولادت امام صادق علیه السلام در سال 83 هجری بوده و شروع امامت ایشان در سال 114 هجری بوده است و وفات شهر بن حوشب هم قبل از امامت امام بوده زیرا او در سال 100 یا 99 هجری فوت کرد، و احتمال آن داده می شود اگر چه بعید است که او در کودکی در زمان جد امام این روایت را از امام شنیده باشد و اظهر آن است که روایت از حد امام یا از پدر امام بوده پس بر یکی از روات مشتبه شده است.
جواب از اشکال: امکان این هست که حجاج در پایان سال 95 هجری از دنیا رفته باشد و امام سجاد علیه السلام در ابتدای آن. لذا حجاج هم دوران کوتاهی از امامت امام باقر علیه السلام را درک کرده و هم شهر بن حوشب این روایت را در همین مدت از امام باقر علیه السلام شنیده و برای حجاج (که اواخر عمرش بوده) نقل کرده باشد.
شهر بن حوشب:مبنای مرحوم خوئی این است که کسانی که در سلسله سند تفسیر قمی هستند، توثیق عام دارند و از این مبنا هم برنگشتند لذا می توان گفت مرحوم خوئی ایشان را توثیق می کند.
نقل روایات فضائل اهل بیت علیهم السلام توسط شهر بن حوشب مؤیدی قوی بر توثیق او است زیرا نقل چنین روایاتی در زمان حجاج ممنوع و جرمی سنگین بود لذا جعل روایت در فضائل اهل بیت علیهم السلام در آن زمان بعید بلکه ممکن نیست چون فائده ای برای جاعل آن جز گرفتاری نداشت و شهر بن حوشب هم از کسانی است که در این دوران نقل فضائل می کند.
فرزند مرحوم مامقانی می فرماید:
المعنون (ابن حوشب) من رواة العامّة، و روى أحاديث في فضائل أهل البيت عليهم السلام، و لذلك ضعّفه بعضهم، عاملهم اللّه بعدله.[3]

شهر بن حوشب نزد عامه:معنون از روات عامه است، و احادیثی در فضائل اهل بیت علیهم السلام روایت کرده است. اکثر عامه او را تضعیف کرده اند.
مزی در شرح حال او می نویسد:[4]

مسلم از او روایت نقل می کند، بخاری در الادب المفرد از او روایت نقل می کند و سنن اربعه نیز از او روایت نقل می کنند.
شبابه از شعبه[5]
نقل می کند: و لقد لقیت شهرا فلم اعتد به : او را دیدم امّا اعتنائی به او نکردم.
یحیی بن سعید قطان هم از او روایت نقل نکرده است. و عبد الرحمن بن مهدی از او نقل می کرد.
نضر بن شمیل از ابن عون نقل می کند: إن شهرا نزکوه یعنی مورد طعن بوده است.
شهر بن حوشب مسئول بیت المال بود پس همراه خود کیسه ای پول که در آن درهم هائی بود را برد پس در مورد او گفتند: شهر دین خود را به کیسه ای پول فروخت پس بعد از تو ای شهر به کدام قاری می توان اعتماد کرد.
طبری نقل می کند: شهر بن حوشب (م53هجری) خزانه دار یزید بن محلب بود. یزید بن محلب استاندار ولایت مشرق بود سپس از طرف سلیمان بن عبد الملک استاندار بصره شد. سپس عمر بن عبد العزیز او را برکنار کرده و زندان کرد. حجاج او را برکنار کرد و شکنجه کرد و او را آزاد کرد و مبلغی را برای ماهیانه او مشخص کرد و او در نهایت پس از قتالی که برای جهاد نبود در جنگی کشته شد. پناه می بریم به خدا از مرگ جاهلی.
پس کیسه ای درهم با خود برد پس خبر آن به یزید بن محلب رسید، او را احضار کرد و از او سوال کرد پس پول ها را به او برگرداند پس یزید کسانی که علیه او حرف زده بودند را احضار کرد و آنان را توبیخ کرد و به شهر گفت: این مال خودت است.
موسی بن هارون گفته: ضعیف است.نسائی گفته: لیس بالغریبابن المدینی گفته: یحیی بن سعید لا یحدث عن شهراحمد بن حنبل گفته: ما احسن حدیثهاحمد بن حنبل شهر بن حوشب را مدح می کرد و از او نقل شده است: لا بأس بحدیث عبد الحمید
از بخاری نقل شده است: شهر حسن الحدیثعجلی گفته: تابعی ثقةیعقوب بن ابی شیبه گفته: ثقةامّا بعضی او را تضعیف کردند.مزی نقل می کند: از صالح بن محمد نقل شده که شهر شامی است و بر حجاج وارد شد و مردم بصره و کوفه و شام از او روایت نقل می کردند. دروغی از او نیافتیم امّا احادیثی نقل می کند که در آن ها متفرد است و کسی غیر او نقل نکرده است.
عثمان بن نویره می گوید: او را به عروسی برای ولیمه دعوت کردند و من همراه او بودم، سفره پهن کردند، غذا خوردیم که صدای مزمار را شنید، فورا انگشت در گوشش گذاشت و از جلسه بیرون رفت. یعنی انسان محتاطی بود. اگر انسان محتاطی بود چطور ایشان متولی بیت المال شد و فساد مالی پیدا کرد.
نتیجه:پس شهر بن حوشب از نظر عامه مختلف فیه است و از نظر خاصه هم توثیقی ندارد. البته این روایت را رد نمی کنیم چون آن نقل فضائل نزد خبیث ترین افراد، یعنی حجاج است.
مرحوم قمی: هیچ تامل و تردیدی در شخصیت ایشان نیست.
پدر مرحوم قمی (ابراهیم بن هاشم): روایاتی که ایشان در طریق آن ها باشد را حسن گویند، چون توثیق خاص ندارد اما به نظر ما ایشان فوق وثاقت است، اگر بعضی توثیق خاص ندارند بدان معنا نیست که از وثاقت پائین تر باشند بلکه شأن آنان اجّل از این است که توثیق بشوند.
قاسم بن محمد: ایشان مشکلی ندارد.سلیمان بن داود منقری: ایشان مورد بحث است ولی مرحوم خوئی ایشان را قبول دارند.ابو حمزه ی ثمالی: ایشان فوق وثاقت است.
دلالت روایت:طبق تفسیری که از امام باقر علیه السلام در مورد آیه﴿وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ﴾ نقل شد، آیه مربوط به زمان ظهور امام زمان است. امّا تفاسیر دیگری نیز در معنای آیه شده است. مرحوم طبرسی در تفسیر این آیه ی شریفه می نویسد:
﴿وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ﴾ اختلف فيه على أقوال (أحدها) أن كلا الضميرين يعودان إلى المسيح أي ليس يبقى أحد من أهل الكتاب من اليهود و النصارى إلا و يؤمنن بالمسيح قبل موت المسيح إذا أنزله الله إلى الأرض وقت خروج المهدي في آخر الزمان لقتل الدجال فتصير الملل كلها ملة واحدة و هي ملة الإسلام الحنيفية دين إبراهيم عن ابن عباس و أبي مالك و الحسن و قتادة و ابن زيد و ذلك حين لا ينفعهم الإيمان و اختاره الطبري قال و الآية خاصة لمن يكون منهم في ذلك الزمان فقيل لشهر ما أردت بذلك قال أردت أن أغيظه
(و ثانيها) أن الضمير في به يعود إلى المسيح و الضمير في موته يعود إلى الكتابي و معناه لا يكون أحد من أهل الكتاب يخرج من دار الدنيا إلا و يؤمن بعيسى قبل موته إذا زال تكليفه و تحقق الموت و لكن لا ينفعه الإيمان حينئذ و إنما ذكر اليهود و النصارى لأن جميعهم مبطلون. اليهود بالكفر به و النصارى بالغلو في أمره و ذهب إليه ابن عباس في رواية أخرى و مجاهد و الضحاك و ابن سيرين و جويبر قالوا و لو ضربت رقبته لم تخرج نفسه حتى يؤمن (و ثالثها) أن يكون المعنى ليؤمنن بمحمد ص قبل موت الكتابي عن عكرمة و رواه أيضا أصحابنا و ضعف الطبري هذا الوجه بأن قال لو كان ذلك صحيحا لما جاز إجراء أحكام الكفار عليهم إذا ماتوا و هذا لا يصح لأن إيمانهم بمحمد ص إنما يكون في حال زوال التكليف فلا يعتد به [6]

در معنای آن اختلاف است:معنایی اول (نظر طبری):هر دو ضمیر به مسح برمی گردد یعنی احدی از اهل کتاب از یهود و نصارا باقی نمی ماند مگر اینکه قبل از موت مسیح به مسیح ایمان می آورند هنگامی که خداوند او را هنگام خروج مهدی در آخر الزمان به زمین نازل می کند تا دجال را بکشد. پس همه ی ملل ملت واحد می شوند و آن ملت اسلام حنیف دین ابراهیم است، این معنا از ابن عباس، ابو مالک، حسن، قتاده و ابن زید نقل شده، و آن هنگامی است که دیگر ایمان آوردن نفعی به آن ها نمی رساند و طبری این نظر را اختیار کرده است، گفت: آیه مخصوص است به کسانی که در آن زمان می باشند.
مرحوم طبرسی بعد از بیان این احتمال، و نقل روایت شهر بن حوشب نقل می کند: پس به شهر گفته شد از نقل این روایت نزد حجاج چه مقصودی داشتی؟ گفت: اراده کردم تا او را عصبانی کنم.
طبق این تفسیر و معنای اول، آیه مربوط به زمان ظهور می باشد.
معنای دوم: ضمیر اول به حضرت مسیح برمی گردد و ضمیر دوم (قبل موته) به اهل کتاب برمی گردد یعنی هیچ اهل کتاب باقی نمی ماند مگر اینکه قبل مرگش به عیسی علیه السلام ایمان می آورد. (وایمان به حضرت عیسی علیه السلام یعنی ایمان به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله یعنی آن ها مسلمان از دنیا می روند پس در این صورت چرا غسل و کفن و دفن آن ها را مسلمان ها عهده دار نشوند و در قبرستان مسلمانان دفن نشوند؟)
(جواب) آن زمان، زمان تکلیف نیست و مرگ محقق شده است و در آن وقت دیگر ایمان نفعی برای آن ها ندارد، به جهت اینکه همه ی آن ها باطل هستند، یهود به واسطه کفر به او و نصارا به واسطه ی غلو در حق حضرت عیسی علیه السلام؛ این کلام ابن عباس در روایت دیگری و مجاهد و ضحاك و ابن سيرين و جويبر است، آنان گفتند: حتی اگر گردن آن ها را بزنند، نفس شان خارج نمی شود تا به حضرت عیسی علیه السلام ایمان بیاورند.
طبق این معنا دیگر آیه ربطی به زمان ظهور ندارد.معنای سوم:به این معنا که آن ها قبل از موت شان به محمد صلی الله علیه و آله ایمان می آورند. این قول از عکرمه است و اصحاب ما نیز آن را نقل کردند و طبری این وجه را تضعیف کرده، او گفته است: اگر این مطلب صحیح باشد، اجرای احکام کفار بر آن ها جائز نیست هنگامی که بمیرند.
مرحوم طبرسی در رد کلام طبری می فرماید:
و این صحیح نیست چون ایمان به پیامبر صلی الله علیه و آلهدر حال زوال تکلیف می باشد و قابل اعتنا نیست.
طبق این معنا هم این آیه ربطی به زمان ظهور ندارد.
[1] الكافي (ط- الإسلامية)، ج 5، ص45.

[2] مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، ج 18، ص383.

[3] تنقيح المقال في علم الرجال (ط الحديثة)، ج 35، ص153.

[4] تهذیب الکمال، ج8 ص406.

[5] شعبة بن حجاج (م70 هجری): او پدر علم رجال در عراق است، دو شاگرد بزرگ او یحیی بن سعید قتان و عبد الرحمن بن مهدی از سران علم رجال اهل سنت هستند.

[6] مجمع البيان في تفسير القرآن، ج 3 211.